13 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ab7f2069cb86710ccda117676aa3053.jpg e7ce5dcf68676e777d376316450189fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dzieci w łodzi z masztem na brzegu Wisły / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kłudzie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; rybołówstwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia łódź z masztem, w której siedzą dzieci, widoczny jest fragment promu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.28.IX_F.4.18.3_01 Kłudzie łódź okolice Lipska rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfb4434b54c19f894060a516f88edc74.pdf e02c762925d285714bc0071f148243bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1599 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1480 Title A name given to the resource Dziecięce światy Manhattanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.205-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA studentka I I roku Katedry Etnologii U Ł DZIECIĘCE ŚWIATY M A N H A T T A N U 1 Przed około 20 laty rozpoczęła się historia pewnego osiedla w Łodzi. Osiedla, które zostało nazwane Manhattanem i które przez swoją nazwę, architekturę oraz na skutek opublikowanego Przewodnika po Manhattanie, było (i jest chyba nadal), miejscem w moim mieście niezwykłym. Od początku jego budowy towarzyszyły mu plotki i legendy. Nikt z mo­ ich rozmówców nie wiedział dokładnie, dlaczego zdecydowano się postawić wysokie na 23 piętra wieżowce w samym centrum Łodzi, tuż przy jej głównej ulicy - Piotrkowskiej. A jest to naprawdę dość zaskakujący widok, kiedy docierając do tej części centrum miasta, już z daleka widzimy górujące nad nim „drapacze chmur". Proszę sobie wyobrazić to zestawienie: betonowe, socjalistyczne molochy, otoczone najwyżej 5-piętrowymi eklektycznymi ka­ mienicami! Cóż to blokowisko robi w uważanym za zabytkowe i reprezen­ tacyjne centrum Łodzi? Do tzw. osób oficjalnych i odpowiedzialnych za zatwierdzenie projek­ tów nie dotarłam. Rozmawiałam z lokatorami najdłużej mieszkającymi na Manhattanie, którzy na moją prośbę przywoływali swoje wspomnienia. Tam, gdzie teraz mieszka taka liczba osób, że jedna z moich rozmówczyń przyrównała ją do polowy mieszkańców Zgierza, stały podobne do tych zachowanych wzdłuż ulicy Piotrkowskiej przedwojenne kamienice, a także małe drewniane domki, gdzie mieściły się zakłady usługowe, były tam budynki fabryczne i nawet zakład kowalski. Niemal wszystkie, oprócz budynków w wyjątkowo dobrym stanie, zostały wyburzone, żeby zrobić miejsce pod najwyższe budynki mieszkalne w Polsce, a na pewno najwyższe w Łodzi. Podobno nadal w kraju nie ma tak wysokich domów mieszkalnych. Miały powstać w rekordowym tempie - od 4 do 5 lat - i mieć nowoczesną konstrukcję stalowo-aluminiową oraz zaplecze wyposażone w korty, basen, brodzik dla dzieci... Jak głosiła plotka, miały wzbudzać zazdrość i podziw wśród władz innych miast, ponieważ podobno z zazdrości właśnie o warszawską Ścianę 1 Pragnę szczególnie podziękować p. dr E . G . Karpińskiej i p. prof. A.P. Wejlandowi, którzy bardzo przychylnie ustosunkowali się do mojego pomysłu, a dzięki rozmowom z nimi praca nad tekstem - pierwszym moim tak poważnym przedsięwzięciem - przekształciła się w przygodę. �206 INGA KUŻMA Wschodnią i prężny rozwój Katowic, narodził się w głowach decydentów łódzkich pomysł Manhattanu. Budowa, owszem, szła, jak mówił mój rozmówca, rekordowym tempem - dzień i noc, przez cały tydzień. Taki był zresztą - według niego - wymóg konstruktorski. I po tamtym tygodniu, pewne młode małżeństwo czekające z niecierpliwością na nowe mieszkanie, mogło podziwiać ze swojego „zastęp­ czego" 8 piętra bloku oddalonego o około 4 km od terenu budowy, trzony dwóch pierwszych klatek. Ale jak się okazało później, musieli się oni nau­ czyć umiejętnie dozować sobie i podziw, i niecierpliwość, ponieważ budo­ wa została wstrzymana na 3 lata. W paradę weszła „Huta Katowice" -wówczas inwestycja priorytetowa dla całej Polski, która „pożarła", oprócz innych, także i stal przeznaczoną na nasze nowoczesne konstrukcje, wzo­ rowane nieco na konstrukcjach nowojorskich drapaczy. Niezbędne było przeprojektowanie, dokonanie poprawek itp., i budowę po upływie jakiegoś czasu można było kontynuować. 9 lutego 1977 r. 150 małżeństw, w tym wspomniana przeze mnie para, nie tak już młoda wtedy, mogło rozpocząć zasiedlanie nowych mieszkań. Budo­ wa trwała jednak nadal przez kilka następnych lat. Do kolejno powstających bloków wprowadzali się lokatorzy, a dzieci biegały do szkoły między ogro­ dzonymi terenami budowy. Manhattan był przez początkowy okres swego istnienia niezwykłą atrakcją. Jak wspominają moi rozmówcy, przychodziły wycieczki szkolne, żeby obejrzeć z bliska te wysokościowce, pojechać windą na ostatnie piętro, skąd widać całą Łódź jak na dłoni, pobawić się tymi windami - cudem ówczesnej szwedzkiej techniki - i pobiegać po nie kończących się labiryntach korytarzy. I tak w końcu osiedle to wrosło w pejzaż Łodzi, nawet mimo nadanej mu nazwy, jak na czasy, w których powstało nieco ekscentrycznej. Teraz Man­ hattan kojarzy się przede wszystkim z hulającym tam wiatrem i smutnymi, wysokimi blokami, wcale nie zdobiącymi centrum miasta. Groteskowymi w porównaniu z nazwą - bo za niskie, brzydkie i smutne jak na „Manhattan". Według łodzian z innych dzielnic, ludzie mieszkający na Manhattanie są tacy sami jak mieszkańcy wszystkich innych powojennych osiedli - nie znają się, boją się siebie, przemykają tylko do swoich mieszkań. A ich wyróż­ nikiem jest jedynie bogactwo - stać ich na tak drogie mieszkania (Man­ hattan uchodzi za drogie osiedle), natomiast ci, którzy mieszkają na najwyż­ szych piętrach „może mają inne spojrzenie na świat". Przewodnik po Man­ hattanie dowodzi, że nie są to tak zupełnie zwykli ludzie, a na pewno nie są nimi ci, którzy Przewodnik... tworzyli. Pracy nad tą publikacją, która stała się przedmiotem mojego zaintereso­ wania i inspiracją do napisania tego tekstu, patronowała Galeria Manha­ ttan, na czele której stoi Krystyna Potocka-Suwalska. Galeria ta, dla kolej­ nej mojej rozmówczyni „w tym miejscu [tj. na Manhattanie - przyp. I.K.] jest jedynym źródłem ciepła". Autorem projektu koncepcji jest Janusz Byszewski z Laboratorium Edukacji Twórczej - Centrum Sztuki Współ- �207 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU czesnej Warszawa, a organizacyjnie pomagała mu Katarzyna Jachimowicz z Galerii Manhattan. Przewodnik... został wydany jesienią 1996 r. i był efektem trwających prawie cały rok warsztatów. Jest to publikacja bardzo starannie i pięknie opracowana plastycznie. Nad tą częścią czuwał profe­ sjonalista, Zbigniew Koszałkowski, nota bene manhattańczyk. W pracę za­ angażowanych było dwudziestu dwóch uczniów Szkoły Podstawowej nr 14 na Manhattanie, w wieku od 11 do 14 lat. To oni są bohaterami i autorami wykreowanej niejako przez siebie przestrzeni swojego osiedla. W Przewod­ niku... znajdują się głównie zdjęcia przez nich wykonane. Sfotografowane miejsca pogrupowano w cykle: „Autoportrety", „Mój pokój", „Widok z okna", „Próba rozmowy (najstarszy i najnowszy przed­ miot)", „Dom, w którym można pomarzyć... Mój dom", „To samo miejsce", „Zabawa", „Strzeż się złych miejsc", „Kolory Manhattanu" , „Chodź, coś ci pokażę", „Rozmowy". Wszystkie teksty, króciutkie i dowcipne dialogi w roz­ dziale „Próba rozmowy...", oraz wywiady przeprowadzone z niektóry­ mi mieszkańcami Manhattanu (między innymi z dyrygentem Zdzisławem Szostakiem i artystą Józefem Robakowskim) jak również tytuły zdjęć zostały zredagowane i opracowane także przez dzieci. A to, że nad ową prezentacją czuwali dorośli może nasuwać pytanie, na ile stali się oni w którymś momen­ cie „gośćmi" prezentowanej w Przewodniku... przestrzeni, a na ile narzucili dzieciom swoją wizję z podziałem na miejsca ważne i nieważne, bezpieczne i niebezpieczne oraz swój sposób poruszania się i rozumienia tego obszaru. Świat wyobraźni dziecka był, a nawet jeszcze jest, traktowany z pewnym lekceważeniem, z pominięciem jego doniosłości, zwłaszcza kiedy wiąże się to z obserwacją realizacji codziennej wizji i projektów dziecięcych (Glotón, Clero 1985). Mało doceniane są przez dorosłych zachowania dzieci, bo zazwyczaj starsi słyszą tylko hałasy i widzą nieporządek, dewastację, niepo­ trzebne zamieszanie. Dziwimy się, jak mogą się w takich miejscach bawić i w taki sposób. Męczy nas ich ekspansywność - ruchliwość, dociekliwość, samowola - i jak wielu z nas myśli - dokuczliwość. Rzadko kiedy umiemy zobaczyć we wszystkich takich zachowaniach coś więcej niż tylko zabawę czy bezsensowne działania, które tłumaczymy sobie wzdychając: „ach, to tylko dzieci" czy oburzając się: , jak tym dzieciom można było na to pozwolić!", ,jak brzydko się bawicie!", „lepiej byś się uczył". I ponieważ tak rzadko nam, dorosłym, zdarza się umiejętność innego patrzenia na dzieci, pozwoliłam sobie wejrzeć w głąb dziecinnych wyobrażeń. Taką wyjątkową okazję stwarza Przewodnik... - ustami dzieci zaprasza do podążenia za nimi w odkrywaniu ICH miejsc, dla nich znaczących i wyjątkowych. Oto kilka z kilkunastu wypowiedzi dzieci umieszczonych zaraz na pierwszej stronie Przewodnika...: „«Przewodnik» ten stworzyliśmy, aby uświadomić wszystkim 2 2 Tylko dziecku dorosły przyzna na tyle wielką wyobraźnię, aby pogodzić sie z tym, że wielkie betonowe osiedle może być barwne! - ciągle pokutujący mit o naiwności dziecka (Gołaszewska 1984, s. 185-202). �208 INGA KUŹMA ludziom, przeciwnikom ogromnego kompleksu mieszkalnego, jakim jest Man­ hattan, że obok niezliczonej ilości wad, posiada on również wiele zalet" (Anna Kucińska, kl. VI); „Mimo, że te wielkie bloki to «betonowa pustynia» to i tak M Y wszyscy, którzy tu mieszkamy bardzo je lubimy. Całe nasze życie jest związane z Manhattanem i to właśnie my, dzieciaki, wiemy o tym miejscu dosłownie wszystko" (Beata Milanowicz, kl. VIII); „Nic nie ukrywaliśmy, Manhattan jest jaki jest. Przedstawiamy go takim, jakim go widzimy, czyli oczami dzieci. Niektórzy dorośli mają mniej rozwiniętą wyobraźnię - nasz przewodnik powinien ją wzbogacić" (Paulina Zwierzchowska, kl. IV); „Ludzie zwiedzają wiele miejsc na świecie, a przewodniki to ułatwiają. W takim razie niech Państwo wybiorą nasz, któremu można zaufać" (Piotr Uzelac, kl. VI). Możemy zatem czuć się zaproszeni do dokonania próby rozszyfrowania świata dzieci, jego reguł oraz miejsca wobec świata dorosłych i ich wspólnej egzystencji na obszarze osiedla. Być może uniwersum, jakie wyłoni się z mo­ jego opisu, okaże się nie tylko wszechświatem dzieci na Manhattanie. Świat dzieci i dorastającej młodzieży, mimo że różni się od świata doro­ słych, mimo swojej poboczności i nieoficjalności wobec zachowań oficjal­ nych i ważnych spraw ludzi starszych, jest jak najbardziej przystający do głównego nurtu życia - świata dorosłych. Jest jego zminimalizowanym od­ biciem, wyposażonym w dodatkowe treści podkreślające jego specyfikę. Światy te nie są od siebie zupełnie odizolowane, ponieważ dzieci czerpią bardzo często pomysły zabaw i impulsy do działań z obserwacji i uczestnic­ twa w świecie dorosłych. Odbywa się to, po pierwsze, na drodze polemiki, tzn. testowania zachowań przeciwnych do oficjalnych po to, ażeby nauczyć się pozostałych wariantów, które z różnych względów nie są dopuszczane przez reguły dorosłych. A po drugie, dzieci naśladują i wcielają się trochę „na wyrost" w rozmaite role i sytuacje, posługując się przy tym różnymi akcesoriami, które są bardziej znakami niż symbolami, wzbogacającymi scenę działań (Jankowski 1984, s. 231-244). Pośrednio służy to wyżyciu się, daniu wyrazu impulsywności, rozwijaniu wyobraźni i kreatywności. Są to te rodzaje energii, które w trakcie wyzwalania się - jak to podkreślają psycho­ lodzy i antropolodzy - są niezbędne dziecku przy odtwarzaniu i interpretacji struktury oficjalnej, konstytuowaniu się jako grupy specyficznej kulturze dziecięcej, uczeniu się zasad i norm (Sulima 1995, s. 52-64). Dziecko działa na różnych płaszczyznach, rozumianych przede wszyst­ kim jako płaszczyzny kulturowe. Dopiero one faktycznie różnicują, strukturyzują i nadają charakter przestrzeni, w tym przypadku osiedlu, poprzez cele i swoją specyfikę, jaką narzucają działającym dzieciom i dorosłym. Pierwszą z nich jest płaszczyzna tzw. podkultury dziecięcej i jej folkloru, pełniącego funkcje regulacyjne, socjalizacyjne i kreatywne (Cieślikowski 1975). Działania tego typu realizują się w miejscach zabaw, gdzie aktywność dzieci jest bardzo intensywna. Są to miejsca wyłączone ze struktury miejsc i struktury działań aprobowanych i ustalanych przez dorosłych. Proponuję nazwać je Hminalnymi i intymnymi. Dlaczego tym miejscom przypisałam cechę liminal- �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 209 ności? Nie tyle przez ich graniczność, co raczej peryferyjność i oboczność wobec kultury oficjalnej dorosłych. Rządzą tam reguły ustalane przez dzieci, specyficzny kodeks zachowań akceptowanych i odrzucanych, który - co najważniejsze - wyklucza proszenie o pomoc dorosłych i włączanie ich do wspólnych działań. Teren zabawy i zabawa to nie są obszary, gdzie dorosły jest widziany chętnie. Owszem, może zostać dopuszczony na krótko do zabawy w szczególnej sytuacji, np. jest brakującym do kompletu członkiem drużyny, albo jest wyjątkowo uważany za kogoś „równego" i obdarzany sympatią jako NASZ/A pan/i. Zazwyczaj jednak dorosły jest w tych miejscach i intruzem i cenzorem, a więc Mamą lub Tatą, który wdarł się na plac, potrafił znaleźć do niego przejście i nawołuje do powrotu. Wdarł się do DOMU - bo jeszcze taki sens dałoby się odczytać, gdyby zagłębić się w znaczenie łacińskiego słowa limen: „wschód, początek, granica; DOM, MIESZKANIE [podkr. moje - I.K.]" obok innego słowa limes: „MIEDZA, GRANICA [podkr. moje - I.K.]; droga, ścieżka" (Słownik... 1986, s. 293). Wydaje się, że w przypadku miejsc zabaw dzieci, jako miejsc liminalnych, te dwa słowa i ich sensy mieszczą się w zakresie funkcji owych obszarów. Byłyby to place zabaw, podwórka, zakamarki na osiedlu czy nawet w szkole, własny pokój lub choćby tylko jeden kąt w mieszkaniu, będący enklawą i schronieniem dziecka. Wszystkie te miejsca żyjące pozornie na „uboczu", mało znaczące dla działań dorosłych w przestrze­ ni, dla bawiącego się dziecka są centrum świata. Tam, gdzie my widzimy jedynie krzaki i kilka puszek, śmieci i brud w wąskich zakamarkach, dziecko buduje sobie sugestywną scenografię i re­ kwizyty ściśle odpowiadające rzeczywistym przedmiotom, a wszystko to służy do odgrywania i inscenizowania rozmaitych fabuł - wydarzeń z życia domowego, szkolnego, z książek, filmów itp. Te miejsca są często „utajnione" na różne sposoby. Na przykład często usytuowane są daleko od domu, poza zasięgiem głosu i wzroku rodziców, w zakamarkach na tyle niedostępnych dorosłym, że żaden z nich nie będzie miał ochoty koniecznie tam dotrzeć osobiście, choć na pewno będzie chciał wiedzieć wszystko, co tam się dzieje. Wystarczy też, że dziecko nie będzie ujawniać gdzie dokładnie jest TO miejsce i będzie tam mówić jakimś szyfrem, tajemnym językiem, a droga do niego będzie prowadzić skrótami przez np. dziurę w siatce. Kiedy dziecko bawi się w domu, to wtedy tę realną trasę zastąpi „droga" imaginacyjna, a proces „przejścia" zaakcentowany będzie np. przebraniem się lub ściągnięciem po kryjomu koca z tapczanu potrzebnego do budowy domu z krzeseł. Przemierzenie takiej właśnie drogi jest przekroczeniem GRANICY między jednym światem a drugim. To jest przestrzeń stricte lirninalna. Przejście przez nią czyni z dziecka kogoś, kto nie gra już roli „dziecka": córki, syna, ucznia, nawet kolegi czy wroga kogoś w klasie, ale DZIECKO właśnie - osobę, która ma szczególną zdolność do istnienia i przechodzenia, bez nadmiernej raxgonalizacji tego procesu, ze świata rzeczywistego do zupełnie innego wymiaru, z którego realiami (bo jednak dla dziecka te dwa światy są realne!) utożsamia się i niezwykle mocno je przeżywa. �210 INGA KUŹMA Jeśli wspomniałam, że od czasu do czasu obecność dorosłego, jako uczestnika w świecie zabawy, bywa akceptowana, to jednak są takie sprawy dziecięce, do których dorosły nie zostanie dopuszczony nigdy. Tych spraw dotyczyć mogą dziecięce „namawiania się", sekrety, „skarby", skrytki i szczególne powody, dla których kogoś się nie lubi i „przezywa". Jak uzasadniam użycie drugiego terminu charakteryzującego te miejsca najbardziej dziecięce z dziecięcych, to znaczy „intymność" ? Intymność jest tu przeze mnie rozumiana jako sfera, gdzie dziecko zaspokaja swoją po­ trzebę akceptacji, współdziałania z grupą rówieśników oraz oderwania się od codzienności z wymaganiami rodziców, przymusem szkoły i innych obligu­ jących zajęć (Yi-Fu Tuan 1987, s. 173-188). Takie nastawienie powoduje, że miejsca, które sprzyjają wymienionym wyżej postawom i działaniom są identyfikowane przez dziecko jako JEGO, NASZE i często jest to podkreś­ lane przez „zagospodarowywanie" np. piktogramami, graffiti, napisami, „skarbami", powierzaniem tam sobie tajemnic. Poczucia swojskości i bezpieczeństwa (chociażby zabawy były w rzeczy­ wistości mało bezpieczne, jak np. bójki o boisko lub między bandami), czerpanego z identyfikacji z grupą i z jej podkulturą, nie zastąpią, bo są czymś gatunkowo innym, ufność i bezpieczeństwo odczuwane przez dziecko przy bliskim sobie dorosłym. Miejsca intymne i liminalne zostały sfotografowane i pokazane w Prze­ wodniku... w cyklach pod tytułami: „Mój pokój" (zdjęciu każdego pokoju zostały nadane nazwy, np. „Gładziutki", „Pozory mylą", „Kogel - Mogel", „Ale tu słodziutko!"), „Dom, w którym można pomarzyć", „To samo miejsce", „Zabawa", „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica", „Kolory Manhattanu", „Ściana płaczu". Ta ostatnia to ściana bloku pokryta malar­ stwem i olbrzymimi rysunkami wykonanymi przez dzieci. Jak widać, analiza Przewodnika... pozwala wyróżnić w płaszczyźnie pod­ kultury dziecięcej, po pierwsze, miejsca liminalne i intymne z charakteryzu­ jącym je folklorem dziecięcym, po drugie - granice, których przekroczenie przenosi ze świata codzienności do świata zabawy, po trzecie - strefę takich zabaw dziecięcych, które są niedostępne dorosłym Interpretacja fotografii i dziecięcych komentarzy nakazuje jednocześnie nieco szersze ujęcie. Oprócz miejsc najbliższych dziecku, oswojonych przez nie, istnieją miejsca groźne i obce (w Przewodniku... cykl zdjęć zatytułowany „Strzeż się złych miejsc") . Tam dzieci nie bawią się, boją się ich, są przed nimi ostrzegane przez dorosłych. Wydawałoby się, że są to miejsca bierne, nieaktywne w działaniach 3 3 Są to zdjęcia przedstawiające ciemne przejścia między blokami, wąskie korytarze w blo­ kach, gdzieś w piwnicach, ciemne windy, nie uczęszczane i położone całkiem na uboczu skwery, śmietniki, nawet ciemna dziura studzienki. Nie widać tam nigdzie śladów życia, nawet wan­ dalizm zupełnie jakby był przypadkowy. Wszystkie te miejsca są opuszczone, odrapane, bez­ osobowe. Być może jest to najlepszy przykład na potwierdzenie tezy psychologa francuskiego T. Riboťa, że „strach jest pierwszym przejawem życia emocjonalnego, a w ogóle strach przed ciemnością, ciszą i samotnością, ma podłoże archetypiczne" (patrz: Cieślikowski 1969, s. 111). �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 211 dzieci, ale są to pozory. Wchodzą one w skład struktury przestrzeni dziecięcej. Chociażby dlatego, że stoją w opozycji do miejsc przyjaznych i bezpiecznych. Dzieci omijają je, nie organizują tam żadnych zabaw korzystając z obszarów oswojonych, „ciepłych". Świadczą też o przestrzeganym porządku na całym terenie osiedla. Zwłaszcza młodzi użytkownicy respektują nakaz omijania pewnych terenów. Dziecięca eksploracja terenu nie jest tak spontaniczna i bezładna jakby się wydawało. Dzieci rozumieją kategorię miejsc dozwolonych i zakazanych i operują nią ze względu na swoje cele i potrzeby, a także ze względu na oczekiwania dorosłych, co do swojego postępowania. Drugą płaszczyzną kulturową z przypisanymi jej miejscami, są obszary tzw. „oficjalnego życia" dzieci u boku dorosłych. W tych miejscach podkultura dziecięca nie wysuwa się na plan pierwszy. Tu rządzą reguły dorosłych. W Przewodniku... ukazują je zdjęcia pod tytułem: „W Galerii Manhattan odbywały się nasze zajęcia", „Moja szkoła", „To jest nasza szkoła" oraz już wcześniej przeze mnie wymienione: „Dom, w którym można pomarzyć" czy „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica". Na owych oficjalnych obszarach dziecko wchodzi w rolę „dziecka". Jest trakto­ wane jako ktoś niepełnoletni, posłuszny, mało wiedzący. Poddawane jest wychowywaniu, strofowaniu, pouczaniu. Pozwala mu się tam, i owszem, na samodzielność, ale w określonych granicach i pod stałą kontrolą. Współdzia­ łanie z dorosłymi, poddanie się ich zabiegom pedagogicznym, wyposaża dziecko w wiedzę, która przybliża je o krok do kolejnego „wtajemniczenia" - nieuchronnie je czekającego przejścia do świata dorosłych. Posmak „dorosłości" mają dzieci na obszarach, które nazwałam ob­ szarami ich „oficjalnego życia" u boku dorosłych. Przestrzenie te bywają łącznikiem między światem dzieci a światem dorosłych - światem bez dzieci. Obszar zabaw jest światem bez dorosłych, co najwyżej sporadycznie przez dzieci tam dopuszczanych. Dzieci podobnie, bardzo rzadko i na krótko są dopuszczane do „wejścia" i przebywania w świecie dorosłych osób. Są to takie miejsca i działania, gdzie dziecko byłoby zawadą, konkurencją dla równie absorbujących i pochłaniających czynności, jak opiekowanie się nim i pilnowanie go. Obszar ten jest w pewnym sensie utajony przed dziećmi . Do nich i do działań, które tam się odbywają, dziecko w toku dorastania i dojrzewania aspiruje (z czasem coraz bardziej świadomie). Cały zaś proces wychowania ma je przygotować do wejścia na nowe obszary, identyfikowa­ nia się z nowymi rolami i nowymi sytuacjami. Na przykładzie grup dzieci i młodzieży śledzić można mechanizmy procesu „awansowania" kulturo­ wego i poszerzania kulturowych kompetencji. Te miejsca już w Przewodniku... nie występują, ale na ich ślad można by trafić analizując dokładnie zabawy dzieci - wzory, z których korzystają odgry­ wając niektóre fabuły i role. Tymi miejscami są np. miejsca pracy dorosłych, 4 * Świat „utajony", w sensie: ukryty, niewidoczny,niedostrzegalny, na pewno nie - „utaj­ niony", tj. zachowany w tajemnicy,specjalnie skrywany przez dorosłych. �212 INGA KUŹMA zamknięta przed dzieckiem sypialnia rodziców, łazienka, drzwi do pokoju, gdzie toczy się jakaś ważna rozmowa nie przeznaczona dla uszu dziecka itp. Jeśli w miejscach hminalnych i intymnych dziecko realizowało się jako DZIECKO, to w tych - dorosły jako DOROSŁY, tj.: pełnoletni, samodziel­ ny, odpowiedzialny, pracujący, zarabiający i mogący robić to, na co tak często czeka zbuntowany małolat słysząc: „poczekaj, aż dorośniesz". Taki DOROSŁY, jego działania i miejsca, są często przez dziecko mityzowane, kojarzone z „prawdziwą" dorosłością, i nieco ideologizowane: „dorosły to może robić co chce!". Wyobrażenia i wiadomości o sytuacjach tego typu to najczęściej składanka z fragmentów prawdziwych scen, które dziecko mogło widzieć, gdzieś podpatrzyć lub usłyszeć o nich. Mogą być wartoś­ ciowane dodatnio: „gdybym był dorosły to..." lub ujemnie: „nie chcę być dorosły, bo dorośli są..." Tacy DOROŚLI to ktoś odmienny od ojca lub matki, albo innego pełnoletniego znajomego . Obraz osiedla, który wyłania się z Przewodnika... pokazuje, jak bogata w sensy i znaczenia jest ta przestrzeń dla dzieci. Ileż sposobów znają dzieci na zróżnicowanie dość monolitycznego terytorium, na którym życie koncen­ truje się na zapleczu bloków, wewnątrz podwórka otoczonego wieżowcami, które izolują je od ruchliwych ulic śródmieścia Łodzi! Szlak dziecięcej wędrówki po osiedlu prowadzi przez miejsca ulubione, z którymi wiążą się wspomnienia zabaw, budynki, gdzie mieszkają koledzy, gdzie chodzi się do szkoły lub po zakupy, gdzie spotyka się sąsiadów wyprowadzających psa itp. Nie ma w tej wędrówce rutyny, która zazwyczaj towarzyszy zachowaniom przestrzennym dorosłych. Oczywiście, z biegiem czasu, tak jak dziecko dorastając staje się coraz bardziej dorosłe, tak i przestrzeń, którą sobie organizuje powiększa się 0 tereny do tej pory zewnętrzne i całkowicie mu obce. Miasto, coraz lepiej poznawane z „wypadów" poza swoją dzielnicę i osiedle, z dojazdów do szkół i do pracy, oraz wieczornych eskapad, przestaje być - jak było wcześ­ niej - przestrzenią, niemal zupełnie abstrakcyjną . Dziecko ma wyjątkową zdolność do natychmiastowego nakładania obra­ zów wyimaginowanych oraz treści, rzec można - mitycznych, na faktyczny 1 prozaiczny, jak powiedziałby dorosły, stan rzeczy. Dokonuje błyskawicznego 5 6 5 „[...] Warunkiem osiągnięcia przez dziecko jakiejkolwiek pozycji zawodowej jest przy­ swojenie sobie i nauczenie się zachowań odmiennych od tych, które miało dotychczas okazję widzieć u ojca czy matki w ich życiu rodzinnym. Identyfikacja z dorosłymi członkami spo­ łeczeństwa i zintegrowanie z tym społeczeństwem zakłada konieczność oddzielenia przez dziec­ ko obrazu samego siebie od identyfikacji z dorosłymi realizowanej w dzieciństwie, konieczność uzgodnienia oczekiwań życiowych z aktualnymi rolami. [...]" (Misztal 1974, s. 60). Czytelność przestrzeni nie tylko zależy od niej samej, ale i od umiejętności dokonania tego przez dziecko. T a , wzrasta wraz z rozwojem wiekowym, intelektualnym i powiększa­ niem się puli ról. Dowiodły tego badania nad zachowaniami przestrzennymi dzieci z klas I I , I V i VTI szkół podstawowych, przeprowadzone przez ośrodek uniwersytecki w Katowicach (Leks 1987, s. 273-285). 6 �213 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU skoku, prawie nie potrzebując usilnego tłumaczenia sobie, dlaczego i jak powinno to zrobić (nie widzi potrzeby racjonalizacji). Wystarczy, że powie: „bawimy się w dom" i już wśród krzaków rzeczywiście wyrasta dla niego dom. Biada temu, kto nieopatrznie wpadnie na „ścianę" zamiast wyjść „drzwiami"! Nie umie się bawić. Nie umiejąc się bawić nie przystaje do tego świata. Dorosłym doskwiera bardzo często uciążliwość w korzystaniu z mieszkań, z życia w mieście. Cały czas porównują te „przymusowe" warunki życia do swojego osiedla marzeń, pożądanego miejsca zamieszkania, całkiem innego od tego obecnego (Nurek 1982). Wydaje się, że dorośli zazwyczaj nie czują już w sobie tego impulsu, który popycha dzieci do tak twórczych działań w prze­ strzeni, jak te ukazane w Przewodniku... Został on zagłuszony przez codzien­ ność i „zwykłość". Dorośli strukturyzując przestrzeń robią to w sposób sztywny, szybko więc staje się ona zrutynizowana i w gruncie rzeczy martwa. Dzieci z większą swobodą korzystają ze swych możliwości. Dwa światy - ten imaginacyjny i ten zrutynizowany codziennymi zabiegami - przenikają się dla nich i współistnieją ze sobą. Każde miejsce, nawet to bardzo dobrze znane, w oczach dziecka może stać się nagle nowe, bo przecież nie zależy od sztywnej struktury innych miejsc, ale od tak bardzo zmiennych celów i po­ trzeb dziecka. To one decydują ostatecznie o aktualnych powiązaniach, ważności i znaczeniu poszczególnych miejsc, połączonych wymogiem czytel­ ności i jasności dla ich „małego" użytkownika i zarazem twórcy . 7 LITERATURA C i e ś l i k o w s k i J. 1969 Wielka zabawa. Folklor dziecięcy, wyobraźnia dziecka, wiersze dla dzieci, Wrocław, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. G l o t ó n R., C l e r o С. 1985 Twórcza aktywność dziecka, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. G o ł a s z e w s k a M. 1984 Szkic o dziecięcej naiwności, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 185-202. Leks E. 1987 Miasto w oczach dziecka, „Studia Socjologiczne", nr 25, s. 273-285. Jankowski H. 1984 Teatralność jako wartość kultury, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 231-244. J a ł o w i e c k i B. 1980 Człowiek w przestrzeni miasta, Katowice, Śląski Instytut Wydawniczy. 7 Tym bardziej jest to ważne, że większość dorosłych, w którymś momencie swojego życia zapomina i nie aktualizuje swoich celów. Dziecko natomiast jest cały czas „na bieżąco" ze sobą i ze swoim otoczeniem. Dorosły stosuje uniki, dziecko dokonuje konfrontacji (Leks 1987, s. 275). �214 1988 M i s z t a l B. 1974 N u r e k S. 1982 Słownik... 1986 S u l i m a R. 1995 INGA KUŽMA Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa, Książka i Wiedza. Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Waloryzacja przestrzeni osiedli mieszkaniowych, Katowice, Uniwersytet Śląski. Słownik polsko-łaciński, opracowanie: K . Kumaniecki, Warszawa, PWN. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek do etnografii miasta, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 52-64. Przewodnik... 1996 Przewodnik po Manhattanie, opracowanie: dzieci i młodzież ze Szkoły Podstawo­ wej nr 14 na Manhattanie pod kierownictwem J . Byszewskiego, Łódź, Galeria Manhattan. Y i - F u Tuan 1987 Przestrzeń i miejsce, Warszawa, PIW. W a l l i s A. 1971 Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Warszawa, PIW. 1977 Miasto i przestrzeń, Warszawa, P W N . INGA KUŻMA THE WORLDS OF THE CHILDREN OF MANHATTAN Summary The problem dealt with in the article concerns spatial behaviour of children - ways of structuralization and attaching meanings and values to a particular area, namely a modern city housing estate in terms of children's subculture and folklore. Manhattan is the name for a big housing estate in Łódź. I n 1996 "The Gallery Manhat­ tan" published The Guide to Manhattan, a collection of short texts and photos. They are the works of children from the estate attending art lessons led by the Gallery. Imagination is what distinguishes all activities of children. Owing to it, unlike adults, children can, without rationalizing, move freely between the realms of play and phantasy and the world of everyday life. It is the mechanism which works, first of all, within the children's subculture, on playgrounds where children are most active in creating their own worlds. Places where children play are central places for them, standing outside the official culture and adult world. That is why the author called the children's spheres liminal and intimate. Another important area of children's life is the area of their socialization, of their official life along with adults. There are boundaries which children have to cross passing from one sphere to the other - some of them symbolic (e.g. dressing up while plaing), some physical (e.g. short-cuts to the play­ ground). Other areas distinguished in The Guide are strange, dangerous places. Their photos were displayed under the title "Beware of these places". There are also places whose pictures do not appear in The Guide and which the author refers to as places hidden from children, where children are not admitted. They are reserved for adults only - adult's places of work, parents' bedrooms etc. Children sometimes create mythical images of adults in those places, adults different from usual Mums and Dads. Such image of an Adult is present in many children's games. Children, unlike most adults, are actice creators, even of the space they live in, not only passive users. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e301d3c5b57a1b9f489114a35f7409a7.jpg 7c53535d47c04f876ef08c6c3116a821 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziecko w kołysce na biegunach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource meblarstwo ludowe ; dzieciństwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dziecko siedzące w kołysce naziemnej na biegunach, obok siedzą dzieci Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.4_01 budynek mieszkalny dzieci izba kołyska meblarstwo ludowe Niebieszczany okolice Sanoka wnętrze mieszkalne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8e40e8aa25880878451acd09a171ac08.jpg 86cb6bb790f0d28bf94a466554bb4155 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziecko w mundurku marynarskim bawiące się z psem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura społeczna ; czas wolny ; gry i zabawy ; odzież dziecięca ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają chłopczyka w stroju odświętnym i psa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.10.1_01 czas wolny gry i zabawy kultura społeczna odzież odzież dziecięca okolice Leska strój Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d779bf6e533861e8b0bd40f716c566e4.jpg fc3a0bee55088317a23cd9817a277780 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziecko w mundurku marynarskim bawiące się z psem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource kultura społeczna ; czas wolny ; gry i zabawy ; odzież dziecięca ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dziecko w stroju odświętnym i psa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.10.2_01 czas wolny gry i zabawy kultura społeczna obuwie odzież odzież dziecięca okolice Leska strój Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/073f3ccae382c2b4cec12f0c873db69c.pdf 078ef3119356149da19c6cd033717482 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6628 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource dziedzictwo kulturowe konserwacja zabytków kolekcje etnograficzne skanseny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6196 Title A name given to the resource Dziedzictwo materialne wsi i małych miast Description An account of the resource 60 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Żukowski, Jacek (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �Wydawca: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, 2016 © 2013 - 2016 Autorzy Redakcja i korekta: Jacek Żukowski Projekt graficzny, Jacek Żukowski skład i łamanie: Fotografie i grafiki: Autorzy artykułów i Jacek Żukowski Rysunek na okładce: Katarzyna Braun ISBN 978-83-941414-5-5 Wersja elektroniczna jest wersją pierwotną książki �Szanowni Państwo Park Kultury Ludowej w Kuligowie, potocznie nazywany Skansenem w Kuligowie nad Bugiem, jest bardzo dobrym przykładem współpracy pomiędzy akademią a prywatnym kolekcjonerem - założycielem prywatnego muzeum. Owocem tej współpraey, jest między innymi publikacja, którą Państwu przedstawiamy. Zachęcam wszystkich kolekcjonerów artefaktów etnograficznych do korzystania z wiedzy i doświadczenia pracowników Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Nasi abolwenci są bardzo dobrze przygotowani do podejmowania wyzwań związanych z zakładaniem muzeum, organizacją imprez kulturalnych oraz merytorycznego wspierania wszelkich działań o charakterze medialnym i promocyjnym. Integrowanie środowiska prywatnych kolekjonerów z profesjonalnymi etnologami i konserwatorami zabytków uważam za bardzo dobre posunięcie i zapewniam otwartość ze strony reprezentowanej przeze mnie instytucji dla podobnych działań w przyszłości. I ~'. Anna Malewska-Szałygin Dyrektor IEiAK UW �Wprowadzenie Przedstawiam Państwu dłu go oczekiwa ą ks iążkę preze ntuj ącą efekty spotkania właścicieli prywatnych muzeów etnograficznyc h z całej Polski ze środowiskami a kade mickimi specjalizującymi się w ochronie dziedzictwa kulturowego. Okazją do tego niecodziennego spotkania był I Ogólnopolski Zjazd Kolekcjonerów Kultury Wsi i Małych Miast zorganizowany przez In stytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UniwersYtetu Warszawskiego (lEiAK WH UW), Fundację Dziedzictwo Nadbu żańs ki e, Oddział Mazowiecki Stowarzyszenia Konserwatorów Zabytków (SKZ) oraz Lokalną Grupę Rybacką Zalew Zegrzyński . Zjazd od był s ię w dniac h 21-22.09.20 la roku w Parku Kultury Ludowej w Kuligowie, powszechnie znanym jako Skansen wKuligowie nad Bugiem. Niniejsza publikacja, z różnych przyczyn, nie zawiera wszystkich wystąpień zjazdowych, postaram się tu taj zrelacjonować po krótce przebieg całego s potkania wraz z odniesieniami do poszczególnych artyku łów. Ce re moni ę otwa rcia Zjazdu oznajmił huk armatni, a uświetniło ją przec ię­ cie wstęgi w wiacie rybackiej, przez Karolinę - wnuczkę Wojciecha Urma nows kiego (właściciela skansenu w Kuligowie) oraz rodowitego kuligowianina J a nusza Dąbrowskiego. Wiata, była świeżo wybudowanym obiektem na terenie Skansenu, powstałym by promować ry-bo łów stwo śródlądowe. Po przywitaniu gości, głos zabrał prof. Jacek Weiss (wiceminister kultury w rządzie J erzego Buzka) ogłaszając wyróżnienia nadane przez Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego za zasługi dla kultury polskiej. Po nim głos zabrała Anna _ Malewska-Szałygin, dyre ktor IEiAK UW, która poprzez krótkie omówienie posiadanych przez lnstytur os iągnięć zac hęcał a kolekcjonerów do współpracy. Wykład inaugurujący spotkanie wygłosił Włodzimierz Mędrzecki z In stytutu His torii im. Tadeusza Mante uffia Polskiej Akademii Nauk (artyku ł n a jego podstawie znajdą Państwo na str. 8 ). J ego słowa skierowane do kolekcjon erów i przybyłych działaczy samo rządowyc h n adały ton , podtrzymany w późniejszych wystąpieniach, wskazujący na wysoką wartość prywatnych muzeów dla zachowania i promowania lokalnego dziedzictwa kulturowego oraz potrzebę utworzenia ciała zrzeszającego zbieraczy, mogącego zadbać o ich wspólne interesy. Nie zabrakło w nim również umocowania zjawiska kulturowego, jakim jest kolekcjonerstwo kultury wsi i małych miast w kontekście historii społecznej Polski tak przed, jak i po 1989 roku . Wykład znakomicie wprowadził słuchaczy w klimat kolekcjonerstwa i przygotował grunt pod wystąpienia kolekcjonerów. Dziesi ęciu, z całej Polski, zaprezentowało swoje placówki oraz wspólną pasję w najbardziej atrakcyjny, multimedialny sposób - barwne opowieści o swoich przedsi ęwzię­ ciach ilustrując zdjęciami, filmami, tomami poezji, albumami i folderami rozdawanymi sruchaczom. Wystąpili: Zdzi sław Bziukiewicz - Muzeum Kurpiowskie w Wachu (str. 12) Andrzej Kongiel - Muzeum Etnograficzne w Prostyni (już nieistniejące) Przemysław Rogal - Prywatny Skansen Pszczelarstwa i Rolnictwa w Wąsowie Krzysztof Jędrzejek - Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej (str. 15) śp . Marian Pozorek - Warszawskie Muzeum Chleba Stanisław J achymek - Zagroda Guciów Wojciech Brzozowski - Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie (str. 18) Janusz Borkowski - Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krokowym (stL 20) Aleksander Puszko - Muzeum Mazurskie w Owczarni (str. 23) Marek Purwin - Kolekcja Sztuki Afrykańskiej w Wiązownej (str. 25) momentów przepełnionych emocjami - radosnych, refleksyjnych, wzruszających, dających do myślenia. Wspólnym mianownikiem sobotnich wystąpień była chęć poznania i nawiązania współpracy z innymi podobnie czującymi i myślącymi ludżmi. W trakcie wystąpień przebijała się chęć powołania do życia stowarzyszenia zrzeszającego prywatne skanseny, które to mogłoby pomóc w problemach dotykaj ących kolekcjonerów w ich działaniach . -+ Nie zabrakło �Między innymi tych problemów dotyczyły badania Fundacji AriAri z Bydgoszczy, o których opowiadała Anna Czyżewska ze Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna Jej wystąpienie wzbogacone analizami naukowymi miało na celu zachęcenie do smielszych działan promocyjnych w Internecie (str. 35) . Wywołało ono dyskusję na temat udostępniania zbiorów za posrednictwem nowoczesnych mediów. Kolekcjonerzy wyrażali swoje wątpliwosci co do digitalizacji całosci zbiorów i ich udostępnian ia online podczas gdy Prelegentka, powołując się na wyniki badan, udowadniała że nie należy się tego obawiać, bo przynosi to wymierne korzysci. Było to ostatnie wystąpienie tego dnia . Na pomysłach i rozwiązaniach problemów skupić miał się drugi dzień Zjazdu a sobota, poza prezentacjami i wykładami, upłynęła pod znakiem licznych atrakcji dla tłumnie zgromadzonych gosci . Kiermasz jadła, wyrobów kowalskich , biżuterii, ceramiki artystycznej, tkanin, miodu i produktów regionalnych uzupełniały pokazy kowalstwa i garncarstwa oraz malowanie twarzy najmłodszym zjazdowiczom . Dzień zakończył występ Towarzystwa Gospodyń Wiejskich "Nadbużanki" - który odgonił chłód wrześniowego wieczoru. Niedziela była dniem poswięconym wymianie poglądów oraz konsultacjom z fachowcami z zakresu muzealnictwa, etnografii, promocji dziedzictwa oraz konserwacji zabytków. Kolekcjonerzy, po raz pierwszy w historii, mieli możliwosć podyskutowania o swoich problemach nie tylko we własnym gronie, ale też z osobami znającymi liczne możliwosci ich rozwiązywania. Wsród wystąpień tego dnia nie zabrakło przychylnej kolekcjonerom instytucji samorządowej - udanymi pomysłami na promocję zbiorów podzieliła się J olanta Bogu szewska dyrektor Powiatowego Centrum Dziedzictwa i Twórczosci w Wołominie (str. 38) . Etnografowie z IEiAK UW przedstawili praktyczne działania pomocowe realizowane w prywatnych skansenach . Ewa Nizińska przybliżyła działalnosć Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa (str. 29), od którego Kolekcjonerzy mogą liczyć na pomoc w inwentaryzacji zbiorów, tworzeniu ekspozycji i promocji internetowej . Ponad godzinna dyskusja wywiązała się dzięki wystąpieniu dr Katarzyny Waszczyńskiej poświę­ conemu rejestrowaniu kolekcji , jako muzeów oraz wiążących się z tym przywilejach i obowiązkach. Pytanie - czy rejestrować muzeum w MKiDN pozostało bez jednoznacznej odpowiedzi, zbyt wielkie rÓżnice występują pomiędzy poszczególnymi prywatnymi skansenami aby można było jednoznacznie stwierdzić prawidłowość takiego kroku. Przed przerwą obiadową uczestników czekała egzotyczna niespodzianka - Anna Stępień zabrała nas w daleką podróż do Indonezji, przedstawiając tajemnicze rytuały miejscowych . Po obiedzie dyskusja rozgorzała na nowo, za sprawą wystąpień członków SKZ, w tym Jerzego Szałygina prezesa Oddziału Mazowieckiego SKZ, który opowiedział o działalności Stowarzyszenia i gorąco namawiał do powołania takowego przez Kolekcjonerów. Konserwatorzy Juliusz Wendlandt i Małgorzata Rzepecka przybliżyli kolekcjonerom prawo ochrony zabytków od strony organizacji instytucji zajmujących się jego egzekwowaniem, wyjasnili zawiłosci rejestrowania zabytków oraz rÓżnice pomiędzy ochroną muzealną a konserwatorską. Po zagadnieniach prawnych i teoretycznych przyszła pora na zagadnienia praktyczne, przedstawione w ramach "konserwatorskiego ABC". Prelegenci w przystępny i widowiskowy sposób doradzali, jak samodzielnie radzić sobie ze zniszczeniami zabytków, oraz w jakim momencie zwrócić się o pomoc do specjalisty, czyli krótko mówiąc co można zrobić samemu, a czego absolutnie nie próbować . Katarzyna Braun przewodnicząca Sekcji Młodych Konserwatorów SKZ, opowiedziała o zagroże­ niach, jakie czyhają na eksponaty i obiekty drewniane (str. 41). Natalia Pawłow ­ ska przybl iżyła zagadnienia murarsko - tynkarsko-rzeżbiarskie czyli zreferowała konserwację obiektów kamiennych, ceramicznych i zastosowanych przy nich spoin (str. 48) . Niełatwe zadanie miał przed sobą Janusz Mróz (str. 45), który w długim wystąpieniu zalecał nie ingerowanie na własną rękę w metalowe eksponaty, ilustrując to przykładami z kraju i ze świata. Podobnie jest w przypadku malarstwa, o czym przekonywała Zuzanna Soińska-Szozda (str. 54). Zjazd zakoń­ czyło wystąpienie Joanny Sielskiej - fachowca w dziedzinie zachowywania i naprawy eksponatów wykonanych z tkanin (str. 51) . Wszyscy prelegenci zaczynali w swych \vystąpieniach od przywołania podstawowej zasady konserwatorów Primum non nocere czyli "Po pierwsze - nie szkodzić", gorąco namawiając słucha­ czy do zasięgania opinii fachowców z SKZ zanim cos zrobią , bo często z pozoru drobne czynnosci mogą bardzo zaszkodzić lub bardzo pomóc. Podsumowując Zjazd chcę zwrócić Państwa uwagę na fakt, że własciciele prywatnych skansenów i muzeów etnograficznych natrafiają w swojej działalnosci na liczne problemy. Niektóre wynikają z braku uregulowań prawnych lub ich nieprecyzyjnosci, czasem z niechęci innych osób i instytucji, a przede wszystkim z braku srodków i dużych trudnosci z ich pozyskiwaniem. Pomysł wychodzenia na przeciw tym trudnosciom za sprawą zawiązania stowarzyszenia nie zakonczył się powodzeniem . Różnice pomiędzy poszczególnymi przedsięwzięciami oraz ich prawnymi formami egzystencji okazały się niemożliwe do przezwyciężenia. Zawią ­ zał się jednak nieformalny ruch kolekcjonerów, który przyczynił się do wymiany eksponatów oraz uratowania kolekcji Andrzeja Kongiela z Prostyni, co należy postrzegać, jako pozytywny prognostyk na przyszłosć. _ �Niecodzienna, nowatorska forma niniej szej publikacji, jest odpowiedzią na zap otrzebowanie ze strony prywatnych muzeów, aby materiały pozjazdowe były dostępne jak najszerszej grupie odbiorców . Tradycyjne medium , ograniczone wielkoscią nakład u nie spełniłoby tych oczekiwan, stąd pod stawową formą książki jest wersja elektroniczna . Mając nadzieję, że taka forma przypadnie Panstwu do gustu zachęcam do zapoznania się z jej trescią . Zachęcam także do odwiedzenia S kansenu w Kuligowie oraz polubienia profili na portalach społecznościowych : Skansen wKuligowie: https:jjwww.facebook.com j skansen .kuligow IEiAK UW: https: j j www .facebook.com jieiak Oddział mazowiecki S KZ: https:j j www.facebook.com jSKZMazowsze Pomysłodawca , organizator, redaktor Jacek Żukowski Instytut Etnologii i Amropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �Skanseny i muzea prywatne w krajobrazie polskich placówek kultury �Włodzimierz Mędrzecki Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej 1 Prywatne kolekcjonerstwo elementów kultury materialnej wsi w Polsce ma dawną metrykę. Wydaje się, że za praojca tego zwyczaju można uznać Adama Chę tnika, którego indywidualna pasja zadecydowała o powstaniu skansenu w Nowogrodzie nad Narwią . Ruch, świadectwo działania którego możemy obserwować dzisiaj, zaczął rozwijać się w latach 70 . XX wieku. Bardzo szybkie przemiany gospodarcze i cywilizacyjne Polski po drugiej wojnie światowej doprowadziły do zarzucenia wielu powszechnych dotąd technik uprawy ziemi i rozmaitych czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego a także do rezygnacji z niemal wszystkich tradycyjnych elementów wyposażenia domu mieszkalnego. W pierwszym etapie pralka "Frania" zastąpiła tarkę i balię, w drugim - pralka automatyczna wyparła wyżymaczkę na korbkę, będącą częścią wyposażenia "Frani". Więk­ szość starych budynków, sprzętów gospodarskich, elementów wyposażenia domu, odzieży, przedmiotów codziennego użytku rozpadła się lub znalazła na śmietniku, jednak sporo trafiło na strychy lub do kąta w oborze czy stodole. Odchodzenie w przeszłość całej formacji kulturowej skłoniło niektóre osoby i środowiska do starań o uchronienie od zniszczenia przynajmniej okruchów dawnego świata. Tendencja ta była szczególnie silna w odniesieniu do kultur i społeczności mniejszościowych - czego przykładem mogą być Kaszubi i Łemkowie . W przypadku Łemków sygnalizowany proces załamania kultury tradycyjnej nastąpił wcześniej, więc i pierwszy prywatny skansen w Zyndranowej powstał już w 1968 roku. Jego inicjatorem był mieszkający tam Teodor Gocz. I mponujący wzrost aktywnośc i środowisk łemkowskich oraz towarzyszące mu życzliwe wsparcie ze strony części inteligencji polskiej zaowocowało powstaniem kilku niezależnych od państwa Ośrodków muzealnych O charakterze kolekcji / skansenów prywatnych chętnie odwiedzanych przez Łemków z całego świata, ale też licznych na Podkarpaciu turystów. Prywatne kolekcje stały się w tym przypadku instyt ucjami od grywającymi ogromną rolę , rzecz można ideologiczną. Inny czynnik decydujący o zakładaniu prywatnych kolekcji i skansenów to chęć ratowania cennych niekiedy elementów dziedzictwa kulturowego, którymi nie mogły, lub nie chciały zająć się instyt ucje państwowe lub samorządowe. Tu chyba można szukać genezy skansenu w Białowieży, powstałego w 1983 roku z inicjatywy profesora Anatola Odziejewicza. Był on, może nadal jest, swego rodzaju Atlantydą, w której s pora grupa osób należących do różnych światów i pokoleń połączyła się we wspólnym działaniu nie tylko dla przywrócenia świet­ ności zespołowi budynków i eksponatów, ale także wykreowaniu alternatywnego, w stosunku do otaczającej rzeczywistości, własnego świata. Już w latach 70 . pojawiły się inicjatywy, w których zabiegi na rzecz ratowania dziedzictwa kulturowego łączą się z działalnością komercyjną - pozwalającą na finansowanie programu kulturalnego. Za przykład może tu służyć tzw. żywy skansen "Pastewnik" w Przeworsku . Realizację pomysłu inżyniera Stanisława Żuka rozpoczęto w 1976 roku. W chwili obecnej w skład skansenu wchodzą budynki m .in. domów mieszkalnych, zajazdu, dworku szlacheckiego oraz dawna siedziba Uniwersytetu Ludowego w Gaci Przeworskiej. Część pomieszczen w wymienionych budynkach posiada pokoje hotelowe dostosowane do współczesnego standardu, sale w innych, wykorzystywane sąjako miejsca restauracyjne, balowe, lub konferencyjne. _ �Do wzmocnienia ruchu prywatnego kolekcjonerstwa przyczynił się sierpień 1980 i dokonujący się za jego sprawą powrót do pozytywnej oceny roli chłopów i wsi w życiu naszego kraj u . Strajk w Ustrzykach w początku 1981 roku i szybki rozwój Solidarnosci Rolników Indywidualnych sprawił, że dla coraz większej częsci Polaków wies i jej kultura oraz tradycja przestawały być traktowane jako "obciach", a coraz częsciej stawały się przedmiotem życzliwe ­ go zainteresowania. Postępujący wówczas, mimo wszelkich komplikacji proces odzyskiwania podmiotowosci społecznej zaowocował między innymi coraz liczniejszymi inicjatywami kulturalnymi, w tym tworzeniem prywatnych kolekcji dziedzictwa kulturowego wsi. Najczęsciej były to indywidualne działa­ nia związane z jednym budynkiem lub obejsciem, często składaniem pozyskanych przedmiotów w dawnej stodole, czy szopie . Takiemu prywatnemu kolekcjonerstwu sprzyjał też upowszechniający się zwyczaj przej mowania opuszczanych wiej skich domów i obejsć przez "mieszczuchów", którzy tworzyli sobie w ten sposób miejsce wypoczynku od wiej skiego zgiełku . Jedną z konsekwencji zamieszkania w wiejskiej chacie było zainteresowanie dawną kulturą chłopską. Jeszcze jednym ważnym elementem sprzyjającym rozwojowi indywidualnych inicjatyw na rzecz ochrony wiej skiego dziedzictwa kulturowego był rozwój zainteresowari ekologicznych . Cywilizacja c hłopska funkcjonowała w scisłej symbiozie ze srodowiskiem, ingerowała w nie w stosunkowo niewielkim stopniu i opierała się na rozwiązaniach, w których wykorzystywano natu ralne cechy i własciwosci dostę pnych w otaczającej przestrzeni materiałów oczywiscie do nastania mechanizacji rolnictwa. Tłumaczy to zainteresowanie osób i srodowisk nastawionych proekologicznie dla kolekcjonowania i eksponowania przedmiotów i rozwiązari stosowanych w życi u tradycyjnej wsi, jako wskazówki ułatwiającej budowę stylu życia alternatywnego wobec cywilizacji przemysłowej i robienia wszystkiego za pomocą narzędzi wyposażonych w silnik elektryczny lub spalinowy. Lata 90 . i kolejna faza przemian cywilizacyjnych na wsi zaznaczyła się miedzy innymi zagładą zdecydowanej większosci stojących dotąd drewnian ych lub glinian ych budynków mieszkalnych i gospodarczych, wraz z ich zawartoscią oraz przechowanymi w nich artefaktami . Częsć z nich wykorzystano jako elementy wystroju domu lub obejscia (w niemałym stopniu pod wpły­ wem wzorów podpatrzonych podczas pracy zagranicą - wozy drabiniaste jako konstrukcja do ustawienia kompozycji kwiatowej, drewniane koła na scianach koryta i beczki w charakterze donic na kwiaty etc.), częsć trafiła do obrotu kolekcjonerskiego. 2 Wydaje się, że w ostatnim ćwierćwieczu kontynuowane są główne nurty p rywatnego kolekcjonerstwa i muzealnictwa ukształtowane w latach 70. i 80 ., a WięC: a ) działania na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego i wzmocnienia tożsamOsci kulturowej gru py etnicznej, regionalnej, konkretnego srodowiska lokalnego b) tworzenie własnej, odrębnej ekumen y, której materialnym wystrojem są elementy dawnej kultury wiejskiej (niekoniecznie ludowej, bo w grę wchodzą też stare rowery, maszyny do szycia, kieraty etc.) c) wykorzystanie p owszechnej obecnie afirmacji kultury tradycyjnej dla uatrakcyjnienia tworzenia oferty turystycznej (nie tylko agroturystyki, ale też np. gastronomii) d) podkre slanie swojego związku z lokalną tradycją kulturową e) afirmacja i propagowania wartosci ekologicznych , których ucielesnienie dostrzega się w stylu życia codziennego i modelu gospodarki tradycyjnej wsi. Oczywiscie wszystkie wymienione motywacje przyczynę - pasję kolekcjonerską. muszą mieć jeszcze jedną m ega- 3 Już samo wyliczenie motywacji skłaniających do tworzenia prywatnych skansenów i kolekcji ukazuje, ze mamy do czynienia ze zjawiskiem o potencjalnie bardzo istotnym znaczeniu społecznym i kulturowym. W mniej lub b ardziej sformalizowanych kolekcjach i muzeach prywatnych został zebrany, a tym samym ocalony od natychmiastowego zniszczenia ogromny zasób różnorodnych elementów dziedzictwa kulturowego . Do tego właSciciele kolekcji i muzeów prywatnych dysponują d użym zasobem rzetelnej wiedzy o pochodzeniu przedmiotów zebranych w kolekcji, a także znają lub znali osoby, które potrafiły lub potrafią się nimi posługiwać. _ �Jednoczesnie kolekcjonerstwo prywatne, jako zjawisko społeczne ma szereg problemów, z których na plan pierwszy wybijają się: -bardzo często nieokreslony status prawny kolekcji , co sprawia, że smierć lub rozmaite osobiste problemy własciciela mogą oznaczać likwidację placówki i zniszczenie eksponatów, -brak fachowego wsparcia dla porządkowania, opisywania i katalogowania zbiorów, ale także profesjonalnego doradztwa w zakresie organizacji ekspozycji oraz marketingu, -ko niecznosć ponoszenia z roku na rok coraz większych nakładów na zabezpieczenie, konserwację i renowację zgromadzonych eksponatów . To, że zostały one uchronione od natychmiastowego zniszczenia, nie zatrzymało niszczycielskiego oddziaływania czasu . Aby prywatne kolekcje i muzea nie oznaczały jedynie odroczenia rozpadu elementów dziedzictwa kulturowego - konieczna jest systematyczna i fachowa konserwacja . Wskazane problemy wydają się nie tylko poważne, ale i całkiem realne. Konieczne jest więc podjęcie działari, ktÓre będą w stanie odwrócić wynikają­ ce z nich zagrożenia. Wydaje się, że warunkiem powodzenia zabiegów na rzecz ochrony i rozwoju prywatnej inicjatywy muzealniczej jest przekonanie wielkich tego swiata, że kolekcje i muzea prywatne realizują zadania społecz­ ne na tyle ważne , iż powinny być one trwałym elementem infrastruktury kulturalnej Polski, a tym samym uzyskać stałe wsparcie organizacyjne, merytoryczne i finansowe instytucji p ublicznych oraz niepublicznych . Warunkiem powodzen ia jakichkolwiek dalekosiężnych działari jest posiadanie sprawnej, posiadającej solidne zaplecze społeczne struktury organizacyjnej, jaką jest tworzący się oddolny ruch kolekcjonerski . Wydaje się, że wła­ snie on powinien stać się forum, na którym warto pokusić się o przygotowanie perspektywicznego planu działania, w którym różnorodne zabiegi podporządkowane byłyby osiągnięciu celu głównego - czyli uczyn ienia z kolekcji i muzeów prywatnych trwałego elementu infrastr uktury kulturalnej Polski, Działania srodowiska powinny isć w dwóch równoległych kierunkach . Pierwszy - skierowany na zewnątrz powinien służyć promowaniu kolekcji i skansenów oraz poszerzaniu ich możliwosci ekspozycji i prezentacji dorobku. Należy podkreslać , że set ki, rozrzuconych na terenie całego kraju, prywatnych muzeów eksponujących elementy dziedzict wa kulturowego wsi stanowią ogromny ka pitał kulturowy. Drugi kierunek, to wykorzystywanie potencjału kulturowego i edukacyjnego zasobów muzeów prywatnych w po głębianiu wiedzy i zrozumienia dla rodzimych tradycji kult urowych wsród młodych pokolen Polaków oraz zainteresowanych kulturą polską turystów zagranicznych . Zbiory znajdujące się w kolekcjach i muzeach prywatnych materialnego dziedzictwa kulturowego wsi polskiej tworzą ważny element ogólnonarodowej skarbnicy dziedzictwa kulturowego . Należy przekonywać, że dawne wiejskie budownictwo drewniane, sprzęty gospodarskie i domowe, wytwory nieprofesjonalnych artystów ludowych etc. są takim samym zabyt kiem, jak profesjonalne malarstwo, rzeżba, czy inne artefakty "kultury wysokiej" dawnych epok i na równi z nimi wymagają profesjonalnej ochrony . Powin no stać się oczywiste dla wszystkich, że do przeszłosci należą czasy, w których wykonane tradycyjną techniką narzędzia drewniane lub sprzęty domowe były czym s występującym masowo i ich profesjonalna konserwacja była nieuzasadniona ekonomiczne. W początku XXI wieku coraz częsciej grozi nam syt uacja, w której zniszczenie jakiegos artefaktu kultury ludowej może oznaczać, iż stracilismy ostatni egzemplarz konkretnej formy kulturowej . Wydaje się przy tym konieczne bardzo mocne podkreslanie, że obecny "boom" prywatnych kolekcji i muzeów kultury wiejskiej jest wynikiem szczególnego (opisanego w pierwszej częsci artykułu) splotu okolicznosci, i jeżeli nie zostanie on odpowiednio wsparty - zakoriczy się w ciągu kilkunastu lat . Zebrany w muzeach prywatnych kapitał kulturowy powinien być w sposób systematyczny wykorzystywany w procesie edukacji młodych pokoleri obywateli Polski . Zawirowania społeczne, cywilizacyjne i kulturowe, jakie były udziałem naszego kraju po drugiej wojnie swiatowej doprowadziły, do przynaj mniej dwukrotnego, radykalnego zerwania międzypokoleniowego przekazu kulturowego - w latach 50.-60. i w latach 90 . XX wieku. W efekcie, dzisiejsi dziadkowie i rodzice, nawet, gdyby chcieli, nie potrafią swym dzieciom i wnukom przekazać rzetelnej wiedzy o realiach życia na tradycyj nej wsi . Tymczasem we współcze­ snym swiecie bardzo wyrainie wzrasta zainteresowanie dla własnej, lokalnej tradycji kulturowej . Wyrazem tego jest nacisk, jaki w programach szkolnych kładziony jest na zapoznawanie uczniów z losami ich rodzin, historią lokalną i regionalną . Nawet niewielkie muzeum zawierające kolekcję tradycyjnych strojów, przedmiotów i narzędzi może być w tej sytuacji niezastąpioną pomocą edukacyjną w przywracaniu społecznej pamięci o przeszłosci i dorobku kulturowym srodowiska społecznego uczniów. _ �zapoznanie się z taką ekspozycją może stać się impulsem do podjęcia dialogu między dziećmi, a przedstawicielami starszych pokolen, którzy dotychczas nie dzielili się swoją wiedzą z młodszymi pokoleniami wychodząc z założenia, że "ich to i tak nie interesuje" . Tymczasem doświadczenia z realizacji rozmaitych programów edukacyjnych pozwalają stwierdzić, że w większości przypadków dzieci i młodzież z dużym zainteresowaniem przyjmują informację pod ogólnym hasłem ,jak dawniej żyli i pracowali mieszkancy naszej okolicy" . Warunkiem powodzenia powyższych działan, jest równolegle do zabiegów o wsparcie materialne, podjęcie solidarnego wysiłku muzealników prywatnych na rzecz profesjonalizacji ich instytucji, zarówno pod względem merytorycznym, jak i marketingowym . Profesjonalizacja na płaszczyźnie merytorycznej powinna dotyczyć wprowadzania obowiązujących w muzealnictwie panstwowym procedur w zakresie gromadzenia, katalogowania, przechowywania, konserwacji i ekspozycji zbiorów. Jest to ogromna praca wymagająca fachowych pracowników, materiałów konserwacyjnych, sprzętu informatycznego, odpowiedniej powierzchni magazynowej spełniającej wymogi konserwatorskie i przestrzeni ekspozycyjnej . Jednak przeprowadzenie takich prac jest warunkiem koniecznym dla fizycznego zachowania zebranych eksponatów oraz zarejestrowania znacznego zasobu informacji, które w tej chwili znajdują się jedynie "w głowach" właścicieli, współpracowników i ofiarodawców. Warto też pamię tać, ze wła­ ściwa inwentaryzacja i warunki przechowywania są koniecznym warunkiem uzyskania stałej pomocy materialnej ze środków publicznych i sponsorskich. Profesjonalizacja na płaszczyźnie marketingowej musi polegać na tworzeniu atrakcyjnej oferty ekspozycyjnej i edukacyjnej, która zapewni instytucjom muzealnym stałą klientelę, a w konsekwencji stałe dochody. Naturalnymi odbiorcami oferty muzeÓw prywatnych prezentujących kulturę dawnej wsi są lokalne placówki edukacyjne (szkoły , przedszkola, domy kultury etc.) oraz biura turystyczne . Szkoły, zobowiązane do prowadzenia edukacji regionalnej i posiadające w programach szkolnych godziny przeznaczone na zapoznawanie się z regionem mogą być stałym partnerem muzeum prywatnego . Zwłaszcza, gdy władze samorządowe finansujące placówki edukacyjne będą widziały korzyści z tej formy prop agowania lokalnych tradycji wśród młodych pokolen mieszkari.cÓw gminy . Także dla szkół w mieście, organizujących wycieczki i zajęcia w ramach "zielonej szkoły" oferta muzeum prywatnego może być interesującą propozycją. Co więcej, Jednak warunkiem powodzenia tego typu działari.jest posiadanie oferty na wysokim poziomie merytorycznym, atrakcyjnej pod względem dydaktycznym oraz dostosowanej do różnych grup odbiorców . Tego niejest w stanie zapewnić na dłuższą metę, choćby najbardziej utalentowanyamator. Koniecznejest zwrócenie się do pomocy fachowców , posiadających przygotowanie w zakresie dydaktyki szkolnej i praktykę pracy z gru p ami dzieci i młodzieży w różnym wieku. W świetle wcześniejszych uwag wydaje się oczywiste, że warunkiem powodzenia zabiegów na rzecz uzyskania realnego wsparcia dla prywatnych instyt ucji kultury ze strony instytucji publicznych i samorządów jest podjęcie działari na rzecz rozwoju i profesjonalizacji przez samo środowisko prywatnych kolekcjonerów i muzealników. By osiągnąć sukces na tej drodze musi ono otrzymać realną pomoc ze strony środowiska naukowego i profesjonalnych muzealników, oraz od dydaktyków specjalizujących się w opracowywaniu scenariuszy zajęć edukacyjnych w instyt ucjach kultury. Dotychczasowe doświadczenia z pracownikami naukowymi i studentami Uniwersytetu Warszawskiego wydają się wskazywać, że uzyskanie takiej pomocy jest możliwe. Przynajmniej część młodych pracowników nauki i studentów etnologii, historii, pedagogiki oraz pokrewnych kierunków gotowa jest podjąć pracę w charakterze wolontariusza, a pierwsze sukcesy z pewnością przyczynią się do zwiększenia zainteresowania tego typu działaniami. Prywatny skansen posiadający profesjonalnie przygotowaną , atrakcyjną prezentację lokalnej kultury tradycyjnej, przystosowaną do zdolności recepcyjnych i potrzeb różnych grup wiekowych dzieci i młodzieży oraz turystów indywidualnych może stać się ważnym czynnikiem procesu edukacji młodych pokoleri., miejscem organizacji imprez kułturalnych i życia społecznego oraz istotnym punktem promocji gminy na zewnątrz . Wydaje się , że warto skoncentrować działalność rodzącego się ruchu prywatnych kolekcjonerów wokół realizacji takiego programu . Tym bardziej, że przechowywane w insty tucjach o niepewny m statusie prawnym i pozbawione właściwej konserwacji skarby dawnej kultury wsi polskiej mogą ulec zniszczeniu znacznie szybciej, niż się nam wszystkim wydaje. A byłaby to strata niep owetowana . �Zdzisław Bziukiewicz Muzeum Kurpiowskie w Wachu Muzeum Kurpiowskie w Wachu jest prywatną placówką założoną i prowadzoną przez Zdzisława i Laurę Bziukiewicz. Działa przy gospodarstwie agroturystycznym "U bursztyna", które miesci się w Wach u pod numerem 14 (gm. Kadzidło, pow. ostrołęcki), zas sama wies Wach leży przy trasie nr 53 łą­ czącą Warszawę z Mazurami, w połowie drogi między Kadzidłem a Myszyncem, 30 km na północny - wschód od Ostrołęki. Muzeum zostało otwarte dla zwiedzających 01.04 .2009 r. i pierwotnie miesciło się tylko, w zaadoptowanej dla tego celu, starej stodole. Wraz z powiększaniem się zbiorów ekspozycja rozrosła się o powozownię i park maszy- nowy. W muzeum zgromadzone są przedmioty pochodzące z Kurpi Zielonych, obrazujące dawną materialną kulturę tego regionu. Najstarsze eksponaty datowane są na na koniec XVlll wieku (pasyje- krucyfiksy), a najmłodsze pochodzą z lat 70 . XX wieku. Pokazują one przemiany zachodzące w tym środowi ­ sku pod wpływem rozwoju techniki, dostępności różnych surowców i materiałów, a także zmian społecznych i mentalnych. Liczba eksponatów przekroczyła już 3 tysiące i stale rośnie, gdyż właściciele c ią gle starają się ocalić przed zniszczeniem pozostałe resztki dawnej kultury. Odkupują je od ich właścicieli, a także penetrują skupy złomu i targi staroci. Starają się, w miarę swoich zasobów finansowych, by te przedmioty przetrwały, dając świadec two o ogromnym bogactwie Kurpiowszczyzny i talencie ich twórców przyszłym pokoleniom. Zbiory w Muzeum Kurpiowskim w Wachu zostały podzielone na działy tematyczne: tkactwo, bursztyniarstwo, szewstwo, plecionkarstwo, ciesielstwo i stolarstwo, kowalstwo, wyposażenie domu , strój kurpiowski, garncarstwo, bartnictwo, maszyny rolnicze, stajnia i rzemiosło . Zbiory uzupełnia także biblioteka o tematyce regionalnej i bursztyniarskiej, z licznym "białymi krukami" . Muzeum, prócz zbierania i konserwacji przedmiotów, prowadzi zakrojoną na szeroką skalę działalność edukacyjną. Panstwo Bziukiewicz starają się doprowadzić sprzęty i narzę­ dzia do stanu używalności, by przy ich pomocy prowadzić liczne warsztaty i lekcje muzealne z "ginących zawodów". Samo oglądanie przedmiotów niewiele już mówi współczesnemu człowiekowi, zwłaszcza młodemu, mieszkającemu w mieście , który o pracy na roli i w dawnym gospodarstwie wiejskim ma nikłe pojecie. Stąd potrzeba realizowania praktycznych zajęć i warsztatów. Dopiero żywe obcowanie ze starym sprzętem, poznanie pracy przy jego użyciu daje okazję do poznania prawdziwego dawnego życia na Kurpiach . Lekcje muzealne adresowane są do każdej grupy wiekowej i są dostosowane do poziomu uczestników. Dotyczą szerokiego zakresu przejawów kultury kurpiowskiej i są to: kopanie bursztynu, jego tradycyjna obróbka, obróbka lnu i tkanie. koronka szydełkowa, koronka frywolit kowa, zielarstwo ludowe, ozdoby choinkowe, historia Kurpi i gwara, palmy wielkanocne, pisanki, strój kurpiowski, biżuteria ludowa, warsztaty kulinarne, karty pocztówkowe i okolicznościowe, dawne gry i zabawy, maszyny rolnicze i higiena na wsi (pranie i maglowanie). _ �Laura i Zdzis ł aw Bziukiewicz są aktywnymi twórcami ludowymi. Zdzisław jest przedstawicielem kolejnego pokolenia znanej rodziny kurpiowskich bursztyniarzy, zas Laura jest koronkarką, specjalizującą się w wykonywaniu trudnej koronki frywolitkowej. Dzięki swoim umiejętnosci om, a także niezwykłoSci ich profesji, byli i są zap raszani do prowadzenia lekcji muzealnych w różnych placówkach kultury na terenie całego kraju . Podczas tych spotkail zauważyli ogromne zain teresowanie dawnymi technikami i postanowili realizować takie lekcje u siebie w domu. Od 2002 r. ruszyły warsztaty obróbki bursztynu , koronki szydełkowej i frywolitkowej , plastyki obrzędowej i historii Kurpi, a od chwili otwarcia Muzeum dołączyły pozostałe . Na jesieni 2010 r. została oddana do użytku zwiedzających zrekonstruowana XLX wieczna kopalnia bursztynu , w której realizowane są lekcje z kopania tego kurpiowskiego złota. Muzeum Kurpiowskie w Wachu współpracuje z różnymi placówkami kultury, stowarzyszeniami, instytucjami paristwowymi, a także objęte jest merytoryczną o p ieką Uniwersytetu Warszawskiego. Od 201 1 r. prowadzone jest katalogowanie zbiorów. Dokonuje się ono za sprawą grupy studentów In stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego pod okiem dr Katarzyny Waszczyriskiej. W celu większej promocji regionu Kurpi Zielonych i samej placówki muzeum zorganizowało imprezy folklorystyczne pt: Św ię to Bursztynu, połą­ czone z Mistrzostwami w Kopaniu Bursztynu, Majówkę oraz Bajania Kurpiowskie, podczas których odbył się I Otwarty Przegląd Gadki Kurpiowskiej. Turysci , a także mieszkalicyokolicznych miejscowosci, mieli okazję poznać lokalny folklor, dorobek działających tu twórców ludowych , kurpiowską kuchnię i spędzić czas obcując z dawną , ale wciąż żywą kulturą. W przyszłoSci planowane jest dalsze katalogowanie zbiorów muzeum , stworzenie internetowej wersji katalogu , pozyskiwanie kolejnych eksponatów i rozbudowa placówki, by stworzyć lepsze warunki do prezentacj i zbiorów i prowadzenia lekcji muzealnych. Zap raszamy do nas oraz na http: // www.muzeum.kurpie.com.pl / ��Krzysztof Jędrzejek Skansen na Jędrzejkówce Skansen Na Jędrzejkówce to prywatna kolekcja etnograficzna tworzona przez Barbarę i Krzysztofa Jędrzejek w Laskowej, miejscowości położonej w malowniczej dolinie rzeki Łososina w Beskidzie Wyspowym. Właściciele konsekwentnie powiększają kolekcję przenosząc kolejne, charakterystyczne dla okolic Laskowej obiekty dziwiętnastowiecznego, wiejskiego budownictwa drewnianego oraz wzbogacając już posiadane zbiory o kolejne eksponaty prezentujące lachowską kulturę materialną. Plenerowa ekspozycja ma w zamyśle właścicieli stworzyć zespół funkcjonalnie powiązanych ze sobą zabytkowych obiektów odzwierciedlających kulturę i historię mieszkańców Laskowej i najbliższych okolic. Zbiory prezentowane są w ośmiu obiektach uzupełnionych małą architekturą jak drewniane kapliczki, przydrożna XIX-wieczna kamienna kapliczka, pasieka z kolekcją uli czy rekonstrukcja barci w potężnym dębowym pniu. Spichlerz z Dobrociesza - niewielki, jednokondygnacyjny, drewniany spichlerz zbudowany w XIX wieku z drewna pochodzącego z rozbiórki stodoły pobliskiego folwarku. Wewnątrz odtworzony został z dbałością o najdrobniejsze szczegóły warsztat kołodzieja. Uwagę zwraca prymitywna drewniana tokarka do toczenia piast, kobylice do skł adania kół, dziad do strugania szprych czy potęż­ ne lyźnie do drążenia otworów na oś w piaście oraz szereg innych narzędzi niezbędnych w pracy kołodzieja. w Laskowej Młyn ze Żmiącej - typowy dla tego regionu młyn wodny, jakich w okolicy jeszcze na początku ubiegłego wieku było wiele. W samej Żmiącej, na niewielkim górskim potoku płynącym przez wieś było ich aż 25. Przeniesiony do skansenu, jest ostatnim zachowanym młynem posiadającym w całości drewniany mechanizm napę­ dowy. Zamontowany pytel pozwalał na uzyskiwanie mąki dobrej jakości pozbawionej zanieczyszczeń, stąd też tradycyjnie w tym młynie zamawiano mąkę na szczególne okazje, jak wesela czy chrzciny. Wewnątrz młyna znajduje się ponadto ekspozycja ręcznych narzędzi do mielenia i obróbki zboża jak żarna, stępy i stępki oraz wyplatane z łyka sita do przesiewania mąki czy kaszy. Spichlerz z Kamionki Małej - XIX wieczny dwukondygnacyjny spichlerz o konstrukcji charakterystycznej dla tego regionu składający się z kamiennej, sklepionej piwnicy oraz drewnianej stanowiącej pomieszczenie, w którym w dużych sąsie­ kach przechowywano zboże. Wewnątrz spichlerza znajduje się ponadto bogato zdobiony spyrnik, w którym przechowywano połcie sł on iny oraz suszonej kiełba­ sy, małe skrzynie z łupanych deszczułek bukowych do przechowywania suszonych owoców. Spichlerz strzeżony solidnym zamkiem, był też miejscem przechowywania kosztownej końskiej uprzęży. Szczególną uwagę przyciaga eksponowane potężne jarzmo dla woła oraz mniejsze dla krów, które na obszarze Galicji były tradycyjnie wykorzystywane, jako zwierzęta pociągowe. Innym ciekawym elementem ekspozycj i jest kolekcja pomysłowych pułapek na myszy i szczury będących w tamtych czasach zmorą gospodarzy i czyniących duże szkody w przechowywanym zbożu._ �W kamiennej piwnicy prezentowana jest kolekcja narzędzi pszczelarskich z wirówkami do miodu , podkurzaczami, drewnianą rojnicą czy glinianymi naczyniami do przechowywania miodu i wosku. z Michalczowej - XIX wieczna kuźnia, której właścicielem był Maciej Woźniak, ostatni kowal we dworze w Łososinie Dolnej. Duża drewniana kuźnia wyposażona jest w tradycyj ne kamienne palenisko z kapą oraz miech z 1889 r. Na potężnym pniu zamontowane jest kowadło , obok znajduje się mniejsze dwurożne z 1863 r. , przy warsztacie znaleźć można potężne kute imad ło. Uwagę zwracają dwie duże kowalskie wiertarki - jedna zamocowana na ścianie a druga stojąca. Na ścianach zobaczyć można dużą ilo ść narzędzi kowa ls kich - kleszcze, młotki, foremniki , narzynki , gwintownice, klucze. C iekawostką jest zestaw narzędzi do podkuwa nia koni oraz pie lęgn acj i kopyt. Kuźnia Niewielka suszarnia i wędzarnia z Micha lczowej - przeniesiona do skansenu wraz z kuźnią. Cha ra kterystyczny obiekt tego regionu , w którym tradycja suszenia owoców, a w szczególności śliwe k sięga XVIII wieku. Z uwagi n a niewielkie rozmiary oraz brak sklepionej komory paleniska wykorzystywana była również jako wędzarnia. Spichlerz z Laskowej - unika lny, dwukondygnacyjny, drewniany, kryty gontem obiekt z 1875 r. Wewnątrz odtworzony został warsztat stolarza oraz cieśli. Ekspozycja prezentuje bogactwo narzędzi stolarskich, od najprostszych dłuteł, świdrów , s trugów, cyrkli czy wiertarek po s komplikowan e narzędzia jak ręczna piła włosowa lub piła taśmowa napędzan a kieratem. Zwraca uwagę bogaty zbiór toporów ciesielskich czy ciosła do drążenia koryt, rynien, niecek. Zaprezentowane są tu również ogromne, dwuręczne piły tartaczne do ręcznego przecierania pni drzew n a bale lub deski. Na piętrze s pichlerza odnajdziemy ekspozycję prezentującą warsztaty powroźnicze oraz narzędzia do obróbki wełny w tym interesująca skomplikowana maszyna do gręplowania wełny. Suszarnia do owoców z Laskowej - przeniesiona wraz ze s pichlerzem. Typowy przykład XIX-wiecznej suszarni krytej strzechą, wyposażonej w sklepione palenisko oraz specjalne otwory w suficie pozwalające regu lować ilo ść dymu kierowan ego na suszone owoce. Suszenie śliw, jabł e k czy gruszek było jedynym do stę pnyc h w prze szło ści sposobem przechowywania owoców przez okres nawet kilku la t i urozmaicenia codziennej diety. Budynek ekspozycyjny - obiekt powstały na fundamentach rodzinnego domu z zachowaną kamienną piwnicą. Na uwagę za s łu guj e prezentowa na kolekcja malowanych skrzyń wiannych oraz charakterystycznych s krzyń sarkofagowych bu dowanych bez użycia metalu z łupanyc h bukowych desek z ciekawym geometrycznym ornamentem. Na ścianach zobaczyć można wiele dziewiętnastowiecz ­ nych oleodruków o tematyce sakra lnej. Bogato wyposażony warsztat wiejskiego szewca i rymarza pozwala poznać tajniki tego rzemiosła. W kamiennej piwnicy zwraca uwagę kolekcja dębowych beczek n a wino, piwo oraz butelek z i stnieją ­ cych w przeszłości okolicznych browarów w szczególności Limanows kiego browaru braci Ma rsów. Na piętrze zobaczyć można wyposażenie warsztatu krawieckiego, wa rsztatu tkackiego oraz wyposażenie wiejskiego rzeźnika w tym ogromne koryta do sprawiania świni oraz drewniane nadziewarki do kiełbas. Zadziwiają mi ste rno ścią wykonania drewniane fonny do owczych serów czy wyplatane z korzenia koszyki. Potwierdzeniem walorów kulturowych skansenu była decyzja wł adz województwa małopolski ego o umieszczeniu go n a Szlaku Architektury Drewnianej w Małopol ­ sce. W pla nach właścicieli jest da lszy rozwój skansenu, poprzez tworzenie kolej nych ekspozycji, jak również rozwój infrastruktury d la turystów. Zapraszamy do nas oraz na http:f fwww.skansenlaskowa. pl f ��Wojciech Brzozowski Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie znajduje się 10 km na północny - wschód od Łowicza. Położone na północnych terenach dawnego K sięstwa Łowi ckiego , pokazuje kulturę i hi storię regionu. Zał oży­ cielem muzeum był rolnik Julian Brzozows ki (1925-2002), który zimowymi wieczorami rzeib ił figury z drewn a lipowego. Pierwsze z nich powstały w połowi e lat 50. XX wieku. Od początku zamys łem było , by figury poruszały s i ę za pomocą własnoręcznie wykonanych mechanizmów. W 1972 roku Julia n Brzozowski, korzystając z prywatnych funduszy, wybudował pierwszy pawilon i przez następne kilka lat zajął się konstrukcją mechanizmów do swoic h figur. Kolejne budynki powstały w 1980, 1985 i 2001 roku. Ruchome figury zostały zebrane w sceny rodzajowe, takie jak Szopka Bożego Narodzenia, Procesja Bożego Ciała , Poczet wł adców Polski, rybacy nad Bzu rą, Wyścig Pokoju, czy też ł owickie wesele. Pierwsza ruchoma scena przedstawia ucztę weselną i jest poruszana ręcznie za pomocą korbek. Do uruchomienia figur wykorzystywane jest 40 silników elektrycznych, a podkład muzyczny zapewnia 9 magnetofonów. W czterech pawilonach można zobaczyć ponad 20 łowickich pająków wykonywanych wcześniej przez żonę Juliana, Wandę Brzozowską (1931 2003) , obecnie zaś przez jego synową Renatę. Na ścianach możemy zobaczyć namalowane przez córkę Juliana - Marię, obrazy olejne i wycinanki charakterystyczne dla regionu łowickiego. Na terenie muzeum zobaczyć można również 40 naturalnej wielkości fi gur przedstawiających ludzi, przy o kreślonyc h czynnośc i ach wykonywanych dawniej na wsi. Wszystkie ubrane są w oryginalne stroje ludowe. Wśród nich znajdują się prząd ­ ki , państwo młodzi w trakcie wesela, bed narz, kobieta ubijająca maslo, gospodarze jadący na targ i ci, którzy wracają z uroczystości kości e lnych. Wiele z nich porusza się, dzięki wykonanym ręczni e m echanizmom. Oprócz figur w d wóch pawilonach obejrzeć można 32 zaprzęgi konne, wolanty, bryczki, wozy drabiniaste i sanie, 12 uprzęży konnych , 18 ł owickich, ręcznie malowanych skrzyń, 8 kredensów z glinianą , ozdabianą c h arakterystycznymi wzorami zastawą , oraz wiele elementów strojów ludowych, haftowanych przez drugą córkę J uliana - Ewę Zabost. Obecnie właścicielami muzeum są Renata i Wojciech Brzozowscy. Wojciech zajmuje się rzeżbą od 25 lat, tworzy nowe figury i mechanizmy, jak również kon serwuje stare urządzenia, wykonane przez tatę. Jego głównym zajęciem jest jednak uprawa 8 hektarów sadu , a praca przy muzeum to głównie forma hobby . .. l pasJI. Placówka muzealna utrzymywana jest cał kowicie ze środków prywatnych właścicie li , którzy otrzymali za swą działalność wiele nagród , m .in. Doroczną Nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego czy też Nagrodę im. Os kara Kolberga. Muzeum jest zbiorem wiedzy o dawnych tradycjach Księstwa Łowi c kie ­ go i n iepowtarzalną kolekcją przedmiotów z tymi tradycjami związanych. Zapraszamy do nas oraz na http:j jwww.muzeumludowe.pl j ��Sylwester Roszak Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krukowym Redecz Krukowy jest niewielką kujawską wsią, która na pozór nie wyróżnia się niczym sposród wielu jej podobnych. Jednak to tu w gospodarstwie rodziny Borkowskich, pod numerem ósmym, swoje korzenie ma Ku jawska Fabryka Maszyn Rolniczych "Krukowiak". Powstała w 1987 roku i z biegiem lat, dzięki staraniom jej założyciela i właściciela Janusza Borkowskiego, dołączyła do swiatowej czołówki producentów maszyn i urzą­ dzen rolniczych. Kiedy, w 2008 roku produkcja została przeniesiona do pobliskiego Brześcia Kujawskiego w głowie prezesa pojawił się pomysł aby pozostałą po starym zakładzie przestrzeń zagospodarować i stworzyć muzeum poswięcone wsi . Tak oto, dzięki uporowi i olbrzymiemu zaangażo ­ waniu własciciela , dawne hale fabryczne, biura i cały teren wokół zakładu zaczął przeistaczać się w niezwykłe muzeum . Tym, co w sposób szczególny odróżnia je od placówek p aristwowych, są wyczuwalne w każdym jego miej scu uczucia i emocje jego twórcy. W każdej sali i ekspozycji możemy dostrzec zamysł J anusza Borkowskiego, który o swoich zbiorach potrafi mówić w bardzo przejmujący, niemalże poetycki a jednoczesnie fachowy sposób. Bogactwo zbiorów, na dzis kolekcja liczy ponad siedem tysięcy eksponatów, ktÓre własciciel zbiera od ponad dwudziestu lat sprawia, że aby uważ­ nie zwiedzić opisywane miejsce, potrzebny jest co n ajmniej jeden dzieri . A być może i taki czas okazałby się zbyt krótki . Muzeum podzielone jest na trzy wzajemnie uzupełniające się płaszczyzny wystawowe. Na pierwszą z nich zaadaptowane zostały dawne pomieszczenia produkcyjne . Wsród gromadzonych tam, z olbrzymią wytrwałoscią eksp onatów na szczególna uwagę zasługują kolekcje : powozów, maszyn i urządzeri żniwnych, ciągników rolniczych, a także wiele rozmaitych sprzętów wykorzystywanych w dawnych czasach do prac polowych . Tutaj prezentowane są także niezwykle ciekawe i wręcz unikatowe kolekcje starych samochodów i motocykli. Za kształt tych wystaw odpowiadają synowie Janusza, którzy dołączyli do swego ojca, w trudnej misji ratowania dziedzictwa przeszłosci. Nad pierwszą, ze wspomnianych kolekcji pieczę sprawuje starszy z synów własciciela, Seweryn, druga zas stanowi "oczko w głowie" młodszego Radosława, który pasją do zabytkowych motocykli zaraził się od , nieżyjące go już niestety, brata Rafała . Na piętrze budynku, w dawnych pomieszczeniach biurowych, możemy podziwiać szereg niezwykle ciekawych rekonstrukcji: izby mieszkalnej z okresu dwudziestolecia międzywojennego, z kompletem mebli z począt ­ ku XX wieku, klasy szkolnej z przełomu lat 50- tych i 60-tych XX wieku a także otoczonego szczególną troską , tzw. pokoju rodzinnego, w którym umieszczono wiele pamiątek po rodzicach, dziadkach, a nawet pradziadkach własciciela. _ �Częsć z pomieszczen zaadaptowano także na, tzw. kąciki tematyczne związa­ ne z życiem na kujawskiej wsi w dawnych czasach. Tu możemy zobaczyć sprzęty służące m.in. do kiszenia kapusty, produkcji masła czy wypieku chleba . W naj większej z sal umieszczono tematycznie wyposażenie różnego rodzaju zakładów rzemieslniczych i usługowych: szewskiego, krawieckiego, fryzjerskiego , a nawet poczty i sklepu. Niewątpliwą gratką dla zwiedzających jest sala, w której odtworzono wnętrze apteki z początku XX wieku, zjej oryginalnym wyposażeniem . Pozostałe eksponaty, zostały zlokalizowane wokół muzeum, na terenie dawnych zakładowych parkingów. Tu motywem przewodnim jest uprawa ziemi. Wsród mnogosci eksponatów (ekspozycje aż "pękają w szwach" od różnego rodzaju) : radeł , pługów, kultywatorów, kosiarek itd ., uwagę przykuwa znajdujący się na kOt1cu wystawy, tzw . kącik sentymentalny poswiecony KFMR "Krukowiak". Umieszczone w nim zostały prototypy p ierwszych modeli opryskiwaczy, które zaprojektował i złożył sam własciciel fabryki jeszcze w latach 80 . XX wieku. Dumą Janusza Borkowskiego jest także , znajdująca się na początku wystawy plenerowej lokomobila parowa, pochodząca z 1922 roku. Muzeum obok standardowej działalnosci wystawienniczej podejmuje także wiele inicjatyw rozrywkowo-rekreacyjnych . Największą popularnoscią cieszą się pokazy walk rycerskich i zespołów folklorystycznych z regionu, a także pikniki, na których prezentowane są prace lokalnych twórców ludowych. Duża ilosć rzeżb ulokowana jest, w będącym do dyspozycji zwiedzających tzw. placu piknikowym, który znajduje się w sadzie, tuż obok muzeum . Tutaj własciciel stworzył miejsce zabaw dla najmłodszych adeptów historii. Mimo tak wielkiego dzieła, jego własciciel nadal nie przestaje marzyć i wciąż snuj e nowe plany, związane z muzeum. W najbliższej przyszłosci planowane jest utworzenie, w ramach organizacyjnych opisywanej placówki, muzeum poswięconego piekarnictwu. Wielkim marzeniem, jest także zorganizowanie pikniku historycznego, podczas którego zwiedzający mogliby zobaczyć, na własne oczy, dawne sposoby pracy na wsi . Muzeum jest otwarte od poniedziałku do piątku , w godzinach od 8 :00 do 14 :00. W przypadku większych gru p zorganizwoanych istnieje możliwosć zwiedzania także w soboty, a nawet w niedziele (po wczęsniejszym umówieniu telefonicznym). Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego j est przedsięwzięciem niekomercyjnym, do którego wstęp jest darmowy . Całosć kosztów, związanych z jego prowadzeniem spoczywa na barkach Janusza Borkowskiego ijego rodziny. osoby które przeczytały powyższy tekst zechcą w przyszłosci odwiedzić to niezwykłe miejsce. Tym bardziej, że dojazd do niego jest dosć prosty. Redecz Krukowy leży bowiem około 23 km na południowy- zachód od Włocławka, przy trasie nr 62, w kierunku Poznania. Mam nadzieję, że Zapraszamy do nas oraz na http: // www.redeczkrukowy.pl / �-- �Aleksander Puszko Muzeum Mazurskie w Owczarni Muzeum Mazurskie w Owczarni powstało kilkanaści e lat temu. Dom, w którym się mieści , został wybudowany ok. 1850 r. dla czterech rodzin pracujących w majątku ziemskim. W okresie międzywoj e nnym mieszkały w nim dwie rodziny, a po II wojnie światowej już tylko jedna. W 1996 T. umieszczono w nim zbiory poświęcone kulturze mazurs kiej o bej mującej okres od początku XIX w. do połowy XX wieku. Mazurzy byli ludno śc i ą pochodząca z Mazowsza, która w XIV i XV w. osiedlała się w Państwie Krzyżackim, a od XVI i XVII w. w Księstwie Pruskim. Poprzez brak kontaktu z kulturą polską wytworzyła swoją własną. Mazurzy od 1525 r. są luterana mi i ta religia wpływała na ich życie codzienn e. W wyposażeniu domu oraz w strojach widoczna jest prostota i powaga lute rańska. Obrazy są z n apis ami o treści religijnej , meble są utrzymane w cie mnej ton acj i, a w stroju świątecz nym dominują barwy czarne, brązowe i granatowe . Narzędzia w gospoda rstwie i s przęty domowe do roku 1860 - 1870, są wykonane z drewna, gliny i metalu. Mazurzy, jako mi eszkań cy Prus Wschodnich z czasem stają s i ę patriotami pruskimi. W ich domach znajduj ą się portrety królów pruskich, pamiątki i dyplomy związane ze służbą wojskową. W życiu codzie nnym daje s i ę zauważyć pruski dryl i dyscyplina. Po wejściu Mazur wraz z Prusami Wschodnimi w skład Cesarstwa Niemieckiego, nastę puj e rozwój tego regionu. Związane jest to z uwłaszczeniem chłopów , doprowadzeniem linii kolejowych , rozwojem sieci dróg bitych, bu downictwem murowanym na wsi, rozwojem szkolnictwa oraz kulturą modernistyczną. Pod koniec XIX w. Mazury zatracają swoją odrębność kulturową· W wyposażeniu domów i gospod a rstw spotykamy m eble i sprzęty charakterystyczne dla regionów nie mieckic h. Te procesy unifikacyjne przerywa II wojna światowa i wkroczenie wojsk radzieckich na te re n Prus Wschodnich. Muzeum Mazurs kie w Owczarni, wpisuje s i ę obecnie w pojednanie polsko niemieckie. Dos trzegamy i pokazujemy odrębność etniczną Mazurów, a jednocześnie podchodzimy z szacunkiem do ic h dekla racj i o przynależności do n arodu nie mieckiego. Z każdym rokiem zbiory są powię kszan e i opracowywane, a by zac hować dziedzictwo kulturowe tych zie m. W muzeum możn a zobaczyć wnętrza mieszkalne dla typowych domów na Mazurach. W poszczególnych pomieszczeniach odtworzyliśmy kolejno: izbę z I pol. XIX w., z meblami i narzędziami pracy z pobliskich okolic , sypialnię z II pol. XIX w. i z okresu międzywoje nn ego . czarną kuchnię (centralne miejsce w budynku) szeroki komin czyli typowe pomieszczenie dla pol. XIX w., gdzie gotowano proste po s iłki , pieczono c hleb i wędzono mi ęso. Obok znajduje się kuchnia z wyposażeniem okresu między wojennego z urządzeniami mode rnistycznymi. pokój gościnny z portretami królów pru skich , koronowanych n a cesarzy niemieckich i typowymi m eblami dla okresu 1871- 1918. Zapraszamy do nas oraz na http: j jwww.owczarnia.comj ��Marek Purwin, Alicja Dybkowska Kolekcja sztuki Chcielibyśmy afrykańskiej Panstwu zaprezentować naszą kolekcję , której zawartość można , co prawda, zakwalifikować do specyficznej formy sztuki ludowej, ale która - w przeciwieństwie do zaprezentowanych tu wcześniej zbiorów - pochodzi spoza Europy. Źródła sztuki afrykańskiej, jak każdej sztuki, są materialne i niematerialne. O funkcji i kształcie wytwarzanych przedmiotów decyduje przede wszystkim styl życia mieszkańców "Czarn ego Lądu": zajęcia codzienne, rodzaj wykonywanej pracy oraz otoczenie, w którym poszczególne narody Afryki żyją. Inne są potrzeby rolników, pasterzy czy myśliwych. Używane przez nich przedmioty są często bogato zdobione, więc mogą być i są uznane za dzieła sztuki. Obok świata materialnego istnieje też dla Afrykanów świat niematerialny - świat wierzeń , wyobrażeń i mitów, utrwalonego przez pokolenia ładu społecznego i uznanych powszechnie sposobów zac howania tego porządku. Wytwarzane przez miejscowych twórców maski i rzeźby pełnią funkcje użyt­ kowe: przede wszystkim ułatwiają wejście w harmonijną relację z wieloma bytami nadprzyrodzonymi oraz duchami przodków mającymi wpływ na wszystko, co dzieje się wokół, w świecie pozazmysłowym, w Kosmosie . Wykonywanie obrzędów , ustawianie rzeźb przodków i fetyszy łagodzi l ęki, dodaje siły i umożliwia życie w harmonii z Wszechświatem. Takie były pierwotne powody wytwarzania masek i figurek. Rozwój turystyki sprawił, że również na "Czarnym Lądzie" zaczął się rozwijać przemysł pamiąt­ karski i obecnie trudno zdobyć przedmioty rzeczywiście używane w celach kultowych. Poszukiwania ich pozostawiamy zresztą muzealnikom , zadawalając się maskami i rzeźbami budzącymi w nas emocje i uczucia estetyczne. Spór o wartość tych przedmiotów, jako "obiektów reprezentatywnych" pozostawiamy etnografom. w Wiązownie W kolekcji najwięcej jest masek. Znajdują się wśród nich maski twarzowe - zaslaniające twarz, maski hełmowe - zakładane na głowę i maski kapeluszowe - noszone na czubku głowy. Brakuje nam przykładowych strojów zakładanych w czasie uroczystości . Stroje te zazwyczaj były wykonywane z rafii, skóry lub tkaniny, często zdobiono je piórami i muszelkami. Posiadamy posążki przedstawiające władców, dalekich przodków lub postacie zoomorficzne. W kolekcji jest kilka figurek ludu Baluba, zwanych kabilo kalutombo, a przedstawiających żebrzącą kobietę. Figurki te stawiano przed chatą kobiety ciężarnej, aby przechodnie mogli ją wspomóc na czas, gdy nie będzie mogła pracowac. Interesujący zespół stanowią fetysze - figurki służące do magii leczniczej. Często nabijane są one gwoździami (lud Bakongo) a lbo mają wprawione w tors lustro, w którym wróżbiarz- uzdro­ wiciel widzi chorobę trapiącą właściciela figurki lub wroga rzucającego czary. Osobną grupę stanowią tarcze zdobione motywami z masek - motywy te mają zwiększać moc tarczy. Pochodzenie naszej kolekcji jest zwyczajne. Początkowo wcale jej nie planowaliśmy. Zawsze marzyliśmy o podróżach i realizacji tych marzeń podporządkowaJiśmy część swojego życia. Z każdego wyjazdu , bliższego lub dalszego, przywoziliśmy różne pamiątki , takie które nam się podobały, bądż wydawały się charakterystyczne dla zwiedzanego terenu . Z czasem zauważyłem , że wśród zgromadzonych przez nas przedmiotów jest sporo masek, a w którymś momencie okazało się , że powoli relacja między naszymi wyjazdami i przywiezionymi przedmiotami zmienia się: maska lub figurka z miłej pamiątki staje się celem wyjazdu.Początki kolekcji sięgają lat 70. XX wieku, kiedy to Marek w Gdyni zakupił pierwszą maskę . Pierwszą podróż do Afryki odbył w latach 80. Niektóre maski i rzeźby otrzymał w prezencie, kiedy przebywał w wioskach afrykańskich, w uznaniu za włączanie się w codzienne obowiązki członków danej społeczności i wywiązywanie się z nich. -+ �w wioskach, bezpośrednio od wykonawców, ale nie ustrzegł się także zakupów na targach, kiedy zobaczył interesując e obiekty do kolekcji. Wiele osób, znających nasze zainteresowania, przywoziło nam maski z podróży. Między innymi , jako oryginalną maskę przywiezioną z Afryki dostaliśmy wyprodukowaną na Bali maskę przedstawiającą Hanumana (Boga-małpę). Podobnych anegdot można by przytoczyć więcej. W 2010 roku kolekcja powiększyła się o kilkadziesiąt obiektów ze zbiorów Alicji , z którą w tym czasie postanowiliśmy wspólnie prowadzić życie. Marek zawsze starał się określić pochodzenie i przeznaczenie posiadanych dzieł, natomiast Ala, wykształcona polonistka i hi storyk, marząca o dodatkowych studiach z historii sztuki, wprowadziła inne , artystyczne spojrzenie na posiadane przez nas obiekty. Dzięki temu zmieniało się nasze podejście do gromadzonych eksponatów. Obecnie nasza kolekcja sztuki afrykańskiej obejmuje około 400 przedmiotów pochodzących z Czarnej Afryki, czyli z terenów położo ­ nych na południe od Sahary. Wielkość zbioru ulega ciągłym zmianom na skutek kupna nowych obiektów, sprzedaży i wymiany . Kolekcja nie ma obec nie stałego miejsca prezentacji. Planujemy utworzyć ekspozycję w Wiązownie , gdzie mieszkamy, niestety, na razie koszty przerastają nasze możliwości. Nasze maski były prezentowane w 2012 roku na dwóch wystawach , w węgorzewskim Muzeum Kultury Ludowej i w warszawskiej , żoliborskiej galerii "Wystawa". Na potrzeby tyc h wystaw przygotowaliśmy informacje o twórcach masek: o poszczególnych ludach , miejscu zamieszkania, organizacji społecznej , tradycyjnej i współczesnej religii oraz o charakterystycznych przedmiotach, wykonywanych dla użytku codziennego i religij nego. Przygotowaliśmy również dwa roll-upy: jeden z mapą przedstawiającą rozmieszczenie ludów Czarnej Afryki , drugi - z krótką informacją o masce afrykańskiej. Planujemy przygotowanie trzeciego , poNiektóre nabył święconego afrykańskiej rzeźbie. Zapraszamy do prowadzonej przez nas w Wiązownej pod Warszawy "Galerii Więzy". Oprócz wystaw afrykanistycznych odbywają się u nas liczne wydarzenia kulturalne i popularnonaukowe. ��Etnograf dla kolekcjonera �Ewa Nizińska i Agata Rybus Działalność Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa Kolo Naukowe Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa (KNARiM) powstało w listopadzie 2010 roku z inicjatywy grupy studentów IEiAK UW. Pomysł narodził się rok wcześniej, w trakcie pierwszej edycji realizowanych przez lEiAK studenckich praktyk muzealnych - "Miniatury Etnograficzne", w Ośrodku Etnograficznym Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie. Zaangażowani w prace porządkowo-inwentaryzacyjne w leliskim ośrodku studenci, postanowili założyć uniwersytecką organizację studencką i w ten sposób zapewnić sobie instytucjonalne zaplecze dla realizacji pomysłów, które narodziły się podczas długich wieczorów spędzonych latem 2009 roku w Lelisie. Naukowym opiekunem organizacji, od początku jej istnienia do dnia dzisiejszego, jest dr Katarzyna Waszczynska, etnograf i antropolog pracująca w lEiAK UW, inicjatorka, koordynatorka oraz merytoryczny opiekun wszystkich edycji praktyk muzealnych w kurpiowskich ośrodkach regionalnych w latach 2009-2013 . Wśród celów, które Koło postawiło przed sobą znalazły się: aktywizacja studentów oraz środowisk naukowych do podejmowania refleksji z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa; nawiązywanie i rozszerzanie współpracy IEiAK UW z lokalnymi ośrodkami kulturalnymi; praca na rzecz zwiększania kompetencji studentów etnologii w zakresie muzealnictwa oraz wskazanie możliwości zastosowania wiedzy w praktyce, a także popularyzacja wiedzy związanej z "kulturą ludową" wśród szerokich kręgów społecz­ nych. Ustalono, że powyższe cele będą realizowane poprzez następujące działania: tworzenie publikacji; organizowanie konferencji, prelekcji, warsztatów oraz wystaw w instytucjach edukacyjnych i kulturalnych; organizowanie objazdów naukowych; podejmowanie i wspieranie inicjatyw badawczych; udzielanie wsparcia merytorycznego lokalnym ośrodkom kulturalnym i działaczom regionalnym; podejmowanie prac inwentaryzacyjnych, tworzenie katalogów naukowych, organizowanie wystaw w lokalnych ośrodkach muzealnych . Merytoryczny kontekst powstania organizacji zakreślają ożywione w latach 90. XX w . zainteresowania nauk społecznych materialnym wymiarem rzeczywistości społeczno-kul turowej . Wyrażny wzrost częstotliwości podejmowania kwestii przedmiotów w głównych nurtach debat antropologii, socjologii, studiów kulturowych czy filozofii uzasadniał mówienie o zainicjowanym we wskazanym okresie "zwrocie ku rzeczy", "powrocie do rzeczy", "zwrocie ku temu, co nie-ludzkie" czy wreszcie "zwrocie ku materialnOści". Zawarta w wyrażeniach "zwrot" oraz "powrót" (Domanska 2006, 2008a, 2008 b) sugestia podjęcia wskazanego tematu materialności lub podjęcia go na nowo, odsyła do poprzedzającego "zwrot ku rzeczy" okresu marginalizowania przez nauki społeczne i humanistyczne kwestii obecności przedmiotów w życiu człowieka. Wątek ten w odniesieniu do antropologii podejmują Olga Kwiatkowska i Adam F. Kola (2006), a także Janusz Baranski (2007). Obydwa tytuły, rekonstruując historię obecności przedmiotu wantropologii (Kwiatkowska i Kola koncentrują się na obecności przedmiotów w antropologii uprawianej w kontekście polskim, Janusz Baranski rekapituluje wybrane stanowiska z szerszego, ponadkrajowego kontekstu) i częściowo przynajmniej _ �zapełniają pewną lukę w p ismiennictwie poswięconym dziejom refleksji antropologicznej . Z obydwu narracji wyłania się obraz losów materialnosci wantropologii, na które składają się: okres umieszczenia przedmiotów - składają­ cych się na kulturę materialną - w centrum zakresu problemowego skupiają­ cej się wokół pojęcia "kultury", okres zepchnięcia na margines wyznaczony przez zdominowanie zainteresowań antropologów zagadnieniami tzw. kultury duchowej i społecznej (ujęcia strukturalistyczne, interpretacyjne, fen omeno logiczne i postmodernistyczne oparte na metaforze kultury, j ako tekstu) , wreszcie ostatnia próba ponownego odczytania tematyki materialnosci, zrodzona dzięki wyprowadzeni u wniosków z prostego rozpoznania, iż "każde z naszych działań, zarówno wobec srodowiska, jak i wobec innych, posiada swój materialny wymiar - jest skierowane na rzeczy, odbywa się w ich kontekscie, jest przez nie zaposredniczone, polega na ich wykonywaniu lub niszczeniu " (Krajewski 2008, s. 133-134).Ożywienie zainteresowań materialnoscią w antropologii, socjologii czy studiach kulturowych dało się zauważyć także na gru ncie polskich działań naukowych. Szczególnie istotna w tym względzie by ła konferencja naukowa "Colloquia Humaniorum: Rzeczy i ludzie. Ludzie i rzeczy. Humanistyka wobec materialnOsci" w Olsztynie jes ienią 2 007 roku oraz mający miejsce dwa miesiące później w Warszawie panel dyskusyjny - "Rzeczy. Rekonesans antropologiczny" . W obydwu spotkaniach brali udział naukowcy z różnych polskich Osrodków akademickich a ich naukowe efekty opublikowano. Konferencje W odczuciu założycieli KNARiM refleksja nad materialnoscią domaga się stałego miejsca w prowadzonej aktualnie w Polsce debacie naukowej. Dodatkowo, j ako zainteresowani antropolo gią rzeczy studenci, odczuwalismy potrzebę stworzenia forum do wymiany m ysli i doswiadczeń , do którego dopuszczeni będą przede wszystkim początkujący badacze - studenci, także studiów doktoranckich. Innymi słowy, zakładając KNARiM chcielismy stworzyć przestrzeń dla prezentacji dorobku naukowego związanego z tematyką rzeczy, przeznaczoną w p ierwszej kolejnosci dla studentów. Dlatego też , wkrótce po dopełnieniu wszelkich formalnosci związanych z założeniem Koła, postanowilismy zorganizować studencko-doktorancką konferencję poswięconą zagadnieniom antropologii rzeczy . Konferencja od początku planowana była jako impreza cykliczna. Pierwsza odbyła się 10 maja 2011 roku, na kolejną zas przyszło czekać dwa lata - do 14 maja 2013 roku . Choć obie różniły się przebiegiem i przyjętą formą, organizowane były pod wspólnym szyldem M iędzyuczelnianej Interdyscyplinarnej Konferencji "do RZECZY". Wspólny bowiem by ł cel - wymiana doswiadczeń przede wszystkim między młodymi badaczami (studentami i doktorantami), ale także zaproszonymi do wygłoszenia referatów pracownikami naukowymi, związa ­ nymi z różnymi dyscyplinami nauk humanistycznych , zainteresowanymi tematyką materialnosci. Podczas pierwszej konferencji wystąpienia prelegentów przedstawiono w trzech panelach. Pierwszy z nich, prowadzony przez dr. Tomasza Rakowskiego z IEiAK UW nosił tytuł "Rzecz w antropologii" i skupiał młodych antropologów, prezentuj ących zarówno wystąpienia o charakterze teoretycznym , jak i te oparte bezposrednio O wyniki prowadzonych przez nich badań terenowych. Dru gi panel - "Rzecz w muzealnictwie", otwarty został wystąpien ie m dr Ewy Klekot, także z lEiAK UW. Obok młodych naukowców, wsród referentów panelu znaleźli się przedstawiciele Osrodków muzealnych. Na koniec pozostał panel "Rzecz w literaturze" otwierany przez prof. Annę Wieczorkiewicz, antropolożkę z osrodka warszawskiego, który, w uproszczeniu, by ł miejscem wymiany mysli dla badaczy literatury. By dru gie spotkanie w maju 2013 roku mogło w jeszcze większym stopniu podkreslić interdyscyplinarnosć rozważań, organizatorzy odeszli od scisłych podziałów znanych z wczesniejszej konferencji - w miejsce paneli "Rzecz w ... " pojawiły się szeroko zakrojone autorskie tematy zaproponowane przez moderatorów - uznanych pracowników nauki. Pierwszy z nich: "C złowiek w przestrzeni - rzeczy złożone" prof. Włodzimierza Mędrzeckiego (Instyt ut Historii PAN) dotyczył materialnych elementów dziedzictwa kulturowego w przestrzeni miast i wsi oraz przedmiotów, które taką przestrzeń konstruują. Kolejny temat zaproponował dr hab. S ławomir Sikora z IEiAK UW: "Co rzeczy nam robią? Materialnosć - zmysłowosć - pamięć" , jako próbę namysłu nad sprawczoscią i zmys łowoscią rzeczy, z którymi obcujemy na co dzień. Z kolei propozycja dr. Marcina Napiórkowskiego (Instytut Kult ury Polskiej UW) "Kulturowa biografia rzeczy jako obrastaniepamię­ ciq" skupiała prelegentów zainteresowanych fenomenem pamięci, zastanawiają­ cych się, jak przedmioty funkcjonują w kontekscie z jednej strony pamięci indywidualnej i zbiorowej, z drugiej - nawyków i pamięci ciała (Dudek 2013). W ramach każdego z zaproponowanych tematów, spotkali się przedstawiciele różnych nauk humanistycznych, prezentujący odmienne podejscia do zaproponowanych zagadnień . _ �W dyskusji podsumowującej całodzienne obrady dr Napiórkowski podkreślił, że konferencja swoją tematyką oraz szerokim i interdyscyplinarnym podej ściem doskonale wpisała się w czas naj większego zainteresowania "zwrotem ku rzeczy" wśród przedstawicieli nauk humanistycznych i społecznych. Publikacja Ważnym narzędziem realizacji głównego celu I Interdyscyplinarnej Mię ­ dzyuczelnianej Konferencji Naukowej "doRZECZY" dla popularyzacji wiedzy związanej z podejmowaną w antropologii refleksją nad złożoną relacją pomię ­ dzy ludżmi a rzeczami, jest wydanie nakładem Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego, recenzowanej publikacji książkowej, zawierającej stworzone na bazie wygłoszonych referatów artykuły uczestników konferencji (Rybus, Kornobis 2016) . Znajdują się w niej teksty poruszające kluczowe dla rozważan antropologii rzeczy i muzealnictwa kwestie takie jak: sprawczość przedmiotów, semiotyzacja przedmiotów, rola przedmiotów w życiu społecznym, w praktykach pamięci , w budowaniu jednostkowej tożsamosci, a także refleksje nad przedmiotem występującym w roli muzealnego eksponatu, dzieła sztuki czy literackiego rekwizytu. Nakład pozycji wyniósł 300 egzemplarzy, z czego 180 zostało bezpłatnie dostarczonych do bibliotek akademickich oraz wybranych instytucji muzealnych w całym kraju. Pozostałe 120 egzemplarzy znalazło się w sprzedaży księgarn Wydawnictw Uniwersytetu Warszawskiego. Warsztaty Publikacja nie była jedynym pomysłem członków Koła na popularyzację zagadnien antropologii rzeczy, czy szerzej, namysłu nad materialnością . By trafić do możliwie różnorodnej i szerokiej grupy odbiorców, we wrześniu 2011 we współpracy z IEiAK UW zorganizowano warsztaty, które wpisane zostały do programu XV Festiwalu Nauki . Trzech prowadzących (Maciej Wiktor Kornobis, Ewa Nizinska i Agata Rybus) zaproponowało trzy spotkania, prowadzące przez rozmaite zagadnienia związane z interesującą ich tematyką, ogłoszone pod wspólnym tematem "Człowiek w świecie przedmiotów". Pierwszym był warsztat "Rzeczy w życiu człowieka . Perspektywa nauk humanistycznych" . Uczestnicy, wychodząc od przedmiotów, które przynieśli, a które miały dla nich szczególne znaczenie, zastanawiali się nad podjętym wyborem, dochodząc do bardziej ogólnej refleksji o funkcjach przedmiotów w życiu człowie­ ka. Podczas spotkania znalazło się również miejsce na przedstawienie najważ­ niejszych ujęć teoretycznych, popu larnych w badaniach nad rzeczami w naukach humanistycznych . "Materialny wymiar codziennOści . Spacer po Pradze" był propozycją spaceru po ulicach, zaułkach i bazarach warszawskiej Pragi, by obejrzeć otaczający człowieka świat przedmiotów - kształtowany przez ludzi, ale też ludzi zmieniający. Ostatnie spotkanie "Czy trampek może być eksponatem? Warsztat z opisu przedmiotu" to próba prześledzenia biografii przedmiotu przynależącego do kultury współczesnej wraz z kontekstami , w jakich ów przedmiot mógł funkcjo nować . Śledzenie drogi, którą artefakt przechodził, by móc stać się eksponatem muzealnym, doprowadziło uczestników do wspólnego projektowania ekspozycji z opisywanym przedmiotem jako motywem przewodnim. W grudniu 2011 roku podobne warsztaty przeprowadzone zostały dla studentów lEiAK UW. Do zaproponowanych podczas Festiwalu Nauki tematów dołączono warsztat "Przedmiot w muzeum. Przypadek Kurpie" , który miał na celu pokazanie prac wykonywanych w ramach "Miniatur etnograficznych" oraz jasnych i ciemnych stron pracy muzealnika. Cykl spotkan dla studentów zakonczył weekendowy wyjazd do prowadzonego przez prof. Mariana Pokropka Muzeum Sztuki Ludowej w Otrębusach . Wycieczka do podwarszawskiej miejscowości była nie tylko okazją do zwiedzenia tego niezwykłego muzeum, ale również do długich i inspirujących rozmów z Profesorem - o materialności, rzeczach i etnografii w ogóle. Pracownia Etnograficzna Koło stara się współpracować z innymi organizacjami działającymi w sferze popularyzacji antropologii . Wiosną 2012 roku, dwoje przedstawicieli koła: Agata Rybus i Maciej Wiktor Kornobis, na zaproszenie Stowarzyszenia Pracownia Etnograficzna, przeprowadzili serię warsztatów "Człowiek/Rzecz" w ramach realizowanego przez Stowarzyszenie projektu "Pracownia Koszykowa". Cztery spotkania stały się częścią cyklu "Antropologiczne Przestrzenie", w czasie którego poddawano dyskusjom różne propozycje badania kultury, a także dzielono się wła­ snymi doświadczeniami naukowo- badawczymi . _ �Warsztaty prowadzone przez przedstawicieli Koła, poswięcone były wybranym sposobom rozważania roli materialnosci w życiu człowieka . Serię zainaugurowało spotkanie "Przedmioty jako miejsca pamięci". Podczas dyskusji zastanawiano się nad rolą przedmiotów w praktykach pamięci, zarówno indywidualnej, jak i zbiorowej , poddano refleksji mechanizmy współuczestnictwa przedmiotów w konstruowaniu tożsamoscijednostek oraz grup, wreszcie poruszono kwestię relacji pomiędzy biografiami przedmiotów, a biografiami ludzi. W czasie drugiego spotkania "Ubiór, gadżet, ciało" kontynuowano refleksję nad rolą przedmiotów w budowaniu "ja". Tym razem skupiono się na praktykach związanych z ciałem i ubiorem . Kolejne spotkanie poswięcono problematyce przestrzeni , zatytułowano je "Jak używamy przestrzeni? Proksemika Warszawy". Podjęto dyskusję nad wpływem przestrzeni na zachowanie człowieka, nad działaniami które konkretnie ukształtowana przestrzeń miejsca prowokuje, umożliwia lub stanowi dla ich podjęcia barierę. Ostatnie spotkanie dotyczyło roli przedmiotów w konstruowaniu doswiadczenia turystycznego . Zaprezentowano wybrane sposoby rozważania turystyki, a w ich ramach materialnosci. Skupiono się przy tym na dwóch perspektywach - "nadawców" - a więc osób zaangażowanych w organizację tzw. przemysłu t urystycznego oraz "odbiorców" - konsumujących turystyczne przestrzenie podróżników. Lelis, Wach - 5 Skupieni wokół zagadnień odsłon z zakresu antropologii rzeczy i muzealnictwa członkowie Koła , co roku stanowią częsć grupy uczestników praktyk muzealnych organizowanych w ramach IEiAK UW, przy instytucjonalnym wsparciu Polskiego Instytutu Antropologii . Pod okiem dr Katarzyny Waszczynskiej, każdego lata spędzają około osmiu dni w jednym z kurpiowskich osrodków. W latach 2009-2010 był to wspomniany wyżej Osrodek Etnograficzny Dziedzictwa Kulturowego Kurpiów w Lelisie, w latach 2011-2013 Muzeum Kurpiowskie w Wachu. Praktyki każdorazowo służą ochronie unikalnych zbiorów kultury materialnej, gromadzonych z oddolnej inicjatywy regionalnych działaczy. W przypadku Lelisa opiekunem zbioru , liczącego około 1300 eksponatów, jest Henryk Kulesza - emerytowany nauczyciel historii , miłosnik kultury i gwary kurpiowskiej, organizator wielu imprez, które ją popularyzują. Od 12 października 1997 roku , kiedy dokonano uroczystego otwarcia wystawy w Osrodku Etnograficznym, został On również jedynym przewodnikiem po niej . Z kolei twórcami Muzeum Kurpiowskiego w Wachu są Zdzisław i Laura Bziukiewiczowie (o których więcej na stronie 12 - przypis redakcji), twórcy ludowi, u których stworzenie muzeum było konsekwencją tworzenia wnętrza dla prowadzenia warsztatów wycinankarskich, frywolitkowych, bursztyniarskich oraz wielu innych. Warto wspomnieć, że w obu przypadkach eksponowane przedmioty nie stanowią materialnego wymiaru kultury kurpiowskiej. Za pomocą przedmiotów o proweniencji kurpiowskiej, ale również innych, niejednokrotnie wykonanych fabrycznie w kraju lub za granicą (np. radioodbiorniki z lat 70 . XX w.), kolekcjonerzy tworzą nowy obraz kultury regionu. Prace wykonywane przez studentów IEiAK UW oraz członków Koła naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa obejmują następujące działania skupione wokół eksponatów: porządkowanie . klasyfikowanie, inwentaryzowanie , znakowanie. fotografowanie i opisanie w kartach katalogu naukowego, stworzonych wedłu g wzoru otrzymanego z Państwowego Muzeum Etnograficznego. Na pierwszej stronie karty znajduje się miejsce na fotografię przedmiotu oraz podstawowe o nim informacje: nazwę (w tym również gwarową), miejsce pochodzenia, wymiary i stan zachowania, czy wreszcie dane zbieracza oraz dotyczące warunków pozyskania przedmiotów. Druga strona to przede wszystkim miej sce na szczegóło­ wy opis przedmiotu, z uwzględnieniem jego zastosowania, formy, kształtu, barwy, względnie mechanizmu działania. Etapem wienczącym praktyki j est stworzenie wstępnej aranżacji wystawowej. W ramach praktyk w osrodku leliskim, skatalogowano całe zbiory, liczące około 1300 eksponatów. W Wachu dotychczas (stan na 09 .2013) udało się skatalogować około połowę zbiorów, kolekcji składającej się z ponad 3000 przedmiotów. Jak już zostało wspomniane, praktyki są formą wspierania inicjatyw podej mowanych przez działaczy regionalnych. Inwentaryzacja zbiorów to nie tylko droga do uporządkowania i zwiększenia bezpieczeństwa kolekcji, ale też szansa, by w dalszej przyszłosci, jesli zajdzie potrzeba, trafiła ona w ręce nowego własci ­ ciela. Rozpoczęcie inwentaryzacji eksponatów jest również warunkiem koniecznym umieszczenia placówki w Panstwowym Rejestrze Muzeów, co, przynajmniej w teorii, ułatwia zdobywanie srodków na budowę ekspozycji czy konserwację przedmiotów._ �Realizowanym pod szyldem "Miniatur etnograficznych" praktykom muzealnym towarzyszy także cel dydaktyczny . Ich zadaniem jest umożliwienie stu dentom etnologii zdobycia doświadczenia z zakresu muzealnictwa, a także promocji i popularyzacji kultury regionalnej. Inwentaryzacja zbiorów Muzeum w Petrykozach Doświadczenia zdobyte podczas dwóch wyjazdów do Lelisa zaprocentowały nie tylko w Wachu. Jeszcze jedną okazją ich wykorzystania była inwentaryzacja zbiorów rzeżby ludowej zgromadzonych w Muzeum im. Jadwigi i Wojciecha Siemionów w Petrykozach. Twórcą tej niezwykłej placówki był Wojciech Siemion - znany aktor, ale również mecenas sztuki . Znaczna część zbiorów Muzeum to dzieła sztuki współczesnej - podarunki od artystów, w tym malarzy takich jak Beksiilski, Dwurnik, Duda-G racz czy Tarasewicz. Wśród stanowiących przedmiot inwentaryzacji kilkuset rzeżb "ludowych" wyróżniają się te autorstwa Leona Kudły, Heleny Szczypawki- Ptaszyilskiej czy Karola Wójcika "Heródka", znanego z wykonywania drewnianych aniołków . W przywołanym przypadku muzeum to nie tylko zbiory, ale też otoczenie, w którym są eksponowane. Sama wystawa obrazów znajdowała się na poddaszu klasycystycznego dworku, odrestaurowanego przez rodzinę Wojciecha Siemiona w latach siedemdziesiątych . Czas przeszły jest nieprzypadkowy niedawna historia dopisała tragiczną kartę w dziejach muzeum - zadaszenie dworku (wykonane z gontu przez samego artystę) spłonęło, a wraz z nim poddasze i część znajdujących się na nim obrazów. Dworek czeka na odbudowę. Pożar nie zniszczył na szczęście dużego parku roztaczającego się wokół, a także znajdującego się w nim skansenu , na który składają się dwa wiatraki, karczma (gdzie jak wieść głosi bywał Józef Chełmoilski), kuznia z oryginalnym wyposażeniem z XIX wieku oraz drewniana chałupa, pełniąca dawniej funkcję szpitala. Jak to się jednak stało, że przedstawiciele Koła zaczęli bywać w Petrykozach? Karolina Siemion, wnuczka Wojciecha, opiekująca się obecnie muzeum, zgłosiła się do dr Katarzyny Waszczyilskiej z prośbą o pomoc przy wstępnej inwentaryzacji zbiorów rzeżby ludowej . Działania takie były niezbędne przed oddaniem rzeżb do konserwacji, co uchroniło je przed dalszym niszczeniem przez drewnojady. W ten sposób od paZdziernika do grudnia 2010 roku trzy członkinie koła (Karolina Ćwiek, Ewa Niziriska i Agata Rybus) spędziły kilka weekendów w zabytkowym dworku. Przez całe dnie otaczały je drewniane rzezby, z których każda musiała zostać rozpoznana, zmierzona i zważona oraz sfotografowana . Prace w Petrykozach były tym ciekawsze, że zbiory, którymi przyszło nam się zająć były odmienne od tych z Lelisa i Wachu. Niezwykła była również możliwość bezpośredniego spotkania z pracami artystów - przedstawicieli sztuki ludowej i naiwnej, o których dotąd czytało się w książkach. Bibliografia: Barariski J. 2007 Świat rzeczy. Zarys antropologiczny, Kraków. Domailska E. 2006 Ku historii nieantropocentrycznej, [w: ] tejże Historie niekonwencjonalne, Poznano 2008a Humanistyka nie-antropocentryczna a studia nad rzeczami, "Kultura Współczesna", nr 3 (58), s. 9-21. 2008b Problem rzeczy we współczesnej archeologii, [w:] Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności, red. Kowalewski J., Piasek W., Śliwa M., Olsztyn . Dudek K. 2013 Muzeum etnograficzne - między nauką a sztuka . O trybach legitymizacji w procesie kulturowego wytwarzania obiektów i kryzysie muzeÓw, "Stan Rzeczy" nr 4, s . 87-106 . Krajewski M. 2008 Ludzie i przedmioty - relacje i motywy przewodnie, [w :] Rzeczy i ludzie. Humanistyka wobec materialności , red . Kowalewski J., Piasek W., Śliwa M., Olsztyn . �Kwiatkowska O., Kola F. A. 2006 O przywróceniu zachwianej równowagi w refleksji antropologicznej: głos podwójny w sprawie przedmiotów, Iw:) Kultura profesjonalna etnologów w Polsce , red. M. Brocki , K. Górny, W. Kuligowski, Wrocław. Rybus A., M. Kornobis (red .) 20 16 Ludzie w świ ecie przedmiotów, przedmioty w Antropologia wobec rzeczy, Warszawa świ ecie Strony internetowe: http://dorzeczy-dorzeczy.blogspot .com/ p / regu lamin -koa. h tmJ (dostęp 15. I 1.2013) http://www.goko-leJis.eu/page/etnograficzny .html (dostęp 12. 11.2013) http: // www.kurpie.Jelis.pl (dos tęp 12.11.20 13) www.kurpie.com (dostę p 12. 1 1.201 3) ludzi. �Anna Czyżewska Kolekcje z Internetu - to już frazes . Internet stał się nieodłączną częscią współczesnej kultury - to także frazes. Mówi się też o "pokoleniu Internetu", i o tym , że je śli kogoś "nie ma w Internecie", to nie istnienie. Oczywiście, to wszystko jest prawdą. Jednocześnie nią nie jest, ponieważ nie wszyscy korzystają z Internetu. Wedłu g badań przeprowadzanych przez Centrum Badania Opinii Społecznej, w 2012 ponad 56% Polaków korzystało z Internetu (tj. stron internetowych , poczty e-mail, komunikatorów internetowych itp.) . Najwięcej korzystających, 93% populacji , było w grupie wiekowej 18-24 lata. W każdej kolejnej gru pie , jak podaje CBOS, liczba użytkowników zmniejszała się. Według tych badan, większość osób korzystała już z Internetu w domu i wykorzystywała go nie tylko do wysyłki poczty elektronicznej, komunikacji i portali społecznościowych ale też m.in. do robienia zakupów [deklaruje to niemal trzy czwarte internautów (72 %), czyli dwie piąte ogółu badanych] , obsłu gi bankowOści elektronicznej (60%), lektury internetowych wersji gazet lub czasopism (60% ). 17% badanych korzystających z internetu zadeklarowało, że ściąga darmowe programy, muzykę i filmy . Z kolei 18 %, czyli prawie jedna piąta użytkowników, zgłosiło zamieszczanie w internecie zrobionych przez siebie zdjęć lub materiałów wideo. Z badan tych wynika, że ludzie korzystają z Internetu przede wszystkim dla komunikacji, załatwiania podstawowych potrzeb, a także rozrywki i poszukiwania informacji, zarówno tych bieżących - dotyczących ostatniego wystąpienia premiera, najświeższych anegdot z Watykanu czy konfliktu w Syrii, jak i bardziej uniwersalnych - poszukiwan genealogicznych, historycznych czy dotyczących dbania O urodę. Ludzie korzystają W • • siecI Cała gama różnorodnych informacji stała się dostępna na dosłowne wycią­ gnięcie ręki i kliknięcie myszki. Wystarczy wpisać słowo w wyszukiwarkę i wcisnąć przycisk "szukaj". Raz. Dwa. Trzy. Przez chwilę komputer przetwarza informacje, aby następnie dać nam poszukiwane wyniki . Oszczędność czasu i pienię ­ dzy. Bez wychodzenia z domu, kupowania biletu, książki czy gazety, żmudnego poszukiwania informacji otrzymujemy prawdopodobnie to, o co zapytaliśmy wyszukiwarkę . Narodowe Archiwum Cyfrowe, jedno z centralnych archiwów panstwowych , wyliczyło, że dzięki udostępnieniu swoich zbiorów on-line, czyli w postaci cyfrowej w Internecie , użytkownicy osiągnęli korzyści finansowe w wysokości 118 milinów złotych. Jak to wyliczono? Jak powiedział Nikodem Boncza Tomaszewski , dyrektor NAC: "NAC odwiedza osobiście 377 osób rocznie, a użytkowników on-line mamy prawie 290 tys .". Niemożliwe byłoby przyjęcie ich w siedzibie NAC, nie byłoby ich stać na przyjazd . Skoro nie muszę tracić dwóch dni roboczych na dojazd do archiwum, to da się to przeliczyć na konkretne zyski: w tym czasie mogę robić po prostu inne rzeczy. Boncza Tomaszewski dodał również, że oprócz kapitału finansowego, "jeszcze ważniej szy jest kapitał wiedzy i kapitał społeczny budowany dzięki dostępowi do naszego dziedzictwa. Archiwa cyfrowe są utrwalaczem pamięci i budują poczucie zakorzenienia , więzi z przeszłością" . Dlaczego warto wykonywać tzw. "cyfryzację" i prezentować swoje kolekcje w internecie? Jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne" zbiory prywatnych kolekcjonerów "są prawdziwym rarytasem dla "koneserów zróżnicowania". Co się w zbiorach znajduje i jest przedmiotem kolekcjonowania? �Prawie wszystko, ale scisle okreslone, przemysIane, kategoryzowane: "stare", "sprzed lat", "autentyczne", "prawdziwe", "historyczne", "wyjątkowe", "unikatowe", "uratowane", "cudowne" i "piękne". (... ) Co więc jest przedmiotem kolekcjonowania? Wszelkie rozmaitosci materialne i niematerialne , z zaznaczeniem nieprzypadkowosci, dosć scisłym wyróżnianiem przez kolekcjonerów kategorii przedmiotowych, okreslaniem co jest, a co nie jest warte kolekcjonowania. Z pewnoscią są to przedmioty "wyłączone" z bieżącego, funkcjonalnego użycia i materialnego, i symbolicznego, i estetycznego" . Już z tego powodu, warto je pokazywać szerszej publicznosci - ludziom, którzy są nimi zainteresowani - zainteresowani ze względów poznawczych. Szukając informacji o konkretnym przedmiocie, którego nie ma już w powszechnym użyciu, c h ciałabym przede wszystkim zobaczyć , jak wygląda. Ktos może powiedzieć, że ów obiekt mogę zobaczyć w konkretnym muzeum. Zgadzam się. Ale by wiedzieć czy i do którego muzeum się udać, by zobaczyć konkretny przedmiot, muszę taką informację uzyskać. Nie zawsze na stronach internetowych znajdę szczegółową informację o zbiorach i konkretnych zgromadzonych obiektach, aby w konsekwencji udać się do danego muzeum . Tym bardziej użyteczna dla zainteresowanych j est cyfrowa prezentacja pewnych obiektów, zwłaszcza że częsć przedmiotów gromadzonych przez lokalnych kolekcjonerów nie jest prezentowana odwiedzającym. Autorzy raportu "MUZEA prywatne / kolekcje lokalne" podzielili je na cztery kategorie: przedmioty O dużej wartosci materialnej, przedmioty osobiste, przedmioty niebezpieczne, a także nielegalne . Jakkolwiek rozumiem potrzebę ochrony zarówno prywatnosci, jak i bezpieczenstwa, to jako odwiedzającą interesują mnie także niepokazywane, najcenniejsze zbiory . Są interesujące własnie dlatego, że są najcenniejsze. Rozumiem i akceptuję opór kolekcjonerów do prezentowania ich publicznie, jako formę ochrony przez kradzieżą. Chciałabym jednak, aby zasób informacji, z których mogę korzystać, był jak naj szerszy. Chciałabym łatwo do nich docierać, by następnie móc dane muzeum odwiedzić, by wysłuchać opowiesci kolekcjonerów i zobaczyć, już na własne oczy, ich zbiory . Materiały w formie cyfrowej, to oczywiscie forma promocji muzeum, ale jednoczesnie jest to forma dzielenia się informacjami. Nie wszyscy zdają sobie sprawę, jaką wiedzą dysponują lokalni kolekcjonerzy czy muzealnicy. Traktuje się ich jako pasjonatów i lokalnych outsiderów, którzy, jak piszą autorzy raportu AriAri, są "spoza głównego nurtu życia" . Zapomina się o ich eksperckiej wiedzy, często nieporównywalnej z niczyją inną. Dzielenie się tą wiedzą może przyczynić się do podniesienia prestiżu muzealników i docenienia ich wiedzy, pracy, zbiorów i dokonan o Umieszczając zbiory w internecie warto zadbać o to, by wiedza, którą będzie ­ my się dzielić, była dostępna w jak najbardziej przystępny sposób. Warto, by zdję­ cia były nie tylko dobrze wykonane - doswietlone, ostre, atrakcyjne, ale także posiadały wyeksponowany dany obiekt, ale także miały odpowiednią wielkosć. Musi być taka, aby umożliwiała obejrzenie obiektu. Dla mnie, jako użytkowniczki irytujące i zniechęcające jest oglądanie zdjęć z detalami, które na stronie internetowej są po prostu malenkie. Ważne jest również , aby zdjęcia były dobrze podpisane (z zawarciem wszystkich istotnych szczegółów) i opisane, w taki sposób, aby wszelkie wyszukiwarki z łatwoscią odnajdywały j e po wpisanych przez użytkowników hasłach. Jesli fotografia przedstawia młynek do kawy, to warto napisać kiedy, gdzie i przez kogo został wyprodukowany, ajesli przedstawia przęslicę , to warto podać też jej nazwy gwarowe. Istotną kwestią jest także samo zamieszczenie zdjęć. Nie chodzi tylko o zamieszczenie zdjęć "tak po prostu" czy tworzenie wirtualnego muzeum, ale o umożliwienie wyszukiwania, zestawiania i porównywania zdjęć , aby użytkownik czy użytkowniczka mógł z łatwoscią znależć poszukiwane informacje. Praktyczne jest także zamieszczenie zdjęć w większych bazach, które gromadzą w jednym miejscu różne kolekcje. Łatwi ej i szybciej odnajdujemy informacje w zbiorach sobie już znanych. Ludzie wyszukują zdjęcia i z nich korzystają . Warto zabezpieczyć swoje interesy zamieszczając na zdjęciach tzw. "znak wodny", który będzie rodzajem sygnatury własciciela. Warto również zapoznać się z kwestiami dotyczącymi legalnego udostępniania różnego rodzaju materiałów w internecie. Wszystkie te działania mają służyć nie tylko temu, aby promować muzeum (choć to oczywiscie też) , ale przede wszystkim do dzielenia się wiedzą, które to dzielenie może, a nawet powinno stać się przyczynkiem do spotkania i wymiany opowiesci . Bo, jak napisali autorzy raportu "MUZEA prywatne/ kolekcje lokalne", "najważniejszym pozostaje jednak, że przedmioty mają swoją historię - opowiesć, często niepełną , nieznaną, ale stanowiącą istotę tego danego, konkretnego przedmiotu. Opowiesć jest sposobem na zniesienie lub zapanowanie nad czasem . Przedmiot i jego opowiadana historia "zatrzymują" przemijanie, pozbawiają czas destrukcyjnej mocy". A przecież niemal wszystkich nas interesuje to, w jaki sposób zatrzymać ten uciekający czas ... �Bibliografia: KORZYSTANIE Z INTERNETU 2012 Komunikat z badan CBOS, BS / 81 / 201 2, http: // www.cbos.pl / SPISKO M .POL/ 20 12/ IC08 1_ 12. PDF ( dostęp 09.20 13 ) M UZEUM PRYWATNE / KOLEKCJE LOKALNE 20 13 Raport z badan Fu ndacja Ari Ari , hUp: // www .ariari .org/ images/ stories/ raport_muzea_prywatne. pdf (d ostęp 09.2013) �Jolanta Boguszewska Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczości w Wołominie Powiatowe Centrum Dziedzict wa i Twórczo~f>ci w Wołominie to instytucja, która powstała na bazie Osrodka Dokumentacji Etnograficznej. Sam Osrodek kontynuował działania Powiatowej Galerii Zabytków Korozja i Kolor, która do 2002 była elementem Wydziału Edukacji Starostwa Powiatowego w Wolominie. W 2002 r . organ założycielski w osobie starosty zdecydował o rozszerzeniu działalnosci Galerii oraz nadaniu jej więcej samodzielnoSci . W tym celu powolano do życia oddzielną instytucję (Osrodek Dokumentacji Etnograficznej), niezależną od Wydziału Edukacji, z niezależnym budżetem i poszerzonym personelem . W roku 2011 ODE zmienił nazwę na Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczosci . Ponadto, dysponujemy także pomieszczeniem, gdzie organizowana jest stała wystawa regionalna, pomieszczeniami magazynowymi, warsztatem konserwatorskim oraz budynkiem, gdzie zorganizowano salę widowiskowo-teatralną. Jednym z podstawowych zadan instytucji jest gromadzenie i opracowywanie eksponatów etnograficznych, będących świadectwem kultury materialnej mieszkanców Mazowsza Leśnego . Eksponaty te stanowią zaczątek stałej ekspozycji regionalnej. Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej , a obecnie Centrum Dziedzictwa i Twórczości, zajmuje się promocją regionalnej i lokalnej kultury w jej pełnym kształcie . Dlatego też, podstawą działalności i jednym z zadan statutowych, jest tworzenie warunków dla rozwoj u , ochrony i popularyzacji dziedzictwa kulturowego, w tym szczególnie folkloru, kultury ludowej i regionalnej . Działalność Najważniejsze działania Przez pierwszych 7 lat działalnOści siedziba Ośrodka znajdowała się w dawnej kotłown i starostwa, natomiast w roku 2009 przeniesiono ją do nowej lokalizacji . Obecne budynki instytucji obejmują pofabryczny kompleks, w skład którego wchodzi budynek niewielkiej fabryki z okresu między ­ wojennego oraz budynki ją okalające , wybudowane po wojnie i pełniące wcześniej funkcje magazynowe. Dzięki temu instyt ucja dysponuje dość dobrym zapleczem . Jako pierwsza do użytku została oddana galeria - Galeria Przy Fabryczce - gdzie kilka razy w roku organizowane są wystawy lokalnego ruch u artystycznego . instytucji 1. Wystawy amatorskiego i profesjonalnego regionalnego ruchu artystycznego. Kilka razy w roku organizowane są wystawy profesjonalnego i a m atorskiego lokalnego ruchu artystycznego. Są to zarówno wystawy malarst wa, rzeźby, grafiki, jak i wystawy kolekcjonerskie . 2. Gromadzenie zbiorów, zabyt ków i materiałów dokumentacyjnych z zakresu historii, archeologii, etnografii, dokumentacji mechanicznej , techniki, sztuki, literatury. Jest to stała kolekcja instyt ucji , złożona zarówn o z eksponatów etn ograficznych, jak i dzie ł sztuki . _ �3. Organizowanie i prowadzenie badan naukowych. We współpracy z instytucjami badawczymi Ośrodek Dokumentacji Etnograficznej przeprowadzał różnego rodzaju studia związane z etnologią regionu Mazowsza Leśnego . M. in . wraz z Panstwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie przeprowadziliśmy badania i rewitalizację regionalnego stroju ziemi radzyminskiej i tłuszczanskiej. Na zlecenie ODE, dr Justyna Garczynska z Zakładu Historii Języka Polskiego i Dialektologii Uniwersytetu Warszawskiego przeprowadziła badania dotyczące zachowania dialektu mazowieckiego wśród mieszkanców regionu. 4. Działalność wydawnicza. Instytucj a wraz ze Starostwem wydaje rocznik "Studia i materiały do Dziejów Powiatu Wołominskiego" . Wydajemy także katalogi naszych wystaw . 5 . Wydarzenia muzyczne i teatralne. M. in. festiwal harmonistów, koncerty muzyków ludowych i folkowych, a także przedstawienia obrzędowe . 6. Spotkania z artystami, autorami publikacji książkowych, przeważnie o tematyce regionalnej bądź etnograficznej a także podróżnikami zamieszkujący­ mi powiat wołominski 7. U dostępnianie zbiorów do celów edukacyjnych, organizacja warsztatów zajęć muzealnych, wykładów . Kolekcja Powiatowego Centrum Dziedzictwa i Początkiem Twórczości zbioru instytucji było kilkadziesiąt obiektów o charakterze etnograficznym, przekazanych przez lokalnego kolekcjonera. Na tej bazie zaczęliśmy budować naszą własną kolekcję, która powiększana jest na kilka sposobów. Najczęściej, mieszkancy regionu przekazują eksponaty jako dary, niekiedy poszerzamy nasz zbiór poprzez zakup. Kierujemy nasze zainteresowania głównie w stronę eksponatów stanowiących wyposażenie domostwa wiejskiego okresu międzywojennego i powojennego . Posiadamy też duży zbiór narzędzi rzemieślniczych. Instytucja posiada kilkaset eksponatów, systematycznie poddawanych renowacji oraz katalogowaniu. Część z nich umieszczana jest wraz z opisem na stronie internetowej instytucji i profilu na portalu społecznościowym Facebook. Współpraca Współpraca z kolekcjonerami insty t ucji z kolekcjonerami polega na roznego rodzaju działa­ niach: 1. Wystawy kolekcjonerskie . Co roku w Galerii Przy Fabryczce organizowana jest wystawa prezentująca kolekcję loka lnego kolekcjonera. Do tej pory prezentowaliśmy m .in. wystawę przedwojennych radioodbiorników, zabytkowych samochodów firmy SAAB, makatek kuchennych i lalek w strojach ludowych. 2 . Wystawy poplenerowe . W Galerii Przy Fabryczce organizujemy wystawy dzieł powstałych w czasie plene rów artystycznych organizowanych przez Skansen w Kuligowie nad Bugiem i inne. 3 . Wymiany i depozyty eksponatów, pomoc przy konserwacji eksponatów w naszej pracowni konserwatorskiej . Instytucja wypożycza eksponaty lokalnym kolekcjonerom, podczas organizowanych przez nich ekspozycji. Nasz warsztat konserwatorski przeprowadza niekiedy zabiegi renowacyjne na eksponatach naleźących do właścicieli prywatnych kolekcji. 4 . Zakup eksponatów. Centrum Dziedzictwa i Twórczości okazjonalnie zakupuje od lokalnych kolekcjonerów eksponaty zgodne z profilem działalności instytucji. 5 . Giełda Staroci. W okresie letnio-jesienny m instytucja organizuje giełdy staroci, podczas których kolekcjonerzy mogą sprzedawać lub wymieniać swoje zbiory. 6 . Zloty motocyklowe . Instytucja jest współorganizatorem corocznych zlotów właścicieli motocykli. Zapraszamy do nas oraz na http:f jwww.etnowolo min.plf �Konse atorskie ABC �Katarzyna Braun ABC konserwacji drewna Drewno należy do grupy materiałów towarzyszących człowiekowi od samego początku: jako surowiec, materiał i produkt obróbki rzemieślniczej. Stosowane było jako źródło energii do ogrzewania, oświetlania i obróbki termicznej pokarmów; jako materiał do budowy - zarówno prymitywnych schronień takich jak szałasy, po imponujące siedziby mieszkalne, całe założenia gospodarcze czy świątynie; z niego powstawały środki transportu: łodzie, wozy i narty; używano go także do wyrobu broni, wszelkiego rodzaju naczyń i sztućców, pojemników do przechowywania, narzędzi, mebli, elementów dekoracyjnych, rzeźb, przedmiotów codziennego użytku itp. Obecnie jest często stosowanejako materiał wykończeniowy. Mimo postępu technologii, pojawiania się ogromnej ilości nowych materiałów trudno znaleź~rzestrzeń bez elementu drewnianego. Drewno jest nadal jednym z łatwiej dostępnych, ekologicznych, tańszych, łatwiejszych w obróbce materiałów, jest lekkie i\ wytr; małe oraz może stanowić izolację termiczną. i e lektryczną. . Poszczególne cechy drewna mogą obniżać jego wartość techniczną i ograniczać zakres użyteczno­ ści . Do budowy nie powinniśmy używać drewna z sękami, pęknięciami, przebarwieniami, zgnilizną, wadami kształtu i budowy. Należy pamiętać, że to co stanowi wadę drewna budowlanego może być jego zaletą gdy stanie się ono materiałem dekoracyjnym. Niejednokrotnie artyści wykorzystywali właśnie wady kształtu drewna, sęki czy spękania by nadać nie owtarzalny charakter swym dziełom. Największą wadą każdego drewna, jest jego brak odporności na czynniki biologiczne: wodę, działanie grzybów i owadów, oraz to że jest łatwopalne. Zmiany warunków temperatury i wilgotności bardzo często powodują pękanie i paczenie się drewna. Niezabezpieczone lub źle zabezpieczone drewno może bardzo szybko ulec degradacji, poprzez obniżenie mechanicznej wytrzymało­ ści, zanik walorów estetycznych po absolutną deteriorację. podstawowym wrogiem drewna jest woda, zarówno w stanie ciekłym jak również jako para wodna. Wilgoć w zależności od czasu zalegania może: spowodować zmianę objętości drewna, migrację barwników i pigmentów oraz umożliwić rozwój drobnoustrojów i owadów. Posiadając w swej kolekcji elementy drewniane powinniśmy dołożyć wszelkich starań by zabezpieczyć je przed kontaktem z wodą . Drewno eksponowane na zewnątrz powinno być zabezpieczone stosownym impregnatem. Jeżeli jest to budynek, zalecane są coroczne przeglądy' stanu zachowania budynków, dobrze jest przy tym, poprosić O konsultacje fachowca. Tak jak w medycynie, lepiej zapobiegać niż leczyć, dlatego warto zaimpregnować ~.-.--,drewno...zanim rozpoczną się procesy biodeterioracji. Na rynku jest wiele preparatów do impregnacji, specjaliści pomogą wybrać odpowiedni środek. Historia uczy nas, że każdy zabieg zabezpieczający należy powtórzyć po pewnym okresie czasu. Pamiętajmy, że nasz zabytek wykonany jest ze starego drewna, być może zabezpieczony dawnymi, tradycyjnymi metodami, Id:óre zazwyczaj nie są kompatybilne z obecnymi dzisiaj na rynku środka­ mi. Warto poradzić się konserwatora. Współcześni sprzedawcy, niejednokrotnie nie maja pojęcia o drewnie zabytkowym, dawnych technikach impregnacji oraz czy promowany przez nich produkt będzie odpowiednio działał. Drewno olejowane lub woskowane, zupełnie inaczej przyjmuje impregnat niż drewno surowe, nigdy niczym nie zabezpieczane. Na ogół pamięta się o ochronie drewnianych eksponatów przed deszczem [wilgocią inwazyjną(infiltracyjną)], tak samo jak drewna składowanego zazwyczaj gdzieś pod wiatą. Zapomina się jednak o wilgoci kapilarnej, przenikającej do obiektu z gruntu . Również szczelne owinięcie folią bardziej szkodzi niż pomaga. Drewno musi oddychać, zawinięte szczelnie zaparza się, podnosi się jego wilgotność a stąd już tylko krok do ataku mikrobiologicznego. Dlatego warto zachować pewne zasady: jeżeli mamy obiekt z drewna zabytkowego np. sanie, wóz, beczkę; postarajmy się umieścić go pod wiatą, nie bezpośrednio na ziemi, ustawmy go np. na kołkach lub kamieniach, tak by zapewnić swobodny przepływ powietrza. -Pamiętajmy że ~ �o zabezpieczeniu na zimę, aby śnieg nie zalegał wewnątrz eksponatu . W przypadku muzeów na wolnym powietrzu ważne jest by zabezpieczyć również wyposażenie ogrodu. Wszelkiego rodzaju ławki, stoliki, drewniane śmietniki czy donice również powinny być zaimpregnowane. Ważne jest, by powtarzać tę czynność i uniemożliwić zalęgnięcie się owadów. Kolejnym bardzo ważnym punktem jest składowanie drewna surowego, osło­ nięcie od deszczu, ustawienie na balach, ułożenie najlepiej na przemian , tak by zapewnić cyrkulacje powietrza. Istotne jest przekładanie takiego drewna co jakiś czas oraz kontrolowanie czy nie zostało zainfekowane przez owady i grzyby. Pamiętajmy, nowe drewno wprowadzone do zabytku drewnianego powinno spełniać kilka warunków: musi być zdrowe - niezainfekowane grzybami ani owadami, wysezonowane oraz zaimpregnowane. Tylko takiego drewna możemy użyć do napraw eksponatów . Jeżeli do starej chałupy wprowadzamy np . nowe drewniane ławy, konieczni ~ należy je zabezpieczyć. Jeżeli zaniedbamy te środki ostrożności, może się okazać, że do zdrowego budynku wprowadzimy szkodniki, które bardzo szybko posze ~ swój oDszar żerowania ze świeżego drewna na zabytkowe, a stan zachowania obiektów szybko się pogorszy. Drewno jest materiałem higroskopijnym , łatwo i szybko wchłania wodę, jej zbyt duża ilość powoduję pęcznienie , dlatego należy upikać narażania ele-/" mentów drewnianych na długie przebywante w dużej ilości tej cieczy. Nie~z. pieczne jest również przesuszanie tego materiału , zbyt wysoka temperatura powoduje skurcz drewna a co za tym-idzie pękanie . W miarę możliWOści należy uchronić drewno przed wpływem tych czynników, a w szczegó lności ich nagłej zmiany . Pamiętajmy o ty'm np . wybierając miejsce dla ikony malowanej na desce - tak by nie wisiała\iad grzejnikiem, lub w bardzo nasłonecznionym miej SCll . \ Wilgotne drewno jest sprzyjającym śr&lowiskiem d la rozwoju różnego 'f0dzaju grzybów. Wystarczy woda, która się skropli z pary wodnej by zapocząt­ kować procesy życiowe drobnoustrojów, 48 godzin pozostawania takiej wilgoci na powierzchni wystarczy by wytworzyć liczne zarodniki . Początek ataku tych mikroorganizmów bardzo często jest trudny do zauważenia . Strzępki grzybni mogą być mało widoczne, trudne do rozpoznania szczególnie gdy mamy do czynienia z drewnem prze barwionym , bądż malowanym. Warto również pomyśleć w procesach oddechowych wytwarzają tzw. wodę metaboliczną, potrafią dociągnąć sobie w dogodne miejsce elementy potrzebne do egzystencji sznurami ze strzępek o długości kilku metrów. Walka z "zadomowionym" grzybem jest bardzo trudna, a jego zwalczenie możliwe jest tylko po prawidłowym określeniu jego rodzaju . Prewencja jest bardzo ważna, szcze~ólnie kontrolowanie powierzchni zabytku, narażonej na r-0ntakt z wilgocią oraz jego najbliższej okolicy . Warto dobierając impregnat zwrócić uwagę czy posiad a właści­ wości grzybobójcze. J eżeli zauważymy owocnik grzyba obok obiektu, to należy to potraktować jako ostrzeżenie. Bardzo złą oznaką jest owocnik grzyba w budyn ku . Należy niezwłocznie podjąć następujące działan ia : najlepiej skontaktować się ze specjalistą , który pomoże określić rodzaj grzyba (ekspertyza mykologiczna) i najlepszy sposób zwalczania . Jeżeli w danym momencie jest to niemożliwe należy się natychmiast pozbyć owocnika zachowując wszelkie środki ostrożności : należy okryć go materiałem, bądż gazetą - uniemożliwi to rozprzestrzenianie się zarodników i infekowanie innych miejsc; owocnik należy odciąć, wyskrobując wszelkie resztki grzybni i zawinąć w gazetę, miej sce należy potraktować płynem grzybobójczym . Zawinięty owocnik oraz wszelkie resztki grzyba należy spalić. Wyrzucanie owocnika, powoduje jedynie rozprzestrzenienie się grzyba i przysporzy nam dodatkowych problemów. ".. ~ Istnieją rÓżne metody dezynfekcji ruchomych, mniejszych obiektów drewnianych. Środki do dezynfekcji m.in . fun gicydy (przeciw grzybom), algicydy (przeciw glonom), lichenicidy (przeciw porostom); występują w różnych formach : gazy, pary, roztw,ory wodne i rozpuszczalnikowe , pasty proszki i in. Obiekty można gazować w komorach próżniowych, można je spryskać, smarować lub wykąpać w odpowiednim środku chemicznym . Drew~ozłożone przez grzyby jest ulubionym środowiskiem żerowania owadów - drewnojadów. Dziurki , które niejednokrotnie widzimy na drewnianych przedmiotach to otwory wylotowe, którymi dorosłe osobniki wylatują na świat w poszukiwaniu kolejnych obiektów do zainfekowania. Błędnie nazywamy je kor, nikami, a p rawdziwymi szkbdnikami są : Grzyby są bardzo wytrzymałe, Kołatek domowy: (Anobium punctatum)- naj popularniejszy w Polsce szkodnik elementów drewnianych . W drewnie drzew liściastych i iglastych drąży chodniki O średnicy 1-4mm, niszcząc drewno na całej grubości pozostawiając jedynie cienką warstwę przy powierzchni . Niejednokrotnie tworząc z obiektu rodzaj wydmuszki. _ �Spuszczel pospolity (Hylotrupes bajulus) - częsty bywalec drewnianych skansenów, schodów, stropów i oscieżnic okiennych . Długość jego ciała to 8-20mm, również larw, lubi drewno drzew iglastych, naj chętniej swieże. Larwy żerują od 3 do 5 lat, opuszczają komory lęgowe w naj cieplejszej porze lata, gdy temperatura osiąga ok. 30 °C . Pozostawia po sobie owalne chodniki wypełnione sypką mączką z ekskrementami . Miazgowiec parkietowy i brunatny (Lyctus linearis/ bn.mneus)- chrząsz­ czyki, których larwa przypomina pędraka, lubią drewno drzew liściastych. Początkowo drąży korytarze tuż pod powierzchnią, następnie wgryza się w gł ąb drewna. Tykotek pstry (Xestobium rufouillosum)- PI;3Wdopodobniej najniebezpieczniejszy w Polsce szkodnik. Lubi sztorcowe częsci drewna; drewno d ębowe, iglaste a najbardziej to zaatakowane przez zgniliznę. Larwy osiągają długosć lOmm, owad kołacze w drewno, co łatwo usłyszeć, dlatego zwany jest "zegarem smierci" Owady potrafią bardzo szybko "zjesć" obiekt, jesli nie będziemy uważnie kontrolować stanu naszych drewnianych obiektów może się okazać że znikną . Na p owierzchni drewna zawsze widzimy zdecydowanie mniej otworów , wylotowych, niż wskazuje na to rzeczywisty stopieri. rozkładu, ponieważ larwy często wykorzystują gotowe już kolebki lęgowe. Mączka drzewna zmieszana z odchodami insektów wysypuje się z zarażonego drewna/ pojawianie się ko p -/ czyków pod otworami wylotowymi oznacza aktywnie żerujące owady. Regu,· lama kontrola zabytków pozwala na szybkie wykrycie szkodników i rdzpoczęcie walki z nimi. Oczywiscie, jak w przypad ku wody i grzybów'Pajlepiej jest chronić drewno przed atakami owadów odpowiednio dobranym impregnatem. Najważniejsze jednak by nie lekceważyć pojawienia się szkodników . W dogodnych warunkach te insekty szybko rozprzestrzeniają się na kolejne obiekty i w bardzo krótkim czasie zainfekują całą kolekcję. Dobrze jest wezwać fachowca, który rozJ?ozna "konkretnego niszczyciela naszego drewna i dobierze odpowiednie srodki walki z nim. Jest to szczególnie ważne gdy mamy do czynienia z drewnem polichromowanym. Ważny jest zarówno wybór srodka chemicznego, skutecznego, bezpiecznego dla obiektu, trwałego - jak i sposobu jego aplikacji np.: pędzlowanie, natrysk czy iniekcje. Nie wszystkie srodki konserwatorskie do dezynfekcji są ogólnie dostępne z powodu ich wysokiej szkodliwosci dla organizmów wodnych . r Środki dostępne w sklepach budowlanych mogą mieć duży wpływ na zmiany kolorystyki drewna. Stopieri. zainfekowania drewna determinuje sposób aplikacji, należy pamiętać.!,. że czasami głębokosć kanalików i wydrążonych tuneli sprawia że nakładanie dobrego srodka używając nieodpowiedniej formy aplikacji spowoduje niezadowalające efekty . Warto zatem zwrócić się O konsultaCj e, do specjalisty by nie zniszczyć sobie eksponatu . , Pierwszym etapem walki z owadami żerującymi w drewnie jest ich wytrucie, kolejnym zaimpregnowanie drewna by zabezpieczyć je przed kolejnym atakiem. Na tym etapie, ważne jest aby utrwalić substancje zabytkową oraz uzupełnić jej ubytki . Niejednokrotnie we wczesniej powstałych otworach zagnieżdżają się inne gatunki zwierząt które choć bezposrednio, nie żywią się drewnem , mogą prowadzić do zniszczenia eksponatu. Do takich uzupełnieri. należy zastosować odpowiednio dobrane materiały. Niestety, praktyka pokazuje, że nie istnieją srodki chemiczne, które mogą zabezpieczyć drewno zabytkowe na długi czas przed ponownym rozwojem drobnoustrojów czy owadów. Ważne są zatem działania preweljlcyjne oraz regularne kontrolowanie stanu zachowania kolekcji. Dobrym sposooem na zabezpieczenie naszych zbiorów jest konsultacja z konserwatorem, który wskaże najlepszy sposób opieki nad eksponatami, z uwzględnieniem okreslonego budżetu i dostępnosci . / ---preparatów. Kolejnym sposobem na utrzymanie naszej kolekcji w jak najlepszym ~ stanie jest speł n ianie w miarę możliwosci następujących zasad: 1. impregnacja drew{la - ochrona przed wilgocią , grzybami, owadami, powtarzana z odp0'7iedni ~zęstotliwoscią 2 . ochronatdrewna przed zaleganiem wilgoci - wilgotnosć drewna poniżej 25% ó trudnia rozwó~rzybów i atak owadów, ważne by drewno miało możliwosć w miarę szybko wyschnąć 3 . nie przesuszanie drewna - należy chronić eksponaty przed bezposrednim działaniem' cie pła (grzejniki, kominki, intensywna operacja słoneczne) pamięta­ jąc, że powoduje to spękania , 4 . utrzymywanie obiektów~ porządku - częsta kontrola pojawiających się ewen tualnie kopczyków z mączki oraz otworów wylotowych 5 . regularna kontrola stanu zachowania - raz na jakis czas koniecznie należy skonsultować s tan kolekcji z konserwatorem 6 . wprowadzanie tylko zdrowych "nowych" obiektów - pamiętajmy, że każdy drewniany element który wprowadzamy do naszej przestrzenie stanowi potencjalne zagrożenie, dlatego warto je dokładnie sprawdzić czy nie są zainfekowane, ewentualnie poddać kwarantannie _ �7. wprowadzanie świeżego drewna do obiektu tylko po uprzednim zabezpie czemu 8 . zminimalizowanie skoków temperatury i wilgotności Bibliografia: • Strzelczyk A.B., Ka rbowska-Berent J . 2004 Drobnou s troj e i owady niszczące zabytki i ich zwalczanie, Torun Ważny 2005 • ł J. , Kurpik W. Kon serwacja d rewna zabytkowego w Polsce, ,.Nauka" 1/ 2005, s.10 1- 121 I , I '/ _.:==- I - l I �Janusz Mróz ABC konserwacji obiektów metalowych Archeologia przemysłowa staje się istotnym elementem życia społecznego. Powstają regionalne zbiory i muzea upamiętniające zamykane huty, zakłady metalowe, kopalnie, których maszyny i urządzenia zaczynamy dostrzegać w świetJe IXlstępu technologicznego, jaki nastąpił w XIX wieku. Często zdarza się, że osoby nawet nie związane bezpośrednio z zamykanymi zakłada­ mi przemysłowymi zafascynowane są technologiami, jakie były stosowane w przeszlości. Możliwość uratowania zachowanych , wyprodukowanych w nich przedmiotów rodzi pomysł tworzenia zbiorów, z czasem udostępn ianyc h społeczeństwu. Popularyzacji takich zbiorów sprzyjają wydawnictwa zawierające opracowania historyczne, katalogi, wystawy czy spotkania ulatwiające bezpośrednie kontakty kolekcjonerów. Konserwatorstwo, jako dziedzina wiedzy, jest dziedziną interdyscyplinarną. Zmuszonąjest korzystać z całego wachlarza nauk pomocniczych. Osnową dla konserwatorstwa jest historia, z czego historia sztuki, etnografia czy archeologia odnoszą się bezpośrednio do teoretycznych działan. Z drugiej strony rzemiosło i sztuka jest podstawą wszystkich działań raktycznych Dla k:onserwacji obiektów metalowych (ale nie tylko) niezwykle istotne są nauki techniczne: metalurgia, metaloznawstwo, inżynieria materiałowa. Jednak przy przenoszeniu metod przydatnych w konserwacji metalu technologii stosowanych w przemyśle, konieczna jest kwarantanna pozwalająca na sprawdzenie rezultatów tych technologii w czasie. O znaczeniu metali nie trzeba nikogo przekonywać. Faktem jest przecież, że żyjemy w epoce żelaza. Epoka IXlPrzedzająca epokę obecną też przyjęła jako swój symbol metaliczny brąz. Autorem przyjętej powszechnie periodyzacji dziejów ludzkości byl archeolog duński Chrystian Juergensen Thomson, który w 1816 roku w takim chronologicznym IXlrządku zaprezentował zbiory archeologiczne na organizowanej wystawie publicznej w Kopenhadze. Faktem jest także , że Starożytność - w niejako naturalny sposób - powią­ zała.znane wtedy metale z Kosmosem. Odziedziczyliśmy te skojarzenia: złoto nieodwolalnie kojarzy się nam ze Słoń cem , srebro z Księżycem , miedź z Wenus, cyna z Jupiterem, ołów z Saturnem, żel azo z Marsem, a rtęć z Merkurym ....". W Polsce konserwacja zabytkowych obiektów wykonanych z metali rozpoczę ł a swój rozwój w latach 70 - tych XX wieku. W kontekście takiego stwier dzenia należy zauważyć, że stosowane wcześniej metody konserwatorskie były bardziej ukierunkowane na rzemieślnicze widzenie problematyki przywracania pierwotnego wyglądu przedmiotów meta lowych. Uzasadnieniem dla takiego stanu rzeczy były straty wojenne i potrzeba odtworzenia uszkodzonych lub zniszczonych obiektów. W naukowym pod ejściu do konserwacji obiektów m etalowych mie li śmy możliwość korzystania ze żródeł poc hodzących z Europy zachodniej. Z czasem dostępne stawały się wydawnictwa obowi ązujące wangielskojęzycz­ nym "świ ecie konserwatorskim", Z sentymentem i wdzięczn ością wspominamy osoby wprowadzaj ące metody konserwators kie powiązane z badaniami laboratoryjnymi i zasadami zachowania oryginalnych materiałów (należy przypomnie ć działalność dr Elż­ biety Jędrzejewskiej, prof. dra J a nusza Krause. dra Jerzego Kehla i innych) . Pamiętać też należy o działalności Przedsiębiorstwa Pail.s twowego Pracownie Ko n serwacj i Zabytków, które stworzyło warunki do komplementarnego - pod względem konserwatorskim - traktowania obie któw zabytkowych. W ramach tego przeds i ębior stwa powstały pierwsze pracownie zajmujące się konserwacją przedmiotów zabytkowych i a rtystycznych..z metalu . Ostatni okres przyniósł widoczną popu laryzację wiedzy na interesujący nas temat. Organizowane są podyplomowe studia z tego zakresu, pojawi ł o się szereg profesjonalnych wydawnictw umożliwiających śledzenie postępu w tej dziedzinie konserwa torstwa . ObecnoŚĆ zabytków metalowych staje się bardziej zauważalna i coraz bardziej powszechna. Nie tylko muzea, zbiory kościeln e, a le i fa b ryki z ich maszyn ami i urządzeniami stają się przedmiote m ogółnego zainteresowcfuia i zaangażowania konserwatorów meta lu . "l �Związki z układem słoneczny przetrwały do dzis w medycynie, kiedy zatrucie ołowiem nazywa się saturnizmem, a zatrucie rtęcią to zatrucie mer kurialne. Periodyzacja wprowadzona przez Thomsona obejmuje okresy rozwoju ludzkości przyjmujące za kryterium okresy stosowania materiałów z jakiego wykonywane były narzędzia wojenne i rolnicze. W przypadku brązu i żelaza musimy powiązać wytwarzanie brązowych i żelaznych narzędzi z rozwojem metalurgii. Przekonanie O tym, że Europa połu dniowa była kolebką metalurgii stopów miedzi i żelaza nie jest do końca uprawnione. Mamy coraz więcej informacji o rozwoju odlewnictwa w starożytnych Chinach , J aponii, Indiach. Przede wszystkim musimy weryfikować przeswiadczenie, że metalurgia żelazalrozwinęła się nieco później niż metalurgia stopów ze względu na koniecznosć uzyskiwania wyższych temperatur do stopienia minerałów zawie · rających żelazo. Arystoteles w swoich pismach wyrażnie wspomina O posą­ gach odlewanycJ> w żeliwie przez rzeźbiarzy żyjących nawet w VI w pne. Jednak niewiel ~zostało z żeliwnych posągów z uwagi na bardziej destrukcyjny charakter procesów korozyjnych żeliwa. Metale występujące w przyrodzie to pierwiastki chemiczne o okreslonych własciwosciach fizycznych: metalicznym połysku, kowalnosci i dobrym przewodnictwie cieplnym i elektrycznym . Ich budowa atomowa z zewnętrzną powłoką elektronową o niewielkiej ilosci elektronów jest przyczyną łatwosci oddawania tych elektronów i tworzenia jonów dodatnich. Elektrony zewnętrzne mają dużą swobodę ruchu i tworzą tzw. gaz elektronowy. To jest przyczyna dobrego przewodnictwa ciepła i kowalnosci metali. Nie można jednak przeprowadzić konsekwentnego podziału pierwiastków na metale i niemetale. Przyczyną tego jest tzw . amfoteryczność - zdolność zarówno pierwiastków jak i związków chemicznych do wykazywania cech metalicznych i niemetalicznych w zależnosci od Srodowiska. (mocne kwasy, mocne zasady). Najwięcej cech metalicznych wykazują metale alkaliczne - tzw. potasowce oraz metale ziem alkalicznych - wapniowce. Podział metali ze względu na ich podstawowe cechy to rozróżnienie na metale lekkie (do 4 ,5 g/ cm kub .) oraz ciężkie, metale żelazne i metale nieżelazne, szlachetne (chemicznie odporne), półszfachetne, kolorowe (miedź, cyna, cynk, ołów). Istotna jest krystaliczna budowa metali czyli tworzenie się regularnych kryształów w trakcie przechodzenia ze stanu płynnego w stały. Zniekształcenia siatki krystalicznej mogą wystąpić w trakcie zbyt szybkiego Zarodki krystalizacji i dalszy proces uzależniony jest od warunków, w jakich następują procesy krystalizacji. Od tego też zależą możliwosci obróbki elementów metalowych . Dla nas ważne są własciwości fizykochemiczne prezentowane przez poszczególne grupy metali: gęstosć (ciężar własciwf), temperatura topnienia, odpornosć na korozję. Musimy znać i brać pod uwag/ ich własnosci technologiczne : lejność, gęstopłyn ność, kowalnosć , spawalnosć spiekalnosć, skrawalność , czy też skurcz odlewniczy powodujący zmiany objętosciowe odlewanych przedmiotów w stosunku do ich modeli. Badanie zjawisk związanych z rekrystalizacją metali pozwala wyciągnąć z tego praktyczne wnioski dotyczące wpływu temperatury na przechowywanie obiektów. Rekrystalizacja to odbudowywanie krystalicznej budowy cząstek metalu. Wiąże się to ze zmianami ich własciwosci fizykochemicznych. Zjawisko to j est dobrym przykładem dążenia przetworzonych technologicznie metali do odzyskiwania pierwotnej postaci . Zjawiskami , które również pokazują takie tendencje są rozliczne procesy korozyjne. W zależnosci od warunków rozróżniamy korozję chemiczną, elektrochemiczną (w obecnosci elektrolitu), powierzchniową, lokalną, między krystaliczną, warstwową, naprężeniową , zmęczeniową Celem niniej szego artykułu jest bardzo ogólne wprowadzenie do zagadnień związanych z konserwacją obiektów metalowych . Podstawą tego jest dosć swobodne poruszanie się w zakresie wiedzy zwanej metaloznawstwem. Brakuje tu jedn~ miejsca na omówienie własciwosci poszczególnych metali i ich najbardziej populArnych stopów. Łatwo takie informacje uzyskać korzystając z dostępnej literatury czy choćby z artykułów do zamieszczanych w Internecie. pozo)stańmy ze swiadomoscią, że najczęściej mamy do czynienia nie z czystymi metalami lecz z ich stopami, tworzonymi bądź z innymi metalami bądź też z pierwiastkami nie będącymi metalami. Do najbardziej rozpowszechnionych ze względu na zastosowanie w działalności ludzkiej - są stopy żelaza: żeliwa i stale oraz stopy miedzi: brązy, mosiądze, spiże (i inne). Konserwacja, jako dziedzina wiedzy i działalności a rtystycznej - w tym konserwacja obiektów metalowych - nie może prawidłowo reagować na potrzeby l)ez znajomo~Sci rzemiosła i kreatywnej sztuki . Często zachodzi potrzeba powtórzenia technik zastosowanych w trakcie wytwarzania obiektu i umiejętnosci połączenia starycł;J thateriałów z materiałami współGZesnymi. Te ostatnie mogą różnić się bardzo od materiałów h istorycznych . -+ stygnięcia. 'l .\ �Mamy do czynienia ze zjawiskami i tworzonymi w oparciu o nie pojęciami, w ramach których konserwator musi poruszać się ze zręcznoscią , jaka nie jest wymagana od "zwykłego" artysty. Dotyczy to na przykład patyn tworzą­ cych się na powierzchni kamienia czy metalu. "Patyna szlachetna" , "szkodliwa", "zabezpieczająca ", "naturalna" i "sztuczna", "chemiczna", "fałszywa" itd. to okreslenia pojawiające się często bez właściwego kontekstu, których użycie ma sugerować rozpoznany stan korodującej powierzchni zabytku. Z reguły należy odnosić się do tego z dystansem. Każdy "spatynowany" obiekt jest inny, z reguły przechowywany był w innym środowi sku i podlegał innym wpływom. W dużym stopniu rozwój i charakter procesów korozyjnych, jest wynikiem rodzaju czynników zanieczyszczających nasze otoczenie. A mogą to być zanieczyszczenia cząstkami stałymi lub związkami chemicznymi: dwutlenkiem siarki , dwutlenkiem azotu, siarkowodorem czy tzw . karbonylkami będącymi produktami w procesach schnięcia farb , rozkładu celulozy i tworzyw sztucznych. Trudno sobie wyobrazić, że dopiero pod koniec XIX wieku rozpoczęły się powszechne problemy z korozją wyrobów stalowych. Atmosfera pozbawiona agresywnych zanieczyszczen zapewniała powstawanie zabezpieczającej patyny tlenkowej na powierzchni stali. Obecnie zjawisko korozji powierzchniowej ma charakter szybkiej reakcji chemicznej , nie pozwalającej na trwałe połączenie- się związków tlenkowych z podłożem. Nieco inaczej przebiegają procesy korozyjne w przypadku powierzchni stopów miedzi - brązów, spiżów , mosiądzów . Powstające w I fazie procesu warstwy tlenkowe dobrze przylegają do podłoża i są osnową do tworzenia się kolejnych warstw związków korozyjnych . Jesli związki te będą miały warun ki, aby własciwie związać się z warstwami tlenkowymi możemy mówić o tworzeniu się patyny. Tak więc zasadnicze problemy korozyj n to Rroblemy z korozją żeliwa i stali. Walka z korozją stali zyskała charakter globalny, bo zniszczenia powodowane rdzewieniem są niebanalne i ciągle powodują, że corocznie zamienia się w rdzę jakis procent stali. Rozpowszechniają sie-tzw._inhibitory korozji żelaza czy też stopów miedzi, srebra, cynku. W odniesieniu do stopów żelaza używana jest od dawna znana tanina, a własciwie jej wodno - alkoholowy roztwór (10 % - owy) . Opracowano też preparaty kompleksujące, rozpuszczalne w wodzie związki tlenkowe i inne związki nierozpuszczalne, których zaleganie na powierzchni stali czy żeliwa daje dobrą powłokę ochronną. Należy jednak przestrzec przed odruchowym stosowaniem czegos, co w innym p rzypadku dało dobre efekty. Preparaty chemiczne muszą być stosowane w sposób uzasadniony, ze zrozumieniem, że każdy obiekt - a już na pewpo obiekt zabytkowy - jest inny i wymaga zastanowienia, jakie mogą być skutki przedsięwziętych działano Dobrze jest pamiętać , że stosunkowo łatwo można potraktować przedmiot odczynnikami chemicznymi, ale zawsze trudno te związki wyprowadzić na zewnątrz. Często takie sytuacje są powodem uszkodzen lub nawet zniszczen obiektów. Nie wolno przekazywać (nawet sprawdzonych) receptur na konserwację przedmiotów. Program prac może być opracowany przez konserwatora danej s pecjalnosci dysponującego wiedzą i doswiadczeniem zawodowym. Potrzebną , albo - lepiej powiedzieć - konieczną rzeczą jest dokumentacja konserwatorska . Latwosć wykonywania dokumentacji foto graficznej to zdecydowana zachęta do robienia zdjęć obiektom przed konserwacją, w trakcie prac oraz po kon serwacji. Miejmy swiadomosć, że dzięki fotograficznej bazie danych dokumentu jemy naszą cywilizację, a możliwość korzystania z dokumentacji fotograficznej zawsze może się przydać . Na koniec kwestie związane z przechowywaniem obiektów po przeprowadzeniu czynnosci konserwatorskich . To bardzo ważny moment, kiedy zabezpieczony antykorozyjnie przedmiot prezentujący efekt procesu konserwatorskiego, poprzedzone~ sformułowaniem programu, zostanie pozostawiony samemu sobie . Musimy przekazać włascicielowi czy użytkownikowi obiektu, jakie warunki powinien zaRewnić , jaka jest preferowana wilgotnosc i temperatura otoczenia, jak często p6winno się przeprowadzać przeglądy stanu zachowania i kiedy powtórzyć zabiegi zabezpieczające. Jesli obiekty są magazynowane możemy zapewnić im własciwe warunki w stosowanych coraz częściej opakowaniach inhibitorowych poważnie spowalniających destrukcje ma teriału; w naszym przypadku - metalu czy stopu. I na koniec pamietajmy, że nie ma przedmiotów, które zasługują na zniszczenie, bo są bezwartoSciowe. W każdym obiekcie zawarta jest cząstka historii , którą możemy wydobyć i przekazać do naszych baz danych . J esli nie dzisiaj , to pewnie w przyszłosci będzie p0.tszebna . • �Natalia Pawłowska ABC konserwacji T . I v, Jąteriałó~budowla~ycłl: """.l. • . ..._,,\1, .~ ~.., ~.,iJ. J Dzieła sztuki lub rzemiosła artystycznego ze względu na swój artystyczn.y charakter, specjalistyczną technologię wykonania oraz z~i~my w ~ni~ ~.J!:::I. .J upływającego czasu wymagają wyjątkowego traktowani<l( ZajmujeUSię ty'm w grupa specjalistów przygotowana do pełnienia zawodu konserwatóra-'" dziełrl(o sztuki. Konserwacja zabytków to dziedzina na pogranicfu nauki i sztukf..h ....~ o charakterze interdyscyplinarnym, jednakże obok glkbokiej ~ęd* i doświadczenia istnieje gru pa czynności związanych z ochroną zabytkó»:t"tbra, ' nie wymaga od właścicieli obiektów muzealnych "szczegółowego ro~z?ąnid tematu. Warto zatem pamiętać o kilku podstawowych zasadach, w sa;ej prostocie mogą zaoszczędzić wielu kłopotów na przyszłość, a zahamować lub ograniczyć proces niszczenia zabytku. Będąc zabytkowego obiektu jesteśmy w tej uprzywilejowanej pozycji, że bieżąco monitorować stan obiektu i w razie potrzeby szybko Pewne procesy można również przewidzieć i wykonać działania ' Podstawową zasadą, którą kierują się znawcy i miłbśnicy jest zaczerpnięte ze świata medycznego stwierdzenie primum non przemyślane działanie może spowodować więcej szkód niż Z drugiej strony brak reakcji może powodować - stąd druga ważna zasada - "kto pyta nie błądzi". wielokrotnie trafiam na osoby, które i zawsze chętnie takowej udzielam . opmle osobę lub grupę osób, ,(\:n:fP:~.,~;;~~::;;~~;1,~: kosz\ na frapujący temat. N się ffo wiązało z townej ekspertyzy, być może ·zakończy się najednej konstruktywnej telefonicznej. ;; .,~ 6 ,Pamiętając o ~olejnej ważnej zasadzie - "profilaktyka lepsza niż leczenie" możemy zaosZczędzić sobie wielu kłopotów . Czasem warto przeliczyć czy np. zaiy westowanie w lepsze materiały budowlane nie sprawi, że będziemy spać spokojnie przez najbliższy rok. ., \ < j , - '" to materiałów stosowany w była to cegła suszona na słońcu . W"p" ~"', <ate,wa (cegła wapienno-piaskowa) w w cegłach napisy i stemple - znaki wytwórcy. renesansie i trwa do naszych , cementu lub innych surowców mii odporność na wpływy atmosfelub naparzania parą wodną. to' występujące na jej powierzchni białe tzw. poprzez wytracanie się na po. związk~v.tI chemicznych zawartych w . strukturze albo w zaprawie spoinowej ~ Ciemne nawar~twienia powstają w wyniku odkładania się na powierzl hni cegieł nalotów atmosferycznych z czego szczególnie niebezpieczne dla materiałów bddowlanych ze względu na swój kwaśny odczyn są spaliny, sadze i kurz. Powierzchniowo zanieczyszczona cegła powinna być poddana myciu lub w przypadku trudno usuwalnych nawarstwień piaskowaniu. W przypadku cegły zabytkowej zabiegi tego typu są wykonywane przez profesjonalne firmy, a odpowiednio dobrana metoda czyszczenia powinna być zaproponowana przez konserwatora zabytków. -, , ~~:;:i~:~~:~~;;;~:~oraz dezintegracja strukturalna. �W niektórych, mało skomplikowanych przypadkach możemy wykonać takowe mycie samodzielnie jednak zawsze po konsultacji ze specjalistą, który określi ryzyko uszkodzenia cegły i niepożądanych efektów czyszczenia. Mycie ceglanych elewacji wykonujemy najczęściej za pomocą myjek niskociśnienio­ wych i preparatów chemicznych przeznaczonych do tego celu . Bez względu na to, czy mycie przeprowadza profesjonalna firma, czy robimy to samodzielnie należy je przeprowadzać w miesiącach suchych i ciepłych. Wprowadzona w strukturę cegły woda musi mieć możliwość swobodnego odparowania. Zbyt długie zawilgocenie cegły powoduje uruchomienie soli rozpuszczalnych w wodzie, ich krystalizację, a co za tym idzie dezintegrację strukturalną materiału. Pojawiające się częstokroć na powierzchniach ceglanych zielone lub brunatne naloty są efektem rozwoju mikroflory czyli grzybów, bakterii i glonów . Zazwyczaj porażają one miejsca zawilgocone i zaciemnione, gdzie ruchy powietrza są ograniczone. W przypadku zauważenia tego typu wyplamień możemy zareagować samodzielnie i wykonać odgrzybianie (nieco myląca nazwa zabiegu odnosi się także do usuwania glonów i bakterii). W tym celu należy zakupić w sklepach z ogólnodostępną chemią budowlaną preparat przeciw grzybom i wykonać oprysk zakażonego miejsca. Należy również pamiętać, żeby nie usuwać, nie zeskrobywać nalotów. Preparat po kilku dniach można spłukać wodą. Ważnym jest, aby takowy zabieg powtórzyć po upływie dwóch tygodni, gdyż tyle trwa inkubacja form przetrwalnikowych grzybów i glonów. To czego nie udało się wytruć za pierwszym razem zostanie unicestwione przy drugim zabiegu. Z destrukcją murów ceglanych nieodzownie łączy się pojęcie destrukcji spoiny. Sama spoina w murach historycznych przeważn ie jest słabsza od cegły i należy O tym pamiętać podejmując próbę jej wymiany. W przypadku takiej konieczności należy się skonsultować z konserwatorem zabytków, gdyż sama s p oina, choć niepozorna, może mieć znaczną, historyczną wartość. Niejednokrotnie zawierała ona wypełniacz w postaci drobnych kamyczków czy też gruzełki wapienne, co wpływało na jej walory estetyczne . Doświadczony konserwator doradzi jaką spoinę wybrać i określi sposób wykonania samego zabiegu . Firmy oferujące chemię budowlaną do renowacji obiektów zabytkowych posiadają w swojej ofercie zaprawy przeznaczone do fugowania, dodatkowo w szerokiej p alecie barwnej. Sam zabieg spoinowania mogą przeprowadzić zwykłe ekipy budowlane, jednak decyzja o doborze materiału i sposobie obróbki fugi powinna być oddana w ręce specjalisty . Najstarszym materiałem budowlanym wykorzystywanym w budownictwie zabytkowym jest kamień. Kamieri., to nic innego jak rozdrobniona skała . Skały możemy podzielić na trzy podstawowe grupy : skały magmowe powstałe w wyniku zakrzepnięcia albo krystalizacji magmy w głębi skoru py ziemskiej (skały głębino­ we) lub na powierzchni ziemi (skały wylewn e); skały osadowe powstałe w skutek osadzania się okruchów mineralnych, organicznych (wapiennych lub krzemionkowych skorupek organizmów zwierzęcych i roślinnych) lub chemicznych (wytrą­ conych z roztworu wodnego) w wodzie albo na powierzchni ziemi oraz skały metamorficzne (przeobrażone) powstałe w wyniku przekształcenia (zmiany pierwotnej budowy i składu mineralnego) skał magmowych lub osadowych wskutek zmiany warunków fizykochemicznych (temperatura, ciśnienie ). Kamień najczęściej spotykany jest w obiektach zabytkowych jako budulec fundamentów, murów ogrodzeniowych i ścian. Kamień był także wykorzystywany do wyrobu narzędzi gospodarskich jak np. żarna. Do tych celów n ajczęściej wykorzy'stywany jest kamień polny . J est to materiał o znacznej Odl?OITlOŚci mechanicznej i nienasiąkliwy dzięki czemu nie wymaga zewnętrznego zabezpieczania. Kamień, jako materiał odporny mechanicznie rzadko ulega zmianom stru~ tu­ ralnym, naj częściej jego niszczenie wiążej się porażeniem przez mikroorganizmy. W takim przypadku należy wykoQać zabieg dezynfekcji przy użyciu biocydów analogicznie jak w przypadku powierzchni ceglanych. Można wykonać go samodzieln ie. Mówiąc o materiałach budowlan ych nie sposób pominąć zagadnienia tynków, czy też jak mówią fachowcy - wypraw tynkarskich . W historycznym budownictwie najczęściej spotykamy tynki gliniane i wapienne. Ich popularność wiązała się głównie z łatwą dostępnością zarówno gliny jak i wapna, jednak miały one ponadto szereg cech wpływających na ich częstość stosowania . Tynki gliniane są paroprzepuszczalne, odporne na grzyby i pleśnie, znakomicie akumulują ciepło, dobrze tłumią dżwięki, mają zdolność pochłaniania nieprzyjemnych zap achów i można je na mokro usunąć ze ściany a po ponownym rozrobieniu ułożyć w innym miejscu. Wadą tynków glinianych może być ich znaczny ciężar (1m2 tynku o grubości 1 cm waży ponad 17 kg), z tego też względu podłoże do układa­ nia tego rodzaj u zaprawy tynkarskiej musi być mocne i stabilne . Tynki wapienne natomiast regulują wilgotność dzięki wysokiej porowatości i bardzo dobrze przepuszczają parę wodną. Jest to ważne gdyż pozwala na naturalną regulację wilgotności powietrza w pomieszczeniach. Dodatkowo tynki wapienne są odporne na atak mikrobiologiczny poprzez wysoką zasadowość, nie powstają na nich rysy skurczowe, bardzo dobrze się je urabia i łatwo nadać im żądaną fakturę. _ �Ich wygląd zależy od wielkosci i kształtu kruszywa użytego do mieszanki. Mieszanka gruboziarnista tworzy fakturę chropowatą, o wyrażnym, widocznym z daleka wzorze; drobnoziarnista - gładką z mało wyrażnym wzorem. Tynk wapienny swietnie nadaje się do renowacji. W trakcie eksploatacji budynków, mury poddawane są niekorzystnym oddziaływaniom tj. zmianom temperatury i wilgotnosci otoczenia, ruchom gruntów. Wpływa to na zmiany liniowe murów, które powodują pojawienie się naprężeń. Nawet w ekstremalnych warunkach eksploatacji zaprawa nie może pękać ani tracić kontaktu z cegłą, kamieniem lub drewnem. Jest to konieczne dla zapewnienia szczelnOsci elewacji (ochrona przed deszczem, sniegiem), a tym samym dla ochrony przed powstawaniem wykwitów solnych . Do naj częstszych zniszczeń wypraw tynkarskich należą: zawilgocenie tynków w strefie cokołowej lub w miejscach narażonych na bezposrednie działanie wilgoci, obecnosć aktywnych soli widoczna w'postaci wykwitów i puszystych nalotów, rozwarstwienie tynków, dezintegracja strukturalna, brak wytrzymałosci mechanicznej , porażenie mikrobiologiczne, spękania, rysy, ubytki, odpryski. Wykonując wszelkie naprawy historycznych tynków należy kierować się kilkoma podstawowymi zasadami . Podstawowa to "słabe na mocne". W praktyce oznacza to, że każde uzupełnienie historycznego tynku należy wykonać zaprawą o takiej samej lub niższej wytrzymałosci mechanicznej. Obecnosć mocnego materiału np . powszechnie stosowanego do napraw cementu, spowoduje zniszczenie oryginalnych powłok. Nie bez powodu wspominam tu o cemencie podkreslając jego niekorzystne własciwosci. Uogólniając, jest to materiał nie nadający się do renowacji obiektów zabytkowych, jako zbyt mocny, zbyt nasiąkliwy i będący nosnikiem niekorzystnych soli . Podobnie ma się sprawa ze współczesnymi tynkami gipsowymi zwanymi popularnie gła­ dziami. Są one silnie higroskopijne, są także nosnikiem aktywnych soli, a ponadto są nieodporne na wodę . Zdecydowanie nie są polecane do renowacji zabytków. Pamiętając zatem o zasadzie "dobre bo historyczne" do napraw oryginalnych tynków swietnie sprawdzają się zaprawy wapienne, gliniane i trasowe. Kolejną wartą zastanowienia sprawą jest wybór producenta materiałów budowlanych. Mimo iż wszyscy producenci polecają swoje towary, jako najlepsze, nie są one równe potl względem jakosciowym. Nie zawsze tez drogi oznacza dobry . W przypadku zapraw tynkarskich warto uzbroić się w wiedzę zawartą w karcie technicznej produktu. Karta taka zawiera opis przygotowania samych mieszanek i wykonania prac, jednak dla człowieka nie związanego z branżą budowlaną może być jednak niezrozumiała. Z wyżej wymienionych powodów większe prace tynkarskie powinny być prowadzone przez wykwalifikowane ekipy budowlane pod nadzorem konserwatora, a niejednokrotnie w oparciu o Program Prac Konserwatorskich napisan y specjalnie dla konkretnego obiektu . W przypadku wypraw tynkarskich na własną rękę możemy wykonać drobne naprawy sezonowe (stosując powyższe zasady) oraz wykonać dezynfekcję w miejscach porażenia mikrobiologicznego przez zastosowanie srodków biobójczych. Dezynfekcję przeprowadzamy analogiczn ie jak w przypadku porażonych cegieł . Podsumowując. Jest wiele zabiegów, które właściciele obiektów mogą wykonać samodzielnie. Są to szczególn\e czynnosci związane z zabiegami wytruwania mikroorganizmów oraz niewielkimi sezonowymi naprawami. Jednakże w pTZY.padI$:u wątpliwosci co do słusznOsci naszych założeń zawsze dobrze pamiętać O zasadzie "kto pyta nie błądzi". , • �Joanna Sielska = ABC konserwacji tkanin ...J Na najwyższych strychach, na dnie naj głębszych szaf, na pchlich targach, ,...-nawet w muzeach i domach znajdują się niedoceniane' tkaniny, a czasem nawet zapomniane. Są bez wątpienia najdelikatniejszą i najmniej trwał ą gru pa, zabytków pośród wszystkich rodzajów dzieł sztuki. Przeważająca ich w~l<s?pś~t<fl>r~mioty użytkowe, które ze funkcje ~ większym stopniu narażone były na . Dlatego też tkanin historycznych zachowało się stosunkowo mało. Wartość wyrobów tekstylnych na przestrz6ni wieków diametralnie się zmieniła. Niegdyś tkaniny tudzież koronki były bardzo kosztowne. Między innymi dlatego starano się jak najdłużej wykorzystywać na przykł ad każda z tkanin pop~ez przeszywanie, nicowanie i zmienianie ich przeznaczenia. Często przerabianie np. strojów związane był o ze zmianą panującej mody, bądź też wzglę­ dami ekonomicznymi. Z tego względu stanowią one materialne źródło infdrmacji O historii życia, a także um iejętnościach człowieka. Dlatego warto otoczyć je szczególną opieką, gdyż w dobie prawie całkowitego uprzemysłowienia wyrobów włókienniczych, wszystkie ręcznie farbowane, tkane, haftowane oraz montowane obiekty_ stają, się niezwykle wartościowe i niepowtarzalne. Bardzo często pozornie nic nie znaczą'Cyfragment tkaniny okazuje się bardzo cennym zabytkiem z zakresu historii sztuki. Nierzadko na podstawie tekstylnego obicia np. mebli datujemy całyobiekt czy też na podstawie haftów na stroju odnajdujemy wpł~....mnych kultur. Dlatego bardzo istot~ts(konsultacja z historykiem sztuki oraz konserwatorem dzieł sztu~p -f""e d najgorszą z decyzji jaką jest wyrzucenie tkaniny. Bogactwo tl}anin uwidacznia i techn6Idgii. się w różnorodności y ~ I obiektów oraz ich techniki Przykładowy podział zabytków tekstylnych: , • Stroje (dworskie, ludowe, historyczne, kostiumy teatralne, szaty liturgiczne) • Dekoracje wnętrz (dywany, makaty, kilimy, serwety, firany, zasłony, obicia mebli, obicia ścienne) • Akcesoria tekstylne (torebki, parasolki, chusteczki, buty, nakrycia głowy) ... • Tkaniny liturgiczne i kościel n e (koszulki na obrazy, umbraculla, antependia, puryfikaterze, palki, bursy) ; Inne sztandary, chorągwie, proporce, baldachimy, czapraki, namioty, wstążki np. do or ~ -tl.../ oZ- Wszys ·e obiekty tekstylne naturalnemu procesowi starzenia. procę.§.-(en prz.,rspięszają różnego rodzaju qyrmiki zewnętrze: 1. B~d, kurz oraz inne'" zanieczyszczenia 2. Światło;promieniowanie UV 3. N'admiema bądź za mała wilgotność 4. Za , wysoka lub za niska temperatura. 5. cZ.akażerue mikrobiologiczne 6 . Żer:owanie owadów 7. Uszkodzenia mechaniczne 8. Nieprawidłowa reperacja ulegają -.J CJ Jednakże / przede wszystkim o jak najkorzystniejsze warunki przechowywania oraz eksponowania obiektów możemy zahamować postępującą degradację, przedłużając tym samym żywotność poszczególnych przedmiotów i dając możliwość następnym pokoleniom podziwiania często niepowtarzalnych zabytków. W łaściwe warunki do przechowywania obiektów tekstylnych charakteryzują się odpowiednią wilgotnością i temperaturą, oświetleniem, ochroną przed mikroorganizmami, grzybami, owadami oraz zabrudzeniaDbając mI. _ �W i lgotność i temperatura Optymalne warunki przechowywania tkanin to: temperatura : 18-20°C i wilgotność względna: 40-50% Nadmierna wilgoć s przyja rozwojowi drobnoustrojów oraz owadów żerującym na powierzchni tkanin. Zalanie obiektu może spowodować zacieki , zafarbowania oraz deformacje. Zbyt mala wi lgotność powoduje osł abie nie włókna , w wyniku którego staje się ono kruche i ł amliwe. Oświetlenie Oświetlenie podczas ekspozycji obiektów powinno być ograniczone (do ok. 50 lux) . Nie wolno przedmiotów tekstylnych wystawiać na bezpośrednie dział anie promieni słonecznyc h. Podczas magazynowania należy zupe ł nie ograniczyć dos tęp światła poprzez okrywan ie obiektów i p rzetrzymywan ie ich w specjalnie p rzygotowanych pojem nikach . Świa tło powod uje spłowi enie kolorów (fot. 1), oraz d estrukcyj nie wpływa na wł ókno sprawi ając, że staje się ono kruche i ł aml iwe. Ochrona przed mikroorgan izmami i grzybami Aby ograniczyć rozwój drobnoustrojów na powierzchni zabytku n a le~ przede wszystkim zachowywać zalecane, stałe warunki temperaturowo-wIlgotnościowe. Ślady po rozwoju pleśni i grzybów (for. 2) na powierzchni tkaniny są nieodwracałne . Najczęściej p rzybierają postać brunatnych prze bar wlen . Ochrona przed owadami Tkaniny z ekspozycji oraz z magazynów należy poddawać dokładnym, cyklicznym kontrolom , kilkakrotnym w ciągu roku. Wskazane jest wietrzenie obiektów tekstylnych. Futra powinno się cyklicznie wietrzyć i wystawiać n a działanie promieni słonecznych, gdyż zabijają one jajeczka i larwy moli . W celu zapewnienia czystośc i w magazyn ach warto założyć s iateczki w oknac h oraz zaizol ować szczeliny pod drzwia m i, tak aby owady nie przedostawa ły si ę do środka. Owady że rujące w tkan inie powodują liczne uszkodzenia mechaniczne oraz ubytki (fot. 3 ). Zag rożenie wynikające z zasiedlenia się owadów w kolekcjach tekstylnych jest bardzo duże . Samica najbardziej znanego owada żerują­ cego na tkaninach , Mola W!osienniczka (Tineola bisselliella), nazywanego powszechnie odzi eżowym , sk ład a od kilkudziesi ęciu do kilkuset jaj, przy czym rozwój trwa ok. 70 dni, czyli w ciągu roku może dojść do 4 rójek, a potomstwo jednej sam icy może zniszczyć rocznie nawet 50 kg wełny. Zabrudzenia, zakurzenia i zaplamienia Bardzo istotne jes t zachowa nie czystości w pomieszczeniach, w jakic h prze chowywane są zabytki. Obiekty te kstylne ze względu na dużą ł atwość przyswajania kurzu należy izol owa ć od zanieczyszczen oraz różnego rodzaju py ł.ów. Wskazane jest eks ponowanie przedmiotów w szklanych gablotach , natomiast magazynować w zamkn i ęty c h opakowaniach wykonanych z mate riałów oddychających . Zakurzen ie oraz zabrudzenie przyspiesza degrad ację włókna, tworzy idealne ś rod owisko do rozwoju mikroorganizmów oraz s iedlisko owadów, obn iązając ponad to wartość e stetycz n ą obiektu (fotA) . Eksponowanie / Przechowywanie / Magazyn owanie Pomieszczenia, w któryc h przechowywane są obiekty zabytkowe powinny spe ł ­ niać wszystkie wymienione powyżej warunki . Każdy obiekt przed włożeniem do magazynu należy d okł ad nie osuszyć oraz obejrzeć w celu skontrolowania czystości. Nie można wprowadza ć do pomieszczenia, w którym przechowywane są inne obiekty zabytkowe, przedmiotów zaatakowanych mikrobiologiczn ie oraz posiadającyc h ś l ady a ktywnego żerowania owadów. Obiekty, na powierzchni którycł;t widoczne są ślady p l eśni lub też inne zabarwienia świ adczące o zakaże­ niu drobnoustrojami powin ny być poddawane dezynfekcji w komorze próżnio­ wo -gazowej. W przypadku jakichkolwiek wąt pliwości naj lepiej skontaktować się z konserwatorem zabytków. - �Sposób przechowywania obiektów Niektóre przędze są zafarbować . tkaniny typu: makaty, zasłony, dywany, kobierce, pasy kontuszowe itp . najlepiej przechowywać nawinięte na rurach - gilzach papierowych. Obiekty należy nawijać awersem do góry, istotne jest to przede wszystkim w przypadku dywanów. Z zewnątrz wskazane jest okrycie obiektu materiałem bezkwasowym - tkaniną bawełnianą bądź też innych materiałem oddychają­ cym i zabezpieczającym przed ewentualnym zakurzeniem. Drobne przedmioty warto przechowywać w oddzielnych kopertach, opakowaniach wykonanych z tektury bezkwasowej lub pianek poliuretanowych . S troje najlepiej przechowywać na płasko w oddzielnych szufladach pod przykryciem lub też na odpowiadających wymiarami manekinach. Można również przechowywać na wieszakach, warto jednak pamiętać, iż kształt wieszaka powinien być dopasowany do wykroju stroju. Ponadto należy używać możliwie szerokich wieszaków, najlepiej wykorlczonych mięk­ kim owinięciem . Stroje na wieszakach powinny być dodatkowo zapakowane w pokrowce oddychające. W szafie, wszystkie ubiory powinny wisieć w kilku centymetrowej odległosci od siebie. Bez względu na sposób przechowywania obiektów bardzo ważna jest regularna, cykliczna kontrola oraz wietrzenie obiektów! nietrwale wybarwione i w srodowisku wilgotnym powodując barwne, trudno odwracalne plamy (fot. 5). Duże Nie wolno oddawać do pralni chemicznych t kanin: • Ze złym stanem zachowania • Obiektów klejonych • O skomplikowanej technice i technologii wykonania • Zawierających elementy wrażliwe na cztero-chloro-etylen Fotografie: fot . 1 fot .2 fot. 3 Konserwacja oraz reperacja Najistotniejszym działaniem zabezpieczającym jest zagwarantowanie obiektom tekstylnym odpowiednich warunków ekspozycyjnych oraz magazynowania. Wszelkie prace konserwatorskie powinny być przeprowadzane przez dyplomowanego konserwatora dzieł sztuki. Ze względu na ogromne ryzyko nieodwracalnego uszkodzenia obiektów tekstylnych odradzane jest przeprowadzanie samodzielnych reperacji. Ryzyko wynikające z czyszczenia na mokro : • Zafarbowanie. • Skurcz tkaniny • Korozja elementów metalowych (galonów, pajetek, itp .) • Rozpuszczanie i sklejanie koralików żelowych • Deformacja elementÓw papierowych (stanowiących bardzo często podkłady haftów wypukłych oraz konstrukcje wielu zabytków) fot. 4 fot. 5 potrafią �Zuzanna Soińska-Szozda ABC konserwacji malarstwa sztalugowego na Każdy, kto posiada obrazy winien wiedzień jak o nie d bać, by jak n ajdłu Ż€j zachowac je w dobrym s tanie. Skomplikowane procesy konserwatorskie należy powierzyć specjalistom, ale sposób w jaki obchodzimy się z malarstwem sztalugowym , to jak je przechowujemy, odkurzamy, czy magazynujemy, może przybliżyć lub oddalić koni ecz ność ingerencj i. Przede wszystkim powinni śmy wiedzieć kiedy możemy i powinniśmy samemu podejmować kroki w celu ochrony naszego dzi eła , a kiedy zwrócić się do kon serwatora. Uszkodzenia mecha niczn e, a tak mikrobiologiczny, odbarwienia, czy ubytki to zniszczenia, z którymi nie znając odpowiednich procedur nie poradzimy sobie sami a wszystkim na m zależy, by nasze zbiory jak n ajdłuŻ€j c ieszyły s ię dobrym stanem zachowania. Obraz to nie tylko farba , ale szereg różnych warstw, które są integralnymi eleme ntami dzieła i w różnym s topniu podlegają uszkodzeniom i procesom starzenia. Rodzajów samych podobrazi jest wiele. Artyści wykorzystują takie materiały jak d rewno, tynk, metal, czy płótno. Tkanina jest dziś najpopularniejszym no ś nikie m malarstwa. W zależności od składu włókien wyróżniamy mate riały pochodzenia zwierzęcego, roślinne ­ go lub syntetyczne. W tradycyjnym malarstwie, od wieków najlepiej s prawdza się len , choć, z uwagi na niższą ce nę, coraz większą popularnością c i eszą się podobrazia bawe łniane . Niestety po kilku latach obrazy namalowane n a takim no śn iku tracą sprężystość i są bardziej podatne na rozdarcia. Rzadziej, aczkolwiek zdarza się, że do malars twa wykorzystuje się płótna z innych włó­ kie n niż le n , czy bawełna - takich jak jedwab, juta czy sizal. Doświadczenia ostatnich lat potwie rdzają, że słaba jakość podobrazia stwarza poważne problemy konserwatorskie. I stnieją również inne kategorie podziału płócien - ze względu na rodzaje s plotów, czyli s posób ułożenia wątku i osnowy (rys. l), przy opisie tkaniny zwracamy także uwagę na gęstość i gruboŚĆ ma terii. Płótno może być tkane ręcznie, a od początku XIX wieku zaczęto wytwarzać je maszynowo na skalę przemysłową. płótnie Kolekcjonerzy malarstwa sztalugowego mogą pochwalić się nieraz naprawdę wiekowymi eksponatami. Pierwsze obrazy na płóciennym blejtramie zaczęły pojawiać się już w XV wieku. Rozkwit popularności tkaniny, jako podobrazia nastąpił w Wenecji . Wcześniej drewno było najczęściej wybieranym nośnikiem ruchomych dzieł sztuki. Material ten był jednak drogi, ciężki i podlegal dość szybkiemu niszczeniu. Płótno okazalo się tańsze, lżejsze i nie wymagało tak pracochłonnej obróbki. Nie bez znaczenia jest także fakt, że zszywając bryty płótna łatwiejsze stało się malowanie na wielkich formatach. Z konserwatorskiego punktu widzenia bardzo duże obrazy wymagają szczególnego podejścia . Obraz wielkoformatowy ma większą masę przy stosunkowo słabej konstrukcji, w związku z czym jest bardziej podatny na uszkodzenia oraz szczególnie narażony na zewnętrzne bodźce, takie jak zmiany wil gotności i temperatury otoczenia, czy silne światlo sloneczne. Praca nad większym dziełem wymaga dużej wprawy i dobrze przemyślanej logistyki, w zwiazku z tym wszelkie zabiegi konserwatorskie powinny być powierzone profesjonalistom. Konstrukcja obrazu Podobrazie zamocowane jest na krośnie (rys. 2), z reguły drewnianym i najlepiej ruchomym, czyli dającym możliwość zmiany wymiarów obrazów poprzez, na przykład rozklinowanie. Zabieg ten poprawia naciąg płótna nabitego na krosno. Prawidłowe napięcie tkaniny osi ągamy gdy na powierzchni obrazu nie występują pofalowania. Trzeba jednak uważać, by płótno nie było za silnie napięte - istnieje wtedy możliwość jego rozerwania. Tkanina i krosno to nie jedyne elementy podobrazia. Plótno trzeba przekleić, co zwięk sza odporność materialu na zmiany wilgotności i temperatury. Dopiero na tak przygotowaną tkaninę nałożyć można warstwę gruntu . Kolejno mogą pojawić się takie warstwy jak: rysunek wstępny, imprimitura, podmalówki, ale często artysta nakłada warstwę malarską bezpośrednio na zaprawę. -+ �Mnogość rodzajów farb, a w nich rodzajów spoiw i pigmentów ma wpływ na zastosowanie określonych metod konserwatorskich . Farby można robić samemu, ucierając pigment ze spoiwem tłustym lub chudym . Do najbardziej popularnych należą olejne, olejno - żywiczne, temperowe, akwarelowe czy akrylowe . Zarówno odpowiednią mieszaninę pigmentów, jak i rodzaj spoiwa należy właściwie rozpoznać, w celu prawidłowego konserwowania warstwy malarskiej. Farby starzeją się pod wpływem upływu czasu, działania światła, oraz innych czynników zewnętrznych, co może zmienić ich barwę i konsystencję , ale (niestety) wiele uszkod zen jest wynikiem błędnego działania czło­ wieka. Bardzo częstym zniszczeniem są przetarcia warstwy malarskiej powstałe w t rakcie niewłaściwego oczyszczania. Częste są także przemalowania, nierzadko nieodwracalne. Stąd wszelkie zabiegi odświeżan ia malunku , uzupełniania ubyt ków, czy retuszowanie zdecydowanie należy pozostawic specjalistom. Farby w zależności od składu mają różne właściwości i o ile o znanych od wieków technikach napisano już wiele ksiąg, o współczesnych spoiwach wciąż wiemy niewiele . Do dzieł, które wymagają szczególnej uwagi należą obrazy namalowane farbami akrylowymi. Dzieła takie potrzebujące interwencji powinny trafic do pracowni konserwatorskiej . Jeśli posiadamy w kolekcji obrazy namalowane farbami akrylowami musimy bardzo uważać, by nie były one narażone na wyższe oraz ujemne temperatury. Unikać należy ekspozycji malowideł na wszelkie żródła ciepła i mrozu . Warstwa malarska z reguły chroniona jest werniksem, czyli warstwą żywicy nat uralnej lu b syntetycznej rozpuszczonej w rozpuszczalniku. Odpowiedni werniks nie wchodzi w skład malatury. Tworzy cienki, przezroczysty film, który chroni malowidło przed zabrudzeniami zewnętrznymi . Z biegiem czasu każdy werniks ciemnieje, niektóre stają się niep rzezroczyste, ślepnq, czy sieciujq. Dlatego w procesie konserwacji często pojawia się potrzeba usunięcia warstwy werniksu i zastąpien ia jej nową. Wielkich problemów może nastręczyć żywica, która rozpuszcza się razem z warstwą malarską. W niektórych przypadkach (szczególnie przy użyciu współczesnych preparatów), po latach staje się nierozpuszczalna. Błędne działania mogą znacznie utrudnić część zabiegów konserwatorskich, w efekcie uniemożliwiając zachowanie dzieła w dobrym stanie, dlatego bardzo ważne jest, by zabiegi usunięcia lub nałożenia werniksu powierzyć specjalistom . Płótno wykazuje małą odporność na uszkodzenia mechaniczne, czy atak mikrobiologiczny, a włókna tkaniny z czasem tracą swoją sprężystość, przez co materiał nie dostosowuje swych wymiarów do zmieniajacych się warunków . Więk­ szość obrazów starszych niż 100, czy 200 lat bezwzględnie wymaga ekspozycji w muzealnych warunkach, gdzie temperatura i wilgotoność utrzymywane są na tym samym , stałym poziomie. Ta hermetyczna atmosfera jest niezbędna, by przedłużyć życie obrazów, bowiem każda ich warstwa reaguje na zmiany otoczenia. Płótno pracując zmienia objętoSć swych włókien elementarnych w nitkach, a w rezult acie zmienia wymiary liniowe tkaniny - pod wpływem wilgoci materiał kurczy się . Jednym z zadań przeklejenia jest wlaśnie osłabienie tego skurczu . Zaprawa z kolei, pod wpływem wilgoci zwykle pęcznieje, a ponieważ podłoże zmnieszyło swe wymiary, wybrzusza się i pęka . Na malowidle pojawiają się wówczas krakelury tworzące sieć szczelin nie do naprawienia. Kiedy znika wilgoć - wszystko wraca do normy, ale warstwa malarska i zaprawy pozostają już popękane (rys . 3) . Bość takich cykli, podczas których płótno się kurczy, a potem powiększa do oryginalnych wymiarów jest ograniczona. Po pewnym czasie obraz już na stałe pozostanie pofalowany i j edynym ratunkiem pozostają zabiegi konserwatorskie . Co Najważniejsza można zrobić samemu jest konserwacja prewencyjna, w myśl zasady primum non nocere - czyli , po pierwsze nie szkodzić . Co zatem można zrobić by zachować obraz w jak najlepszym stanie? Bardzo ważne są warunki, w jakich eksponowany jest obraz . Należy pilnować stałej temperatury 18-19 <>C i wilgotności około 50-55 % RH. Malowidło nie powinno wisieć w pobliżu kominków, czy ścian narażonych na nasłonecznienie. Dla przykładu, obraz akrylowy zaczyn a topić się już przy 60°C . Słonce bezpośrednio padające na obraz to także źródło promieniowania UV szkodliwego dla dzieła sztuki . Powietrze w pomieszczeniu powinno byc czyste, wolne od kurzu , dymu, (również tytoniowego) . Nie należy też palić świec w bliskim sąsiedztwie dzieła . Uważać trzeba na insekty takie jak muchy, czy pająki, których odchody nie tylko brudzą ale wręcz wżerają się w warstwę malarską. Na ile to możliwe należy unikać transportu . W razie potrzeby można korzystać z profesjonalnych firm przewozowych, albo porady konserwatora, odnośnie warunków jakie należy zapewnić transportowanemu dziełu . _ �Sytuacje kiedy pomoc konserwatora jest niezbędna dotyczą wszelkich rozdarć, pęknięć, ubytków w podobraziu, odspojeń warstw zaprawy i malarskiej od płótna , ataków mikrobiologicznych, czy owadów. Pamiętać należy, że każdy dzień zwłoki oddala możliwosć pełnej restauracji, stąd też niezwykle istotn e jest, by obraz trafił jak najszybciej do profesjonalnej pracowni. Są pewne zabiegi, które możemy wykonać samodzielnie pod warunkiem, że obraz jest w dobrym stanie i ma zapewnione stałe warunki przechowywania, w szczególnosci odpowiednią temperaturę i wilgotnosć, oraz zachowane są wszystkie srodki ostrożnosci. Na co dzien możemy delikatnie odkurzać warstwę malarską bardzo miękkim pędzlem (rys. 4). Z pewnoscią powstrzyma to proces osadzania się kurzu i odswieży malowidło . Bardzo delikatnie możemy równ ież odkurzać odwrocie obrazu oraz przestrzeń za krosnem (rys . 5) . Do tego celu należy użyć na przykład pióra ptasiego oraz bardzo sła bego odkurzacza. Od kurzacz powinien być ustawiony dos ć d aleko od obrazu, a siła ssania musi być jak najmniej sza tak, by nie uszkodzić dzieła. Piórko wsuwamy delikatnie w szczelinę pomiędzy krosnem, a obrazem i niczym miotełką wymiatamy kurz i zabrudzenia, równoczesnie wciągająć je odkurzaczem . Obraz należy nieznaczn ie odchylić, by b rud nie trafił za dolną częsć krosna . Czynnosć tę należy wykonywać ze szczególną ostroznoscią. Jesli czujemy się na siłach zrobić dla naszego dzieła cos więcej, powinnismy przyjrzeć się stopniowi naprężenia płótna. Jesli napreżenie jest bardzo słabe możemy delkatnie spróbowac rozklinować obraz (rys . 6). Pod warunkiem oczywiscie, że krosno jest ruchome. Poszczególne kliny należy wbijać w specjalnie do tego celu przygotowane otwory w krosnach, co powinno po prawić naprężenie płótna. Należy robić to delikatnie i tylko na tyle n a ile pozwoli obraz, uważa­ jąc, by nie spowodować rozdarć . Pomiętajmy, że zbyt duże naprężenie jest równie grożnejak zbyt małe . Pamiętajmy, że uszkodzić jest zawsze łatwiej niż naprawić - jesli w ogóle jest to możliwe . J esli stan obrazu budzi nasze wątpliwosci zawsze warto zgłosić się do konserwatora. Należy pamiętać, że nie każdy konserwator jest urzęd nikiem, poszukującym niescisłosc i i nakładającym obost rzenia. Prywatni konserwatorzy służą poradą i są otwarci na nietypowe sytuacje związane ze stanem obiektów . Wybrali swoją pracę, by niesć pomoc dziedzictwu kulturowemu i to jest ich głównym celem . Zad bajmy więc o nasze obrazy, tak by mogły c i eszyć jak najdłużej oczy, nie tylko nasze ale i następnych pokoleń . Bibliografia: Rouba B.J. 1985 Pł ótno jako podobrazie malarskie, "Och rona zabytków"nr.3-4, s . 222-244 Carr, Dawson W. a nd Leonard M. 1992 Looking at Paintings : a Guide to Technical Terms, Malibu, CA Keck Caroline K. 1954 How to Take Care of Your Pictures, The Museum of Mod ern Art and The Brooklyn Museum - Rysunki : II II Wemiks Wątek Warstwa malarska ) Zaprawa Osnowa Przeklejenie ) Płótno " II~) Krosno rys . 2 ryS . 1 , , rys. 3 rys. 4 rys. 5 rys. 6 �Spis Wprowadzenie str. 4 treści Marek Purwin, Alicja Dybkowska Kolekcja sztuki afrykańskiej w Wiązownej str. 25 Skanseny i muzea prywatne w krajobrazie polskich placówek kultury Etnograf dla kolekcjonera Włodzimierz Mędrzecki Prywatny skansen - instytucja kultury wsi polskiej Ewa str. 8 Nizińska, Działalność Agata Rybus Koła Naukowego Antropologii Rzeczy i Muzealnictwa str. 29 Zdzisław Bziukiewicz Muzeum Kurpiowskie w Wachu str. 12 Anna Czyżewska Kolekcje w sieci str. 35 Krzysztof Jędrzejek Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej str. 15 Jolanta Boguszewska Powiatowe Centrum Dziedzictwa i Twórczości w Wolominie str. 38 Wojciech Brzozowski Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Konserwatorskie ABC str. 18 Katarzyna Braun ABC konserwacji drewna zabytkowego Sylwester Roszak Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krokowym str. 41 str. 20 Janusz Mróz ABC konserwacji obiektów metalowych Aleksander Puszko Muzeum Mazurskie w Owczarni str. 45 str. 23 �Spis Natalia Pawłowska ABC konserwacj i materiał ów budowla nych str. 48 J oanna Sielska ABC konserwacj i tkanin str. 5 1 Zuzanna Somska-Szozda ABC konserwacj i ma larstwa sztalugowego na płótnie str. 54 Informacje kontaktowe str. 59 treści �Informacje kontaktowe IEiAKUW Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa hUp:( jetnologia.uw.edu.pl Skansen w Kuligowie nad Bugiem ul. Kręta 4,05-254 Kuligów https:j I skansenkuligow.wordpress.com Stowarzyszenie Konserwatorów Zabytków Oddział Mazowiecki ul. Kopernika 36/40, 00-924 Warszawa Muzeum Ludowe Rodziny Brzozowskich w Sromowie Sromów 11, 99-414 Kocierzew http:j fwww.muzeumludowe.pl Muzeum Techniki Rolniczej i Gospodarstwa Wiejskiego w Redeczu Krukowym Redecz Krukowy 8, 87 -880 Redecz Krukowy http) fwww.redeczkrukowy.pl Muzeum Mazurskie w Owczarni Owczarnia 1/1, 11-400 Kętrzyn http://www.owczarnia.com http) (www.skz.pl w Wiązownej Galeria "W I ĘZY" ul. Lubelska 29, 05-462 Wiązowna Kolekcja sztuki Muzeum Kurpiowskie w Wachu Wach 14,07-420 Kadzidło http://www.muzeum.kurpie.com.pl Skansen na Jędrzejkówce w Laskowej Laskowa 360, 34-602 Laskowa http:j jwww.skansenlaskowa.pl afrykańskiej �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/19b13932751d65d74a74d74cae508389.pdf 4efd6b9423d6a37f71b308b7e7d115fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1789 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource migracje Węgry - imigranci Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1657 Title A name given to the resource Dzieje i kultura "lendzielskich" wsi Derenk i Instvanmajor na Węgrzech / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.159-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krasińska, Ewa; Kantor, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 64, 1980 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR DZIEJE I KULTURA "LENDZIELSKICH" WSI DERENK I ISTVANMAJOR NA WĘGRZECH 1. UWAGI WSTĘPNE W 1977 r. Katedra Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie we współpracy z Instytutem Badań Polonijnych UJ i Zakładem Badań nad Polonią Zagraniczną PAN w Poznaniu, podjęła etlnograficzne badania w zbiorowości chłopskiej na węgi'erskim obszarze językowym, której przypisywany Jest etnicznie polski charakter 1. Dane zawarte w literaturze wskazywały, ż·e na północ od Miskolca, w dolinie rzeki Bodvy, do 1941 r. istniała wieś DerenIk, zasiedlona prawdopodobnie przez osadników przybyłych z Polski w pier:wszych dziesią'tkachIat XVIII stulecia. Włączenie tychberenów do zamkniętego obszaru łowieckiego stało się bezpośrednią przyczyną przesiedlenia przez władze węgierskie ludności Derenku do innych wsi. Pierwszym celem badawczym bylo stwierdzenie, w których ohecnie miejscowościach zamieszkują Derenczanie. Wstępnych informacji na ten temat dostarczyli nam etnografowie węgierscy (głównie pracOIwnicy Muzeum im. Otto Hermana w Miskolcu). Ich to zdaniem największym obecnie skupiskiem ludności etnicznie polskiej miała być wieś IS'tvanmaj.or koło Emod. W badaniach penetracyjnych (wrzesień 1977 r.) zebrane zostały ilnformacje we wsi Istvanmajor o dziejach jej mieszkańców oraz w Archiwum Muzeum w MiSIkolcu,placówce, która swoją działalnością obejmuje interesujący nas teren. Na ich podstawie ustalono, że we wsi Istvanmajor, liczącej obecnie ok. 60 zagród, zamieszknją w ogromnej przewadze 1 W baidaniac'h bierze udzJi'ał dwÓich pr,arcowników Klaltedry Etnografi'i Słowi,an Uniwcrsy,tetu Jagie'lloń!S:kie:go: dr Ewa K!fasińlska i dlr Rys2JalI1d~aiIJJtor. KieI'ownik'iem grupy jest .prof. ,dr J,adwiga Kil!ima'szewIska.Współpna:euje z w/w etnogTaf węglier,jk,i dr EfizJsebert Bodi, prarcowIlli:kKaitedry EbnogTaf1ii Uniwersyte1tu w Debreczynlic, iabsohvont Un:i:wersyte>tu Jagi'E~noń's'kiogo. �160 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR przesiedleńcy i ich potomkowie z Derenku. Większ-ość z nich posiada świadomość od'ręhnoś,ci w stosunku do otoczenia węgierskiego. Wynika to przede wszystkim z języka, jakim posługują się Ina codzień między sobą· W tych wstępnych badaniach terenowych ustalono ponadto, że poza Istvanmajor, pozostała część mieszkarlców Derenku osiedliła się na stałe jeszcze w [kilku innych wsiach, a mianowicie w Ladbesenyo, Sajoszentpeter, Vatta, Martonyi. Wyniki penetracji terenowej pozwoliły uściślić zamierzoną problematykę badawczą i rozpocząć badania stacjo!narne w Istvanmajor (listopad 1977 r.), konc-en'1;rującuwagę w pierwszym ich etapie na stwierdzeniu czy i w jakim stopniu mieszkańey tej wsi posiadają jeszcze świadomość polskiego poehodz1enia maz jakie czynniki zadecydowały opoc-zuciu odrębności w stosunku do otoez-enia węgierskiego. Szcz'ególną uwagę zwrócono przy tym na język, który jest gwarą języka polskiego ze znacznymi nalecialościami .gwar slowackich oraz pewną ilością &lowlnictwa węgierskiego. Ponadto we wszystkich rodzinach zebrano deklaracje samookreślenia pr zyna l'8'Żnośc i etnicznej i stopnia znajomości języka "lendzielskiego". Podczas kolejnych badań terenowych (kwi'ecień i listopad 19'78 r. oraz maj 1979 r.) zebrano materiał do rekonSltrukcji podstawowych działów kultury ma'terialnej ludności Der81nku do 1:941 r., a mianowicie rolnictwa i hodowli, gospodarki przyswaja'jąoej i zajęćpoza'l'olniczych, starając się 'uchwydćzmiany, jakie nastąpiły po Iprzesiedleniu do Istvanmajor, a tym samym zmierzając do poznaniaprzyezyn i stopnia zmian związanych z nowymi warunkami życia i gospodarowania. 2. WYCHODŻSTWO CHŁOPSKIE ETNICZNIE POLSKIE NA WĘGRY W LITERA TURZE I ŹRODŁACH Wychodźstwo na Węgry chłopskiego -elementu etnie~nie polskiego było ściśle powiązane i warunkowane losami -politycznymi kraju. Po pien\'szym rozbiorze we wł,adanie monarchiii aUiStriackiej przeszła Galicja, ale już w tym czasi'e w posiadaniu Węgier znajdowały się tere-ny a-been-ego Polskiego Spisza i Omwy, wchodząc wraz z słowackim obszarem językowym w skład tzw. Górnych Węgier. Elementowi -etnicznie polskiemu .zdominowanemu hcz-ebnie ;prz,ez Słowaków przypisywano narodowość sł-owacką. A prz,ecież występowanie tu ludności polskiej było już Wówcza'S sprawą nie podlegają,cą dySkusji. Badania historyczne wykazały, że niemały udział w zasi-edlaniu tych ziem już we w-czesnym średniowie- �Dzieje i kultura wsi Derel1f( Istvemmajor 161 ezu miały polskie fale osadnicze posuwnjące się ze Śląskn i Małopolski na pał udnie 2. Wzrost zainteresowań skupisk.'l;i.1i ludnO'ści etnicznie polskiej rozsianymi Ina terenach tzw. Górnych Węgier przypadł na drugą połowę XIX w. W licznych ,publika,cjach tra'ktujących o ty'ch zbiorowościach zwracano u wagę na 10lsypoEtyczne tych ziem, stosunki narodowośóowe, charakter językowy ludności, włączając też nieki'edy do wzważań, stosunkowo jeszcz'e ni'e1iczne, fakty etno,graficzne. Badani'om tym przyświecał wS1pólny,cel, a mianowióe potwierdzenie przyljęt'etgo !założenia o polskości części lu<lnośloi zami'8szkującej wko.mitata,ch: spiskim, OTawski.m, . trenczyńskim, szaryskim i lrptowskim 3. Zainter·esowanie tą pwblematy1ką znacznie wZf{)słopodczas przygotowań do niecio'sz'łego plebis'cytu czadecko-,spisko-orawskiego, który miał potwierdziić - jak się pow.sz·echnie spodziewano - nasze p'l'awa do tych ziem i ustalić południO'wą granicę Po1iski. Wówczas to do badań włączyli się polscy językozna wcy, którzy odwołując się do tradycji osadniczych, właściwośd fonetyczny·ch języka, zasohu słownikowego tej ludnO'ści, występowania nazwis'k ·0 polskim brzmieniu, jak też charakteru gwary, dowodzili istnienia szeregu polskich wysp językowych na Górnych Węgrzech. Określając pierwotną ojczyznę pierwszych osadników tych wsi :stwierdzili, iż przybyli oni na t'weny z Podhala, Spisza i Orawy 4. Stwierdzenie <to jest niezwykle ważne dla naszych rozważań, gdyż ta właśnie ludność z po'czątkiem XVIII w. zaczęła pn·enikać do ebnicznie S. Zachornvski, Węgierskie i polskie osadnictwo Spiża do połowy XIV 'wie"Ro71pl'U'.vy Wydz!ialu F.il'ozofic,zno-HistorycZllego Akademii Umiejętności w Krakowie". t. 52: 1909, <s. 191 - 283; J. Rey-chman, Dzieje Polonii węgierskiej, "P.r.obIerny ·P.olonii Za.gJr.anrc:.znej", R. 5: W66 - 1967, s. 47; M. GOL;,:ewicz, Na tułaczych szlakach góruH, "Wierchy", R. 25: 195.6, ·S. 89; W.. Semkow~cz, Granica polsko-węgierska w oświetleniu h.istorycznym, "Pa,m!i~tnd:k TowarzyS'twa Ta:vrzańs1kiego", t. 37: 1920, s. 88 - 1112. 3 J. Z. O osadach polskich na Węgrzech, "Do'cJa~C'~.;:Tygodniowy ido Gazelty LV,10\Vskiej", ,t. l: 18511, 'I1Ir 41, t. 2: 1852. nr 3; W. 1,iedź'wi0cki, i-'r2yczynek do etnografii polskiej. Polacy na północnym pog-r'aniczu Węgier., "Niwa", t. 16: 1879; R. Za'W!iliI1'sk!i, Przyczynek do etnografii górali polskich na Węgrzech, "Zhiór Wiadomośoi do Al1Itl'opol~agJii 'K'rajawej", t. 17: 189'3, s. l - 14; W. 13ugiel, Polskie osady na Węgrzech, "Prawda", R. 1898, nr 19 oj 20; W. Un.!;ar, Polacy na Węgrzech, "Przegląd Ernigmcyj'ny", R. 2: 1893, nr 2, <s. 13 - 16; ~. !{olco(l:óe.iczyk, Ludność polska na Górnych Węgrzech, "Świat Słowia!'lski", t. 2: 'lPle. R. 6, s. ·2i(; - 2'50. 4 Rr.oblemom enkl'a:w .pols'ki·ch 'na słorwaClkiim ·L-~,;za:rzc język:o""vym pOŚowięcOtrlo podczasprzygabowań do ,p'J.E'lbiscY'vuoały torn "Pamiętl1luka TClwa,r:;:ystv."a Talt!"7'a11·skiego" (;t. 37: 1920). Najls'zerzej zagadnienia językowe tycJ1z·bioro'.vo:;ci lomó\'/il M. Malecikd, Język polski na południe od Karpat (Spis::, ()rau'fl, Czacieckie, wyspy językowej, K:ra:kÓJw 1938. 2 ku, :11 "Lud" - tom et �162 EWA KRASłNSKA, RYSZARD KANTOR węgierskiego środowiska, w wyniku podjętej alkcji kolonizacyjnej tf\\:. Dolnych Ziem, wyzwalanych s.pod jarzma tureckiego. Wówczas tu, na spustoszone i wyludnione terony nad Cisą i Dunajem zaczęto sprowadzać osadników z przeludnionych, przyg,.ronicZlnych powiatów Górnych Węgier. Magneslem przyciągającym ludność na nowe tereny były oferowane im daleko idące swobody gospodareze 5. Wychodźstwo chłopskJie na Węgry znacznie nasiliło się w drugiej połowie XIX wieku, nabierając cech emigracji zarobkowej, ,głównie o charakterze sezonowym. Wychodźstwo osadnicze na te tereny wiązało się już wtedy ra'czej z podejmowaniem pracy w pn'emy,śle, 'Co z ,czasem prowadziło do zmiany statusu społecznego j-ednostki 6. Za ,najbardziej lOteresujące dla 'eltinografa uznać należy migra,cj-e z ,początków XVIII wieku, z 'którymi związane było powstawanie zwartych, etnicznie polskich skupisk chłopskich na węgierskim obszarze językowym. Wyniki badań prowadzqnych przez węgierskiego językozna WCl; L Siposa w Góra/ch Bukowych (Repashuta, Ujhuta, Hamor, Omassa, Ohuta) ni'ez!bicie dowodzą 'Występowanie w tych wsiach gwary góralskiej, CI nie wyłącznie 'Słowackiej, jak do tej pory powszechnie sądzono. Badania ar·chiwalne pozwoliły na stwierdzeni'e, że wsie te powstały w XVIII wieku, a zasilone zostały nowymi osadnikami w XIX stuleciu. Ludność przybyła na te tereny ze Słowacji, Moraw, Śląska, Czech .i Galicji, w wyniku Clego .powstała tu ,gwara mieszana, ,nie mająca ,odpowiednika w żadnym słowiańskim języku. Przeważają w niej 'cechy wschodnio-słowackie, spiskie iczadecbe ze znacznymi polonizmami zarówno w morfologii, fonetyce, jak i słowni~ctwie. Gwara ta, zdaniem Siposa, wykazuje cechy podobieństwa do gwa,ry podhalańskiej. Wymienia on równocześnie szereg miejscowośici, z których to mieli pochodzić pierwsi osadnicy tych wsi oraz nazwiiSka mieszkańców 'O wyraźnie poliskim br:zmieniu 7. W polslkiej literaturze historycznej za Inajstarsze skupisko elementu etnicznie polskiego na Węgrzech uważa .się wieś Derenk w komi ta cie Zob. .T. R'eych'.man, Dzi·eje Polonii, .. , s. 38; tenże, Z dau;nego sąsietl:l.wCl.. "W'i~~cl .f'IQlrs!kie" 1942; tenże, O góralach na Dolnych Ziewach, "W~epchy", R. 29: 19'60, s. 240; M. GotJkliewi0z, Na tuŁaczych szlakach ... , s. 89; 'ienŻJe, Migr'acje lud'l1.ości polski·ej na poŁudniową stronę Karpat, "Rocznik Nau)k:owo-Dyd'a1kIty;czmy WSP w Kraik OiW!ve ", semia "P,mce Geto~m'['i'c:zne", Z. 10: 1962, 'S. 184 - 186. G C. RoJdck:i, O wychodźstwie polS'k:im na Węgry, ,;Poilsiki P,rzegJlą'd E:migracyjony", R. 4: Hn2; Pobóg, O Polakach w Budapeszcie, "Ppze;glą'd Emig,racyj'ny", R. .2: 189-3, nr 6; J. Okołowicz, Wychodźstwo i ,osadnictwo po!sl~ie przed wojna światową, W'ars'ZJa'wa 1920, s. 352. 7 Irec. i. 1'. SLpos .J., A bilkki huteik es ha.morok telepii.les es nevelviarast01<?· nete. (Budapest 1955), "W:ier.chy", R. 25: 1,956,s. 294 - 295. 5 polsko-węgie-rs'kiego, �Dzieje i kultura wsi Derenk 163 i Istvamnajor BCJl'sCJd-i\bauj-Zemplcn, wieś która położ'ona była ok. 20 km na południowy wschód 'O Roznavy. P'rzestała ona istnieć w latach czterdziestych na57.ego stulecia. Według dokumentów 'historycznych, nowych osadników do Derenku sprowadzono po 1720 roku, a język ich podobny był do mowy 'polslkiej 8. Z badań 'Przeprowadzonych przez słowa·ckiego języ!koz.nawcę J. Śtolca, który gwarę tej 'ludnośoi nazywa podha~ańską lub ,góralską, ale nigdy polską, niezbicie wynika, że zaliczyć ją nal'eży do dialektu małopolskiego (o czym świadczy m. in. mazurz·enie), co IZ kole.i pozwala w przybliż'eniu okre:ślić tereny, z których przybyli pierwsi osadnicy d.o Derenku. Zadania tego podjął się !polski języ.ko·znawca J. Stieber 9, który przyjął, że była to wschodnia Nowotarsz'C'zYZlna,Pieniny oraz pólnocny, językowo w większości polski, Spisz. Ponadto na północny Spisz, jako ojczyznę pierwszych polskich kolonistów Derenku,wskazują liczne zapożyczenia i wpływy słowackie - wyłącznie jednak 'O charakterze W'schodni'o-:slowackim. Zakładał Stieiber, ,że większość sł'Owaocyzmów przejęli potomkGwie pierwszych kolonistów od niedalekichgrup wschodnio-słowackich, wyciągając ten wniosek z faktu, ż1eżadna z gwar polskiJch ina Spiszu nie rzostała tak zesłowu'cczona, jak gwara w Derenku. Ni'ezależ'nie od teg,o ,polski charakter tej gwary był dla <autora oczywisty. Połączeniem tY1chdwóch tez (historycznej i językowej) jeiSt stanowisko M. Gotikiewicza, wybitne1gDznawcy cizi'ejów Spi'sza, Orawy i CzadeC'ki'eg.o. On to w oparciu 'O dokumenty źródłowe podał liczbę emigrantów, którzy w Jatach 1715 -1717 wyszli z Li'ptowa, Orawy i Spisza węgierskiego na tZ\V. Dolne Ziemie. Ponieważ wŚ'ród 'osadników najhczmiejszy był żywioł słowacki, przeto tym faktem stara się wytłumaczyć powszechne pny,pisywanie tamtejszemu elementowi polskiemu słowackiej narodDwości 10. Wiele ciekawy;ch i nowych szcz'egółów o pr'zeszłości Derenku przyniósł opublikowany ostatnio artykuł węgierskiego historyJka Gyorgy Denesa 11. W oparciu odostę.pne mu dokumenty autor \dowodzi, ż·e już w R R J. Reychman, Jeszcze o gwarach 2,6: 1956, z. 4, s. 304 - 305; ,tenże, polskich O góraIach na na Węgrzech, Dolnych "JęzY'k Ziemiach Polski", ... , s. 240; te'li.c, Przyczynek do zagadnień gwar polskich na Węgrzech, "Język ·Plo1ski" , R. 44: 19G4, z. 3, s. 171; tenże, Dzieje Węgier, Łódź 1963; M. Gotkii'e<W!icz, M,igracje ludności polskiej ... , s. 177 - 189. 9 .T. Sheher, Polska gwar.a na Węgrzech, "JęzY'k EolSikli", R. '30: 1950, z. 4, s. 17,6. Podstawę do podjęc'ia tych rOZlważań 's1JanoWliła plia'ca J. $:toIca, Narecie troch slovenskych ostrovov v Macfarsku, Bmalbis]'ava 1949. 10 M. GOItkiiev/i'cz, Na tułaczych szlQjkach góra);i ... , s. 8'9 - 100; tenże, Migmcje ludności ... , s. 177 i n. Denes Gyo.rgy, Egy lerombolt many", 15 s'zam 1978, IV, 14. 11 11" jalu nyomaban... Derenk, "Elet es Tudo- �164 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR 1420 roku istniała wieś Deryn licząca 23 zagrody pańszczyźnialue, w których żyły rodziny węgierskie. Ludność ta zamieszkiwała Deryn, zgodnie ze źródłami histOIycznymi, jeszcze ok. 1600 rOku. G. Denes natrafił w K'rajowej B1blioteceim. Szecheny'ego na rękopis statystyki z 1\864 roku, aUltorstwa Pes'ty Frigyesa. Dane tam zawarte potwierdzają istnienje wsi Deren:k j U'Ż w średniowieczu i wnoszą dodatkowe tnformacje. Frigyes pisze, że w czasi'e epidemii cholery ludność zamieszkująca Derenk (Deryn?) została zdziesiątkowana, pozostaU zaś przy życiu mieszkańcy przenieśli 'się do Borzova i Jabloncy. " owa ludność napłynęła na teter'eny dopiero ok. 1.600 roku. Zasiedlenie nowym elementem Derenku, jak się później okazało, datowano o jeden wiek za wcz'cśnie, łącząc proces osacl:niczy z działal:noś<Ciąhra,biego Petera Csaky żyjącego w XVII stuleciu. Doo'statecznego ustalenia daty przybycia na te tereny elementu etniC'znie,polski'egolprzyczynilo :się odnalezienie przez G. Denesa w estergomskiej hibliotece biskupiej rękopisu węgie'rskiego historyka Matyasa Beli. Dokument ten, tzw. Odpis Bathany-feLe, zawiera informacje uzyskane od wójtów i księży węgierskich i jest rodzajem słownika geograficznego Węgi'er. W dokum~ncie tym jednoznacznie stwierdzono, że żyjącą w Derenku ludno'ść węgi'erską wyll'isz;czyłaok. 1710 roku epidemia cholery. Wo.puszczonych zagrodach osiedlili się Polacy, których z ojczyzny wypędził głód. Jednakże tylko część przylbyszów zatrzymała się tu na stale, gdyż trudne waruniki ibytowanja sldo'niły niektórych do powrOtu do Polski. Ci, którzy pozostali, trudnili się uprawą 'ziemi i kłusownictwem. Gyorgy Denes odwołuje się również do badań po1oskiegojęzykDlmawcy M. Hemmert,któr'a ,prowadząc prz'ez kilka lat poszukiwa,nia na Węgrz'ech dowiodła, że ok 171'7 roku na terelny, gdzie znajdował się Derenk, na,płynęła lu'dność ,polska, o czym świadczy znal!ezi-o-nyprzez nią w Krajowym Archiwum wykaz nazwisk osadn~ków. Stwierdziła występowanie tych na'zwisk do czasów ohecnych 12. Konklu:zje G. Denesa są następujące: ludność, która po epidemii cholery zasiedliła Derenk, przybyła prawdopodobnie z północnego Spisza. Byli to więc "góra'le czyli polscy 'Pasterze". Wieś w 'następnych latach rozrast2.ła Siię,wybudowano w niej koś'ciół i ,dzwonnicę. Do dnia dzisiejszego 'za'C11:ował się dzwonek kościelny z owego czasu z napisem "Anno 17:23", Inazywany przez Derencz,an "dzwonkie.m Anny". Hemmert, Lengyel falu Magyaros,zagos, "Ele't es Tudomany", szam 32 W języku iJIolSkilim uka:zał się 'a!I1tydmlł M. HemmelI1t, O polskiej gwarze wsi Istvanmajor na Węgrzech, "RoZipra.wy Komisji JęzykJowej Wrocł-aw's,]dego Towa'rzys,tiw'a NauJkowie,go", t. 8: 1971, s. 85 - Ill. 12M. 197-2,VIn. �Dzieje 3. ŚWIADO:vrOŚC i kultura wsi Derenk HISTORYCZNA i IstvanmajoT ,MIESZKAŃCOW WSI 165 ISTVANMA.JOR Mieszkańcy Istvanmajor, potomlkowie osadników Derenku, przedstawiają kilka wersji dziejów osiedlenia Isię swoich przodków we wsi Derenk. Według pierwszej wersji, najczęściej powtarzanej, ludność "lendzielska" , tj. polska, zasiedliła teren zniszczony przez Tatarów. "Tam (tj. na miejscu, gdzie istniał Derenk) bula wielka dziedzinka, a jak Tatarzy priszli, to wszyćkich zabili. Jak Tatarzy zabili ludzi, to z Lendziels:ka donieśli trzi pari ludzi... Ci z Lendzielska, co tam priszli, dogwarali, co tu bedom 'żyć" 13. Ililna wY1powiedż tak precyzujeokohczności osie!dlenia się na tym terenie ludności polskiej: "Starsi ,ojc1owie (dziadowie) gwarili, że z Lendzielska ludzie tam pri:szli, za krala Beli IV, kiedy Tatarzy Madziarów pobili ... potrepali wszyćko, ludzie się kryli, aco sie nie skry1i, to ich pobili, a tak potem kral Bela z Lendzielska ludzi priniósł ... kral nazbieral ludzi z każdej strony i z Lendzielska też .,. skadzi z Lendzielska to nie znom" 14. Znaczna część informatorów wiąże fakt zasiedlenia Derenku :elementem polskim z czasami intensywnego osadnictwa -za panowania króla B~li IV (XIII wiek!). We wszystkich relacjaich tej wel'sji podkreślano fakt, mniej lub bardziej nasycając opowieść dramatycznymi Iszczegółami, że -osadnictwo miało miej.sce na terenie wcześniej zamieszkałym przez ludność madziarską, a przez Tatarów doszczętnie zniszczonym 15. Istniejąca druga wersja dziejów osadnictwa wsi Derenk wiąże to wydarzenie z XVIII wiekiem. Według niej: " ... starsi rpriszli od Kraikowa, wojowali z Rakoczym i tu bywali" 16. Ci osadnicy, byli ·żołlnierze RHkaczego, mieli sprowadzić do Derenku swoje rodziny, a także pociągnąć za sobą innych osadników z Polski. W tej wersji wyraźnie jest mowa {) "familijach Remiosy, Eenbenków i Kowaczy". Informatorzy lokują C72.S osadniotwa na 200 - 300 lat wstecz, w kii1ku przypadkach podając bardziej precyzyjnie okres, zgocLny z przekonaniami J. ReJ7!chmana i znanymi obecnie źródłami historycznymi, tj. początek XVIII wieku. Ciekawe jest, że prawie wszy5tkie wypowiedzi z kręgu tej wersji podlnf. Józsol Rćmias, ur. 1909. Inf. .JaZJs.efSteflan (UJr. 1911 ---ZJm. 197!8). 15 8rzYPuisZCZa(~mO';ima, że lokowal1lie asadniot,wa DOPElnku na la1ta panO\V1<lil1Jia BeE IV jeDt rezul:ta:te:m znacznejwie:dzy linformator6w o dZJiejach Węg1ier. Skojarzenie dZ'ialalnościosadni'C'ZJej z cZla:sami Beli IV wydaje s!ię być dla nich, znających hi9torię Węg:ier, r6wnie IIla'tumlne, jak lokoWlalIltie pl'Z1eZ chł-op6w po!llskich pOl:zątków wsi własnej, czy pobJ!i:s:k1ie,go m:ia5!teozJka tub zamku, w czasach panowar-ia Kazimierza -Wielkiego. Przekonanie takie, podobnie jak przekonania mies?kal\ców Istv;mmajOlr, mogą, lecz ni·e muszą pokrywać się z rzeczywistością. !R bf. And:·a,s Novacs (UJr. IBM - - zJm. 1978). 13 14 �EWA KRASIŃSKA, 166 RYSZARD KANTOR kreśbjq fakt, iż osadnicy zostali sprowadzeni na teren Derenku "zeby robić". Tak \vięc, w Iprzekonaniu informatorów wieś Deren,k została założona na terenie spustoszonym podczas napadów tatarskich, bądź 7,niszcz-onym podczas wojen w początkach XVIII wieku, przez element je::Jnoznaeznie polski. Osadźcami, według tradycji uSl~nej, mieli być: krĆJl Bela IV, Ferenc Rakoczy, Bebek, czy też inny nie wymieniany z nazwiska magnat. Niezależnie od fantastycznej rozbieżności czasowej (XIII - XVIII wiek!) obie wersje łączy silne podkreślenie polskiego charakteru osadnictwa. Nazwa wsi, zgodnie z powszechnym przekonaniem inf{)l'matorów, pochodzi od derenia, krzewu pospolit'ego na tym terenie. "Tam buli skaly ... , a na tych skalok bul dereń. Ma on takie owocki, 00 można jeść'. Oni (pierwsi osadnicy) 'bywali pod tym dereniem i tak sie to miejsce wolalo: dreń" 17. Nazwy wsi używane w wypowiedziach informator{nv: Drenka, Derenk, Drenk, są ich zdaniem pochodnymi od słowa "dreń". Oficjalna nazwa węgierska wsi brzmiała Derenk. Pierwsi miesz!kań,cy Derenku, zgodnie z ustną tradycją,mieh zajmować się głównie rolnictwem, a 'że nie dawało ono wystarczającego źródła utrzymania, trudnili się dodatkow-o łowiectwem i zbieractwem, a przede W'szystNim wypalaniem drzewa i rozwożeniem węgla drzewnego po okolicy. Zatrudniali się także masowo 'przy wyrębie lasów i wychodzili na sezonowe prace rolnicze: "Chodzili my kosić grofowe lOinki, co buli po lasok. Dostawali 'illy za dzień jedyn ponge,co trecia kopka bUlla nasa, abo pieniaż'e. Dwie pańskie, a trecia tego co kosiul" 18. Niezbyt jasno prz'edstawia się sprawa pasterstwa na tym terenie. Według itradycji hodowano owce w znaczny'ch ilościach aż do roku 1830, do "mieracki", Ikiedy 'to już "nie bulo fdzie paść, grof zabral lasy" 19. Owa "mieracka" to regulacja serwitutów, zdecydowanie niekorzystna dla chłopów. W okresie międzywojennym utworzolno w pobliskich lasach zwierzyniec, dokąd zapraszano na .polowania zagranicznych gości: "Tam panowie chodzili dziwine (dzikie zwierzęta) strzelać. Na wielgie zwiery chodzili, panowie z zagranicy strelali dziwe świnie (dziki). je1ynie, buh niedzwieidzie, co je Horthy 'prinios. Grof Hortyjow lasy predal ... te zwiera gubi:li (nisZJczyły) role, zady kukurydize, zarly grulki (ziemnia!ki), zar1y ziaI1no, dali kus pieniaży, zaplacili, to nie bylo telo, coby cloW!ielk pozbieral ... z jednego KOllca clowiek miarkuwol (;pilnował). 17 18 19 Inf. .Tozsef Remias. Iinf. Andra:s Kovacs. Ten:~e. �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvunmajor 167 drugiego zady. Tak p}tym wiedzieli my, ze to nic moze uz umiarkow<~(i myśleli my, ze radzi pójdzi'emy het" 20. l"tnienie wsi Derenk na terenie zwi'erzyńca nie było dłuż'ej mQżh\ve, g'dyż - 'p:)mijając szkody j:\kieczyniła zwierzyna w uprawach Dcrl'nczanic masowo kłusowali, co powodował{) ustawi'czne konflikty l ;' wladiami. Wydaje się, że administracja ,przez pewien ,czas lnie była zde'cydojak T{Jzwiązać problem:: "Uz w 1'936 roku nom gwa,rili, coby my pos/:1i het z Droenki, ale my nie fcieli odejść z tamać, nie fcieli my nachar (p0'l"Zucić)Drenki. Potem gwarili ze nom 'Postaw,iom no,wom dziedZlne, takom j:aJka nom siebedzie patrila (podobała) ... ,co £to f.cia[, to dadwm, ale mi;ni'strowie nie da;li 'tak" 21. Ostatecznie władz·e Iprzystąpiły dQ 'przesiedlania ludności Derenku do wybranych wsi dopiero w 1:941 Toku. Derenczanie mogli obejrzeć proponowane im rniejsca i wybrać ich zdaniem najlepsz'e. "Fto foie fóol, tam isel, kazdy prisel o.patrić, a kied mu s'ie patrilo, to tam posel bywać, a kied nie, to isel hej indz,iej" 22. Nie wszyscy godzili się na przesiedilenie. Niektóre podziny wysiedlano wbrew ich woli. "My pI1iszli dQ Istvanmajor póżni,ej, w 1:943 roku, my nie kieli tu prijść, ale my musiel\i, hożandary 'by,li ... lnie dali ,bywal' w Drenkie ... policjańci pędzili, ey Isie Ipatri,cy nie, tra bulo iść" 23. Zdarzał·o się, że wracający z wojska na url'op mężczyzna ni,e zalstawał już w Derenku rodz'iny i musiał jej szukać na nowym miej!scu. MimQ policyjnego przymusu akcja prz'esieidl'eń'CZaprzedłuża1'a się, aż do końca J 943 roku. Przesiedleńcy otrzymaLi na n{)wym miejscu więoej i le,pszą ziemię, doda tka wy 'nadział ,roli za zburzony dom, a 'także !dogodne kredylty: "Dali nom role tu 'W Istvanmajor, za jeidein hold darli póldruga tu. Za mury dali, za piać metry mury dali tez hold ... wyrachowali C{) ft{) roli ma, to mu dali o póldruga wiae ... £to f.ciol, to mag esci dokupić" 24. Pierwsze lata pobytu na nowym miejscu były dla Der,enezan niezmiernie trudne. Większość mężczyzn ,przebywała na froncie, 'Ziemie nie były uprawiane, przywiezione z Der,enku materiały budowlane niszczały, Na dominr złego 'Pod koniec wojlny na tych terenadl za1tr'Zymał się front, co spowodował.o da1sze straty. W'iększ·oŚć st0.I'szych informa torów z sentymen tern wspomina lata spędwne w Derenku, idealizując przeszł{)ść: "Tam nie bu:lo plano '(źle), N::1:1" 20 21 22 21 2·\ l nL J azs·ef StefaJn. Tenże. :Matyasne Kovacs, Uf. In£. Jazscf Bubenko, Inf. Jazsef Stefan. 1921. 1923. Uf. �168 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR malo tam roli bulo, ale to malo to lepse niz tu ... do dziś mi się tu nie patri. Tam sie naroldzilem, tam mi sie pa:tr.do" 25. Inny informator stwierdza: "W Drence lepsi bulo jak tu. Byli góry sumne (piękne), fto fcie sie Ina'rodzil, tam foeżyć" 26. 4. JĘZYK JAKO WYKŁADNIK ŚWIADOMOŚCI ETNICZNEJ Potwierdzenia polsbeg.o 'charakteru mieszkańców wsi Istvanmajor należy szukać m. in. w sferze ichświardomości etnicznej. Zakładamy, że pierwsi polscy chłopscy osadnky Derenku przybywający w początkach XVIII stulecia na węgierski dbszar językowy, nie mogli mieć wykształeonego poczucia świadomości narodowej, a jedynie świadomość przynależności do określonej grupy etnicznej. Stan taki warUinikowany był charakterem ówczesnych polskich zbiorowoślci chłopskich. Tworzyły one zamknięte, względnie izolowane skupiska. W naukach społecznych 'zbiorowości 'takie przyjęto nazywać grupąetniczną, która "istni'eje tylko o t yle, o ile istnieje ona w świadomośiCitych, 'co do niej należą i tych, co należąc do innych grup podobnych sami si,ebie z Iniej wyłąiczają" 27. Z regu'ły chłopi utożsamiali się z własną wsią, parafią, czy też z najbliż:szą okoHcą ich dotychczasowego miejsca zamieszkania 28. Społeczna sfera zróżnicowań, wyrażająca się w !postawach i wyobrażeniach, a idostrzegana w bezpośrednich kontaktach, oikreślała całokształt wiedzy o odrębnościach obcych igrup etnicznych. Uświadamianie sobie tych różnic stanowiło podstawę do wyobrażeń członków grupy a właśiCiwaściach i cechach grupowych. Za podstawowe zaś elementy, którE' wyraźnie podkreślają i akcentują te odmienności, 'przyjęto uważać język, religię ,i cechy kulturowe. Są one jednocześnie 'przy tym eilementami więzi społecznej, integrując konkretne zbiorowO'ści29. Jan Stefan, ur. 1904. Inf. JOZJsefStefa,n. 27 J. Obręb:ski, Problem grup etnicznych w etnologii i jego socjologiczne ILJęcie, "Przeg'ląd SO'cjoi1Ioguc:zny", t. 4: 1936, s. 180- 18l. 28W. Wlrz'esiń:ski, PrzeobrażeThitt narodowościowe po~skiego wychodźstwa ekonomicznego w XIX i XX wieku, (w:) Stan i potrzeby badai, nad zbiorowościami polonijnymi, Wl10daw 1976, s. 143 ,i n. Odmienu:ie problem ten :-ysował się \V stosunku do emig,racj;i 'PoTityczmej. Trzon jej stalllo;wHy jedno,s:tki o skiryst;ahz'Ow~wym, w więkS'zoś'Ci, poc;zU'ciu nalrodowym, walc'Zące 'O okreś;1onc idc'<lły polityczme, wiążące ś\',1iadOimiewłasną sytbua!cję z interesami ojczyzny. 29 J. Obrębs!ki, Problem grILp etnicznych ... , s. 18G; .T. Wiatr, Naród i państwo. Socjologiczne pr'oblemy kwestii narodowej, Vla,riszawa 19(19, s. :398; A. Sadowsl'li, Pojęcie gnLpy etnicznej w socjologii, "Studia Socjo1o@k;zne", nr 41,")1/: 1973, s. 177 - 183. 25 26 �Dzi.eje i. kultura wsi Derenk i Istvanmajor 169 Zapewne to poczucie przynależności do innej gl'iUPY'etnicznej, w momencie, gdy ludność polska znalazła się Ina węgie,rskim obszarze językowym, sprawiło, że do dziś dnia, a więc po przeszło 250 latach, 'potomkowi,e jej zachowa1ipełną świadomość swojej odrębności w stosunku do otoczenia madziarskiego. P0sistawowy wskażnik odrębności stanowi tu język, który równocześnie konstytuuje badaną zbiorowość i jest wykładnikiem więzi grupowej. Mieszkańcy Istvanmajor posługują .się .gwarą języka polis'kiego z licz_ nymi naleciał'o\Ś.ciamisł-owaccyzmów. Na określ€1nie tego języka używają kilku terminów. Najczęśdej (w ok. 3:5010 gO'spodarstw) nazywają go "slowieńskim, slowiańskim, slowD'ckim". W niec,o mniejszej ilości (31% gospoclarstw) język ten określają jako "tótul", niekiedy też wymiennie "slowenski, slowokul, lendziel-ski" 30. Mówią o nim też (w ok. 240/0 gospodarstw) jako o języku "lendzieiSkiim", niekie!dy "slowiańskim", :bąd.ż wymiennie "pols:kim" 31. Są też 'we wsi rodziny (ok. 6% gospodarstw), w których język ten nazywają wyłącZlnie "polskim" 32. W pozostałych gospodarstwach, :które stanowią ok. 4% całej zbiorowości, wyraŹlnie podkreślano "slowacki" cha'rakter języka, przy czym wypowiedzi te po.chodziły od osób deklarujących w sposób jednoznaczny przynależność swoich przodków do słowackiej grupy językowej. Samookreś.lani'e języka przez mieszkań,ców 1stvanma'j o'r spro waoci'z a się zatem do czterech Ipodstawowych terminów: "tótul, slowiański, lendzielski i 'polJ8ki". Wytłumaczenia tej wieloznaczności terminologicznej oraz określenia stopnia ich zbieżności szukać należy najprawdopddobniej w przeszłości historycznej. Otóż, jak wiemy, pierwsi niewątpliwie słowiańscy osadnicy Deren:ku przy,byli na węgi'erslkio'bszar językowy m. in. 'Z tzw. Górnych Węgier, terenu zdominowanego liczebnie przez Słowaków. Padobieństwo językowe dwóch różnych grup etnicznych, a 'przy tym liczne za'pewne już 30 "Od ma:lego my wse dogwaI"ali z maItim'u po le.ndziel!sk1i. My lem wse: dajcie ma'lIllo, 'tak mamo. Mojoa mać lend7JieLka dogw.a<l'3ila co lendzJi~lk'a to P ()łls,ka. My tak gwa,rimy co SloWoia!l1:ka ... Stari ociec (d21iadek) i Sli'al1a mać (babk'a) ta ,i oni wse po slowensku dogwarali". Inf. Belane Bozsik, ur. 1920. 31 "W Drenku 'wse dogwara,li po lendzie'lski, ale my z teg;Q wyroślli, bo nas ucybi po madzia'I'ski ... Zenkli iu bra'Joi z iruny,ch dzied:ZJiJni ;'Ja to ję-LY'księ pogubi!. Doma g;warili po le.ndzioLski, po polsk'\l. U nos ka"ildy siie tak dogwairail. C~ ty:lilQo sie tak dama nie d ogwanali, co żenki mie.li lVIa;d:Ziia'rki,ale i oni jak my s'ię sbretili (:>poitka-i,i),to po polsiku gwarliJ:i". In£. Jozsef Stefan. 32 "St.a'ri oci,ec dogwa'm!, Co na'sa gwara ku polskom naj:lCipiej idzie. My n:ie Słowacy, my to znamy. Oj.cowlie gwa'rJ1i pia polsku, my sic tak wse dogwaua,1i, wse jak i oni i my lepiej gwarimy po pol-sku jak po madziarsku. T'Eill język to nie możemy zapomnii'et:, ten s'ta:]"!odowny, nOlS pols1{]i, bo ku t.emu C'iągJl'i'e dus,a i seirce i wsyćko". InL Jozse:f Buibenko, ur. 1928. �170 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR w tym 'Czasie nalecia}.oś,ci słowackie w gwarz'e ludności p,;'lskiej spr~\wiły, że ÓWCz,eSine władze'vvęgierskie uznały lprzes'iedlel'lców z Górnych Węgier za element }e!dnoznacznie 'etnicznie słowa'cki. Wyjaśnienia tej kwestii podjął się w jednym ze swoich artykułów dotyczących :spraw Spisza, Orawy l Czadedciego M. G:;tkiEwicz 33. W opaa'ciu o literaturę i dostępne źródła dowodzi on, że jesz'cze w pierwsz~j pDlowie XIX wieku zarówno Słowian, jak i 'Puszczególne nurody sł0'wim1skie, oikreślanoczęsto synonimem Słowacy. Terminy "słowak-słowe11ski" 'były więc w przeszłości rówln,oznaczne 'Ze "Słowiaair~emSłowiańskością". DO'piel~ow drugiej poł'owi'e XIXs'tulecia, w procesie kształtowania się świadomoś:ci narcdowej , !termin "Słowak" stal się określeniem je1dnego tylko narodu slowiańS'k'iego. W 'na'szych rozwa'ż'aniach moż'emy więc zgodnie z sugestiami Gotkiewicza uznać ,sposoby określania języku w Istvanmajor za echa przeszłoś'ci. Nadawanie za'ś temu językowi nazwy "tótu.J." tłumaczyć należy faktem,że jesz'cze w !połowie XIX wielku władze węgi'ersk~e terminem "tót" określały wszystkich Słowian zamieszkujących Górne Węgry. Ws,pókz'esna żywotność tej bezsprzecznie 'polskiej gwary nootowanej wśród mieszkańców Istvanmajor, jest wprost z~umiewająca, zwłaszcza jeśli zdamy sobie sprawę, z tego, że ludność po'lska od momentu 'Przybycia na węgierski oibszar jęz'ylkowy poddana została systematycznej madzia'ryzacji, m. in. poo,przezobowiązujący od polowy XIX wieku przymus szkolny. Ze'brane relacje dowodzą, że z domów rodzinnych wynoszono doskonałą znaj.omość języka :prz'odlków. O tym, ż,e dla większości dzieci do la t G-oCiubył on wyłącznym środkiem .porozumiewania się, niech świadczy IPoWlszechni,erejestrowany ia'k't, iż w momencie 'pójśc'ia do szkoły urodzeni w Derenku inf,or'matorzy nie znali wcale języka węgierskiego. 'Pr,o'ces przyswajania go postępował dość szybko zważywszy chociażby tyl'k'ona ,tę okohczność,ż'e nauczycielami w szk'ole byli {Jfganiści-Węgrzy, nie znający języka, ;którym 'porozumiewali się na codzień mieszkań,cy Wisi. P.odohnie, jak to miało miejsce w prz.esz}..O'ści,również w wypadku ostatniego pokolenia urodzonego w Derenku, a współcześnie żyjącego w Is'tvanmajor, potwierdziło się zjawiSko priorytetu gwary po1'skiej w kontaktach ibeZlpO'średni'chmiędzy członkami tej z,biorDwości. Do dziś dnia bowiem na c'O'dzień: w sklepie, na drodze, w każdym domu slysz'eć można języtk nazywany 'Przez nich "tótul, 'slowiański, lendzielski", bądź "polski". Nie bez znaczenia dla przetrwania gwary języka polskiego w otocze33 M. Gotkiewicz, 1946, z. 4, s. 97 - 106. SŁowak-slowiok, sŁowieński-sŁowiocki, "Język Po.J-ski" R. 26: �D"icjci kuLtura wsi Derenk i Istvanmajm' 171 węgierskim miał fakt, że aż do nJku 1920, to jest do momentu ut'vvorzenia granicy państvvowej z Czechosłowacją, mieszkańcy Derenku pozChtav;a]i w trwałych karltaktach z ludnością słowacką zamieszkujooq położone na północ od wsi. TCNaniu tego jl;zyka ,,,przyjało również usytuowanie Derenku, WSi polużoncj na \vysć)ko{;ci ok. 400 m npm., oddalonej od najbliższej miejSC;,\,;ŚCl ok. 5 km, ·od najbliższego węzła komu:nikacyjnegook. ]Q km i l1!eposLadaj'lcej dl'Ogibitej. Zdecydowało to w sumie o względnej izolacji ludności. Także rolniczy charakter tej zbioro\vości, iprzy znacznie l'(Ewinic;l.ym zarobkowaniu w okolicznych lasach, 8prawił, że kontakty z \\',:gierskim oLoc/.e11iem nie nabrały nigdy zabarwielnia towarzyskiego <';'" szerszym rozumieniu, ,język Derenczan, sŁanowi<:icy dla nas jeden z przejawów o{)d.mienności \vobec otoczenia węgierskiego, był również w taki sposób przez to 01.0u.cnie traktowany. Przy okazji wyjazdów do młyna, na jarmarki itd. Derenczanie mieli 'niejednokrotnie możliwość usłyszeć, eo na ich temat mówią najbliżsi sąsiedzi-Węgrzy. Der'enk uchodziła w ich oczach za wieś biedną, podobnie lnisko oceniano języlk Derenczan, nazywając go{) często "językiem złamanym". Poza wsią mieszkańcy Derenkuczęsto unikali porozumiewenia się swoją gwarą, by nie być narażonymi na złCJ~;li we u wagi ze Istrolny Węgrów 34. przesie1dlenie Derenczan m. in. d.o IstvanmajooT z\decydowanie zmieniło nie tylko ich dotychczasową 'sytuację materialną, ale zmienił się również charakter tej zhior·owości. Możliwość zar,obkowania 'po{)zawsią, także w przemyśle, wyludniła wieś. Młodzi opuścili wieś na 'stałe, lub wracają Itu jedynie na krótko. Sporadyczność tych kontaktów 'to zapewne jed1naz przy~zyn, nie joedyna oGczywiśóe, powodująca, że młode pokolenie gwarę języka polskiego rozumie, ale już nie umie się nią ;posługiwać. Że również w tych zmienionych warunkach, w jakich obecnie żyją potomkowie Ipolskich osadników , otoczenie węgierskie dostrz1ega i ak,centuje odrębność tej grupy głównie na podstawie języka, świadczy jedna z wielu wypowiedzi: "Bo kied my som we dwoje 'poza Istvanmajor i gwarimy po słowiańsku do siebie, to{)Madziarzy nom dogwarajam, co{)by my gwari]i po madziarsku, bo madziarski chleb jemy" 35. t11U "4 "W 8egligotu bul mlyn, psenice my tam nosili. Uhrowi'e śmioli sie, jak my sil' dogwa.iraDi,cu na's jQzyk zlomany". Niejednokrotnie slysIZJaino,jak Wę'E)rzy s.ię wzajemnie 09brzogaLi: "Nie bier tam dZJi€lwke,bo to Poilka, jak si·e bedz:ies dogwarać, oni spahiTi, ze to chudobne dziewiki te Poliki". Inf. Andr.alsne Balgo1ly, ur. 1918. "Talk my sie nic smi,al,i dogwarrać po sloWliań's!kukiied prisel obcy clowiek, z gwarą i my sie nie śmieli tak dogwarać pri Uhrach". Inf. Belcme Bozsik. 35 Tnf. Jozsef BubGIlko, 2:\V. "Kiszk!uti", ur. 1901. �172 EWA KRASIŃSKA, 5. ZARYS RYSZARD GOSPODARKI KANTOR WSI DERENK Na podstawie dotychczasowych badań można zaryJsować główne działy gospodarki ludności Der'enku dla ,okresu od ok. 1,880 T. do 1940. Lata wcześniejsze, przed ostatecznym przeprowadzeniem na 'tym terenie regulacjoi 'serwitutów, wymagają doda:tkowych badań i odrębnego omówienia. Już teraz jednak wiadomo, że okres po roku 1'880 Iprzyniósł, z powoduutraty 'przez Derenk terenów wypasowych i 'prawa do la;;ó\v, zmierzch pasterstwa owiec, które przedtemodig'rywało wybitną gospoda'rezo rolę 36. Byt ludności Der,enku w oma wianym okresie opierał się na uprawie roli i hodowli. W:ielkie zlnaczenie ekonomiczne miały wszelkie prace poza własnym gos'podanstwem, niekiedy na terena'ch znacznie odl'e;głych od wsi, a talkże zbieractwo i łowiectwo. Znikomą 'rolę odgrywały rzemiosła, nieco większą wytWÓI"CZOŚĆ domowa. Ograniczenia dila ,rozwoju 'rolnictwa na tym terenie stanowiły: surowy górski klimat, ni'skiej jakości gleby, mały areał ziemi, znaczne rozdrobnienie ;grUintów, a także względne przeludnieni,e obszaru determinujące Toidzaj Ulpraw,l1ip. preferencja ziemniaków na niekCTzyść Toślin przemysłowych w rodzaju konopi. Gleba w Dererrku była "moc skalowita", niskiej jakości, tru1dna do uprawy. Zdarzało się, lż'e z powodu wiel\bej ilości kamieni na roli nie mOlŻnajej ibyłoorać, a jedynie okopywać "gracami". Uprawiano w Deren'ku 'podstawowe zboża: żyto, owies, jęczmie11 (.,jarec") i pSlzenicę, a także kukuryJdzę, groch ("bób"), dynie, karpiele oraz kapustę i konopie. Te ostatnie na 'tzw. konopnicach, obszarze wsi, gdzie płynął potok ("jarek"), z którego czenpano wodę konieczną przy uprawie. Aż do l110lrnentu przesiedlenia stosowano w DerenJku wielopolówkę z ugorem. W tradycji ustnej przechowały się dość żywe wspomnienia o pa:nowaniu, prawdopodobnie do końca XIX wieku, 'trójpolówki zaior'owej. Jedynie plony ziemniaków ("gruli") uznać można na podstawie ;036 Echa pującej sta'r;cl1, niekorzystneg,o dla dras-graf i w niedzie:Je pow'iedai, ze slie wyrównaj bul tam ukaze kom jedyn byli zbanknuoila. potym wsi podóału relacj'i: "Rozppa'wliar1ti, co cała co to naj:skor tam ;priS'Z'li. Oni taki domby Graf nie byle gmf. ku om. mo,nrdry, powiedzial tak!ie 'Posel ludzJiom Jedna s,ie la!pili wiC'1Jgie, DI'enka wzian ten i ten feie ik P"Ść, ani zryć można - ku s.ię dopatneć kośoCioilu, ku s,tDona bedZ1ie jego, co do:gwaral, Tak ],asów w nćht(;- Dr'enka, larSY i wsyćko downo micE bYTki (owce). P'ri'szC'1 roz co gpof do pro'wa, je pf'cdala bak. Pr0dtem co dać"_ Inf. ... dzwonnice a jedna do's,tanie gówno. prawoe~lli sie. tyk ta :m ale No 10 jo wam mich by'rki---- .Jan Stefan. ... ludziok, Ponad nik to nlie pomoglo my bylo l\-ch sta!ry An- dziedz:n... Dn::ll;:a beHz w:'lo, �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 173 1acji informatorów za wysokie. Zboża dawały .plon 'niski, ,za1e1dwi'e -wystarczający do wyżywienia :ludności, nie 'stwi'er'<izono występowania nadwyżek przeznaczonych na sprzeda'ż. Ogólny areał ziemi UJpraw:nej w Deren:ku wynosił ok. 800 holdów (1 hold = 0,5 ha), -co'Przy hczbie luidności ok. 500 - 600 ,osób uznać należy za wyjątkowo niewiele 37. Najbogatsi "gaztdowie" posiadali 25 do 30 holdów ziemi. Tych było jednak zaledwie bEku, !za zamożnych u·chodzili już tacy, którzy posiadali 1-0 holdów. Większość mieszkań-ców Derenku miała znacznie mniej ziemi. Jeśli rodziina skłaldała Isię z 5 - 10 osób, a były i 1iczniejlsz'e,ilość posiadanej przez nią "roli", nawet przy najskromniejszych wymagania'ch, lnie dawała podstaw utrzymania. Znacznym utrudnieniem w pracach 'polowych było 'Ogromne rozdrobnienie g.runtów. Niektórzy gazdowie posiadali ro'lę w 20 - 3,0 kawafkach - "falatkach", oddaJ-onych od siebie niekiedy o ,kilka ki'1omeltró'w.Rozdrobnienie grunWw związane było z podziałami 'testamentowymi i rzadkim występowaniem Sipła:t38. Zaryso'V'lane powyżej cechy rolnictwa we wsi Derenk ,uniemoz1i:wiały m. in. jego zmechanizowanie. Nie stwiel'dzono :prólb podnoszenia jakości gleby, nie przeprowadzono komasacji, melioracj'i, co więcej, wydaje się, że ni,gdy w Derenku ni'e st'oS'owano nawozów sztucznych. Jeldynym zabiegiem mającym na celu podniesienie wydajiywści zbóż była wymiana ziarna. To wszystko powodowało, że rolnictwo we wsi Derenk p.10/.ezcały prezentowany okres trwał,o w stagnacji, co 'przy wzrastającej J'iczbieludności powodowało obniżenie stopy życiowej. W Derenku ;po\vszechnie hodowano krowy, jednakże ty}ko naj bogatsi gazdowie mieli więcej !niż jedną. Omaką wyjątkowego ubóstwa był bi'akkrowy w go'?.pociarstwie, tak jak posiadanie ich dwóch, czy trzech bylo wskaźnikiem zamoż-ności. Do celów Ipociągowych utrzymywano woły, którymi ta:kż'e orano. Zdarzało się oranie Ikrowarmi, z braku wołów, ale unikano tego, gdyż krowy ta'kie traciły mleko, stanowiące podstawowy artykuł handlowy. Mleczność króvv :była nie'wielka. Najbogat'sigosipodarze, 'Posiadają'cy odpowiednią 'ilość paszy, hodowali byki ("bujoki"), którymi hand1'owa'no na jarmarkach w Roznavie. Koni we wsi było niewiele, według relacji informatOTó",,-nie więcej niż kilkanaście sztuk. Utr7ymywanie ich do celów gospodarczych uważano 37 "Na Drence bylo malo 11oli,nie mog kup.ić, ni'e by.l0 plie~1lla:ze, nie bulo role, coby ją kUipiić . .Jak my maH pieniJaże, to na treóej dziedz1nce my kUipi1i lon:ke". 1111J. A:ndr<l:sK'ovac'S. 38 "Wsytka rol,a w DereJlku podzielona by-1a na £ailatki (k.a'waŁki). K·a;zdy maa,1 s.wojol11fa'latke gruntu, jak mieli d:zJieC'l, to dziel1i:lina kurs:k!i,potym to ositaly male" (wywiad zbiorowy). "KoZldemuoc-j'ec dawal równo ro'le. Brawo równo c'iskalo. Kied mi'ol pi'ać dZli-('ei,bo na piać musiol role dziel~ć". linf. Andras Ko'vaC's. �174 EW A KRAS1ŃSKA, RYSZARD KANTOR za '!Tieapłacalne, gdyż wymagały staranniejsz,ej o'pi'eki l znacznej ilu:~ci o\vsa ("oibro:ku"), a niezbyt nada'wały się do pracy na ciężkich, kamienies:tych glebach, Wykorzystywano je głównie do zar,ohkowani'a w lesie, choć i tam używane 'były przede wszystkim woły ~9, Rozwilnięty był w Derenku chów świń, zarówno na własne potrzeby, jak i na s,przedaż. Sprzyjała temu obfit.oŚć ziemnia:ków, głównej 'karmy, jak i fak't,że oikoliezne lasy dostarcmły żołędzi, którymi tuczono "karmiki" 40. W każdym gospodarstwie hodowano kury, kaczki, gęsi ("husi"), rzadkie były ,,[pulki" - lindYki. Powlszechna była hodowla królików, zwanych przez Derenczan "zajoncami". Każdy gospodarz miał ich po ki1!kan'a'ście,nie:kiedy po kilkadziesiąt. Rzadkiością były kozy. Zbiorowym wypasem krów, wołów i świń zajmowali się wynajmowani prz-e.z'zbiorowość wiejską pasterze, często byli nimi wędrowni Cygani'e. Otrzymywah wy,nagrod:cenie przede wszystkim w żywności, rzadziej ,i niewiele gotówki oraz mieszkanie na okres pracy 41. Głównym ograniczeniem ho!dov/li bydlaw Derenku Ibył niedO'statek pasz. Wieś nie posiadała dostatecznej ilości pastwisk. Ziemi owneojbyło zbyt .mało,aby ją moż'na był.o przeznaczyć ;pod ulprawę szaachetniejszych gatunków traw. Jak powiedzianopO'przednio, rolnidjwo i hodowla lnie byly w stanie zapewnić bytu .mieszkańcom DererJku. Dokonujący się podział ziemi iN związku ze wZJrostem liczby miesikańców wsi obniżał ich stopę życiową i powodował wzrost znaczenia wszelkich źródeł zarobkowania pow gospodarstwem. Naj;poważniejszym źródłem zarobk()lwania S'ezorwweg{) poza gOi,'POdarstwem była ,praca w okolicznych lasach. Jak wynika z materiałó',',', z każdej rodziny 'w DeI'enlm przynajmniej jedel:1 mężczyzna zatrudniał się przy 'tej pra'cy, polegającej na wyrębie i przewozie clre,vna wLsnym transportem na stację kolejową w Szin. Konieczność p('~;adaniC\ \V tym c,elu pary wołów, jedynej 'w zasadzie, bo koni było nic\\::ele, siły pociągowej, stanowiła bodziec doi'ch hodowli. 39 ",Sltar'i ocriec do,gwara'l, ze k.ied Ho koniic kupi, tn !Jc'd','.:L' l :::"y;,,;.'n;'m paro}az.owal (wlócz.ył się)". In.f. Jan Stefa'n. ]\f'i'ało to ozna,czać, ;:,(2 tl'zymaIt'ic ku,ni musi doprowa,dizić g05pod'ams,two do ,rychłego ba'nrk:l'uotwa. ·10 "Ka.ZJdy m~ol świnikic, kommil jam zolellJdZJiamri.Chodóly po lt'~;c, mogly sje najeść planek (dzliklich j1aiblek),gl1U'sek,direlnlk:i".Ionf. Andira's I<Jovacs. 41 "Na Drenee bul p;l!Slter. Jego naj:m'oW'a'la cala d~ietdZ!i.nka. Dawa'li mu od ka:z,dego g,a'l'!dy, co wY'g'an'i,al, pol k01"ca psenilce, to bulo 1,2,5 kilo ... dali mu sloniny., grul:k:i, waj'ca (jla,jla), mąki. Jak nie bulo w dl'!ictdZlincepa,sltera, to gazdo;wie chodZJili s'amipaść. Km'.idy znoI k:led ma iść. Do SZlOro (po kolei) iszl'i, chyi.a za chyżom". I,nf. Andras Kov,łcs jr, ur. 19'13. �Dzteje i kultura wsi Dercnk i Istvanmajor l75 Część miesLJkc::ńców Del'eriku zatrudniała się przy wypalal:liu węg'1a cinewnego 4~. Praca ta zW'iqzana była zap'uszczaniem wsi, 'czasem na wie!e tygodni. Węgiel drzewny ro'zw{)ż,ono pa ,o'kolicy, docierają'c z nim niekiedy daleko w głąb Węgier. Małorolni, z takich w zasadzie składała się cała ludność Derenku, chodzili na sezonowe prace rolne do okolicznych majątkówobszarniczych. Za Ipracę ,przy ż,!liw3ch i sianokoS8chotrzymywali zapłatę bądź \IV pieniądzach, bądż -częściowo - w gotó'vvce, a częściowo w z:bożu l sianie. Kobiety znajdowały pracę dniówkową w szkółk8ch leśnych, i. w okresie istnienia zwierzyńca, przy ,doglądaniu zwierz,ąt. Ja'l\. widać, Cl21'omne z.nacz'enie dla go s'Po-cia r'1ci Denmczan miał las, Doslar.czałnie tylko ,takich Ipłodów, jak: .grzyby ("huby"), ż<Jłę'Cizi dla świó, owoców drenia, z których robion,o wódkę ("palonkę"),ściól.ki itd., ale 'pl"l,ede wszystkim zwierzyny ł'ownej i surGwców dla rz.emiOiSła i wytwórczości domowej. Dziki, sanny, jelenie, zające, na które pololwano powszechnie i skutecznie, 'dostarczały DerenczanCim mięsa. Kuny i lisy - skór s'kUlpywanych przez wędrownych żydowskich hamd'larzy 43. Tylko nieliczni mieszkaócy Derenku posiadali pozwo'lenie 'na ,polowania, i to jedynie w ,lasach .grol1ndzkich. Klusowni'C1Wo, którego formy były niezwykle 1'ozwinię Le, wi£)z.d,;) '::;lę z Ipoważny.m ryzykiem. lecz jak poci.1ueślają inf{)r'1w~.()n:y, mogło doświadczonym myśl'iwym przylnieść hczą,ce się ekonomicznie korzyści. Lasy dostarczały 'suro,wca dla rzemiosł i wytwórczości domowej. Każdy mężczyzna w Derenku .potrafił wykonać dla własnych potrzeb proste sprzęty domowe i narzędzia gospodarcze, dla których drewno bylo podstawowym surowcem. Powszechni'e np. własnoręcznie wylkonywano \\" gOSlpodarstwach ikrosna, na których kobiety tkały konopne, rzadziej lniane płótno. Bardziej 'wyspecj'alizowane zawody rzemieślnicze, jaik kowalstwo, bednarstwo,czy stolHr'stwo, nie były roz.powszechni·one. Miejscowych rzemieślników było niewielu, posiadali niskie kwa'lif1ka'Cje. ZaOlpatrywano się wiGc w potrzebne przedmioty na jarmarkach, u wędrownych rzemieślników, bądż w pob'liskiej, zna1cznie większej od >Derenku miejscowości Szogliget. 42 "PO'liJi my uhle. To uz by!o 9talI"odoWlne,sY'n od oj,ca umiał. Za jedYill dizi>eI1 !"oboty zaro-lYiol'imy teJc, ze mo.g1i kupić jedyn i pol k'iJ.o s,]lonlLny... za tydzieI1 midi mypare ciżmów (.butó,w). Roooe-1!imy od rani'a do wiecopa". Inf. Anda"a's Kovacs. ·13 "Lap'al,j lam kuny, ho drogie skórki bul:i. '" l,isia ko.silD'Wla:1oa 15 pengów, a kunina sto. W:tedy krowa kOSltowa.Ja 60 - 80 pengó.w (pong - nazwa węgienskkh pie·· nię-dzy)". IInf. .'\Indras K,ova,cs. �176 EWA KRASIŃSKA, RYSZARD KANTOR Wykonywano w Derenku ma,sowo na sprz'ooaż styliska ("poryska") do narzędzi 'z dr-enia słynącego z twardości oraz łyżki. Arty:kuły te rozwożono IpOokolky, bądź - ~zęśdej - sprzedawano żydowskim halndlarzom W Szin. Mimo dużej a!kitywrlOśiCi .gospCJIdar-cz'ej Derennan, :mimo powsz,ochnego zarob:kowania 'poza gospodarst'wem, ich 'stopa 'życiowa w oma wia'nym okr-esie nie była wysoka. Nie zdar~ało się gromaidzenie ~kapi'tału, jedynie nie!licz:ni byli w :stanie dokUipić zie'mię i las. Ogr-omna większość Derenczan 'Z najwyższym trudem utrzymywała sieibie i swoje rodziny. 6. ZMIANY GtOsrBODA!RKI LUDNOŚCI DERENKU PO PRZESIEDLENIU DO ISTV AN:MAJOR Do Istvanmajor prz'esiedlono z Deren'ku ok. 2'50 osób. Jak pamięt2my, ,cała ludność Dere'nku, tj. 5DO - 600 osób posiadała nie więcej niż 800 holdó1w liche!j 'Ziemi ornej. Przesiedileńcy do Istv;anmajor otrzymali ok. 1000 holdów rolnych, głównie 'Czarnoziemu. Średnio jedna rodzina w Istvanmajorotrzymała 15 - 20 ho~dów grUlntu, w tym 10 - 1'5 holdów ziemi ornej, zagr'Odę (ok. 600 sza:chow, 1 \Szach = 1.,7 m2), winnicę, której wielkość 'za1e:żałaod ogólnego nadziału ziemi oraz udz'iał we wspólnym .gromadzkim - "dziedziookim" - pastwi'sku 44. Warunki dla ,r,olnictwa i hodowli na nowym :ter-enie były bardzo korzystne, nie sprzyjał jednak gospodarc'e okres wojny. Mężczyźni w większoś'ci znajdowali się w wojosku, znac?Jna 'Część z ni,ch 'zginęła lub 'odniosła trwale okaleczenia, kobiety nie .by'ly w stanie uprawiać całego areału gruntów. Okres następny, mniej więcej la'ta 1945 - 195'0, był dla osadników czasem intensywnej Ina'lliki.Musieli opanować zasady upr,awy winnej latorośli, dostosować u;pr,awy zbÓ'żdo nowy'ch warUInków glebowych i !klimatycznych. Wipr<>waclvcmow tym -czasie zaobserwowane w okolicznych wsiach węgi'eI"skfch 'uprawy: arbuz, tytoń, słonecznik, zrezygnowano z niektó'rych 'Uipraw char,a'kterystyeznych dla Derenku, np. z 'karpieli zupełni'e niezlnanY'ch na nowym lerelIli'e. Nagminnie w tym czasie zaitrudniano Madziarów z .poibli'skichwsi, k'tórzy wprowadzali Der,enczan w arkana umiejętności rolniczych potrzeibny'ch w listvanmajor. "Le'n44 Obecnie wy.pals,em zajmuje się wy.najęlty pI'zez s'Pó}idz:i:~Inięna ,oKlres 'od maja do 1JLs,tClpadapaslteI1z, kitóry otrzymuje doon, pół mOT'gli z'iemd i mie&ięc.zną pensję w wysa.k,ości 2600 f,of'i'D/tów. l{'aroy gOSlpOdarz płaci za wyp:a-s:amą pr.zez niego kJrowę 400 f,Olri1l!tÓW (iza c'ały okres).We wsi jest ak. 70 krów i OZY.SityzY'5k Slpó1JdzieIni, po wyrna,grodzeniu pa'siter.za wyJI1Josiok. 10 tys. fori'rJItów. Część z tej sumy przeznaczona jeslt na utrzyma.nli·e pastwisk. �Dzieje Jedna i kultura wsi Derenk 177 i Istvanmajor z ,)endziels'k!ich" mieszkanek lstv3n:major przed swoim zbioru MU21eumim. Otto Hermana w Miskolcu. domem. Fot. ze dziele" urczyli się chętnie i szybko. W krótkim ,czasie opanowali nowe upra wy, osiągając wysokie plony np. arbuzów czy tytoniu. Okfels najbardzi'ej eksploatacyjinej i represyjnej polityki 'rządu Rakoczego worhecwsi, polegającej m. in. na narzucaniu nieuzasadnionej specjalizacji Ulpraw, nakładaniu nadmiernych podatków ;i 'wyśrubowanych dostaw obowiązkowych oraz likwidacji walnego rynku na płody rolne, podciął rozwijające się rolmiet'wo w listvanmajor Uini~mO'żiliwiającjego dalszy rozwój. Zasadniciz'ezmiany nalstąpiły w 1'9161 roku, Ibedy to we wsi powstała spółdzi'elni,a produkcyjna !(TSz- "Tijes"). Mieszkań,cy oddali Ido spółdzi~lni 'ziemię 0Tną i pas:twiska, 'Zaitrzymują1cwinnice i działki przyzagrodowe. Część ludzi, zwłaszczasta~si, znalazła zatrudnienie w T8z, część zatrudniono w E1mod,gdzi'e jest duży węzeł k<olejowy, 'a także w przemyśle w Miskolcu 'i 'dk'olicy. Następne lata uczyniły z 1'stvanmajor, wsi roLniczej, wieś chłoporobotniczą. Dallsze konsekwencje były nieuchronne. Młods'ze pOk'OIlen~e 12 "Lud" - tom 64 �178 EWA KRASINSKA, RYSZARD KANTOR opuściło Wles na :stale, osiedlając się w .miejscu 'pracy. We wsi pozostali główll'i'e Uudzie starzy, w wieku powyż'ej 5'5- 60 lat. Część jeszcze pracuje w TSz, iCZęŚ'Ć za przepracowalne lala pobiera EmeryLurę, 'prowadząc własne gOSlpoaaDstwa. Bardzo !dobrze rO'zwinięta jest ,ohecnie w I'stv,anmajor Iprzyzagrodowa hodclwila trzody ,chlewnej. W każdym gOSipodarSitwiehoduje się kilka, a niekiedy 'ki~kanaś.cie s7!tukświń. Ich sprzedaż, pomijając 1- 2 sztuki bite na wła,sny użytek, daje pokaż'noe do:chody. Sp:rzedaje się również 'drób, nabiał, ,k,róliki i niewielkie nadwyżki płodów rolnych uprawianych na działkach. Winną la'1Jorośluprawia się wyłącznie na użytek własny i najihliższej rodziny. Ogólnie stwi'erdzić moŻina, że obecn'a sytuacja ·e!konomiczna mieszkańców Istvanmajor jest korzystna. Ci starzy ludzie, częs'to w wieku poprodukcyjnym, nie tyl!k'Outnzyunują się z własnej pracy, ['eez 'także w znacznym zakresie ,pomalgają dzieciom, .mieszkającym 'poza wsią. DochO'd,owoś'ćhodowlano-'polnych g.()ispoda·rstww I'stvanmajoor ,pozwala na zakup .samochodów :dla dzieci, budowę i wyposażenie reprezentacyjnych domów, a także na niekiedy nieu'zasadniOt:1Yekonomiezni'e zakup narzędzi mechanicznych do uprawy raTio Wświetile obserwacji kres tradycyjnej "lend'Zielskiej" spoleiczności Istvanmaj-or rysuje się wyraźnie. Obe,cni wlaśdcieile gospodarS'tw 'wymrą, bądż prz'eniosą się do rodzin w mieście. Ich dzieci być maż'e zachowają winni'ce, lecz chyba nie zajmą się uprawą działek. Działki i do:my, a przynajmnie1j ich większość 'zost8.lniesprzedana 'spółdZielni, która zamieni j'e na mieszkania dla sezonowych robotników rolnych. W tym kontelkś1cie ,pytanie, w jakim stCipniu wchłonięci 'przez madZliar:skieotoczenie pC'tom:kowie polskich osadników Derenku 'zachowają Śiwiadomo'ść;poliski'elgootoczenia, narzuca się nieuehroil1inie i nie skłania dooptymiSltY'cznej odpowiedzi. EWA KRASI NSKA , RYSJZAiRD KANTOR THE HISTORY AND CULTURE OF THE "LE DZIEL" (I.E. POLISH) OF DERE KAND ISTVANMAJOR IN HUNGARY VILLAGES (S u m:mla:r y) The preserut patper adlms a1 summii<rl:gup the results of fiel,d research ca'l'med out in 1977 - 1978 in a peasar;ts' community which is stated to be of Polish ethnic ;character but which lives within the borders of the Hungarian liguistic area. The �Dzieje i kultura wsi Derenk i Istvanmajor 179 field reseamh was ca:l'Iiied aut by s.ci·emjj;ificworkers of the De,pa;:(Itme;n1;of E'thmogralphy of Slm/ls ;xt J'a:giei1łoń'siki U.n'iv'ffi's'i:ty in c.o-operation with employees of both the Polish migrants Research Unit at the Polish Academy of Sciences in Poznań and Otto Herman Museum in Miskole. Istvanmajor, a village situated near Miskole is the matter of the present dispute. Since 1941 this village has been inhabited by emigrants from Derenk (a village spreading in the valley of the Bodva river) which in turn became populated by Polish settlers who had come there at the beginning of the 18th century. Both historic sources und linguistic data testify to the Polish ethnic origin of that group. It was interesting to prove whether and to what degree the inhabitants of Istvanmajor are owure of their Polish origin. To acquire the answer to that question we collected reports 0:1. the history of their ancestors' settlement in Derenk as well as on the reasons of their migration. Quite a few factors of both economic and social character sided with a pershotcnce of thelir a:w:arenesrs of :beU'cmgiJn;g to a diJif.ereJllt elth,ll'ic g)l'OU'p.The langrua,ge" howevelr, was the main d!istJi'l1!C'tiv·e featUJre. A'c.cE!ptilnrgilt a's one of the eXlpI'cssliooIllsof g)rorulp bonds, we made QU'r ~nf,Oifmants stute their ethnic affiliation and knowledge of the ,,lendziel" (i.e. Polish). language. Afterwards we collected some comprehensive information regarding basic dmna'i:nrs of martenia-l oullitUlfoe(ie. <J.'griocmllitiUJre, animail hu:s:ba:nl(iry arnrd othelr nOlD-agricultural activities). We also tried to point out all the changes which occured af<teorthe mi,glraUon from DereTlik to IrstVJall'1ma.j·or an!d t'hJillsto find oult the r€<a:sons and limits of those changes connected with the new life and economic conditions .. 12· � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feda28d8acc40a8fe8e38e480204efae.pdf 609c7dd913672a90817691fe38d9839b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1897 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polonia - piśmiennictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1760 Title A name given to the resource Dzieje Polonii w książkach zawarte / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.197-228 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 69, 1985 A:--.ITONI KUCZYNSKI PTL Wrocław DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE Problematyka zawarta w tytule artykułu jest tak rozległa, że kompleksowy jej obraz jest na obecnym etapie badań wręcz niemożliwy. Pojawiło się wprawdzie w ostatnim okresie szereg wartościowych publikacji poświęconych różnym aspektom Polonii 1, wiele jednak temi1tó\v wymaga dalszych pogłębionych studiów i ustaleń badawczych. Są to problemy nie tylko natury historycznej, te bowiem mają akurat naj bogatszą literaturę, ale niezmiernie ważne dla właściwego oświetlenia tej problematyki są kwestie natury socjologicznej, a w tym względzie zaznacza się wyraźny deficyt badań. Wprawdzie problem ten podejmowany był ostatnio przez Instytut Zachodni w Poznaniu oraz Instytut Bacarl Polonijnych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie 2, są to jednak mało znaczące dokonania w skali istniejących potrzeb w tym względzie. Dodać do tego należałoby jeszcze szeroki temat wkładu Pobkóv,' do kultury światowej, czy ważne dla historii etnografii zagadnienie udziału Polaków w badaniach kultur pierwotnych i ludowych świata. Są to tematy pierwsze z brzegu, a możnaby je jeszcze mnożyć. Skoro więc nadal odczuwamy znaczny deficyt w lepszym oświetleniu niektórych problemów polonijnych, nic przeto dziwnego, że każda książka ukazująca się na temat Polonii jest szybko rozchwytywana. Jest to temat uważnie śledzony nie tylko przez ludzi zawod'owo parających się tematyką polonijną. Również szerokie rzesze przedstawicieli różnych nauk społecznych, pozbawione nieraz możliwości twórczego działania w wielu obszarach naukowych naszej współczesności, interesują się nim j uciekają w przeszłość własnego narodu. Rzeczą niezmiernie ciekawą z socjo: Interes:ują'c-e publilkiacje z tego zakresu ukazują s'ię rw tz,w. BibUotece PoloI1!ijBada:I1!iaEoI.olniiZagranicznej ,PoI.siki,ejAik;ademii Nauk. Ponadto mamy specjalne czasopisma uprawniające wyłącznie tę prohlematykę tj. "Przegląd Po:lonijay" i "Rocwik Polonijny", a bywa przecież i tak, że artykuły z tej dziedziny publikowane są na la,mach ,innych czasopism nauko,wych. 2 Do wyróżniających siię publ:ikacjij .z tego za'krresuzaHczyć 'należy między innymi: G. Babiński, Lokalna społeczność polonijna w Sta1wch Zjednoczonych Ameryki w procesie przemian, W,rocła:w-Wamzawa-Kraików-Gdańsk 11J.77; Andrzej Kapiszewski, Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, WTocław- Walrszawa-'Kra!ków-Gdańsk 1978, QPu!blikawany'ch w ramach ws'piomnianej powyż:ej BiibU,otekii Polonijnej pod red. Hieronima Kubiaka. :lCj Komitetu �198 Antoni EILC,zUński logicznego punktu widzenie jest ta ucieczka w przeszłość i pilne douczanie się historii ojczystego kraju .. J ednym z elementów tej świadomoścl historycznej jest właśnie wiedza o dziejach i losach Polaków, którzy przez stulecia wędrowali po świecie, czesto z pobudek politycznych l ekonomicznych. W przypadku tego szkicu omówione w nim zostaną publikacje poszerzające w znaczny sposób naszą wiedzę o Polakach poza granicanll kraju. Wchodzą one w skład cyklu "Z dziejów Polonii", stanowiącegc tzw. Bibliotekę Polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, które począwszy od 1975 roku - a więc od chwili powstania - prowadzi pożyteczną działalność edytorską o tematyce polonijnej. Jak podkreśla Ireneusz .J. Kamiński na łamach "Rocznika Polonijnego", 1980. t. 1, s. 123, rozpoczęcie "działalności wydawniczej przez Centrum jur w pierwszym (1975) roku istnienia instytucji nie było dziełem przYP:'ldku czy wygórowanych ambicji, lecz realnych konieczności i potrzeb, wynikających zarówno z niedostatkow piśmiennictwa o tematyce polonijnej w kraju, jak i programowych zobowiązań lubelskiej placówki w{)bec Polonii, realizowanych w praktyce m. in. przez organizowanie \,'a kacyjnych kursów dla instruktorów zespołów folklorystycznych i db, nauczycieli szkół polonijnych, sesji naukowych, wystaw i innych imprez o charakterze informacyjnym". Początki tak rozwiniętej dzisiaj działalności prowadzonej przez naukowe środowisko lubelskie były skromne. Rozpoczęła się ona przed 10 laty kursem dla instruktorów folklorystycznych zespołów, a nieco póżniej kursem dla nauczycieli szkół polonijnych. Sprawom tym patronował Uniwersytetu Lubelski, ale w tym samym czasie z inicjatywy Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego zorganizowana została tzw. Letni:) Szkoła Kultury i Języka Polskiego, rozwijająca się z każdym rokiem do rozmiarów, systematycznego już dzisiaj, kursu goszczącego coroczni\ wielu uczestników. Wraz z utworzeniem Polonijnego Centrum Kulturalnooświatowego UMCS. którego mecenasem jest Towarzystwo Lącznosci z Polonią Zagraniczną "Polonia", lubelskiemu ośrodkowi przypadła roJa szczególna, zarówno w zakresie badail naukowych dotyczących złożenych problemów Polonii, jak też organizatora licznych imprez wakacyjnych dla przedstawicieli Polonii z różnych krajów. Jedną z takich cennych inicjatyw są zajęcia trzyletniego Studium Folklorystycznego, ktore go uczestnicy otrzymują licencję na prowadzenie zespołów folklorystycznych w swoich krajach. Ponadto trzyletnie Studium Nauki Język:; Polskiego dla Nauczycieli Polonijnych stanowi rozwiniętą formę doskonalenia swojej wiedzy o języku polskim i jego kulturze. Zajęcia prowadzone przez wybitnych specjalistów grupują nauczycieli tych kursóv/ �DZIEJE P::JLON!! K5Ic\ŻKACH \\i 199 ZAWARTE dc'ikonalą teoretyczną i praktyczną znajomość języka polskiego, poznaj~, praktycznie metodykę, zaznajamiają się z wydawnictwami i p,)mocc.:-:1idydaktycznymi przydatnymi w oświacie polonijnej. Trudno tu prezentować wszystkie działania Centrum na rzecz przybb:enia Starego Kraju rodakom rozsianym po całym świecie. Dopełniają~ jednak tych wiadomości należy podkreślić, że te lubelskie spotkania z ':-'olonią są ważkim elementem \"'spomagania Polonii na rzecz jej przekl,-ania. Te letnie spotkania z Polonią nie są czego dowodzą przyk~:;dy - tylko epizodem bez dalszej historii. Z lubelskich doświadczer. w'.'nika np. fakt dobrej i pożytecznej współpracy z różnego rodzaju inst:nucpmi polonijnymi, między innymi Fundacją Kościuszkowską \v S::;!1ach Zjednoczonych. Stowarzyszeniem Fracusko-Polskim ,,1'rzyjaźl1 - Lublin" z Forbach z Francji, Związkiem Polaków .,Strzecha" w AuPodobną działalność: prowadzą inne placówki naukowe w Polsce, 8 de tradycyjnych już spotkań należą tzw. szkoły języka polskiego organ:::owane przez Uniwer~;ytet Jagielloti.ski oraz liczne imprezy kulturaln~ którym patronuje Towarzystwo Łączności z Polonią Zagraniczną ..f<,lonia". W latach 1974 - 1984 Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniw·: :'sytetu Marii Curie-Skłodowskiej wydało 12 tytułów w ramach serii pcpularno-naukowej "Z Dziejów Polonii" oraz szereg innych pozycji dla pc :onijnych instruktorów-choreografów i podręczniki do użytku naucz::cieli szkół polonijnych, w tym również książki popularyzujące Polsk>, i jej kulturę :1. Pozycje z serii popularno-naukowej "Z Dziejów Poloni:', stanowią wartościowe dopełnienie publikacji wzbogacających wiedze:: Polonii o niej samej, a także dające czytelnikowi krajowemu możliwcsć: poznania złożonej problematyki polonijnej. Każda z książeczek te serii posiada obcojt~zyczne streszczenie, często w językach tych kraje'.\', w których znajdują się opisywane skupiska polonijne. Cykl ten ni~ jest zamknięty i każdy rok przynosi nowe pozycje, Wydawnicz<l ~ Tematy.ki ki ,k_. TaJ'lce I.l!łl~), a dotYCI.'1 wydane lubelskie, Lubliln na.o;lŁQpl1ie 'wo •.,ją -- Il'ancu:ilkq popra.wi:me (1978); (zb.ór pleśni i melodii lndowych), Lublin pe'ld<ium), Lu,bhn HJ80: A'ntemi Korly·ka, ktF{}iowskie, Opocz!llisk-ie ';lJkół pO>'kiej 1939 - 1976, Lublin 1978: takż·e, Obyczaje J9.~9 ,i Obyczaje ii'. ;. : polskie 1981: Barbara ')J.([, Lublin uz.upclnione Kaz:imien~ K()piń.'-.ki. \\'crc;ją Na ang.icbk'l ludową 1978; tenże, Wiadomości o muzyce Ignacy Wac.howia;k. Wan-d,l Zach, nut<; (koTllTalice Lu bLn 1981. Oprócz tego z k,;.iążek dl.a nat!wydalO'O: 8arba,'a Gl'adZ'ik-Jedy,nalk, Antal,ogia ltcratnr!i 1,977; także, Obyczaje polskie do kOika XVI wieku, Lubpol·skie XVII i pierwszej połowU XVIII wieku, Lubh:~ drugiej polowy M·iahal·owska-RozhiiJl, 1'979i i i krakowiak, pok1nijnych c:z:,'~ieli h,. St'łH;.';law LCc'zczyń- p,·z.ez Cen;rUlJ1pu-bJikacjc: 1976 cz. 2. Wiosna i lato. XVIII Wubór Lublin i pierwszej tekstów 1980. po/OWU XIX sceniczn!}ch - wieku, cz. L~lb- 1. Jcsiei! �200 Antoni Kttczyński działalność Centrum Polonijnego UMCS w Lublinie przyczynia się w istotny sposób do podkreślenia wagi i znaczenia współpracy Polonii z krajem - dla zachowania jej tożsamości kulturowej i znajomości języka polskiego. Rozszerzające się kontakty Polonii z krajem, zarówno starszych jak i młodszych generacji, umacniają w świadomości tych skupisk przeświadczenie o dużej wartości kulturowej płynącej z kultywowania łączności z Polską. I jeśli obecnie jesteśmy świadkami jakiego,~ pełniejszego wyobrażenia Polonii o swym kraju ojczystym, to bez wątpienia jest w tym pewna zasługa Polonijnego Centrum Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie 4. Ukazujących się w niewielkim bo tysięcznym nakładzie publikacji z serii pod nazwą "Z Dziejów Polonii" brak jest w powszechnym obiegu społecznym. Stąd też bardzo mało miejsca poświęcono im dotychczas w piśmiennictwie krajowym, nie na temat wszystkich ukazały się omówienia i recenzje. Ów mały nakład sprawia, że interesujący się tą problematyką nie mogą zdobyć publikacji wychodzących w ramach wspomnianej serii, zwłaszcza że część egzemplarzy przeznaczona jest dla od· biorców zagranicznych. Dzisiaj gdy ukazał się 12 zeszyt ~ z tej serii, warto wrócić do pierwszej książeczki, która rozpoczęła tę serię, a potem kolejno każdej z nich poświęcić nieco uwagi i powstałych z ich lektury refleksji. * Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975, ss. 33. Autor książki jest profesorem Uniwersytetu Marii Curie Skłodowskiej w Lublinie, posiadającym na swoim koncie szereg publikacji o tematyce kontaktów polsko-angielskich, a ponadto jest autorem wydcmej przez Ossolineum Historii Kanady (1975), jednej z pierwszych pozycji z cyklu historii poszczególnych paIlstw, rozpoczętej przed laty przez to Z. rSob()llewski, M. Zdr'c}Jew;;ki, Lubl'in 1'982. 6 W ser:ii tej ukazały się: Henryk Zins, Polacy w Kanadzie, Lublin 1975: Wladysław K-uc'ha,rski,ZibiJgnLew 'J:1oJmkowski, Poloni aw Austrii, Lubhn 1976; Eugeniusz. Ciuruś, Polacy w Brazylii, Lublin li977; Mi'eczysław W,ie;JicZiko, Polacy na Węgrzech, Lub1'in 19177 - wersja ta ukaZJała 'się talkże w języku węgiers.kirm jako: Lengyelek Magyaroszagon, Lublin 1978; Henryk Z:ins, Polacy w Afryce Wschodniej, LubHn 1978; ElIIgenius,z Ci'UTUŚ,Polacy w Argentynie, LubHn 1\97'8; Marek Zmig,rddzk'i, Po· Lonia w Belgii, Lublkl 1978; WlodzLmierz Hebna':l, Polonia w Jlustrali.i i Nowej ZeLandii, Luiblin W19; Jerzy S. Łąbka, PoLacy w Turcji, L1.lJbli:n1'980; Jan Lewandowski. Polacy w Szwajcarii, LubHn 11981; Mał,g'orzata WiHaume, Polacy w Rumunii, LubliJn 1981; Janusz All:b'in, Polacy w JugosŁawii, Lublim 1!9B3. 4 Szczegółowiej PoLonijne Centrum ,o dziaŁailności Centrum Uniwersytetu Marii Curie wb.: SkŁodowskiej, �DZIEJE POLONIl W KSIĄŻKACH ZAWARTE 201' wydawnictwo, a tak imponująco rozwijającej się po dzień dzisiejszy 6. W książce tej jest maleńki rozdział poświęcony Polakom w Kanadzie i w gruncie rzeczy prawie to samo, tylko w zmienionym ujęciu, znalazło· się w omawianej tutaj publikacji. Zawiera więc ona przypomnienie polskich kontaktów z Ameryką, rozpoczynające się rzekomym odkryciem tego kontynentu przez legendarnego żeglarza Jana z Kolna, a także pozbawionym naukowych dowodów przypuszczeniem, jakoby towarzyszem podróży Kolumba do Ameryki był również Polak ukrywający się pod nazwiskiem Francisco Fernandez. Po tych fantastycznie dzisiaj brzmiących przypuszczeniach mamy jednak jednoznaczne dowody na to, że na początku wieku siedemnastego (1608) wraz z kolonistami angielskimi przybyli do Jamestown w Ameryce Północnej pierwsi Polacy. PÓżniej kontakty te były częstsze i na pierwszych stronach omawianej publikacji wiele mamy informacji z tego zakresu. W odniesieniu zaś do Kanady, historię emigracji polskiej do tego kraju dzieli autor na trzy okresy. Pierwszy z nich, do schyłku XIX stulecia, miał charakter polityczny, drugi, od końca XIX stulecia do drugiej wojny światowej, posiadał podłoże ekonomiczne. Wreszcie trzeci, od czasu ostatniej wojny, odznaczał się już odmieną strukturą polskiej emigracji, wyższym je] poziomem zawodowym i intelektualnym, przy czym należy do niego włączyć również współczesną emigrację do tego kraju 7. Omawiając każdy z tych okresów podaje autor liczne fakty związane' z tą emigracją, wymienia nazwiska, charakteryzuje działalność wyróż6 W cykJu hisicwii pow.szechny·ch wydawanych przez Osso:1.ineum ukazały się dQ;ycho.as: W. Cz'a;pliń'siki, K. Górski, Historia Danii, Wrocław 1965; W. Felczak, Historia Węgier, Wr'ocł'3;w 1900; J. Ochmański, Historia Litwy, WrocłaJW 1'967; R. Becik, :'vI. OrzechO'Wski, Historia Czechoslowacji, Wrocław 196'9; L. Bazyłow, 1l<istol'i.a Rosji, Wrocław Hl79; J. Demel, Historia Rumu,nii, WIo'cla,w 1'970; T. Wa9ilewski, Historia l:ru.łgarii, Wrocław 1970; H. Katz, Histo7'lia Stanów Zjednoczonych, Wrocław 1971 ~ H. Zi.n.s, Historia Anglii, Wf'ocła'W 19'11; A. Ba'rtni'cki, J. Ma'llltel-:NiiećJw, HistorUl. EtiO]Jiii, Wrocław Hr1l1; H. W'ereszydki, Historia Austrii, Wrocław 11)72; J. ReychmaJrt Historia T1Lrcji, Wroda!W 19713; A. Ker.%en, Historia Szwecji, W'wcław 1973; .1. Ba.'>zkiewicz, Historia Francji, Wrocłew 1'9'74; W. Rodziń.s.k!i, Historia Chin, Wr,ocław 19'74; H. ZinJs, Historia Kanady, Wroclaw 11975; J. WóH'owi'C~z, Historia Szwajcar:ii, Wr'oclaw 1976; J. Bali clk'i, M. BoguCika, Historia Holandii, Wrocław 1976; S. G.r:zybows:k;, Historw. Irland:ii, Wnoclaw 1i97'7; M. Z.aikrZJew.5<ka~Du;b3JSQl\Va, Historia Armelvii, Wr'ocłmv 1977; M. Tymo'wsiJlji, Historia Mali, Wl'o'Claw 1'9'79; M, KO$man, Historia Białorusi, WrodaJW 1979; W. A. Serczyik:, His,toria Ukrainy, Wrod<liw 197:9; J. Kieniewicz, Historia Indii, Wrocła'W 1'980; W. Cza1>l~ń,ski, A. Galas, W. Korria, Historia Niemiec,. W.rQ<:!aw 1981; L. Ba,zy.J.ow, Historia Mongolii, Wwc!a'w 1001; T. CieŚolak. Historia Finlandii, W'!'OIcłoaw1900. 7 O J'IoI1akach, ddórzy po dru:g.iej wojnie światow-ej ~nalLeźHsię w Kanad'lie l d:dsiaj pclm;ą tam OIdipowie.dzia1ne sta:n()lwisk.a, zob. O. Bud:rewicz, Rodacy spod klonoweao !iśoia. Wa,!'s.za,wa 198Q. �202 Antoni KUCZ'U1iski niających się jednostek. Do jednej z nich należał np. Kazimierz Stani~ła\\' G7.0wski (1813 - 1898), porucznik saperów w powstaniu listopadowym, którego los rzucił później do odległej Kanady, Położył on duże zasługi w dziedzinie rozwoju gospodarczego tego kraju, był znanym budowniczym, człowiekiem powszechnie szanowanym, o którym do dzisiaJ wspomina się z atencją i należnym mu szacunkiem. Przez karty tej książeczki przewija si~ jeszcze wiele nazwisk Polaków, którzy tu w Kraju KIOll0\Vego Liściu uczestniczyli w różnych formach jego społeczno-gospodarczego życia i to zarówno w początkach kolonizowania tego kraJU, Jak też w czasach nam współczesnych. Jest to więc publikacja, która w ogólnych zarysach orientuje czytelnika o polskich drogach w Kanadzie. Wymienione w niej fakty z przeszłości '.\"Zbogacają naszą wiedzę o Polonii, a przykłady jej kon taktó,'i z krajcl~l ojczystym ukazują dobry klimat, w jakim rozwija się w ostatnich latach współpraca organizacji polonijnych z Polską. Publikaąja ta, wypływająca z troski o zachowanie języka, świadomości narodowej oraz wiedzy o kulturze i historii starej ojczyzny wśród Polaków rozsianych po całym świecie, dobrze włącza się do ogólnego nurtu tych prac ,Jakie podejmowane są współcześnie w Polsce, między innymi przez Tow<lrzyst\yO LH.:zności z Polonią Zagraniczną "Polonia". blin Władysław Kucharski, Zbigniew 1976. ss. 108, ryc. 40. Tomkowski, Polonia w Austrii, Lu- Tak się składa, że przede wszystkim za przyczyną zaborów staJa się Austria obecna w świadomości naszego narodu, zwłaszcza jego przedstawicieli mieszkających na tzw. południowych rubieżach byłej Rzeczypospahtej. Ale już w okresie Odrodzenia wielu wybitnych Polaków przeby\\'alo lub czasowo mieszkało w tym kraju, przede wszystkim zaś w Wiedniu. Później natomiast bywali tam koronowani władcy, uczeni mężov:ie i pełniący swe posługi religijne przedstawiciele stanu duchownego. O sprawach tych traktuje pobieżnie wstęp omawianej publikacji. która stanowi zwarte kompendium wiedzy o kontaktach politycznych, kulturalnych. gospodarczych i handlowych Polski z Austrią, które rozwijały sit; i ksztalto,vały na przestrzeni stuleci. Układ książki jest tak pomyślany, że poszczególne jej części są zwartymi całosciami ukazującymi dany temat. Tak więc przedstawia się monografi8 Związku Polaków w Austrii .,Strzecha", podobny charulder nosi rOldział książki poświęcony stowarzyszeniom i związkom młodzieży polskej w Auatrii czy rozdział omawiający polskie stowarzyszenia robotnicze i związki samopomocy. �DZIEJE POLONII W KS1ĄZKACH ZAWARTE 203 P:'zybliżając niektóre ze zwartych tam ustaleń wspomnieć trzeb'l, że na czoło polskich stowarzyszeń i związków działających w Austrii, poCZą\VSl} od XIX wieku, wysuwa się Związek Polaków "Strzecha", założony \\' W95 roku. Jego statutowe założenia ukierunkowane na kształtowanie' sw iadol11osci narodowej, umacnianie zwartości moralnej i organizaCYJnej Polaków zamieszkałych w Austrii, krzewienie wiedzy o PolsCe. kulty\\'owClllie zwyczajów i obyczajów narodowych oraz nauczanie języka polskiego, realizowane były przez różnorodne akcje i działani" programowe. Obraz tych wielokierunkowych form statutowej działalności wynika wyraźnie z kart książki i sprawia, że popularna "Strzecha" Jeszcze dzi,,; cieszy się dużym autorytetem u Polaków zamieszkałych w :\uslrii. jak i \','śród szerokich kręgów społeczeństwa austriackiego, Ale opróc/ ..:)lrzechy" działały w Austrii, zwłaszcza w wieku XIX i początkach \\ieku YX. różne organizacje polonijne. Młodzież polska studiująca wc' \Viedniu grupowała się w organizacjach środowiskowych emanującyeh swoją ży'A'otnością społeczną i kulturalno-oświatową. Podobnie było z młodymi ludźmi zatrudnionymi w różnych zakładach przemysłowych. którzy grupowali się w ramach Polskiego Stowarzyszenia Chrzescijar'lskiego Hobotników i Robotnic "Ojczyzna". W publikacji tu omawiane] jest wiele rzeczy doprawdy ciekawych, znajdujemy wiek nazwisk i stanowisk zajmowanych przez Polaków w Austrii. W sumie Jest to skromna i pożyteczna książeczka. Tak się bowiem składa, że do tej pory "ielkie ilościowo Polonie: amerykańska i austrialijska posiadają rozległą literaturę, która orientuje o złożonych problemach kształtowania się tych zbiorowisk. A tutaj, leżąca za przysłowiową miedzą Polonia austriacka, stanowiła jeszcze do niedawna swoistą "terra incognita". Dobrze więc się stało, że w ramach wspomnianej już serii "Z Dziejów Polonii' otrzymaliśmy tę małą monografię poświęconą Polonii w A ustrii. Całość dopełniają interesujące zdjęcia i szkoda, że jak ml ironię nakład tej pozycji wynosi 1.000 egzemplarzy. * Ew;eniusz Ciurus. Polacy UJ Brazylii, Lublin 1977, ss. 54. Hejestr nazwisk. spraw i problemów związanych z polskim wychodźstwem do Brazylii jest obszerny. Emigracja ta wywodziła się głównie z elementu chłopskiego i nigdy, tak jak np. w Stanach Zjednoczonych, nie uległa \V swej masie przekształceniu w tzw, proletariat miejski wchłonięty przez przemysł. Do dzisiaj główny trzon polskiej emigracji w Brazylii jest nadal chłopski, zarówno przez swe pochodzenie, jak też rolniczy charakter gospodarki, z którą jest związany. O sprawach tych pisze między innymi autor omawianej publikacji. Oczywiście nie są to j~kieś �204 Antoni Kuczyński nowe ustalenia lecz powtórzenie powszechnie znanych faktów zaLZerpniętych z bogatej literatury przedmiotu. Rejestr Polaków, którzy przez swe wybitne osiągnięcia związani są z historią Brazylii, otwiera generał artylerii i admirał Krzysztof Arciszewski, postać powszechnie znana w historii naszych kontaktów z tym krajem. Każdy bowiem piszący na ten temat uważa za swój obowiązek przypomnienie tej barwnej postaci. Ale oprócz Arciszewskiego wspomina również autor Władysława Konstantego Wituskiego, Józefa Szkopa i innych. Jest więc w książce krótka prezentacja szczególnie wybijających się jednostek związanych z różnymi formami działalności, w których osiągnęły one wyróżl1lające się rezultaty. Do postaci takich należał Andrzej Przewodowski, uczestnik powstania listopadowego, który po osiedleniu w Brazylii pracował tam jako architekt-budowniczy i wybudował szereg okazałych gmachów. Jego syn, Stanisław, był dowódcą grupy okrętów i wyróżnił się w ".:ojnie Brazylii z Paragwajem. W dziedzinie ornitologii i botaniki zasłynęli Józef Warszewicz, Kon tan ty J elski i Tadeusz Chrostowski. Wśród tych postaci był również Piotr Czerniewicz, związany z rozwojem medycyny brazylijskiej, budowniczy fabryk i linii kolejowych Ludwik Malaiski, inżynierowie Bronisław Rymkiewicz i Stanisław Brodzki. I chociaż w swej głównej masie polonia brazylijska wtopiona jest w puszcze dzikiej Parany i innych prowincji, gdzie głównie oddaje się rolnictwu, równiez w innych dziedzinach życia społecznego, gospodarczego i intelektualnego zaznaczony jest wkład Polaków do kultury dzisiejszej tego V·'Jju. Problemy, o których wyżej wspomniano, ukazane są \'./ książce w wielkim skrócie, bez wchodzenia w ich uwarunkowania socjologiczne, jakie zazwyczaj towarzyszą procesowi wrastania Polonii w nową ziemię· Mają.c zapewne na myśli te problemy pisze autor, iż "nierzadko pełne rozpaczy, pierwsze lata kolonisty polskiego, uwiecznione w pamiętnikach Siemiradzkiego, Dygasińskiego, wierszach Konopnickiej, w których prawie każdy kolonista chciał wracać do Polski, zostały przypieczętowane twardą rzeczywistością. Trzeba było pozostać mimo tęsknoty do kraju, walczyć z różnymi przeciwnościami, aby utrzymać się przy życiu, tworzyć za wszelką cenę warunki dla swojego państwa". I tak rok za rokiem wrastał polski osadnik w brazylijską ziemię. a w okresie XIX i na początku XX wieku emigracja polska w tym kraju była prawie całkowicie pozbawiona inteligencji. Z reguły osobą najbardziej wykształconą był ksiądz. On też bywał ostatecznym autorytetem w wielu sprawach. To właśnie dzięki benedyktyńskiej wręcz pracy polskich książy chłop polski w Brazylii łatwiej wrastał w tę ziemię. Jest bowiem faktem oczywistym, że kapłani towarzyszący emigrantom stanowili swoistego rodzaju autorytety moralne. A że byli to ludzie wykształceni, umiejący trzeźwo oceniać realia towarzyszące emigracji, zda- �DZIEJE POLONII W KSIĄ2KACH ZAWARTE 205 wali sobie sprawę, że w tej nostalgii za krajem jaka towarzyszyła przybyszom do Brazylii, jedynym czynnikiem ją łagodzącym jest praca. Stąd też ich działalność była zorientowana nie tylko na powinności duszpasterskie, lecz obejmowała zespół spraw natury społecznej. Organizowali więc szkolnictwo, poradnictwo zawodowe, radzili gdzie i jak budować. ~łowem byli swoistego rodzaju "instytucją do wszystkiego". Szkoda, że właśnie na ten temat tak mało mamy informacji w książce. Kończąc podkreślić należy, że autor porusza najistotniejsze z historycznego punktu widzenia problemy Polonii brazylijskiej. Jest więc w niej wyraźnie zarysowany okres emigracji polskiej, później mamy pokazany rozwój emigracji chłopskiej, wreszcie kreśli autor udział Polaków w rozwoju ekonomicznym i kulturalno-oświatowym południowych stanów Brazylii. omawia odrodzenie się ruchu polonijnego po drugiej 'Hojnie światowej. Całość dopełniają informacje o najważniejszych współczesnych organizacjach polonijnych w Brazylii, pozwalające zorientować się o rozmiarach i formach instytucjonalnej żywotności tej emigracji. Tak więc mała książeczka autorstwa E. Ciurusia, jakkolwiek bardzo pobieżnie orientuje o Polakach w Brazylii, daje jednak pewne wyobrażenie o sprawach, które towarzyszyły emigracji. I chociaż wyrafinowany znawca problemu może się do niej odnieść z pogardą, z całą pewr.ością Jednak do lektury tej książki sięgną amatorzy. I to, co jest ważne: znajdą Vi niej podstawowe wiadomości z dziedziny polskiego wychodźstwa do Brazylii. * Mieczysław Wieliczko, Polacy na Węgr.zech, Lublin 1978, ss. 144. Praca ta ukazała się jako czwarta w serii "Z Dziejów Polonii" prowadzonej przez lubelskie Centrum Polonijne, przy czym jednocześnie zadbano o jej wydanie w języku węgierskim. Dobry to pomysł edytorski i wart szerszego upowszechnienia w praktyce wydawniczej Centrum. Książka E. Wieliczki jest dobrym przykładem miniatury historycznej, w której prostota ujęć i sumienny skrót wzajemnych relacji pomiędzy dwoma państwami zostały konsekwentnie zachowane. Dzięki temu otrzymaliśmy zwarty wykład o tym, dlaczego np. owo przysłowie "Węgier Polak, dwa bratanki ... " jest przywołaniem tej przyjaźni. Znajdu,-iemy w tej pracy wiele informacji naprawdę ciekawych, odnoszących ~'ię do czasów najdawniejszych a także i do prawie nam współczesnych, szczególnie tych z okresu drugiej wojny światowej. Opracowanie E. Wieliczki ma charakter rzeczowy i obiektywny. Omawia i komentuje historię kontaktów polsko-węgierskich, i to zarówno tych na najwyższym �106 Antoni K lH'ZlJliski szczeblu, tzn. królewskich, jak również znacznie podrzędniejsz~'ci') ale mających swoje miejsce we wspólnych dziejach. Udało się autorowi p'Jlączyć dość harmonijnie te dwa rodzaje kontaktów. Jeśli dodan,y:io tego jeszcze inne wiadomości z szerokiego tematu .,Polacy l1a W~grzech", to z caJą pewnością ta maleńka książeczka wzbogaci wiedzl; n',ilośników problematyki polonijnej. Wiele w niej faktów znanych. &ie są też epizody nowo oświetlone. Wszystko to ujęte kronikarsko, ic!"ic równo jednym ciągiem, co skutecznie chroni czytelnika przed mo:lO~)niL!. Nie ma też, jak myślę, ta książka aspiracji wywodzących :-:i~ z :1ćiUki, a więc nie jest to tekst naszpikowany datami. historyczny::li szczegółami i szerszą analizą czynników sprawczych polskiego przei):,'w3:1ia na Węgrzech. Sądzę, że celem autora było przybliżenie tych ~pnw \v możliwie popularny, przy czym nie męczący czytelnika sposób. Czego więc dowiadujemy się z tej książeczki? Są w niej rzeczy LZDorodne, doprawdy ciekawe, sięgające XIV wieku oraz późniejszycl) st'.',ieci. Przewija się przez książkę lista nazwisk i stanowisk przez PoiClk;)w zajmowanych na Węgrzech, ludzi nauki i kultury, ludzi prostych j w/bitnych wojskowych, z legendarnym już dzisiaj generałem Józefem B,~memo Mamy wreszcie w niej interesujący zapis dziejów Polaków n •• W--:,-' grzech po 1939 roku, kiedy to przez kraj ten przewinl:;la się wielka li,:':':.ba naszych rodaków, doświadczając osobiście iż rzeczywiście .' V,,··~g,~r i Polak, to dwa bratanki". W kreśleniu tych spraw opiera się autor ,',a niezbędnych źródłach, wybierając z nich to co najważniejsze dla la:':l'~go wykładu. Działanie całego systemu ówczesnej władzy węgierskiej v;;bee przybywających do tego kraju Polaków trzeba widzieć~ w obsz~njym kontekście politycznych uwarunkowań, a także i realiów jakie pll.1aw,~y się wówczas w społeczeństwie węgierskim wobec tych wychodżcóvv', SZ2rokie otwarcie się społeczeństwa węgierskiego na rzecz pomocy :>01,,kom stanowi wyrażną różnicę celów oficjalnej władzy i rodzącej ',\' S1";łeczeństwie węgierskim naturalnej potrzeby włączenia się w ~Drav;y polskie. Jest to jeden z istotniejszych epizodów polskich dróg prvz. WGgry, które stanowiły wówczas w miarę bezpieczny przystanek ", w~drówce do Zachodniej Europy. Tyle w zasadzie o samej książce, skromnej ale pożytecznej, której lekturę zalecam wszystkim interesującym się dziejami Polaków na W~grzech. W tym sensie pozostanie ona niewątpliwie źródłem wiedzy, o ile wiedzy tej ktoś zapragnie. I na koniec pewna refleksja zrodzona z lektury tej książki. Wydaje się, że autor miał dane, by stworzyć rzecz bardziej pełną poznawczo. Sądzić jednak należy, że nie uczynił tego ::e względu na ograniczenia arkuszowe, które postawiło przed nim wydawnictwo. • �DZIEJE Henryk Zins, Polacy POLON II W KSIĄŻKACH w Afryce Wschodniej, ZAWARTE 207 Lublin 1978, ss. 74. ryc. 1:1. Mając dostt:P do morza, nie przejawiała Polska jakiegoś SZczEbólnego zainteresowania krajami zamorskimi w średniowieczu jak i w \","jekach póżniejszych. Wprawdzie na zasadzie przysłowiowego zawieruszenia się spotykamy w owym czasie Polaków w odległych krajach, są to jednak podróże, których recepcja na gruncie krajowym nie miała szersz~go odbicia. Polska, leżąca na peryferiach wschodniej Europy, oddalona była od szlaków wielkich wypraw, niewielu zatem wyszło z niej żeglarzy. W kolonizacji Czarnego Lądu też nie mieliśmy szans uczestniczenia,a i tak bywało, że mieszkańcy naszego kraju często nie z własnej woli wkraczali na pokład, lecz w charakterze gcrlerników, jeńców czy zesłańców. Prawdę o tym polskim żeglowaniu po morzach i oceanach przedstawia w swym najnowszym dziele Jerzy Pertek 8, w którym afrykańskie peregrynacje Polaków również zerejestrowano. Generalnie Jednak nasza obecność w Afryce jest nader skromna, a tematyka afrykańska \v piśmiennictwie polskim epoki Odrodzenia należała raczej do wyjątków. Wiedziano wprawdzie w Polsce o istnieniu Czarnego Lądu, ale swiadomość ta nie wynikała z afrykańskich podróży Polaków, lecz byla odbiciem działalności Kościoła. Stary testament dostarczał bowiem informacji o Murzynach, egzotycznych owocach i afrykat1skich zwierzqtach. Był to jednak świat nadal pełen tajemnic, bo gdy chodzi o Afrykę, to. jeszcze w XVIII wieku znana ona była tylko z zarysu i w pedantycznych atlasach niemieckich oraz angielskich jej wnętrze nadal swieciło bielą. Poznawano więc ją bardzo powoli, chociaż zawsze z fascynacją. "Wśród różnych kierunków zaint.eresowat1 geograficznych i podróżnic.ozychPolaków w dawnych wiekach - pisze H. Zins - Afryka Wschod· nia należała do najmniej popularnych. Tego rodzaju zjawisko nie stanowiło zresztą jakiejś polskiej specyfiki. Przez wieki całą uwagę oraz interesy handlowe i polityczne państw europejskich pociągały przede wszystkim skarby Orientu, a od epoki wielkich odkryć geograficznych w .coraz większym stopniu Ameryka. Afryka bardzo długo leżała poza zasięgiem eksploracji Europejczyków, którzy w istocie dopiero w XIX w. zaczęli penetrować afrykański interior, chociaż już znaczniE wcześl1iej, bo od XV w., rozwijali kontakty handlowe z wybrzeżami CzarnegoLądu. Od tego czasu wybrzeża te stanowiły etap pośredni na drodze' morskiej prowadzącej wokół Afryki do Indii oraz innych krajó\\' azjatyckich. bogatych w poszukiwane w Europie surowce i wyroby. Te pierwociny zainteresowań Afryką omówione są w krótkim wstę- 5 J. Perlak, Polacy na morwch i oceanach, P.oZ'llań 1'981. �208 Antoni Kuczyński pie, w którym zawarto również staropolskie konteksty afrykańskie raz· ciągające się na sztukę sakralną i obyczajowość. A gdy już chodzi o bezpośrednie kontakty Polaków z tym kontynentem, to omówiono je w pierwszym rozdziale zatytułowanym Podróże XVI - XIX w. Znajdujemy tu informacje o czynnikach sprawczych tych podróży, jak również prezentację określonych postaci, które w tym czasie zawadziły o Afrykę I tak przegląd ten rozpoczyna autor przypomnieniem postaci potomka poznańskiej rodziny żydowskiej, Gaspara da Gama, który był pierwszym pochodzącym z Polski mieszkańcem Afryki Wschodniej. Przy okazji te] podaje nieco nowych szczegółów wzbogacających naszą wiedzę o Gasparze, zaczerpniętych głównie z opracowań portugalskich i angielskich. W dalszych partiach książki poznajemy innych polskich podróżników i obieżyświatów penetrujących Afrykę. Jest wśród nich jezuita, ojciec Michal Piotr Boym, który w połowie XVII wieku zatrzymał się w Mozambiku plynąc do Chin, Mikołaj Radziwiłł zwany "Sierotką", są póżniejsi podróżnicy o tak znaczących w kulturze polskiej nazwiskach jak Henryk Sienkiewicz i angielski pisarz polskiego pochodzenia Józef Conrad Korzeniowski. Za szczególnie interesujące uznać należy zwrócenie uwagi przez H. Zinsa na fakt afrykańskiej podróży J. C. Korzeniowskiego (1890) i jego nowelę pt. Jądro ciemności stanowiącą swoistego rodzaju posłanie przeciw kolonizacyjnej polityce. "Głoszona przez Conrada humanistyczna idea Afryki murzyńskiej, stawiała naszego rodaka w rZI::;dzie pierwszych pisarzy, tworzących nieeuropocentryczną literaturę .~wiatową. Do Jądra ciemności nawiązują współcześnie czarni pisarze afrykańscy i amerykańscy", podkreśla wyrażnie autor książki. Przekonywująco brzmią te stwierdzenia i aż dziwić się należy, że problem conrauO'vvskiej wizji murzyl1.skiego losu nie zwrócił dotychczas uwagi profe~ionalistów z uniwersyteckich katedr etnografii! Dopełniając informacji o omawianej książce podać należy, że rozdział drugi zatytułowany Wyprawy uczonych i alpinistów przypomina wielezapomnianych a zasłużonych w badaniach Afryki postaci, jak choćby Jana Czekanowskiego, antropologa i etnografa, zoologa Antoniego Jakubskiego, Bronisława Malinowskiego, który badał w Afryce społecznr: i kulturowe stosunki wśród plemion Kikuju, Chagga i Masajów oraL jego ucznia A.ndrzeja Waligórskiego, który w latach 1946 - 1948 prowadził w Kenii badania terenowe nad plemieniem Luo. Jest to wykaz, który budzi pewne refleksje wynikające z faktu, że główne dzieło J. Czekanowskiego. będące rezultatem jego ekspedycji afrykańskiej, pozostaje de dzisiaj mało znane polskiemu czytelnikowi, bowiem opublikowane zostało w języku niemieckim jako Forschungen im Nil - Kongo - Zwis,-;hengebit, Leipzig 1917 - 1927. Podobnie ma się rzecz z rezultatami afrykal"lskich badań B. Malinowskiego, których wynikiem są książki The ilnlro- �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE 209 po/agy and Changing African Cultures, London 1938, czy The Dynamics and Culwml Change: An Inquiry into Race Relations in AfTica (1945) a naukowy dorobek A. Waligórskiego czeka na pełniejszą ocenę i Z'łsadne moim zdaniem zbiorowe wydanie jego prac. Niezależnie od tych naukowych konstatacji mamy w tym rozdziale mniej znaczące wiadomości dotyczące np. faktu, iż Stanisław Nowicki syn chłopskiej rodziny spod K(')rnika w Wielkopolsce, zasłużył się w tej części Afryki budowaniem misji i szkół misyjnych, a żydowska rodziny Blocków ze wschodnich ziem polskich stala się w Kenii właścicielami wielu wytwornych hoteli Wreszcie trzeci rozdział książki zatytułowany Osadnctwo w okresie dTugiejlrojny .~u;iatowej traktuje o mało znanych dziejach Polaków na tym kontynencie. Ich droga z Sybiru do Afryki stanowi ten wątek naszeJ historii, który czeka na swego badacza. Odnotowuję już tylko tcn fakt, iż hogactwo materiałowe z tego zakresu ułatwia napisanie pracy na tem temat. Polskie osadnictwo w Afryce w okresie drugiej wojny ;iwiatowej rozpoczęło się we wrześniu 1942 roku, kiedy to w Tanganice i ligandzie rozlokowano polską ludność, która wspólnie z armią generała :\ndersa. na podstawie porozumienia zawartego między Józefem Stalinem i gen. Władysławem Sikorskim, opuściła tereny Związku Hadzieckiego. W zielonym buszu pojawiły się polskie osady. Atmosferę tamtych dni odnajdujemy na kartach książki. Z cytowanego przez autora raportu komisarza brytyjskiego Tanganiki dowiadujemy się o pomocy jaką tubylcza ludność afrykańska świadczyła na rzecz Polaków. r tak plC'mię Meru dostarczało mięsa, plemię Waarusha zaopatrywało budujące się osady w han<.lnowe liście do krycia domostw, inne plemię, Chagga, wydelegowało 400 mężczyzn do budowy polskich osiedli. Tutaj, w !\.fryceo nast<)piło zbliżenie ludności polskiej do tubylców. Nie obciążeni nawykami kolonialnymi, łatwiej nawiązywali oni kontakty w nowym środowisku. Z czasem wrośli w nic, stając się powszechnie szanowanymi obywatelami. Autor pracy wskazuje na szereg takich przykładów. Wymienia n<.1zwiska Polaków, którzy pracowali jako lekarze, urzędnicy, a wielu rodzinom udało się nawet uzyskać: wysoki standard życiowy. Interesujący jest ten fragment książki i aż szkoda, że nosi on charakter nieomal że raport.u o sprawach polskich w tej części Afryki. Wiele wątków tego "raportu" wskazuje na potrzebę przebadania tych spraw umykajclcych dzisiaj z pola widzenia badań problematyki polonijnej. '"Viele pytań i problemów staje przed tym, kto przyjąłby na siebie zadanie zgłębienia tej problematyki. Hzecz to warta uwagi, zwłaszcza że m,sze kontakty z Afryką Wschodnią stwarzają takie możliwości. Mam tu między innymi na myśli możliwość wykorzystania polskich specjalistów pracujących współcześnie w tej części Afryki do tropienia śladów swych poprzedników sprzed czterdziestu lat. Jest to niezmiernie ważne i cfek14 Lud, t. LXIX �210 Antoni I\: IICZ)J li.skż ty tych badań nad polskim osadnictwem w Afryce Wschodniej mogłyby być jeszcze pełnie.isze "gdyby nasze placówki - zagr<1niczne co słusznie podkreśła autor pracy - miały lepsze rozeznanie w problematyce polonijnej i służyły większą pomocą badaczom tych zagadnień". Ja zaś dodam do tego, że przy różnego rodzaju kontraktRch zagranicznych dotyczących polskich inwestycji w Afryce należałoby zadbać o to, aby jechali tam również przedstawiciele nauk humanistycznych, którzy z powodzeniem mogliby zajmować się tam opieką socjalno-kulturalną wśród polskich załóg, a przy okazji gromadziliby również materiały o charakterze etnograficznym oraz dotyczące spraw polonijnych, jeżeli na dan':m terenie występowałyby takie. * Eugeniusz Ciuruś, Polacy 1[. A7'geniynie, Lublin 1978, ss. 44. Argentyna jest tym krajem Ameryki Łacińskiej, w którym w różnych okresach XIX i XX stulecia osiedliło się wielu Polaków. \Vspólcześnie jest to drugie na tym terytorium państwo - po Brazylii\\' którym mieszka najwięcej Polaków. Historia tego wychodźstwa nawiązuje do tego samego nurtu, jaki był udziałem Polaków wędruj;lcych do Brazylii i śmiało można powiedzieć, że nie ma tutaj zasadniczych różnic w motywach wędrówki za Ocean. Można nawet zaryzykować twierdzenie, że emigracja ta jest częścią tej samej fali emigraCYJnej. która w większych rozmiarach napłynęła do Brazylii. W pierwszym. okresie motywem tym były rozbiory, upadek polskiej państwowośc~. okresy popowstaniowe i konieczność wyjazdu z kraju dla uniknięcia represji. Później, tj. w okresie międzywojennym, było to wychod'~stwo typu osadnictwa rolniczego i emigracja w celach zarobkowych, zwłaszcza z terenu Wołynia oraz z okolic Tarnopola i Stanisławowa. Wreszciepo drugiej wojnie światowej przybyło do Argentyny wielu Polakó\': z Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie. Wśród tej ostatniej grupy znalazła się pokaźna liczba polskiej inteligencji, przede wszystkim technicz-· nej. Różnie w źródłach historycznych przedstawia się wrastanie Polakó\v w tę nową ziemię. Polityczna emigracja wojskowa w XIX stuleciu zwiazała się przede wszystkim z armią argentyńską. Część imigrantów walczyła z przysłowiową bronią w ręku, inni natomiast, wykorzystując SWE: inżynierskie kwalifikacje, budowali mosty, obiekty fortyfikacyjne i zakłady zbrojeniowe. Byli wśród tych emigrantów i tacy, którzy związali się ze służbą cywilną, pracowali w szkolnictwie i administracji, dzialając najczęściej w rozproszeniu. �DZlEJE POLONII W K3IĄŻKACH ZAWARTl'; 211 Z historią polskiego osadnictwa w Argen tynie łączy SIę działalność misji jezuickich w tym kraju, i to u początków kolonizacyjnej dzialalności Hiszpanów. Wówczas bowiem na ziemiach należących do plemienia Indian Guarani utworzyli jezuici tzw. Republikę Guarańską, która przetnvała do 1768 roku. Pozostający pod zarządem jezuickim olbrzymi obszar dostarczał im znacznych dochodów, a wśród zakonników znajdowali się również Polacy. SIady ich pobytu przetrwały tutaj w postaci typowych imion słowiańskich nadawanych miejscowej ludności oraz w zachowanym do dzisiaj kulcie Sw. Stanisława Kostki, uważanego za patrona Paragwaju. Po likwidacji tego jezuickiego "paIlstwa" władze argentyńskie, nie tyle ze względów ekonomicznych ale ze względu na polityczne uwarunkowania, zainteresowane były szybką kolonizacją tych ziem. Nic zatem dziwnego, że gdy do Argentyny zaczęli przybywać osadnicy, kierowano ich w te rejony. Tutaj też trafiły grupy polskich chłopów w Galicji, których w roku 1902 było już okolo 5 tysięcy. Hi~;tori:l tej emigracji podobnie jak dzieje poprzednich związków z Argentyną byłu odbiciem sytuacji politycznej kraju i dziejów narodu polskiego. Po tej historycznej analizie różnych uwarunkowań polskiej emigracji do Argentyny, przechodzi autor do ukazania wybranych elementów położenia społeczno-gospodarczego Polonii. Zagadnienia te ogniskuFl się wokól instytucji polonijnych w tym kraju i udziału Polaków w różnych dziedzinach gospodarki. Podaje wyróżniające się postaci nauko'Nców, inżynicróvl, działaczy gospodarczych i polonijnych, kierując się wsadą, że roli społecznej Polonii w kraju osiedlenia nie da się odtworzyć abstrahując od jednostek w niej działających. Jest to interesująca poznawczo część książki, szkoda jednak, że tak mało w niej wiadomości z tego zakresu. A przyznam się, że sprawy te ciekawiły mniej najbardziej.Kolejn<; \'. arstv,'ą problemową, wielokrotnie zresztą omawianą w literaturze na temat polonijnych skupisk w Argentynie, jest społeczny awans Polonii. Urealnił się on w sporej liczbie postaci, które przypomina autor pełen zrozumienia dla postaw i osobowości ludzi oraz ich społecznego prestiżu. Oczywiście, jest to wybór selektywny i sporo można jeszcze do niego dorzucić. Jeśli idzie o geografię skupisk polonijnych w Argm tynie, to naj liczniejsze jest ono w Buenos Aires. Polonię tworzy tu przede wszystkim środowisko robotnicze, jest też tutaj sporo inteligencji, rzemieślników i kupców. Drugim pod względem liczebności jest prowincja Misiones. Mieszkają tu przede wszystkim potomkowie dawnej emigracji chłopskiej, pracujący w dalszym ciągu na roli. Ze środowiska tego wyłoniła się w drugim bądż trzecim pokoleniu spora ilość inteligencji, rozsianej 14· �212 _4ntoni Kuczyński po całej Argentynie. Z innych skupisk polonijnych wymienia autor prowincję Rosario, Tucuman, Santa Fe i Cordobę, gdzie przeważa inteligencja techniczna. Kreśląc obraz Polonii argentyńskiej nie pominął autor ważnych dla tej problematyki kontekstów społecznych, kulturalnych, socjologicznych i ekonomicznych. Wszystko to pokazane w wielkim skrócie orientuje najogólniej o Polakach w Argentynie. I każdy, kto sięgnie po lckturE; książki, z całą pewnością wzbogaci swoją wiedzę o dziejach Polaków w tym odległym kraju Ameryki Południowej. * Marek Żmigrodzki, Polonia w Belgii, Lublin 1978, ss. 118, ryt:. 14 Prawie nie zauważona została w polskiej literaturze na temat PolGnii maleńka książeczka Marka Żmigrodzkiego poświęcona Polakom w J3dgii. W porównaniu ze społecznościami polskiego pochodzenia w innych krajach nie należy ona do najliczniejszych i szacuje się nu 40 - 45 tySJ(~cy osób. Praca składa się z krótkiego wsU-;pu i sześciu rozdziałów omawiających dzieje Polaków w Belgii w ukłudzie historycznym. W rozvnżaniach wstępnych typu konwencjonalnego pisze autor o aktywnej dzialalności Towarzystwa Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia", podkreśla szczególnie intensywnie rozwijające siG ostatnio stosunki polsko helgijskie. Przywołuje długie i bogate tradycje tych kontaktów tkwiących korzeniami w wieku X, kiedy to po przyjęciu przez Pols\«; chrztu tereny naszego kraju ogarnęło swoimi wpływami biskupstwo w Liege, Stąd wywodził się pierwszy biskup polski imieniem Jordan, spruwujący swe rządy za panowania Mieszka L Aktualność v/stępu akcentuje swoista forma stosunku autora wobec określonej rzeczywistości polskiej lat siedemdziesiątych. Bo oto za przyczyną tej publikacji nadarzył<.l się ol\.azja do stosownego ukłonu wobec władzy. Czyni to autor p<.lrokrotnie I)l;:ząr między innymi, że mówiąc o dialogu polsko-belgijskim należy podkrcjlić' "szczególnie owocny i intensywny rozwój kontaktów polityc711ych, a w ślad za nimi i w innych dziedzinach życia, nastąpił od czasu wizyty w· Belgii I Sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Edwarda Gierka w listopadzie 1973 roku", Oczywiścil: tuż zaraz jest zdjęcie z podpisem "Edward Gierek z małżonką ",,'śród przedstawicieli Polonii belgijskiej (1973 r.)", Kolejno podkreśla a'1tor. że w tym sprzyjającym klimacie stosunków poli tycznych łc)czących Belgię i Polskę urealnia się współpraca gospodarcza między obu krajami. potwierdzając to wizytą ówczesnego premiera PRL Piotra Jaroszewicza. jaką w 1976 roku złożył on w Belgii. Wzmiankowane zagadnienia, ogniskujące się wokół władzy, stanowią w tym krótkim wstępie zasadniczą jego część. Funkcjonują one same w sobie jako tzw. aktualny sposób �DZIEJE POLONII W KSIĄŻKACH 213 ZAWARTE wypowiedzi autora wobec spraw ważnych w owym czasie. Uwagi powyższe nie mają oczywiście na celu deprecjacji autora, dla pełności obrazu książki warto było o nich wspomnieć. Oprócz tej konwencjonalnej laurki jakich było wiele w latach siedemdziesiątych przedmiotem zainteresowania autora są naprawdę sprawy polskie w Belgii. Mamy więc w książce zwięzły ich opis Pl)czynając gdzieś od wieku XIII, kiedy to w Lewanium na ziemi belgijskiej osiddł ów Jan z Polski, obywatel ziemski, jak został zapisany w księgach miejskich. Te dawne epizody przypomina nam autor tworząc krąg postaci, których pominięcie znacznie uszczupliłoby poznawczą wartość książki. Odnosi siC; to zarówno do czasów naj dawniejszych, jak też do XIX i XX wieku. Skoro już mowa o XIX stuleciu, to znanym w naszej historii szlakiem popowstaniowym wyemigrowało wielu Polaków. Część z nich osiadła między innymi w Belgii. Tę emigrację po powstaniu listopadowym uważa M. 2migrodzki za początek polskiego wychodźstwa do tego kraju. Byli to głównie oficerowie i ich rodziny oraz ideowo związana z nimi inteligencja. Przy okazji wspomina o stosunkach belgijsko-rosyjskich, pisząc mi(;dzy innymi, iż za cenę uznania państwa belgijskiego przez Rosję, musiała Belgia w 1852 roku przenieść w stan spoczynku wszystkich polskich oficerów służących w jej armii. Są te interesujące konteksty historyczne, które utwierdzają nas w przekon;'l"'liu. że XIX stulecie to dId narodu polskiego intensywny okres zesłań i emigracji. W odniesieniu do Belgii zaznaczyć należy, że również po powstaniu styczniowym napłynęła tutaj w znacznej liczbie studencka młcdzież polska, która studiowała na Uniwersytecie w Gandawie, w Instytucie Handlowym w Antwerpii, na Politechnice w Mons, Instytucie Agronomicznym w Gembloux, najliczniej natomiast na Uniwersytecie w Liege, sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie który w latach 1880 - 1914 ukończyło 1025 Polaków. Te oraz podobne sprawy połączyły się w spójny elementarz wiedzy o pierwszym okresie emigracji polskiej do Belgii. Drugi bowiem okres prezentowany w biążce przypada na lata 1900 - 1945, przy czym emigracja ta nie miała charakteru politycznego, ale prawie wyłącznie ekonomiczny 9. Omawiając tę emigrację ukazuje autor jej wewnętrzną strukturę, miejsce w strukturze klasowej społeczeństwa belgijskiego, życie organizacyjne i kulturalno-oświatowe. Wiedzę tę przekazuje w sposób uporządkowany i przejrzysty. podobnie jak czyni to w odniesieniu do sytuacji oPlonii w tym kraju w okresie II wojny światowej. Dotarłszy 9 do kresu O "prawach tego historycznego tych traktuje okresu Polonii w Belgii zaj- art)'ikuł Wiesbwy E,der zatytuł'(}wany: Ruch wyw okresie mi<;dzywojennym 1'919 - 193>8, "Pne- chorlźc:::U lurlllo.~ci )Jolskiej do Belgii gl<:jd Polo11ijny", 1931: 4, s. 79 - 95. �214 .1ntoni Kllczynski muje się autor jej obrazem po II wojnie światuwej. Jest to więc obra;: współczesny, swoistego rodzaju historia naj nowsza, przedstawiająca dzieje powrotu części Polaków do kraju, a także wrastania przedstawicieli nowej emigracji w ziemię belgijską. Wiele miejsca poświęcono problemom organizacyjnym określonych przedstawicielstw polonijnych, szkolnictwu. liczebności i rozmieszczeniu Polonii, jej ewolucji oraz kontaktów z knjem. Jest to więc książka o ukształtowanym przez kataklizm historii naszej ojczyzny egzodusie jej mieszkańców, którzy w wielu kra.i~'.ch świata tworzą określone skupiska poloniJne. Jest to historia trwania polskości daleko poza granicami współczesnej Polski i trudnych doświadczeń, których nie da się uschematyzować. Mamy więc w niej nie tylko problemy czasu minionego. ale i czasu współczesnego. Warto więc sięgnąć po lekturę tej książki. * W. Helman, Polania w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979, ss. lOg. Nasze dzieje tak się powikłały, że nie ma właściwie strony świata. w której przy wnikliwości badawczej nie odnajdziemy Polaków. Stale gdzieś wędrowaliśmy, częściej z musu aniżeli wskutek przemyślanych decyzji. Były to wędrówki rzadziej za przygodą czy zapomnieniem, determinowała je bowiem niewola, częste wojny, a także i wewnętrzne polityczne spory. Można więc spotkać Polaków w najdziwniejszych zakątkach ziemi, którzy robią tam czasem najbardziej zdumiewające kariery. Mamy też całe skupiska Polaków na obczyźnie, bliżej bądź dalej leżące od kraju nad Wisłą, ciekawe swą prężnością organizacyjną, dbałością o własny interes, mniej lub bardziej zintegrowane ze społecznościami tych krajów, w których wypadło im żyć i umierać. Do stron takich należy właśnie Australia i Nowa Zelandia, a omawiana tu książka W. Helmana stanowi próbę "szkicowego wprawdzie, lecz kompleksowego ujęcia polonijnej problematyki" dotyczącej Antypodów. Praca składa się z czterech rozdziałów poprzedzonych wprowadzeniem orientującym czytelnika o jej zakresie i zasobie materiałowym, jaki i',bieje w odniesieniu do tego tematu. H,ozdział pierwszy zatytułowany Dzieje Polonii australijskiej do 1939 roku poświecony jest omówieniu genezy polskich konh:któw z tym kontynentem. Jest to w gruncie rzeczy rejestr faktów dotyczących obecności nielicznych Polaków na tym terytorium. Owi pionierzy i podróżnicy, to Jan Jerzy Forster, uczestnik drugiej wyprawy odkrywczej Jamesa Cooka na Pacyfiku, która dotarła do Nowej Zelandii, Ksawery Karnicki, Paweł Edmund Strzelecki czy badacz Oceanii Jan Stanisłavv Kubary. Przypomina też autor po- �nZlićJE POLONII W KSL~ŻKACH ZAWARTE 215 czą tki emigracji polskiej do Australii, przypadające na pierwszą połowę XIX stulecia, kiedy to w okolice Sevenhill, położonego w odległości okojo 120 km od Adelaide, przybyło kilka rodzin polskich, a miejsce i(~1 osiedlenia zaczęto nazywać Polish Hill River. Przyjęta przez autora lorma prezentacji polskiego wrastania w australijską ziemię u początków jej kolonizowania przez świat zachodnioeuropejski pozwala prześledzić różne Jazy lego procesu, a zarazem dostrzec, że droga na Antypody lo wynik zaborów, rozbiorów, powstań i innych nieszczęść, które z'.\·alily się na nasz kraj. Jest to zjawisko, któremu podlegała cała polska emigracja dziewiętnastowiecznn oraz ta, która miała miejsce w dwudziestym stuleciu. Omawiany rozdział opracowany został według kryterium chronologicznego, a dopiero w Jego obrębie zastosowano podejście problemowe. Tak więc oprócz prezentacji owych początków polskich kontaktów z Australiq i Oceanią. mamy w nim informacje o Polonii australijskie.1 w okresie międzywojennym oraz ewolucję emigracji polskiej do 1939 roku. Generalnie rzecz biorąc, ewolucja ta przebiegała w trzech ela pach i nosila pierwotnie charakter polskiego getta, póżniej przechodziła przez proces asymilacji, i w końcu charakteryzowała się dą7.eniem do zrZCf'zania się i odgrywania określonej roli przez połską grupę etniczną w środowisku australijskim. Wybuch drugiej wojny światowej przerwał ów rodz<jcy się proces społecznej konsolidacji Polaków w Australii. Fo jej zakOllczeniu wszystko zaczęło układać się od nowa. Australijskie "otwarte drzwi" spowodowały, że na kontynent ten przywędrowało ponad 180 tysięcy jellców z obozów koncentracyjnych i przesiedleńców z okupowaneJ przez Niemcy Buropy. Wśród tych przybyszów znajdowało się około 6u tysi£,'cy osób, które podały, że są narodowości polskiej. Sprawom statystyki polskiej grupy etnicznej i jej rozmieszczenia poświęcony jest mi~dzy innymi drugi rozoz·i:::ł pracy zatytułowany Zmiany w strukf.urzE' Polonii c~ŁstTalijskiej po IIU;O]I!ie światowej. Autor przeanalizował sporo ,',iaterialu, na podstawie któreg') scharakteryzował też strukturę sp 0jeczno-zawodową tej Polonii, rejony jej zamieszkiwania i tendencje zachowawcze w obszarze języka or,;z świadomości narodowej. Ogólnie rzecz biorąc, pO\'iojenni emigranci polscy w Australii zdołali zmienić w sposób zasadniczy dotychczasowy styl życia Polonii. Zmiany te rozc:~.2nęiy się na wiele dziedzin życia społecznego, gospodarczego, kulturalnego i politycznego. Polonia zróżnicowała się pod względem klasowym. jak i war...;twowym, co nie występowało tak wyraźnie w okresie miE;dzywojennym. Dzisiaj Polonia ta tworzy mieszaną i osobliwą zbiorowość, której rodowody odnoszące się do kraju nad Wisłą wywodzą sie nieraz z dworów ziemiańskich, środowisk inteligenckich i chłopo-robotniczych. Odsłonięcie tej strony rzeczywistości dzisiejszych Polaków �216 .4ntoni KUCZY11.Ski w Australii, to tylko pobieżny rzut oka jej strukturę społeczną. Stru;dura ta determinuje w pewnym stopniu współczesny charakter działalności polonijnej na terenie Australii, którą autor omawia w rozdziale trzecim. Tu mamy zarysowany obraz organizacji polonijnych, oświatę polonijną, życie kulturalne i naukowe, prasę, wydawnictwa i programy radiowe, ruch turystyczny i sportowy, duszpasterstwo wśród Polonii i jej kontakty z krajem. Zakres podjętych problemów zmuszał <Jutora de wielu skrótów i pominięć. Odczuwa się to wyraźnie przy czytaniu pracy i chciałoby się wiedzieć więcej o niektórych problemach. Podkrc~lić jednak należy, że prezentacja tego tak zróżnicowanego materiału ma dobry tok wykładu, odznacza się zwięzłymi charakterystykami problemów i potwierdza dużą wiedzę autora o przedmiocie. Ale zanim przejdziemy do recenzyjnej rekapitulacji wspomnieć jeszcze należy o czwartym rozdziale książki zatytułowanym Polonia/i' ;'10wej Zelandii. Obszar ten, leżący na bocznym trakcie polskiej emigracji zarobkowej z XIX i początków XX stulecia, nie stał się czymś w rodzaju argentyńskiej prowincji Missiones, chociaż wiele tu uprawnej roli. Przybyło tu wprawdzie z końcem XIX w. nieco emigrantów polskich z zaboru pruskiego, z czasem jednak ulegli oni procesowi asymiL,cji w farmerskiej społeczności Nowej Zelandii. O sprawach tych rnamy zwięzły zapis na kartach książki, co ma niewątpliwie swoje znaczenie poznawcze wynikające z jej lektury. Zwłaszcza, że temat to mało zna-ny do dzisiaj. Jest nim również wielce wzruszające w swej istocie :-::determinowane wydarzeniami drugiej wojny światowej przybycie do Kowej Zelandii 755 dzieci polskich w 1944 roku. Tutaj zakończył się b'es ich tragicznej wędrówki, przyjęte serdecznie przez rząd i nowozelandzką społeczność ''.,Tosły w tę ziemię, zdobyły zawód i wykształcenie. Dziś zalicza się ich do "czołówki" działaczy polonijnych w swym środowic;ku. Licząc szacunkowo, Polonia w Nowej Zelandii ma około 3.500 osób. Mieszkają oni głównie w Wellingtonie i zachowują, aż po dzień dzisiejszy, pełne sentymentu nastawienie do ojczystego kraju. Ów exodus wojenny dzieci polskich na ten kraniec świata oraz późniejszy przyjcizd byłych żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie złożyły się na te specyficzne ciążenie ku polskiej kulturze. Nic więc dziwnego, że owa Polonia żywo reaguje na wszelkie inicjatywy polskie na polu popular~'zacji kultury i sztuki, podejmowane przez Ambasadę PRL w Wellingtonie. Tworzy własne stowarzyszenia polonijne organizujące życic kulturalno-oświatowe oraz tzw. Domy Polskie utrzymujące kontakt z Towarzystwem Łączności z Polonią Zagraniczną "Polonia" w Warszawie", Kończąc stwierdzić należy, że wiele refleksji budzi w czytelniku lektura tej książki. Dużo w niej wprawdzie rzeczy potraktowanych marginesowo, w sumie jednak otrzymaliśmy pracę wartościową pozr~aw- �DZIEJ E POLONII W KSIĄŻKACH 2IT ZA WARTE czo, zwłaszcza że tematyka polonijna dotycząca Antypodów jest u nas mało znana. Na plus omawianej książki zapisać należy zestawione w aneksach organizacje polonijne z adresami oraz polonijne placówki duszpasterskie i instytucje kościelne. Oczywiście, dla czytelnika interesującego się etnografią zabrakło w niej chociażby pełniejszego omówienia wkładu Polaków w badania kultur ludowych i pierwotnych tych obszarów, bowiem to, co napisano na ten temat, jest tylko anonsem problemu. * Jerzy S. Lątka, Polacy w Turcji, Lublin 1980, ss. 103, ryc. 6. Nic można powiedzieć, że autor omawianej tu pracy zajął się tematem nic tkniętym przez badaczy. O sprawach tych pisali bowiem wcześniej J. Rcychman, K. Gałczyńska-Kilańska, K.. Dopierała, częściowo S. Piotrowski i inni. Niektóre pozycje tych autorów cytuje J. Lątka w swej pracy i można śmiało zaryzykować twierdzenie, że nie wyszedł on wcale poza fakty i ustalenia znane dla piszących wcześniej. ':::'r-;mat ten, sam w sobie interesujący, został więc powielony, a mały nakład publikacji -- 1000 egz. - w zasadniczy sposób zdeterminował jej ubieg społeczny. Zanim z recenzyjnego obowiązku przejdziemy do mehium już na wstępie podać trzeba, że autor zdecydował się na niezbyt pogłębiony opis dziejów Polaków w Turcji, jak i na próbę naszkicow,mia złożonych kontekstów wią~ących się z opuszczaniem oj~yzny i wędrówką do Kraju Półksiężyca. Zal, że opis ten nie został wŹbogacony głębszą analizą dotyczącą owych procesów, bo w dotychczasowej lekturze tego właśnie najbardziej brakuje. Ujmując rzecz najkrócej, można by sprowadzić problematykę 0l~.1awianej książki do kilku zagadnień: 1) oblicza Imeprium Osmańskiego i jego stosunków z Rzeczypospolitą; 2) czynników sprawczych polskiego trwania nad Bosforem; 3) obecności Polaków w życiu politycznym, społecznym i kulturalnym Turcji; 4) antycarskiej działalności Polaków na ziemi tureckiej; 5) sprawy Polaków i Polski w okresie drugiej wojny światowej. Podział ten posiada w książce swoje odpowiedniki będące jakoby rozdziałami zatytułowanymi: W haremach i na galemch, Uchodźcy i emisa7'i71sze, W agenc.1i naszej, Z ziemi tU7'eckiej do Polski, Kęs Ojc:::y?:ny, KH nowej Turcji, Za republiki. Próba lojalności, Wnukowie os~nańskich Kozakóvl. Powiedziawszy tyle o spisie treści, trzeb.:! też w,;pomnieć o tym, że w naj ogólniejszych zarysach wyraża on to, co istotnie wiąże się z pobytem Polaków w Turcji. Siłą rzeczy ta wielość problemów zaciążyła na ich fragmentarycznym nieraz przedstawieniu. Nie to �218 AntoIti Kuczyński jest jednak mankamentem omawianej książki. Każdy bowiem pi.~zący ma swoisty sposób wartościowania przetwarzanej tematyki, dając ni~raz więcej światła tym kwestiom czy problemom, które w opinii odbi\)fcy czyli czytelnika mogą okazać się mało istotne. Takie jest prawo piszącego i jest to pewnego rodzaju prawidłowość. Gorzej natomiast, jeśli piszący, korzystając z tego prawa, czyni dość istotne błędy w swych autorskich uogólnieniach. A takich spraw jest w książce J. Łątki dosyć dużo. Wymieniając niektóre z nich podajemy np., że nie prawd q jest jakoby po pokoju karłowickim (1699) nastąpił okres pełniejszych związków polsko-tureckich, co miało być zdeterminowane urastaniem do znaczącej roli na arenie polityki międzynarodowej Rosji i Austrii, natomiast powolnym chyleniem się ku upadkowi Polski i Turcji. ,,1 tak Turcja stała się sprzymierzeńcem Polaków i krajem, gdzie szukać zaczęli poparcia i azylu" pisze J. Łątka na str. 20. Jest to twierdzenie zbyt śmiałe, zwłaszcza iż nic nie wskazuje na to, aby na jego poparcie posiadał autor mocne argumenty żródłowe. Osobiście bardziej mi odpowiada opinia jaką w tym 'Względzie wyraził znakami ty znawca problemów polsko-tureckich, J. Reychman, pisząc w swej kapitalnej książce poświęconej życiu polskiemu w Stambule '0, iż w owym czasie z<"1'ysowały się "między Polską a Turcją płaszczyzny zbliżeń". Błędem jest także stwierdzenie, że w okresie wojny krymskiej wielu Polaków z Francji przybyło do Turcji, aby być bliżej teatru działań wojennych.I\lyli się również autor podając, że Osman I panował od 1291 roku, bowiem rządy jego przYIiedały na lata 1299 - 1300. Popełnia również błąd pisząc, iż istniał jaRTŚ'przywilej sułtański z dnia 3 lipca 1856 r. "zwalniający od podatku żołnierzy ,Zamoyskiego chcących osiedlić się w Turcji". Według K. Dopierały 11, który szczegółowo wyspecyfikował mniejsze i większe błędy zawarte w recenzowanej pracy, przywilej taki ni,~ jest znany. Są jednak w książce J. Łątki, napisanej ladnym językiem, większe partie w sposób znaczący pogłębiające naszą wiedzę o sprawach pobkich w Turcji. Jest to wynikiem kompilacji, jednak mimo tak ogromnej zwięzłości opisy te nie tylko nie rażą, lecz wydają się, w ramach kon"trukkcji całości, celowe i uzasadnione. Bo oto już od pierwszego rozdziału czytamy zajmujące partie o Polkach w haremach i ich współbraciach przykutych do galer. Dalej prowadzi nas autor poprzez meandry poEtycznY'ch motywów polskiego wychodźstwa do Turcji, pisze o ::ntycar- J. Reychma,n, Zycie poLskie w StambuLe w XVIII wiektt, Warsz.awa 19;)9. K. Dopi'era!a, recenzja z ks·iązkii: Jerzy SE. Łątka. PoLacy w Turcji. f'Iol(~njjne Cenlrum KuHur.alno-Oświat-awe UMCS, Lublin 1980, ss. 105. nbl. 1, zdjqć 3. Zob: "Przegl<ld Polonijny", 1'982, 4, S. 1:21- 1!2'5. 10 11 �DZIEJE POLONII W KSIĄZKACH ZAWARTE 219 :sklej działalności Polaków na ziemi tureckiej, przedstawia dzieje Adampola I~, charakteryzuje sylwetki wybitniejszych Polaków przebywających \,' państwie osmańskim, kończąc książkę rozdziałem traktującym o vmuk2.ch osmańskich Kozaków, Całość obejmuje szmat czasu, bo zClczyn;:; sie od XV wieku, a kończy na czasach nieomal że współczesnych. Są v,it;c w omawianej książce wszystkie charakterystyczne dla poiskich dZlejów porozbiorowych wydarzenia, pełne dramatyzmu losy tych. któ1'z:,' uv;iklani w walkę narodowo-wyzwoleri.czą narodu polskiego szukali rożnych dróg pomocy Rzeczypospolitej. W tej sytuacji zrozumiak jesi lamtcrcsowanie tematykc1 książki. Wiele w niej spraw ciekawych i zajmujących i to zarówno tych siedemnastoi osiemnastowiecznych oraz poświt;conych okresowi dziejów zaistniałych w dwudziestym ',ol/ieku. Przewija sit; przez książkę lista fascynujących postaci, które zajmowały znaczelce miejsce w Turcji omańskiej oraz republikańskiej. Ciekawie wreszcie przedstclwione są dzieje Adampola . ..Po burzliwych dziejach Polaków nad Bosforem - pisze autor w za·· kOllczeniu już pewnie niezadługo pozostanie jedynie trochę nagrobk(~\\' na stambulskich cmentarzach, a przede wszystkim wieś lEżąca \'; pobliżu tego miasta, wyróżniająca się od otoczenia zabudową, budynInem nieczynnego kościoła oraz nazwą przypominającą, że w tej wsi przez 130 lat mieszkali nasi rodacy. I może trochę sympatii wśród narodu tureckiego dla mieszkańców Lechistanu, którzy dla Turków walczyli .i pracowali". I na koniec rzecz zupełnie nowa. NieomaIże nieoficjalna. Otóż ów ..n;cczynny kościół" wymagający remontu, który ostał się po dzierl dzisiejszy w Adampołu, zostanie wyremontowany. Pracujące bowiem w Turcji zespoły polskich robotników budujące dwie elektrownie w Yataganie i Yenikay w czasie wolnym od zajęć postanowiły pomóc adampolanom w jego naprawie. Dzieje się to z potrzeby serca, a i materiał na ten cel ZOSl<\jcwygospodarowany tzw. polskim sposobem. W sumie ta maleńka książeczka J. Łątki jest pożyteczna i dopełnia wilrlościowo ową serię polonijną wydawaną przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Szkoda jednak, że autor zdeprecjonował trochę siebie poprzez prawie dosłowne przepisanie większych partii z prac J. Reychrnana i J. Pajewskiego, co nosi charakter ewidentnego plagiatu. Naganna to praktyka autorska! Mankamentem jest także fatalna wręcz !'c::l::~::::~::., .., O tcj W's'i Z)obacz: Jerzy S. Łąbka, Aclam,pol polska wieś nad Bosforem, K"a~,ów 1981. ReCCn7;.l tej k~iążki ukazała 'Się na łl1mach "Ludu" autorstwa RY's.7.:arda Ka:1:(}r., ,,;:"ud", 1'982" 64, s. 331 - 332. 09tarni'o natomiaslt utka.zala siG prat::<l: Kazr:'<,"cL Dopicrała, Aclompol - Polonezkóy. Z dziejów Polaków w Turcji, P.oznań 1983. �220 Llntoni f{uczYli~ki pełno bowiem błędów w tekście, nawet pominiętych w erracie. Bi) oto np. Mariana Langiewicza mianowano na s. 68 "byłym dyrektorem powstanczym", a podany w spisie treści wykaz źródeł i bibliografia znajdują się nie na stronie 98, lecz na nienumerowanej karcie poprzecizającej ilustracje na koncu książki. Jan Lewandowski, stracji 4. Polacy w Szwajcarii, Lublin 1981, ss. 139, ilu- W polskiej literaturze na tematy polonijne brakowało dotychczas: opracowania odnoszącego się do tego wątka historii, który związany jest z dziejami Polaków w Szwajcarii. Była to znacząca luka w naszcj historiografii i wypełniały ją w pewnym stopniu nieliczne prace cząstkowe i wspomnieniowe. Całość problemu wymagała jednak uporządkowClnia i systematycznego opracowania. Pracy tej podjął się Jan Lewandowski. a w omawianej tu książce zawarta została, naj pełniejsza jak do tej pury, panorama naszych kontaktów z tym krajem. Sięgają one daleko v,·slecz. bowiem zdaniem autora już w tzw. czasach rzymskich, jedno z odgałęzien drogi bursztynowej, wiodącej z Italii, łączyło miasta szwajcarskie z Kaliszem. Oczywiście, były również i póżniejsze związki sięgające CZ,łSÓW wczesnego średniowiecza aż po Oświecenie. Ich charakterystykę wajdzie czytelnik na kartach książki. A są to sprawy zajmujące, olwjmujące szeroki wachlarz zagadnień, wskazujące na kontakty dyplomatyczne państwa polskiego, związki handlowe, rycerskie i duchowne peregrynacje, wreszcie ożywione kontakty naukowe z Genew;:l i Bazyleją. Hóżny więc był charakter tych naj starszych kontaktów, a iloś~ podj(~tych puez autora wątków wymagała skrótów. Mimo to całość wypadła bez za::.aclniczych pominięć, jest cenna poznawczo i bogata faktograj'icznit' oraz wskazuje na ewentualny kierunek przyszłych badań. Konkretyzujc\C'. ten pierwszy okres obecności Polaków na ziemi szwajcarskiej, przypad<:l.l'~cy na epokę Renesansu i Oświecenia, związany jest ze sprawami sZero)~o rozumianej kultury, ohejmującej także naukę i religię. Erazm z Rotterdamu, Kalwin, natomiast później Wolter, Rousseau i Pestalozzi byli najsławniejszymi z tych, z którymi Polacy nawiązywali kontakty, prz:l.leżdżając do Szwajcarii. Ale przyjeżdżali tu także studenci z Polski, :~ynowie magnackich i szlacheckich rodów z Korony i wielkiego Księstwa Litewskiego, studiowała też w Bazylei mieszczańska młodzież z Gdallska i synowie szlachty śląskiej. Ważne i cenne poznawczo jest wyeksponowanie tych spraw przez autora, bowiem uwidaczniają one czytelniko\\'i różny charakter kontaktów polsko-szwajcarskich na pierwszym etapie ich kształtowania się, Z tych przyjaźnie układających się kontaktów wy- �DZIF.JE POLONII W KSIĄŻKACH ZAWARTE nikał zapewne fakt, że po klęsce Konfederacji Barskiej przybyło do Szwajcarii i byli pierwszymi emigrantami z Polski. 22L wielu b~)rzan politycznymi Po upadku TIzeczypospolitej Szwajcaria znalazła się na szlaku polskich emigrantów, udających się przeważnie do Francji. Była to więc emigracja, której dzieje są szczególnie dramatyczne, a jednak mimo tych przeciwności podejmowała ona w swych dążeniach polityczny interes kraju. Pod znakiem Legionów i Kościuszki pozostaje więc ten pierwszy okres emigracji do Szwajcarii, którego obraz jest niebywale uproszczony na kartach książki, na tyle jednak spójny merytorycznie, że można sobie wyrobiĆ' orientacj<; o politycznym charakterze ówczesnych jej działal1. mających stanowić szansę dla Polski. Pisze więc Lewandowski o zagicgach Kościuszki i Kniaziewicza na rzecz utworzenia Legionów Polskich i o meandrach ówczesnej polityki europejskiej wobec naszego kraju. Ta różna problematyka historyczno-wojskowa, dotycząca pierwszego okresu polskiej emigracji do Szwajcarii, przedstawiona została w 'l.więzłym stylu i idzie w parze z przejrzystością ujęcia zasadniczych spraw ważnych dla tematu książki. W podobnym ujęciu traktuje autor okres tzw. Wielkiej Emigracji i wychodźstwo po Powstaniu Styczniowym. Oprócz poprawnego zrelacjonowania zdarzeń i faktów, jakie składały się na histori(~ stosunków polsko-szwajcarskich w opisywanym okresie, słusznie wyakcentował autor sprawę szerokiego kontekstu społecznego i politycznego, w jakim rozwijała się działalność polskich środowisk emigracyjnych. Były to bowiem lata dużej aktywności zwolenników poglądu ,.Białych" i Hotelu Lambert oraz tzw. "Czerwonych". W Zurychu działało Towarzystwo Wzajemnej Pomocy pod przewodnictwem byłego Sybiraka. Agaton<1 Gillera. Działały również inne ugrupowania i związki polityczne, które reprezentowały różniące się nieraz między sobq poglądy dotyczące rozvv:iązania kwestii polskiej. Są to poprawnie zest:.:lwione przez autora fakty, a z lektury książki wynika, że nie posta',ovil on przed sobą bardziej zasadniczych problemów badawczych. Takie ich potraktowanie wymagałoby dotarcia do archiwaliów, tymczasem autor tych możliwości nie mial i z konieczności opierał się na istniejących, bynajmniej niepełnych, opracowaniach. Dotyczy to zarówno całego wieku XIX. jak również polskich spraw w Szwajcarii w okresie pierwszej i drugiej wojny światowej, zwłaszcza tych, które ze swej istoty dotyczą spraw politycznych. Zresztą na fakt ten zwraca uwagę autor p~sząc, iż ..zróżnicowanie i bogactwo przejawów działalności Polaków w republice alpejskiej nie mogłoby pozostać bez wpływu na stan badań nad tą częścią dziejów Polski i Szwajcarii. Obok spraw powszechnie zncmych i stosunkowo dobrze opracowanych, w historii Polaków w tym zakątku Europy wiele jest jeszcze białych plam, do których materiał źródłowy �222 Anto!!! J<.!lczYliski jest nierzadko skąpy i fragmentaryczny, a prawic zawsze niesłychanie rozproszony i trudno dostępny. Nie magIo to pozostać bez wpływu na prezentację przeszlości Polaków w Szwajcarii także w niniejszym zarysie, z natury rzeczy dalekim od pelnego i wyczerpującego przedsta\v:enia panoramy polskich losów w tej części Europy". Mimo tak zarysowanych trudności materiałowych udało się autoro'.\'i w miarę kompleksowo potraktować problem Polonii szwajcarskiej. i to zarówno w przeszlości jak i obecnie. Z książki wynika wyraźnie, ŻE: Polonia ta nigdy nie nosiła charakteru chłopsko-robotniczego i rzec można, że tworzyła ją zbiorowość, w której tzw. inteligencja wiodła i Wi0dZle prym. Dyli to politycy, wybitni wojskowi, ludzie nauki i kultmy. Często wymienia autor ich nazwiska, czyniąc pelniejszym obraz te.! Polonii i jej roli w kraju osiedlenia się. Ale przy okazji uwidaczni2 s,ę także fakt, że wiele problemów zaledwie zasygnalizowanych przez autora, pozostało do opracowania. Istnieje więc pilna potrzeba opracow;:mia monografii mieszczącej się w temacie historia kontaktów polsko-szwajcarskich w dziedzinie nauki i kultury. * Małgorzata Willaume, Polacy w Rumunii, Lublin 1981, ss. 102. Książka pOswlęcona jest Polakom w księstwach Moldawii i 'vY'Jłoszczyzny, od roku 1859 tworzących Rumunię. Temat to naprawdę i:~teresujący, choćby nawet z tego względu, że wiele napisano u nas a Polonii na terenie obu Ameryk, a tak mało o bliskich przecież związkaci, w ramach Europy, jakie łączyły Polskę i Rumunię. Wprawdzie w latach międzywojennych oraz po drugiej wojnie światowej powstało part'~ opracowań dotyczących polsko-rumuńskich stosunków politycznych ,,' XVI - XIX stuleciu, jest to jednak literatura tego wymiaru, że jej obie'~ społeczny dotyczy raczej wąskiego grona specjalistów. Tym większa wi;::c zasługa autorki, że wydobyła z .tych specjalistycznych opracowań interesujący temat, jakim jest historia Polaków przebywających na ziemiaeJ-, rumuńskich od XIV wieku po lata II wojny światowej. Trudno wpr,a\':dzie zakwalifikować jednoznacznie tę książkę do dzieł naukowych lu iJ popularyzatorskich, w każdym bądź razie można ją śmiało umieścić 113 pograniczu tego rodzaju publikacji, z wyraźnym ciążeniem ku tej drugiej formie pisarskiej. Mamy więc w niej zgrabnie opracowany mat,,riał historyczny składający się na rozdział W kręgu zainteresowań MOidawią na przestrzeni XI i XVIII wieku, w którym realia z przeszłoś-~i odnoszą się do stosunków dyplomatycznych, związków handlowych i kulturalnych, wreszcie i pól bitewnych. Polska obecność w Mołdawii wy- �DZIEJE POLONU W KSIAŻKACH ZAWAR'lE 223 nikała w owym czasie z ogólnej polityki, jaką państwo nasze prowadziło wobec tych ziem. Tło tych kontaktów jest zajmujące i ukazano je z różnych stron na tle szerszych kontekstów historycznych. W sumie wiele tu staropolskiego realizmu politycznego, ale jest też romantyka i sarmacka fantazja okraszona wojaczką i związanymi z nią wydarzeniami. Przemieszczali się więc w owym czasie Polacy przez Mołdawię. Nie zatrzymywali się jednak tutaj na długo. Hzadko też osiedlali się na stałe i dopiero pod koniec XVIII wieku pojawiła się na tych ziemiach polska emigracja polityczna. Były to jednak uwarunkowania zrodzone rozbiorami i należą do tych rozdziałów l18.szej hisstorii, które zwykło określać się mianem walki "Za wolnoś~ n~szą i Waszą". Taki też tytuł nosi druga część -książki, nie pozbawiona kolorytu churakterystycznego dla tej tematyki, dla wynikających z niej powikłell'! losów prostych żołnierzy, ich dowódców i różnego rodzaju spiskowców. Myślę, że tylko za sprawą przypomnienia czytelnikom podaje autorka informacje o schronieniu się na Wołoszczyźnie i w Mołdawii wielu Polaków po upadku powstania kościuszkowskiego. Jest to fakt powszechnie znany. Ale już inne sprawy wynikające z niego są zajmujące i \vprowadzają nas w złożone problemy uczynienia z Mołdawii bazy wypadowej dla polskich akcji zbrojnych oraz bezpiecznej drogi przesyłania do kraju emigracyjnej "bibuły". Działalność ta nasiliła się po przegranych powstaniach listopadowym i styczniowym i wręcz zdumiewa czytelnika rozmaitość akcji podejmowanych w owym czasie na t.erenie Mołdawii, mających w konsekwencji dopomóc walce z zaborcami. Sterowano tymi sprawami z Paryża, a ich obraz budzi określone refleksje mieszczące się w temacie polskich dróg do niepodległości. Dróg pełnych rozczarowań, najeżonych osobistymi tragediami i poplątanyrni życiorysami zrodzonymi z niewoli. Wszystko to spowodowało powstanie na terenie Rumunii dużej grupy polonijnej. Zaczęło się to w 1792 roku. W Kaczyka - po rumuńskl: Cacica - zamieszkało 25 rodzin górniczych z Bochni. Przybyli tutaj sl:uszeni obetnicą dużych zarobków w kopalni soli. Do nich dołączyło kilka rodzin z Wieliczki. Kopalnia ta czynna jest do dzisiaj. Tutaj wydobywa się najczystszą sól jadalną w Rumunii. W roku 1803 przyjechali na Bukowinę w poszukiwaniu chleba osadnicy znad Górnej Kisucy, czyli tzw. Kotliny Czadeckiej, z dzisiejszej Słowacji. Byli to potomkowie ludności polskiej ze Sląska Cieszyńskiego i Orawskiego, górale z Zywiecczyzny, a nawet z Ziemi Raciborskiej. Nie od razu trafili oni do miejsc dzisiejszego rozsiedlenia. Początkowo znaleźli zajęcie w majątkach ziemskich na południowej Ukrainie, w północnej Bukowinie, koło Czerniowiec Z chwilą przyłączenia Bukowiny do Austrii zwerbowani oni zostali na grunty w górach wśród lasów, opuszczone przez ludność mołdawską_ �224 Antoni Kuczyński Nowy Soleniec zasiedlili om w 1834 roku, Pleszę w dwa lata p();~meJ. natomiast w Polana Micului osiedlili się w 1842 roku. W Polana Micului śpiewa się do dzisiaj stare pieśni przywiezione z rodzinnych stron. Jedna z nich brzmi: syćko se mi widzi, syćko se mi zdaje, że moje nozecki podo w cudze kraje. W późniejszych latach nastąpił duży napływ inteligencji polskiej do Rumunii, która znajdowała tutaj zatrudnienie. Rozproszeni niemał po całym jej terytorium przyczynili się Polacy do rozwoju gospodarczego i kulturalnego tego kraju. Rozwijali też swoje instytucje kulturalno-oświatowe: kluby, czytelnie, bIblioteki. Powstała prasa polska, zespoły artystyczne, związki pomocy i szkoły, a tzw. PC11ska Macierz SzkolGa, jak i Polski Związek Szkolny, odegrały ważną rolę w utrzymywaniu i rozwijaniu świadomości narodowej wśród polskiej młodzieży. Oczywiście, różnie przedstawiala si~ to organizacyjne zycie Polonii rumuńskiej w określonych rejonach tego kraju. Były środowiska aktywne, np. Czerniowce, Bukareszt, ale były też miejscowości, gdzi<, tego rodzaju działalność należała do sporadycznych. Najmniej z tych organizacyjnych form utrzymywania świadomości narodowej korzystClli oczywiście Polacy osiedleni w zapadłych wioskach. Oni jednak san:oistnie kultywowali tam swoją polskość religi~, język i obyczaje. I to jest ciekawa warstwa książki, szkoda jednak, że właśnie a tych sprawach tak mało zostało w niej napisane. Wybuch I wojny światowej przyniósł istotne zmiany w życiu 1'olaków zamieszkujących Rumunię. Czynnie włączyli się oni do walki, zwłaszcza w ramach II Brygady Legionów Polskich pod dowództwem płk. Józefa Hallera. Przyłączenie Bukowiny do Rumunii spowodowało zdecydowanie korzystniejszą sytuację miejscowej Polonii. W nowej sytuacji politycznej po 1918 roku zmieniło się również centrum życia Polonii. Dawne ośrodki w Jassach i Sucza wie, Batoszanach, a nawet w Bukareszcie, zostały zdominowane przez Czerniowce. Tutaj ogniskowitly się wszystkie ważniejsze działania programowe, dotyczące ludności polskiej osiadłej w Rumunii. Okrzepły organizacje polonijne. Dążor.o do utrzymania własnej kultury narodowej, rozwijało się harcerstwo polskie, wygłaszano prelekcje dla Polaków mieszkających w mniejszych miejscowościach, zakładano polskie szkoły powszechne. Obszar problemowy tej działalności był więc bardzo szeroki i przerwana ona z;)stała z chwilą wybuchu II wojny światowej. Wówczas problem Polaków w Rumunii nabrał charakteru politycznego co nie oznacza bynajmniej, że całkowicie ustała dzictłalność środowisk polonijnych. Był to j2dnak okres silnych i głębokich zmian w sferze tradycyjnej działalności polonijnej. Ta nowa jekościowo sytuacja zrodziła nowe potrzeby. Z jednej strony były to potrzeby internowanej armii, z drugiej natomiast ludności cywilnej. Przegląd tej sytuacji zawiera ostatni rozdział książki. �T~Z[[:,l E POI.ONI j W K51:\.ZKACIi 225 ZA WARTE [kicn inlct'('sujq('ych faktów, wzbogacających naszą wiedzę o PoloniI rumu:1ski{'j czasu ostatniej wojny. Jest to \vięc książka ze wszech miar P'jżyt(:czn~l. Bogata faktograficznie, wskazująca na pilną potrzebG pełnii.;jszego wyczerpania bogactwa zasygnalizowanych zaledwie w nie] probl~mów. Do zalet pracy należy wielość wątków. Już one same mogą być przewodnikiem po problemach, którymi należałoby się zajc1ć w przysz!osci. * .J,:tnusz Albin, j)o[acyw J11goslawii, Lublin 1983, ss, 124. mapa 1. o ile dzieje polskiego wychodźstwa zarobkowego do krajów obu Ameryk i Europy Zachodniej posiadają u nas bogatą literaturę, a tyle dzieje emigracji na Bałkany są znacznie mniej znane. Tę dość: istotną lu]\:(; wypełnia właśnie J. Albin, co wydaje się tym ważniejsze, że poja\\-ienie siG jego książki może stać się przysłowiowym zaczynem do bardziej szczegółowego opracowania tego zagadnienia, zwłaszcza że wiele w nic'j spraw tylko zasygnalizowanych, nie zgłębionych do k011ca, ciekawych z punktu widzenia historyczno-socjologicznego. Recenzowana tu książka jest odbiciem coraz żywszego u nas nurtu badań nad problematyką polonijną i chociaż daje ona skrócony zapis dziejów Polaków w Jugosławii, to z całą pewnością przyznać należy, iż z morza różnorodnych faktów wydobył autor i wyselekcjonował te, które czynią pełniejszym na dzi:~ obraz naszych kontaktów z tym bałkańskim krajem. Poczynając od podstaw teoretyczno-metodologicznych pracy, czytełnik zwróci zapewne uwagę na to, że sposób, w jaki autor podchodzi do postawionego w niej zagadnienia, jest przede wszystkim podejściem historyczno-socjologicznym. Innymi słowy, mamy tutaj skondensowany zapis dziejów Polaków w Jugosławii połączony z przejawami aktywności narodowej 'W kraju osiedlenia, takimi jak szkoły, biblioteki, zespoły pieśni i tańców ludowych, religia itp. Inaczej mówiąc, trwanie w polskości było stałym udziałem świadomościowym tej emigracji, która jak wiemy - po drugiej wojnie światowej zniknęła prawie całkowicie w Jugosławii. Powojenna reemigracja tej ludności zamknęła w zasadzie trwającą prawie pół wieku kartę stałej obecności Polaków na terytorium Jugosławii. Książkę poprzedzoną wstępem autorskim rozpoczyna rozdział O Polakach na t.eryt.orium Słowian Południowych do I Wojny Światowej. Do końca XVIII w. obecność ta miała charakter epizodyczny i przypadkowy. Dopiero wraz z rozwojem polskiego słowianofilstwa wzrosło u nas zainteresowanie kulturą, językiem i warunkami życia Słowian południowych. Peregrynował więc w tamte strony dyplomata i podróżnik Jan 15 Lud, t. LXIX �226 ..l ntoni J{ ltc:yli:;ki Potocki w 1783 roku, póżniej Aleksander Sapieha, Michal Bobrowski i inni. Podróże te przyczyniły się do wzrostu zainteresowania polskiej opinii publicznej problematyką Słowian poludniowych. Stąd też czasy póżniejsze i występująca w nich złożoność polityczna na tych ziemiach spowodowały powstanie nowych związków polsko-jugosłowiań"kich. Wszystko to znalazło dokładne odbicie w problematyce tego rozdziału. Mamy więc w nim omówienie dążeń politycznych Serbów, którzy \v lBOl roku wywołali powstanie antytureckie i wspierani byli w tej,\alce przez polskich ochotników, są tu również kwestie polityki Hotelu Lam·· bert na Bałkanach i zwiężle zapisane losy Polaków po powstaniu listopadowym oraz styczniowym. Autor nie pominął też roli polskich emigrantów pozostających na slużbie tureckiej, którzy byli w wojskach Gmera-paszy, tlumiącego powstanie w Bośni w latach 1850 - 1852. Służba w tym wojsku zaprowadziła wielu z nich do bezpośredniej \l:alk1 z ruchem narodowowyzwoleńczym Bośni i Serbii. W tych warunkach politycznych dochodziło więc tutaj do paradoksalnych sytuacji. w ktorych część Polaków odwiedzała tereny Słowian południowych w celach badawczych, niektórzy przyjeżdżali tu szukając miejsca pracy, inni na tomiast związani z Turcją pacyfikowali wsie i miasta powoduj<.Jc rnzle".· bratniej słowiailskiej krwi. Czyta się o tym wszystkim z wielką u\\agą w książce i nie jest to tzw. tania popularyzacja, lecz wicIową tko\H~ ujęcie tematu poświadczające dużą wiedzę autora a tym silą rzeczy złożonym zagadnieniu. Zwraca uwagę bardzo zwięzly charakter ujęcia teJ problematyki, co ma 8woje znaczenie w lekturze, obraz zaś c:kładil si(; w mozaikową panoramę dziejów. Jest to zaleta całej książki, której drugi rozdział zatytułowany En,igracja zarobkowa i osadnicza PoLaków lO Bokni i Hercegowinie w ;;:CJIICLL XIX i na początku XX wieku uznać należy za żródło wiedzy cZyl1ió\ccJ wydarzenia minione bliskimi. Mamy więc tutaj szczegóło\vo zarys(;\\-anE: motywy wędrówki Polaków w te strony, które najogólniej mówiąc w:-'nikały z pobudek czysto praktycznych. Bo chłopi otrzymywali nadział ziemi, zaś przedstawiciele inteligencji lekarze, in7.ynierowie i urzf::dnicy znajdowali intratne zajęcie. Obraz tych emigracyjnych problemów przedstawia się względnie wyczerpująco. Mam tu na myśli nic tylko dokładne zestawienie osad polskich i ukraińskich powstałych w Lio:~l1l w latach 1889 - 1905, lecz również wyrażnie nakreślony los polskich wychodżców, których był początkowo bardzo ciężki. O tych spr;JwacI traktuje szczegółowo rozdział trzeci pt. Wanl11ki życia poLskich ch/apelu:, w którym wprowadził autor szeroką skalę spraw i problemów t\vorzących jakoby tło do tematów związanych z przejawami aktywności narodowej Polaków. Przejawiała się ona tworzeniem ośrodków naucz:ll1ia języka ojczystego, czytelnictwa polskich k'O;c:ż~:+, (,':'::i' :-';:::-:::;:: ~·::.::~.:.jil �DZTEJE POLONU W KSL,\2KACH ZAWARTE 227 towarzystw i stowarzyszeń. Bogactwo form i inicjatyw z tego zakresu zawiera rozdział piąty zatytułowany Przejawy aktywności naroduwej, który jest wszechstronnym wizerunkiem emigracyjnych zmagań na rzecz trwania w polsko~ci. Zawarte w książce wiadomości z tego zakre;,;u są przedstawione w sposób zwięzły, logicznie spójny i dają czytelnikowi tę korzyść oprócz wiedzy, że napisane są ładnym językiem zachęca jącym do lektury. Kreśląc ten problem wydobył autor nie tylko szereg dokumentów z różnych archiwów, lecz także mnóstwo ciekawych prasowych artykułów wypowiadających się o zróżnicowanych formach działalności polskiej emigracji w Jugosławii. Dopełniając informacji o zakresie tematycznym książki wspomnlec należy o jej szóstym rozdziale noszącym tytuł Polacy w wojnie narodowowyzwolcitczej Jugosla1.t'ii. Autor obszernie przedstawił w nim te fakty i zdarz.enia, które w sposób ewidentny dowodzą wcale nie malej roli Polaków w walce z hitlerowcami. Przewijają się więc tutaj najbardziej aktywni w tej walce. Działalność ta w miarę upływu lat od zakończenia wojny jest najlepiej dostrzegana i znajduje mtjpełniejsze odbicie w różnego rodzaju źródłach historycznych. Źródła te skrzętnie wykorzystał J. Albin, który, obok ukazania postaw i zachowań indywidualnych, stworzy ciekawe ujęcie w odniesieniu do całej zbiorowo~ci polskieJ mieszkającej w owym czasie w granicach Jugosławii, która v; sposób zdecydowany wspierała walkę narodowowyzwolellczą narodów tego kraju. Omówiono tu także problematykę organizacji oddziałów party·· zanckich, rekrutacji, kadry dowódczej. Zajęto się ważniejszymi akcjami. taktyką, walorami moralnymi, dyscypliną, starając się dać jak najpełniejszy obraz. A potem przyszły dni wolności. W sierpniu 1945 roku na żądanie amhasady polskiej w Belgradzie Ministerstwo Obrony Narodo wej FRJ wydało zarządzenie w sprawie natychmiastowego zwolnienia z Armii Jugosłowiańskiej i Marynarki Wojennej wszystkich oficerów. pocioficer''';w i szeregowców obywateli polskich, którzy mieli być repatriowani do kraju. Rozpoczął się powrót do kraju. W końcO'.vym rozdziale ksi<jżki zatytułowanym właśnie Powrót do Ojczyzny przedstawia autor związane z tym fakty i wydarzenia. Pokazano ten problem od strony organizacyjnej, podano informacje o transportach i warunkach powrotu do kraju, ilo~ci przybyłych reemigrantów i miejscach ich rozsiedlenia w Polsce. Szacuje się, że na powrót do Polski nie zdecydowało się około 5% ludności polskiej w Bośni. Urzędowy spis ludności z 1901 r. wykazał na terytorium Jugosławii obecność około 3000 Polaków. Mieszkają oni przede wszystkim na terenie Bośni i Hercegowiny. Są to w większości ludzie starzy zajmujący się uprawą roli. Młodzież emigruje Z <.l gr<mi(;ę lub cio większycn miast Jugosławii. Wkomponowani w wielkie aglomeracje miejskie zagubili się potomkowie dawn:'ch pol- �228 Antoni Kw.:z1}l!ski ~kich emigrantów wśród nowych spraw i problem(')w jakie sl.\Vi.lrza industralizacja i wynikający z niej rytm życia. Tylko w micjsc:owo';c:ic,l'i1 Jazovec, Crnviec i Lcpovec, w pobliżu miasteczka Bosanska Cradiskci usłyszeć można jeszcze dzisiaj polską mowę. I jedno jest pewne. że z biegiem lat tylko w świadomości miejscowej ludności pozostani('~lac! pobytu Polaków w tych stronach. Na marginesie tak zarysowanej problematyki książki warto może wspomnieć jeszcze i o tym, że uzupełnia ją dokładna mapa Roz7:'),ies:::c::::enia Polaków na obszarze Bośni i Hercegowiny 'w 1919 FokE on1Z streszczenie w jGzyku serba-chorwackim. Bez wątpienia jest to Jedn<i z lepiej napisanych pozycji tzw. Biblioteki Polonijnej wyclawanej przez Polonijne Centrum Kulturalno-Oświatowe Uniwersytetu Marii Curie~ -Skłodowskiej w Lublinie. I jeśli z każda z wydanych do tej pory książeczek w t.ym cyklu wpływała na kształtowanie się naszej wiedzy o złożonych problemach polonijnych w różnych krajach świata, to bez wątpienia opracowanie autorstwa J. Albina jest w tym przedmiocie solidne i odbiega od konwencji książki popularno-naukowej, z wyraźnym ciążeniem ku historyczno-naukowej monografii zjawiska. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/119f160e0fe81874b2010b8abe550f3e.pdf ab64bfbd8cc7e943aae6b8fd04c25a96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2383 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2211 Title A name given to the resource Dzieło a "granice sensu" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.72-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dzieło a „granica sensu" Wiesław Juszczak W pierwszym tomie huculskiej epopei Stanisława Vincenza, tam gdzie się opowiada o zdobyciu Złotej Bani przez rozbój­ ników pod w o d z ą młodego Dobosza, zawarty jest opis pewnego dzieła sztuki, przy k t ó r y m to opisie warto się zatrzymać: „Lecz Dobosz był zajęty szukaniem wymarzonych gołąbków brylantowych, o których wieść doszła aż na C z a r n o h o r ę . Mistrzowie słynni przygotowywali je tutaj w Złotej Bani na podarki dla cesarza czy też dla papieża. Prowadzony przez obznajomionego ze wszystkim dziada, Dobosz odnalazł je w j a k i m ś małym domku w obrębie twierdzy. Był szczęśliwy. Czegoś tak pięknego nie widział jeszcze w swoim życiu. M a t o w o - z ł o t e skrzydła gołębi, zrywające się do lotu, [...] a także piersi złotych p t a k ó w usypane były brylantowym pyłem, naśladują­ cym połysk piór. Dziób i oczy szlifowane z czarnych lub jasnych diamentów, oddawały po mistrzowsku rzeczywistość, ale zara­ zem czyniły j ą p o d o b n ą do snu." * „Sztuka jest bardzo małą sprawą w p o r ó w n a n i u ze złożonoś­ cią i bogactwem świata widzialnego" - powiada Miłosz w Po­ dróżnym świata. Ale, jeśli to pole odniesień rozszerzymy tak, że będzie obejmować nie tylko widzialność samą, sztuka - choć brzmi to paradoksalnie - wzrośnie w swoich funkcjach i swoich znaczeniach. „Mieć zawsze mocne poczucie rzeczywistości i konkretu" - notuje Paul Claudel w Dzienniku z roku 1910. M o ż n a odnieść to do rozmaitych sytuacji życiowych. Lecz Claudel ma tutaj na uwadze sytuację szczególną: postawę artysty, zadanie artysty. Słowo „rzeczywistość" musi bowiem w tym miejscu przypom­ nieć o innej notatce poety, wcześniejszej o lat cztery: „Rzeczywi­ stość, nie tylko rzeczywistość dostępna naszym zmysłom, ale totalna rzeczywistość rzeczy 'widzialnych i niewidzialnych'. Poezja n a p r a w d ę uniwersalna, katolicka." D o myśli tej powraca Claudel w wielu miejscach, między innymi w wydanych w 1928 roku Positions et propositions: „Przedmiotem poezji nie są więc, j a k się to często mówi, sny, złudzenia czy myśli. Przedmiotem jej jest święta rzeczywistość, w środku której raz na zawsze tkwimy. Wszechświat rzeczy widzialnych, k t ó r e m u Wiara przydaje wszechświat rzeczy niewi­ dzialnych. To wszystko co na nas patrzy i na co my patrzymy. Wszystko to jest dziełem Boga, którego opiewają z a r ó w n o pieśni i wiersze największych poetów, j a k śpiewy najskromniejszych p t a k ó w . [...] istnieje poesis perennis, która nie wymyśla swych tematów, tylko nieustannie powraca do tych, które poddaje jej Stworzenie, na sposób naszej liturgii, która jak pory roku nigdy nas nie nuży. Celem poezji nie jest, j a k pisał Baudelaire, sięganie 'do dna Nieskończoności aby znaleźć nowość', lecz wręcz przeciwnie, sięganie do dna skończoności by dotrzeć do tego, co niewyczerpane." I trawestując logion Jezusa: „ K t o nie jest ze m n ą , jest przeciwko mnie. I kto nie zbiera ze m n ą , rozprasza" ( M t 12,30; Ł k 11,23), Claudel dodaje: „Tylko prawda wszystko scala i łączy, a wszystko, co nie jest nią, rozprasza." Przyjmujemy, że autentyczne dzieło sztuki odsłania lub ma przynajmniej na celu odsłonięcie albo przybliżenie tego, co w dziedzinie innej niż dziedzina refleksji o sztuce nazwane zostało granicą sensu. Nazwa ta pochodzi z filozofii religii, z nauki o religii, mówiąc najogólniej. Fenomenologia religii Gerarda van der Leeuw rozpowszechniła ten termin, biorąc go 72 z dziś j u ż mniej znanej pracy, mianowicie z wydanych w 1914 roku Lebensformen Eduarda Sprangera, który tak wyrażenie objaśniał: „Religijny sens rzeczy to taki sens, za k t ó r y m nie może się j u ż kryć żaden sens dalszy czy głębszy. Jest to bowiem sens całości. Jest to ostatnie słowo. Ale sens ten nigdy nie będzie zrozumiany,. a słowo to nigdy nie zostanie wypowiedziane. Pozostaną zawsze czymś nas przewyższającym. Sens ostateczny jest tajemnicą, która ciągle się objawia, aby mimo to zawsze pozostać ukryta. Oznacza drogę aż do ostatniej granicy, gdzie j u ż rozumie się tylko jedno: że wszelkie rozumienie znajduje się 'po tamtej stronie'. Sens ostateczny jest zarazem granicą sensu." * Karen Blixen umarła w roku 1962. T u ż przed śmiercią, w wywiadzie dla duńskiego radia, mówiła między innymi: " W moim pojęciu na inspirację składają się wszystkie przeżycia i doświadczenia tworząc jedność, dzięki której to, co zwykle przychodzi nam zrozumieć z trudem, staje się nagle jasne, jakby zostało nam ofiarowane w darze." Dobrym komentarzem do tego m o ż e być fragment z biografii pisarki, pióra Judith Thurman: „ Z d a n i e 'zrozumiałam wszyst­ ko' albo 'nagle zrozumiałam wszystko' pojawia się jak niemal liturgiczna formuła w pisarstwie Karen Blixen. Oznacza ono poznanie wielkiej tajemnicy, którą każdy nosi w sobie od dawna pogrzebaną i nagle ją na nowo odkrywa. Opisuje chwile odsłaniające [...] szkielet naszej tożsamości." Niniejszy szkic powstał z p r ó b skomentowania filmu Gabriela Axela Uczta Babette (Babettes gaestebud, 1987), stanowiącego adaptację noweli Karen Blixen z roku 1950. Napisana po angielsku, nowela ta weszła do wydanego w 1953 roku zbioru opowiadań Anecdotes of Destiny. W twórczości Karen Blixen Babette's Feast zajmuje miejsce wyjątkowe: jest jej arcydziełem, albo należy do grupy paru takich jej kreacji najpełniejszych. F i l m Axela, bardzo wiernie transponując pierwowzór, osiąga ten sam, niezwykły, rzadki w filmowej sztuce poziom i ton. Jest i bez wątpienia pozostanie jednym z arcydzieł kina. Lecz skoro (co do natury arcydzieł należy) znany jest on w dość wąskim kręgu, konieczne staje się na samym wstępie najprostsze - i niestety bardzo upraszczające - wprowadzenie przynajmniej w sam jego temat. Akcja toczy się w opowiadaniu w małym norweskim miastecz­ ku portowym, Berlevaag. W filmie przeniesiona jest do Danii - do nadmorskiej wioski na północy półwyspu. Żył w miejscu takim pewien pastor, który, zapewne w początku lat dwudzies­ tych ubiegłego stulecia, zaczął skupiać wokół siebie grono wyznawców albo uczniów, wywodzących się spośród prostych rybaków i żeglarzy. Pewne cechy tej kongregacji duchowej mogłyby wskazywać na wpływy Swedenborga. T u jednak wystarczy stwierdzić, że zapoczątkowany przez pastora ruch odnowy religijnego życia rozprzestrzenił się na cały kraj, zys­ kując zwolenników w wysokich sferach szlachty i u królews­ kiego dworu. Pastor ożenił się p ó ź n o i rychło owdowiał. Sam zajmował się przeto wychowaniem dwóch córek, Marciny i Filipy, tak ochrzczonych na cześć Lutra i Melanchtona. Wychowanie było na pewno surowe, a nadto pastor sobie nie życzył, aby dziew­ częta opuściły dom. Mówił, że przy jego powołaniu ich pomoc zawsze mu będzie niezbędna. Córki nie sprzeciwiały się. Jednak ich niezwykła uroda i piękny głos młodszej siostry sprawiły, że dwukrotnie naruszony został na moment spokojny bieg ich życia. �Najpierw zjawił się w domu pastora zakochany w Marcinie młody oficer wysokiego rodu, Lorens Loewenhielm. Uzyskał tutaj wstęp dzięki swej pobożnej ciotce, k t ó r a od dawna wspierała działalność pastora, i której wiejska rezydencja znaj­ dowała się nieopodal. Ale młodzieniec szybko zrozumiał, że nie uda mu się wyrwać stąd dziewczyny, i mówiąc jej, że tu właśnie po raz pierwszy się dowiedział, że los jest nieubłagany, i że są na tym świecie rzeczy niemożliwe, odjechał na zawsze - j a k mu się zdawało. Następnie przybył t u , w celach krajoznawczych, a po wy­ stępach w Królewskiej Operze w Sztokholmie, znakomity francuski śpiewak, Achille Papin. Zobaczył Filipę i usłyszał nadzwyczajny jej głos w kościele, i postanowił związać z nią swoją karierę i swoje życie. U d a ł o mu się tylko tyle, że pastor wyraził zgodę, by udzielił pannie kilku lekcji śpiewu. Ale sama Filipa szybko z nich zrezygnowała, widocznie niepewna włas­ nego uczucia do nauczyciela. Po wielu latach Achille napisał list do sióstr. Prosił w nim, żeby jego oddawczynię, panią Babette Hersant, zechciały wziąć pod opiekę. Było to w okresie K o m u n y Paryskiej. Babette straciła męża i syna, i sama musiała uciekać z Francji. Siost­ rzeniec jej, pracujący na statku, który należał do skandynawskiej floty, mógł j ą zabrać. Achille Papin przypomniał sobie o domu pastora i dał jej polecający list. Informował w nim, że Babette umie gotować. Ale panie, żyjące bardzo skromnie (ojca j u ż dawno na świecie nie było), poświęcały wszystkie środki na charytatywne cele. Uznały że nie stać ich na zatrudnienie gospodyni. Babette jednak błagała, by pozwoliły jej zostać i pracować za darmo. Mówiła, że to dla niej ostatnia szansa w życiu. Siostry musiały ulec. Babette powiedziała kiedyś, że jedyną jej więzią z ojczyzną jest loteryjny los, dawno wykupiony i odnawiany co rok przez kogoś z paryskich przyjaciół. W kilkanaście lat po jej osiedleniu się w nowym miejscu dostała wiadomość, że na ten los p a d ł a główna wygrana: dziesięć tysięcy franków. Zbiegło się to z setną rocznicą urodzin pastora, k t ó r ą jego córki pragnęły j a k o ś uczcić. Babette uprosiła je, żeby jej pozwoliły przygotować na ten dzień kolację w stylu francuskim, za którą ona zapłaci z wygranych właśnie pieniędzy. Po wielu wahaniach Marcina i Filipa przy­ stały na to, t y m bardziej, że była to pierwsza p r o ś b a Babette od jej przybycia i - jak sądziły - z pewnością ostatnia przed, teraz już możliwym, jej powrotem do Francji. Babette jest bogata, myślały poza tym, i koszt jednego przyjęcia nie uczyni większej różnicy w jej zasobach. M i m o licznych niepokojów, wywołanych skalą i rodzajem z a k u p ó w , które kolację poprzedzały, wieczór udał się bardzo. T y m bardziej, że wywarł szczególne wrażenie i uznanie w oczach gościa zupełnie niespodziewanego, którego zaanonsowano w ostatniej niemal chwili. Był nim Lorens Loewenhielm obecnie emerytowany j u ż generał, który zrobił wielką karierę i przez szereg lat reprezentował swój kraj na dworach Petersburga i Paryża. Uderzającą cechą opowiadania z a r ó w n o , jak filmu, jest niebywała zwięzłość narracji i prostota wszystkich w nich użytych środków. Owa prostota i celność służą tutaj, j u ż w czysto zewnętrznym planie, temu co stanowi zasadniczy ekspresyjny efekt całej konstrukcji dramatycznej, w obu dziełach zasadniczo takiej samej. Służą nadaniu p o z o r ó w oczywistości rzeczom i zdarzeniom bynajmniej nie oczywistym, zagadko­ wym, niezwykłym. T o , co trzeba by uznać za otwarcie niepraw­ dopodobne, jest uprawdopodobniane na różne sposoby, z któ­ rych jednym jest najściślej określona historyczność faktów. Wiemy, na przykład, że końcowe i główne zarazem ogniwo akcji ma miejsce 15 grudnia 1885 roku. Wiemy zatem, że pastor urodził się w roku 1785. Wiemy, że Marcina przyszła na świat w roku 1836, a Filipa w 1837. Że w roku 1854 Lorens po raz pierwszy odwiedził dom Pastora, i że Achille Papin gościł tam w roku następnym. Że Babette przybyła tutaj w 1871, i t d . Cała ta siatka dat, podawanych wprost lub łatwo dających się odtworzyć, ma jakby przede wszystkim na celu urealnienie owych niepojętych zbiegów okoliczności, które nasuwają myśl o ingerencji sił nadprzyrodzonych, i które w p o r z ą d k u racjonal­ nym albo winny być uznane za zmyślenie, albo powinny stanowić wyzwanie dla wiary. Z drugiej strony los, albo Opatrzność, ujawnia t u swą władzę poprzez n i e p r a w d o p o d o b n ą symetrię zdarzeń. Wszystkie ich sekwencje biegną do jednego punktu, j a k i wyznacza kolacja wydana przez Babette. Niespełnione uczucia i pokrzyżowane plany spełniają się, ukazując swój ukryty ład i sens, będąc ostatecznie powodem i wytłumaczeniem owego wydarzenia centralnego, i w n i m zarazem swoje wytłumaczenie znajdując. T y m sposobem despotyzm pastora, jego egocentryzm tylko pozornie usprawiedliwiany szlachetnym powołaniem, teraz zo­ staje niby pokonany, przezwyciężony, ale równocześnie objawia się też w niespodziewanej prawdzie swoich istotnych skutków. Miłość Lorensa do Marciny i Achille'a do Filipy, odwzajem­ niana nieśmiało lecz natychmiast udaremniana i tłumiona, tryumfuje teraz w zupełnie innym niejako rejestrze. Dzięki śpiewakowi Babette trafia do domu córek pastora. Dzięki z pozoru przypadkowej, a koniecznej obecności generała na przyjęciu, i dzięki jego doświadczeniom, w które się rzucił za sprawą doznanego zawodu, poznana w pełni i oceniona właś­ ciwie może być wielkość dzieła Babette - bo kolacja jest wielkim dziełem sztuki, a Babette - wielką artystką. I t y m samym odkryte też zostają karty losu. Nagle odczytujemy zatajony d o t ą d plan. Dowiadujemy się na czym polegała gra. Poprzez dzieło, w miejscu przez dzieło stworzonym, objawić się wreszcie może działanie łaski. Generał Loewenhielm wstaje wówczas, by wypowiedzieć to jedno w zasadzie zdanie: „But the moment comes when our eyes are opened, and we see and realize that grace is infinite." Dowiadujemy się t y m samym, o czym jest Uczta Babette, co stanowi jej temat i treść najgłębszą. Jest to opowieść właśnie o dziele sztuki i o objawieniu się łaski - o czymś, co określić by m o ż n a jako coup de grace, gdyby wyrażenie to uwolnić od właściwego mu sensu idiomatycznego. * Powtórzmy: według Uczty Babette dzieło sztuki określa i j a k gdyby odsłania to miejsce, w które uderzyć ma i w które uderzyć może „ g r o m łaski". Każdy z tych dwu w ą t k ó w opowiadania (i filmu oczywiście), tylko w analitycznym planie wyraźniej dających się rozdzielić, wątek „religijny" więc i „artystyczny", ma do pewnego stopnia osobne rozpoznawcze znaki, i do pewnego stopnia kontrastuje z drugim. • Tekst Uczty Babette pełen jest jawnych albo utajonych - trawestowanych niekiedy - biblijnych cytatów. Członkowie zgromadzenia pastora mówią czasem słowami Biblii (np. opo­ wieść o gronie winnym pochodzi z Księgi Liczb, rzecz o zdradliwości języka - z Listu św. Jakuba). Kilkakrotnie powraca tu fragment z Psalmu LXXXV: „Miłosierdzie i prawda spotkają się z sobą; sprawiedliwość i pokój pocałują się" (wg Biblii Gdańs­ kiej). Jeden z h y m n ó w śpiewanych w kongregacji, a skom­ ponowanych - j a k czytamy - przez samego pastora, zawiera aluzję do zdań, które powtarza Mateusz (7,9-10) i Ł u k a s z (11,11): „ A któryż jest z was ojciec, którego gdyby prosił syn o chleb, izali da m u kamień? A l b o prosiłby o rybę, izali ma zamiast ryby da węża?" Powiada się, że Babette była ciemną M a r t ą w domu dwu jasnych M a r i i . A sama uczta jest wiązana w tekście z dwoma nowotestamentowymi wydarzeniami - z go­ dami w Kanie i z Zesłaniem Ducha św. To drugie tak jest w noweli przywołane: „ O tym, co się wydarzyło później tego wieczora, nic pewnego nie da się powiedzieć. Żaden z gości nie przypominał sobie potem tego jasno. Wiedzieli tylko, że pokoje wypełniły się niebiańskim światłem, tak jakby wiele małych promiennych aureoli zespoliło się w jeden wspaniały blask. Milczący starcy otrzymali dar języków. A uszy, całymi latami niemal głuche, otworzyły się n a ń . Sam czas połączył się z wiecznością. D ł u g o po północy okna domu lśniły j a k złoto i złocista pieśń płynęła w zimowe powietrze." 73 �* Postać Babette i niesiony przez nią temat artystycznego tworzenia nacechowane są na początku mroczną atmosferą. Karen Blixen (a za nią Axel i znakomita w tej roli Stephane Audran) w mistrzowski sposób rysuje wizerunek bohaterki: jednocześnie prosty i oczywisty, i zagadkowy, nieokreślony, wciąż pełen nieoczekiwanych możliwości, które się bezustannie odsłaniają i urzeczywistniają. W uformowany przez pastora świat, Babette wnosi wielostronną obcość: biograficzną, obycza­ jową, językową, wyznaniową. Nie demonstruje jej, ale się jej nie wyrzeka. Zarazem wchodzi w nowe otoczenie zupełnie, niemal wtapia się w nie, i pozostaje w istocie kimś tajemniczym, nikomu właściwie nie znanym. Kiedy zaś okoliczności pozwalają jej ujawnić to, co w niej i dla niej najważniejsze - jej powołanie i talent, ujawnia się równocześnie to także, co jej obcość do końca określa: jakiś rys pogański, który zawiera w sobie jej idea i forma ofiary. Mgliste zrazu zarysy tej formy budzą lęk i zgorszenie u wszyst­ kich. W jednym momencie przekreślone zostaje całe zaufanie, k t ó r y m przez czternaście lat Babette darzono. K t o ś wpada nawet na pomysł, by podejrzanego i niewątpliwie grzesznego podarunku Babette w ogóle nie zauważyć, by wszystko zbyć milczeniem i obojętnością. N i k t wtedy, a i do ostatniego momentu prawie nikt, nie domyśla się w owym kaprysie Francuzki ofiary i nikt nie jest w stanie ogarnąć jej rozmiarów. W przeciwieństwie do oczywistego dzieła miłosierdzia, w k t ó ­ rym wypełnia się treść życia córek pastora, ofiara Babette jest - nie tylko z pozorów - ciemna, nieprzenikniona, gwałtowna i okrutna. Przy całym wyrafinowaniu, objawiającym się ostate­ cznie w skutkach, u jej źródeł czai się coś pierwotnego. I najpierw przez to i w tym jest „ p o g a ń s k a " . Tutaj film Gabriela Axela dopowiada coś, co u Karen Blixen jest tylko zasugerowane i nieuchwytne w pierwszym spojrzeniu, W sekwencji przygoto­ wania uczty, reżyser pokazuje nam stosy zabitych zwierząt. Obok tego zaś mamy jeszcze wiele innych naocznych d o w o d ó w niepohamowanej rozrzutności, tak że wszystko ta składa się na obraz szaleńczego trwonienia i niszczenia dóbr, obraz „ p o tlaczu", w którym - j a k się na koniec okazuje - ginie ogromna na owe czasy suma dziesięciu tysięcy franków francuskich. Ten, ujawniający się raczej przed nią - jak wspomniano - niż w niej samej, „ p o g a ń s k i " charakter uczty, każe myśleć o ofierze Babette w kategoriach religijnych. „ P o g a ń s k i " bowiem znaczy w takim kontekście przede wszystkim „ k u l t o w y " , „religijny" właśnie, a tylko należący do innego religijnego p o r z ą d k u niż ten, który w danym otoczeniu powszechnie panuje. W samym opowiadaniu obraz uczty jest skromniejszy niż w filmie i poza historią o ogromnym żółwiu, który zjawia się w kuchni ku przerażeniu Marciny, niewiele się mówi o kulisach przyjęcia. Generał rozpoznaje i podziwia gatunki i roczniki win. Rozpoznaje kolejne dania: zupę żółwiową, bliny a la Demidoff i cailles en sarcophage. Te ostatnie są znakiem rozpoznawczym Babette Hersant, jej kunsztu słynącej nim paryskiej restauracji „Cafe Anglais". W opowiadaniu Lorens Loewenhielm myśli 0 tym, ale prawie nie uzewnętrznia swych wspomnień. W filmie zaś o tym opowiada, lecz nic z tego nie znajduje oddźwięku 1 zrozumienia u słuchaczy. W obu wypadkach nie dochodzi zatem do skojarzenia danych, które by pozwoliły ostatecznie odsłonić tajemnicę tej uczty, czyli zidentyfikować Babette. Generał nie widział jej w Paryżu, i tutaj też jej nie zobaczy. Poznaje dzieło, z k t ó r y m zetknął się już kiedyś. Ale nie próbuje dociec, j a k i m cudem dzieło to zawędrowało do domu pastora. Reaguje w j a k i m sensie prawidłowo: traci zaufanie do zmys­ łowych świadectw, poddaje się temu, co uznaje za niepraw­ dopodobne, co w rygorach potocznych za „rzeczywiste" uznane być nie może. Akceptuje zatem porządek, w j a k i został wprowa­ dzony, chociaż p o r z ą d k u tego żadnym sposobem wyjaśnić nie jest w stanie. „ G e n e r a ł Loewenhielm przestał jeść i siedział nieruchomo. Raz jeszcze powrócił do tej kolacji w Paryżu, o której myślał 74 w saniach. Zjawiło się tam danie niewiarygodnie wyszukane i smakowite, a on zapytał swego współbiesiadnika, pułkownika Galliffet, o nazwę tego. Uśmiechając się, pułkownik odpowie­ dział mu, że są to cailles en sarcophage. Następnie dodał, że to danie, zostało stworzone przez szefa tej właśnie restauracji, w której byli teraz, osobę u z n a n ą przez cały Paryż za najwięk­ szego kulinarnego geniusza epoki. Osobę, co najdziwniejsze, którą była kobieta. - Bo prawdziwie - rzekł pułkownik Galliffet - ta kobieta przeobraża kolację w Cafe Anglais w rodzaj miłosnej intrygi - miłosnej intrygi szlachetnego i romantycznego gatunku, gdzie już się zatracają różnice między cielesnym i duchowym prag­ nieniem i spełnieniem." Określenie „ r o m a n t y c z n y " jest tutaj ze wszech miar uzasad­ nione. Cytowany dialog umiejscowić wypada gdzieś na przeło­ mie piątej dekady ubiegłego wieku. Romantyzm, jako p r ą d artystyczny, trwa jeszcze, i choć w głównym nurcie jego fala słabnie i rozprasza się, dzięki temu właśnie zyskuje on na powszechności. Przez nazwę cailles en sarcophage Karen Blixen określa stylowe niejako cechy dzieła Babette. Przywołuje historyczno-archeologiczne upodobania tamtego czasu i m o ż e jeszcze g r o t e s k o w o - m a k a b r y c z n ą jego skłonność w „urabianiu atmosfery". Jest w nazwie tej wszystko: od ulegania modzie, po wykorzystywanie w sztuce kulinarnej inspiracji płynących z wiel­ kich duchowych odkryć epoki. Poza tym, dodajmy, nazwa owego dania każe myśleć znowu o jakiejś ceremonii kultowej, o rytuale, o ofierze. Mowa generała Loewenhielma, w której odsłonięty zostaje religijny i moralny sens uczty Babette, poprzedzona jest k r ó t k ą uwagą o działaniu wina. T u raz jeszcze odnajdujemy echo Dziejów apostolskich. Cud glosolalii, który wydarzył się w dniu Pięćdziesiątnicy, dwojako jest komentowany przez zgromadzo­ nych wokół wieczernika ludzi (2,12-13); „I zdumiewali się wszyscy, i dziwowali się, mówiąc jeden do drugiego: cóż to wżdy ma być? Lecz drudzy naśmiewając się, mówili: ci się młodym winem popili." W noweli podobnie usprawiedliwia się i jakby przesłania racjonalnymi argumentami irracjonalne zachowanie generała. W gruncie rzeczy m o ż n a tu dostrzec działanie jakiejś, z nieodgadnionych źródeł płynącej inspiracji. Lecz, jak wspomnieliśmy już, narratorka woli trzymać się ziemi. „ W t e d y generał poczuł, że nadszedł moment aby przemówić. Podniósł się i stał bardzo prosto. N i k t inny przy stole nie wstał żeby mówić. Starcy więc zwrócili nań oczy w podniosłym i radosnym oczekiwaniu. N a w y k l i do oglądania żeglarzy i włóczęgów, pijanych na u m ó r tęgą jałowcówką swego kraju, u żołnierza i dworzanina nie rozpoznali upojenia wywołanego najszlachetniejszym winem świata. - Miłosierdzie i prawda, przyjaciele moi, spotkały się ze sobą - powiedział generał. - Sprawiedliwość i szczęśliwość ucałują się wzajem. Mówił głosem czystym, wyćwiczonym na polach musztry i rozbrzmiewającym miłym echem w królewskich komnatach, a jednak mówił w sposób tak dla siebie samego nowy i tak dziwnie poruszający, że po pierwszym zdaniu musiał zrobić pauzę. Miał bowiem w zwyczaju troskliwie kształtować swe przemówienia, zawsze świadom swego celu. Lecz tu, przed tym prostym zgromadzeniem pastora, działo się coś takiego, jakby cała postać generała Loewenhielma, razem z jego u d e k o r o w a n ą piersią, stanowiła tylko środek do przekazania pewnego orędzia, które miało być ogłoszone. - Człowiek, przyjaciele moi - mówił generał Loewenhielm -jest słaby i głupi. Powiedziano nam, że łaski należy szukać na tym świecie. Ale w ludzkiej naszej głupocie i krótkowzroczności wyobrażamy sobie, że łaska boska jest ograniczona. Z tego powodu drżymy... Nigdy dotąd generał nie stwierdził, że drży. Był zdumiony do głębi, był wręcz zaszokowany słysząc, jak jego własny głos oznajmia ten fakt. - Drżymy przed dokonaniem w naszym życiu wybory, �a dokonawszy go, drżymy znowu z lęku, że wybraliśmy źle. Lecz nadchodzi chwila, gdy otwierają się nasze oczy i widzimy, przekonujemy się, że łaska jest nieskończona. Łaska, drodzy przyjaciele, nie żąda od nas niczego, tylko byśmy oczekiwali jej z ufnością i przyjmowali ją z wdzięcznością. Łaska, bracia, nie stawia żadnych w a r u n k ó w i nikogo z nas nie wyróżnia. Łaska bierze nas wszystkich na swe łono i obwieszcza powszechne przebaczenie. Spójrzcie! to, co wybraliśmy, jest nam dane, i to, czego nie przyjęliśmy, jest nam też zarazem udzielone. Tak! to, co odrzuciliśmy, jest wylane na nas w obfitości. Bo miłosierdzie i prawda spotkały się ze sobą, a sprawiedliwość i szczęśliwość pocałowały się wzajem." Ten moment olśnienia, w k t ó r y m wszystko to, czego generał doświadczył w życiu, objawia się jako „logiczna całość", nabiera nagle sensu, ukazuje swój głęboki sens - ta chwila otwiera się dzięki dziełu Babette. Owa uczta, będąca kreacją artystyczną, wyznacza, jak mówiliśmy, przestrzeń umożliwiającą widzenie, odczuwanie i pojmowanie całkowicie różne od „zwykłego", potocznego czy pragmatycznego. Uczta, jako dzieło sztuki, stawia swych uczestników wobec rzeczywistości pełnej, od­ słaniającej się we wszystkich swoich wymiarach. Zgęszczenie, intensyfikacja tego, co zmysłowe, jest tu taka, że doznaje jak gdyby przesilenia. N a co dzień szczelna spoistość tego, co naoczne, rozstępuje się tutaj, pęka, a w powstających szczelinach otwierają się niewidzialne perspektywy rzeczy, obszary „rzeczy niewidzialnych". Takie dzieło możliwe się staje dzięki ofierze. Każde wielkie dzieło ma w sobie coś z ofiary. Jest nią, albo z niej wyrasta. I , podobnie jak ofiara, dzieło nie „ k o m u n i k u j e " niczego tym, którzy z nim obcują. Lub inaczej: którzy dostają się w o k r ą g jego działania. Najważniejsze może przesłanie Uczty Babette zawiera się w odkrywaniu i uzmysławianiu nam tego, że dzieło sztuki, zarazem jako skupienie i wyzwolenie pewnej siły, energii, którą tu najwłaściwiej wypada określić jako siłę prawdy - że więc dzieło takie bierze nas w posiadanie, ogarnia nas sobą, zmusza do uczestniczenia w nim. Nie sposób zatem mówić tutaj 0 odbiorze i odbiorcach tego, co d o k o n a ł o się, co powstało w akcie tworzenia. Uczta Babette pokazuje jak, bez względu na „kompetencje", a nawet niezależnie od woli, wbrew chęciom 1 postanowieniom dzieło zniewala tych, którzy zostają wciąg­ nięci w jego orbitę. I jak, bez względu na doświadczenie, wiedzę, stan świadomości nawet, pozwala ono i każe ujrzeć to, na co nawet pośrednio może nie wskazywać, albo nie wskazuje z pozoru: ujrzeć „rzeczywistość t o t a l n ą " , „sens całości". D o ­ trzeć do „granicy sensu".Gdy bowiem Lorens Loewenhielm mówi o łasce, i gdy Babette wyznaje, że jeśli dawała z siebie wszystko, potrafiła d a ć innym szczęście doskonałe - oboje mówią o tym samym: o doznaniu nieskończonej, bezgranicznej pełni. „ T o , co wybraliśmy, jest nam dane, i to, czego nie przyjęliśmy, jest nam też zarazem udzielone." Powtórzmy: wielka sztuka sprawia, że stajemy się jej tworzy­ wem, „ m a t e r i ą " jej dzieł. Myśl sióstr zwróciła się k u panu Hersant oraz jego synowi, i westchnęły: - O, biedna Babette. - Tak, wszyscy odeszli - mówiła Babette. - D i u k de Morny, diuk Decazes, książę Naryszkin, generał Galliffet, Aurćlien Scholl, Paul Daru, księżna Paulina! Wszyscy! Dziwne nazwiska i tytuły osób, dla Babette utraconych, nieco zmieszały obie panie. Lecz w jej wyznaniu była tak nieskończona perspektywa tragedii, że współczując jej, obie doznały jej strat jak własnych i ich oczy napełniły się łzami. I znowu, po długim milczeniu, Babette nagle lekko uśmiech­ nęła się do nich i rzekła: - Jakże bym zresztą miała wracać do Paryża, Mesdames? Nie mam przecież pieniędzy. - Nie masz pieniędzy? - krzyknęły siostry równocześnie. - Nie - powiedziała Babette. - Ale te dziesięć tysięcy franków? - spytały siostry łamiącym się z przerażenia głosem. - Te dziesięć tysięcy franków zostało wydane, Mesdames - powiedziała Babette. [...] Panie wciąż nie miały słów. Ta nowina była dla nich niepojęta. Ale w końcu dzisiejszej nocy wiele rzeczy, w ten lub inny sposób, przekraczało granice rozumienia. [...] - Babette kochana - powiedziała łagodnie Filipa - nie powinnaś była wydawać dla nas wszystkiego, co masz. Babette posłała swej pani głębokie spojrzenie, dziwne spoj­ rzenie. Czy nie było litości, m o ż e nawet pogardy na jego dnie? - Dla pań? - odrzekła. - Nie. Dla siebie. Podniosła się i stała przed siostrami. - Jestem wielką artystką! - powiedziała. Odczekała chwilę i powtórzyła: - Jestem wielką artystką, Mesdames. Znowu głęboka cisza długo p a n o w a ł a w kuchni. Wreszcie odezwała się Marcina: - Więc teraz już przez resztę życia będziesz biedna, Babette? - Biedna? - rzekła Babette. Uśmiechnęła się jakby do siebie - Nie. Nigdy nie będę biedna. Powiedziałam paniom, że jestem wielką artystką. Wielki artysta, Mesdames, nigdy nie jest biedny. M y mamy coś, Mesdames, o czym inni ludzie nic nie wiedzą. [...] - Lecz ci wszyscy, o których mówiłaś - rzekła Filipa - ci książęta i wielcy ludzie Paryża, których wymieniłaś, Babette? Przecież walczyłaś przeciw nim. Byłaś z komunardami! Ten generał, o którym wspomniałaś, rozstrzelał twego męża i syna! Jak możesz boleć nad nimi? Ciemne oczy Babette napotkały wzrok Filipy. - Tak powiedziała - byłam z komunardami. [...] A ci, o których mówiłam, Mesdames, byli źli i okrutni [...] Ale, wszystko jedno, nie wrócę do Paryża, kiedy tamtych tam już nie ma. [...] Bo oni, Mesdames, tamci ludzie należeli do mnie. Byli moi. Moje biedne panie! panie nie m o g ą sobie w ogóle wyob­ razić, panie nie mogłyby uwierzyć, jak ogromnym kosztem wychowano ich i kształcono, żeby potrafili pojąć, jak wielką jestem artystką. M o g ł a m uszczęśliwiać ich. Jeśli dawałam z sie­ bie wszystko, i m mogłam dawać szczęście doskonałe. [...] Tak samo to czuł Monsieur Papin. [...] On sam m i tak powiedział: 'To straszne, to dla artysty nie do zniesienia, powiedział, kiedy się go popycha do tego, kiedy się go oklaskuje za to, co poniżej jego możliwości'. Powiedział: 'Przez cały świat idzie jedno wielkie wołanie artysty: Pozwólcie m i przejść samego siebie!'" Czerwiec-listopad Opowiadanie, tak jak i film, kończy się rozmową, w której zawarte jest osobliwe i ważne artystyczne credo. Tekst noweli jest w tym wypadku znacznie bardziej rozbudowany niż filmowa wersja dialogu. Marcina mówi: „ - Wszyscy zachowamy w pamięci ten wieczór, gdy już powrócisz do Paryża, Babette. Babette rzekła: - Nie wracam do Paryża. - Nie wracasz do Paryża? - wykrzyknęła Marcina. - Nie - powiedziała Babette. - Co bym robiła w Paryżu? Oni wszyscy odeszli. Utraciłam ich wszystkich, Mesdames. 1992 Nota: Cytaty z Claudela za: P. Claudel, Dziennik 1904-1955. Tłum. J. Rogoziński, Warszawa 1977; oraz G. Picon, Panorama myśli współczesnej, Paryż 1966. Fragment z E. Śprangera wg: G. van der Leeuw, Fenomenolo­ gia religii. Tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1978, s.721. Wypowiedź Karen Blixen oraz cytat z biografii J. Thurman za: "Literatura na Świecie" nr 11 (208), 1988. Wszystkie cytaty z Uczty Babette w moim przekładzie za wydaniem: Isak Dinesen, Anecdotes of Destiny, London 1958, s. 21-68. 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fbef001b5a96cc4dabf362776acc5fcf.pdf 4863dd52e74b3885ec514dbafa5a2057 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6257 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Grotowski, Jerzy (1933-1999) teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5834 Title A name given to the resource Dzieło Jerzego Grotowskiego jako przdmiot badań / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2006 t.60 z.1, s.132-157 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM ZBIGNIEW OSIŃSKI Dzieło Jerzego Grotowskiego jako „przedmiot badań” D zieło Grotowskiego jako przedmiot ba­ dań”. „Grotowski jako przedmiot badań”. mocno odczuwam przytłacza­ jącą dwuznaczność i ironiczną groteskowość tej sytu­ acji. Co to właściwie w tym przypadku znaczy: „przed­ miot badań”? Tak więc ja i mnie pod takimi czy inny­ mi względami podobni, jeszcze żyjący, rozprawiamy o nim, od kilku lat nieżyjącym. On zaś taktownie mil­ czy, zostawiwszy niektóre ślady swojej obecności w tym świecie oraz pamięć swoich dzieł czy dzieła. Można bo­ wiem wszystkie jego spektakle i „przedsięwzięcia” pozaspektaklowe traktować jako jedno dzieło. Tak czy ina­ czej mamy tu jednak do czynienia z „dojmującym bra­ kiem symetrii” - jak dojmująco trafnie określił tego ro­ dzaju sytuacje współczesny antropolog.2 Trzydzieści lat temu, w czerwcu 1975 roku uczestni­ czyłem w spotkaniu publicznym na temat Grotowskiego i jego Teatru Laboratorium. Odbywało się ono w Sali Se­ natu Uniwersytetu Wrocławskiego, w obecności rektora i kilkudziesięciu zaproszonych gości, którzy przyjechali z całego świata na Uniwersytet Poszukiwań Teatru N a­ rodów stanowiący część Sezonu Teatru Narodów, który odbywał się w Warszawie. Pozwolę sobie przywołać frag­ ment wystąpienia Grotowskiego sprzed trzydziestu lat: „Z przyczyn i dla celów całkowicie odmiennych przybyli tutaj różni uczestnicy. Są pomiędzy nami tacy, którzy pragną odnaleźć pewną formułę prawie że na­ ukową, jakąś metodę niby to naukową wiodącą do twórczości, rodzaj klucza do twórczości. Z mojego punktu widzenia jest to jednak niemożliwe, ponieważ twórczość jest raczej rodzajem awantury, przygody, ry­ zyka. Sztuka jest pewnym rodzajem pragnienia, próbą przejścia poprzez mur, a tym, co dzięki niej możemy uzyskać, jest świadomość, czym jest ten mur. Jest to je­ dyna rzecz, jakiej można się dowiedzieć”.3 W ten sposób Grotowski określił swój stosunek do wszelkich prób dokonywania przekładów dzieła sztuki i procesu twórczego na język dyskursywny. Usiłowania takie są właściwie zawsze skazane na niepowodzenie, co jednak nie oznacza, że nie należy ich podejmować. Nie mam pewności, czy mówiąc o Grotowskim, ma­ my na myśli tego samego człowieka. Zapewne każdy z nas znał go inaczej, a ci, którzy nie poznali go w ogóle, mają inne wyobrażenia od tych, którzy spotykali się z nim w różnych fragmentach jego życia i drogi twórczej. Dzięki temu wiedza każdego z nas jest tak bądź inaczej, na różne sposoby fragmentaryczna, nawet wiedza Lu­ dwika Flaszena, który współpracował z Grotowskim naj­ dłużej, bo przez pełnych dwadzieścia pięć lat. Wbrew pozorom nie jest to problem akademicki, lecz o zupełnie zasadniczym znaczeniu i wielorakich konsekwencjach. Gdy mówimy o Grotowskim, bardzo ważne jest za­ dać sobie pytanie: o kim właściwie mówimy, a dokład­ niej - o jakim jego obrazie czy obrazach? Ludzie zna­ jący go bliżej wiedzą, że bardzo świadomie i można po­ wiedzieć metodycznie kreował on swój obraz „na ze­ wnątrz”, dla innych. W efekcie obraz ten był i jest również dzisiaj inny w Polsce, a inny na przykład w Danii, gdzie wyraźnym centrum refleksji i badań był od początku Nordisk Teaterlaboratorium pod kierun­ kiem Eugenia Barby, jeszcze inny we Francji, Wielkiej Brytanii, Włoszech, USA, Rosji czy krajach Ameryki Południowej. Różnice są pod niejednym względem za­ sadnicze, przy czym obraz ten był i jest dynamiczny, zmieniał się i ciągle jeszcze zmienia. Grotowski wcześnie zrozumiał, że wykreowanie swojego obrazu na użytek publiczny, owego „egregora”,4 jak sam to nazywał, stwarza gwarancję siły i sku­ teczności działania dla kogoś, kto prowadzi jakąś pu­ bliczną działalność. Stąd też przywiązywał do tego takie znaczenie. Chyba najbardziej wprost powiedział o tym 132 Jerzy Grotowski, Wrocław 1968. Fot. Teatr Laboratorium �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ w rozmowie z Andrzejem Bonarskim z roku 1975: „Jeszcze w 66-tym, kiedy byliśmy w Teatrze Naro­ dów w Paryżu, miałem spotkanie z dziennikarzami, na którym powiedziałem: «Dobrze, dobrze! Tutaj opowia­ dacie takie rzeczy, takie pytania są stawiane, ale ja wi­ dzę, co będzie za kilka lat. Za kilka lat tutaj - a działo się to wtedy w teatrze «Odeon» - po tych schodach bę­ dzie chodził ktoś, kto na przykład wynajdzie teatr dziki. Może to być człowiek z Montrealu i będzie się nazywał Dupre, a może z Zielonego Wybrzeża i będzie się nazy­ wał Kumba, nie wiem. On będzie schodził, wy będziecie stali z aparatami fotograficznymi i będziecie mówili: „Wszystko się skończyło, nic się nie liczy, teraz jest już tylko «teatr dziki»”. A tam, na dole schodów będę stał ja, z kapeluszem i zwrócę się do niego i powiem mu: daj mi pięć franków, Kumba. I ja też byłem kiedyś sławny. Zakres masowego przekazu powoduje, że dopóki jest się w oświetleniu, dopóty daje to możliwości. Pod warunkiem, że człowiek nie utożsamia się z wykreowa­ ną figurą. Oto figura; figura to ten, który uzyskuje na­ grody, tytuły, zaszczyty, witany jest przez mężów stanu albo przyjmowany przez monarchów. To wszystko na­ leży do jednego obiegu; to jest figura. Ważne jest, że­ by wiedzieć o tym, że figura istnieje i nie utożsamiać się z nią, bo jest tworem wykreowanym. W średnio­ wieczu takie twory nazywano egregorami, wierzono i ja tak wierzę - że istnieją. Dopóki człowiek nie utoż­ samia się z egregorem - a ten istnieje, to ma się znacz­ ne możliwości dysponowania środkami. N a przykład doświadczenia, które teraz prowadzimy w różnych kra­ jach, a więc tam, gdzie nie mamy stałej bazy, są - przez sam ten fakt - doświadczeniami kosztownymi [...]. Otóż, gdyby nie było egregora, to nie byłoby tych pie­ niędzy; nikt by na to wszystko nie dał grosza, bo prze­ cież jest płacone nie dla wartości sprawy - jeżeli taka istnieje, a wiem, że istnieje - tylko jest płacone dla egregora. Z tego punktu widzenia istnienie egregora jest celowe i należy o tym pamiętać. Ono daje szeroki dostęp do ludzi, forum. Ale jest kruche. Jeżeliby sie­ dzieć na górze i siedzieć, to żeby się człowiek wściekł, i tak mu koronę zedrą. [...] Następną sensacją i tym, co do konsumpcji, jest obalenie idola”.5 Najprawdopodobniej dogłębnie poznał on ten me­ chanizm i nauczył się tej umiejętności, a w każdym ra­ zie rozwinął ją w stopniu zupełnie wyjątkowym, jeszcze wówczas, gdy był działaczem politycznym tak zwanego Polskiego Października 1956 roku, ale najpewniej całe jego życiowe doświadczenie wywarło znaczący wpływ na taką postawę. Okazało się po prostu, że to kreowa­ nie własnego obrazu sprawdza się w codziennym życiu, jest skuteczne. Dlatego też można było odnieść wraże­ nie, że relacje Grotowskiego z ludźmi niemal zawsze były przezeń w jakiś sposób reżyserowane. Z drugiej strony jednak, co równie ważne: nigdy nie mylił on tej wykreowanej przez siebie samego persony z rzeczywi­ stym aktem twórczym, z pracą nad dziełem. Powołam się tutaj na świadectwo Ludwika Flaszena: „Miał zdolność jasnego rozróżniania porządków: taktyki od istoty rzeczy. Sugestywność liczby i siły nie skusiła go, jak dzieje się to często z ludźmi teatru. Bacznie pilnował swego marginesu, swego statusu od­ mieńca - trzymając się z daleka od wielkich scen, od egzaltującego dyszenia ogromnych widowni, od świa­ tła jupiterów. Kanały publicznej informacji selekcjo­ nował pedantycznie i stawiał im - w zamian za dostęp - skomplikowane i niezwyczajne wymagania”.6 Nie miał złudzeń: media, a także wychowani na nich ludzie żywią się właśnie tym sztucznym, wykre­ owanym obrazem, pozostając w konsekwencji jedynie na samej powierzchni zdarzeń i nie docierając właści­ wie nigdy do „esencji”. I tego tylko potrzebują. Stąd właśnie sztuka kreowania własnego „egregora” była dla Grotowskiego tak ważna. Mówi się czasami o Grotowskim, że oddziaływał on na ludzi przede wszystkim poprzez samą swoją obec­ ność, a potem dopiero poprzez siłę swojej wizji i jej promieniowanie. Prawdopodobnie na niewiele zdała­ by się jego obecność, gdyby nie było za nią tego, co ją uwiarygodniało, to znaczy: Teatru Laboratorium w Opolu i we Wrocławiu wraz z kilkoma przedstawie­ niami, które weszły do historii i do legendy światowe­ go teatru, wydanej w 1968 roku książki Towards a Poor Theatre i jej recepcji, wreszcie działającej od roku 1985 „pustelni artystycznej” w oddalonej kilkanaście kilometrów od Pontedery wiosce Vallicelle, gdzie przez sześć dni w tygodniu pracowało się od ośmiu do czternastu godzin dziennie, oraz obiektywnych wyni­ ków tej pracy, której zapraszani świadkowie i zespoły dawały swoje świadectwo - każdy z nich na swój wła­ sny sposób. Istnieje oczywiście problem: co nazwiemy „dzie­ łem” Jerzego Grotowskiego? Czy są nim tylko wyreży­ serowane przez niego przedstawienia, takie jak Akro­ polis, Tragiczne dzieje doktora Fausta, Książę Niezłomny i Apocalypsis cum Figuris, czy też był nim również, a może nawet przede wszystkim on sam? Refleksja nad Grotowskim jako człowiekiem ma długą tradycję. Jej początki sięgają lat pięćdziesiątych, a za swego ro­ dzaju zwieńczenie można uznać przywołany już tutaj tekst Ludwika Flaszena, napisany na wiadomość o śmierci Grotowskiego, oraz artykuł Mirosława Ko­ cura Grotowski jako dzieło sztuki opublikowany w roku 2001 na łamach „Pamiętnika Teatralnego”. Oto kon­ kluzja tego ostatniego: „Grotowski praktykował teatr także w życiu co­ dziennym. [...] W dużym stopniu był autorem same­ go siebie i swoich kolejnych wcieleń... Był bezwzględ­ ny wobec własnych słabości, zdolny do największych wyrzeczeń. [...] To on w dużym stopniu był autorem własnego wizerunku. Jest przykładem artysty, który tworząc siebie definiował i przeobrażał współczesną kulturę”.7 133 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Zatem mówiąc o Grotowskim, dobrze jest uświa­ domić sobie za każdym razem, o kim właściwie mówi­ my. On ciągle zmieniał się, ewoluował, należał do tych artystów, u których nie daje się radykalnie od­ dzielić „życia” od „twórczości”, przy czym powiązania te były nadzwyczaj subtelne, a żadne jego dzieło arty­ styczne nigdy nie stało się po prostu ilustracją jakie­ goś fragmentu biografii. Za żadną cenę nie chciał też stać się swoim własnym epigonem. Był na to niezwy­ kle wyczulony. W liście do Eugenia Barby z 5 kwiet­ nia 1965 roku napisał: „Myślę, że uchwycił Pan to, co było samym sednem naszych poszukiwań w Opolu (i teraz we Wrocławiu, oczywiście), to znaczy ducha zmiany i rozwoju, autokorekty i kontrpropozycji stawianych samemu sobie to znaczy zasadę metody otwartej, twórczej, a nie za­ mkniętej, recepturalnej”.8 W tym miejscu podam jeden tylko przykład. Jak wiadomo, Polska jest jednym z niewielu krajów, gdzie do dzisiaj nie istnieje przekład Towards a Poor Theatre. W różnych sytuacjach słyszałem opinię, jakoby sami Polacy nie byli zainteresowani jej wydaniem. Prawda jest jednak inna: to sam autor nie był dostatecznie za­ interesowany wydaniem tej książki w Polsce. Niedłu­ go po ukazaniu się jej pierwodruku w języku angiel­ skim, nakładem duńskiego wydawnictwa Odin Teatret Forlag,9 przygotowany był polski przekład Janiny Hery. Jak można było jednak przewidzieć, Grotowski zakwestionował go właściwie od początku do końca, bo niezależnie od takich czy innych wad tego przekła­ du było jasne, że nikt oprócz niego samego nie był po prostu w stanie przygotować tej książki w taki sposób, aby mogło go to usatysfakcjonować. Oświadczył przy tym, że sam nie ma czasu zająć się polską wersją książ­ ki. W tej sytuacji Państwowy Instytut Wydawniczy w Warszawie musiał rozwiązać umowę z autorem, bo najzwyczajniej nie miał innego wyjścia. Taka sytuacja trwała praktycznie ponad trzydzieści lat: od roku 1968 aż do śmierci artysty. Dwadzieścia jeden lat po pierwodruku, czyli w ro­ ku 1989, niejako zamiast Ku teatrowi ubogiemu ukaza­ ła się we Wrocławiu książka Grotowskiego Teksty z lat 1965-1969;10 jej pierwszy nakład wynosił 500+25 eg­ zemplarzy. Rok później ta sama oficyna opublikowała drugie, „poprawione i uzupełnione” wydanie, tym ra­ zem w nakładzie 2500 + 25 egzemplarzy, a jesienią 1999 roku pojawiło się trzecie wydanie (wysokości na­ kładu nie podano). Dzisiaj wiemy, że jest to jedyna książka Grotow­ skiego opublikowana za jego życia w ojczyźnie. Znala­ zły się w niej cztery teksty z Towards a Poor Theatre, których pierwodruki lub tłumaczenia, dokonane przez Grotowskiego lub Flaszena (wszystkie niewątpli­ wie konsultowane z Grotowskim i z jego akceptacją), ukazały się w polskich czasopismach (we wrocław­ skiej „Odrze” i w jednym przypadku w podówczas jeszcze dwutygodniku „Teatr”). Są to w kolejności: Ku teatrowi ubogiemu (Towards a Poor Theatre), Aktor ogołocony (jest to obszerny fragment wykrojony z The Theatre’s New Testament an interview with Jerzy Gro­ towski by Eugenio Barba), Nie był cały sobą (He Wasn’t Entirely Himself) oraz Techniki aktorskie (The Actor’s Technique an interview with Jerzy Grotowski by Denis Bablet). Jest także pięć innych tekstów: Te­ atr Laboratorium 13 Rzędów. Jerzy Grotowski o sztuce aktora (tekst traktujący przede wszystkim o tradycji Teatru Laboratorium, pierwodruk w Polsce, tłuma­ czenia na fiński,11 ukraiński,12 słowacki, węgierski13 i rosyjski nie tłumaczony dotychczas na inne języki), dalej Teatr a rytuał, Ćwiczenia, Głos i Odpowiedź Sta­ nisławskiemu. Do drugiego i trzeciego wydania książki wszedł również Performer, umieszczony jako ostatnia pozycja Aneksu. Jednak Grotowski stanowczo nie zgodził się na przedrukowanie w Tekstach z lat 1965-1969 dwóch rozdziałów wchodzących w skład Towards a Poor The­ atre. Były to: Methodical Exploration (pierwodruk uka­ zał się w „Tygodniku Kulturalnym” z 23 kwietnia 1967 pod tytułem Laboratorium w teatrze. Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Bogusław Czarmiński; wkrótce potem w programie do ostatniej, piątej wersji Akropolis według Wyspiańskiego - pierwszy pokaz od­ był się 17 maja 1967 roku we Wrocławiu - zamiesz­ czona została wersja skrócona, już bez pytań i podpisa­ na tylko przez Grotowskiego, a zatytułowana Teatr La­ boratorium. Instytut Badań Metody Aktorskiej) oraz Sta­ tement of Principles (polski przekład Aleksandry A m ­ bros opublikował miesięcznik „Polska” w lipcu 1971 roku pod tytułem Wyłożenie zasad). Jeśli chodzi o ten ostatni tekst, argumentem Grotowskiego było to, że przekład nie był przez niego autoryzowany, a on sam nie ma czasu, aby zająć się tłumaczeniem - sytuacja była zatem oczywista. Natomiast pierwodruk pierw­ szego tekstu był niewątpliwie autoryzowany, zaś za­ mieszczenie go najpierw w programie do Akropolis, a następnie włączenie do swojej książki zdawało się podkreślać jeszcze jego znaczenie dla samego autora. A jednak w telegramie z Pontedery, datowanym 20 marca 1989 roku, napisał do mnie: „[...] stanowczo nie drukujcie ani Wyłożenia zasad, ani Instytutu Badań Metody Aktorskiej”.14 Tego samego dnia, w rozmowie telefonicznej, w taki sposób uzasadnił swoją decyzję: „Wycofuję Wyłożenie zasad, ponieważ jest to nieauto­ ryzowany i zawierający błędy przekład, zaś w drugim tekście trafne jest jedynie porównanie Teatru Labora­ torium z Instytutem Bohra, a wszystko inne jest sztuczne” .15 Grotowski powiedział też wtedy, że po dwudziestu dwóch latach od daty pierwodruku nie może się już pod tym podpisać i po prostu nie życzy so­ bie przedruku. Dyskusja była skończona. Tymczasem ten sam tekst przedrukowywany był na całym świecie w licznych wydaniach Towards a Po- 134 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Włochy 1983. Fot. Maurizio Buscarino or Theatre, a także tłumaczony na coraz to inne języki - ostatni przekład książki za życia autora ukazał się w Rumunii w grudniu 1998 roku.16 Okazuje się, że właściwie tylko w Polsce Instytut Badań Metody Aktor­ skiej nie mógł zostać przedrukowany. Jest oczywiste, że brak zgody na opublikowanie jednego z rozdziałów książki był w tym wypadku równoznaczny z niezgodą jej autora na ukazanie się całości. Nie potrafię zrozumieć, dlaczego Grotowski (przy­ najmniej od pewnego momentu) nie chciał, żeby jego Towards a Poor Theatre ukazała się po polsku. Rów­ nież on sam nigdy nie odpowiedział na to pytanie w sposób jednoznaczny. W tej sytuacji jesteśmy skaza­ ni na domysły i hipotezy. Prawdopodobnie od roku 1989 uznał, że lepiej funkcjonują wydane wtedy wła­ śnie po raz pierwszy w Polsce Teksty z lat 1965-1969, a Towards a Poor Theatre należy już do przeszłości, chociaż w kwietniu 1988 podczas mojego pobytu w Workcenter mówił jeszcze najwyraźniej o „nowej wersji książki Ku teatrowi ubogiemu", a nawet przedsta­ wił jej pierwszy zarys, który zresztą stał się wkrótce punktem wyjścia do pracy nad Tekstami z lat 1965-1969. Prawdopodobnie? W cytowanym telegramie z 20 marca 1989 roku napisał również: „Teraz ani później nie drukujcie starych tekstów z lat 1959—1964".17 Doprawdy nie wiem, jaki był powód takiej decyzji. Zarazem jednak Grotowski zaakceptował obszerne cy­ taty ze swoich tekstów z tamtych lat, na przykład w mo­ jej książce Grotowski i jego Laboratorium opublikowanej w roku 1980 przez Państwowy Instytut Wydawniczy. Czy stało się tak dlatego, że robiłem to na moją własną odpowiedzialność? Nie jest to dla mnie do dzisiaj jasne. W tym miejscu powinienem wspomnieć, że Gro­ towski poprosił mnie o wyszukanie w polskich archi­ wach i czasopismach jego publikowanych, a zwłaszcza niepublikowanych wystąpień politycznych z lat 1956 i 1957. Prośbę tę spełniłem i wysłałem kserokopie do Pontedery. Wiem, że jego zamierzeniem było przygo­ towanie tych tekstów do publikacji. Po prostu nie starczyło mu już na to czasu. Faktem jest, że Grotowski nie był zainteresowany tym, aby niektóre jego teksty drukowane na Zacho­ dzie były tłumaczone w Polsce. Bywało jednak i tak, że nie życzył sobie, aby pewne polskie teksty zostały prze­ tłumaczone. Do pierwszych należał tekst o Gurdżijewie Cetait une sorte de volcan, oparty o trzy spotkania przeprowadzone w Paryżu w lutym 1991 roku, a opu­ blikowany rok później po francusku, w Szwajcarii18 - 135 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ostatecznie polski przekład ukazał się blisko trzy lata po śmierci Grotowskiego, z okazji konferencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - oddzia­ ływanie i znaczenie”, która odbyła się w listopadzie 2001 roku we Wrocławiu.19 Do drugiej grupy można zaliczyć przede wszystkim jego polskie teksty sprzed 1965 roku, zarówno opublikowane jak i pozostające w rękopisach bądź maszynopisach. Zmieniał się również język Grotowskiego, zarówno ten używany podczas publicznych wystąpień i w publi­ kacjach, jak i ten, którego używał w kontaktach z naj­ bliższymi współpracownikami. W jego wypowiedziach pochodzących z różnych okresów można znaleźć rze­ czy różne, niekiedy nawet wyglądające na sprzeczne. N a przykład - wbrew temu, co począwszy od lat sześć­ dziesiątych sam mówił na ten temat - w latach 1957-1961/1962 jako własna tradycja znacznie bliższy był mu Wsiewołod Meyerhold niż Stanisławski. Z ca­ łą zaś pewnością odnosiło się to do dwóch spraw: au­ torstwa spektaklu (autorem spektaklu jest reżyser) i jego montażu . Dlatego właśnie przy wszelkiej inter­ pretacji takich czy innych działań i/lub słów Grotow­ skiego bardzo użyteczne, a czasami wręcz niezbędne jest nie tylko uwzględnienie dokładnej daty, ale w miarę możliwości również kontekstu sytuacyjnego. Chciałbym podkreślić, że Grotowski miał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiek­ tywnym” życiem lub - bardziej uczenie - „funkcjono­ waniem tekstu”. Chciałbym podkreślić, że Grotowski posiadał zupełnie wyjątkowe wyczucie tego, co bywa nazywane „obiektywnym (to znaczy niezależnym od autora) życiem lub - bardziej uczenie - «funkcjono­ waniem» tekstu”. W listopadzie 1965 roku, po lektu­ rze maszynopisu mojego eseju o Księciu Niezłomnym w Teatrze Laboratorium, przeznaczonego dla poznań­ skiego „Nurtu”,20 napisał do mnie: „Pański artykuł nie jest ani zły ani niegodny, ani nawet nieprawdziwy. Zdaje się, że mnie Pan nie zrozu­ miał dokładnie i że będziemy mogli wyjaśnić sobie sprawę dopiero w rozmowie bezpośredniej. Miałem zastrzeżenia i to na tyle pilne, aby do Pana telefonować (w celu uniknięcia pewnych analogii w tekście przeznaczonym dla «Nurtu»), ale w porząd­ ku, że tak powiem, ziemskim, a nie wiecznym. Jak to się dzieje, że mnie Pan nie zrozumiał? Tekst drukowany funkcjonuje jakby niezależnie od autora i nawet od «słuszności». Staje się przedmiotem, który przez różnych ludzi w rozmaity sposób i do różnych ce­ lów może być docześnie użytkowany. O to tutaj cho­ dziło i chodzi nadal”.21 Dzisiaj, po wielu już latach od tamtego czasu, mu­ szę przyznać, że tych kilka zdań dało mi wtedy bardzo dużo do myślenia. Dla młodego człowieka, niemal po­ czątkującego jako autor, była ta lekcja bezcenna. Przez całe swoje twórcze życie Grotowski, na ile było to tylko możliwe, czuwał nie tylko nad własnymi Jerzy Grotowski, Klub Studentów Riwiera-Remont w Warszawie, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik tekstami, które przed autoryzacją opracowywał za­ zwyczaj długo i niezwykle starannie, ale również nad przeznaczonymi do druku tekstami swoich współpra­ cowników, którzy mieli niepisany obowiązek uzgad­ niania z nim (lub Ludwikiem Flaszenem) wszystkiego, co w jakikolwiek sposób miało zostać podane do pu- Jerzy Grotowski i Stefan Morawski (prowadzący spotkanie), Warszawa, 5 grudnia 1976. Fot. Jerzy Kośnik 136 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jerzy Grotowski, Paryż 1968 blicznej wiadomości. W taki sposób Grotowski stero­ wał recepcją zarówno własną, jak i prowadzonej przez niego placówki. Stawiałem sobie czasami pytanie o charakter tego, co Grotowski nazywał „pragmatyzmem”. A jednocześ­ nie wiedziałem, że gdyby postępował inaczej, najpew­ niej nie zaistniałby Teatr Laboratorium. Zdając sobie z tego doskonale sprawę, prowadził on pewnego rodza­ ju grę z władzą, nigdy przy tym nie wchodząc z nią w otwarty konflikt. Chyba jedynym wyjątkiem była trwająca zaledwie osiem miesięcy, ale za to niezwykle intensywna działalność polityczna w Październiku 1956 roku.22 Dopiero po ostatecznym wyjeździe z Pol­ ski w 1982 roku Grotowski zaczął inaczej kreować wi­ zerunek własny i Teatru Laboratorium, począwszy od nadania swojej decyzji emigracyjnej jednoznacznie po­ litycznej interpretacji, według której był to jego pro­ test wobec wprowadzenia w Polsce stanu wojennego. Nie twierdzę bynajmniej, że ten powód nie odegrał istotnej roli przy podejmowaniu decyzji; nie sądzę jed­ nak, aby był to powód jedyny, a tym bardziej najważ­ niejszy. Co najmniej równie ważnym powodem jak stan wojenny w Polsce były dla tej decyzji Grotowskie­ go jego motywy twórcze, takie jak potrzeba doświad­ czenia nowej przygody twórczej z innymi ludźmi. Z czasem przygoda ta uzyskała imiona: Dramat Obiek­ tywny, Sztuki Rytualne, Sztuka jako wehikuł. Jednym z przykładów zmiany stanowiska Grotow­ skiego może być dokonana już na Zachodzie autointerpretacja Księcia Niezłomnego w Teatrze Laborato­ rium. Oto dwa przytoczenia z jego publicznych wystą­ pień, oba z roku 1990. Pierwsze z nich nastąpiło w trakcie wieczoru poświęconego Ryszardowi Cieśla­ kowi w dniu 9 grudnia 1990 roku, w ramach sesji «Se­ cret de l’acteur» zorganizowanej przez Académie Expérimentale des Théâtres przy współpracy Théâtre de l’Europe w sali Odeon w Paryżu: „W Księciu Niezłomnym chrześcijański książę w czasie wojny między chrześcijanami (Hiszpanami) a muzułmanami (Maurami) zostaje wzięty do niewoli i poddany całej serii brutalnych nacisków i tortur, któ­ re mają go złamać. W jakimś sensie są to więc dzieje męczennika. Pracując nad tym tekstem, wiedzieliśmy, że w przedstawieniu powinna pojawić się struktura narra­ cyjna, jakby «opowieść» o męczeństwie. [...] Pojawiło się też kilka aluzji do sytuacji Polski naszego wieku; na przykład postaci inne poza Księciem odziane były w to­ gi i oficerskie buty prokuratorów wojskowych. Aluzje tego typu nie były jednak istotą przedstawienia.23 Drugi cytat pochodzi z tekstu Od zespołu teatralne­ go do sztuki jako wehikułu, którego pierwodruk ukazał się w roku 1992 na łamach wrocławskiego „Notatnika Teatralnego”: „Otaczające go [Ryszarda Cieślaka - Księcia N ie­ złomnego] postacie, odziane w togi prokuratorów woj­ skowych, kojarzyły się z Polską tamtego czasu (1965). Ale oczywiście to nie było kluczem”.24 Wydaje się znamienne, że Grotowski nigdy nie ujawnił tego lokalnego odniesienia Księcia Niezłomne­ go, kiedy mieszkał i pracował w Polsce. Ponadto dla ludzi, którzy widzieli przedstawienie, jak autor niniej­ szego tekstu, sugerowane po wielu latach odniesienie do „Polski tamtego czasu”, wcale nie było wówczas czytelne, zaś kostiumy aktorów mogły odsyłać do wie­ lu krajów i różnych epok historycznych. (Można się im zresztą przyjrzeć na zachowanych zdjęciach i filmie do­ kumentalnym z przedstawienia). Jest to moim zda­ niem przykład zawężenia sensu własnego dzieła w wy­ niku późniejszej interpretacji dokonanej przez artystę. Zapewne nie chciał komplikować sobie stosunków z władzami, a decydujący argument stanowiły dla nie­ go zawsze poziom pracy twórczej jego i zespołu Teatru Laboratorium, czyli „dzieła”, oraz możliwość kontynu­ acji i rozwoju tej pracy. To i tylko to miało znaczenie. Czy jako artysta był anarchistą w sztuce? Byłbym ostrożny wobec takich wniosków. Anarchizm oznacza bowiem w pierwszej kolejności brak zaufania do życia 137 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ instytucjonalnego, do wszystkiego, co instytucjonalne. Anarchista buduje własną strefę wolności niezależnie od istniejących instytucji bądź świadomie je kontestu­ jąc. To prawda, że Grotowski bywał nieufny wobec in­ stytucji teatralnych, często ostro je krytykował, zwłaszcza w latach 1957-1966. Tylko że jednocześnie trudno przeoczyć, że wszystkie jego znaczące przedsię­ wzięcia artystyczne powstały w konkretnych instytu­ cjach, o których byt walczył z właściwymi mu determi­ nacją i roztropnością jednocześnie. Instytucje te nosi­ ły nazwy: Teatr 13 Rzędów, Teatr Laboratorium 13 Rzędów, Teatr Laboratorium, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Instytut Laboratorium, Workcenter of Jerzy Grotowski, Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards. Znamienne jest, że od września 1959 roku, kiedy objął kierownictwo Teatru 13 Rzędów w Opolu, wyre­ żyserował tylko jeden spektakl poza swoją siedzibą. Był to Faust według Goethego w Teatrze Polskim w Po­ znaniu. Wszystko inne zrealizował w ramach kierowa­ nych przez siebie instytucji. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych, gdy znajdował się u szczytu sławy i powodzenia, konsekwentnie odrzucał propozycje re­ żyserowania poza swoim zespołem, których nie brako­ wało: na przykład we Francji. Patrząc na to z dzisiej­ szej perspektywy, chciałbym podkreślić, że niezwykle racjonalnie kierował swoim życiem zawodowym. W marcowym „Dialogu” z roku 1976 ukazał się esej Krzysztofa Sielickiego zatytułowany: Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?25 Zatem już wówczas, po publicznym ogłoszeniu przez twórcę Laboratorium je­ go „wyjścia z teatru”, sprawa nie była oczywista i nale­ żało to jakoś publicznie wyjaśniać, skomentować. Tak przynajmniej uznał ówczesny redaktor naczelny „Dia­ logu” - Konstanty Puzyna. Najprościej mówiąc, rzecz polegała na tym, że Grotowski był i pozostał w po­ wszechnej świadomości artystą i kimś jeszcze. I to „kimś jeszcze” zaczęło z czasem nawet przygłuszać go jako artystę, reżysera, człowieka teatru. Tylko co w tym wypadku znaczy owo „kimś jesz­ cze”? Nie tylko, a na wielu ludzi nawet nie przede wszystkim, oddziaływał swoją sztuką. Stąd też przynaj­ mniej od połowy lat siedemdziesiątych publikuje się na świecie teksty o Grotowskim, w których nie ma prawie mowy o teatrze, o przedstawieniach. Jeśli powołać się tylko na ostatnie publikacje, to teksty takie zamieszczo­ ne są między innymi w zbiorze Grotowski Sourcebook26, w podwójnym roczniku „Notatnika Teatralnego” za la­ ta 2000 i 200127 oraz w „Pamiętniku Teatralnym” za rok 2000 i podwójnym zeszycie za rok 2001.28 Wchłonąć w siebie wszystko. W czerwcu 1960 roku Grotowski pisał w programowym, a nieopublikowanym dotychczas artykule zatytułowanym po prostu Teatr: „Poszukiwanie pełni możliwości scenicznych zakła­ da każdorazowe przezwyciężanie jednostronności («czy­ stości») stylu przedstawienia. A zatem dialektyczność formy: jeżeli groteska, to w asocjacji z powagą - i od­ wrotnie. [...] Zakłada się nieustanną agresję, rozbijanie funkcji konwencji użytkowanych (na przykład zmiana funkcji danego stylu, eksploatacja krańcowych możli­ wości danej konwencji scenicznej i tym podobne). Poszukując teatru «absolutnego», sumy możliwości teatru, musimy systematycznie buntować się przeciw­ ko własnym, wypracowanym formułom twórczym. Stabilizacja byłaby zamrożeniem możliwości teatru, a ostatecznie dążymy do ich totalnej ekspansji. Wolno uczyć się na własnych doświadczeniach, ale nie wolno dochowywać im wierności. Zakłada się konieczność stałej auto-rewizji. [...] Prawda własnej praktyki jest zawsze bardziej gorzka. Doświadczenia dotychczasowe (nawet te, któ­ re, sądząc po reakcjach publicznych, można by przyjąć za zdecydowanie udane [...]) przypominają chwilami szukanie we mgle. Wszystko jest jeszcze do zdobycia, ale nie wierzę, abyśmy kiedykolwiek mogli zdobyć to «wszystko». Wiem natomiast, że wiemy dokąd droga, że powoli zbliżamy się, że jesteśmy bliżej niż wczoraj i że jutro będziemy jeszcze bliżej. Czego i innym życzę”.29 W tym miejscu trzeba powiedzieć jasno: zaintere­ sowania praktyka i badacza teatru są przynajmniej czę­ ściowo różne. Także pytania, jakie stawia temu same­ mu materiałowi praktyk (reżyser, aktor, scenograf) i badacz-teatrolog (historyk, teoretyk, antropolog itd.) są odmienne i wcale nie wydają się one symetryczne. Najprościej sprawę ujmując, owa asymetryczność zda­ je się polegać na tym, że nie ma takich zagadnień prak­ tycznych, które nie mogłyby wchodzić w zakres zainte­ resowań badacza, inaczej mówiąc - tego ostatniego może zainteresować dosłownie wszystko, co dotyczy teatru, ale zarazem stosunkowo łatwo można sobie wy­ obrazić problematykę istotną dla badacza, natomiast w niewielkim stopniu lub niemal wcale nieinteresującą praktyka. Wynika z tego wizja czy też koncepcja te­ atrologii jako dyscypliny autonomicznej (przynajmniej w pewnym stopniu), która nie musi jedynie „służyć te­ atrowi” (jak przywykło się powszechnie uważać) ani też jej wyniki nie są tylko prostym przekładem do­ świadczeń praktycznych na język teorii. Krótko mó­ wiąc, relacja między tzw. badaczem a tzw. praktykiem jest w praktyce znacznie bardziej złożona niż się zazwy­ czaj uważa i wcale nie musi być relacją jednostronne­ go podporządkowania. Twierdzę nawet, że relacja po­ legająca jedynie na podporządkowaniu badacza teatro­ wi musi się okazać prędzej czy później jałowa. Jedynie relacja partnerska, czyli dialogowa może mieć jakąś rzeczywistą perspektywę. Tylko relacja dialogowa mię­ dzy nimi może mieć jakąś wartość. „Interpretacja jest możliwa wyłącznie jako «dialog» dwóch systemów po­ jęciowych [...]. Taki dialog zawsze będzie ryzykowny, ale nigdy - beznadziejny”30 - stwierdza rosyjski litera­ turoznawca Siergiej Awierincew. 138 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Czyli możliwa jest odpowiedź dana Grotowskiemu. Dwie tylko uwagi. Po pierwsze, taka odpowiedź może być tylko osobista. I po drugie, w konsekwencji może ona być każdorazowo na miarę tego, kto jej udzieli czy raczej - uczyni ją. Grotowski daje nam wszystkim zna­ komity przykład takiej odpowiedzi zawarty w jego tek­ ście Odpowiedź Stanisławskiemu,31 przede wszystkim zaś w tym, co stanowi esencję całego jego twórczego żywo­ ta, Grotowski daje przykład takiego dialogu. Sam zresz­ tą w pewnej dedykacji do książki, w której ukazał się pierwodruk Performera, zapisał to najprościej i być mo­ że najpiękniej: „ta droga, która stała się moim życiem”. Zadania badawcze Twórczość Jerzego Grotowskiego obejmuje prawie pięćdziesiąt lat (1955-1998, do ostatniego wykładu w Collège de France w dniu 26 lutego 1998), a debiut li­ teracki (wiersz Koncert) ukazał się drukiem 15 maja 1946 roku na łamach „Młodych Piór”, dodatku do „Dziennika Rzeszowskiego”). W latach 1955-1999 Gro­ towski był obecny w kilkudziesięciu krajach, w niektó­ rych wielokrotnie i przez czas dłuższy. Jego działalność spotkała się z niezwykłym rezonansem na świecie, czego świadectwem są dziesiątki książek i wiele tysięcy artyku­ łów w kilkudziesięciu językach. Od wielu lat twórczość Grotowskiego spotyka się z żywym zainteresowaniem ze strony wielu badaczy z całego świata, także z tych gene­ racji, które nie miały już możliwości bezpośredniego ze­ tknięcia się z nim i jego dziełem. W Polsce przykładem tego są ostatnie roczniki „Notatnika Teatralnego” i „Pa­ miętnika Teatralnego”, przygotowane od strony redak­ cyjnej, a w znacznym stopniu również autorskiej przez ludzi rekrutujących się z młodszej generacji. Niezwykle pilną potrzebą jest zebranie możliwie wszystkich różnojęzycznych informacji na ten temat, gdyż z każdym rokiem maleje szansa ogarnięcia całości zjawiska i dotarcia do świadków, także do rozproszo­ nych publikacji. W miarę swoich możliwości i w zgo­ dzie z określonymi w swoim statucie zadaniami reali­ zuje to powołany w styczniu 1990 roku Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu. 1. Najpilniejszym zadaniem badawczym wydaje się być obecnie opracowanie (przygotowanie do druku) i wydanie tekstów Grotowskiego, co z wielu powodów nie będzie proste ani łatwe. Składają się na nie: a) teksty podstawowe (autoryzowane i nieautory­ zowane). Powstaje tu oczywiście problem, czy mają to być wszystkie i w jakiej kolejności? Powinny to być Jerzy Grotowski, Paryż 1957 139 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ rzecz jasna teksty w kompetentnym opracowaniu, a jednocześnie bez nadmiaru obciążającego je aparatu krytycznego (przynajmniej obecnie); b) wypowiedzi podczas wykładów, a także publicz­ nych spotkań i konferencji; c) wypowiedzi dla radia, telewizji oraz na ścieżkach filmów; d) korespondencja; e) zanotowane rozmowy z ludźmi: wypowiedzi za­ pisane przez inne osoby podczas spotkań indywidual­ nych i publicznych. 2. Wydawnictwa. W dokumencie Projekt założeń programowych Ośrodka Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Po­ szukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, dato­ wanym 21 czerwca 1989 roku, napisałem, że „prace wewnętrzne [nowo powstałej placówki] obejmą: a) uzupełnianie i stałe opracowywanie zbiorów oraz odpowiednich katalogów: materiałów archiwal­ nych, książek i periodyków, fotografii, filmów i wideo, nagrań dźwiękowych itd.; b) przygotowanie do druku pełnej bibliografii dzia­ łalności Grotowskiego i Teatru Laboratorium; c) przygotowanie słownika osobowego Teatru La­ boratorium, z uwzględnieniem również i stażystów; d) dzienne kalendarium działalności Teatru Labo­ ratorium w latach 1959-1984; e) robocze seminaria i spotkania konsultacyjne z udziałem pracowników Ośrodka i osób zapraszanych”.32 Po czternastu latach zostały zrealizowane (częścio­ wo) zagadnienia ujęte w punktach „a”, „d” i „e”, nie rozpoczęte są natomiast prace nad punktami „b” (peł­ na bibliografia działalności Grotowskiego) i „c” (oso­ bowy słownik Teatru Laboratorium). W obu wypad­ kach przyczyny są te same: brak ludzi o odpowiednich kwalifikacjach, pomimo kilkakrotnych „przymiarek”, a także środków finansowych na realizację długofalo­ wych projektów. Trzy osoby, z czego dwie bardzo mło­ de, zatrudnione obecnie w archiwum są na tyle obcią­ żone, że nie są w stanie wykonać tych zadań. 3. Słownik. Zadanie to może zostać spełnione przez opracowa­ nie całościowego słownika poświęconego biografii i twórczości Jerzego Grotowskiego. Opracowanie takie uwzględniałoby w miarę możliwości całość dokumen­ tacji osoby twórcy, jego biografii i dzieła, a także re­ cepcji twórczości według następujących kręgów tema­ tycznych: a) wszystkie dzieła Jerzego Grotowskiego (teatral­ ne, radiowe, książki i artykuły jego autorstwa); Peter Brook i Jerzy Grotowski (jako tłumacz), Uniwersytet Poszukiwań Teatru Narodów we Wrocławiu: Teatr Polski, 10 czerwca 1975. Fot. Zbigniew Raplewski 140 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ b) dające się wyodrębnić tematy oraz wątki cało­ ściowo ujmowanej twórczości artysty; c) język Grotowskiego w różnych okresach jego twórczości, kluczowe pojęcia (na przykład „teatr ubo­ gi” , „teatr przedstawień”, „kultura czynna”, «parateatr», Sztuki Rytualne, „sztuka jako wehikuł”- jest to zresztą materiał do oddzielnej pracy; d) tradycja Grotowskiego, obejmująca również „antytradycję” (zwaną także „tradycją negatywną”), czyli arty­ stycznych przeciwników i zjawiska wyraźnie negowane. W tym punkcie również ważniejsze świadectwa re­ cepcji (publikacje w drukach zwartych i czasopi­ smach, filmy, zespoły fotografii, karykatury, taśmy magnetofonowe i nagrania z konferencji, oddziaływa­ nie na innych artystów i zespoły, oddziaływanie na naukę i uczonych; e) możliwie wszystkie osoby związane w sensie bio­ graficznym i twórczym z Jerzym Grotowskim (rodzina, współpracownicy, zaprzyjaźnieni artyści, artyści i ucze­ ni stanowiący jego tradycję twórczą, ludzie komentu­ jący tę twórczość, ważniejsze instytucje i ludzie związa­ ni z jego życiem i twórczością); f) miejsca związane z biografią i twórczością Gro­ towskiego (miejscowości, w których zaznaczył swą obecność, w tym wszystkie miejsca występów Teatru Laboratorium i Workcenter, a także wykładów i spo­ tkań publicznych). Punkt wyjścia do takiej pracy stanowiłyby kweren­ dy źródłowe w zbiorach polskich i zagranicznych. Se­ lekcja i opracowanie zebranego materiału nastąpi w oparciu o zasady tworzenia haseł w naukowym słow­ niku typu tematycznego. Tego rodzaju kompendium pozwoli na zgromadzenie i opracowanie rozproszonego materiału źródłowego. Stałoby się ono podstawowym źródłem dla dalszych badań nad twórczością Jerzego Grotowskiego. Zakładanym efektem będzie edycja zgromadzonego materiału w formie zapisu komputerowego (na CDROM), a w dalszym etapie upowszechnienie zebrane­ go i opracowanego materiału - w formie publikacji. Inspiracje Grotowskiego: przekaz dla następnych pokoleń „Dzieło sztuki jest wyzwaniem, nie wyjaśniamy go, dostosowujemy się do niego. Interpretując je, rzutuje­ my na nie nasze własne cele i dążenia, ożywiamy je znaczeniami, które mają źródło w naszym sposobie ży­ cia i myślenia”.33 Nie jest prostą sprawą odpowiedzieć na pytanie: co z tradycji Grotowskiego mogą przejąć następne gene­ racje? Najpierw trzeba postawić sobie pytanie: czy to doświadczenie jest jeszcze dzisiaj żywe? I dalej: w czym i dla kogo jest żywe? Po pierwsze - tradycja jest zawsze jakimś wyzwa­ niem. Oznacza to, że każdy, kto w jakikolwiek sposób ustosunkowuje się do dzieła Grotowskiego, staje się chcąc nie chcąc - tego dzieła interpretatorem. A za­ tem rzutuje na nie własne cele i dążenia, nadaje im znaczenia, które mają źródło w jego sposobie życia i myślenia. Wynika z tego oczywisty fakt, że tradycja ta jest podejmowana na bardzo różne sposoby i że zmie­ nia się, ewoluuje. Po drugie - istnieją rozmaite poziomy podejmowa­ nia jakiejś tradycji. Jest to uzależnione od całego szere­ gu czynników: wiedzy, nastawienia i motywów użyt­ kownika tradycji, rodzaju i jakości jego osobowości. Po trzecie wreszcie - sam Grotowski funkcjonuje co najmniej dwojako: jako artysta , jeden z najwybit­ niejszych reżyserów teatralnych XX wieku, pedagog, reformator sztuki teatru, zwłaszcza sztuki aktora. T u­ taj sytuuje się on w szeregu: Konstantin Stanisławski - Wsiewołod Meyerhold - Jewgienij Wachtangow Bertold Brecht. A zarazem jako mędrzec, mistrz, nauczyciel sztu­ ki życia. Tutaj rzadko wskazuje się na konkretne na­ zwiska, ale nie ulega wątpliwości, że tak właśnie po­ strzegali Grotowskiego niektórzy spośród jego bliskich współpracowników, a przede wszystkim wielu satelitów Teatru Laboratorium, tych zwłaszcza, którzy przede wszystkim z powodu młodego wieku zaczęli się nim in­ teresować w tak zwanym okresie parateatralnym i póź­ niej, czyli począwszy od lat siedemdziesiątych. Przy tym te dwa szeregi są jakoś paralelne, ale wca­ le nie są one identyczne. W konsekwencji oznacza to, że wybór któregoś z nich wcale nie musi powodować, że Grotowski jest dla kogoś obecny lub obecny równie intensywnie w obu tych szeregach. Trzeba odróżnić wpływy i inspiracje . Niewątpliwie sam fakt obecności Grotowskiego jest ważny dla niektórych ludzi. Od kilkudziesięciu lat na całym świecie znajdują się ludzie zainteresowani jego dziełem. To prawda, że nie wszystkich ono interesowa­ ło i interesuje, ale w dziejach nowożytnej kultury nigdy nie było tak, że ktoś był ważny dla wszystkich. Stosunek do pracy rozumianej jeszcze w duchu śre­ dniowiecznych i renesansowych bractw cechowych jako powołanie : do tak pojmowanego teatru, do za­ wodu. Warsztat aktora. Oddziaływanie idei Grotowskiego, jego myśli. Trzeba jednak wiedzieć, że spośród jego tekstów wiele jest do dzisiaj nie opublikowanych, albo opublikowa­ nych - na przykład - tylko po polsku (jak wczesne tek­ sty z lat 1946-1964 lub tylko po włosku (na przykład „Reżyser jako zawodowy widz”, ostatnio przełożony również z włoskiego na rosyjski).34 Bardzo ważnym źródłem wiedzy o Grotowskim są rzecz jasna scenariusze, notatki z prób czynione przez aktorów, także jego korespondencja oraz wspomnie­ nia jego współpracowników, przyjaciół i kolegów. Jak dotychczas, niewiele z tego ukazało się drukiem. Opublikowanych zostało jedynie kilka zespołów 141 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ listów Grotowskiego oraz niektórych spośród jego bli­ skich współpracowników, pedagogów, przyjaciół i ko­ legów, między innymi z Jurijem Zawadskim,35 Haliną Gallową,36 Haliną Gryglaszewską,37 Ireną Jun,38 A li­ ną Obidniak,39 Józefem Karbowskim,40 Bohdanem Korzeniewskim,41 Janem Kreczmarem,42 Jerzym Kreczmarem,43 Tadeuszem Łomnickim44, Konradem Swinarskim,45 Eugeniem Barbą,46 Maurice Be­ jartem ,47 Konstantym Puzyną,48 Natełłą Baszyndżagian,49 Robertem Cohenem,50 Andrzejem W ajdą.51 Ostatnio opublikowałem książkę Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń artystyczna Ireny i Tadeusza Byrskich z Jerzym Grotowskim - jej drugą część wypełnia obszer­ na, licząca siedemdziesiąt pięć jednostek korespon­ dencja twórcy Teatru Laboratorium z Ireną, Tade­ uszem i Marią Krzysztofem Byrskimi52, a wiem, że nie udało mi się odnaleźć wszystkich listów i telegramów. Niezmiernie istotna okazała się korespondencja wewnętrzna Teatru Laboratorium, listy Grotowskiego do Zbigniewa Cynkutisa i Teresy Nawrot,53 a także Cieślaka54 i Cynkutisa55 do ich rodzin i bliskich. Dla badań twórczości Jerzego Grotowskiego, dla jej rozumienia i interpretacji opublikowanie jego ko­ respondencji może mieć znaczenie trudne do przece­ nienia, w moim przekonaniu zupełnie podstawowe. I to wcale nie dlatego, że w listach był bardziej „szcze­ ry” i „autentyczny” niż w innych wypowiedziach. W niektórych listach też się kreował, co doświadczo­ ny czytelnik musi zauważyć. Decydujące jest jednak to, że zwracał się w nich do poszczególnego czytelni­ ka. Bywało tak, że w listach Grotowski załatwiał po prostu różne swoje sprawy i interesy (na przykład młody student krakowskiej PW ST nie zapomina wy­ słać kartek i listów do notabli tej uczelni: rektora, prorektora, dziekana), ale bywało również, że pisał zupełnie bezinteresownie (poruszające dla mnie są zwłaszcza jego listy do Ireny Byrskiej i Haliny Gallowej). Przede wszystkim jednak korespondencja odsło­ ni świat ludzi, z którymi pozostawał on w kontakcie, a jej współczesna interpretacja pozwoli odsłonić nowe horyzonty zgodne ze standardami współczesnej myśli humanistycznej.56 Kluczowe dla Grotowskiego było zawsze zaintere­ sowanie człowiekiem . Naturalną tego konsekwencją było to, że w centrum jego wszystkich wysiłków znaj­ dowała się praca z aktorem. Fundamentem jego teatru był aktor. To zainteresowanie jednostką ludzką, czy jakby powiedział Witkacy - „istnieniem poszczegól­ nym”, a Grotowski był w tym niezwykle konsekwent­ ny, może - paradoksalnie - stanowić źródło inspiracji w okresie dominacji organizmów zbiorowych, total­ nych i zazwyczaj anonimowych. Bezustanna praca nad sobą. Skupienie na pracy. Takie są nieodłączne atrybuty tej postawy i jej znaki rozpoznawcze. Jeden z najbardziej znanych obecnie polskich reży­ serów teatralnych Krzysztof Warlikowski, zapytany 0 swoją tradycję odpowiedział: „Dzisiaj peryferyjność miejsca sprzyja jego sławie. Ja również w ten sposób szukam swojej drogi. Nie zga­ dzam się z poglądem, że twórca, który funkcjonuje w takim miejscu jak Rozmaitości, powinien przenieść się do Teatru Narodowego. [...] Nie odczuwam wro­ gości tych teatrów, lecz odmienność ich tradycji. [...] Naszą żywą tradycję stanowią obecnie: Jerzy Grotow­ ski, Konrad Swinarski, Tadeusz Kantor, Gardzienice 1 Lupa, a nie Wojciech Bogusławski i na przykład Ka­ zimierz Dejmek”.57 A w innym wywiadzie, postawiony wobec pytania: „Premiera Dybuka [ostatniego jego przedstawienia, którego premiera odbyła się 6 października 2003 roku we Wrocławiu] otwiera „Dialog” [Międzynarodowy Festiwal Teatralny, odbywający się co dwa lata w sto­ licy Dolnego Śląska] w mieście Grotowskiego. Czy to ma dla Pana jakieś znaczenie? - Warlikowski intere­ sująco dopowiada: „Tak, ale nie ma to związku z tym, kto we Wrocła­ wiu tworzył teatr - to zamierzchłe czasy. Myślę, że tra­ dycja Grotowskiego, tak wysoka, nawet trochę prze­ szkadza dzisiejszemu teatrowi - każde porównanie bę­ dzie zawsze na jego niekorzyść. W czasach Grotow­ skiego teatr silniej funkcjonował społecznie, a dzisiej­ szy dopiero integruje się z życiem społecznym, przez nowy teatr, reżyserów, którzy odświeżają język teatral­ ny. To nie tyle zależy od tradycji miejsca, ile od zaak­ ceptowania przez widownię tego, co powstaje. W Warszawie, w Teatrze Rozmaitości, widownia po­ wstawała z niczego, przez kilka lat. Zaczynaliśmy grać Hamleta dla trzydziestu procent widowni. Później, kie­ dy teatr stał się głośny, Hamlet miał już full. Od tego czasu teatr się zaludnił. Jeżeli w teatrze pojawia się płomyk nadziei wywołuje odzew widowni”.58 Ta ambiwalencja wobec tradycji Grotowskiego jest symptomatyczna. To znaczy, że z jednej strony akcen­ towane są respekt i szacunek dla niej, ale z drugiej strony - natychmiast pojawia się stwierdzenie, że jest ona zbyt wysoka, „tak wysoka, [że] nawet trochę przeszkadza dzisiejszemu teatrowi”. Czyżby zatem onieśmielała? Taki wniosek można by wyprowadzić z wypowiedzi Krzysztofa Warlikowskiego. Warto jednak przytoczyć tutaj zupełnie odmienne stanowisko innego reżysera młodszej generacji, Grze­ gorza Brala, współzałożyciela (obok Anny Zubrzyc­ kiej) wrocławskiego Teatru Pieśń Kozła. Wkrótce po występach swojego zespołu w Stanach Zjednoczonych udzielił on wywiadu, opublikowanego na łamach mie­ sięcznika «Teatr» z września 2004 roku. Zapytany przez Jacka Dobrowolskiego o swój stosunek do trady­ cji Grotowskiego, odpowiedział: „Amerykańska publiczność rzeczywiście najlepiej kojarzy Grotowskiego, stawiając go w jednym szeregu ze Stanisławskim, Brechtem i [Michaiłem] Czecho- 142 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wem. Kiedy Amerykanie oglądają «teatr fizyczny», czyli posługujący się wyrafinowaną ekspresją ciała i głosu, natychmiast widzą w nim odniesienia do te­ atru Grotowskiego. Paradoks polega na tym, że Ame­ rykanie uważają, iż kultywowanie tradycji Grotow­ skiego jest czymś pozytywnym i potrzebnym, ponieważ znacznie poszerza i wzbogaca myślenie o teatrze oraz praktykę teatralną. W Polsce nikt w prostej linii tej tradycji nie kultywuje. Nie ma szkoły teatralnej, w której by «wykładano» Grotowskiego. Z naszej per­ spektywy wydaje się to prawie niemożliwe. Grotowski nie ma w Polsce uczniów i bezpośrednich kontynuato­ rów. Myślę, że są w Polsce dwie osoby, które się nie odżegnują od współpracy i doświadczenia Grotowskie­ go, nawiązując do jego twórczości, a zarazem, co waż­ ne, idą własną drogą. To Zygmunt Molik i Piotr Bo­ rowski. Ciekawy jest ten polski kompleks Grotowskie­ go. Odkryjemy go naprawdę i skorzystamy z jego tech­ niki, kiedy odejdą pokolenia, które go znały osobiście. Jeśli chodzi o Amerykę, to przypisywanie teatrom z Polski związków z Grotowskim jest czymś nieunik­ nionym. [...] Ellen Stewart z La Mamy, otwierając wiosenny cykl naszych przedstawień w Nowym Jorku, powiedziała: «Kiedy Grotowski przyjechał do Ameryki w 1967 roku, był jak mój syn. Teraz witam jego wnuki». Ciekawe jest to, że ludzie teatru w Ameryce wiedzą o Grotowskim w sensie praktycznym dużo więcej niż my. W samym Nowym Jorku ma on kilku uczniów, na czele z szefową Wooster Group - Elisabeth Le Comp­ te. Stąd pochodził też najbliższy współpracownik i ofi­ cjalny spadkobierca Grotowskiego - Thomas Ri­ chards. Ameryka ma też wielu krytyków «wychowanych» na Grotowskim. W Ameryce twórcy tacy, jak Stanisławski, Brecht, Michaił Czechow, Lee Strasberg, mają już swoje trzecie lub czwarte pokolenie uczniów. Ciągłość metody jest wyraźna. Ich duch jest wciąż mocny. Przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas korzystne, choć niekoniecznie prawdziwe. Jacek Dobrowolski: Recenzent «The Village Vo­ ice», Thomas Lars, podkreślał w poświęconym Wam artykule «czystą, fizyczną bezpośredniość», która jego zdaniem najlepiej charakteryzuje Wasze działania. Tym samym wpisuje Was w tradycję pracy Jerzego Grotowskiego. Grzegorz Bral: Roger Babb z «The Theatre Jour­ nal» zapytał mnie o źródła naszej (polskiej) ekspresji, za pomocą której potrafimy zbliżyć się do jakiejś «duchowej» (nie wiem, co miał na myśli) tajemnicy, a nie tylko pozostać w sferze zewnętrznych znaków. Do tej pory sam sobie tego pytania nie zadałem. Ekspresja by­ ła dla mnie czymś naturalnym. Być może charakter ekspresji, jaka określiła teatr Grotowskiego i która określiła Gardzienice, a także nas zespół, ukształtowa­ ła tradycja polskiego romantyzmu, czas niewoli, a tak­ że katolicyzm - to, co z niego bierzemy, i to, co odrzu­ camy. Katolicyzm kanoniczny i gnostycki. Ale widzę po sobie, że historyczne konteksty to jedno, a ty sam jako człowiek i twój styl życia to co innego, może na­ wet ważniejsze. Kiedy w wieku siedemnastu lat widziałem Ryszarda Cieślaka, w jego zmaganiach dostrzegłem przede wszyst­ kim wielkie wołanie o wolność. O wewnętrzną wolność. Nie interesował mnie cały gnostycki kontekst”.59 Grzegorz Bral ma wiele racji, gdy stwierdza, że „przypisywanie nas do Grotowskiego jest dla nas ko­ rzystne, choć niekoniecznie prawdziwe”. W innym miejscu tego samego wywiadu rozwija on ten problem: „Odchodziłem z Gardzienic bez konkretnego po­ mysłu na dalszą działalność. Nieoczekiwanie zostałem zaproszony do poprowadzenia warsztatów w różnych miejscach. Po jakimś czasie zadzwonił do mnie Jarek Fret i w imieniu profesora Osińskiego z Ośrodka Gro­ towskiego we Wrocławiu zaproponował poprowadze­ nie warsztatów w grupie, która skupiła się przy Ośrod­ ku. Wtedy już współpracowałem z Uniwersytetem w Manchesterze, z Gabrielem Gowinem. Chcieliśmy w tamtym czasie (Anna, Gabriel i ja) zrobić przedsta­ wienie oparte na Antygonie, gdzie występowaliby Kre­ on, Antygona i Tejrezjasz. Lecz kiedy dostaliśmy pro­ pozycję, by poprowadzić pracę w Ośrodku Grotow­ skiego, wiedzieliśmy, że w grupie szesnastoosobowej każdy biorący udział w warsztacie powinien mieć swo­ je miejsce i swój wkład w nowy projekt. Antygona nie dawała miejsca wszystkim. Tym nowym projektem w końcu okazały się Bachantki. To był trening dla spo­ rej grupy ludzi. Nigdy nie miałem poczucia, że B achantki to był skończony, ważny spektakl. Myślałem o tej pracy jako o projekcie chorei zrealizowanym w trzy miesiące. Potem zaproponowano nam, by kon­ tynuować w Ośrodku ten projekt. Zostaliśmy na czte­ ry lata, zmieniając w międzyczasie zespół. Kiedy w końcu odszedłem z Ośrodka, poczułem swego ro­ dzaju ulgę, że nie musiałem już „być lub nie być Gro­ towskim”, kontynuować w jakimkolwiek stopniu jego pracę. To za duża odpowiedzialność i nieporozumie­ nie. Każdy powinien robić swoje”.60 Trzeba tu przypomnieć, że sam Grotowski konse­ kwentnie odcinał się od jakichkolwiek związków swo­ jego Teatru Laboratorium z tym, co na Zachodzie uważane jest za «teatr fizyczny», a z takim przede wszystkim kontekstem wiąże się tam działalność T e­ atru Pieśń Kozła. Natomiast co najmniej wątpliwe wydaje się prze­ konanie Grzegorza Brala, wedle którego odejście bez­ pośrednich świadków pracy Grotowskiego rozwiąże problem następnym generacjom: „Odkryjemy go na­ prawdę i skorzystamy z jego techniki, kiedy odejdą po­ kolenia, które go znały osobiście”. To, że zostało to powiedziane w sposób niezbyt może taktowny, nie ma w tym kontekście znaczenia, moje wątpliwości budzi przede wszystkim przesłanie tej wypowiedzi. Otóż - 143 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wbrew jej autorowi - nic na to nie wskazuje. Z pewno­ ścią zmieni się sytuacja, ale - jak można przewidywać - jeszcze bardziej się ona w przyszłości skomplikuje. Z wielu powodów nie przewidywałbym tutaj łatwych rozwiązań ani drogi na skróty. Grotowski reprezentował jednak kompletnie od­ mienną formację niż artyści, których z takich bądź in­ nych powodów, ale za każdym razem zbyt łatwo uwa­ ża się dzisiaj za kontynuatorów jego drogi twórczej. Był jakby z innej konstelacji, z innego świata. Przez całe życie walczył poprzez swoją sztukę o jej duchowy wy­ miar , chociaż inaczej to nazywał. W ostatnim okresie nazywał to „wertykalnością”, a także „Sztuką jako we­ hikułem”, przy czym słowo „sztuka” było w tym kon­ tekście konsekwentnie pisane dużą literą. Pozostała na przykład pamięć o tym, że Grotowski był wielkim mistrzem rozmowy i publicznych wystą­ pień. Jednak niewielu chce pamiętać o tym, a wielu już nie zdaje sobie sprawy z tego, że jak mało kto po­ trafił on również słuchać innego człowieka. Słuchać. Nauczyć się słuchać - oto zadanie i wyzwanie. Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” Wrocław, 9 kwietnia 200561 Niedawno cały rocznik 2003 kwartalnika „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa”, cieszącego się w Pol­ sce zasłużenie dobrą opinią, zatytułowany został „Pa­ mięć i zapominanie. Pamięć jako kategoria kulturowa i poznawcza”. Od wielu lat wokół tej problematyki to­ czą się dyskusje w humanistyce i w naukach społecz­ nych. Zarazem zwraca się uwagę na podstawowe trud­ ności ze zdefiniowaniem pamięci oraz ustaleniem, ja­ kie jej rozumienie nas interesuje. Katarzyna Kaniow­ ska w artykule Antropologia i problem pamięci stwier­ dza: „Sprawa jest tym bardziej ważna, że w literaturze przedmiotu używa się rozmaitych definicji pamięci (a raczej - różnych prób opisu tegoż fenomenu), budu­ jąc je najczęściej poprzez wskazanie i uwypuklenie ja­ kiejś cechy pamięci. Ukazując tym samym złożoność przedmiotu, syg­ nalizują te określenia skupienie uwagi badacza decy­ dującego się na wybór któregoś z nich, że dla badają­ cego pamięć ważna jest szczególnie jakaś cecha (lub cechy) pamięci, jakaś jej funkcja spośród innych wy­ odrębniona i uznana z punktu widzenia celów badaw­ czych za najistotniejszą. N a pytanie «czym jest pamięć?» znajdujemy więc rozmaite odpowiedzi, a ich przegląd pozwala najogól­ niej odpowiedzieć, że jest ona szczególną zdolnością ludzkiego umysłu, dla wyjaśnienia której musimy od­ wołać się do wiedzy psychologicznej, fizjologicznej (neurofizjologicznej), biochemicznej i biofizycznej. Jest rzeczą oczywistą, że antropologia nie jest zaintere­ sowana samym faktem posiadania pamięci i zdolności posługiwania się nią przez człowieka, ale indywidual­ nym i kulturowym skutkiem pamięci, indywidualnym i kulturowym świadectwem jej obecności w sposobie myślenia człowieka”.62 Następnie Kaniowska zaproponowała własną syste­ matyzację problematyki pamięci w perspektywie antro­ pologicznej, wyróżniając trzy następujące sposoby ana­ lizowania pamięci oraz jej roli w poznaniu: pamięć jako źródło wiedzy antropologicznej, jako przedmiot wiedzy antropologów i jako narzędzie poznania w antropologii. Zaś Kerwin Lee Klein, profesor historii na Uniwer­ sytecie w Berkeley, stwierdza: „Wyraz «pamięć» występuje w tak wielu konfigu­ racjach i ma tak nieskończenie wiele konotacji, że ich klasyfikacja stanowiłaby dzieło życia każdego, kto podjąłby się tego zadania.63 Pośród tekstów zamieszczonych na łamach wspo­ mnianego rocznika „Kontekstów” ukazała się również rozmowa z Ryszardem Kapuścińskim O pamięci i jej za­ grożeniach. Czytamy w niej: „Jeżdżąc po świecie, wiem, jak bardzo silnym uczu­ ciem jest poczucie tożsamości, poczucie przywiązania do swojego miejsca urodzenia, do tej małej ojczyzny. Mimo ogromnej, narastającej emigracji ludzie, wyjeżdżając ze swoich stron rodzinnych, noszą to ze sobą, i przez to ma­ ją silniejsze poczucie związku z tą «małą ojczyzną». Ta świadomość tożsamości, związania z konkretnym miej­ scem, jest wielką potrzebą człowieka. Dlatego tak pasjo­ nująca jest Afryka, ponieważ kontynent ten przechował w formie najbardziej widocznej, namacalnej, odczuwal­ nej świadomość plemienną. Świadomość nie człowieka «uogólnionego», ale właśnie świadomość regionalną, lo­ kalną. Okazuje się, że nie świadomość ojczyzn - ojczyzna to jest pojęcie płynne w dziejach społeczeństw, to trochę sztuczny twór w naszej mentalności - ale świadomość plemienna jest tym, co w człowieku najsilniejsze”.64 Dalej Ryszard Kapuściński mocno podkreśla se­ lektywną rolę pamięci, a także jej fragmentarycz­ ność i nieciągłość : „[...] na to się nakładają jeszcze dwa problemy zwią­ zane z pamięcią i ze wspomnieniami. Pierwszym proble­ mem jest [...] uporządkowanie. Okazuje się, że bardzo trudno nam uporządkować wszystkie te obrazy, które mamy we wspomnieniu. Zastajemy pewien chaos. A za­ tem to uporządkowanie musi być pewnym działaniem świadomym, celowym, zamierzonym, muszę sobie to wszystko poukładać, muszę ustalić, czy to było „przed” czy „po”. Trzeba ustalić kolejność pewnych zdarzeń. To jest bardzo ważne dla pamięci. I po drugie, tym co istot­ nie wiąże się z pamięcią, a może właśnie z brakiem pa­ mięci, jest fakt, że pamięć jest fragmentaryczna, niecią­ gła. Pamiętamy tylko niektóre epizody z przeszłości, ale nie mamy dostępu do pełnej ich sekwencji. [...] żeby ta pamięć funkcjonowała pożytecznie, ona wymaga pewnych zabiegów, wymaga pewnego 144 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wysiłku. To nie jest automatyczne, bo to, co się samo­ rzutnie narzuca, jest właśnie chaotyczne, wyrywkowe, niespójne. Dopiero ten zabieg porządkowania, hierarchizowania pamięci jest niesłychanie ważny. [...] Poza tym jest jeszcze inny problem, który po­ woduje, że nie jestem wielkim entuzjastą dzienników. Ten, kto prowadzi taki dziennik, zapisuje każdego dnia to, co wydaje mu się ważne. I potem, jak się sięga do tego po latach, okazuje się, że te zapiski niewiele wno­ szą. To wiąże się z selektywną rolą pamięci. [...] A je­ żeli chodzi o mnie - piszę teraz Podróże z Herodotem, to znaczy piszę o rzeczach, które mi się przydarzyły jeszcze w pięćdziesiątych latach. A jednak wciąż to pamiętam. N a przykład w 56 roku, to było na fali październikowej odwilży, moja redakcja wysłała mnie wtedy pierwszy raz do Indii. I ja do tych Indii leciałem przez Rzym. [...] Samolot przylatywał do Rzymu wieczorem. I wtedy pierwszy raz w życiu zobaczyłem oświetlone miasto! To był dla mnie taki szok, że ja dzisiaj - choć minęło 50 lat - bardzo dokładnie pamiętam ten widok nocnego mia­ sta w światłach... Dlatego bardzo wierzę w selektywną rolę pamięci. Nie trzeba wszystkiego pamiętać. Nie ma takiej potrzeby, to naprawdę do niczego nie służy”.65 Odpowiada to dość dokładnie temu, co Grotowski zalecał uczestnikom publicznych z nim spotkań. W li­ ście do mnie, udostępnionym mi w Pontederze 21 kwietnia 1988 roku w formie brulionu, ale nigdy niewysłanym, tak o tym napisał: „W sumie, w całości, ta rekonstrukcja66 jest bliż­ sza temu, co mówiłem naprawdę , niż byłby nim steno­ gram, chociaż to brzmi jak absurd. A jednak tak jest. To właśnie w taki sposób powstawały teksty antyczne, zwłaszcza sakralne ; nie były przecież pisane ani przez autora wypowiedzi, ani ze stenogramu, ani z taśmy. I właśnie dlatego dotykają istoty sprawy i języka, a nie formuł i definicji. Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nie nagry­ wania i nie do próby zapisu definicji, ale do Rozumie­ nia. To dotyka czegoś prawie mistycznego, ale co jest całkowicie konkretne. Starożytni mówili o tak zwa­ nych ideach żywych, tak jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. Jeżeli idea ży­ wa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w oso­ bie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową, właśnie jak kod genetyczny. Jeżeli jest zapi­ sana jako formuła, to umiera, nawet gdyby słowa zapi­ sane były wiernie. Wielką radość sprawiły mi te Maski i bardzo poru­ szył mnie ten zapis spotkania w Gdańsku. Janion i Ro­ siek zrobili piękną pracę. [...] To, co mówiłem wtedy na tym spotkaniu, to były rzeczy najważniejsze dla mnie i najbardziej z serca, jakie miałem do powiedzenia”. A oto inna wersja końcowego fragmentu, zapisana w tym samym dokumencie: „Dlatego wzywałem i nadal wzywam do nienagrywania i nie stenografowania w czasie wszelkich istot­ nych spotkań z ludźmi. Kto słucha, powinien szukać Rozumienia, a nie formuł (definicji), kto próbuje zapa­ miętać formuły (definicje), nie chwyta Rozumienia. Ta sprawa dotyka czegoś prawie mistycznego, a jednak konkretnego. Starożytni mówili o tak zwanych ideach żywych (coś jak żywa istota, albo jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje). Jeżeli idea żywa trafia na Rozumienie, to na nowo rodzi się w osobie słuchającej, rośnie i reprodukuje się wraz z formą językową; jak kod genetyczny, który sam się reprodukuje. [Uwaga: tutaj wyrzuciłem zdanie, które było powtórzeniem po­ przedniego] Jeżeli jest zapisana jako formuła, to umie­ ra, nawet gdyby słowa zapisane były wiernie”.67 I jeszcze jedna obserwacja autora Podróży z Hero­ dotem: „Mnie się wydaje, że przeżycie osobiste stanowiło podstawę tego, co pisałem. A równocześnie to dawało mi poczucie siły. Bo ja nie umiem pisać, nie jestem ty­ powym pisarzem. Moja bieda polega na tym, że nie mam tego typu wyobraźni, więc muszę wszędzie być, żeby coś napisać, muszę to osobiście zapamiętać. Wszystko musi się odcisnąć bezpośrednio w mojej pa­ mięci. I potem jak wracam, nie zastanawiam się, w ja­ kiej formie będę pisał, czy to będzie wiersz, dramat czy traktat filozoficzny, po prostu staram się pisać tekst. I chodzi mi o to, żeby ten tekst był możliwie najwier­ niejszym odtworzeniem pamięci tego, co przeżyłem, doświadczyłem, widziałem i myślałem. Mam oczywiście świadomość, że jest to bardzo subiektywne, to znaczy, że każdy z nas widzi tę samą rzeczywistość inaczej. [...] ilu nas jest, tyle jest wersji tego samego wydarzenia. I w związku z tym nie ma obiektywnej pamięci. Nic ta­ kiego nie istnieje. Pamięć jest najbardziej zsubiektywizowanym elementem kultury. [...] W związku z tym za­ wsze używam formuły: «według mnie tak było». I nigdy nie mogę powiedzieć, że moje widzenie jest jedynie prawdziwe. [...] pamięć jest zindywidualizowana...”.68 W odniesieniu do Grotowskiego wydaje się, że można wyróżnić dwa zasadnicze obszary badawcze: po pierwsze - jego własną pamięć, a dokładniej to, co można wyczytać z jego różnych i różnorodnych tek­ stów, i po drugie - pamięć o nim i jego dziele zapisaną przez innych, czyli to, co konstytuuje spuściznę i tra­ dycję. Te dwa obszary pozostają ze sobą w złożonej re­ lacji, stykają się ze sobą, a nawet gdzieniegdzie nacho­ dzą na siebie, ale bynajmniej nie są one tożsame, zaś badacz powinien mieć to na uwadze. Dla mnie pamięć Jerzego Grotowskiego oznacza w pierwszej kolejności zadania do wykonania - przede wszystkim przeze mnie, ale również przez innych. Być może lepiej byłoby tutaj mówić o „długu” w takim zna­ czeniu, w jakim przedstawia to Paul Ricoeur w wyda­ nej kilka lat temu książce La mémoire, l’histoire, l’oublie [Pamięć, historia, zapomnienie]: „Obowiązek pamięci jest obowiązkiem oddania, po­ przez wspomnienie, sprawiedliwości komuś innemu niż 145 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ podmiot. [...] nadeszła chwila, by odwołać się do nowej koncepcji, koncepcji długu, której nie trzeba jednak sprowadzać do kwestii poczucia winy. Idea długu jest nierozerwalnie związana z ideą spuścizny. Jesteśmy dłużnikami tych, którzy nas poprzedzili, i winniśmy im część nas samych. Obowiązek pamięci nie ogranicza się do zachowania materialnego śladu, pisanego lub inne­ go, odbytych już faktów, ale żywi poczucie obowiązku wobec tych «innych», o których powiemy dalej, że nie istnieją już, ale że istnieli. Powiemy więc, że spłacić dług oznacza także dokonać przeglądu spuścizny”.69 We wspomnianej rozmowie Ryszard Kapuściński wskazał na przyczyny bardzo poważnych zagrożeń dla osobowości ludzkiej we współczesnych społeczeń­ stwach bezpośrednio związane z utratą przez nie pamię­ ci: pierwszym zagrożeniem jest ogromny rozwój mecha­ nicznych nośników pamięci, co oznacza, że człowiek stopniowo oducza się sztuki pamięci; drugim - nadmiar danych, ich nadobfitość, w czego skutku: „Świadomość ludzka zalana jest taką ilością informacji, że nie jest już w stanie tego opanować. I po prostu ten nadmiar dzia­ ła jak lawina. Jest to ciężar, który uniemożliwia życie, wytwarza permanentne przemęczenie. Ilość istniejącej informacji przekracza wielokrotnie pojemność przecięt­ nego umysłu ludzkiego” ; wreszcie trzecim zagrożeniem jest ogromne przyspieszenie procesów historycznych, dzięki czemu „straciliśmy poczucie orientacji i zadomo­ wienia w świecie”.70 Konsekwencją takiej sytuacji jest instytucjonalizacja i biurokratyzacja pamięci przy jed­ noczesnym pozbywaniu się własnej, indywidualnej pa­ mięci: „[...] żyjemy wczasach coraz bardziej zinstytucjo­ nalizowanej pamięci, a coraz mniej w czasach pamięci jako wartości osobowej, jako wartości prywatnej”.71 Konflikt jako dominujący sposób funkcjonowania kultury w Europie. Historia wojowniczości europej­ skiej. Powstały wielokulturowe metropolia, w których siły kulturotwórcze są traktowane instrumentalne. Od kilkunastu lat daje się zaobserwować szczegól­ ną intensywność refleksji nad pamięcią. Wydaje się, że problematyka pamięci wyparła nawet problematykę tradycji albo też pojęcia „pamięć” i „tradycja” trakto­ wane są często jako synonimy. We wstępie do opublikowanego niedawno polskie­ go wyboru studiów holenderskiego badacza Franka Ankersmita, znanego w świecie anglojęzycznym teore­ tyka historii, uważanego za głównego po Haydenie Whicie przedstawiciela narratywizmu (późnej i schył­ kowej fazy narratywistycznej filozofii historii), Ewa D o­ mańska datuje owo szczególne zainteresowanie pamię­ cią (i zapominaniem - jako drugą jej stroną, swego ro­ dzaju rewersem) na połowę lat dziewięćdziesiątych: „Od połowy lat dziewięćdziesiątych nastąpiło prze­ sunięcie punktu ciężkości zainteresowań teorii historii z problemu reprezentacji historycznej na kwestię pa­ mięci (Dominick LaCapra) i doświadczenia historycz­ nego (Ankersmit) [...]”.72 Sam Frank Ankersmit zastanawia się nad postępu­ jącą „prywatyzacacją” przeszłości, w wyniku czego hi­ storia przestała być dyscypliną naukową w tradycyj­ nym znaczeniu tego słowa. Zmienił się zatem jej do­ tychczasowy status: „Historia jako katedra, do której każdy historyk wnosi parę cegieł dla większej chwały wspólnego przedsięwzięcia, ustąpiła więc historii jako metropolii, w której każdy idzie w swoją stronę i pilnuje swoich spraw, nie bacząc na to, co robią inni. Rozpad prze­ szłości jako jedności, nawet najbardziej złożonej, spo­ wodował zanik quasi-zbiorowego podmiotu wiedzy, którego istnienie zakładała dyscyplina historii. [...] Nasza relacja do przeszłości została „sprywatyzowana” w tym sensie, że stała się przede wszystkim atrybutem indywidualnego historyka, a nie zbiorowego podmiotu historycznego całej dyscypliny. [...] Najlepszą ilustracją demokratyzacji czy prywatyza­ cji podmiotu historycznego i przejścia od historii jako przedsięwzięcia wspólnego do historii pisanej przez in­ dywidualnego historyka jest nagła kariera pojęcia pa­ mięci we współczesnej świadomości historycznej. Do niedawna «pamięć» odnosiła się do tego, jak pamięta­ my naszą osobistą przeszłość indywidualną, pojęcie hi­ storii zaś było tradycyjnie zarezerwowane dla przeszło­ ści zbiorowej. Możliwe jest nawet stwierdzenie, iż sło­ wa «pamięć» można używać poprawnie tylko w odnie­ sieniu do tego, czego doświadczyliśmy sami. To logicz­ ne, że nie mogę mieć twoich wspomnień, nawet jeśli treść twoich i moich wspomnień jest identyczna. N ada­ nie słowu «pamięć» znaczenia, które wcześniej wyra­ żało słowo «historia», jest niewątpliwym znakiem per­ sonalizacji czy też prywatyzacji naszego stosunku do przeszłości. «Historia» odnosi się do badania przeszło­ ści przez podmiot zbiorowy, ponadindywidualny, łączy ją zatem naturalne pokrewieństwo z historią narodu, historią społeczną czy gospodarczą. «Pamięć» nato­ miast odpowiada temu, co zostało w przeszłości zmarginalizowane przez zbiorowość. [...] «Pamięć» repre­ zentuje wszystko, co zostało wyparte, pominięte bądź stłumione w przeszłości człowieka, i dlatego z samej swej natury nie może zdobyć miejsca w sferze publicz­ nej, sferze tego, co powszechne, znane i uznane - i co zawsze było właściwą domeną «historii» w tradycyj­ nym sensie. «Pamięć» jako klucz do postmodernistycznej świa­ domości historycznej ściśle wiąże się z historią mental­ ności. [...] Historia mentalności usunęło z pisarstwa historycznego siły ponadindywidualne, dzięki którym stało się ono dyscypliną akademicką”.73 Inny badacz, Patrick Hutton, w swojej książce pod bardzo znamiennym tytułem History as an Art of Memory tak ujmuje sens tej przemiany: „Można by dowodzić, że historycy ponowoczesności nie odrzucają tradycji historii nowoczesnej, lecz tylko odwołują się do innych tradycji, które zbyt 146 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ długo były lekceważone bądź zapomniane. Twierdzą oni, że przeciwstawiając się oficjalnym wspomnie­ niom uświęconym przez historiografię nowoczesną, historiografia ponowoczesna wytycza nowe kierunki badań historycznych [...]”.74 Przy tym wszystkim widoczne jest dążenie do moż­ liwie szerokiego rozumienia pamięci. Badacze powołu­ ją się na św. Augustyna z Wyznań Księgi 10: „Wielka jest potęga pamięci. Trwogą przejmuje [...] to niezgłę­ bione, nieskończone bogactwo”.75 W wybitnie inspirującym studium o „pamięci abso­ lutnej” krakowski antropolog Dariusz Czaja zauważa, „że św. Augustyn przydaje pamięci przymioty boskie”. I dodaje: „Pamięć, choć ograniczona, nie ma granic, choć dotyczy przeszłości, ma na uwadze przyszłość, choć jest mną i we mnie, transcenduje w jakiś tajemny sposób jednostkowe ograniczenia. Augustyńska me­ moria ze swoją zdolnością wszechobejmowania, sta­ wania się wszystkim, które w późniejszej myśli patry­ stycznej przejmie intelligentia. W myśli św. Augustyna pamięć bywa czasem jedną z trzech władz (obok in­ telligentia i voluntas) duszy, innym razem wręcz utoż­ samia się z duszą”.76 Obecnie pamięć pojmowana jest jako twórczy, kreatywny proces. Zarazem jako wielkie otwarcie się na „Ty” tradycji, o czym tak interesująco pisał Martin Buber. Dzięki pamięci rozmawiamy z tradycją. Już Sta­ nisław Brzozowski zauważył, że pamięć ciągle pracuje, ciągle przetwarza, pracuje i przetwarza w żywej mate­ rii, bo w niej jest bez reszty zanurzona. A sto lat póź­ niej Ryszard Kapuściński tak to skomentował: „Jest takie wspaniałe zdefiniowanie pamięci u Brzozowskiego. [...] Sądził, że jest to materia, któ­ ra ulega ciągłemu przepracowaniu.. [...] Myślę, że na tym polega wielkość humanistyki, że pracujemy przez cały czas w materii, która ulega nieustannemu prze­ tworzeniu. Jest rzeczą fascynującą śledzenie kierun­ ków tego przetworzenia i różnych jego rodzajów. To jest właśnie to, co jest tak niezwykłe, co jest tak cie­ kawe dla mnie”.77 Nieumiejętność rozmowy jest coraz boleśniej od­ czuwana. Stanowi ona odpowiednik toksycznych sto­ sunków międzyludzkich, w jakich żyjemy. Nie umiejąc ze sobą rozmawiać, wymieniamy monologi. W rzeczy­ wistej rozmowie chodzi zawsze o porozumienie. Nie jest ona ekspresją ludzkiej pychy, nie jest przemową ani gadaniną czy paplaniną, ale dialogiem. Carl Gu­ stav Jung powiedział kiedyś: „Zależy mi na badaniu prawdy, a nie na prestiżu”. Można powiedzieć, że z naszą pamięcią jest podob­ nie jak z książką. Kapuściński dodałby tutaj: „Oczywiście z dobrą książką, z wybitną książką. Okazuje się bowiem, że z każdą kolejną lekturą czyta­ my jak gdyby nową książkę. Osobliwość wielkiej książ­ ki na tym właśnie polega, że mieści się w niej bardzo dużo książek, właściwie nieskończona ilość książek. Można by powiedzieć, że takie dzieło jest bytem wielotekstowym. Wydobycie tych różnorodnych tekstów zależy od tego, kiedy tę książkę czytamy, w jakich oko­ licznościach, w jakim nastroju, w jakiej sytuacji, i cze­ go w danym momencie w niej szukamy Reasumując: poczytuję sobie Herodota trochę za swojego mistrza. Uczyłem się od niego widzenia świata, rozumienia świata, stosunku do innych, stosunku do innej kultury. To był przecież pierwszy globalista, to był pierwszy człowiek, który pojął, że aby zrozumieć własną kulturę, trzeba poznać też inne kultury, ponieważ tylko w innych odbija się istota naszej kultury. I on dlatego jeździł po świecie, próbując uświadomić Grekom, czym była ich kultura w obliczu innych kultur”.78 Dokładnie w takim samym znaczeniu jak Dzieje Herodota dla Ryszarda Kapuścińskiego Grotowski przywołuje własne „książki zbójeckie”, powołując się przy tym na opinię swojej matki, która „wierzyła, że pewne książki mogą być jak pokarm”. Z pierwszego rozdziału jego tekstu Teatr Źródeł, opublikowanego w 1987 roku, zatytułowanego Nienadówka i dowiadu­ jemy się, że było to tak: „Czas spędzony na wsi był czasem wojennym. Któ­ regoś dnia matka wybrała się do miasta. Nigdy się nie miało pewności, czy ktoś z takiej wyprawy wróci. Poza tym panowała bieda. A moja matka wybrała się do miasta, żeby kupić książki, bo wierzyła, że pewne książ­ ki mogą być jak pokarm. Przyniosła wtedy dwie - Zy­ cie Jezusa Renana i Ścieżkami jogów Bruntona. Książka Renana była wprawdzie zakazana przez Kościół, ale matka uważała ją za najbardziej przekonywającą opo­ wieść o Jezusie i zawsze powtarzała, że jest ona «piątą ewangelią». Matka wyznawała najbardziej ekumenicz­ ny katolicyzm. Niezmiennie podkreślała, że dla niej nie ma czegoś takiego, jak jedyna prawda jakiejś jed­ nej religii. Wydawało się to dość logiczne, ale ciągle wywoływało nieporozumienia przy spowiedzi. Poza tym była nadzwyczaj tolerancyjna wobec osób przyj­ mujących postawę niereligijną. Książka Bruntona jest opowieścią o człowieku, który mieszkał na świętej gó­ rze Arunaczali w Indiach i który w tej górze widział Boga jako Matkę. Jego doświadczenie odsyłało go jed­ nak jeszcze gdzie indziej - sądził, że może do Siwy, to znaczy, iż Góra Płomienia jest może jednocześnie bó­ stwem męskim. Ów starzec, Sri Ramana Mahariszi, mówił: jeśli zapytasz «Kto ja jestem?», to cały świat ży­ jący naokoło ciebie odeśle ci to pytanie z powrotem, a wtedy zniknie twoje ograniczone «ja», wtedy odnaj­ dziesz coś innego. Później dowiedziałem się, że to coś innego nazywał hridayam, to znaczy «serce»; ale ety­ mologicznie to znaczy «środek-jest-to». Otóż moją pierwszą reakcją na książkę Bruntona była gorączka. Potem zacząłem przepisywać rozmowy Ramany z przy­ byszami. Odkryłem wtedy, że wcale nie jestem taki szalony, jak początkowo sądziłem. Odkryłem, że gdzieś 147 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ na świecie żyją ludzie świadomi takiej możliwości. To przyniosło mi znaczną ulgę, ale zarazem skłóciło tro­ chę z moim katolicyzmem”.79 Jest przy tym oczywiste, że twórca Teatru Laborato­ rium całkowicie podzielał opinię swojej matki na temat pewnych książek, dając temu świadectwo przez całe życie. Przestrzegałbym jednak przed tym, co Ricoeur określa jako „tyranię pamięci”, wyrażającą się między innymi w tendencji do jej swoistej sakralizacji. Ten­ dencja taka jest szczególnie niebezpieczna, gdyż zawie­ sza wiedzę o negatywnych użyciach pamięci. Autor La mémoire, l’histoire, l’oublie podkreśla, że dobre użycia pamięci nakładają się na różne jej nadużycia i patolo­ gie, po czym ukazuje i omawia najbardziej typowe z nich: „pamięć powstrzymaną”, „pamięć manipulowa­ ną” (tutaj: traumatyzm, wyparcie, powrót wypartego, prześladowanie, egzorcyzm) oraz „pamięć przymuszo­ ną” (spotykamy się z nią wtedy, gdy mamy do czynie­ nia z „imperatywem sumienia, które samo ogłasza się rzecznikiem żądania sprawiedliwości przez ofiary”).80 W latach dziewięćdziesiątych mocno podkreślałem dynamizm postawy twórczej Grotowskiego. To, że on się ciągle zmieniał, również na zewnątrz. To znaczy zmieniał swoje wizerunki. Pisałem o tym zwłaszcza w książce Grotowski. Źródła, inspiracje, konteksty.81 Była to z mojej strony reakcja na zastaną wówczas sytuację, na proces swego rodzaju uposągowienia, ukultowienia, czynienie z Grotowskiego świątka, którego to procede­ ru on sam nie znosił w przeszłości i ostro przeciwko nie­ mu protestował. Tak zareagował na przykład na prze­ jawy kultu Leona Schillera podczas spotkania z redak­ cją „Pamiętnika Teatralnego”, które odbyło się w Opo­ lu 15 marca 1963 roku (w mieszkaniu wynajmowanym wtedy przez Eugenia Barbę), a podczas jednego ze spa­ cerów po mieście powiedział do mnie, że postawienie komuś za życia pomnika było zawsze najskuteczniej­ szym sposobem uśmiercenia za życia tego człowieka. „Grotowski: [...] Po śmierci Schiller został wykre­ owany na świątka. Jego teatr podaje się obecnie dosyć często jako przykład teatru służącego literaturze, jed­ nak tak naprawdę Schiller interesuje mnie jako pierw­ szy w Polsce świadomy realizator teatru autonomicz­ nego. [...] Schiller stał frontem do plastyki, a tyłem do aktora, natomiast w Teatrze 13 Rzędów spektakl two­ rzy się na styku aktora i widza. Zwracanie się Schille­ ra do klasyki po to, aby przy jej pomocy stworzyć współczesne widowisko oraz czynione w tym celu wszystkie te zabiegi aktualizujące - jest dla mnie nie do przyjęcia. Można o nas powiedzieć, że dążymy do li­ kwidacji scenografii na rzecz aktora, zupełnie odwrot­ nie aniżeli było to u Schillera”.82 Obecnie sytuacja jest inna. Chciałbym dlatego wskazać na pewne stałe elementy w postawie Grotow­ skiego. Oto te z nich, które uznałbym za najbardziej charakterystyczne i chyba najważniejsze: Wiele razy powtarzał, między innymi w filmie Ma- rianne Ahme z 1993 roku, ostatnim filmie, w jakim wziął udział, że sztuka jest dlań przede wszystkim oso­ bistą przygodą: „[...] teatr był wielką przygodą w moim życiu. Uwa­ runkował on głęboko mój sposób myślenia, analizowa­ nia spraw, widzenia ludzi, patrzenia na życie. Powie­ działbym nawet, że mój język został ukształtowany przez teatr. Ale nie doszedłem do tego, poszukując teatru, w rzeczywistości zawsze szukałem czegoś innego”.83 Trzeba tu przypomnieć początki drogi twórczej Je­ rzego Grotowskiego. Po zdaniu matury stanął przed nim problem wyboru kierunku studiów. Ostatecznie zdecydował się na studia aktorskie, ale nie był to wca­ le oczywisty wybór. Zadecydowały okoliczności. Sam Grotowski tak o tym mówił: „Zdecydowałem się na trzy kierunki: szkołę te­ atralną z zamiarem kontynuowania studiów reżyser­ skich, akademię medyczną z myślą o psychiatrii, orientalistykę z zamysłem studiowania tradycyjnych technik Wschodu. Kolejność egzaminów wstępnych była taka, że najpierw odbywały się egzaminy do szko­ ły teatralnej. To tylko zdecydowało, że zostałem - na­ zwijmy to - posiadaczem dyplomu uprawniającego mnie do pracy w teatrze. Gdyby pierwszy był egzamin do akademii medycznej - prawdopodobnie zostałbym psychiatrą, gdyby to był egzamin na orientalistykę studiowałbym wschodnie techniki tradycyjne. Jestem jednak przekonany, że tak czy inaczej znalazłbym się w końcu w tym samym miejscu, w którym jestem te­ raz. Oczywiście, mój słownik byłby inny, bo teraz je­ stem naznaczony doświadczeniem teatralnym; jestem naznaczony moim doświadczeniem teatralnym - na­ wet jeżeli teatr przekroczyłem. Przypuszczam zresztą, że wyszedłbym też poza tradycyjną psychiatrię czy filo­ logię orientalną”.84 Nastawienie ku sprzecznościom oddającym stosu­ nek względem człowieka, świata, natury - pojawiło się u Grotowskiego bardzo wcześnie, bo jeszcze w dzieciń­ stwie spędzonym na wsi podczas wojny, a z czasem przekształciło się w zasadniczą, konstytutywną cechę jego myślenia. W dzieciństwie również pojawiło się zrozumienie ludzkiego toku logicznego. Znamienne i stale obecne u Grotowskiego są antydyskursywność i antytetyczność jego myśli. W tekście Teatr a rytuał z 1969 roku ujął to następująco - w odniesieniu do ak­ tora Teatru Laboratorium: „Ale podążając drogą struktury, trzeba dojść do owego aktu rzeczywistego, w czym zawiera się sprzecz­ ność. Rzeczą wielkiej wagi było zrozumienie, że sprzeczności te są logiczne. Nie należy dążyć do unika­ nia sprzeczności, przeciwnie - to w sprzecznościach zawiera się istota rzeczy”.85 A dziesięć lat później powie: „Jeśli uważacie, że w tym, co mówię, jest wiele sprzeczności, macie rację. Mam świadomość, że mówię rzeczy sprzeczne, ale proszę pamiętać, że w podstawo- 148 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ wym sensie jestem praktykiem. A praktyka jest sprzeczna. Taka jest jej substancja. Więc jeśli jestem sprzeczny, to - jako praktyk. Nie potrafię teoretyzować na temat pracy. Mogę tylko opowiadać o swojej przy­ godzie - ze wszystkimi sprzecznościami, które tam były i są. Kiedy na przykład mówię, że coś nie jest logiczne, to chcę powiedzieć, że nie jest to rezultatem stosowa­ nia logiki. Zawsze mówię w sposób pragmatyczny. Ale czy można powiedzieć, że wobec tego jest to alogiczne? Kiedy się czyni, nie stawia się sobie pytań o logikę”.86 W rozumieniu Grotowskiego owa paradoksalna logika , oparta na zasadzie komplementarności („i i”), a nie na zasadzie wyłączności („albo - albo”), od­ wzorowuje niejako sprzeczności tkwiące w samej sub­ stancji praktykowanego przez niego zawodu, jego pra­ cy, którą zresztą pojmował zawsze jako powołanie . Można powiedzieć, że stworzenie przez niego placów­ ki o charakterze laboratorium otworzyło przed nim i jego zespołem możliwość prowadzenia poszukiwań twórczych praktycznie na własną rękę, a także powsta­ nia najważniejszych spektakli i innych przedsięwzięć Teatru Laboratorium. Było to zupełnie wyjątkowe w ówczesnych polskich warunkach. Po raz ostatni po­ wie o tym publicznie w wykładzie z 13 października 1997 roku: „Ale przecież można powiedzieć, że cała rzeczywi­ stość jest wypełniona sprzecznościami. Każda rzecz prawdziwa jest wewnętrznie sprzeczna To właściwości naszego języka sprawiają, że mamy skłonność mówić, myśleć, że rzeczy są «takie lub takie», podczas gdy w rzeczywistości są one «takie i takie», jednocześnie. Nie takie lub takie, lecz takie i takie. N a poziomie in­ telektualnym, na poziomie doktryny, wyjaśniającej dane zagadnienie, nie ma tej sprzeczności, ale to prze­ cież nie jest rzeczywistość. Tam, gdzie jest rzeczywi­ stość, występują silne sprzeczności. Mówili o tym już starożytni Grecy w czasach przed Sokratesem”.87 Znamienny dla Jerzego Grotowskiego był brak doktryny i jego wielka niechęć do wszelkiego doktry­ nerstwa. Bardzo ważne jest zrozumieć, że mam tutaj na myśli samego Grotowskiego, a nie wszystkich jego współpracowników w kolejnych okresach jego twór­ czości, wśród tych ostatnich nastawienia i postawy doktrynerskie nie należały do wyjątków. Sztuka ozna­ czała dla niego przede wszystkim badanie, poszukiwa­ nie i doświadczanie. Źródłem wiedzy była dla niego przede wszystkim praktyka, rzemieślnicze praktykowa­ nie, które nie zawsze da się i nie zawsze nawet trzeba przełożyć i przekazać dyskursywnie. Już w jednym z pierwszych wywiadów oświadczył: „Nie tworzę żadnego teoretycznego systemu, nie umiem, nie interesuje mnie to. [...] Mówię ciągle o poszukiwaniu, o procesie poszukiwania”.88 A trzydzieści sześć lat później, w jednym z wykła­ dów w Collège de France, wyznał: „To, co już zrozu­ miałem, przestaje mnie interesować”.89 W tym samym wykładzie rozwinie ten problem, uj­ mując go w złożonym kontekście nastawienia/relacji wobec obiektu/przedmiotu badań oraz zmieniającej się z czasem perspektywy w tym zakresie: „Kiedy mówię, to we wszystkich sprawach pojawia się pewne niebezpieczeństwo, tak w wypadku państwa, jak i moim: niebezpieczeństwo pomieszania i wymie­ szania ze sobą różnych okresów poszukiwań, z którymi byłem kiedyś związany i które sam prowadziłem. Dla­ czego? Po pierwsze dlatego, że nasza pamięć zmienia się pod wpływem tego, co robimy w chwili teraźniejszej. Widzę zatem często, kiedy myślę o poszukiwaniach, ja­ kie w tej dziedzinie prowadziłem lat temu, powiedzmy, dziesięć, trzydzieści, czterdzieści, widzę wyraźnie, że myśl ta jest już pod wpływem elementów moich dzisiej­ szych poszukiwań. A jeśli niebezpieczeństwo takie wy­ stępuje w moim wypadku, to staje się ono ogromne w wypadku państwa. Pewne metody i pewne podejścia nie są bowiem wcale identyczne, lecz ulegają one zmia­ nom. I bynajmniej nie z przyczyny ich zmiennego cha­ rakteru, kiedy to stwierdzamy, że pewne założenia oka­ zały się fałszywe, zmienne. W moim przypadku było inaczej: ja stwierdzałem zawsze, że dla mnie jest to aspekt, w którym rozumiem, że już go rozumiem. Powi­ nienem zatem moje badania skierować ku nieznane­ mu, uczynić kolejny krok w nieznane. To, co już zro­ zumiałem, przestaje być dziedziną mojej działalności badawczej, przestaje mnie interesować. To jest oczy­ wiście taka moja cecha szczególna, indywidualna, ale zawsze była ona bardzo obecna w mojej pracy”.90 I dalej: „W sztuce, w kulturze nie ma dogmatów. Reakcje negatywne blokują mnie samego i innych”.91 Po czym tak uzasadnia swoje stanowisko: „Nie jesteśmy przeciwko horyzontalności i prze­ ciwko relacji horyzontalnej. Jedno i drugie jest ważne. To byłby problem: czy myć nogi, czy ręce? Horyzontalność jest niezbędna i wertykalność jest niezbędna. Sztuka czyli tak zwane techniki wewnętrzne. Nie ma zatem jedynego wyboru. Najbardziej naturalne jest po prostu dać się prowadzić naszym zainteresowa­ niom. Niemniej tej przygody w dziedzinie poszukiwań artystycznych i poszukiwań nad istotą ludzką nie nale­ ży czynić w sposób sprzeczny z własnymi dyspozycjami, powiedziałbym - z własnymi pokusami. Powinno to nas prowadzić ku szczęściu, ale w na­ szej cywilizacji zostało to zastąpione przez przyjem­ ność. Eliot wskazał na tę różnicę. Starożytni Grecy mówili o tym. Moja matka zaczynała spowiedź przy konfesjonale zawsze od tego, że nie wierzy w to, aby były lepsze i gorsze religie. Po czym mówiła, że nie wierzy w to, że zwierzęta nie mają duszy. Ja też nienawidzę takiego myślenia, że istnieje jedno słuszna rozwiązanie. Nie ma nigdy jednej słusznej drogi. A zależy to od dwóch spraw: po pierwsze - poziomu techniki, po drugie - poziomu serca, jakości serca. 149 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ Jeśli nasza praca nas nie fascynuje, wtedy nie ma­ my dostatecznych zasobów i nie osiągamy odpowied­ niego poziomu, aby ją wykonać. Bez możliwości samo­ akceptacji nic nie jest możliwe. Przy czym nie jest to narcyzm, ale coś zupełnie innego. Istnieje również przypadek Dostojewskiego: działanie przeciwko sobie samemu, czyli nie akceptuję siebie, dlatego usiłuje znaleźć coś innego. Nie lubię słowa «duchowy», bo używa się go zbyt ła­ two. To jest po prostu bliskie sentymentalizmu. N ato­ miast w języku francuskim «duch» znaczy l’esprit czyli „myślenie”, a to przecież są zupełnie różne rzeczy. Dla­ tego wolę mówić o poszukiwaniach wewnętrznych. To, co robimy, nie jest tak naprawdę terapią. Najlepsze by­ łoby tutaj starogreckie określenie katharsis. Horyzontalność odpowiada wszystkim relacjom do partnerów. Określa ona to, co się dzieje. Relacja hory­ zontalna jest po prostu konieczna”.92 Takie stanowisko nie może mieć nic wspólnego z podłączaniem pracy Grotowskiego pod jakiekolwiek „lewitowanie”, z New Age’m na czele.93 W ujęciu Grotowskiego wertykalnośc jest najściślej związana z horyzontalnością, są to niejako dwa nierozłączne aspekty tego samego procesu. Bez tej chwiejnej rów­ nowagi możliwe jest tylko coś, co zjadliwie, ale z pełną świadomością rzeczy nazwie „jakąś zupą mistyczną”. Zupełnie fundamentalne znaczenie miało wprowa­ dzone przez niego w latach dziewięćdziesiątych rozróż­ nienie między bluźnierstwem a profanacją. W wykła­ dzie z 13 października 1997 roku tak o tym mówił: „Trzeba dostrzec wyraźną różnicę między bluźnier­ stwem a profanacją. Profanacja nie wymaga zaangażo­ wania osoby, która dopuszcza się profanacji. Dajmy na to dla kogoś Niepokalana Matka Boska jest postacią bez jakiegokolwiek znaczenia, nawet nie w sensie braku wia­ ry czy religijności, lecz po prostu jako pewien symbol, ja­ ko mitologiczna figura pełna mocy, której obraz zostałby wpojony tej osobie od dzieciństwa. Jeśli osoba taka za­ częłaby się wyśmiewać z Matki Boskiej, to mielibyśmy do czynienia z profanacją. Zawsze jest to działanie po pro­ stu wulgarne. To tak jakbyśmy wyśmiewali się z czegoś, co należy do innych, co jest bogactwem innych. Natomiast jeśli odczuwamy w nas samych jakieś drżenie, drżymy, a jednocześnie igramy z tym boskim wi­ zerunkiem Marii i drga w nas struna wiary pobudzona w czasach naszego dzieciństwa, wtedy dopuszczamy się bluźnierstwa. Nieważne, czy nadal jesteśmy wierzący, czy nie. Wtedy jest to bluźnierstwo, a nie profanacja. W Teatrze Laboratorium nasza postawa wobec Po­ laków, wobec polskich mitów, wobec świętych pol­ skiej historii była swoistą postawą bluźnierstwa, w któ­ rej my sami, to znaczy nasz zespół odczuwaliśmy we­ wnętrzne drżenie. Czuliśmy się tak, jakby za chwilę miał uderzyć w nas grom. I taka postawa jest jak powiew życia. Dzięki niej je­ steśmy w stanie doświadczyć jakiegoś dramatycznego oddalenia się od naszych korzeni, a jednocześnie w tych korzeniach potwierdzić. Jest to coś wyjątkowe­ go, co sprawia, że pojawia się swoista, niezwykle silna więź między w ten sposób grającym aktorem a widzem, który doznaje jeszcze większego szoku. Oczywiście je­ śli takie działanie okazałoby się nieskuteczne, byłaby to prawdziwa katastrofa, lecz jeśli jest ono skuteczne, to widz, a w każdym razie większość widzów idzie w ślad za aktorem, tak jakby widzowie ci również zdo­ bywali się na odwagę patrzenia w ten sposób, który jest jednocześnie bluźnierstwem i rozumieniem. Czy można zatem powiedzieć, że pracowaliśmy bez relacji z widzem? Nie, to nie było tak. Z jednej strony było bowiem to wyzwanie, ten sposób patrzenia na coś związanego z archaicznymi, zasadniczymi korzeniami związanymi z losem Polaków. I było to dla nas bardzo ważne. Ale jednocześnie wiedzieliśmy, że widzowie są zdolni podążać tą drogą i że w ten sposób stają się oni czymś więcej niż widzami. Stają się współbraćmi”.94 Bardzo charakterystyczny jest postawiony tutaj przez Grotowskiego znak równania między bluźnierstwem i rozumieniem. Często wracał on zresztą do te­ go problemu, między innymi w przywoływanym już fil­ mie Marianne Ahrne z 1993 i cztery lata później pod­ czas otwartego spotkania z publicznością we wrocław­ skim Teatrze Polskim. Paradoks sztuki polega na tym, że jest w niej ewo­ lucja, ale nie ma postępu. Kilkakrotnie wraca do tego problemu, między innymi w wykładzie z 16 czerwca 1997 roku: „Nie wierzę, że istnieje postęp w sztuce. Współ­ czesny poeta nie jest lepszy od Szekspira czy Homera. W sztuce istnieje tylko ewolucja, podczas gdy w nauce prawdopodobnie istnieje rozwój i postęp. W filozofii to jeszcze inna sprawa. Według jogi w buddyzmie tybetańskim każda ge­ neracja, która zajmuje się pracą praktyczną, musi do­ dać przynajmniej 20 procent do tego, co dali poprzed­ nicy [w stosunku do poprzedniej generacji], aby dys­ cyplina mogła się rozwijać. W innym wypadku umrze. To bardzo ważne” .95 Źródła teatru wyszczególnione przez Grotowskiego to: rytuał, opowiadanie, gra i zabawa. A uzasadniał to następująco: „Jest coś fascynującego, jeśli opowiadanie jest na­ prawdę dobrze wykonane. Adam Mickiewicz, który był wielkim polskim poetą, wieszczem narodowym, który był również profesorem Collège de France, opo­ wiadał podczas swoich wykładów. Tworzył wtedy rze­ czywistość magiczną. [...] Jest jeszcze inny aspekt niezwykle ważny, będący niejako jednym ze źródeł teatru, obok rytuału i obok opowiadania historii. Jest to mianowicie gra, ale nie w sensie gry aktorskiej, lecz w znaczeniu gry i zabawy dzieci, zabawy w zwierzę. Robić coś jakby dla ćwicze­ nia się, lecz jednocześnie po to, aby się tym bawić. Coś 150 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ spontanicznego, ale posiadającego jawne reguły, bar­ dzo ważne. Są też formy gier sportowych, które stały się formami artystycznymi, zwłaszcza w Chinach. Formy sportowe ewoluowały, stając się również forma­ mi - jakby powiedzieć - performans”.96 Zamierzone ubóstwo; redukcja do tego, co jest nie­ zbędne: „środki ubogie”, „teatr ubogi”, połączone jed­ nak z niebywałym wyrafinowaniem. Dialektyka apoteozy i szyderstwa, nazywane rów­ nież dialektyką uwznioślenia i bluźnierstwa. Marginalność, potocznie kojarzona z drugorzędnością, z byciem w tle. Przypadek Grotowskiego polega na tym, że on świadomie wybrał margines i przez całe życie go pilnował. Jednak z czasem miało się okazać, że właśnie ów skromny margines okazał się rzeczywistym centrum. Prawdopodobnie najtrafniej uchwycił ten fenomen Ludwik Flaszen: „I oto ten jego margines z latami stał się jakby cen­ trum. N a jego upartego i cierpliwego mieszkańca spły­ wać poczęły różne oficjalne honory, doktoraty honoris causa, prestiżowe nagrody i tytuły. Uchodzący za bluźniercę otrzymał watykańską Nagrodę imienia Błogosła­ wionego Fra Angelica, powstałą z inicjatywy Jana Paw­ ła II. Dziwaczny asystent z krakowskiej PWST, z wytar­ tą czarną teczuszką - takiego go poznałem, gdy przed czterdziestu laty przekazałem mu wieść, że jest do obję­ cia przez nas mały teatr w niedużym mieście Opolu - za­ wędrował na katedrę paryskiego Collège de France”97. Przy tym niemalże wszystko, co Grotowski odkrył potem, ma swoje początki w jego pracy już w Opolu. Niekiedy w postaci zarodkowej, a na niektórych ob­ szarach daleko zaawansowanej. „Wszystko, co wam dotychczas powiedziałem, to jest pewien osobisty mit, w żadnym zaś razie jakieś «obiektywne stanowisko”.98 „Ostatecznie wszystko redukuje się do aspektu pragmatycznego. To nie idee decydują, to praktyka decyduje. Tak samo jest w kulturze, w sztukach, tak samo w sprawach życia wewnętrznego czy - jak sam wolę o tym mówić - wertykalności. Wszystko to są sprawy praktyczne. Słowa mogą się zmieniać, doktry­ ny mogą być wyrażane zawsze [za każdym razem] w in­ ny sposób. Nie ma to żadnego znaczenia. To, co ma znaczenie, to „jak robić” - we wszystkich dziedzinach. [...] Opowiedziałem wam tutaj o pewnej przygodzie osobistej, ale tak samo jest we wszystkich dziedzinach. To nie jest w żadnym stopniu jakieś obiektywne sta­ nowisko. To nie idee decydują, ale «robienie»”.99 „Wszystko to, co działający w życiu otrzymał, lub czego nie otrzymał, może stać się źródłem”.100 „Czy można wskazać na różnice między poznaniem w nauce i sztuce? Odpowiedź: Aby zrobić cokolwiek twórczo, trzeba za­ pomnieć, że istnieje coś takiego jak mózg. Powołam się na przypadek Dostojewskiego. Otóż on mógł to wszystko zrobić dlatego, że nie chciał być psychoanalitykiem. Jego twórczość to jest psychoanaliza w ujęciu Dostojewskiego, a nie w ujęciu Freuda czy w ujęciu Junga. Zdolności kre­ atywne w sztuce to zupełnie coś innego niż w nauce. Przywołam też przykład Stanisławskiego, który w różnych okresach życia inspirował się badaniami Ribota i Pawłowa. Dla mnie z kolei różne książki były bardzo pomocne w pracy. Jedną z najważniejszych okazała się autobiograficzna książka Junga Moje życie. Studia pozwalają po prostu poszerzyć i zrozumieć własne pole widzenia. Dlatego trzeba czytać dzieła. Niezbędna jest odpowiednia duchowa strawa, jej brak powoduje wyjałowienie i martwotę. Niewątpliwie w niektórych dziełach naukowych można znaleźć coś stymulującego. W moim przypadku najbardziej intere­ sują mnie styki, to znaczy takie sytuacje, kiedy uczeni piszą o swoich własnych motywach”.101 „W praktyce zawsze lepiej jest mówić «nie» niż «tak». W sztuce obowiązuje zasada: «czynić» znaczy «wie­ dzieć». Nie blokuj, tylko pozwól na działanie. Trzeba, abym to nie był ja sam, ale niech to się samo czyni”.102 I zupełnie kluczowe dla Grotowskiego: „Dzisiaj wszędzie szukamy drogi na skróty. Również tam, gdzie skrótów nie ma”.103 Odpowiadając na pytanie jednego z słuchaczy na temat znaczenia tekstu literackiego oraz słowa w te­ atrze, Grotowski powiedział: „Decydujące jest to, co się robi z tymi tekstami, a nie same te teksty. N a przykład dla Ryszarda Cieśla­ ka w pracy nad Apocalypsis teksty Eliota pełniły rolę detonatora, zapalnika. Z drugiej strony na przykład dramaty Szekspira to są teksty, które przenikają, pene­ trują ludzkie życie, jego sprzeczności. Jest w nich wiel­ ka znajomość sprzeczności życia. Bardzo istotne jest tu połączenie doświadczenia osobistego z doświadczeniem plemiennym, zbioro­ wym. Stanisławski powiedział kiedyś, że «tekst jest wierzchołkiem działania fizycznego»”.104 I w tym samym wykładzie: „Krzyżowanie się mitu osobistego z mitem plemien­ nym. Można tu zobaczyć wymieszanie się świeckiego i sakralnego, przy czym w centrum, w środku jest coś sakralnego, a na obrzeżach dominuje to, co świeckie. W kulturze islamicznej mamy przecież to samo”.105 Trzeba jednak umieć rozróżnić między świadomo­ ścią plemienną a jej wykorzystywaniem dla celów gry politycznej. Plemienność sama w sobie, z właściwym jej mocnym poczuciem lokalnej wspólnoty, nieraz była i jest wielką wartością, ale też często wykorzystywano ją do osiągnięcia jakichś politycznych korzyści. A za­ czyna się to zawsze od zmiany języka w propagandzie. Nieustanna autokorekta i polemika z sobą samym „na poprzednim etapie”, „z wczoraj” i tym podobne. W ten sposób praca nad dziełem nie kończyła się wła­ ściwie nigdy. Pod tym względem Grotowski przypomi­ nał Tadeusza Kantora, ale mocno podkreślił, że każdy z nich praktykował to na zupełnie inny sposób, swój 151 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ własny. Świadectwo tego znajdujemy na przykład w przytaczanym już wcześniej liście Grotowskiego do Barby z 5 kwietnia 1965 roku.106 Grotowski zajmował tę postawę właściwie od po­ czątku, skoro 15 listopada 1962 roku podczas spotka­ nia w Studenckim Klubie „Od nowa” w Poznaniu mó­ wił o „nieustannej polemice z sobą” jako czymś nie­ zbędnym. Powiedział też wtedy: „Teatr w ogóle istnieje dzisiaj głównie siłą inercji. Jest to sztuka archeologiczna. Jej uratowanie byłoby możliwe tylko wtedy, jeśli nie będzie się realizowało teatru środkami innych sztuk. Tymczasem obecnie za przedstawienie nowoczesne uważa się takie, w którym mamy do czynienia ze współczesnym tekstem, nowo­ czesną scenografią i muzyką oraz starym, tradycyjnym aktorstwem”.107 W jego publicznych wystąpieniach i wywiadach, opublikowanych i nieopublikowanych tekstach, a na­ wet w korespondencji z różnymi ludźmi można spotkać mnóstwo powtórzeń, z których każde stanowi zazwy­ czaj inny wariant. Jeśli Grotowski powiedział czy napi­ sał kilka, a czasami nawet kilkanaście razy to samo, to nigdy nie było to uczynione tak samo - i różnice te, często drobne lub jedynie z pozoru drobne, były za każ­ dym razem znaczącymi różnicami. Podobnie jak różni­ ły się kolejne warianty późnych przedstawień Teatru Laboratorium: Akropolis, Księcia Niezłomnego i Apocalypsis cum Figuris. Bo też Grotowski ciągle spotykał się z innymi ludźmi i mówił do innych ludzi. Można powie­ dzieć, że do znudzenia, niemal obsesyjnie powtarzał kil­ ka tych samych rzeczy, na których szczególnie mu zale­ żało i które uważał za szczególnie ważne. Niektórzy wi­ dzieli w tym nawet rodzaj obsesji. Tak, jakby chciał, aby to właśnie weszło w podświadomość ludzi. Ale też ważne są każdorazowe konteksty tych powtórzeń oraz warianty, jednak dla niego miały one na tyle istotne znaczenie, że był nieugięty. Dla badań nad dziełem Grotowskiego jest to problem, którego wagę i znacze­ nie trudno jest przecenić, a przecież prawie zupełnie nieruszony dotychczas. Znów przypominają się powtó­ rzenia i warianty u Tadeusza Kantora. Porównanie ich użyć u obu artystów może dać interesujące wyniki. Odwołując się do Ryszarda Kapuścińskiego, poru­ szyłem problem nieciągłości oraz związanej z nim fragmentaryczności. Tutaj raz jeszcze do niego po­ wrócę. Otóż w roku 1980 mogłem opublikować książ­ kę Grotowski i jego Laboratorium, aspirującą zgodnie z obowiązującymi wtedy standardami do całościowe­ go, monograficznego ujęcia problemu. Dzisiaj byłoby to dla mnie niemożliwe. Powtarzam: dla mnie. Zatem jest to mój przypadek. Związane jest to zapewne z po­ stępującą „prywatyzacją” doświadczenia badacza, o czym pisałem wcześniej. Dobrze zdajemy sobie rów­ nież sprawę z tego, że nasze poznanie może być jedy­ nie bardziej lub mniej nieciągłe i fragmentaryczne. A jednak poprzez tę nieciągłość i fragmentaryczność, także poprzez skrót i metaforę rezerwowane kiedyś tyl­ ko dla artystów, a omijane bądź jedynie przemycane w pracach naukowych, próbujemy zobaczyć całość. To, co zmienne i to, co stałe na drodze twórczej Je­ rzego Grotowskiego, pozostawało w relacji, tworząc coniunctio, owo szczególne połączenie mysterium tremendum et fascinosum. W każdym razie niezależnie od przyjętej orientacji badawczej (modernistycznej, nowoczesnej, ponowoczesnej bądź jeszcze innej) należy przede wszystkim wykonać podstawowe obowiązki, nie od dzisiaj uważa­ ne za nudne i mało efektowne, właśnie empiryczne i „pozytywistyczne”, do których realizacji nieprzypad­ kowo brakuje chętnych wśród badaczy średniego i młodszego pokolenia. Jednym z takich pierwszych i niezbywalnych zadań jest opracowanie aktualnej bi­ bliografii Jerzego Grotowskiego, bo istniejąca obecnie powstała blisko trzydzieści lat temu, a została opubli­ kowana w 1980 roku, z ustaleniami kończącymi się na 1977 roku.108 Wtedy tylko taka bibliografia była moż­ liwa. Trzeba sobie dobrze zdawać sprawę z tego, że jest ona przestarzała i niekompletna, zawiera przy tym po­ myłki. Jako jej autor dobrze wiem, co piszę. Jak wiadomo, po śmierci Grotowskiego ukazały się poświęcone mu obszerne, monograficzne tomy „Pamięt­ nika Teatralnego” i „Notatnika Teatralnego” za lata 2000 i 2001. W żadnym z nich nie znajdziemy jednak chociażby próby uaktualnienia i skorygowania istnieją­ cej bibliografii. Fakt ten uważam za znamienny i charak­ terystyczny jako znak czasu. Tym, co jest pracochłonne i czasochłonne, a nie służy szybkiej karierze i nie może liczyć na natychmiastowy poklask, młodsi badacze naj­ zwyczajniej nie chcą i nie lubią się zajmować. Drugą sprawą jest opublikowanie możliwie wszyst­ kich tekstów Jerzego Grotowskiego. Jak się wydaje, niezbędny byłby tu akt transgresji, skierowany przeciw­ ko stanowisku ich autora, które podlegało zresztą istot­ nym zmianom w różnych okresach jego życia, czego by­ łem bezpośrednim świadkiem. Niestety, nie mogę uwierzyć, aby zdobyli się na to obaj wyznaczeni przez Grotowskiego jego spadkobiercy, którzy zawsze pojmo­ wali swoje zadanie jako absolutną i bezwarunkową lo­ jalność wobec Mistrza. Problem w tym, że testament Grotowskiego znany jest do dzisiaj tylko fragmenta­ rycznie. Nie wiemy również tego, co przekazał on Ma­ rio Biaginiemu i Thomasowi Richardsowi osobiście, w cztery czy w sześć oczu, a co prawdopodobnie nie zo­ stało nigdzie zapisane, zaś dla nich jest z pewnością niemniej obowiązujące niż to, co otrzymali od niego na piśmie. Nie wiemy ostatecznie tego, co chyba najważ­ niejsze: jakie były ustalenia samego Grotowskiego, a gdzie zaczyna się ich interpretacja przez innych, ale zawsze przecież z użyciem jego autorytetu i na jego ra­ chunek, oraz wynikające z tego konsekwencje. Pewne wydaje się tylko to, że Grotowski niezwykle skutecznie narzucił swoim spadkobiercom i wszystkim 152 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ innym, łącznie z badaczami jego twórczości, opubli­ kowaną niespełna dwa lata przed śmiercią książkę The Grotowski Sourcebook jako swego rodzaju wersję kanoniczną wszelkiej o nim wiedzy i jedyną prawdę podaną do wierzenia. Tak chciał siebie widzieć i tak zaprogramował swoją recepcję, swój obraz. Dopóki nie zdobędziemy się na odwagę, aby wyjść z tego krę­ gu, co obok odwagi wymaga rzecz jasna odpowied­ nich kompetencji, skazani będziemy na to, by tkwić w kręgu ortodoksji, wiedzy kanonicznej, w konse­ kwencji - powielania tego, co sam artysta przekazał do wierzenia. Bycie cierpliwym W tym miejscu przywołam proste być może, ale dla mnie rewelacyjne spostrzeżenie Grotowskiego: „Degradacja często zaczyna się od sprawy cierpliwo­ ści zarówno w teatrze, jak i w życiu. Chce się mieć na­ tychmiast to, co można posiąść jedynie na drodze dłu­ giej i płacąc niejako całym swoim życiem. Pragnie się mieć rezultat już natychmiast, sukces natychmiast, chwałę natychmiast, wszystko natychmiast, a zatem nie ma się czasu szukać tego, co istotne, ponieważ szuka się bardziej konsekwencji publicznych tego, co istotne. W jaki sposób być akceptowanym i znanym [...]”.109 Trudno powiedzieć to jaśniej i prościej. Kiedy pierwszy raz to przeczytałem, musiałem sobie uświado­ mić, że właśnie brak cierpliwości stanowi jeden z mo­ ich podstawowych problemów. Zastanowiło mnie to na tyle, że każdego dnia wracam do problemu bycia cierpliwym, konieczności bycia cierpliwym. Oto jeden z przykładów oddziaływania tak zwanego „przedmiotu badań” na badacza. I jak można dalej utrzymywać cią­ gle pokutujący w polskiej teatrologii, a utrwalony i wzmocniony jeszcze autorytetem Zbigniewa Raszew­ skiego, mit „obiektywizmu” badań i badacza? Pewnie, że w miarę możliwości, naszych uzdolnień i samoświa­ domości połączonej z pewnego rodzaju przenikliwo­ ścią, dobrze jest zmierzać do wycofania wszelkich pro­ jekcji, jednak przekonanie o możliwości całkowitego wycofania osoby badacza nie jest niczym innym jak złudzeniem, stanowiąc przy tym wynik zapóźnienia metodologicznego naszej dyscypliny.110 Moc mitu W poniedziałek 19 stycznia 2004, w „Café Kultu­ ralna” w Teatrze Dramatycznym w Warszawie odbyła się dyskusja nad rocznikiem (dwoma najnowszymi wtedy numerami) „Kontekstów” z 2003 roku, poświę­ conych pamięci i zapomnieniu: „Pamięć i zapomnie­ nie” oraz „Pamięć jako kategoria kultury”. W moich notatkach zapisałem, że Wiesław Juszczak powołał się wtedy na siódmy tom Dzieł Bronisława Malinowskie­ go, w którym zadane jest najprostsze pytanie: czym jest właściwie mit? Otóż Malinowski twierdzi, że pod­ stawą wszystkiego jest mit, bo on jest pierwotny, zaś podstawę mitu stanowi dogmat. Mit związany jest naj­ ściślej z dogmatem. W ten sposób wracamy do Łaski, której fundamentem jest wiara. Kto nie ma łaski wia­ ry, jest pusty, wydrążony, przeraźliwie samotny. Kto ma Łaskę, ma swój mit, energię i prawdę. Kto nie ma mitu, nie ma szans. Mit to jest nasz Dom, on daje czło­ wiekowi zadomowienie, poczucie siły i pokory zarazem (bo są to dwa aspekty tego samego procesu), porząd­ ku świata, kosmosu. A czym jest antropologia? Jest poszukiwaniem sen­ su i całości. W drobiazgu, w detalu zobaczyć cały świat - oto jej wyzwanie. Antropologia jest romantyczna. Ale musi ona mieć fundamenty, podstawę. Jeśli ma się to opanowane w stopniu naprawdę mistrzowskim, to można sobie improwizować. Jeśli nie, wówczas jest się tylko uzurpatorem i partaczem. Niewielu jest powoła­ nych, ale wielu aspirujących, z pretensjami. Wszystko to łączy się najściślej z cierpliwością. Odnosi się to również do artystów i uczonych.111 Gdzie zresztą przebiega tutaj granica? „Mój Grotowski” . Fragment wystąpienia. Rzym, 17 grudnia 2005112 Spróbuję dać moje świadectwo o Jerzym Grotow­ skim. Słowo „moje” jest w tym kontekście ważne. Je­ dyne, co każdy z nas może w końcu przekazać, to swo­ ją relację. I wcale nie decydują o tym megalomania i narcyzm, ale sytuacja, w jakiej się znajdujemy. Niezwykle istotny, był i jest moment pierwszego spotkania z Grotowskim i/lub którąś z jego prac. Z ca­ łą pewnością tak właśnie było w moim przypadku. Po­ zostało ono doświadczeniem na tyle trwałym, że pa­ miętam je do dzisiaj niemalże ze wszystkimi szczegóła­ mi. Dokonało się to w Poznaniu 16 listopada 1962 ro­ ku: odbyło się wtedy otwarte spotkanie z Grotowskim w Klubie Studentów „Od Nowa” przy Starym Rynku (narożnik ulic Wielkiej i Żydowskiej), a następnego dnia spektakl Akropolis według Wyspiańskiego, w jed­ nym z baraków należących do Wyższej Szkoły Wycho­ wania Fizycznego przy ulicy Grunwaldzkiej 55. Przy­ pominały one baraki z obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, co akurat w tym wypadku miało istot­ ne znaczenie dla percepcji spektaklu, ponieważ Jerzy Grotowski i Józef Szajna (współrealizator) odwołali się właśnie do obozu w Oświęcimiu jako dwudziesto­ wiecznego odpowiednika Akropolu: dosłownego i symbolicznego miejsca spotkania ludzi i kultur.113 (Baraki te stoją tam zresztą do dzisiaj, o czym mogłem się ostatnio przekonać). Jak się potem okazało, spotkanie z Grotowskim i Akropolis Teatru Laboratorium 13 Rzędów zadecydowa­ ły o moim życiu. To było dla mnie prawdziwe objawienie. Miałem dwadzieścia trzy lata, kilka miesięcy wcześniej 153 �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ ukończyłem studia na poznańskiej polonistyce i wkrótce po egzaminie magisterskim zostałem asystentem. Mówi­ łem i pisałem już o tym niejeden raz, najobszerniej uczy­ niłem to w rozmowie z Marylą Zielińską zamieszczonej w miesięczniku „Nowe Książki” z czerwca 1999 roku.114 Taki właśnie moment inicjalny, związany z głębo­ kim przeżyciem i zachwytem, sprawił, że Jerzy Grotow­ ski pozostał dla mnie na całe życie przede wszystkim wielkim artystą teatru, wspaniałym reżyserem, jednym z największych i zarazem jedynym. Opinię taką po­ twierdziły wszystkie następne spotkania i spektakle, na których starałem się być możliwie często, w latach sześćdziesiątych dojeżdżając z Poznania, a potem z Warszawy. Czułem i wiedziałem, że wzbogaca to mnie jako człowieka, że jest mi niezbędne. Dla wielu ludzi, zwłaszcza znacznie młodszych ode mnie, Grotowski był i pozostał głównie „mistrzem du­ chowym”, mędrcem, guru, jeszcze inni uważali go za znakomitego polityka i stratega, który potrafił dawać so­ bie radę w najtrudniejszych okolicznościach. Dla mnie jednak był on od początku i pozostał na całe życie Wiel­ kim Artystą. Zupełnie nie przeszkadza mi w tym pamięć dwóch jego wczesnych prac, które zobaczyłem kilka lat przed Akropolis, również w Poznaniu, a które zupełnie mnie nie zachwyciły: Orfeusza według Cocteau, pierw­ szego opolskiego przedstawienia Teatru 13 Rzędów, pod kierownictwem artystycznym Grotowskiego i w jego re­ żyserii, i niedługo potem Fausta według Goethego, jedy­ nego przedstawienia zrealizowanego przez niego poza swoim zespołem. Ostatecznie pozostał tylko ten szcze­ gólny wstrząs doznany podczas Akropolis. Jest dla mnie problemem, czy w ogóle mówilibyśmy o Grotowskim, gdyby nie było jego dokonań teatral­ nych, tych kilku przedstawień, które weszły do histo­ rii światowego teatru: Akropolis, Tragicznych dziejów doktora Fausta, Księcia Niezłomnego, Apocalypsis cum Figuris? I gdyby nie jego pozycja w światowej sztuce te­ atralnej zdobyta w decydującym stopniu dzięki tym właśnie kilku dokonaniom z lat sześćdziesiątych? Nie można również przeoczyć faktu, że ostatecznie, gdyby nie było okresu teatralnego w życiu Grotowskiego, wszystkie jego późniejsze doświadczenia i dokonania twórcze, nawet jeśliby do nich doszło, musiałyby być czymś zupełnie innym, niż były. Nie sądzę również, aby Jerzy Grotowski mógł być traktowany na serio jako ewentualny rywal Carla Gustava Junga, Martina Bubera czy w zupełnie innej relacji Gurdżijewa. Niewątpliwie jednak ich książki oraz zdoby­ wana latami wiedza o nich stanowiły dla niego ważne źródła twórczej inspiracji. Tylko tyle i aż tyle. Nie zmie­ nia to faktu, że każdy z wymienionej trójki - i wielu jesz­ cze innych, których nie wymieniłem z nazwiska - mogą być niezwykle przydatni dla rozumienia i interpretacji niektórych przynajmniej aspektów pracy Grotowskiego. I ostatnia sprawa, zupełnie podstawowa. Nie ma jednej drogi do poznawania dzieła Grotowskiego i je­ dynej prawdy o nim. Nikt nie może mieć tutaj mono­ polu, a jeśli ktokolwiek tak twierdzi czy choćby tylko to sugeruje, wtedy jest jedynie uzurpatorem. Ani Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards w Pontederze, ani Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu, który zresztą współtworzyłem i w któ­ rym przez piętnaście lat pracowałem, ani żadna inna instytucja i żaden człowiek nie mogą mieć monopolu. Nie ma bowiem dogmatów w drodze do prawdy, a je­ śli ktoś twierdziłby, że posiada jedyną prawdę, to po­ zwolę sobie wskazać, że dokładnie w tym miejscu za­ czynają się dogmatyzm i sekciarstwo. Ostrzegam przed wszelkiego rodzaju sekciarstwem i dogmatyzmem. Uważam je za niebezpieczne, tym bardziej że tą wiedzą można stosunkowo łatwo i na wiele sposobów mani­ pulować. N a końcu wzywam do uwagi, cierpliwości i unikania dróg na skróty, bo jedyne, czego mogę być pewny po czterdziestu z górą latach badań, jakie pro­ wadzę, to mocne przekonanie, że wszelkie drogi na skróty są tutaj jedynie mirażem. Przypisy 1 2 3 154 Tekst ten powstawał stopniowo, przez kilka lat. Kolejnymi eta­ pami były moje wystąpienia na międzynarodowych konferen­ cjach i sympozjach poświęconych Grotowskiemu: w Moskwie („International Forum on Theatre Education and Experiment” w ramach III Międzynarodowej Olimpiady Teatralnej, maj 2001), Pontederze we Włoszech („Jerzy Grotowski. Primo Tem­ po: Il Teatr Laboratorium tra Opole e Wrocław 1959-1969. Le energie della genesi - Testimonianze” (Jerzy Grotowski. Pierw­ szy okres: Teatr Laboratorium między Opolem a Wrocławiem 1959-1969. Energie początku - Świadectwa) w ramach projek­ tu „Passato e presente di una ricerca (2001-2003”, październik 2001), Brzezince koło Oleśnicy pod Wrocławiem („Jerzy Gro­ towski. Parateatr 1969-1978. Teatr Źródeł 1976-1982” w ra­ mach projektu „Passato e presente di una ricerca. Przeszłość i te­ raźniejszość pewnego poszukiwania”, 27-29 września 2002), Monachium (Unser Theater-Kulturzentrum, 22-23 październi­ ka 2003), na paryskiej Sorbonie (Amphithéâtre Guizot, 5 czerw­ ca 2004) podczas międzynarodowego kolokwium „Revisiter Grotowski” zorganizowanego przez Université de Paris - Sor­ bonne (Paris IV) i Centre de civilisation polonaise w ramach Se­ zonu polskiego we Francji „Nowa Polska. Une saison polonaise en France”, we Wrocławiu - podczas Sympozjum „Grotowski. Pamięć, powtórzenie, nieciągłość” w ramach XIV Sesji Między­ narodowej Szkoły Antropologii Teatru - International School of Theatre Anthropology (Teatr na Świebodzkim, 9 kwietnia 2005), Rzymie - konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Grotowski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotowski jeszcze dzi­ siaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książki” (Istituto Polacco - Instytut Polski, 17 grudnia 2005). Por. Dariusz Czaja, Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2004, s. 197 Zapis wypowiedzi Jerzego Grotowskiego ze ścieżki dźwiękowej fil­ mu dokumentalnego Elżbiety Sitek i Jarosława Szymkiewicza Te­ atr i nie-teatr (Ośrodek Telewizji Polskiej we Wrocławiu, 1975). �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 Z pojęciem tym Grotowski zetknął się zapewne czytając ważną dla niego książkę Józefa Świtkowskiego, Okultyzm i magia w świetle parapsychologii, „Lotos”, Lwów 1939, s. 338-339, 371 Reprint tej książki, ze wstępem Lecha Emfazego Stefańskiego, opublikowała Oficyna Wydawnicza „Polczek”, Kraków 1990. Por. także hasło Egrégore, w: Michel Mirabail, Dictionnaire de l’ésotérisme, Collection Marabout Université, Éditions Privat 1981, s. 97-98 Rozmowa z Grotowskim. Rozmawiał Andrzej Bonarski, w: Insty­ tut Laboratorium. Teksty, Instytut Aktora Teatr Laboratorium, Wrocław 1975, s. 25-27. Przedruk w: Andrzej Bonarski, Ziar­ no, Czytelnik, Warszawa 1979, s. 35-36. Pierwodruk: „Kultura” 30 III 1975, nr 13, s. 1 i 12-13 Po śmierci Jerzego Grotowskiego. Świat żegna proroka, „Gazeta Wyborcza” 18 I 1999, nr 14, s. 12 Mirosław Kocur, Grotowski jako dzieło sztuki, „Pamiętnik T e­ atralny” 2001, z. 1-2, s. 137 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów. Moje terminowanie w Polsce oraz 26 listów Jerzego Grotowskiego do Eugenia Barby. Przekład z języka włoskiego: Monika Gurgul, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław [2001], s. 189: List 14. O okolicznościach powstania Towards a Poor Theatre można się wiele dowiedzieć z książki Eugenia Barby, zwłaszcza z rozdziału Ku teatrowi ubogiemu, s. 130-136 Wybór i redakcja Janusz Degler, Zbigniew Osiński. Jerzy Grotowski, Hän ei ollut kokonainen. Tekstejä vuosilta 1965-1969, Suomentanut Martti Puukko, Painatuskeskus, Helsinki 1993, s. 33-40 Eżi Grotowskij, Tieatr, rituał, performer, w serii „Mistiectwo tieatru”, Centr humanitarnich doslidżień Lwiwskogo dierżawnogo uniwersitetu imieni Iwana Franka, Lwiw 1999, s. 32-36 Przekład węgierski: Jerzy Grotowski, Szinhâz és rituâlé. Szövegek 1965-1969, Vâlogatta és szerkesztette Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Forditotta Andrâs Pâlyi, Kalligram, Budapest 1999. Węgierski tłumacz, Andrâs Pâlyi, powiedział mi, że zgoda Gro­ towskiego na przekład dotarła do Budapesztu już po jego śmierci. Przekład słowacki: Jerzy Grotowski, Divadlo a rituâl. Texty 1965-1969. Zostavili Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Prelozila Barbora Ertlovâ, Kalligram, Bratislava 1999. Przekład rosyjski: „Tieatr-Laboratorija 13 rjadow”. Jeży Grotowskij ob iskusstwie aktiora, w: Jeży Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowodniku. Pieriewod, sostawlenie, priedislowije, primieczanija Natełła Baszyndżagian, „Artist. Rieżyssior. Tieatr”, Moskwa 2003, s. 77-82. W moich zbiorach. Notatka z tej rozmowy w moich zbiorach. Jerzy Grotowski, Spre un teatru särac, Traducere de George B a­ nu æi Mirella Nedelcu-Patureau, Prefa^ä de Peter Brook, Postfa^ä de George Banu, Editura „Unitext”, Bucureæti 1998. Telegram znajduje się w moich zbiorach. W książce: Georges Ivanovitch Gurdjieff, Textes recueillis par Bruno de Panafieu, L’Age d’Homme, Lausanne 1992, s. 98-115. Przekład angielski ukazał się w U SA : A Kind of Volca­ no. An Interview with Jerzy Grotowski, w: Gurdjieff. Essays and Reflections and the Man and His Teaching, Texts compiled by Bruno de Panafieu, English version edited by Jacob Needleman and George Baker, Continuum, New York 1997, s. 87-106 Por. Rodzaj wulkanu. Rozmowa z Jerzym Grotowskim. (Rozmowa odbyła się w Paryżu 8, 9 i 10 lutego 1991 roku). Tłumaczenie w oparciu o wydania angielskie i francuskie Grzegorz Ziółkow­ ski. Konsultacja i redakcja tekstu Magda Złotowska, w: Peter Brook, Jean-Claude Carrière, Jerzy Grotowski, Georgij Iwanowicz Gurdżijew, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotow­ 155 skiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2001, s. 41-80. Polskie wydanie przygotowane zostało z okazji konfe­ rencji „W stronę esencji. Georgij Iwanowicz Gurdżijew - od­ działywanie i znaczenie”. Wrocław, 8-10 listopada 2001. Re­ dakcja Jarosław Fret, Grzegorz Ziółkowski. 20 Por. Zbigniew Osiński, „Książę Niezłomny” w teatrze Grotowskie­ go, „Nurt” 1966, nr 2, s. 54-58 21 Z listu Grotowskiego: Wrocław, 16 listopada 1965. W moich zbiorach. 22 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, Państwo­ wy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980, s. 26-34; Październik 1956. Pierwszy wyłom w systemie. Bunt, młodość i rozsądek. Ze­ brał i zredagował Stefan Bratkowski, Prószyński i S-ka, Warsza­ wa 1996, s. 68-83: Stefan Bratkowski, Pod znakiem pomidora, s. 102-112: Stanisław Gabriel Cichocki: Nasza niedoszła partia; Marian Stępień, Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiel­ lońskim, w: Październik ’56. Odwilż i przełom w życiu literackim i kulturalnym Polski. Materiały Ogólnopolskiej Sesji Naukowej, Rzeszów, 23-24 września 1996 roku. Redakcja naukowa Adam Kulawik, Wydawnictwo „Antykwa”, Kraków 1996, s. 29-37; Jerzy Urban, Po prostu epizod, „Wiadomości Kulturalne” 20 X 1996, nr 42, s. 6; Polski Październik 1956 roku na Uniwersytecie Jagiellońskim. Materiały sympozjum naukowego zorganizowanego pod patronatem J. M. Rektora Prof. Franciszka Ziejki przez Uni­ wersytet Jagielloński, Instytut Pamięci Narodowej i Konsulat Gene­ ralny Republiki Węgierskiej w dniu 10 listopada 2001 roku w Kra­ kowie. Redakcja Rudolf Klimek, Uniwersytet Jagielloński, Kra­ ków 2004. 23 Jerzy Grotowski, Książę Niezłomny Ryszarda Cieślaka. Spotkanie „Hommage a Ryszard Cieślak”, 9 grudnia 1990. Tłumaczenie Magda Złotowska i Grotowski, „Notatnik Teatralny”, wiosna-lato 1995, nr 10, s. 22 24 Jerzy Grotowski, Od zespołu teatralnego do sztuki jako wehikułu. Przekład z hiszpańskiego Magdy Złotowskiej, autoryzowany przez Jerzego Grotowskiego, „Notatnik Teatralny”, zima 1992, nr 4, s. 36 25 Krzysztof Sielicki, Dlaczego Grotowski nadal jest artystą?, „Dia­ log” 1976, nr 3, s. 117-119 26 The Grotowski Sourcebook. Edited by Lisa Wolford and Richard Schechner, Routledge, London and New York 1997. 27 „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21 i 2001, nr 22-23. 28 „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4 (193-196) i 2001, z. 1-2 (197-198). 29 Maszynopis tekstu z czerwca 1960 roku (data znajduje się na końcu): Jerzy Grotowski, Teatr, s. 5-6: z rozdziałów 5. Metoda otwarta i 6.. Gorzkie prawdy własnej praktyki. Pierwsze cztery roz­ działy noszą tytuły: 1. „Teatr filozoficzny”?, 2. Herezja, 3. Teatr „rytualny” - Film i 4. Teatr „absolutny” a „czystość teatru”. Zbio­ ry archiwalne PW ST im. Ludwika Solskiego w Krakowie. Tecz­ ka: „Grotowski Jerzy”. 30 Sergiusz Awierincew, N a skrzyżowaniu tradycji. Szkice o literatu­ rze i kulturze wczesnobizantyjskiej. Przełożyła i opatrzyła wstępem oraz notami biograficznymi Danuta Ulicka, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1988, s. 341 31 Jerzy Grotowski, Odpowiedź Stanisławskiemu, w: tenże, Teksty z lat 1965-1969, op. cit., s. 145-164 32 Por. Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych 1990-1999 —The Centre of Studies on Jerzy Grotowski,s Work and of the Cultural and Theatrical Research. Re­ dakcja merytoryczna/Editor Zbigniew Osiński. Opracowanie/Elaboration Maria Hepel, Ośrodek Badań Twórczości Jerzego Gro­ towskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2000, s. 17. Przekład angielski: The Centre of Studies on Jerzy Grotowski’s Work and of the Cultural and Theatrical Research in Wrocław. The project of program assumptions, s. 22-23: Internal activities... �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 33 48 Arnold Hauser, Filozofia historii sztuki i literatury. Przełożyła D a­ nuta Danek i Janina Kamionka, Państwowy Instytut Wydawni­ czy, Warszawa 1970, s. 31 W obszernym rosyjskim wyborze jego pism: Eżi Grotowskij, Ot biednogo tieatra k iskusstwu-prowadniku. Pieriewod, sostawlienie, peiebisłowij, primieczanija Natełły Baszindżagian, „Artist. Rieżissier. Tieatr”, Moskwa 2004, s. 205-219: Rieżissier kak professionalnyj zritiel. Zbigniew Osiński, Korespondencja Emilii i Jerzego Grotowskich z Jurijem Zawadskim w latach 1956—1975, „Pamiętnik Teatral­ ny” 2000, z. 1-4, s. 334-346 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego i Reny Mireckiej do Haliny Gallowej, 1957-1970, w: Podróż. Rena Mirecka - aktorka Teatru Laboratorium. Redakcja merytoryczna: Zbigniew Jędrychowski, Zbigniew Osiński, Grzegorz Ziółkowski, Ośrodek Ba­ dań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań Teatralno-Kulturowych, Wrocław 2005, s. 26-34 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 316-325 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 325-333; Jerzy Gro­ towski - z rękopisów (w trzecią rocznicę śmierci - 14 stycznia 2002). [Opracował] Lech Śliwonik, „Scena” 2001, nr 6 (20), s. 18-19 Jerzy Grotowski, Listy do Aliny Obidniak z oazy Bajram Ali (2 IV - 20 V 1956). Opracował Janusz Degler, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 14- 28. Por. też: Janusz Degler, Grotowski poeta, „Scena” 2004, nr 1, s. 17-19 Zbigniew Osiński, Listy Jerzego Grotowskiego z ZSRR do Polski w latach 1955-1956, op. cit., s. 316-318, 326 Listy Jerzego Grotowskiego i Ludwika Flaszena do Bohdana Korze­ niewskiego. Opracowała Anna Kuligowska-Korzeniewska, „Pa­ miętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 305-318. Por. Anna Kuligowska-Korzeniewska, O Grotowskim w Łodzi, Wrocławiu i Warszawie, „Notatnik Teatralny” 2001, z. 22-23, s. 48-54. Por. Krystyna Duniec, Jan Kreczmar. Grał jakby uczył, Instytut Sztuki PAN, Warszawa 2004. Listy Jerzego Grotowskiego do Jerzego Kreczmara. Opracowała Kry­ styna Duniec, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 319-325 Korespondencja Tadeusza Łomnickiego i Jerzego Grotowskiego z lat 1971-1975. Do druku podała Barbara Osterloff, „Pamiętnik Teatralny” 2002, z. 3- 4, s. 595- 604 Z korespondencji Jerzego Grotowskiego do Barbary i Konrada Swinarskich, „Teatr” 2000, nr 1-3, s. 71-72 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 154-229. Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Teatr Laboratorium wo­ bec kultury Orientu - po dwudziestu pięciu latach, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” luty--\kwiecień 2004, nr 59-60, s. 58-67 i czerwiec-sierpień 2004, nr 61-62, s. 90-98 Jerzy Grotowski, Konstanty Puzyna, Korespondencja 49 1970-1974. Opracowała Marta Serwa, „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 138-149 Jerzy Grotowski, Listy do Natełły Baszyndżagian [z lat 1971­ 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 1974], „Notatnik Teatralny” 2001, nr 22-23, s. 164-167; ten­ że, List do Natełły Baszyndżagian [z 9 września 1991], „Notatnik Teatralny” 2004, nr 32-33, s. 200-202 50 Jerzy Grotowski i Robert Cohen o programie „Dramat Obiektyw­ ny”. Korespondencja. Tłumaczenie i opracowanie Grzegorz Ziół­ kowski, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 426-437 51 Zbigniew Osiński, O niezrealizowanych projektach filmów An­ drzeja Wajdy o Teatrze Laboratorium. Korespondencja Wajdy ze Zbigniewem Cynkutisem i Jerzym Grotowskim i Zbigniewem Cyn- 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 kutisem z lat 1963-1964, 1970-1972 i 1975-1979, „Pamiętnik Teatralny” 2003, z. 3-4, s. 235-263 156 Zbigniew Osiński, Nazywał nas bratnim teatrem. Przyjaźń arty­ styczna Ireny i Tadeusza Byrskich zJerzym Grotowskim, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005, s. 181-255, 300-317 To jest moje, teraz i tutaj. Listy [Ryszarda Cieślaka] do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, „Notatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 127-132 Jerzy Grotowski, Listy do Zbigniewa Cynkutisa [1964-1966]. Po­ dała do druku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 157-166. Li­ sty Jerzego Grotowskiego do Teresy Nawrot. Opracował Grzegorz Janikowski, „Pamiętnik Teatralny” 2001, z. 1-2, s. 326-331 Ryszard Cieślak, Listy do żony [1967-1974]. Wybór i opracowa­ nie Teresa Błajet-Wilniewczyc, Zbigniew Jędrychowski, „N o­ tatnik Teatralny” wiosna/lato 1995, nr 10, s. 48-64; tenże, To jest moje, teraz i tutaj. Listy do Lucyny Pijaczewskiej. Opracował Piotr Rudzki, tamże, s. 127-132 Zbigniew Cynkutis, Listy do M. [do żony Maliny z lat 1966-1970, do żony Maliny i córki Magdaleny 1973-1981, do Maliny 1982-1984, fragment listów do Magdaleny 1986, 1987]. Wybór Malina Cynkutis, Zbigniew Jędrychowski. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20- 21, s. 175-218. Por. też: tenże, Notatnik-pamiętnik. Podała do dru­ ku Malina Cynkutis. Opracowanie Zbigniew Jędrychowski, tamże, s. 157-174 Krzysztof Mieszkowski, Do jutra. Rozmowa z Krzysztofem Warlikowskim, „Notatnik Teatralny” 2003, nr 28-29, s. 232 Dybuk jest w nas. Z Krzysztofem Warlikowskim, reżyserem „Dybu­ ka”, rozmawia Jacek Antczak, „Słowo Polskie” 6 X 2003, nr 233, s. 10 Wspólny oddech. Z Grzegorzem Bralem rozmawiają Aleksandra Rembowska i Jacek Dobrowolski, „Teatr” 2004, nr 9, s. 6-7. Ibidem, s. 11 Wystąpienie przygotowane na sympozjum w ramach XIV Sesji IST A (International School of Theatre Anthropology) zatytu­ łowanej „Improwizacja: pamięć, powtórzenie, nieciągłość”, Krzyżowa - Wrocław 1-15 kwietnia 2005. Katarzyna Kaniowska Antropologia i problem pamięci, „Kontek­ sty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 57. Kerwin Lee Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycz­ nym. Przełożył Maciej Bańkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 43. Pierwodruk: tenże, On the Emer­ gence of Memory in Historical Discourse, „Representations” win­ ter 2000, nr 69. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach. Z Ryszardem Kapuścińskim rozmawiają Zbigniew Benedyktowicz i Dariusz Czaja, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2003, nr 3-4, s. 13. Ibidem, s. 15. Por. Grotowski powtórzony. Stanisław Rosiek, Pod powierzchnią tego, co zapisane; Słowa, słowa, słowa. [Zapis trzech uczestniczek rozmowy z Jerzym Grotowskim, która odbyła się 20 marca 1981 roku w Gdańsku: Kwiryny Ziemby, Jolanty Siejak i Zofii Zakiewicz], w: Maski (Transgresje 4). Wybór, opracowanie i redakcja Maria Janion i Stanisław Rosiek, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986, t. I, s. 367-416. Fragment brulionu listu Jerzego Grotowskiego do mnie, pisane­ go prawdopodobnie między majem a około 1 grudnia 1987.. Zdaniem autora list ten miał charakter bardzo osobisty i z tego właśnie powodu nie został wysłany przez niego do Polski. Zapo­ znałem się z nim więc na miejscu i za zgodą autora odpisałem obszerne fragmenty. W liście zawarte są między innymi odpo­ wiedzi na moje pytania przesyłane do Grotowskiego w latach 1985-1988, na które jednak nie otrzymywałem przez te lata żadnej odpowiedzi. W Pontederze przebywałem od 20 kwietnia do 2 maja 1988 roku na zaproszenie Workcenter of Jerzy Gro­ towski w celu zapoznania się z jego pracą. List został napisany �132-157 Osinski.ps - 5/30/2006 11:07 AM Zbigniew Osiński • DZIEŁO JERZEGO GROTOWSKIEGO JAKO „PRZEDMIOT BADAN’ 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89 90 91 92 93 odręcznie, czarnym długopisem i nie został nigdy do mnie wy­ słany, miał on raczej formę brulionu. Pisali go autor i pod jego dyktando Piotr Borowski; fragmenty tutaj opublikowane zosta­ ły napisane ręką Grotowskiego. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 15. Paul Ricoeur, La mémoire, l’histoire, l’oublie, Editions du Seuil, Paris 2000. Polski przekład drugiego rozdziału tej książki: tenże, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzymana, pamięć ma­ nipulowana, pamięć narzucona. Przełożył Wojciech Bońkowski, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 2005, s. 41-53 Por. Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 19 Ibidem. Ewa Domańska, Miejsce Franka Ankersmita w narratywistycznej filozofii historii, w: Frank Ankersmit, Narracja, reprezentacja, do­ świadczenie. Studia z teorii historiografii. Pod redakcją i ze wstę­ pem Ewy Domańskiej, U N IVERSITA S, Kraków 2004, s. 9 94 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Su ­ périeure d’Art Dramatique. 95 Wykład 3: 16 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. 96 Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Podkr. Z.O. 97 [Ludwik Flaszen] Po śmierci Jerzego Grotowskiego, op. cit. 98 Wykład 9: 26 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 99 Ibidem. 100 Wykład 7: 20 października 1997, Conservatoire National Superieure d’A rt Dramatique. 101 Ibidem. 102 103 104 105 Ibidem. Ibidem. Ibidem. Ibidem. Por. też: Wykład 8: 12 stycznia 1998, Théâtre du Rond-Point. 106 Eugenio Barba, Ziemia popiołu i diamentów, op. cit., s. 189: List Por. ibidem, s. 170, 172-174 Patrick Hutton, History as an Art of Memory, University Press of England, Hanover, N.H. 1993, s. XXIV. Cytuję za: Frank Ankersmit, op. cit., s. 373 Święty Augustyn, Wyznania. Przełożył, opatrzył posłowiem i ka­ lendarzem Zygmunt Kubiak, Instytut Wydawniczy PAX, W ar­ szawa 1987, s. 237 Dariusz Czaja, Czarna skrzynka. Idea pamięci absolutnej, w: ten­ że, Sygnatura i fragment, op. cit., s. 330-331 Ryszard Kapuściński, O pamięci i jej zagrożeniach, op. cit., s. 16. Ibidem, s. 24 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł. Tekst z roku 1981 opracował Le­ szek Kolankiewicz, „Zeszyty Literackie” (Paryż), lato 1987, nr 19, s. 103-104 Paul Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: Pamięć powstrzyma­ na, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, op. cit., s. 52 słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1998. Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, „Notatnik Teatralny” 2000, nr 20-21, s. 114 Ze ścieżki dźwiękowej filmu Il Teatr Laboratorium di Jerzy Gro­ towski, reżyseria Marianne Arhne, ostatni film w ramach serii „Cinque Sensi del Teatro. Cinque trasmissioni monografiche sulla filosofia del teatro. Produzione Centro per la Sperimentazione e la Ricerca Teatrale. Pontedera, RAI - Radio Televisione italiana Sede Regionale della Lombardia Dipartimento Scuola/Educazione, a cura di Mario Raimondo, 1993, s. 1 Jerzy Grotowski, Teatr Źródeł, op. cit., s. 104-105 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, „Dialog” 1969, nr 8, s. 71. Prze­ druk w: tenże, Teksty z lat 1965-1969. Wybór. Wybór i redak­ cja Janusz Degler, Zbigniew Osiński, Wyd. II poprawione i uzu­ pełnione, Wrocław 1990, s. 79 Jerzy Grotowski, O praktykowaniu romantyzmu, „Dialog” 1980, nr 3, s. 120 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Poszukiwania opolskie. Rozmowa z Jerzym Grotowskim - kierow­ nikiem artystycznym Teatru 13 Rzędów. Rozmawiała R[ena] N a­ lepa, „Dziennik Polski” 8 - 9 I 1961, nr 7, s. 6 Wykład 6: 13 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Ibidem. Podkr. Z. O. Wykład 2: 2 czerwca 1997, Odéon - Théâtre de l’Europe. Wykład 5: 6 października 1997, Conservatoire National Superieure d’Art Dramatique. Por. na przykład interesujący, ale oparty na zupełnie błędnym założeniu artykuł Pawła Możdżyńskiego, Laboratorium Nowej Ery, „Pamiętnik Teatralny” 2000, z. 1-4, s. 203-229. Ostatecz­ nie jeśli ktoś się uprze, to może porównywać wszystko ze wszyst­ kim. Tylko po co? 14. 107 Por. Zbigniew Osiński, Zapiski ze spotkań 1962-1963, op. cit., s. 110 108 Por. Zbigniew Osiński, Grotowski i jego Laboratorium, op. cit., s. 319-342: Bibliografia. 109 Jerzy Grotowski, Nagość w teatrze jako wartość czy obsceniczność, „Notatnik Teatralny” 2004, nr 35, s. 128-129 110 Pisali o tym zwłaszcza: Sławomir Świontek, O możliwościach za­ stosowania w nauce o teatrze pewnych nowych metod badawczych. Perspektywy i ograniczenia, „Pamiętnik Teatralny” 1999, z. 3-4, s. 50-68. Przedruk w: Teatrologia polska u schyłku X X wieku. Pod redakcją Jana Michalika i Agnieszki Marszałek, Towarzy­ stwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2001, s. 113-127; Leszek Kolankiewicz, Dziady. Teatr święta zmarłych, Wydawnic­ two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 1999. Pozwolę sobie przypo­ mnieć również moje teksty na ten temat: Teatrologia - nauka podejrzana?, „Odra” 1968, nr 10, s. 37-44; Teatr Dionizosa. Ro­ mantyzm w polskim teatrze współczesnym, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1972, zwłaszcza wstęp Od autora, s. 9-12; Kilka uwag o historii teatru, w: Jak badać teatr? Materiały z konferencji metodologicznej poświęconej badaniom historycznoteatralnym. Kra­ ków, 28 września 2002. Pod redakcją Marka Dębowskiego, T o ­ warzystwo Naukowe „Societas Vistulana”, Kraków 2003, s. 18-33 111 Por. blok materiałów poświęconych książce Wiesława Juszcza­ ka, Pani na żurawiach. Część pierwsza. Realność bogów, Aureus, Kraków 2002 i jej autorowi, zamieszczony na łamach „Kontek­ stów Polskiej Sztuki Ludowej” 2003, nr 3-4, s. 223-282 112 16-17 grudnia 2005. Konferencja „Jerzy Grotowski. Essere un uomo totale. Tavola rotonda „Grotowski traccia il cammino ancora oggi?”, mostra e presentazione del libro” („Jerzy Gro­ towski. Być człowiekiem zupełnym. Okrągły stół „Czy Grotow­ ski jeszcze dzisiaj wyznacza trasy?”, wystawa i prezentacja książ­ ki”. Istituto Polacco di Roma, via Vittoria Colonna 1. 113 Por. Zbigniew Osiński, „Akropolis” w Teatrze Laboratorium, w: tenże, Teatr Dionizosa. Romantyzm w polskim, Wydawnictwo Li­ terackie, Kraków 1972, s. 170-221 114 Przecieranie tras. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Maryla Zielińska, „Nowe Książki” 1999, nr 6, s. 4-8. Por. też: Moja to­ pografia wewnętrzna. Ze Zbigniewem Osińskim rozmawia Mary­ la Zielińska, „Didaskalia. Gazeta Teatralna” kwiecień 1995, nr 6, s. 33-37; Zbigniew Osiński, Wypowiedź a ankiecie redakcyj­ nej „Lista największych teatralnych wzruszeń”, „Didaskalia. Gaze­ ta Teatralna” październik 1998, nr 27, s. 22-24 Dyrekcji Ośrodka Grotowskiego we Wrocławiu i panu Leszkowi Demkowiczowi dzięekuję za udostępnienie jego tłumaczenia wykładów Gro­ towskiego w Collège de France. 157 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aab129c1d2f746bdaf74a54c3b51f3db.pdf 3f4b52b69987a252699b29ba96aad532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1924 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Subject The topic of the resource etnologia francuska Lévi-Strauss, Claude, (1908- Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1785 Title A name given to the resource Dzieło Lévi-Straussa dzisiaj / LUD 1987 t.71 Description An account of the resource LUD 1987 t.71,s.3-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Węglarz, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 71, 1987 I. STUDIA I ROZPRAWY CLAUDE LEVI-STRAUSS - PO LATACH Z okazji 50-lecia pracy naukowej wybitnego, światowej sławy etnologa i antropologa kulturowego, Claude Levi-Straussa poświęcamy I część tomu 71 "Ludu"opracowaniom siedmiu młodych polskich etnologów i antropologów kultury, przedstawiającym szereg refleksji na temat dorobku naukowego tego znakomitego teoretyka kultury. Redakcja STANISŁAW WĘGLARZ WOK Nowy Sącz DZIEŁO LEVI-STRAUSSA DZISIAJ "Strukturalizm jest zamkniętym rozdziałem historii nauki, dlatego biążki Levi-Straussa możemy spokojnie odstawić na półki, gdzie w nobliwym towarzystwie dzieł klasyków, których ipoglądy również należą do przeszłości, będzie je pokrywać stopniowo coraz grubsza warstwa kurzu". Tego typu głosy dają się słyszeć '- o ironio - także wśród etnografów. Czy nby diagnoza taka nie jest zbyt pochopna? To prawda, że po okresie zachwytu (zwykle zupełnie bezkrytycznego) jednych i wrogości (rzadko racjonalnie uzasadnionej) innych, nazwisko Levi-Straussa nie budzi dziś tak żywych emocji, jak choćby przed laty dziesięciu. Fakt ten nie jest wszakże wcale dowodem na to, iż koncepcje autora Myśli nieoswojonej nie wytrzymały już próby czasu. Sytuacja ta świadczy. jedynie o tym, że minęła "strukturalistyozna moda" i dlatego powoływanie się na Levi-Straussa nie jest dziś "w dobrym tonie". Zapytajmy jednak czy wizja teoretyczna Levi-Straussa jest już dziś faktycznie unieważniona w znaczeniu teoretycznym, tzn. czy konfiguracja sensów i problemów konstytuująca istotną rzeczywistość myślenia obecnej doby wyklucza definitywnie, jako przyżytek, stanowisko teoretyczne twórcy Mythologiques? Odpowiedź na tak sformułowane pytanie jest złożona, choć z pewnością - negatywna. Spróbujmy to krótko uzasadnić. �Stanislaw Węglarz 4 Pomimo, ze Levi-Strauss tworzy nadal, to jego dzieło należy do społeczno-humanistycznej klasyki, a więc i do historii i dlatego też możemy obecnie spojrzeć na nie z pewnego dystansu. Taka perspektywa umożliwia potraktCJwanie poglądów autora Antropologii strukturalnej jako pewnego epizodu dziejów najnowszej myśli humanistycznej, pozwalając tym samym na dostrzeżenie ich historycznych i społecz~o-kulturowych uwarunkowań. Celem takiej relatywizacji nie jest umniejszanie znaczenia dorobku teoretycznego Levi-Straussa, lecz lepsze zrozumienie jego roli i miejsca we współczesnej humanistyce. Banalne jest już dziś bowiem stwierdzenie, iż każda koncepcja - również naukowa - jest przynajnmiej do pewl1ego .stopnia produktem określonego czasu, epoki w jakiej przyszło jej twórcy działać; społeczeilstwa, którego był członkiem; k ultury, w którą był uwikłany; systemu wartości, któremu hołodował ... Takie ujęcie tego zagadnienia jest zresztą zgodne z duchem i literą dzieła samego Lf:vi-Straussa, który w Drogach ro.asek napisał m.in. "Czy jest się tego swiadomym, czy nie, nigdy nie kroc,zy się samotnie drogą tworzenia" 1. Ażeby pozostać wiernym jego nauce, również dzieło autora Mythologiques nie może być traktowane jako system izolowany; interpretowane wyłącznie samo w sobie lub przez siebie. Właściwy sens tego dzieła powinien być rozpatrywany przede wszystkim poprzez "umiejscowienie w grupie jego transformacji", czyli m.in. przez porównanie z poglądami, których przekształcenie stworzyło jego indywidualność. Chodzi tu także o pokazanie relacji między wizją teoretyczną Levi-Straussa i innymi koncepcjami (doktrynami, teoriami), które są jej prawdą w tym sensie, że ukazują to, czego ona sama nie mogła objąć z właściwej :sobie partykularnej perspektywy. I vice versa: prawdy o innych - współcześnie ważnych - metodach, teoriach czy prądach intelektualnych należy poszukiwać poprzez odniesienie ich m.in. do koncepcji autora Smutku tropików. W tym znaczeniu antropologia strukturalna Levi-Straussa jest wciąż jak najbardziej godnym adwersarzem w dialogu, np. z marksizmem czy hermeneutyką. Poglądy Levi-Straussa zachowują swą ważność także ):1latego, że wyrażają w oryginalny sposób pewne pierwiastki uniwersalne. Przy czym forma egzegezy dzieła Levi-Straussa polegająca na próbach eksplikacji owych treści uniwersalnych, wcale nie musi oznaczać posądzania jego koncepcji o bycie "zamaskowaną filozofią", przeciwko czemu on sam zresztą wiel;okrotnie protestował 2. Może natomiast być wyrazem słusznego prawa do dokonywania refleksji typu filozoficznego (np. metanaukowej krytyki), nad najbardziej nawet naukowymi teoriami. Twórczość l ! C. LE~vi-St'raulss, Drogi masek, Łódź 11985, s. 90 Zob. m.tn.: "Le NoufV'e1 obslervalteur", 115, 1967; "Le P>oilnlt", 14.11.1983 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 5, DZISIAJ Levi-Straussa jest ciągle bardzo kuszącym obiektem do przeprowadzania takich zabiegów. Bardzo istotne znaczenie posiada wreszcie dzieło Levi-Straussa dla różnego autnramentu badaczy i teoretyków kultury, i to nie tylko tych, których bezpośrednio lub pośrednio zainspirowały jego koncepcje - to jest bowiem oczywiste. Autor Elementarnych stl"ukturookrewieństwa., pokazując np jakie drogi do uprawiania etnologii są zamknięte, wskazał jednocześnie w j"ki sposób -- w post:strukturalnym stadium - dyscyplina ta może być uprawiar:a. Zaryzykować więc chyba można twierdzenie, iż,chcąc nie chcąc, każda nowa teoria na gruncie etnografii musi antropol'ogię strukturalną traktować przynajmniej jako punkt wyjścia. Reasumując stwierdźmy, iż w zupełności należy zgodzić SIę z tą częścią przytoczonego na wstępie zdania, która mówi, że książki Levi-Straussa powinny znaleźć się na półkach, lecz trzeba koniecznie dodać, że w domu każdego humanisty i zawsze w zasięgu ręki ... Naszkicowana wyżej żywotność dzieła Levi-Strauss znalazła swoje odzwierciedlenie w po1ri.fonicznym dyskursie z jego poglądarrni, na jaki składają się artykuły zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu". Pretekstem do ich napisania 'była przypadająca w 1986 fioku pięćdziesiąta rocznica opublikowania przez Levi-Straussa pierwszego artykułu z dziedziny etnologii 3. Z kolei IRedakcja "Ludu" postanowiła uczeić ów złoty jubileusz naukowej twórczości jednego z najwybitniejszych myślicieli współczesnej hum,mistyki, i etnologa zarazem, otwierając swe łamy dla prac traktujących - bardziej lub mniej bezpośrednio - o jego dziele. A dzieło to zaiste imponujące: kilkanaście książek, tłumaczonych na wiele języków; ok. dwustu artykułów; ponadto wiele wywiadów, dyskusji polemik ... Pięćdziesiąt lat naukowej twórczości l W tak długim i pełnym gwałtownych przemian czasie, również poglądy Levi-Straussa niewątpliwie ewoluowały. Dowodzi tego choćby analiza rozumienia opozycji "natura kultura" w jego pracach, przeprowadzona przez W. Bursztę w artykule Natura - myśl symboliczna. - kultura 4. Kwestia relacji pomiędzy naturą i kulturą jest .- zdaniem autora artykułu - nie tylko podstawowym zjawiskiem, którym interesuje się etnolog, lecz także fundamentalnym problemem samej antropologii strukturalnej. Wspomniane wyżej zmiany poglądów Levi-Straussa nie były jednak nigdy na tyle zasadnicze, by go skłonić -do porzucenia podstawowych 3 C. LeV'i-Stra'uss, Contribution a l'etude de !'organisation sociale des BOTOro, "Journal de la Socielte des AmericamJilslt-es", 1936, ,Z8, 2, s. 269 - 304. 4 Zob.: s. 39 - 58 niniejszego tomu "Ludu". Indies �Stanislaw Węglarz 6 koncepcji metodologicznych, które zostały ugruntowane podczas pobytu w Nowym Jorku i w gruncie rzeczy wykazują zadziwiającą trwałość i konsekwencję. Poszczególne wątki jego twórczości są komplementarne: zagadnienia organizacji społecmej i systemów pokrewieństwa, problemy klasyfikacji aktywności ludzkiego umysłu, Ilogika mitu, "język" masek itd., rozwijane są kolejno bez negowania zasadniczej treści ustaleń poczynionych uprzednio. Więcej, wizja teoretycma LENi-Straussa ujawnia się właściwie dopiero w kontekście całości dzieła, pomimo iż istotne elementy tkwią we wszystkich jego częściach .. Rozpatrując twórczość autora Antropologii strukturalnej jako spójną całość, dostrzec w niej można pewne stałe wątki, które stale powracają w różnych wariantach. Jednym z najczęściej powtarzających się - i zarazem najważniejszych - tematów, jest problem unaukowienia dyscyplin społeczno-humanistycznych. S. Węglarz - w artykule Claude Levi-Strauss: demon Laplace'a czy uprawiajqcy muzykę Sokrates? - podejmuje próbę analizy Levi-Straussowskiego "mitu Nauki" 5. Dominujący w kulturze europejskiej wzorzec naukowego poznania zakłada dążenie do osiągnięcia na jego gruncie wiedzy pewnej, ścisłej, obiektywnej ... Taki model nauki pozostaje w opozycji m.in. do sztuki, dla której z kolei charakterystyczna miała być dowolność, niepowtarzalność, subiektyvIizm ... Levi-Strauss dokonał swoistej mediatyzacji owej opozycji wykazując, że;sfera sztuki - podobnie jak inne dz.iedziny kultury - nie jest domeną fantazji i absolutnej oryginalności. Problematykę antropologiczno-strukturalnej koncepcji sztuki, podejmują K. i K. Piątkowscy w artykule Sztukmistrz z Wersalu 6. Z kolei J. A. Stuchliński w szkicu Lektura strukturalizmu 7 przeprowadza analizę metodologiczną postępowania badawczego Levi-Straussa na przykładzie 'ostatnio wydanych w Polsce Dróg ma,sek. Artykuł dobitnie wykazuje, że prawidłowe interpretowanie analizy strukturalristycznej wymaga sporej kompetencji i przygotowania ze strony czytających. Lektura strukturalizmu zakłada minimum kultury logicznej. Dzieło Levi-Straussa .stanowi inspirację dla wielu nowatorskich teorii i pomysłów w różnych dyscyplinach społeczno-humanistycznych. Dużo zawdzięczają Levi-Straussowi badacze kultury spod maku strukturalizmu i semiotyki nie tylko we Francji, lecz ITównież m.in. w ZSRR, USA, Kanadzie, Japonii, Włoszech, krajach skandynawskich, Wielkiej Brytanii. Jednym z duchowych spadkobierców i reinterpretatorów Myśli nieoswojonej jest - znany m.rin. z krytycznej biografii Levi-Straussa - 5 j.w., s. 11 - 37 6 j.w., 7 j.w., s. 81, - 96 s. 59 -7,9 �DZIEŁO L:eVI-STRAUSSA 7 DZISIAJ antropolog brytyjski E. Leach.O jego poglądach traktuje tekst autorstwa M. Buchowskiego 8. I wreszcie artykuł G. Augustynowicz - w którym autorka próbuje zbudować model transformacji mitu kosmogonicznego - jest także swoistym, bo pośrednim, "hołdem" dla Levi-Straussa 9. Zbiór zamieszczonych w tym tomie tekstów pośwlięconych Etnologowi, w zamyśle ,autorów nie jest absolutnie próbą zamknięcia, nie pretenduje nawet cIo miana lpodsU!ffiowania dyskusji nad dziełem Levi-Straussa. Wręcz przeciwnie, intencją naszą jest sprowokowanie - choćby przez celową kontrowersyjność niektórych tez - szerszej dyskusji nad sytuacją etnologii (etnografii) dzisiaj. Ps. Omówiony pokrótce zbiór artykułów uzupełniamy krótkim kalendarium życia i naukowej twórczości Levi-Straussa oraz wyborem opracowań krytycznych jego dorobku. WAŻNIEJSZE DATY Z ZYCIA I NAUKOWEJ CLAUDE LEVI-STRAUSSA TWORCZOSCI 1908 urod:Dił się w BeJgii 1914 WTaz z Il'"Odziną,zamie':>'zk1aJ: we F'rancjli 1927 - 32 situdiował na Uni'Wellis'Y'tecieParysklilm prawo i filozofię 1/932- 34 pracował jako nauczyciel fi.lozoJliliw liceum MontaJde-Mairsan 1934 - 37 w ahara,kJterze proi€lsOl1awykładał socjologię na U.niwersy,tecie w Sao Paulo, dOkonując jedmlocze§n!i.e kiJku kr6tkiilclh wyJpaid6w na terytoria zamiesm'WalI1e prrzez Indi<Ja1 (Mato GrosSlO) celem pn~OW'aIdze\l1'il3. badań e'bnQgrafiicz.n.ycil 1936 opublikował ,pierwszy arit~kuł z dzveldziny eltmograflili','brakjńują:cy o organ1zacji o;tpołecZlnejIndi'alll Borom 1938/39 wrga'ntzował - po.nad pół roku trwającą - ekispedY1Cję,poświęoO'Jlą badaniom kultiury Indian Nambikwa,ra 'i TUlpi-~a'W13hiilb 1939 - 40 OICllbYJwał we Fraincj:i silużbę wojskJową 1941 opuścił Europę, udając się do Stanów Zjednoczonych 1941/42 - 45 pracował w Eooile Libre dies Hautes Etudes przy New School of Social ResOOtrchw NowYJm Jookiu 1945 opou:b]ilkJował8·r·tykuł L'analyse ,struC'turale en L'inguis.tique e,t en anthropologie 1946 - 47 był a~·tJache kulturaJnylm przyamba.s:adrie fraJnouskiej w USA 1P49 wydana wstała dysertacja Les Struoture ćlementaires de la rpaT'ente 1950 zos.tał mianowany Dyrektorem Naukowym w Eoole Pxabique des Haute'S Etudes na Uniwersytecli'e ParYJSkim 8 9 j.w., s. 97 - 109 j.w., s. 111 -126 �8 Stanislaw Węglarz 195:2wydano pracę Race et histoire ] 953 wy:bro.ln'Y z·()stał SekJre,t~lrzem GetneralJnym M!iędzyna-rodO\vej Rady Nauk Społecznych 1955 na międzynawdowym sy:mplolzj'um w USA wY:g/:osił r'eferalt, a na~tępnie opublikował artykuł The s,truc:tural S,tudy of Myth; wydaJno Tristes tropiques 1958 ukaz2J się zhiór ważn.iejs.2y,ch artykułów Anthropologie structurale 1959 objął Prac·ownię A11'trQpo-lo()g~j, SpogeC'znej w College de Elrance; 'Przeprowadził 'z G. Charb,mnier€m cykl rOZlmów e/miiltofWIalny,ch ,przez radi'o fralnoUlSkie ] 962 wyd'.lJne zOiSltałyksiążkJ:': Lf! Tothnisme aujourd'hui oraz La Pensee sauvage 1964 opubUkowa'll!:J Mythologiques I: Le Cru et Le cuit 1966 Mythologiques II: Du miel 1968 Mythologiques III: L'Origine aux cendres des mamieres de Wble; Centre NaIpr:zyZ'nało mu Złmy Medal (najwyższe fira,n- ;t1:lonla,lde la Recheirche Scientifique ouskie odrzr.a.czeniie!l11O.!Ukol\ve) 1971 wydano MYithologiques IV: L'Homme nu 1983 ukazał ",lię,kolejny zbiór arltyk!ułÓ'WAnthrapologie structuTlale 1975 opublikowwno tom pierwszy La Voie des masques 1979 " drugi 1982 wy~ofał się z C<Jllege de Fra11ce 1983 wydaloo La Regard eloigne opr. deux Stanislaw Węglarz WAZNIEJSZE OPRACOWANIA KRYTYCZNE POSWIĘCONE W CAŁOSCI LUB CZĘŚCIOWO TWORCZOŚCI CLAUDE LEVI-STRAUSSA "A1etheia": Le structuralisme (:numero spec'i'aJ1),mai, Paris 1966 "L'Arc": Levi-Strauss (numer'{; sproi;al), 26, Aix 1965 ."Aut AUlt, rivista d': filosofia c di cu1tura": Claude Levi-Strauss, 88, Milana, Luglio 1965 Auzias, J.-lVI.: Clefts peur Le structuralisme, P3ris 1967 Backes, C : Lltvi-Strouss OH la structure et Le malheur, Palris 1970 Batirtdde R. (ed.): Sens et usages du terme strueture dans les sciences hunwines et sociales, Den fLl::1g 196~ goon J. 11..: From Symboli'sm to Structuralism. Levi-Strauss in a Literary Tradition, Oxford 197'2 Broekman J. M.: StrukLUrali.smus. Mo.s.kau-Pr.ag-Perr'is, Munehen 1971 Courltes J.: Levi-Strauss et les· ccntraintes de la pensee mythique, Pari'S 11973 Crc'ssaJD~P.: Levi-Strauss, Pari:.;; 1.970 Derrida J.: Nature, Culture, Ecriture. La violence de l·a lettre de Levi-St-rauss a Rousseau, "C2!hJiers piaUI' l'Am.alyse", 4, s ept./oct. 1966 "Esprit": La pensee sauvage et Le strllcluralisme (numero special), nov. 1963 Hayes E. N. (ed.): Claude Levi-Strauss ._- ThE' Anthropologist as Hero, Cambridge Mias's. 1970 �DZIELO L£VI,STRAUSSA DZISIAJ Her':il:'e" F.: L' Exercice cle la Parent6, P<lÓS 1981 fif'usch, Luc de: Les voies de l'anthropologie s,tructur,ale. L'oeuvre de Levi-Strauss et l'evo~ution cle' l'ethnologie franqaise, "Z aiiil"e", 8, 1958 Heusch Luc de: Vers une JTLy,ho-iogique, "CrHiique", 219/i220, 1965 Hund W. D,: Strukhnalismus, Ideologie uncl Dogmenge.schichte, Neuwied 1973 Jueg~; U.: Ordnung und C/wos - Stru/ct'iLralismus als MetlVode und Mode, FmU1ikf Uf t 1963 Ko:m F: Elemcrvtar1j Stru0tures Reco1'/)sidered. Levi-Strauss On K~nship, London 1973 L(;ach E. R.: Ij'vi-Strauss, Lo~d<~:1.1970 Lefebre H: Au-dera du structumlisme, Palis H973 l\tlakal1;R1SR. L.: Strueturalisme au ethnologie, Paris 1973 Mar,c-L.piul16ky M.: I.e Structuralisme de Levi-Strauss, Paris 1973 Me:'qui<H J.: Vieo et Levi-Strauss, "L'Homme", X, 2, 1970 Millet L.+Vaira':trl d'A/ilnvelle M.: Le Struotumlisme, Pari\S 1970 NUltini H. +Buchler 1. H. (ed.): The Arvthropology of Claude Levi-Strauss, AppleH;oln 1972 Parain-Via1 J.: Jlnalyses strueturales et ideologies S'tructuralistes, Toulouse 1969 Paz O: Deux Transparents. Marcel Duchamp et Levi-Strauss, Pirais 1971 "La Pen:see": Struoturalisme et marXiisme (ll1U1mero speciail), 135, oct. 1967 Piagclt J: I.e Structuralisme, Picuris 1968 Pouillon J. + Maranda P. {eds.); Echanges et communications, Den Haag 1970 R::>ssi L aJnd Co.: The Logic of CulturE', LOIl1don 11982 Ra:ssi I. (ed.): The Unconsciou>s in Culture. T.he Strueturahsm of Claude Le,vi-Strouss, New York W74 Sebag L.: Mar:J:isme et stnwturalis.me, Paris 1964 Simonis Y.: Claude Levi-StralLss OlL "la passion de l'inceste", Paris 11968 Sl)erber D.: On Anthropological Knowledge, CaJmorlXLg€ 1985 Wahl F. (ed): Ou. est-ce que le Mructuralisme, P2Jris 1968 opr. StanisLaw Stanistaw Węglarz Węglarz THE WORK OF LEVI-STRAUSS' TODAY (summary) The coHecbiOln of papClrLs ci,'1Icl'llded in this v·ol'Ume of "LUD" maga,zi.ne has been prepared 1:0 ()():.nme.mo'fGlle tihe 50th ar.iversa;ry of lthe publi,caitiOln of "CollllbribUJtiOifi a l'e,tude de 1"olrgu':-!isEiilioll'1. sodale des Imidies Borom" - Cla<le Levii--SrtraUlSs' first paper in the £ilcld af ethnology which walS p:·esI2Il1Jte:d.in ,the "Journal da la Societe de, Ameri-ca1nitc5", The auth1o:-s of tlhe p<J,pe.r.sof this volume, whtich aJre devolted �10 Stanislaw Węglarz Itlo the concepUs o()f the Fireinah masIter of IsltrucltUJr3 l all1alys'j,s, under1ta~e a kiInJd of of polypholl1ic diJi;lc,ourse with :the id:;as expressed 'iJn his works. Proiblems cOll1Sidered IWiithin this d1scourse present a la'fige reinge of question - [Irom ;the eplistelillological baL.<lisof sit.rudurallilSim to CIOI!1metepreslE'll1talho'llL9,wiJtlh Levi-S1Jr,auss' samp'1e aJI1alyses and tJhek iirmer logi'c. It /iJs als{) ooIn,J'i'I'med bybhe a'UihiOiI1Sof ,tlhe 's'ix p<1pers in their conclusiolns Ithart Levi-Strauss' thinking is far from fossilization. It still inspires the researchers to go far beY<Olnd strumuralism in iiUSIlMc'ral underslandiilng in elthnology. 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b55a87340da5e01b786772d6cdceb6a.pdf 1f851a47621f92f1cb2900b0a6c49093 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3369 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3157 Title A name given to the resource dzień narodzin Głowy. Przyczynek do badań nad problematyką świętojańską / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.175-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kubiak, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Kubiak DZIEŃ NARODZIN GŁOWY PRZYCZYNEK DO BADAŃ NAD PROBLEMATYKĄ ŚWIĘTOJAŃSKĄ Kalendarz ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h z a w i e r a ł znacznie więcej dni p o ś w i ę c o n y c h osobie ś w . Jana Chrzciciela niż m o g ł o b y się to obecnie w y d a w a ć . Wiele z tych ś w i ą t nie jest j u ż obchodzonych, wiele w y p a d ł o z ka­ lendarza lecz ich elementy o d n a l e ź ć m o ż n a w o b r z ę ­ d o w o ś c i tych d n i ś w i ę t o j a ń s k i c h , k t ó r e obchodzi się do dzisiaj. Sw. Jan jest j e d n ą z tych nielicznych postaci, (wraz z Jezusem i M a t k ą Boską), k t ó r e j dzień narodzin umieszczony został w c h r z e ś c i j a ń s k i m kalendarzu. Ś w i ę ­ tość Jana jest szczególnego rodzaju: jest on poprzed­ n i k i e m Chrystusa, heroldem z w i a s t u j ą c y m jego p r z y j ś ­ cie a zarazem p o s ł a ń c e m p r z y g o t o w u j ą c y m je. Aby pod­ k r e ś l i ć tę jego rolę u ż y w a n o 'mion Prodromus i Praecursor D o m i n i . Sam Jan był spokrewniony z Jezusem a do ich pierwszego k o n t a k t u doszło j u ż w ł o n a c h m a ­ tek. Obydwoje rodzice Jana pochodzili z rodu k a p ł a ń ­ skiego, od Aarona. Oboje b y l i starzy i żyli bez grzechu. N i e z w y k ł o ś ć b r z e m i e n n o ś c i Elżbiety była więc przede wszystkim s p r a w ą j e j w i e k u ; s ą a z o n o też o niej, że jest b e z p ł o d n a . Podczas s k ł a d a n i a ofiary kadzenia u k a ­ zał się Zachariaszowi A r c h a n i o ł G a b r i e l (ten sam, k t ó r y potem z w i a s t o w a ł M a r i i ) z a p o w i a d a j ą c przyjście na świat J a n a . Zachariasz nie potrafił u w i e r z y ć i pozostał niemy aż do dnia obrzezania swego syna, kiedy to dziecku n a d a w a ł o się imię i g ł o ś n o je w y p o w i e d z i a ł . Zwiastowanie narodzin Jana, ciąża E l ż b i e t y i wreszcie same narodziny były wydarzeniami c u d o w n y m i . Ł a c i ń s k i e imię Johannes v . Joannes pochodzi z he­ brajskiego Jechochanan v . Jochanan co znaczy „Bóg jest ł a s k a w " lub „Boża ł a s k a " . U w a ż a n o też, że Jan był p i e r w s z y m c z ł o w i e k i e m o t y m i m i e n i u , a zostało m u ono nadane przez samego B o g a . K o l e j n ą , n i e z w y k ł ą cechą ż y w o t a ś w . Jana jest fakt, iż jego p i a s t u n k ą b y ł a przez pewien czas sama M a r i a , matka Jezusa. Pierwsze lata swego dzieciństwa s p ę ­ dzali razem. R ó w n i e ż Jan i E l ż b i e t a uciekali przed rzezią n i e w i n i ą t e k , chociaż miejsce ich pobytu było znacznie oddalone od B e t l e j e m . P o d k r e ś l a ł o to zbież­ ność losów o b y d w u p o s t a c i . W o p i n i i ludu Jan i Jezus b y l i u w a ż a n i za mlecznych braci. K o l e j n y m faktem w s k a z u j ą c y m na n i e z w y k ł y z w i ą z e k o b y d w u tych osób jest powitanie ś w . Rodziny po powrocie z Egiptu. Pierwszym c z ł o w i e k i e m , k t ó r y tego dokonuje jest ś w . Jan. On też daje ś w i a d e c t w o o Chrystusie, a sam przez w i e l u jest u w a ż a n y ma Mesjasza. Wreszcie Jan chrzci Zbawiciela w Jordanie. Jest więc c z ł o w i e k i e m w p r o w a d z a j ą c y m Jezusa w d r u g ą , niezwykle w a ż n ą część jego p o s ł a n n i c t w a . Gdy Jan zostaje u w i ę z i o n y przez Heroda w i e l u jego u c z n i ó w zostaje uczniami Je­ zusa; w y s y ł a i c h sam ś w . Jan. N i e z w y k ł e wydarzenia t o w a r z y s z ą r ó w n i e ż ś m i e r c i ś w i ę t e g o . Podobnie j a k w c h w i l i ś m i e r c i Jezusa i tutaj mamy do czynienia z symptomami katastrofy kosmicznej. Również po ś m i e r c i Jan nadal w y p e ł n i a s w ą misję poprzednika Zbawiciela. P o c z ą w s z y od I I w i e k u zaczyna p o j a w i a ć się m o t y w ikonograficzny p r z e d s t a w i a j ą c y ś w . Jana u s t ó p K r z y ż a K a l w a r y j s k i e g o . Często święty prezento­ wany jest t u ze s w ą g ł o w ą na m i s i e . Jan poprzedza 1 2 3 4 5 8 7 8 9 10 11 12 13 14 też Chrystusa u b r a m piekielnych o z n a j m i a j ą c p r o r o ­ kom ich r y c h ł e uwolnienie z o t c h ł a n i . Owa szczególna rola przypisywana temu ś w i ę t e m u znalazła swoje odbicie r ó w n i e ż w r o k u l i t u r g i c z n y m . Obchodzono w i ę c ś w i ę t o poczęcia, narodzin, ś m i e r c i i ...„trzeciego odnalezienia g ł o w y " P r o r o k a . Jest rze­ czą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że w kulturze ludowej zauwa­ ż a n e są jedynie 2 fakty z. życia ś w . Jana: chrzest w Jordanie i ścięcie g ł o w y . Bardzo często t e r m i n y tych z d a r z e ń umieszczane są przez i n f o r m a t o r ó w w dniu na­ rodzin świętego, m i m o iż owe trzy ś w i ę t a i s t n i e j ą do dziś (w kościele p r a w o s ł a w n y m i greckokatolickim) a dzieli je w kalendarzu dość długi okres czasu. W tej pracy c h c i a ł b y m przede w s z y s t k i m p o k a z a ć j a k i e ele­ menty ś w i ę t a odnalezienia głowy i ścięcia Proroka zo­ stały przeniesione na d z i e ń p o ś w i ę c o n y jego narodzi­ nom, ściślej j a k i e wierzenia i o b r z ę d y z dnia narodzin m o ż n a w y t ł u m a c z y ć z w i ą z k a m i z głową ś w i ę t e g o . Gdy osoba świętego jest tak znaczna i gdy ilość dni jej p o ś w i ę c o n y c h jest w kalendarzu redukowana, staje się rzeczą p r a w d o p o d o b n ą , że pewne elementy ś w i ą t redukowanych zostają „ w c h ł o n i ę t e " przez to ś w i ę ­ to, k t ó r e z o w y m i elementami j w i ą z k u b e z p o ś r e d n i e g o nie m i a ł o . Nie dają się one przeto t ł u m a c z y ć poprzez m i t nowego ś w i ę t a . Łącznikiem u m o ż l i w i a j ą c y m to w c h ł o n i ę c i e staje się w ó w c z a s osoba ś w i ę t e g o . M o ż e ­ my więc p r z y p u s z c z a ć , że w dniu narodzin ś w . Jana o d b y w a j ą się takie a k t y magiczne i w y s t ę p u j ą takie wierzenia, k t ó r e p o w i n n y w ł a ś c i w i e o b o w i ą z y w a ć w d n i u ścięcia tego Proroka lub w d n i u odnalezienia jego g ł o w y , gdyby takowe święto jeszcze i s t n i a ł o . W kościele k a t o l i c k i m j e d y n y m ś w i ę t e m obchodzo­ n y m do dziś i z w i ą z a n y m z osobą ś w . Jana jest d z i e ń jego narodzin. Ś w i ę t o ścięcia Proroka, uznawane przez kościoły p r a w o s ł a w n y i grecki zanika i często ma j e d y ­ nie lokalne znaczenie. R ó w n i e ż w t r a d y c j i ludowej j e ­ d y n y m ś w i ę t e m kalendarzowo z w i ą z a n y m ze ś w . Janem jest w praktyce dzień jego narodzin. S t ą d z a r ó w n o ele­ menty ścięcia j a k i odnalezienia g ł o w y z n a l a z ł y się w n a p r a w d ę n a j w a ż n i e j s z y m dniu ś w i ę t o j a ń s k i m ; d n i u jego narodzin. Bohaterem akcji i legend o b y d w u nie i s t n i e j ą c y c h j u ż w ł a ś c i w i e ś w i ą t jest g ł o w a ś w . Jana uznawana w ogóle za g ł ó w n ą r e l i k w i ę ś w i ę t o j a ń s k ą . P r o w a d z ą c badania nad o b r z ę d o w o ś c i ą świętojańską nigdy nie słyszałem, aby k t o k o l w i e k 24 czerwca w i ą z a ł z narodzinami świętego, najczęściej m ó w i o n o iż jest to d z i e ń chrztu Zbawiciela w Jordanie (święto to p r z y ­ pada 6 stycznia starego stylu w kościele p r a w o s ł a w ­ n y m i g r e c k o - k a t o l i c k i m i nosi n a z w ę Jordanu). Z d n i e m narodzin ś w . Jana z w i ą z a n y c h jest w i ę k ­ szość w i e r z e ń na temat w ł a ś c i w o ś c i wody (a w p e w n y m stopniu i ognia), pewnie stąd b r a ł a się u i n f o r m a t o r ó w chęć p o w i ą z a n i a akwatycznych w ł a ś c i w o ś c i świętego z dniem jego narodzin, poprzez przeniesienie na ten czas faktu chrztu w Jordanie. M i a ł o b y to w s k a z y w a ć na ewidentny z w i ą z e k tej postaci z w o d ą . Owa wielość e l e m e n t ó w akwatycznych c h a r a k t e r y z u j ą c y c h obrzędo­ w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k ą znajduje swe w y j a ś n i e n i e w pismach 15 18 175 I �w c z e s n o ś r e d n i o w i e c z n e j sekty ,,chrześcijan św. Jana". W e d ł u g apokryficznych t e k s t ó w c e n t r a l n y m ś w i ę t e m z w i ą z a n y m z tą postacią była uroczystość u p a m i ę t n i a ­ j ą c a pokonanie niebezpiecznego, wodnego potwora. M o ­ t y w ten m o ż e m y o d n a l e ź ć na wschodnich ikonach, w kulturze, k t ó r a p r z e c h o w a ł a do dziś nawet w oficjalnej l i t u r g i i wiele apokryficznych w ą t k ó w . A b y skończyć z n i e i n t e r e s u j ą c y m nas w ł a ś c i w i e w tej pracy m o t y ­ w e m wody, trzeba dodać, że zapewne elementy tej apo­ kryficznej h i s t o r i i a zatem i dawnego ś w i ę t a zostały „ p r z e c h o w a n e " przez k u l t u r ę l u d o w ą w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j ; konkretnie w dniu narodzin Proroka. M a m y tu zatem do czynienia z w c h ł o n i ę c i e m treści innego ś w i ę t a przez dzień narodzin św. Jana. S p r ó b u j ­ my prześledzić aspekty „ w c h ł a n i a j ą c e " tego ś w i ę t a na bardziej i n t e r e s u j ą c y c h nas p r z y k ł a d a c h , w k t ó r y c h g ł ó w n y m elementem będzie głowa Jana. Otóż badania przeprowadzone przez łódzką K a t e d r ę Etnografii w k w i e t n i u 1977 r o k u w p o ł u d n i o w e j części dawnego w o ­ j e w ó d z t w a łódzkiego Ujawniły c i e k a w ą m o t y w a c j ę pa­ lenia ogni ś w i ę t o j a ń s k i c h . Podczas okupacji chłopi izwrócili się do w ł a d z niemieckich z p r o ś b ą o pozwole­ nie k o n t y n u o w a n i a tego zwyczaju, w y j a ś n i a j ą c że r o b i ą to na p a m i ą t k ę . . . ścięcia ś w . Jana Chrzciciela. Pozwo­ lenie o t r z y m a l i . Nie w i d a ć było najmniejszej w ą t p l i ­ wości z a r ó w n o w postawie p r o s z ą c y c h j a k i u d z i e l a j ą ­ cych zezwolenia, że przedstawiona motywacja jest w i a ­ rygodna, tak j a k gdyby tego rodzaju w y j a ś n i e n i e było r z e c z ą p o w s z e c h n ą . Z k o l e j n ą w e r s j ą w i ą ż ą c ą dzień na­ rodzin św. Jana z dniem jago ścięcia spotykamy się na Kaszubach w zwyczaju ścinania k a n i . O b r z ę d ten p r a k t y k o w a n y był zazwyczaj w wigilię narodzin ś w i ę ­ tego. Wg Rompskiego uzasadnienia takie nie b y ł y na Kaszubach powszechne. Pisze on: „ z u p e ł n i e w y j ą t k o w o w S ł a w u t o w i e , pow. Wejherowo (...) n a p o t k a ł e m w a r i a n t w i d o w i s k a , w k t ó r y m w y s t ę p o w a ł ś w . Jan. Przedsta­ wienie p r z y b r a ł o tam f o r m ę w i d o w i s k a religijnego, obchodzonego na p a m i ą t k ę ścięcia św. Jana, patrona tamtejszego kościoła. W przedstawieniu w ł a ś n i e św. Jan p o c z ą t k o w o ma zostać ścięty, p r z y b y w a jednak p o s ł a ­ niec z wieścią, że zamiast ś w . Jana ścięta ma być kania". W istocie p r z y k ł a d ten nie był w y j ą t k i e m , gdyż nawet na t y m samym terenie spotykamy typ przedstawienia, w k t ó r y m pojawia się św. Jan i m o t y w ścięcia. M o w a tu o opracowanym przed w o j n ą przez Szczepana Tarnowskiego t e k ś c i e w i d o w i s k a przeznaczo­ n y m w g z a m i e r z e ń autora dla nauczycieli szkół w i e j ­ skich i kaszubskich z e s p o ł ó w amatorskich. Sołtys roz­ p o c z y n a j ą c y to przedstawienie m ó w i zaraz na p o c z ą t k u : 17 18 Za n a m o w ą żony k r ó l a Heroda Jan został ścięty w w i ę z i e n i u P r z y c z y n ą była c ó r k i uroda, A lud to p r z y j ą ł w milczeniu. (...) U nas by uczcić dzień ścięcia Jana W ś r ó d licznie tutaj zebranych gości Zostanie ścięta drewniana kania Dla ś m i e c h u ludzi i w e s o ł o ś c i . 19 Przypominam, że przedstawienie o d b y w a ł o się w wigilię narodzin ś w i ę t e g o , mimo to uzasadnienie m ó w i ą c e , iż chodzi o u p a m i ę t n i e n i e jego ścięcia o k a z a ł o się w i ę c e j niż w y s t a r c z a j ą c e z a r ó w n o dla autora scenariusza j a k i organizatorów, wykonawców i uczestników obrzędu. Pomostem ł ą c z ą c y m obydwa ś w i ę t a są wierzenia o r o ś l i n a c h r o s n ą c y c h w g ł ó w k a c h lub m a j ą c y c h k u l i s ­ t y k s z t a ł t owocu. W dniu ścięcia św. Jana „nie t y l k o nie ścinają kapusty, ale nawet nie p r z e s t ę p u j ą jej za­ gonów". Znamy niewiele zapisów na temat tego ś w i ę ­ ta ale n i e m a l w k a ż d y m znaleźć m o ż n a zakazy z w i ą ­ 2 0 176 zane z t y m typem r o ś l i n . Na Polesiu Rzeczyckim w y ­ k o n y w a ć m o ż n a było wszystkie prace w t y m d n i u „byle nie u ż y w a ć topora i innych n a r z ę d z i . W domu w y s t r z e g a j ą się krajania wszystkiego, co przypomina głowę, np. kartofle, dynia i t p . D z i e w c z ę t a w t y m dniu nie r o z c z e s u j ą warkoczy. (...) W t y m dniu nie m o ż n a nawet m y ć głowy a ż e b y nie w y w o ł a ć k o ł t u n a , p a r c h ó w lub chronicznego bólu g ł o w y " . Podobne wierzenia do­ tyczące r o ś l i n w y s t ę p o w a ł y na H u c u l s z c z y ź n i e : „w dzień H ł a w o s i k u (...) nie wolno jeść kapusty, cebuli, czosnku, maku, ani w ogóle nic takiego, co r o ś n i e w „ g ł ó w k a c h " . Nie wolno też tego dnia iść w sad bo t a m czart w po­ staci węża czyha na drzewie i g o t ó w z a w i e s i ć się na głowie c z ł o w i e k a " . W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu zakazy w r ó w n y m stopniu więc dotyczą g ł o w y ludzkiej jak i roślin „ k u l i s t y c h " , t r a k t o w a n y c h w ó w c z a s jako od­ wzorowanie głowy. Najbardziej g ł o w i a s t a z tych roślin stać się może niemal ż y w y m o d p o w i e d n i k i e m głowy świętego w t y m dniu. „ K a p u s a z w i ą z a n a jest z losem św. Jana. Nie godzi się Kapusty ścinać, a niemal na­ wet d o t y k a ć się jej, boby k r e w z niej p o p ł y n ę ł a " . 2 1 22 ł 25 W y s t ę p u j ą c e w t y m dniu wierzenia d a d z ą się ł a t w o w y t ł u m a c z y ć , zdziwienie w y w o ł u j e jednak fakt, że te same r o ś l i n y w y s t ę p u j ą r ó w n i e ż w magii z w i ą z a n e j z dniem narodzin św. Jana. Na pierwszym miejscu w cytowanych wierzeniach plasuje nam się kapusta. Jej głowiastość jest dla wszystkich ewidentna. Dbałość o z a w i ą z a n i e g ł o w o p o d o b n e g o k s z t a ł t u tej r o ś l i n y prze­ jawia się już w magii t o w a r z y s z ą c e j jej sadzeniu, kiedy to kobiety d o t y k a j ą w ł a s n e j głowy a potem kapusty; w y s t ę p u j e przy t y m zakaz drapania się w głowę by nie zepsuć k s z t a ł t u r o ś l i n y . R ó w n i e ż w wigilię narodzin św. Jana dokonywano czynności m a j ą c y c h zapewnić k a p u ś c i e kulisty k s z t a ł t . K w i n t e s e n c j ą tych d z i a ł a ń jest opinia jednego z i n f o r m a t o r ó w : „na św. Jan okopy­ wano k a p u s t ę bo św. Jan g ł o w y w i ą ż e " . Ta k r e a c y j ­ na działalność świętego t w o r z ą c e g o g ł o w y roślin, a ujawniona już w tytule tej pracy, odnosi się r ó w n i e ż do głów ludzkich. Wiele a k t ó w magicznych dokonywa­ nych w t y m dniu ma na celu zabezpieczenie przed b ó ­ lem głowy lub zapewnienie zdrowego funkcjonowania tej części ciała. Powszechnym w całej Polsce było w i e ­ rzenie m ó w i ą c e , iż uczestnictwo w sobótce chroni przed b ó l e m g ł o w y . Oto wersy jednej z najbardziej popular­ nych p i e ś n i ś w i ę t o j a ń s k i c h : 24 2 5 kto na sobótce nie będzie g ł o w a go boleć wciąż będzie. 2 0 R ó w n i e ż woda spod w i a n k ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h u ż y w a n a b y ł a celem zabezpieczenia przed b ó l e m g ł o w y . W t e k ś ­ cie kaszubskiego o b r z ę d u ś c i n a n i a kani pojawia się zda­ nie m ó w i ą c e o sposobach zabezpieczenia się przed b ó l e m g ł o w y w wigilię św. Jana C h r z c i c i e l a . M o t y w ziół leczących ból g ł o w y w y s t ę p u j e w p i e ś n i a c h kupalnych. Zioła te zbiera się w ł a ś n i e w wigilię narodzin świętego ze w z g l ę d u na moc, k t ó r e j w ó w c z a s n a b i e r a j ą . W Grecji o b r z ę d o w a kreacja głów ludzkich o d b y w a ł a się przy ogniach ś w i ę t o j a ń s k i c h z zastosowaniem kamienia, k t ó r y poprzez z e t k n i ę c i e z g ł o w ą m i a ł p r z e k a z a ć jej swe w ł a ś c i w o ś c i . „Na Lesbos zazwyczaj zapala się po 3 ognie ś w i ę t o j a ń s k i e , a ludzie p r z e s k a k u j ą je t r z y ­ krotnie z kamieniem na g ł o w i e m ó w i ą c przy t y m : „skaczę przez zajęczy ogień, moja głowa z k a m i e n i a " . W r a c a j ą c jeszcze do r o ś l i n o kulistych k s z t a ł t a c h godzi się p o w i e d z i e ć , że podobne zabiegi w y k o n y w a n o przy czosnku i cebuli, d o k o n u j ą c w wigilię narodzin św. Jana czynności umożliwiających tym roślinom uzyskanie okrągłego k s z t a ł t u . > 2 7 28 2 9 30 3 �3 I I . 2, 3. G ł o w a św. Jana na misie, K ł o d z k o , ok. 1500. Wł. Muzeum Nar. w Warszawie W dniu ś w . Jana p o j a w i a j ą się też r e k w i z y t y zwane wprost ś w i ę t o j a ń s k ą głową. I znowu nie byłoby nicze­ go dziwnego w t y m zdarzeniu gdyby nie fakt, iż jest to dzień narodzin ś w i ę t e g o a nie dzień jego ś m i e r c i , kiedy to ścięto mu g ł o w ę . „W d z i e ń ś w . Jana C h r z c i ­ ciela (24.VI) s z u k a j ą d w ó c h kłosów żyta zrosłych razem, znalazłszy w y k o p u j ą te źdźbła i n a t r a f i a j ą na k o r z e ń z czystego srebra, m a j ą c y p o d o b i e ń s t w o z u p e ł n e do ludzkiej głowy. T o się zowie ś w i ę t o j a ń s k ą głową, kto j ą ma i chowa, ten ma szczęście w e w s z y s t k i m za­ pewnione przez całe ż y c i e " . Wierzenie m u s i a ł o b y ć dość powszechne skoro spotykamy je j u ż w „ N o w y c h Atenach" Chmielowskiego: „ten to l u d prosty sądzi, że m a ł e srebrne p i e n i ą ż k i znajdywane w ziemi od lat tysiąca kilkuset leżące, z g ł o w ą na jednej stronie w y ­ o b r a ż o n e , są p i e n i ą ż k a m i ś w . Jana Chrzciciela, a głowa na nich oznacza uciętą głowę ś w i ę t e g o przez Heroda. P i e n i ą ż k i te znaleźć m o ż n a (...) w życie tam, gdzie trzy razem w y r a s t a j ą kłosy. W noc ś w i ę t o j a ń s k ą posiał je sam św. J a n " . 32 33 Nie koniec na t y m z w i ą z k u dnia ścięcia ś w i ę t e g o z d n i e m jego narodzin, czy jak chciałoby się p o w i e ­ dzieć dnia ścięcia g ł o w y z dniem narodzin głowy, lub z dniem jej odnalezienia. Pozostaje n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w tej pracy rola ł o p i a n u i b y l i c y ; r o ś l i n nie m a j ą c y c h co prawda kulistego k s z t a ł t u , lecz za to niezwykle popularnych w t y m czssie, a j a k się w k r ó t c e o k a ż e , r ó w n i e ż z w i ą z a n y c h z losem głowy Proroka. Oba te zioła m a j ą z w i ą z e k z n a j w a ż n i e j s z y m i elemen­ t a m i o b r z ę d ó w ś w i ę t o j a ń s k i c h i z p r a k t y k a m i magicz­ n y m i stosowanymi w t y m okresie. Tak więc bylica i ł o p i a n zabezpieczają przed czarownicami, odpowied­ nio stosowane c h r o n i ą zbiory przed szkodnikami, w y ­ s t ę p u j ą w pieśniach ś p i e w a n y c h przy kojarzeniu par, nie dopuszczają zarazy do umajonych n i m i d o m ó w , u ż y w a n e b y w a j ą we w r ó ż b a c n m a ł ż e ń s k i c h , m a j ą z w i ą ­ zek ze ś w i ę t o j a ń s k i m i harcami słońca, zatykane w strzechy z a p e w n i a j ą ponadto szczęście l u b c h r o n i ą przed nieszczęściem, s p r o w a d z a j ą p o ż ą d a n e deszcze i c h r o n i ą od burz, służą do leczenia krost i n a r o ś l i i wreszcie zastosowanie najbardziej nas tu i n t e r e s u j ą c e — zabez­ pieczają przed b ó l e m głowy i leczą go. W wigilię na­ rodzin ś w . Jana zioła te są powszechnie zatykane w strzechy, d r z w i , okna, p ł o t y , w w i e l u regionach Polski, szczególnie na wschodzie, ś w . Jan Chrzciciel zwany jest Ł o p u c h a t y I w a n , I w a n Ł o p u s z n i k , I w a n lub Jan Ł o p u s z y s t y bądź Ł o p u s z n y . W centralnej Polsce po­ pularna jest piosenka s o b ó t k o w a z a c z y n a j ą c a się od słów: 3 5 3 6 hejże ino ś w i n t y Jonie co t a m robisz w t y m ł o p i o n i e ? 37 Liście ł o p i a n u zerwane w wigilię narodzin świętego służą jako środek przeciw bólowi g ł o w y . „Duże liście tej r o ś l i n y zerwane w p r z e d d z i e ń Kupalnoho Iwana (24.VI) o b w i e s z a j ą dookoła chaty „szoby umajanaja b u ­ ła", n a s t ę p n i e liście te ususzone p r z e c h o w u j ą się na to ażby później rozmoczone w wodzie lub barszczu służyły 3 8 177 I �3 9 za lekarstwo do o k ł a d a n i a g ł o w y w razie b ó l i . W w i e ­ l u d z i a ł a n i a c h ś w i ę t o j a ń s k i c h bylica upodabnia się s w y m znaczeniem do ł o p i a n u , a szczególnie t a m gdzie idzie 0 zapobieganie i leczenie b ó l u głowy. „W wigilię ś w . Jana w okolicach K u t n a u m a j a j ą c h a ł u p y „belicą" t j . o b t y k a j ą w k o ł o pod dach, potem z b i e r a j ą i u ż y w a j ą j a ­ ko lekarstwa na ból g ł o w y " . Powszechnie w y s t ę p u j e wierzenie m ó w i ą c e , że „bylica leczy b ó l g ł o w y , k r z y ­ żów i p l e c ó w " . W Czarownicy powołanej znajdujemy: „wigilią ś w . Jana wieniec z bylicy noszono aby g ł o w a przez r o k nie b o l a ł a " . 4 0 41 42 Jest rzeczą oczywistą, że z a r ó w n o bylica j a k i ł o ­ pian u z y s k u j ą swe znaczenie w ł a ś n i e w dniu narodzin św. Jana. W ś r ó d w i e l u i c h z a s t o s o w a ń na czoło w y b i j a się w ł a ś c i w o ś ć leczenia i zapobiegania bólowi głowy. Skoro w i ę c takiego znaczenia n a b i e r a j ą w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę t e g o (w praktyce b ę d ą c e g o j e d y n y m dniem p o ś w i ę c o n y m temu P r o r o k o w i ) , to powinno i s t n i e ć w y ­ r a ź n i e j s f o r m u ł o w a n e p o w i ą z a n i e tych ziół z g ł o w ą ś w . Jana Chrzciciela i ewentualnie z f a k t e m ścięcia ś w i ę ­ tego (ból głowy b y ł b y t u zatem l u d o w ą , e u f e m i s t y c z n ą m e t a f o r ą ścięcia). Otóż i takowe uzasadnienie: „ w i e ś ­ niaczki m n i e m a j ą , iż bylicy i ł o p i a n u u ż y ł a N a j ś w i ę t ­ sza Panna M a r i a , chcąc, aby głowa św. Jana n a p o w r ó t do ciała p r z y r o s ł a " . Mamy t u zapewne do czynienia z nieznanym n a m w ą t k i e m apokryficznym, w y j a ś n i a ­ j ą c y m zastosowanie tych ziół w leczeniu b ó l u g ł o w y . Nie uzyskujemy j e d n a k ż e wyjaśnienia tłumaczącego użycie ł o p i a n u i bylicy w ł a ś n i e w dniu narodzin ś w i ę ­ tego. 43 Wierzenia z a w i e r a j ą c e w ą t e k z w i ą z k u ściętej g ł o ­ w y Proroka z ziołami popularne są szczególnie w cen­ tralnej Polsce; z kolei zastosowanie t y c h ż e ziół w iden­ tycznym celu na terenie d u ż y c h p o ł a c i S ł o w i a ń s z c z y z n y w s k a z y w a ł o b y na rozpowszechnienie tego apokryfu i gdzie indziej. Oto kolejna wersja tej o p o w i e ś c i : „ m ó w i ą , że j a k ś w i ę t e g o Jana ścięli, to g ł o w ę jego w r z u c i l i do ł o p i a n u , a Pan Bóg d a ł tak, że ta g ł o w a p r z y s z ł a do ciała i zrosła się. Od tego czasu ł o p i a n pomaga na b ó l głowy. Z b i e r a ć go t e ż trzeba w wiliją ś w . Jana, i usu­ szywszy, liście suszone, p o k r o p i ć w ó d k ą i do głowy przykładać". Wszystkie wspomniane p r a k t y k i magicz­ ne m a j ą c e c h r o n i ć przed b ó l e m g ł o w y l u b leczyć go o d b y w a j ą się jednak w d n i u narodzin ś w . Jana, nie zaś w dniu jego ścięcia, b ą d ź w dniu odnalezienia g ł o ­ wy, co b y ł o b y na pewno r z e c z ą o wiele bardziej l o ­ giczną. 4 4 Najczęściej obchodzonym dniem ś w i ę t o j a ń s k i m jest p a m i ą t k a narodzin Proroka. W kościele p r a w o s ł a w n y m 1 g r e c k i m obchodzi się r ó w n i e ż święto ścięcia ś w . Jana, a dawniej obchodzono też dzień p o w o ł a n i a Proroka i „trzeciego odnalezienia głowy". O k s z t a ł c i e nie tylko l i t u r g i c z n y m ale i l u d o w y m ostatniego ś w i ę t a nie w i e m y p r a w i e nic choć u d a ł o m i się znaleźć i n f o r m a c j ę opisującą perypetie z w i ą z a n e z odnalezieniem tej n a j w a ż n i e j s z e j r e l i k w i i ś w i ę t o j a ń ­ skiej. M ó w i ą c o ś w i ę t a c h n i e i s t n i e j ą c y c h obecnie w kalendarzu l i t u r g i c z n y m i t a k ż e o tych, k t ó r y c h ż y ­ w o t n o ś ć s ł a b n i e , w s k a z y w a l i ś m y na fakt przenikania e l e m e n t ó w tych ś w i ą t do k u l t u r y ludowej. Możemy p r z y j ą ć że wiele w ą t k ó w apokryficznych b ę d ą c y c h w przeszłości fundamentem poszczególnych d n i ś w i ę t o ­ j a ń s k i c h zostało niejako adoptowanych przez o b r z ę d o ­ w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. Eiementem u m o ż l i w i a ­ j ą c y m tę h i p o t e t y c z n ą a d o p c j ę b y ł a zapewne p o s t a ć św. Jana, osoby, jak t o j u ż p r z e d s t a w i l i ś m y , szczegól­ nej w panteonie c h r z e ś c i j a ń s k i c h ś w i ę t y c h . Redukcja i s t n i e j ą c y c h dawniej d n i , p o ś w i ę c o n y c h w a ż n y m w y ­ 4 5 178 darzeniom z życia tego Proroka d o p r o w a d z i ł a do prze­ jęcia w a ż n i e j s z y c h e l e m e n t ó w tych ś w i ą t przez o b r z ę ­ d o w o ś ć dnia narodzin ś w . Jana. By p o p r z e ć tę tezę zamieszczamy poniżej t a b e l ę m a j ą c ą i l u s t r o w a ć „ w c h ł a ­ n i a j ą c ą " w ł a ś c i w o ś ć tego ś w i ę t a . Nie c h c ą c p o p r z e s t a ć jedynie na zagadnieniu z w i ą ­ zanym z g ł o w ą ś w i ę t e g o , staramy się r ó w n i e ż p o k a z a ć elementy tych ś w i ą t , o k t ó r y c h zaledwie w s p o m n i e l i ś ­ my w tej pracy, a k t ó r e r ó w n i e ż uległy „ a d o p c j i " przez dzień narodzin ś w . Jana. Do takich świąt należą: chrzest Jezusa w Jordanie czy też apokryficzny m o t y w pokonania potwora wodnego. Oba te p r z y k ł a d y po­ winny stanowić dodatkową ilustrację „pochłaniających" w ł a s n o ś c i dnia narodzin ś w . Jana. Przy p o r ó w n y w a n i u dnia narodzin z dniem ścięcia mamy p o c z ą t k o w o do czynienia z elementami p r z e c i w s t a w n y m i sobie. Spo­ wodowane to jest stosunkowo d o b r y m zachowaniem o b r z ę d o w o ś c i dnia ścięcia na terenach p r a w o s ł a w n y c h czy greckokatolickich, co j a k w i d z i e l i ś m y nie przeszko­ dziło (w z w i ą z k u z jednak p o s t ę p u j ą c y m zanikaniem tych świąt) b y jego elementy r ó w n i e ż i t a m uległy przechodzeniu do o b r z ę d o w o ś c i dnia narodzin św. Jana. Na terenach z a ś gdzie święto ścięcia j u ż nie w y s t ę p u j e mamy zachowane jego elementy w o b r z ę d o w o ś c i po­ święconej narodzinom Р г о г о к а . P o r ó w n u j ą c te dwa ś w i ę t a w aspekcie w i e r z e ń d o t y c z ą c y c h g ł o w y ś w . Jana, z a u w a ż y m y , że w dniu narodzin mamy do czynie­ nia z k r e a c y j n ą działalnością świętego ( z a w i ą z y w a n i e g ł o w i a s t y c h k s z t a ł t ó w r o ś l i n , tworzenie zdrowych g ł ó w ludzkich itp.), w dniu z a ś jego ścięcia p r z e w a ż a m o t y w bezruchu oraz destrukcji (zakaz z b l i ż a n i a się do r o ś l i n g ł o w i a s t y c h , zakaz krojenia, pojawienia się k r w i na n a r z ę d z i a c h do krojenia i na r o ś l i n a c h g ł o w i a s t y c h , k o ł ­ tun, b ó l głowy). Z e s t a w i a j ą c w ą t k i „ ś w i ę t a trzeciego odnalezienia G ł o w y P r o r o k a " z dniem, jego narodzin mamy do czy­ nienia z elementami n i e m a l identycznymi — z odnaj­ dywaniem g ł o w y l u b przedmiotu tak nazywanego. Owa „ g ł o w o t w ó r c z a " w ł a ś c i w o ś ć ś w . Jana oraz fakt, iż p r o ­ blem g ł o w y pojawia się w ł a ś n i e w dniu jego narodzin s p r a w i a j ą , że mamy prawo n a z w a ć to święto „ d n i e m narodzin g ł o w y ś w . Jana". To nowe ś w i ę t o b y ł o b y za­ tem efektem synkretyzmu d o p r o w a d z a j ą c e g o do umiesz­ czenia e l e m e n t ó w d w ó c h ś w i ą t , w k t ó r y c h w y s t ę p u j e głowa (ścięcie i odnalezienie głowy) w terminie jedy­ nego w praktyce zachowanego dnia świętojańskiego i nadania m u znaczenia kreatora głów, co jest t y m bardziej z r o z u m i a ł e , że dzień ten p o ś w i ę c o n y jest na­ rodzinom, a w i ę c wszelka symbolika kreacyjna czy i n i ­ cjalna jest t u j a k najbardziej na miejscu. Zaprezentowane wyjaśnienie nie jest oczywiście c a ł k o w i t e tzn. t ł u m a c z y ono k o m p i l a c j ę t y l u w ą t k ó w w i e l k o ś c i ą i w a ż n o ś c i ą postaci ś w i ę t e g o . P o s t a ć ta, d z i ę k i s w y m szczególnym właściwościom, umożliwia w i ę c p o ł ą c z e n i e w i e l u , często niezbyt p a s u j ą c y c h do sie­ bie m o t y w ó w w j e d n y m ś w i ą t e c z n y m t e r m i n i e . W wypowiedziach dotyczących święta narodzin ś w . Jana w y s t ę p u j ą opinie w s k a z u j ą c e na i r r a c j o n a l n ą k o n i e c z n o ś ć uzasadniania pewnych w ą t k ó w (ścięcie i woda) zdarzeniami, k t ó r e przez tych samych ludzi, w rozmowie o nieco i n n y m k o n t e k ś c i e , umieszczone zo­ stają w terminach zgodnych z t r a d y c y j ą k o ś c i e l n ą . Ta w t ó r n a (lub dalsza) racjonalizacja jest w r z e c z y w i s t o ś c i z n a k o m i t y m p r z y k ł a d e m mityzacji, m a j ą c e j na celu w y ­ j a ś n i e n i e sensu o b r z ę d u p o p r z i z wskazanie na uzasad­ n i a j ą c y go m i t . N a j w a ż n i e j s z a dla udzielającego w y ­ j a ś n i e ń jest t u suma e l e m e n t ó w . I c h wzajemne p o w i ą ­ zania, ewidentne niespójności zdają się nie r o b i ć na informatorach najmniejszego w r a ż e n i a . W ten sposób �u k a z u j ą nam się dwa p o r z ą d k i : p o r z ą d e k m i t u i p o r z ą ­ dek o b r z ę d u . N a l e ż a ł o b y teraz p o w i e d z i e ć , że w t y m w y p a d k u obrzęd nie jest lub j.^st w n i e w y s t a r c z a j ą c y m stopniu m i t e m w akcji, a raczej nie t y m m i t e m w tej a k c j i . A b y w y j a ś n i ć znaczenie r y t u a ł ó w dnia narodzin ś w . Jana zaprezentowany m i t nie wystarcza. O b r z ę d ten uzasadniany jest przez z u p e ł n i e inny m i t n i ż ś w i ę ­ t o j a ń s k i . Spośród rodziny tych m i t ó w n a j w i ę c e j w y j a ś ­ nia m i t wspomnianej sekty m a n d e j c z y k ó w . Z jednej strony w i ę c a n a l i z u j ą c g ł ę b i e j c b r z ę d o w o ś ć dnia naro­ dzin św. Jana m u s i e l i b y ś m y dojść do innego m i t u niż ś w i ę t o j a ń s k i , z drugiej zaś n a t r a f i l i b y ś m y na zestaw m o t y w ó w , opozycji czy kategorii podobny do ś w i ę t o j a ń ­ skich. Zatem analizowana w t y m t e k ś c i e „głowiastość" jest tylko szczegółowym w a r i a n t e m cechy „ o k r ą g ł o ś c i " — w y s t ę p u j ą c e j jako forma s ł o w n a , przedmiot oraz konstrukcja społeczna w o b r z ę d o w o ś c i ś w i ę t o j a ń s k i e j . W t y m w y p a d k u na podstawie analizy e l e m e n t ó w ob­ r z ę d u m o ż e m y dojść do o r g a n i z u j ą c e g o go m i t u czy m i ­ t ó w . N a r z u c a j ą się tu s ł o w a Prazera: „mit b o w i e m się zmienia, natomiast niezmienny pozostaje obyczaj; l u ­ dzie c z y n i ą nadal to, co czynili ich ojcowie, chociaż powody, k t ó r y m i k i e r o w a l i się ojcowie, dawno już ule­ gły zapomnieniu. Historia r e l i g i i jest d ł u g o t r w a ł ą p r ó b ą pogodzenia starych z w y c z a j ó w z n o w y m i uzasadnie­ n i a m i , znalezienia r o z s ą d n e j t e o r i i w y j a ś n i a j ą c e j absur­ dalną praktykę". Święto odnalezienia głowy Proroka Święto pokonania po­ twora wodnego —• uwolnienie wód PRZYPISY 1 Encyklopedia kościelna, t. 8, Warszawa, s. 414 Moment spotkania M a r i i i E l ż b i e t y brzemiennych jest c z ę s t y m m o t y w e m sztuki, z w ł a s z c z a gotyckiej. Po­ stacie Jana i Jezusa namalowane są lub w y r z e ź b i o n e wprost na brzuchach o b y d w u kobiet, w n i e w i e l k i c h w n ę k a c h . Por. też Żywot Pana i Boga Naszego Jezusa Chrystusa... C z ę s t o c h o w a 1850, s. 24—26 t a m ż e , s. 26 Ł u k a s z (I;20) Ł u k a s z (I;57—64) Encyklopedia, op. cit., s. 414, hasło — „ J a n (imię)". O i m i e n i u : „ k t ó r e takowe m u sam Pan Bóg w nie­ bie p r z e z n a c z y ł , a k t ó r e przed narodzeniem ś w i ę t e g o Jana, j a k ś w i a t ś w i a t e m pierwej znane nie było, czyli że n i k t się pierwej tak nie n a z y w a ł " . T . L . [ k r y p t . Teo­ f i l a Lenartowicza], Żywot św. Jana Chrzciciela... War­ szawa 1860, s. 5 Żywot Pana, op. cit., s. 26—27. Dla p o d k r e ś l e n i a szczególnej świętości Jana Chrzciciela ikonografia wschodnia przedstawia świętego z anielskimi s k r z y d ł a ­ m i — por. A. Maseron, Saint Jean Baptiste dans 1'art, A r t h a u d 1957, s. 50 „Przed E l ż b i e t ą gdy z Janem u c h o d z i ł a , góra cu­ downie się rozdzieliła, ona w n i ą weszła, a Pan Bóg posłał tam anioła na s t r a ż . " fragment Protoewangelii Jakuba; cytat za Encyklopedią kościelną, t. 1, W-wa, s. 316. M o t y w góry p r z y j m u j ą c e j Jana i Elżbietę po­ pularny jest w sztuce wschodniej: w Kapadocji, Grecji, B u ł g a r i i , por. Masseron, op. cit., s. 57—61 2 3 4 5 6 7 8 9 Święto chrztu Jezusa w Jordanie Jan chrzci Jezusa w Jordanie św. Jan pokonuje potwora wodnego uwalniając wody uświęcenie wody ostateozne odnale­ zienie głowy św. Jana Święto ścięcia św. Jana Święto narodzin św. Jana zakaz lozplatania i dotykania włosów nakaz rozplatania włosów zakaz dotykania roślin głowiastych nakaz zajęcia się pewnymi roślinami celem zapewnienia głowiastego kształtu nieprzestrzeganie pewnych zakazów może doprowadzić do bólu głowy lub tp. konsekwencji powszechne wystę­ powanie czynnośoi magicznych chronią­ cych przed bólem głowy by lica i łopian miały kontakt ze ściętą, głową św. Jana bylica i łopian uży­ wane celem zabez­ pieczenia przed bólem głowy ścięcie św. Jana lud uważa, że jest to dzień ścięcia Św. Jana (potwierdzone w wierzeniach i ob­ rzędach) lud uważa, że jest to dzień chrztu Jezusa w Jordanie wierzenia i obrzędy wskazujące na uwol­ nienie wód uświęcenie wody uświęcenie wody znajdowanie „świę­ tojańskich głów" 379 1 �I I . 4. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na szkle, Rumunia, X I X w . 10 Encyklopedia..., t. 1, s. 316, por. też Masseron, op. cit., s. 57—68 i ilustracje 54—67. Bardzo w i e l u egzeg e t ó w u w a ż a ł o też że Mesjaszem p o w i n i e n być św. Jan. Ś w i e t n ą a n a l i z ę p o d o b i e ń s t w i p r z e c i w s t a w i e ń postaci Jana i Jezusa daje E.R. Leach w Structuralism in So­ cial antropology, [w:] Structuralism An Introduction Oxford 1972 Żywot Pana..., s. 55—56, 62 „ P o s e l s t w o do niego wszyscy k a p ł a n i , biskupi i uczeni w y p r a w i l i , za Mesyasza go i k r ó l a oczekiwanego znać, w światłości się jego takiej doczesnej, jak Pan m ó w i nie czekając w i ę k s z e j , r a t o w a ć i zostać chcieli". Piotr Skarga Żywoty Świętych K r a k ó w 1899, s. 332. Por. też Ł u k a s z (3, 15—17) u Żywot św. Jana... op. cii., s. 104—105: „ziemia Jerozolimska oto stała się czczą i n i k c z e m n ą , i na nie­ bie z a b r a k ł o światłości, i góry i p a g ó r k i się zatrwo­ żyły, i odleciało wszystkie ptactwo niebieskie i opusto­ szał K a r m e l , i wszystkie miasta od oblicza P a ń s k i e g o i nie o d n a l e ź ć gdzieżby były groby k r ó l ó w Izraela". Por. też scenę anomalii w naturze towarzyszących ś m i e r c i Chrystusa, Żywot Pana..., s. 24 Eduard Trech, Dictionaire des symboles christiens, Neuchatel 1972, s. 90—91 Encyklopedia..., t. 1, s. 324 oraz Ignacy R a d l i ń s k i , Apokryfy Judaistyczno-Chrześcijańskie w polskich prze­ róbkach, Warszawa 1911, s. 89—90: „i zbliżył się niby pustelnik. Zapytany kto jest, o d r z e k ł : Jestem, głos i p r o ­ rok N a j w y ż s z e g o , poprzednik Jego, by m u p r z y g o t o w a ć drogę Jego. O c h r z c i ł e m Go w Jordanie, i w i d z i a ł e m Ducha Ś w i ę t e g o , zlatującego na niego. I teraz w y p r z e ­ 1 1 1 2 14 15 180 dzam go i z s t ą p i ł e m o b j a w i ć wam, że on jest już w bliskości". „Na 6 miesięcy przed B o ż y m Narodzeniem ob­ chodzi kościół Narodziny św. Jana Chrzciciela. Jest to święto jedno z najdawniejszych, gdyż już ś w . Augustyn m i e w a ł o n i e m mowy pochwalne, n a z y w a j ą c je ś w i ę ­ tem z podania apostolskiego. (...) Kościół (...) trzy t y l k o ś w i ę t a narodzenia obchodzi: Boże Narodzenie, Naro­ dzenie N a j ś w i ę t s z e j M a r i i Panny i Narodzenie św. Jana Chrzciciela. (...) Prócz narodzin św. Jana obchodzi się i drugie święto 29 sierpnia, ścięcia (Decollationis) te­ goż św. Jana, a n i e g d y ś i trzecie Poczęcia 24 w r z e ś n i a , wymieniane w dawnych kalendarzach i wspominane w martyrologiach do drugiej p o ł o w y X V w. Grecy aż d o t ą d o b c h o d z ą to ostatnie ś w i ę t o : Conceptio venerandi ас gloriosi Prophetae, Praecursoris et Baptistae 23 w r z e ś n i a . (...) W kościele ł a c i ń s k i m ś w i ę t o narodzin św. Jana obchodzi się r y t e m pierwszej klasy. (...) N i e ­ gdyś przed Narodzeniem, św. Jana, jak i przed B o ż y m Narodzeniem, obchodzono post 40. dniowy (quadrogesima),'potem już tylko trzytygodniowy, nareszcie zo­ stała sama w i g i l i a a i ta dziś u nas i prawie powszech­ nie bez postu". Encyklopedia..., t. 8, s. 417—418; por. też A n t o n i J. Nowosielski, Wykład liturgii kościoła ka­ tolickiego, Warszawa 1893, s. 141, 149, 152, 170, 172. Nie p o d a j ę t u n u m e r ó w a r c h i w a l n y c h w y w i a d ó w gdyż informacje te o t r z y m a ł e m od s t u d e n t ó w p r o w a ­ d z ą c y c h badania na t y m terenie. Lokalne wierzenia m ó w i ą , że w dniu t y m puszcza się w i a n k i i pali ognie na p a m i ą t k ę u t o n i ę c i a Wandy, k t ó r a nie c h c i a ł a N i e m ­ ca; stąd „ c h y t r a " postawa chłopów. Zwyczaj ten był 1 8 1 7 �П. 5. Ścięcie głowy Jana Chrzciciela, obraz na wprowadzony przez N i e m c ó w podczas okupacji na tych terenach Polski, k t ó r e ogni w t y m czasie już nie pa­ m i ę t a ł y ; por. A . Szyfer, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia Mazurów i Warmiaków, Olsztyn 1975, s. 67—68 Jan Rompski, Ścinanie kam, T o r u ń 1973, s. 36. Święto o d b y w a ł o się w wigilię narodzin Świętego Jana. przygotowania z a c z y n a ł y się na k i l k a tygodni w c z e ś ­ niej, miały f o r m ę k o n k u r s u s p r a w n o ś c i o w e g o miejsco­ wych pasterzy. Osoby w y g r y w a j ą c e o t r z y m y w a ł y naj­ bardziej zaszczytne role w w i d o w i s k u — kata lub soł­ tysa. W ł a ś c i w y obrzęd rozpoczynano p a r a d ą przez całą wieś aż do placu gdzie o d b y w a ł a się egzekucja. Jeszcze w X I X w. ś c i n a n o żywego ptaka, niekiedy k a n i ę za­ s t ę p u j ą c k u r ą lub k r u k i e m . W X X w. ś c i n a n o k a n i ę z drewna lub gliny, w y p e ł n i a j ą c f i g u r k ę k r w i ą . R ó w n i e często u r z ą d z a n o p a r a d ę nie ла w s t ę p i e , lecz na z a k o ń ­ czenie egzekucji. Teksty w y g ł a s z a n e podczas widowska pozwalają z a k l a s y f i k o w a ć p o s t a ć kani do r z ę d u figur niszczonych jako symbole ś m i e r c i czy k o ń c a r o k u . Sama kania mieści się w systemie w i e r z e ń z w i ą z a n y c h z w o d ą (por. wierzenie o kani w o ł a j ą c e j dżdżu). U w a ż a n o że ścięcie ptaka powoduje z m i a n ę pogody — suszę, gdy p a d a j ą deszcze lub opady, gdy jest sucho. t a m ż e , s. 87—88 Oskar Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 49, Sanockie-Krośnieńskie, s. 299. Dzień ten zwany jest H ł a w o s i k -kapustu posik (10.IX nowego stylu, 29.VIII starego sty­ lu). C z e s ł a w Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia Rzeczyckiego, Warszawa 1938, s. 148. W wigilię narodzin 1 8 1 9 2 0 2 1 szkle, Rumunia, koniec X I X w. św. Jana, odwrotnie niż w dniu ścięcia, powinno się mieć rozplecione włosy i zalecenie to było n i e g d y ś pow­ szechnie stosowane. Por. Szczęsny — J a s t r z ę b o w s k i , Sobótka we wsi Mikułowice, „Wisła" R. 1891, t. 5, s. 40: ,.w dniu w i g i l j i św. Jana d z i e w c z ę t a r o z p l a t a j ą włosy zabezpieczając je t y m sposobem od móla, molika, co we w ł o s a c h siedzi i podgryza je p o m a ł u " . Por. r ó w n i e ż w t y m samym tomie „Wisły" pytania d o t y c z ą c e roz­ platania w ł o s ó w w kwestionariuszu s o b ó t k o w y m Ra­ fała Lubicza. W ł o d z i m i e r z Szuchiewicz, Hucułszczyzna, t. 3, K r a ­ k ó w 1904, s. 290 L u d w i k Hodoly, Mały przyczynek do wierzeń i podań łudowych o zwierzętach i rośłinach, „Zbiór W i a ­ domości do Antropologii K r a j o w e j " , R. 1882, t. 6, s. 321 W ł a d y s ł a w K o s i ń s k i , Materiały etnograficzne ze­ brane w różnych okolicach Galicji Zachodniej, „Ma­ t e r i a ł y Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne", r. 1904, t. 5, s. 44: „podczas sadzenia kapusty trzeba się c h w a t a ć za g ł o w ę i k r z y c z e ć na całe g a r d ł o , aby się wielka kapusta zrodziła"'. Na B i a ł o r u s i zaś „sadziaczu kapustu n i m u o ż n o h a ł a w y drać, kab kapusta ni kałołasie, n i r a ź d z i r a ł a s i e " , Michał Federowski, Lud białoruski..., t. 1, K r a k ó w 1897, s. 374 W y w i a d (w dyspozycji autora) przeprowadzony w marcu 1975 r. z Janem B ź d z i u c h e m (wówczas 62 let­ nim) we wsi Podlas, w o j . zamojskie. Por. też Poszuki­ wania — Sobótka, „Wisła", R. 1892, t. 6, s. 924: „ k a ­ pusta jeżeli przed św. Janem me jest opielona z chwa­ stów, to w wigilię św. Jana koniecznie trzeba zacząć pielenie chociaż k i l k u k r z a c z k ó w kapusty, gdyż w prze2 2 2 3 2 4 2 5 282 �I I . 6. O b r z ą d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie c i w n y m razie kapusta się nie urodzi. W ł a ś n i e tego dnia u kapusty g ł ó w k i się z a w i ą z u j ą " . Por. też Józefa M o ­ szyńska, Kupajło..., Z W A K , R. 1881, t. 5, s. 42: „na U k r a i n i e po z a k o ń c z e n i u zabaw ś w i ę t o j a ń s k i c h ł a m i ą k u p a j ł y c i u (drzewko ś w i ę t o j a ń s k i e ) u n o s z ą ze sobą k a ż ­ da po trochu tych s z c z ą t k ó w i r o z r z u c a j ą je na g r z ę ­ dach kapusty, aby dobrze się głowy w i ą z a ł y , albo na kartofle". Por. też S t a n i s ł a w D w o r a k o w s k i , Kultura społeczna ludu wiejskiego na Mazowszu i nad Narwią, B i a ł y s t o k 1964, s. 110; „ k o b i e t y o k o p y w a ł y w t y m dniu kapusty, ażeby porosły duże g ł o w y (powszechne)". Por. też w y w i a d terenowy (w dysp. aut.) przeprowadzony w listopadzie 1975 r. z B r o n i s ł a w ą O r l i k (wówczas 48 lat) we wsi W y w ł o c z k a , w o j . zamojskie: „dnia tego oko­ p u j ą k a p u s t ę (we w i l i j e ) albo tak r o b i ą żeby na Jana b y ł a choć zaczęta bo główki ł a d n e będą, kapusta duża b ę d z i e " . Por. też Kolberg, Dzieła, t. 33, Chełmskie, s. 149: „w ten także dzień, gospodynie w y c h o d z ą do o g r o d ó w i tam s k ł a d a j ą , ściskają do ś r o d k a l i s t k i ka­ pusty po t r z y k r o ć , aby się w i ą z a ł y w g ł ó w k i " . Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1899, t. 13, s. 684. Tekst słowacki tej pieśni b r z m i : 29 „kto na sobotku nie pridze do r o k u ho hlawa bolec b u d z ę " . Tekst polski podaje r ó w n i e ż Zygmunt Gloger w Ency­ klopedii Staropolskiej, t. 4, Warszawa 1972, s. 257. Moszyńska, op. cit., s. 27: „wodą zaczerpniętą spod w i a n k ó w m y j ą się n i e k t ó r e dziewki dla zabez­ pieczenia się od b ó l u gołwy". Rompski, op. cit., s. 79—80, podobny tekst r ó w ­ nież na s. 83. Sołtys (jedna z w y s t ę p u j ą c y c h w t y m w i d o w i s k u postaci) m ó w i : 2 7 2 8 „ m a m trunek t r o j a k i : jeden od g ł o w y bolenia drugi od brzucha bolenia, a ten trzeci od bogactwa miewania a kto te trzy t r u n k i z y ż y w a ten wszelkie bogactwa miewa". 2 9 M o s z y ń s k a , op. cit., s. 42: Iwane, Iwasyczku „Posiju tebe w horodyczku 182 Z i j d u z tebe t r y ziliiczka, Perwe zile lubystoczek Druhe zile w a s y ł o c z e k Tretie zile barwinoczek. Za h o ł o w u barwinoczek Dla zapachu w a s y ł o c z e k Dla praznyczuk lubystoczek". 3 0 James George Frazer, Ztota Gałąź, Warszawa 1969, s. 483; na tej samej stronie podaje on p r z y k ł a d z innych okolic Grecji: „w Kalimnos (...) ludzie t a ń c z ą i ś p i e w a j ą w o k ó ł ognisk z k a m i e n i a m i na głowie, a po­ tem s k a c z ą przez p ł o m i e n i e lub ż a r z ą c e się w ę g l e " . Z w i ą z e k kamienia z g ł o w ą zachodzi t a k ż e w magii t o w a r z y s z ą c e j sadzeniu kapusty: „gdy k a p u s t ę sadzą, z a k o p u j ą wraz z n i ą k a m i e ń z p o k r z y w ą , aby g ł ó w k i były twarde jak k a m i e ń " , K o s i ń s k i , op. cit., s. 44. W a r ­ to jeszcze z a s y g n a l i z o w a ć że w s ł o w i a ń s k i c h zwycza­ jach z w i ą z a n y c h z pierwszym grzmotem często poja­ w i a ł a się c z y n n o ś ć uderzenia lub p r z y k ł a d a n i a kamie­ nia do głowy, co m i a ł o z a b e z p i e c z a ć przed b ó l e m gło­ w y . By jednak w y j a ś n i ć te akcje m u s i e l i b y ś m y od­ w o ł a ć się do n i e i n t e r e s u j ą c e g o nas w tej pracy k o n ­ tekstu. 3 1 Zwyczaje te były powszechne w c a ł y m k r a j u ; O r l i k , op. cit.; „ z a w i ą z y w a ł o się r ó w n i e ż łodygi czosn­ k u , żeby ł a d n e b y ł y " . D w o r a k o w s k i , op. cit., s. 110: „ k o b i e t y (...) w i ą z a ł y t a k ż e węzły na szczypiorze ce­ b u l i , aby cebule lepiej się w i ą z a ł y (w główki)". W i t o w t , K i l k a p r z e s ą d ó w ze wsi Turowa, „Wisła", R. 1901, t. 15, s. 177: „przed ś w . Janem w i ą ż e się czosnek, aby rósł w g ł ó w k i " . Często m o t y w a c j ą tych c z y n n o ś c i było też zabezpieczenie się przed „ u c i e c z k ą " g ł ó w e k tych roślin do ziemi. 3 2 Kolberg, op. cit., t. 34, Chełmskie, s. 260; p r z y k ł a d ten pochodzi z Hrubieszowskiego; w wierzeniach ludo­ w y c h z r o ś n i ę t e k ł o s k i ż y t a w r ó ż ą szczęście (powszechne). Benedykt Chmielowski, Nowe Ateny, Kraków 1961, s. 270—271. W X V I i X V I I wiecznych i n w e n t a ­ rzach m a j ą t k o w y c h i aktach s ą d o w y c h nazwa „główki ś w . Jana" w y s t ę p u j e jako zwrot potoczny o k r e ś l a j ą c y p e w n ą k a t e g o r i ę monet: „ n a j p i e r w tedy było w t y m depozycie M o c h i l a n k i i jej p r z y j a c i ó ł k i Logofetowej około 70 000 d u k a t ó w w g o t ó w c e , a mianowicie w czer­ wonych złotych, w portugalach, monetach w a ż ą c y c h 3 3 �11. 7. O b r z ę d św. Jana u Ł e m k ó w , T u r z a ń s k , w o j . rzeszowskie k a ż d a po 15 d u k a t ó w , w „ g ł ó w k a c h św. Jana" t j . za­ pewne w wykopanych złotych monetach rzymskich". Walery Ł o z i ń s k i , Prawem i lewem, t. 2, K r a k ó w 1957, s. 54 Kolberg, Dzieła..., t. 3, Kujawy, s. 217: „w wigilię św. Jana Chrzciciela (23 czerwca) wieczorem, u j r z e ć można na wszystkich dachach c h a ł u p , ponad drzwiami w c h o d o w y m i narzucone liście ł o p i a n u , k t ó r e przeleżeć m a j ą przez dzień n a s t ę p n y . M i m o rozpytywania się na j a k ą to czynią p a m i ą t k ę , w ł o ś c i a n i e nie umieli albo nie chcieli dać w y j a ś n i e n i a . " •' Kolberg, Dzieła..., t. 29, Pokucie, s. 201 Z b a d a ń terenowych przeprowadzonych przeze mnie w 1976 na Roztoczu L u b e l s k i m . I m i ę to powszech­ ne jest we wsiach na w s c h ó d od Tomaszowa L u b e l ­ skiego. Jan Piotr Dekowski, Obrzędy i zwyczaje święto­ jańskie w piotrków skiem, „Łódzkie Studia Etnograficz­ ne", R. 1962, t. 4, s. 134. Z w i ą z e k św. Jana z ł o p i a n e m potwierdza r ó w n i e ż n a s t ę p u j ą c e opowiadanie: „razu pewnego św. Jan w ę d r u j ą c po ziemi s c h r o n i ł się w cza­ sie ulewy pod olbrzymi liść ł o p i a n u . S i e d z ą c pod n i m z a u w a ż y ł na jego dolnej części stoczone miejsce. Zafra­ sował się nie lada i zaczął u b o l e w a ć nad podniszczo­ n y m liściem. Zobaczywszy to Chrystus r z e k ł : „ J a n i e czemu tak p ł a c z e s z ? " — „Mistrzu — odpowiada u c z e ń — a to ten piękny liść zielony został zniszczony przez tego robaczka." — „ J a n i e , dziwię się że tak płaczesz nad t y m n ę d z n y m liściem, gdy tymczasem suchym okiem patrzysz na c z ł o w i e k a grzesznego, k t ó r e g o większy i s t o k r o ć po­ tworniej szy robak toczy". J.P. Dekowski, Sw. Jan, .Prace i M a t e r i a ł y Etnograficzne", R. 1947, t. 6, s. 207—208 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 Kolberg, Dzieła, t. 34, s. 190—191; por. t a m ż e , t. 33 s. 149 Poszukiwania — Sobótka, „Wisła", R. 1893, t. 7, s. 391 B r o n i s ł a w Gustowicz, Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, Z W A K , R. 1882, t. 6, s. 205 3 4 5 3 3 3 7 38 3 9 19 4 1 4 2 Np. Kolberg, Dzieła, t. 15, Wielkie Księstwo Poz­ nańskie, s. 68. Por. też Gustowicz, op. cit., s. 227: „ w i a ­ nek z bylicy noszony w dzień św. Jana Chrzciciela, chroni od bólu g ł o w y przez cały rok". A d a m Podymowicz, Botanika dla pici pięknej, Warszawa 1834, s. 56. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 19, Kieleckie, s. 194: „w wigilię św. Jana zatyka się w s t r z e c h ę r ó ż n e r o ś l i n y : ł o p i a n i p o d b i a ł (na wrzody), belicę (na k ł u c i e lub uderzenie się), k w i a t bzowy i l i p o ­ wy (na kaszel), rumianek (na gorączkę), c y n t o r y j ę (na febrę), ato na p a m i ą t k ę tego, iż od czasu gdy ścięta św. Jana g ł o w a w p a d ł a w podobne zioła takowe sku­ teczne się stały przeciw licznym chorobom." Stefania Ulanowska, Niektóre materjaly etnogra­ ficzne we wsi Łukówcu (mazowieckim), Z W A K , R. 1884, t. 8, s. 293. Por. też Kolberg, Dzieła... t. 20, Ra­ domskie, s. 307: „w parafii Mniszek (pod Wolanowem) blisko Radomia, panuje mniemanie u w i e ś n i a c z e k , iż ł o p i a n u i bylicy u ż y w a ł a Panna Marya, aby p r z y r o s ł a ścięta głowa św. Jana". Święto trzeciego odnalezienia g ł o w y było obcho­ dzone na p a m i ą t k ę jej ostatecznego odnalezienia, gdyż później j u ż nie g i n ę ł a . Oto perypetie g ł o w y : „głowę do Pokoiu przyniesiono dla widzenia у do cieszenia, czy p r a w d z i w i e go stracono у iego w ł a ś n i e , a nie iakiego innego substytuta, tam po k ł u c i u ięzyka Herodias s c h o w a ć k a z a ł a w zamku M a c h e r o ń c i e , mieyscu ścięcia. Ale B. Ioanna Chusai, n a y w y ż s z e g o Herodowego R z ą d c y у prawie Wice-Reia żona, skryta C h r z e ś c i j a n k a , na F o l w a r k u swoim w Ieruzalem tę głowę p o c h o w a ł a . L e ­ żała tam lat 373, aż D w o r z a n i n Konstantyna W . Ce­ sarza kupiwszy F o l w a r k Ioanny w Ieruzalem у tam f u n d a c y ą Klasztora kopiąc fundamenta dzban znalazł gliniany, m a r m u r o w ą n a k r y t y tablicą z pismem Hebrayskim ś w i a d c z ą c y m , że to G ł o w a ś.Iana Syna Zacharyasza; ten drogi depozyt ó w wynalazca u siebie konser­ w o w a ł . A że b y ł hoyny dla p o d r ó ż n y c h , M n i c h ó w d w ó c h m i a ł u siebie na noclegu, i d ą c y c h do Ieruzalem; t y m Ś.Jan przez sen o b i a w i ł , iż tam był, у żeby go z sobą wzięli, I a k o ż z nią w m a n t y ą alias w płaszcz o w i n ą w ­ szy uszli. Nie m i a ł a ta bowiem Ś w i ę t a Relikwia po dro­ gach od nich poszanowania, więc się garncarz z Egiptu do nich p r z y w i ą z a ł , towarzysz p o d r ó ż y ; dali m u n i e ś ć 4 3 4 4 4 5 183 �te zawinienie, nie r e w e l u i ą c , co by tam było. ł a n ś. we śnie sam garncarzowi reweluie o swoiey Głowie w t y m z a w i n i e n i u ; z n i ą od tey k o m p a n i i aby sią oddalił, perswaduie. Złożył w swoim domu ten skarb Garncarz i p o w o l i bogacić począł. U m i e r a j ą c siostrze swey o d k a ż a ł ten Ś w i a t y Depozyt z r e l a c y ą , zkąd у iak go dostał. Ta sama życie swe k o ń c z ą c o d d a ł a m ę ż o w i у r e w e l o w a ł a okoliczności; tak przez sukcessyą G ł o w a S. szła w o w y m domu garncarza, aż sią d o s t a ł a Stefa­ n o w i K a p ł a n o w i A r i a ń s k i e j sekty, a ten w g l i n i a n y m naczyniu z a k o p a ł w i e d n y m Monastyrze; cuda sią tam działy. Wygnany za H e r e z y ą г klasztoru Stefan G ł o w y z sobą w z i ą ć nie mógł. K o k u tandem 760 za Konstan­ tyna Kopronima, Cesarza Heretyka, Ihumen, albo Su­ perior Klasztoru Marcellus widzenie m i a ł przez sen, to bramy klasztorne dobrowolnie o t w i e r a j ą c e się, to r z e k ą , to z a k o n n i k ó w gromadami, to P a ł a c e i a k i e ś , to Cerkwie, przed k t ó r e m i C e r k w i a m i osoby z P a ł a c ó w w y c h o d z ą c e s k ł a n i a ł y sią. Widział d w ó c h Z a k o n n i k ó w dastyngwowanych w C e r k w i d a i ą c y c h B ł o g o s ł a w i e ń s t w o ; po k t ó r e у Marcellus tę w i z y ę m a i ą c y zdał się przy­ s t ę p o w a ć , etc. O c k n ą ł się Marcellus nad snem t a k i m z d u m i a ł y , gdy N i e s z p ó r nazaiutrz odprawuie у przyszło do kommemoracyi S.Iana, ogień się w drzwiach Cer­ kiewnych p o k a z a ł B r a t u . Dnia p i ą t e g o na M o d l i t w i e Marcellus trzy razy dotykany у okrzykniony, że się G ł o w a ś.Iana Chrzciciela w a m obiawi, у kazano aby szedł za g w i a z d ą , k t ó r a go z a p r o w a d z i ł a na mieysce za w i e l k i m O ł t a r z e m , tam p a d ł z a d o r a c y ą , m o d l i ł się, kadził, k o p a ł ze strachem; w y k o p a ł dzban p r z y k r y t y t a b l i c ą m a r m u r o w ą , odkrywszy uczuł w o n n o ś ć , w i d z i a ł G ł o w ę Ś w i ę t e g o , zapalił przy niey świece, poszedł w Cerkiew Bogu d z i ę k o w a ć . W t y m Brat Gennadius n a d s z e d ł do C e r k w i e r e l a c y ą czyniący o swoim widze­ niu, k t ó r e g o Marcellus u k o n s o l o w a ł pokazaniem S.Głow y Ianowey. Wokowany у Cyriak Postnik t a k o w e ż widzenie m a i ą c y , iak Gennadius namieniony. Donie­ siono to U r a n i u s z o w i A m e ń s k i e m u , czyli E m e z i e ń s k i e m u Biskupowi, k t ó r y z d u c h o w i e ń s t w e m przybywszy po G ł o w ę S. był spektatorem cudu, bo Malchus Za­ konnik d u b i t u i ą c y aby G ł o w a Ś. lana m o g ł a się przez 760 lat aż do o w y c h czasów k o n s e r w o w a ć , p o s i ę g n ą l w dzban ó w , ieno się w ł o s ó w d o t k n ą ł na G ł o w i e , r ę k a mu uschła у do dzbana p r z y r o s ł a , aż za m o d l i t w ą Bis­ kupa i ludu r ę k a puszczona iest, ale chora. Wyniósł tedy Biskup ten święty skarb у w skarbcu Cerkiew­ n y m l o k o w a ł . Cerkiew w y m u r o w a ł S. lana imieniem, do niej p r z e n i ó s ł głowę S. l a n a 24 lutego, wtedy aż ów Malchus w ą t p l i w y na r ę k ę caie o z d r o w i a ł , gdyż m i a ł w o b i a w i e n i u od S.Iana wtedy r ę k i swoiey ozdrowienie, gdy iego G ł o w a będzie przeniesienie". Chmielowski, op. cit., s. 47—49 Fot.: к . Kubiak, il. 4, 5; J . Swiderski, il. 1—3, 6, 7 Obraz reprodukowany na il. 4 pochodzi ze zbiorów M. Hoffmana, Sibiu; obraz na il. 5 z Muzeum Sztuki Ludowej w Bukareszcie � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff1e948680cc353975b2756dcaa1ba2f.pdf 917cfbb461ad023a4974fa030aa06e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5612 Title A name given to the resource Dzień tygodnia, w którym zapraszano na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.225 ( mapa nr 32) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 32. Dzień tygodnia, w którym zapraszano na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Czy są wskazania, aby prosić w określonym dniu tygodnia? Objaśnienia znaków: 1 — wtorek; 2 — środa; 3 — czwartek; 4 — piątek; 5 — sobota; 6 — niedziela; 7 — inne; 8 — brak informacji; 9 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pełne kółko oznacza współwystępowanie zwyczaju zapraszania w sobotę i niedzielę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a136a15843724ad484770322f4bb83b1.pdf d7bc193bc71c5b49c209aeacabec1ec6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2724 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2535 Title A name given to the resource Dziennik 1914 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.195-215 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dziennik 1914 Witkacy. Pejzaż nocny. 1922 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska. Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 Wstęp Jest rok 1914. Wielkanoc. Bronisław Malinowski z Matką przebywa na wyspie Wight, gdzie kończy pracę nad jedyną (jak się później okazało) napisaną przez siebie książką po polsku. Zatytułował ją Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego. Pogląd na genezę religii ze szczególnym uwzględnieniem totemizmu. Miała być ona podstawą jego przyszłej habilitacji na Uni­ wersytecie Jagiellońskim. Impulsem do jej napisania stało się. wydane w 1910 г., dzieło J.G. Frazera. Totemism and Exogamy, gruntownie przez Malinowskiego skrytykowane w cyklu artykułów opublikowanych w „Ludzie". Rozszerzenie trzeciej jego części stało się podstawą książki. Jak autor pisał w przedmowie: ..Praca niniejsza nie jest zupełnie jednolita. Z jednej strony za­ wiera ona opracowanie dość specjalnego zagadnienia, które samo przez się nie będzie zapewne zajmowało nikogo spoza cia­ snego i u nas bardzo nielicznego koła etnologów. Z drugiej strony naszkicowana tu została w bardzo ogólnych zarysach teoria powstania religii, temat mogący zainteresować znacznie szersze koła i posiadający niewątpliwie głębsze znaczenie" , a kończy przedmowę podziękowaniami dla swoich przyjaciół: S i . Witkiewicza i A. Zaleskiego „za pomoc i rady, których mi udzielili, czytając i krytykując części manuskryptu. Londyn, kwiecień 1914"- Malinowski przekazał manuskrypt Akademii Umiejętności podczas swego pożegnalnego pobytu w kraju. Sprawą zajął się. na prośbę autora, prof. Stanisław Estreicher i książka wyszła drukiem w 1915 roku. W drugiej połowie kwietnia 1914 wraca do Londynu, do zwykłych zajęć w London School of Economics and Political Science i coraz bardziej gorączkowych przygotowań do wyjazdu „w tropiki". Uczestniczy w seminariach G.C. Seligmana i E. Westermarcka, spotyka się z nimi także prywatnie. Szczególną rolę odgrywa Seligman. który był pomysłodawcą i organizato­ rem całego przedsięwzięcia. Jemu właśnie zadedykował Malinowski Argonautów Zachodniego Pacyfiku i na wstępie tej książ­ ki pisał: „Od niego wyszła inicjatywa mojego wyjazdu w teren i zawdzięczam mu więcej niż jestem w stanie wyrazić, dzięku­ ję za nieustanną zachętę i liczne naukowe rady i wskazówki, którymi tak szczerze mnie obdarzał przez cały czas mojej pracy na Nowej Gwinei. (...) Profesor Seligman (...) pomagał mi w uzyskiwaniu wszystkich (...) stypendiów, a sam przeznaczył 100 funtów na koszty ekspedycji i zaopatrzył mnie w aparat fotograficzny, fonograf, instrumenty antropometryczne oraz inne przy­ bory użyteczne w pracy etnografa". Pod koniec kwietnia wyjeżdża przez Berlin do Polski. Odwiedza Warszawę, Kraków i Zakopane. Spotyka się z rodziną, zna­ jomymi, załatwia różne sprawy. 9 maja jest już z powrotem w Londynie. Jednak wszystkie wydarzenia, poprzedzające tę tak brzemienną w skutkach wyprawę, wydają się być przytłumione i ze­ pchnięte na dalszy plan przez kobietę, a raczej przez rozpaczliwe próby Malinowskiego „odkochania się" w kobiecie. Młody uczony pozostawał pod wielkim urokiem pewnej damy. z którego wszelkimi siłami starał się wyzwolić, zdając sobie sprawę z braku perspektyw ich związku. Kobietą tą była Otolia Retingerowa, piękna żona Józefa Retingera, młodego działacza poli­ tycznego i publicysty. Oboje pochodzili z Krakowa: Otolia z majątku Goszcza pod Słomnikami, a Józef był synem cenionego 1 3 195 �adwokata krakowskiego. Od 1912 mieszkali w Londynie, z misją dyplomatyczną budzenia sympatii dla polskich aspiracji nie­ podległościowych. Przyjaźnili się z Josephem Conradem i spowodowali jego przyjazd do Polski tuż przed wybuchem I wojny światowej. Maria Dąbrowska wspominała ich oboje następująco: „Józef Retinger, czarniawy, szczupły, niezwykle interesują­ cy towarzysko człowiek 'wszystkowiedzący', trochę tajemniczy, cokolwiek może właśnie 'Conradyczny', na pewno człowiek przygody, miał się niebawem odznaczyć niezwykłą skłonnością do skrajnych 'przełomów' światopoglądowych (...) Wówczas reprezentował w Londynie ideologię Narodowej Demokracji, a więc różnice naszych poglądów były ogromne. (...) Poznali­ śmy także jego ówczesną żonę, osobę prześlicznej urody, z domu Chrzanowską z Goszczy (...) Miała w sobie niewysłowiony urok jakby właśnie Conradowskich postaci kobiecych; w 'polskim' Londynie plotkowano, że Conrad był pod jej urokiem i że temu między innymi należy zawdzięczać jego decyzję podróży do Polski". Nie jeden Malinowski był zatem pod wpływem tej pięknej damy. To ona właśnie poznała obu panów w 1913 roku, gdy odwiedziła Capel House Conrada z młodym antropo­ logiem, który ofiarował pisarzowi egzemplarz swej nowowydanej książki The Family among Australian Aborigines. Remini­ scencje tej wizyty pojawiają się w dzienniku Malinowskiego, ale przytłumione wspomnieniami stosunku do t, pod którym to znakiem zaszyfrował on Tośkę Retingerową. Jednak wyraźne jest zainteresowanie twórczością Conrada, o której wypowiada się w superlatywach. Była jeszcze jedna sprawa, która odegrała istotną rolę w planowanej podróży naszego bohatera. Dotyczyła ona jego najlep­ szego przyjaciela, jakim był wtedy jeszcze Staś Witkiewicz. Otóż w lutym 1914 pisał on do Londynu: „Kochany Broniu: Spo­ tkało mnie najstraszniejsze nieszczęście, jakie być może. Nieszczęsna panna Jadwiga popełniła samobójstwo. Wiele było w tym, co zaszło od początku tego roku, mojej winy. Czułem się b. źle, ona brała to do siebie i wynikły stąd rzeczy, które przy fatal­ nym zbiegu okoliczności doprowadziły Ją do tego. Gdyby nie Matka, już bym dawno nie żył. Straszną odpowiedzialność biorą ci, którzy żyć każą mimo zupełniej niemożności życia. Jestem człowiek złamany kompletnie. Dla Niej tylko coś robiłem w sztu­ ce czując się niepotrzebnym. Jestem, o ile mi się zdaje, zupełnie skończony jako artysta. Ale póki Matka żyje, żyć muszę i mam obowiązek być z Nią i zdać sprawę z tego okresu życia i postanowiłem przez gwałt pracować, jak przez gwałt żyję. Mogłem Ją zatrzymać nad brzegiem przepaści i nie zrobiłem tego. Ten wyrzut mnie zabija, a oprócz tego jestem sam i czuję się opuszczo­ ny przez wszystko. (...) Jesteś dla mnie jedynym punktem jasnym w świecie oprócz Rodziców." Przyczyny samobójczej śmier­ ci Jadwigi Janczewskiej są dosyć enigmatyczne. Sam Witkacy winił później o jakiś w tym udział Karola Szymanowskiego. Ale z drugiej strony wiadomo, że utrzymywał, mimo narzeczeństwa, stosunki ze swą byłą kochanką Ireną Solską, a także z przyja­ ciółką Heleną Czerwijowską. Jaką w tym rolę odgrywał Szymanowski? Może po prostu poinformował o tym pannę Jadwigę? Jakie by nie były powody tej śmierci, miała ona na Witkacego wpływ katastrofalny. Przyjaciółka obu, Eugenia Dunin-Borowska, wspominała: „Staś był wtedy piękny jak młody bóg (...) To tylko matka uratowała go wysyłając go do Australii z przyja­ cielem młodości, głośnym już wtedy uczonym angielskim (...) Bronisławem Malinowskim". Takie więc były powody słynnej Witkacego podróży w tropiki. Nie trwała ona zresztą zbyt długo, przerwana wybuchem woj­ ny światowej, kłótnią obu przyjaciół i zupełnym już rozminięciem się ich dróg życiowych. Wyruszali jeszcze jako Staś i Bro­ nio, obaj w nienajlepszych humorach, obawiając się tej podróży, ale mając nadzieję, że im ona pomoże, wzmocni duchowo, na­ tchnie do pracy. Stało się jednak inaczej. Dla pierwszego był to tylko epizod nieco bezsensowny i absurdalny, dla drugiego sta­ nowił przełomowy okres w karierze naukowej. Malinowski nie jest jeszcze tutaj antropologiem jakiego znamy z kart Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Jest raczej podróż­ nikiem patrzącym na inną kulturę i krajobraz jak na coś co ma być atrakcyjne. Sam pisze o charakteryzującej go 'apercepcji ignoranta'. Jest to perspektywa turysty, który przygląda się z zaciekawieniem ale i zniecierpliwieniem ludowemu buddyzmowi na Ceylonie i porównuje go do „tandetnego katolicyzmu południowych Włoch". Jeszcze stąd bardzo daleko do analizy „from the native's point of view". 4 5 6 7 8 *** Opracowanie tej części dziennika nastręczało szereg problemów, ze względu na dużą ilość nazw geograficznych, miejsc, ulic, sklepów a także nazwisk osób, skrótów i inicjałów. Nie wszystko udało mi się jeszcze odszyfrować, za co serdecznie prze­ praszam. Prezentowany poniżej materiał stanowi zeszyt z napisem: „Ventnor Easter 1914", a także część następnego zeszytu, rozpoczynającego się od notatki pisanej w Port Moresby 20.IX.1914 opisującej pobyt w Zachodniej Australii aż do momentu wyjazdu do Nowej Gwinei. Zapis ten obejmuje pewien ważny okres: przygotowania do wyjazdu, pożegnalna podróż do Polski, zwiedzanie Ceylonu i Australii, czyli okres 'przedterenowy'. Materiał ten nie był dotąd publikowany, za wyjątkiem ostatniej no­ tatki, która rozpoczyna przetłumaczone na angielski A Diary in the Strict Sense of the Term. Grażyna Kubica-Heller ISY 1 B. Malinowski, Dzieła, t . l , s. 53 Tamże, s. 55. Siady zainteresowania Witkacego tymi zagadnienia­ mi odnajdujemy w jego twórczości, np. O stosunku religii do fdozofii, O polemice i wrogach a także w dramatach. Patrz mój artykuł Malinowski i Akademia Umiejętności, „Przegląd Humanistyczny" 1982, nr 3^1 Patrz Z. Najder, Życie Conrada Korzeniowskiego, Warszawa 1996 M . Dąbrowska, Szkice o Conradzie, wyd.2, Warszawa 1974, s. 250 2 3 4 5 196 Nie wiem czy w sprawie panieńskiego nazwiska Retingerowej racje, ma Dąbrowska czy Najder, który podaje: Zubrzycka. Patrz, Najder, op. cit., t. 2, s. 280 S.I. Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1981, s. 52-53 J.E. Płomieński, Polski 'Pontifex Maximus' katastrofizmu, w: Stani­ sław Ignacy Witkiewicz, Człowiek i twórca. Księga pamiątkowa, Warsza­ wa 1957, s. 190 6 7 8 �NAPIS NA T E C Z C E : „VENTNOR E A S T E R 1914" jak mnie zawsze straszyła [?] i pustka lawy nadbrzeżnej w Breńa choć tam doznałem [?] wrażeń i samotności. 4 1 Ventnor , Wielka Sobota ?/14, Wielka Niedziela. Niebo czyste, morze spokojne; radosny, spokojny nastrój. Po wczorajszym przemęczeniu serca wyspałem się i czuję się lepiej. W og[óle] przez te parę dni silny przypływ, po długim okresie brodzenia po mieliźnie. Problem istotnego stosunku do kobiety. Łączność duchowa i bezwzględne zrozumienie się wzajemne konieczne. Miłość fizyczna stwarza natęrzenie [sic] uczucia i pożądanie duszy, która doprowadza do stra­ sznych konfliktów o ile jaźnie są wewnętrznie nieprzenikliwe. Ciągła szarpanina, wybuchy nienawiści maskowane i sztuczne, wysiłku stworzenia czegoś' z próżni. Tak „próżnia prześwietlona parą oczu cudownych i ust purpurowych". Świadoma rezygnacja z rzeczy wyższych, uspokajanie się tern, że czegoś innego nie można znaleść w życiu. Szukanie 'kobiety dziecka[?]'. A potem głuchy żal, resentment i aksjo­ mat, że 'w miłości oczekuje się cudu". Najgorszy bezwzględ­ ny brak inicjatywy. Chwilami myślałem, że powinno się świadomie modyfikować tamtą rzecz wolą, że celowe i syste­ matyczne wysiłki powinny być skierowane celem stworzenia czegoś trwałego między nami. Iluzja! Tam koniecznie potrze­ ba cudu. Tu, [?] szukanie samego siebie trzeba [?] Męczyła się dość intenzywnie [??] z 9. Symf[onią] mia­ łem napad ujemnych rzeczy, silnej nienawiści. We Środę 1 .IV. silny przypływ namiętności [??] bezna­ dziejna potrzeba obecności. Kiedym został [?] tak błagałem jak o litość o widzenie. Widzenie się w ogródku ujemne. Roz­ stajemy się po powiedzeniu sobie prawdy, rozsądnie i spokoj­ nie. Jestem potem [???] mam nadzieję, że wszystko będzie dobrze, że nie warto zrywać na ten krótki czas. [???] Idziemy po [?] Noc ciemna, rzeka cicho przemyka [?] Odczuwam brak sympatyi [?] ją lekko - zastępują magję miłości jakiemś [?] kuglarstwem. Po [???] być miłym i dowcipnym [???} z sentymentalizmem?) Rozstajemy się - po raz ostatni. Po­ tem jeszcze u mnie w Poniedziałek, potem [??]. 14.IV. 14. Wczoraj chwilowy powrót sentymentu, potem ciągle znów trochę zmęczony, przepracowany [??] Czuję jako wspo­ mnienia powoli płowieją i żal mi tego. Nad morzem cudow­ nie i odpływ; brązowe kamienie kąpią się w sinem morzu i nabierają ciepłych, fjoletowych odcieni. Wracam myślą do przeszłości do n ; roztapiam się w cudnym krajobrazie. Od­ czuwam pustkę chwili obecnej; nie jestem sam ani z nikim. Życie wydaje mi się płytką wodą, przez którą się brodzi z przykrością, nie mogąc się ani zanurzyć ani wydostać. Z Mamą? stosunki [?]. W samej rzeczy jestem wciąż zdener­ wowany i potwornie opryskliwy. Nie umiem panować nad ciągiem, nieustającem zniecierpliwieniem brutalnem. Dość dużo brutalności i ordynarności wewnętrznej. Wieczorem sie­ dzę w domu i piszę. Myślę o r* i jestem b. smutny; myślę z ża­ lem o tern co było i co już minęło bezpowrotnie; w smutnym, rzewnym, zrezygnowanym żalu. Jestem dla niej [?] usposo­ biony. Mam poczucie jakby była obecna [???] Wczoraj wie­ czór nastrój biblijny, [?] a la W. Bronię się przeciw femini­ zmowi, rozumiem [?]. Ulegam nastrojowi. Budzi się w trochę nieokreślony sposób lekka tęsknota do t. Pewien szwung do pracy. Pogoda cudna. Dziwne jest to odniesienie się do życia [???] Czyż życie można szukać tylko nazewnątrz? Pamiętam 2 15.IV. 14. (środa) Praca idzie mi nieźle i układam obecnie spis rzeczy i kon­ troluję całość. Dopiero teraz widzę jasno jak dalece ta książ­ ka jest dokumentem [?] i jak szalenie dużo musiałbym je­ szcze pracować ażeby coś jeszcze z tego zrobić. Ale nauczy­ łem się bardzo dużo przytem wszystkiem. Czytając teraz mu­ szę sobie jasno sformułować luki zasadnicze i problemy otwarte. Czując się trochę lepiej nie odczuwam tak silnie pustki życia. Czasem opada mnie [?] tęsknota. Zasypiając wczoraj broniłem się [?] marzeniem za objęciem białych ramion. Wy­ obraźnia pozwalająca marzeniom zaspokoić każdy odruch życia, każdy popęd [?] życie w dwojakim sensie: przedewszystkiem w myśli, w marzeniach trzymamy się znacznie lu­ źniejszych zasad etyki; robimy to, postępujemy tak, jakby­ śmy w rzeczywistości nigdy nie postąpili. To jednak osłabia siłę zasad życiowych. Wszystkie zbrodnie spełnia się naprzód w marzeniach. Ale, i to jest druga strona fatalna, silne czyny nie rodzą się równie szybko w marzeniu. Marzy się po linjach najmniejszego oporu; ideały nie chodzą po tych linjach, nie można ich tam spotkać. Marząc, zadawalnia się popędy, bę­ dące sprężyną postępowania, wyładowuje się istotne siły organizmu. Wczoraj postanowiłem przeprowadzić ściślejszą kontrolę mych marzeń. - To jest punkt nadający się do teore­ tycznego pogłębienia; kojarzenia uczuciowe, myślenie uczu­ ciowe. Wczoraj: przedpołudniem] praca w domu, spacer do par­ ku, zmęczenie; po ludzku czuję się dość śpiący, pelikany od­ jeżdżają. Pracuję trochę z jaką godzinkę, czytam Candide. Może najlepsza rzecz Shaw'a ; wpadł na istotnie dramatycz­ ną sytuację i dobrzeją zarysował. Chwyta mnie specyficzna chandra nadmorska; znam ją dobrze z wysp. Morze zieje pustką, wypełnioną obietnicami; nienaruszoność jego bezmiaru pociąga i rozczarowuje. Pogo­ da popołudniu, spokój i wieczny dramat zachodzącego słoń­ ca. Idę ku Shanklin z M[amą], z kt[órą] stos[unki] nieco się poprawiły. Na lando[?] idę sam dalej. Bierze mnie przepojo­ ny zielonością mchów i bluszczem lasek; ptaki śpiewają, mo­ rze szepce blisko[?]. Pośród poplątanych gałęzi przegląda ciemno zielone. Staję na dużym omszałym kamieniu i dozna­ jąc metafizycznego roztopienia się w otoczeniu; piję namięt­ ność, spokój, bezpośredniość, świeżość i rzeczywistość. Tak, rzeczywistość. Uniesienie wywołuje silną potrzebę stwier­ dzenia realności tego co mam przed sobą. Zlania się z tern. Znów koncepcja nirwany jako bezwzględnego objektywizmu, jako zabicia siebie przez zlanie się duchowe z przyrodą. Jedyna forma racjonalnego samobójstwa. Ezoteryczne zna­ czenie filozofii buddyjskiej. 5 6 16.IV.14. Praca idzie mi nienajgorzej, choć jest to praca zupełnie rzemieślnicza - czytanie i [?] poprawianie dr. S. Pewna przy­ jemność konstrukcyjna. Mam bardzo małą tendencję do [?] wkraczania w życie. Doświadczenie lat dawnych nauczyło mnie, że od postano­ wienia i nadziei poprawy i postępu do wykonania jest b[ardzo] daleka droga. Ale stała, uparta, systematyczna (te 3 rze­ czy, które są dla mnie w ogóle najtrudniejsze!) kontrolowanie 197 �się na punktach zasadniczych. Równomierne podnoszenie poziomu życia na wszystkich punktach niewątpliwie prowa­ dzi do celu. Teraz np. powinienem starać się żyć bezwzglę­ dnie w prawdzie sytuacji. Nie zaspokajać żadnych potrzeb uczuciowych powrotami myślowymi do niej. Ja jeszcze mam chwile niepewności, chwile „a może"; chwile w którychbym pragnął, żeby ona do mnie jeszcze wróciła - choćby na to , ażebym ja mógł odejść z gestem. Te rzeczy powinno się bez­ względnie wypalać. Wczoraj. Rano pracowałem; popołudniu, o 3=ciej łódką do Blackgang. Kołysanie trochę mnie peszy, z powrotem wiatr. Tak, że w niezupełnym fizycznym well-being nie od­ czuwam tak silnie rozkoszy przeżyć nowych i dziwnych. Brzeg od Ventnor do S=t Catherine's cudowny. Z tyłu ścięta równa ściana, stół, patrzący ku morzu prostopadłą skałą z uwarstwowionych łupków. U stóp tej skały rozpoczyna się łagodną pochyłością aż ku morzu schodzący taras pokryty cudowną zielonością. Bliżej ku Ventnor, pochyłość ta [?] jest od strony morza i brzeg wznosi się bezpośrednio na[d] mo­ rzem białą ścianą kredową. Dalej ku St. Catherine's] cudow­ ne, szmaragdowe łączki schodzą łagodnie aż do samego mo­ rza. Przypominam sobie popołudnie kiedyśmy z n objeżdża­ l i ^ ] wyspę; patrząc na nasz domek w S[?]. Obejmuje wzro­ kiem łączki zielone i drzewa, jeszcze nagie, w bogatych, buj­ nych kępach w mięk[k]im łagodnym konturze, rozrzucone po łąkach. Przypominam, jak mnie ten pejzarz [sic] kiedyś za­ chwycał i czuję znowu że go kocham. Patrzę na ścieżki który­ mi wtedy chodziłem. Z. St. Catherine (wioska której wów­ czas nie zauważyłem [?]) wał ścian z piaskowca, żółtych, gra­ jących silnie z niebiesko zielonem morzem. Zamglone brzegi mainlandu. Przez cały czas marzę o takich przyjemnościach, jak ja za­ pewne będę miał w lato w Australii. Posiadam jakąś niezdol­ ność brania życia bezpośrednio, w szczegółach tego co mi da­ je. Muszę ująć każde przeżycie jako część większej całości, jak szczegół systemu czegoś. Myślę jakby to było cudnie być milyonerem i posiadać taką Stram Launch[?] na własność. Wieczór pracuję w domu, i piszę petit poeme en prose; który ułożyłem na spacerze do C[?]. Myślałem też dużo i in­ tensywnie о п. O t. myślałem [?] i z tęsknotą. Ale staram się opanować i jasno uprzytomnić ramy, w których to trzeba utrzymywać. Koniec. 18.IV. 14. Dziś ostatni dzień w Ventnor. Szybko kończę czytanie pol­ skiego [manuskryptu]. Jestem w ogóle już trochę porwany rozpędem podróży. Z tego punktu widzenia jestem b. zado­ wolony ze skończenia sprawy z t. Rzeczywiście będę musiał skupić się na przygotowaniach, starać się doprowadzić wszy­ stko do ładu i „be efficient". - Jestem dziś w ogóle trochę zmęczony (serce) choć trzymam się; praca mnie pochłania i tęsknotę w niej topię. We Czwartek poszedłem na spacer ku Shanklin. Śliczna kotlinka w Luccombe Chine. Widzę przed sobą ujście pia­ skowcowe parowu, zamknięte dla publiczności i nachodzą mnie socjalistyczne refleksje. Widok z góry na Shanklin, sub­ telnie wykrojoną zatokę, zamkniętą białą ścianą i wgłąb wy­ spy b. ładny. Entuzjazm dla morza; cudna elegancja, cudow­ ność, katastroficzność objawienia morza. Biała piana, symbol piękna. 198 19.IV. 14. Londyn. Wczoraj po powrocie zastałem dużo listów. Miałem jakiś niepokój, przygnębienie, poczucie rozpaczliwej pustki. Pod­ świadomie wyczekiwałem czegoś, głównie od t i byłem tro­ chę dissapointed nic nie mając. Czy pojechała z Kasią do Ea­ stbourne? Musiałem sobie sformułować, że to już nie mój bu­ siness. List b. przygnębiający od Stasia. Zrozumiałem, że to już rzeczywiście, być może, koniec z nim. Śnił mi się dziś w nocy. Będę musiał zrobić wszystko, ażeby wydostać dlań pieniędzy i żeby pojechał ze mną. List od n b. mnie [?] jest moim prawdziwym przyjacielem; miałem znów silną potrze­ bę ażeby pojechać tamta drogą. Jestem trochę przygnębiony powrotem do Lfondynu]. - Świadomość tego, że mam przed sobą pilną robotę dodaje mi trochę sił. 7 20.IV. 14. Londyn mi nie służy. Prawie niepodobna wytrzymać w tym gatunku skupienia, w kt[órym] byłem nad morzem. Wczoraj np. latam bez powodu do [?] Dunn. Wieczorem u Boreniusów; [?] z książki i [?] z Mrs D. wprowadzają mnie w całkfowicie] niepożądany nastrój. Myślę o 'zastrzykiwaniu' arszeniku. Niezróżniczkowana zmysł[owość]. Nie­ wątpliwie] bronię się świadomie i skutecznie, ale do idealne­ go treningu b. daleko. B. kiepsko usypiam - i mnóstwo naj­ gorszych myśli mi przychodzi. Co do :, to mam częste powroty; zmysłowo czuję, że tyl­ ko ona posiada dla mnie wartość. Chwilę wczoraj miałem znów poczucie, że to jest jednak najistotniejsza rzecz, i, że za wszelką cenę... Ale zawsze wychodzę zwycięsko. Poczucie jakiejś niewspółmierności; kłamliwości czy nieszczerości z tamtej strony. Chwilami mi się zdaje, że to tylko nieugiętość[?] była z jej strony i chęć zbrutalizowania, opanowania z mojej. I że na tym tle była cała walka. Wiem w każdym ra­ zie, że bym się nie mógł był na niej oprzeć. Właściwie czuję, że teraz tęsknię już nie za rzeczami [?] ale za czemś stałem. Bezwzględnie powinienem zachowywać czystość wewnętrz­ ną i zewnętrzną. W pracy mojej widzę coraz wyraźniej luki i perspektywy. Powinienem bardziej na tern się skupiać, zwłaszcza, że praca obecna mi pochłania dużo energji psychicznej. Przed wyjazdem muszę załatwić podanie o stypendjum; dziś po południu. Pójść się dowiedzieć do Derry'ego o kata­ log Callinu[?] 21.IV. 14. Czuję się nie b. dobrze. Spałem kiepsko przez 2 ostatnie noce. Nie zasypiam od razu, pomimo zmęczenia tylko kłębię się poprzez przyćmioną świadomość swoją potwornych [?] i niemoralnych myśli. Tak samo po obudzeniu [?]. Trzebaby to zupełnie usunąć. Wprowadzić stan siły, opanowania i prawdy. W stos[unku] do t nie miałem prawdy; uczyłem się niedopowiadać rzeczy, fałszować przed samym sobą. Czy byłbym ryzykował wszystko ażeby się z nią na stałe połą­ czyć, tego nie wiem. Faktem jest jednak, że wmawiałem to sobie z dobrą wiarą. Ostatecznie miałem dla niej [?]. Chwila­ mi wprost traciłem przyt[omność]?, szukając jej, idąc do niej. W R[eading] R[oom], kiedy czasem koniecznie chciałem ją zobaczyć i jej nie było. Kiedyś, kiedy ją spotkałem wycho­ dząc z tamtąd i ona zamiast iść ze mną poszła po tym na Ch[?j St[reet]. Byłem w stanach wściekłego upadku, zdany na łaskę i niełaskę i to nie losu, ale kobiety, której absolutnie �nie widziałem[?]. Dotąd nie mam pojęcia, że dalej[?] ona ist­ nieje. Włas'ciwie ona odeszła odemnie pierwsza. Ja nie był­ bym się oderwał. Wtedy we Środę rano [??] miałem znów okres bezwzględnej [?] Błagałem o litość. Potem ona też by­ ła odporna we Czwartek i za obydwoma widzeniami nie bra­ łem jej. Jedyną rzeczą, która mi pozostała było dać pierwsze­ mu znak [?]. Na dnie miałem nadzieję, że ona wróci - nadzie­ ję syconą głównie miłością własną. Chodzi o to ażeby się wydostać na drugi brzeg. Ażeby żyć w samotnos'ci. Erotyzm i sentymentalizm [?] zabierają mnie jeszcze b. często; widok drzew o czarnych pniach i zielonej aureoli wiosny; cudne wieczory przesycone upałem dnia [?] wielkomiejskim, w którym kryje się tyle tęsknoty za naturą, tyle snów o cudnych wilgotnych lasach, gdzie cicho się stąpa po mchach... Nie mam samopoczucia oparcia się na czemkolwiek; chociaż zdaje mi się będę grawitował w kierunku mo­ ich prac naukowych. Ten wyjazd teraz przedstawia się trochę jako blanco w moim życiu. Jeżeli potrafię cos' zrobić, to je­ szcze wrócę, i z tego na pewno cos' będzie. Jeżeli nie potrafię, to będę miał sumę ciekawych i niezwykłych przeżyć za sobą. 22.IV. 14. Środa rano[?] Ciągła [?]; ciągła walka[?] z kobietą niewidzialną, nie­ obecną, nieuchwytną ale paraliżującą we mnie prawdziwą zdolnos'c, radość życia, stwarzająca jakąś pustkę, która mnie wciąż absorbuje, przepaść, która mnie wciąż pociąga siłą ni­ cości. Wyraźnie rozumiem teraz, dlaczego kobieta jest sym­ bolem zła, zniszczenia podkopania dla mężczyzny. To jest walka o niezależność; walka między człowiekiem naprawdę twórczym a spokojnym członkiem stada. Wczoraj przedpołudniem] przychodzi Marta i Kasia. Ja opracowuję referat do Brit[ish] Association for the Advance­ ment of Science]. Potem via Russian Consulate do Brit[ish] Mus[eum]. Jestem pod narkozą upału, pogody, zieleni budzą­ cej się do życia, melodyi przebijających się przez powalę my­ śli. Niezdolność skupienia się, tęsknota za miłością, za rze­ czami dziwnymi, które się dzieją jak w bajce, a kt[órych] w życiu nie ma. Idę po szarej, brudnej powierzchni życia, wśród rozpalonych refleksów - dyszących tęsknotą za wsią[?]: w Brit[ish] Mus[eum] żądam książki i uciekam. W domu lunch z Mamą i [?] Jestem nieobecny, właściwie cią­ gle podminowany sprzeczną tęsknota za t. Jak tylko ją sfor­ mułuję, jak tylko jasno uprzytomnię sobie możliwość jej obe­ cności, tęsknota znika, spokój bierze górę. Zawsze mówię: dobrze się stało. A jednak żal niewymowny. Nie wierzę w jej charakter i wiem, że by mi nigdy z nią naprawdę dobrze nie było. Ale b. się przywiązałem i posiada dla mnie olbrzymi zmysłowy i artystyczny urok. Ten ostatni [?] niż twórczy. Po południu via Britfish] Mus[eum], gdzie nie mogę sku­ pić myśli, do Miss Jones, na topie 68., mało sentymentalnych wspomnień. Wracam piechotą przez Primrose Hill. Tam jak­ by zrzucenie jarzma. Wtedy, w ostatnią Sobotę Stycznia, kie­ dy zerwała ze mną po raz drugi, szedłem tam sam w nocy, przepełniony siłą i radością, poczuciem swobody i twórczo­ ści, bezwzględnie zdecydowany, że już nie wrócę. Wczoraj Prifmrose] Hill cudny w aureoli złota zielonych pąków, które płoną srebrem i złotem na czarnych konarach drzew, jako try­ umf życia nad [?] mumifikacji wielkomiejskiej. Ten efekt przypomina mi zaraz / i napełnia żalem. Przypominam sobie wiosnę roku zeszłego jak szedłem skwerami do n na 16, Fitzroy St. i czułem wiosenny nastrój budzącej się miłości. Jak ją wtedy inaczej widziałem! fizycznie i moralnie. Dokładnie mogę sobie przypomnieć jej twarz ówczesną. Wczoraj na Prim[rose] Hill przypływ siły. „Muszę stworzyć coś nowego w życiu, wydobyć plus ultra. Nie chcę poruszać się w jednostajnem zamkniętem kole ciągle tych samych upadków i gra­ moleń." Miałem chwile upadku - chciałem się przystawiać do każdej kobiety - ale się opanowałem. Te wstrętne, [?] instynkty - dziwne jak sobie wyobrażę w ich świetle jej psychologię, opanowuje mnie wstręt - i od­ padają one odemnie automat[ycznie]. Ale sam nie mam dość sił, ażeby z nimi wprost walczyć. Wstrętne. Wieczorem dostaję jej kartkę. Peszy mnie bardzo. Zabi­ jam w gimnastyce. Mam chwile metafizycznej więzi. Jestem sam w jakimś ciemnym, wysokim korytarzu. Czuję potwor­ nie silną rękę losu, który mnie prowadzi. Bezwzględne po­ czucie metafizycznej pokory. Korzę się przed bezmiarem świata, którego nie ogarnę, a którego pożądam; przed siłą lo­ su, który mnie wiedzie bez oporu i względów; przed tajemni­ czą zagadką istnienia, której okrucieństwo i spokój odczu­ wam bezwzględnie. Odczuwam całą nicość walki o swoje ja, stwarzania siebie z pustki, aby się znowu w pustkę obrócić. Takie chwile są istotnie religijne; jak mówi Szymberski „roz­ mowa z Bogiem". Dodaje[?] siły wewnętrznej. - Jest mi wła­ ściwie źle; tęsknię za kobietą; tęsknię nawet za t. Ale chcę iść w przeciwną stronę. Przechodzę teraz okres „odkochiwania się", podobny w psychologicznym] zabarwieniu do procfesu] zakochiw[ania] się. Nie śpię, niemam apetytu, je­ stem [?]. Piątek 24.IV. 14 w Berlinie. Od tej kartki, kt[óra] mi ją znów przypomniała silnie, przechodzę wciąż stan silnego uczuciowego] powrotu. W Środę rano opanowuje się, odsuwam czytanie powieści i biorę się do roboty; przepisuję podanie o stypfendium]. Marta na dole. Idę się kąpać; cudne drzewka w ogródku. Tę­ sknota za nią; żal, że wyjeżdżam, że stracę to cudowne przej­ ście w Lond[ynie]. Czytam z M . m.s. [manuskrypt] ostatecz­ ne poprawki. Potem via Antropfologiczny] instytut do Uni­ wersytetu. Rozmawiam z Sekretarką: kobieta. Szarpie mnie wciąż problem [?] tęsknota og[ólna], potrz[eba] czegoś zwraca mnie ku jakiejś parze oczu, jakie­ muś profilowi; wówczas tłumię to w sobie [?] t. Potem zno­ wu z nią walczę. Kupuję u Gamage i u Rablis'a. Potem via Marta, której nie ma[?], do domu. Myślę chwilami 0 t z mię[k]kim sentymentem]. Przypominam miejsca 1 chwile. W domu wielki pośpiech; uczucie samotnościf?]: ja i M[atka] na całym świecie. Żal, że M=ę opuszczam. Wyjazd [??] Jestem niezmiernie] smutny i opuszczony. W kolei przy­ pominam] sobie z niezmierną] siłą jazdę do Conrfada]. Pa­ trzę przez okno na Tamizę. Tędyśmy wracali, jedne po dru­ gich występ[ują] wspomnienia] tamtego dnia i nocy w Sandgate. Ta linja jest bezwzględnie] związana z nią. Zamykam oczy; idzie ku mnie z ciemności; widzę ją coraz wyraźniej jak idzie z [?] w twarzy i staje przedemną; [?] zrodzona z bólu i tęsknoty; odczuwam fizycznie jej obecność. W uszach brzmi mi wciąż motyw beznadziejnego bólu z Parsivala. Po­ raź pierwszy od zerwania nie odchodzę od niej myślą; żal szalony, że się tak stało. Łzawy żal. Nie mam nawet jasnej pewności, że nie wrócę. Mam poczucie, że ona przechodzi przez podobny stan. Równocześnie myślę sobie, że jestem 8 9 �zmęczony, osłabiony, i że nie mogę decydować o stanie swym wewnętrznym. Nie jestem pewien cobym zrobił gdybym ją wtedy właśnie spotkał. [??] Przypomin[am] - [?] ten ranek mroźny: 3 osoby, ona z gazetą. Jej twarz - wróbelek mały w tamtym kapeluszu z piórem. Głos Conrada po francusku. " Potem druga. W [?] patrzę na [?], tam gdzieśmy chodzili ra­ zem. Statek odjeżdża; podwójny błysk latarni. Błądzę wzro­ kiem na lewo, tam gdzieśmy szli. Zaczyna się beznadziejna, tępa pustka; odchłań pod wszystkiem, przepojenie rezygna­ cją. Przez cały ten czas, aż do tej chwili jest mi strasznie źle. Ból przenikający wszystko; „poczucie, że się wszystko skoń­ czyło" i wyczerpało aż do dna. Ból nie ludzki, nie indywidu­ alny: Jest się kawałem cierpiącej materyi. W całem ciele rów­ nomiernie rozmieszczone cierpienie; „homogeniczna bryła miękiej, lepkiej, cierpiącej materyi". Cierpię strasznie po­ przez fale szaro zielone; poprzez cudny [?] pejzaż [?] gdzie w zielonej [?] budzących się drzew przewija się fiolet daw­ nych cieniów nocy i złoto budzącego się dnia. Drzewa owo­ cowe w kwiecie, lasy, łąki - wszystko najcudniej zielone, wszystko rozszalałe i zesztywniałe w najwyższym uniesieniu rozkwitu i obietnic - wszystko to przykrywa cienkim, prze­ zroczystym, co chwila szarpiącym się woalem czasu, bezden­ ną, jednolitą pustką. Tęsknię za nią strasznie - a jednak wiem że nie powrócę; mówię do niej; mam do nie żal, że [?] ode­ szła. Strasznie żałuję, że tak się stało. Chciałbym żeby i ona cierpiała, żeby jej módz rzucić całą winę [?]. Potem chwile ostrzeżenia. Ciekaw jestem jak się ona czuje. Poczucie swej własnej małości. Może najgorsza właśnie ta dwoistość. Ta niepewność. Czytanie Return Conrada." Bajeczna rzecz. Tak i ona też mi miała [?] i ona też byłaby na zawsze czemś niebezpiecznem, czemś co może doprowadzić do samobójstwa, do zaprzecz[enia] życia. Tak ona byłaby mi zepsuła życie czy ja wiem? Czy można taką rzecz kiedykolwiek wiedzieć? Obrachować? Podczas całej drogi czuję się potwornie przemęczony brak sił nerwowych; czuję że powinienem po prostu spać. A jednak siedzę i czytam; ruszam się. Czuję, że tylko albo praca albo sen pozwolą mi zabić tęsknotę, żal. Czytam Notes & Querries i myślę lepiej. Nie daję się oszwabić kondukto­ rowi i kontent jestem. W Berlinie pogoda, cudna zieleń; ba­ jeczna w nocy jak abażur na wielkich lampach łukowych bru­ talnie [?] w sam środek drzewa. Miasto jak zawsze wstrętne; ale tym razem w imię / i pod znakiem moich poprzednich do­ świadczeń (przedostatni raz byłem sam, jadąc do Warszawy [???] ostatni raz z Mamą; otrzymuję list od t na poste restan­ te; dziwka [?] z bajecznie dystyngowaną twarzą) nie prosty­ tuuje oczu. Biorę Niemców z wyższego, czysto teoretycznego odnie­ sienia się i odczuwam do nich wyraźną sympatję. Bajecznie wszechstronny i plastyczny naród; jedyny gdzie naprawdę kultura daje całą, objektywnie pełną skalę możliwości. W por[ównaniu] z Angl[ią] imponują oni osobistą, istotną Leistungsfahigkeit [sprawność, wydajność]; a nie szykiem i stylem. Wczoraj idę do optyka, do Med[izinische] Warenhaus; szukam w 4 sklepach antropologicznych] narzędzi. Potem Wertheim, optyk (jestem nawpół przytomny ze zmęczfenia]) na Tristana; nawpół śpię. Chwilami ból intenzywny, jak roz­ palone obcęgi, w 2. akcie, kiedy ona oczekuje. Potem żal dłu­ gi, mięki, głęboki. Wciąż jestem z nią. - Orkiestra bajeczna, właściwie dopiero teraz naprawdę. 1. klasy przedstawienie. 1 12 200 W nocy na banhof, kartka do n- ledwo na nogach stoję. Dziś od rana trochę mi lepiej i mam tylko gwałtowne chwilowe na­ pady żalu. Rano tzn. o 10'/: na kolej i potem piechotą na [?]. [?] bajecznie miły; interesuje się mną; daje mi skale barw skóry; pisze do Martina [pewnie list polecający]. Muzeum zdaje mi się znacznie lepsze od [?]. To mnie trochę podnieca i nie myślę o t przez chwilę. Potem wraca ze straszną tęskno­ tą. Są ludzie, kt[órzy] są po prostu jakby wielką pomyłką na­ tury, Pana Boga, czy [?]. Tak przez chwilę myślę; ale nie; po­ myłka leży zawsze w konstelacyi, t jest pomyłką w stosunku do mnie i do [??] nat. warunków. Chciałbym się uczciwie i poważnie pomodlić[?] Jak przyjaciel prawdziwy. - [?] śpię. Zakopane 3. Maja. Smutny nastrój podczas tej pożegnalnej podróży po Pol­ sce. W Warszawie tęsknota i zakochanie się w w, na tle tęsk­ noty za Londfynem] i za tern co było, przemieszana z żalem za t i z żalem do siebie, że jestem taki [?]ny. [?] rozstania się z [?] jej rozpacz i potworny wyrzut sumienia, że ja taką rzecz mogę zrobić zupełnie [?] i za darmo. - [??] tym strasznym [?] rzeczy. Na chwilę zapominam o własnem szczęściu, o prawie do szczęścia, myślę tylko o prawie do życia swojego i cudze­ go; mam silne przeczulenie etyczne. Moje własne rzeczy ma­ leją do zera. Mam wrażenie, że żyję w idealnych warunkach, że ja mam jeszcze czas i sposobność na wszystko. Nawet mo­ je życie przedstawia mi się od wewnątrz jaśniej i celowiej, ale za cenę tylko przesunięcia płaszczyzny etycznej. Od dłuższe­ go czasu (!) od wyjazdu z Warszawy nie odczuwam niepoko­ ju za kobietą. To co widzę tu działa jeszcze silniej. Spisuję po kolei treść dni przeżytych: W Piątek po prze­ spaniu się czuję się świeży i wypoczęty; odwożę rzeczy na banhof. Gotuję się na Parcivala. Idę na mleko kwaśne i piszę list do Mamy Hermana[?]. Następnie na pocztę, kolejka podziemna na Bismarckstrasse. Niema miejsc na Parcivala. Jestem speszony; ogarnia mnie tęsknota, która gdzieś tam by­ ła, ale miałem nadzieję utopić ją w muzyce. Parę akordów Parcivala mnie prześladuje. Idę piechotą długiemi ulicami, potem Tiergartenem. Coraz wyraźniej występuje jej sylweta. Wchodzę w ciemne aleje, z czarnymi, przejrzystymi sienia­ mi. Ciepło; zwierciadła sadzawek odbijają drzewa, brzeg, niego. W Parku mało osób; pary zakochane siedzą na ław­ kach. Ogarnia mnie szalony żal. Czuję ją wciąż wkoło siebie. [??] pełnym rezygnacyi i ukojenia, które [?] się jakąś ukrytą, półświadomą nadzieją. Musze sobie powtarzać, że absolutnie do niej nie wrócę; że myślę o niej tak blisko z powodu zupeł­ nej niemożliwości powrotu do niej, przynajmniej w danej chwili. Na kolei, dostaję ławkę; jadę ze zniemczonym pola­ kiem, śpię b. źle, staram się o odrętwienie. Na granicy długie czekanie. Czytam Conrada [???] z grubym niemcem. [??] Czytam Conrada i dzieła niemieckie. W Warszawie. Hotel. [?] w [Wandzia] wygląda b. ładnie, efektowne uczesanie, w białej bluzce.[?] czy jedzie do Krak[owa] mówimy o / [?] patrząc jej w oczy; mam wraże­ nie, że mogłoby coś być [?] rozmowa ze starymi o muzyce i o okrętach. Potem do Szpot[ańskich ] [?] flota; dowiaduję się o M . Potem do Sz[?]ów, Stach b. kiepsko, blady, zmie­ niony, źle mówi, umysł mocno przyćmiony. Przypomina mi wuja Bronisława podczas ostatniej jego choroby. B. przykre wrażenie. Mówimy o mojej jeździe; przychodzi jego matka. Potem idę do kawiarnif?] gdzie August Xaw[ery] Zalfeski ] i Ochenkowski. Rozmowa about nothing, [?] etc. Potem do 13 1 4 15 �16 Stasia Zielińskiego]. Żenią trochę zmieniona. Rozmowa 0 niczem (zbierałem się na rozmowę istotną z nią!) czuję za­ wsze, że stoi na wysokości tego co ja mówię. Dowiaduję się, że jest pregnant. Peszy mnie to. Mówię jej o moich planach. Radzi mi wziąć Stasia. Wychodzę wcześnie, z ulgą. Uwolni­ łem się od bezpośredniego jej uroku. Chciałbym jej tylko po­ wiedzieć, [?] cieszę jej szczęściem. Wieczór chcę iść do Etonki, na operę, nic z tego. Wysyłam list i idę na spacer w aleje. Tęsknię za w, ale myślę, że z tego nic nie będzie. Jest ona jedną z niewielu panien, o kt[órej] mógłbym myśleć en termes de manage. [?] Ciocia Kazia[?]. Mówi o miłości [?] Odczuwam zazdrość. Do w odczuwam tę falę rzeczy świeżych, natchnienie miłości, coś co porywa 1 pcha. Może najsilniejszą fazę miłości. Myślę czyby jej nie dać znaku jakiego. Obiad; gadanie ogólne. Ona mi mówi, że nie pojedzie do Krak[owa] i że jest sorry. I ja także. Potem rozmawiamy sami - o czem? O czemś półsubjektywnemf?] w czem się człowiek stara powiedzieć rzeczy pośrednio. I opowiadam wizytę u [?]. Potem via Eton, kt. niema, via Ha­ linka, kt. niema [?]. Acha, rano u [?] Władzia, Schneiderowa. Rodzina Halinki. Potem idąc do p. [?] spotykam w z siostrą, idę z nimi. [???] Tam cały wieczór. S[?]ówna mi mówi prawdę o jego zdrowiu. Siedzę tam długo, idę spać. W Poniedzfiałek] dent[ysta], kupowanie lornetki, wizyta w Heliosie. Jestem spokojny; staram się być uważny i skupio­ ny. Z w bfardzo] miło mam do mówienia. Obiad u S[?]. Etonka. Czuję [?] pożądanie z ciekawości i równocześnie zdaję sobie sprawę z nierealności[?] i opanowuję się. Acha, Halina - dentysta - Etonka - Halina i spacer na 3 most. Jadę do Sz[?] I przez cały czas mam [?] do w), potem z Aug[ustem Zale­ skim] do Ochenk[owskiego] Razem spacer [??] o rzeczach płciowych; jazda do Krak[owa] [?] nad ranem, piszę notatki, numeruję kartki. W Krak[owie] najpierw do Akad[emii Umiejętności] [?] przyjmuje mnie Schf?], Rydel [?] w ogóle parszywe plotki. Pensjonat. Rostafińscy. [?] Augusta [Wit­ kowskiego ] kochałem jak ojca. [??] W Krak[owie] mam sil­ ne przypomnienia f, ale bez wyraźnego [??}, który zresztą tłumię świadomie. Podwale 2[?] tam gdzie [?] schodziłem. Szczepańska ulica. Via Strasburger", [?] Żuł[awski ]do [?] Ulan[owski ] długie ględzenie antigwinejskie i utrudnienia z M.S.[manuskryptem]. Pensjonat; idę na kolej dowiedzieć się o pociąg, Śpię w ubraniu. 17 18 19 21 22 Kraków. 6.V.14. Opis pobytu w Zakopanem. Pogoda cudowna; powietrze niebywale przezroczyste. Wszystko pokryte odświętną pustką; pustką rzeczy świętują­ cych, odpoczywających, bezcelowych. Jestem bardzo dużo ze Stasiem. B. przygnębiony jego stanem; czuję, że zamknię­ cie życia z tamtej strony, że zniszczenie jego jest upadkiem jednego z moich ideałów. Wierzyłem i do dziś dnia wierzę w Stasia, w jego geniusz i indywidualność; jest on dla mnie wcieleniem duchowej wyższości i odrębności ducha polskie­ go. W tej całej sprawie widzę, że jest on też wcieleniem naj­ gorszych stron i słabości. Miałem chwilami pozytywne po­ czucie, że jego bankructwo jest potwierdzeniem moich poglą­ dów etycznych, jest strasznym symptomem niebezpieczeń­ stwa, które tkwi w zupełnym nieocembrowaniu[?] źródeł ar­ tystycznego natchnienia i woli do życia. - Chwilami staram się zapomnieć o Stasiu. Uciec od niego. Nie wchodzę wgłąb jego stanu, po prostu [?] przez egoistyczny instynkt samoza­ chowawczy. Typowy stan psychiczny ucieczki przed nieubła­ ganą ręką losu, na mielizny [?]ciowości tamtej. Staram go się przekonać argumentami, których płytkość i marność sam od­ czuwam. Nie ma nic, tylko śmierć. Aleja nie mogę, nie mam obowiązku iść dalej, iść za przyjacielem aż do samych wrót Hadesu, chyba, żeby go sprowadzić napowrót, z powrotem. Jazda do Zakop[anego]: dzień piękny, pogodny. Jadę w ko­ rytarzyku. Droga, szczegóły, Podgórze, Kalwarja; przypomi­ nają mi ostatni raz z /. Wtedy też była pogoda. Jechałem z nią z początku w zewn[ętrznym] przedziale; Siarkiewicz; mówili­ śmy do siebie po angielsku]. Potem przesiedliśmy się do osob[owego] już za Podgórzem. Ona jechała do Stryszowa. Za Kalwfarją] patrzyliśmy razem na śliczny pejzaż. Potem ona siadła[?] mi na kol[ana] i patrzała wprost przez okno. Pojecha­ ła ze mną do Zakop[anego]. Mówiliśmy o Zakopfanem], o na­ szej przyszłości, o Lond[ynie] było mi dobrze, ale pusto do­ syć. Ona mnie nigdy nie brała wewn[ętrznie]; nie mogła mnie brać wewn[ętrznie]. - Myślałem o niej i tym razem, ale świa­ domie i skutecznie starałem się zabijać sentymentalizm. Czy­ tałem Conrada i notes & querries. W Suchej rozmawiam z pa­ nią Bierkowską. W ogóle pewne przytępienie radosnego od­ niesienia się do przyrody. Za Chab[ówką] patrzę przez okno; patrzę Fernseherem [lornetka]. Myślę o tern co mam powie­ dzieć Stasiowi; wywrzeć nacisk, żeby wyjechał. Staś na stacyi; wygląda źle, jedziemy do Nosala. Mówię mu o ewentualności pojechania; on mówi [??] o śmierci; 0 swoim stanie rozpaczliwym. Ten sam nastrój rok temu był dekoracją jego największego szczęścia. W Nosalu p. Witkfiewiczowa] przyjm[uje] mnie ze łzami. Schodzimy do Zakopafnego], Apteka, niema listów. Konstantynówka ; [?] wra­ camy piechotą przez potok. Staś opowiada mi całą historię. [?] anomilne; niezadowolenie; wyjazd do Lovrany ; powrót. Karolek. Dwoistość i licytacja ich wzajemna. P. Witk[iewiczowa] i Helena [Czerwijowska] wieczorem mówią ze mną. Potem Staś wieczorem opowiada mi do końca; faza rozpaczy 1 faza obrzydzenia. Nazajutrz [?] faza obrzydzenia i względnej siły. Pogoda. Rano siedzimy w domu, tylko spacer na Kozieniec. St[aś] ma ochotę na jazdę do N[owej] Gwinei. Po obiedzie do Za­ kopanego] on do Irenki [Solskiej], ja do Aptfeki] do Żuraw­ skich] i do Konst[antynówki] wieczorem. Aniela [Zagórska], Wym. w Nosalu. Wracamy ze Stasiem szosą. Smutny i pusty wieczór. Wieczór wywoływanie klisz. Czerwone światło. Piątek, rano pogoda, popoł[udniu] chmury zachodzą. Idziemy do Zielińskich] na Olczę. Przypominam Ż[eni] wszystkie dawne rzeczy. Siedzę w izbie u Zielińskich] i pa­ trzę na łóżko, patrzę przez okno na dobrze znany widok, przy kt[órym] tyle razy pracowałem, w kt[órym] tyle razy topiłem tęsknotę . Góry przysłonięte, tylko miejscami się odsłaniają. Nad Gubałówką burza. Idziemy przez Bachl[edowy] wierch do Zakopanego. Do Apt[eki] Staś do Ju[?]. Jem kolację w Apt[ece]. Potem piechotą. Jemy jeszcze kol[ację] w Nosa­ lu. (Aha, jeszcze Marja Bułhak z kt[órą] schodziliśmy we Czwartek do Zakop[anego]). Potem wywołujemy na papierze moje klisze od Lang[iera]. i klisze zrobione poprz. dnia. So­ bota. Dzień deszczowy i chłodny. Rano - Popoł[udniu] do Zakop[anego]. U Dzi[?] z Anielą i Żuławskimi] o „kobie­ cie". Potem przez Bachl[edowy] Wierch. Straszna zadyszka i przeziębienie. Wog[óle] nie czuje się dobrze w Zakopfanem]. Wieczorem przyjeżdżają 2 damy i Świeżawscy. Idę wcześnie spać. 23 24 25 26 27 201 �Niedziela. Rano pogoda. Idziemy na Olczę. Zdjęcie Hrubego i 2 chałup. Potem u Zielińskich]. Zostawiamy ka­ merę. Popoł[udniu] z filtrami[?] na Olczę, bez płaszcza. Zdjęcia: Giewontu, gór z ganku i brzeżka. Potem ja idę sam do Zakopfanego] na kol[ację] do Tabów; przedtem na chwilę do Anieli. Jadę z gazdą[?] na Olczę. Wywoływanie z Langierem. Klisze udają się doskonale. - W nocy spię kiepsko. W Poniedziałek] cudna wprost pogoda. Gorąco. Marze 0 kąpieli, ale czuję się fatalnie. Na Olczę do Zielińskich]. [?] Mówimy ze Stfasiem] o głupstwach u niej. Potem z po­ wrotem]. Jestem b. osłabiony. U Lang[era] pożegnanie. W Nosalu nic nie jem na obiad. Po obiedzie] pożegnanie, pa­ kowanie. Epizody z wujem Swieżawskim. Jazda do Krak[owa] I I klasą. Czytam Nostromo. [?] pa­ trzę przez okno. Potem drzymię. Rozmawiam. Jestem nie­ spokojny] o zdrowie. Kraków u P. Borońskiej[?] [?] Na 2. dzień do Hr. Zamoy­ skiego . Speszenie w Akademii Umiejętności. Dentysta; fa­ talna sytuacja z wyrwaniem zęba - siedzę przez '/г godziny w męczaeniach. - Popoł[udniu] do Hr. do Strasburgfera] do Hrab. długa rozmowa. Money granted. Wieczór decyduję się zostać bo kiepsko z zębami. W Boroneum[?] Czytam Nostro­ mo. W nocy krwotok. Dziś rano pewna pustka. Nie wiem co z sobą zrobić. 28 29 nym bólem. Budzę się w nocy w półśnie. Tak samo na Olczy. Wziąłem ją jak się bierze łatwą i tanią zdobycz. Nie miałem wtedy poczucia zbrodni. Byłem [?] i kryminalnie lekkomyśl­ ny. Teraz za to płacę; nie wolno być większą świnią niż się ma prawo do tego. Intelektualna deprawacja nie jest paszpor­ tem. Etyka odpowiada pewnym potrzebom uczuciowego ży­ cia; których nie wolno libertynować.) W Lipsku szalone zmęczenie, prawie nieprzytomność. Kolacja u Fl[óhchen], potem do Estel. Brzeż.[?] nie przycho­ dzi. Polem znów u FI. Nie miła angielka, do której się jednak palę chwilowo. Jazda do Hanovru. Gubię funta. Szalona mi­ grena; nieznośne niemeczki, [?]. Nocleg w Goch. Jazda morzem; mało zachęcająca na przyszłość! Dojazd do Anglii; patrzę lornetką; statki idące na południe; Union Castle. Dojeżdżając do Queenborough, statki wojenne, jacht duński, Port Victoria. Myślę o t. Jadę koleją przypominam so­ bie liczne razy kiedy jechałem do n i przypominam t. Radość z przyjazdu no Anglii i do Lond[ynu]. Listy - nic od t. Nie­ pokój. Następny dzień. Niedziela. Przychodzi Czapla [Czaplic­ ka ]; idę z nią; Hall. Popł. i Fry ; wieczór u Seligm[ana] [?] (W Sob[otę] wiecz[orem] Boreniusowie, Mam w [?]). Po­ niedziałek]: [?] od Derrego, popoł[udniu] u Halla (?) British] Mus[eum] gdzie szukam wspomnień i nie tylko wspomnień. Czytam instrukcję o fotografii. Wieczór semin[arium]. Westerm[arck ] i post, seminar z rozmową (qu­ asi naukową). Trochę [?] wracam piechotą z Appelby do do­ mu i zaziębiam się. Wtorek, rano zmęczony idę do British] Mus[eum]. Wieczór Kasia. Chwilami męczę się strasznie przez te dni myślę o t. Kasia ma chandrę i ja też.t teleffonuje] przy mojem wyjściu. Strasznie mnie to peszy; nie mam żadn[ego] interesu, ale postanawiam potem zatelefonować]. Idąc do K. mam słabe przebłyski sentymentu za Wandzią. Uczucie rykoszetowe. Męczę się też trochę myślą, że Konr.[Conradowie] są u Reting[erów. ] Afera jazdy Stasia. Chwilami mam przebłyski podłej zazdrości i niechęci, ale w ogóle chciałbym żeby pojechał; zwłaszcza albo kiedy mnie przyciśnie ból, albo kiedy zaczynam naprawdę się wy­ dobywać. Wczoraj, w Niedzielę, kiedy się czułem najgorzej, miałem rozmowę z panną Hadley o nieszczęściu wewnętrznem, o przetrwaniu i o objektywiźmie nirwanicznem. Ona mówi, że wiele przecierpiała w życiu i że to stworzyło w niej ten al­ truizm. We Środę ? We Czwartek mam iść do Seligm[ana] na lunch. Idę via Czaplicka] do British] Mus[eum], telefonu­ ję] do S[eligmana] czy mogę przyjść. Odkłada mnie na Pią­ tek. Idę do R[eading] R[oom] i szukam jej po zwykłej stro­ nie; potem [?] po prawej i tam znajduję t. Idziemy przez Kings Library szybko pod górę po schodach. Do nowego po­ koju. Jestem spokojny, opanowany; pytam się serd[ecznym] głosem o jej zdrowie, o matkę itp. Potem idziemy greckimi galerjami na dół. Rozmowa się nie klei. Idziemy na lunch, jak dawniej do Express Daisy. Czuję się strasznie łzawo. Nie mogę na nią patrzyć. Mówimy o planach naszych, o jej jeź­ dzie w lato do kraju; trochę o przeszłości; ja proponuję jej spacer i pójście na operę; mówię, że tylko jako przyjaciel. Ona nie chce; zbyt dużo ją to kosztuje. - Nie mogę nic robić w R.R. potem (acha, mówię jej jeszcze o tern, że nie używam plastrów). Z [?] i Lewińskim do Vienna Cafe. Wieczór w domu. 32 33 34 Niedziela 17.V.14. Londyn. Od czasu powrotu tutaj, tzn. od Soboty 9.b.m. wieczór znowuż epoka słabości i upadku. Myślę ciągle o /; dobrowol­ nie jej szukałem; sam ją zaczepiłem w R[eading] R[oom]. Ciągle za nią tęsknię i sentymentalizuję o przeszłości. Wspo­ mnienia fizyczne hauntują [haunt - straszyć] mnie jak zmory. Mam jej niby to coś ostatecznego do powiedzenia. Najwyra­ źniej „idealizuję" ją, widzę ją w nieporównanie lepszym świetle - skonstatowałem to wczoraj, zobaczywszy ją zno­ wuż taką, jaka jest. Wiem całkiem jasno, zwłaszcza jak ją wi­ dzę, że między nami nie może być nic psychicznie substan­ cjalnego; a z drugiej strony uczuciowo] i fiz[ycznie] robi na mnie niezw[ykle] silne wrażfenie]. Straszne jest to [?] się tej afery teraz właśnie, kiedy bym potrzebował wolnej głowy na wyjazd i wolnych uczuć ażeby pożegnać się z [?]. W domu siedzę b[ardzo] mało. Jestem dużo u Seligmfana "], który spi­ suje się b. poczciwie. Krótkie zebranie zdarzeń: W Krak[owie] następny dzień zupełnie stracony: Jachimeccy , Żuławscy, Edzio Str[asburger] etc. Czuję, że zupfełnie] niepotrzebnie] zostałem. Dro­ ga do Lipska: konstatuję, że ząb niedorwany i ropa: to mnie strasznie peszy; w ogóle jakieś złe przeczucia i wizja ostat­ niej jazdy, kiedy w Dreźnie spotkfałem się] z n. Myślę dużo 1 tkliwie o n. {Wtedy jechałem, ażeby w Lond[ynie] spotkać się z t. Pamiętam, że po przyj[eździe] do Lond[ynu] myśla­ łem dużo o i i o n; że miałem silną chandrę „popsutego ży­ cia"; ale że do t odnosiłem się jak do kokoty, że miałem do niej rodzaj nienawiści i [?]. Jak się to teraz potwornie mści, to lekkie branie życia! Pamiętam, tamtego lata w Krak[owie], jak nudę jej towarzystwa, pustkę jej obecności wypełniałem brutalną zmysłowością, czując ją w swych rękach; straszne! Cała wina jest po mojej stronie i teraz cierpię strasznie, ale słusznie. Pamiętam w małym pokoiku patrzącym na planty. Całowałem i ręce moje były na niej, chociaż serce i dusza by­ ły dalekie. Teraz te wspomnienia przepełniają mnie nieopisa­ 3 31 202 35 36 �W Piątek, rano do Bossans[?] Britfish] Association for the Advancement of Science]. Lunch u Seligmfana], Parciwal. Potworna męczarnia; mam ją wciąż przed oczami duszy; nie mogę wprost słuchać muzyki. Po 2. akcie, gdzie mnie gło­ wa rozboliwa i kt[óry] mnie nie interesuje, wychodzę. Męczę się przez te dni potwornie. Mam to poczucie odcięcia od świata; tam za jakąś' nieprzenikliwą taflą cos' błyszczy w słoń­ cu, coś radosnego się dzieje, a ja tu jestem ja wycięty ze świa­ ta, jedna cierpiąca bryła. Chwilami cierpię biernie; chwilami ujarzmiam, ale tylko tak dalece, że sentymentalizuję, piszę wiersze i rozmawiam z nią w myśli - a właściwie na dnie wszystkiego tęsknię za nią i beznadziejnie żałuję że się to sta­ ło i pragnę powrotu. Ale chwilami i ostatecznie zmagam się, walczę o siebie i, jakkolwiek nie staram się oszukać cierpie­ nia, przetrzymuję go [powinno być: je] siłą. Ale cała rzecz jest potwornie ciężka. Rzeczywiście, bez niej nie mogę żyć. Środa 20.V.14. Przytem to wszystko było na tle silnego napadu zmysło­ wości w ogóle. Tęskniłem za kobietą, a jedyną kobietą była ona. Od Czwartku przeszłego do dziś dnia byłem wprost nie­ przytomny. Rozmawiałem z Seligmanem o interesach, z Rayem o lingwistyce, z Westerm[arckiem] o różnych kawałach tylko pod najwyższą presją i nawpół przytomnie. Obchodziła mnie tylko jedna i jedyna rzecz. Kojarzenia skręcały stale i zawsze w to samo koryto. Cały Londyn przedewszystkim był przepojony jej obecnością. W Piątek, na Pass. cierpiałem wprost strasznie. Wzdrygałem się na myśl o tern. W Sobotę rano, po niezłem wyspaniu, idę z Selfigmanem] do Levin & Alders. Potem via Curtis do Seligmana, gdzie pierwsze 3 zdjęcia. Jestem troszeczkę spo­ kojniejszy i idąc do / nie drżę na myśl, że jej nie zast[anę]. Dziwnie zmieniona ulica z powodu rozkwitłych drzew. List od niej. Jadę do domu. Potem do Seligm[ana] znowuż. Za­ czyna mi być strasznie źle; idąc przez ogródek tęsknię. Jadę 68. U Seligm[ana] Ray; mówimy w językach; jestem na wpółprzytomny z bólu, światło przeciekające przez szyby mnie peszy. Telefonuję; idę, czując, że robię głupstwo. Kasia Chłapowska. Przekomarzam się z Kasią. Patrzę na t chwila­ mi, ona na mnie dość rzadko. Błaznuję z przykrością; chciał­ bym być dla niej czemś nadzwyczejnem; głupstwo chwili przelotnej rzucone na pustkę nad którą trwamy jest czemś strasznem. Trywialność akcesoryów tragizmu. Mówię o języ­ kach papuańskich, chciałbym mówić o sobie, interesować so­ bą; bolą mnie te rzeczy, w ktfórych] ona teraz żyje, a kt[óre] nas dzielą coraz wyraźniej i silniej. Wycieczka t i Kasi do St Albans; stałe zebrania kolonii polskiej u nich. - Piechotą z t i Chłap[owską] do Chalk Farm S=n jestem zazdrosny na­ wet o niego. Jazda z Kasią; pluję i klnę; ona robi złośliwe uwagi o miłości. Niedziela - rano grzebię się w domu; jazda do Hadley'ow przypomina mi wszystko, wszystko. Mama w dobrem uspo­ sobieniu, rozmawiamy. Strasznie ciężkie chwile u Mrs. Hadley. Nie mogę wprost chodzić po ogródku. Uciekam. Z He­ leną rozmawiam o cierpieniu i to co ona mówi b. mnie pocie­ sza. Ona lepiej rozumie, niż wiele innych osób. Objektywizacja odniesienia się poza cierpienie; nirwana. Mówiąc z nią, czuję, że mam kogoś żywego przy sobie. Idę do Kew Bridge; droga nad Tamizą tak mi bliska. Nigdy tam nie byłem z nią, a jednak wszystko jest nią przepojone, Putney, Tamiza. Zu­ pełna, błyszcząca pustka. Spacer po Holland Park; staram się gwałtem opanować. Wciąż żyję wyłącznie tern i wyłącznie to staram się strawić. W ogóle, patrzę cierpieniu wprost w oczy; dużo jednak z nią mówię i prowadzę jeszcze grę: powiedze­ nie jej dużo rzeczy; zrobienie fotografii. Miss Martrygast; ożywiona rozmowa; z Westerm[arckiem] do Goodge St.; po­ tem via Czapl[icka] gdzie Memcia mówi o Retingerach do domu. W domu papiery. Spotykam Boreniusów, ktjorzy] się zbyt sympatycznie do mnie odnoszą. W Poniedziałek] (18), przedwczoraj. Rano, po napisaniu paru listów, telef[onuję] do / i idę. Staram się być opanowa­ ny. Silne wrażenie tamtego domku. Fotografuję [?]. Mówimy o strasznej piękności świata i pogody. Ona jakoś nie bierze te­ go b. intenzy wnie, albo też się nie rozumiemy. O 1 'h uciekam do Seligmana - niema lekcyi. Wywołuję [?]. Potem wykł[ad] Seligm[ana] - jedzenie i semin[arium] z Westerm[arckiem], Wszystko straszne; nawpół przytomny. W domu Kasia; je­ stem tak przybity że ledwo żyję. Przychodzi t w małym, śmiesznym kapelusiku. Odżywam; jestem miły i dobrze mi jest chwilowo. Jest dla mnie cudowna. Idziemy via Grays Inn, Hand Court. Kasia bierze bus. [?] do Kings Cross. Milczymy; nie mamy sobie nic do powiedzenia. Tram. Zaczynam mówić. Nic sentymentalnie] ale morał. Wartość tych rzeczy; [?] się nimi przez cały czas na przyszłość. Tak musiało się stać; straszne cierpienie. Trochę się mieszam; z jednej strony mówię o konieczności tego co się stało, z drugiej o strasznych cierpieniach. Chcę żeby jej było dobrze, żeby miała dzieci. Zapewniam ją o mojej istotnej przyjaźni. Żegnamy się u bramki jej domu. Jestem potwornie przemęczony, reakcja przeciw szlachet­ ności. Wczoraj we Wtorek, mam silne poczucie niemożliwo­ ści głębszego z nią stosunku; dlaczego ona nic nie mówi, dla­ czego jest beznadziejnie bierna? Ja jestem przykuty do niej jedynie zmysłowem przywiązaniem. Ogarnia mnie potworny sentymentalizm. Wszystko co z nią związane, co związane z [?], pies, dom, szczegóły i głupstwa, nabierają olbrzymiej wartości. Rano pracuję w domu, piszę listy; potem do Derryego, via Hall do [London] School [of Economics and Politi­ cal Science], wykład Seligm[ana]. Przybory u Kodaka. Klisze od Curtisa. Robię trochę niemieckiej prasy. [?] Hadley. Kola­ cja u Seligmfana]. Dr Strong. N[owa] Gwinea zaczyna mnie naprawdę interesować. Czuję się trochę lepiej. Robiłem b. du­ żo gimn[astyki] i przemęczyłem się fizycznie. To mi robi do­ skonale. Idąc do Seligm[ana] miałem szalony sentyment i tę­ sknotę za tern, co było, żal, że się tak stało z silnem poczu­ ciem nieistotności tego i bez metafizycznych [?] zmysłowo­ ści. Chciałem płakać. Ale ten stan jest łatwiejszy do opano­ wania. Dziś dobrze spałem; śniłem o niej b.wyraźnie; śnił mi się Aug[ust] Witkowski. Sentyment wyłazi często, ale [?] ten­ dencja nie myślenia, zamknięcia tego i nie widzenia się z nią, choć wiem, że tego au fond szalenie pragnę i wyglądam. Czwartek 21,V. 14. Wczoraj rano chodzę po sprawunkach i interesach (Borsano, okulary, aparat, krawiec, Rymań); zmęczenie, wykład Se­ ligmana; w domu pracuję trochę i piszę listy. Już po­ południu] zaczyna mnie brać straszna chandra za nią. Tym razem niezróżniczkowany sentymentalizm. Poczucie bez­ względnej pustki tego co jest teraz. Absolutnie nic nie ma. Straszna tęsknota za tern co było. Wizje rzeczy minionych. Przypominam z jasności halucynacyi chwile, kiedy ona wpa203 �dła do mnie, w ciemnofioletowym aksamitnym kostyumie i kapelusiku małym, słomianym z jasnymi kwiatkami. Pod­ nosiła wualkę i dawała mi swe usta. Bylis'my tak strasznie zżyci, tak strasznie blizcy sobie. Tak dobrze nam było. Jej obecność działała na mnie jak morze. Olbrzymia pustka w której można odnajdować samego siebie, a która wiecznie milczy. Dziś znowuż mam takie przebłyski wizyi przeszłości. Memcia i powroty busem. Źle mi jest niepomiernie. Wyci­ nam żywe ciało z mej duszy. Jestem do niej szalenie przywią­ zany. - Nie mogę płakać, jestem blizki łez, ale jakieś poczu­ cie ambicyi wobec samego siebie powstrzymuje. - Chciał­ bym jeszcze z nią mówić; chciałbym ją zmusić do mówienia. Chcę wiedzieć; chciałem nawet obiecać jej, łudzić ją przy­ szłością. Ale w chwilach jasnowidzenia wiem, że nic mnie z nią wewnętrznie nie łączy, że absolutnie bym jej nie mógł zrozumieć, ani ona mnie. Wieczorem piszę listy; dostaję list od Stasia; idę do Bor[eniusa]. Borfenius] b. nieprzyjemny; w ogóle tracę do niego serce. Wieczór straszny; wiję się w cierpieniach i przeklinam chwilę, w ktfórej] zerwałem z nią; wiem z drugiej strony, żebym nie był mógł wytrzymać na jej łasce i niełasce. Na łasce i niełasce jej kaprysów, bo te fluktuacje nie miały w sobie nic głębszego. A może? Może tamten jej stosunek wszystko psuł? Rano też źle się czuję, strasznie. 14. Czerwca, na pokładzie. Obecnie jestem już w drodze. Po meczących i pustoszą­ cych przygotowaniach, po licznych wahaniach uczucia do t po niepokoju i wahaniach w sprawie Stasia, jadę z nim i czuję się, w ogóle mówiąc, fatalnie; choć może nie. Czuję się dość marnie w tej właśnie chwili. W ogóle czuję się nie­ źle. Przeszedłem duże upojenie turystyczne zwiedzając Paryż i Neapol. Okręt i 2. klasa dość mi się nie podoba, gdyż utru­ dnia w dość dużym stopniu bezpośrednie zetknięcie się z mo­ rzem; ale mam nadzieję, że to przezwyciężę. Stosunek ze Sfasiem] b. dobry na ogół i jestem niezmiernie zadowolony że jest ze mną ze względu na samego siebie. Poniedziałek 15.VI.14. Tęsknota za г nie opuszcza mnie. Wiem dobrze, że ona mnie nie kocha zbyt głęboko, ażeby módz na tern zbudować coś trwałego. Wspomnienia niektórych chwil, niektórych rze­ czy które mi powiedziała zatruły na zawsze źródło najgłęb­ szej tęsknoty, najistotniejszego pożądania. Ale niemniej jest coś dziwnego, jakaś ukryta wiara w jej wartość, jakaś sprzeczność między tern, co wiem o niej z jej powiedzeń a między tern, co w niej przeczuwam. Z jej zachowania się byłbym mógł sądzić, że kocha mnie ona naprawdę i że roz­ stanie się ze mną jest dla niej prawdziwym ciosem. Niemniej jednak mam pewność że gdyby mnie kochała, byłaby opuści­ ła wszystko dla mnie. Spisanie wypadków ostatnich czasów z Londynu. W Sobotę 23. idę do r; przychodzę koło 12=tej i pół, w morning [?]. Ona w jasnej różowej sukni, bardzo ładna i uderza mnie boleśnie urokiem swego ciała. Mówimy naj­ przód niesentymentalnie; ona że podczas mojej nieobecności chciała wrócić do niego i w ten sposób odkupić w stosunku do mnie i do niego to, co się stało, ja mówię, że tak powin­ na zrobić, że powinna o mnie zapomnieć, a starać się iść ku prostocie i obowiązkowi. Ona o rozdwojeniu, o kłamstwie, 204 zawartem we wszystkiem. - Potem idziemy na spacer; bez wielkiej radości, bo czuję, że już się wszystko skończyło, że nic nie mamy sobie do powiedzenia. Ale trudno mi się z nią rozstać; słabość. Idziemy piechotą, nasze domki. Potem mówię o tern, jak schodziłem na dół tamtędy, idąc do Miss Fry. Przypomnienia sentymentalne z Krakowa; o przepoje­ niu retrospektywnem Krakowa tęsknotą za nią. Idziemy na [Hampstead] Heath, do Gold. Green (czy Hill) Park. Mówię jej o moim nastroju podróży; o tern, że będę wiózł tęsknotę ze sobą. Łapie nas deszcz silny. Dobrze nam przez te parę godzin. Lunch w tamtej kawiarni. Idziemy po parku, który ona mi pokazuje. Wysoka trawa w sadzie; wspomnienia z Polski, przepełnione moją miłością ku niej. Idziemy nao­ koło; rwie kwiaty. Poczucie wspólności nastroju, zlanie się w odniesieniu się do przyrody; śliczne drzewka na trawni­ kach. Po deszczu, żółtawe światło przedziera się przez chmury; radosny nastrój popołudnia, budzącego się do pogo­ dy po dżdżystym ranku. Wychodzimy; wspominam datę &. Czerwca. Ona z pewnem kabotyństwem mówi „kto wie co się może stać do 8." Idziemy ku GS. Ona smutna, z chmurą na oczach; ja dziś spokojny, dobrze mi z nią. Jedziemy bu­ sem przez Finchley Rd., przypominając rzeczy minione; smutek rozpierzchających się środowisk ludzkich; żal za mi­ lieu tej zimy. Miss Fry; garden party; tłok ludzi, rozmawiających, jak na banhofie. Muzyka, myśli o /. - Mama w Oxford] Circ[us] mówi mi o Stasiu; bardzo się cieszę; to podnosi mój nastrój. Jazda do Wrythów; Dr Harrison; zabawki japońskie; licytacja rzeczy papuańskich. W kółku odczyt Dąbrowskiego, t nie ma, speszenie. Niedziela 24. Przyjazd Stasia. Kasia przychodzi o 12=tej. Spotkanie z Westerm[arckiem] w [?]. Lunch u Singerów; Torday[?]; przemęczenie i kongestya. Jazda z Kasią ku Marble Arch; parę kroków po Parku; u Isobel Kirkwood. Jazda do Grahama Wallasa. Kolacja. Potem czytają mi wiersze, dosko­ nałe w istocie. Powrót tramem do domu. Poniedz[iałek] 25. Z M=[?] i Stasiem u Gamaga'a. Cały dzień potem latam ze Stasiem. Wieczorem spotkanie z Seligm[anem] i Westermarckiem w School. Staś idzie do Waf?], ja na Seminarjum, gdzie mowa o Bergsonie. Partseminarjum, Seligman, Lewiński, Appelberg. We Wtorek mam ochotę zatelefonować] do t - nie te­ lefonuję]; ani we Środę, idę popołudniu do Gold[?] niema /; speszenie; obiad Westermarck. Rozmowa. Miss Rhodes i M=rs Seligman; potem z Shoudem i M. Whitem. Czwartek i Piątek latam intenzywnie za interesami ostatnie dni do załatwienia wszystkiego. Sobota; rano telefonuję] do t, potem wycieczka do Monda . Rozmawiam z Seligmanem o interesach, u Monda b. nieciekawie. Powrotną drogą rozmawiam z Seligma[anem] o rzeczach subjektywnych. Żuławski wieczorem zachodzi do nas. Telefonuję] do t o możliwości przyjścia. Żufawski] przychodzi do nas w ogóle b. często, co rano i wieczór i jest regularną feature naszego życia. Pokój zamieniony w skład przedmiotów tropikalnych; przymierzanie ubrań, kasków, pa­ kowanie. Wszystko to z pewnym niepokojem i wahaniem: „co z tego wszystkiego będzie?" Niedziela. Przedpołudnie] do D=ra Stronga, który poka­ zuje nam swoje kurjoza papuańskie; obiad w domu, potem idziemy ze Stasiem do Seligmfana], do Bluml., gdzie Misza[?] jej mąż i 2 Niemeczki; potem do Reting[erów|. Sztucz37 �ki karciane; przekomarzanie się z Kasią; jestem b. niesympa­ tyczny. Powrót do domu. Speszenie przez Stasia. Poniedziałek 1 .VI. Rano pisanie etc. Popoł[udniu] przy­ chodzą Kasia i t; Staś' i Żuł[awski] wychodzą na Heath. Od­ prowadzam t aż do rogu Englands Lane; układamy spacer na wieczór; kwestya pożyczki pieniędzy. Staś' ze mną u Miss Fry. Rozmowa z nią, działa na mnie podnosząco. Nie mam szwungu na t. Spotykam ją u bramki jej domu. Jest lekkomy­ ślna; czuć od niej alkohol. Coś się [?]; biorę ją wpół; patrzy­ my na ludzi tańczących; siedzimy na ławce tuląc się. Czuję, że popełniam coś złego, ale nie jestem w tern sercem; nie mo­ gę; już ta droga nie prowadzi do raju. Idziemy na dół, jak wte­ dy z Wandzią. Mówię jej, że mnie nie kocha; ona nie przeczy; mówi, że mnie już nie mogła więcej kochać, że odeszła ode mnie; że nie bylibyśmy byli szczęśliwi ze sobą (mówi to i przedtem w domu usiebie tamtego popołudnia, kiedyśmy byli na Golden Hill). Idziemy ku stawkowi; czuję się b. źle. Przypominamy tamten wieczór. Ostatni raz tuleją całą do sie­ bie, żegnamy się, ona płacze. Ja czuję, że już nie jestem jej kochankiem. Szybko przez Parliament Hill do domu. Zaczy­ na mi mówić najstraszniejsze rzeczy; że czuję, że pójdzie na dno; że nic ją nie bierze naprawdę, że ulega każdemu wraże­ niu, każdemu nastrojowi; że odejdzie od męża. Mam potwor­ ne poczucie prawdziwości tego; potwierdzenia złych obaw, że jest ona au fond po prostu kurwą. Staram się przeczyć te­ mu, walczyć. Idziemy znów aleją cienistą (Bels[ize] Park Av=e) i ul[icą] Bel[size] P=k Gdns, tą samą drogą, gdzie po­ przednio już zrobiła mi tamto straszne wyznanie. Żegnam się z nią na rogu Engl[ands] Lane z pewną ulgą. Wtorek 2. Popołudniu Kasia i t przychodzą. Staś. Odpro­ wadzam t [?] ale bez prawdziwego sentymentu. We Środę 3. w południe zajście ze Stasiem, które psuje mi humor na pewien czas, bo ostatecznie musze przyznać, że ma on do pewnego stopnia rację. - Aha zapomniałem napisać je­ szcze o jednym spacerze z f; zdaje mi się we Wtorek 26. Staś był ze mną i wstąpiliśmy do School, gdzie widziałem się z Seligm[anem] potem po pudełko do blacharza , potem na­ tknąłem się na Ret[ingera] i spiknąłem go ze Stasiem. Z t ko­ ło Waterloo bridge. Idziemy embankmentem; ona w kapelu­ siku z piórkiem i w brązowym quasi-skórzanym kostjumie. Lunch u Lyonsa; potem do Westminster Abbey, Raz jeszcze rozpoczynam z nią rozmowę o moim zasadniczym do niej stosunku. W małym podwórku, gdzie stoją duże drzewa i bi­ je miły wodotrysk mówimy o mieście, o jego złym wpływie; musze z niej wyciągać zeznania. Potem idziemy przez Green Park czy raczej St. James Park; mówię jej o jej miłości i py­ tam o istotę tego co przechodziła; ona , dlaczego ją właściwie męczę; ja jej się oświadczam, bez żądania odpowiedzi. Ona nic nie mówi; rozstajemy się. Któregoś znów dnia, Wtorek 3., spacer do St James Par­ ku; mówi mi o swoich kłopotach finansowych; o tern żeby chciała pracować zarobkowo; o dymisji męża i.t.p. Nastrój beznadziejny. Potem znów mówi o swej manii samobójczej; 0 niechęci do życia, o niemożności radowania się niem. To wszystko morduje mnie strasznie; straszna bolesność odczu­ wania, że ta kobieta, która dla mnie jest symbolem piękna 1 rozkoszy życia nie widzi we mnie nic, że nic jej dać nie mo­ gę, że nie może się ona na mnie oprzeć. Cios zarówno dla naj­ głębszej miłości własnej, jak też i dla witalnego ukochania jej. Ja jej często mówię o najgłębszej miłości, o wartości jaką człowiek oddający się w ukochaniu musi posiadać. O tern, że 18 ja jej oddawałem się w ten sposób, szczery i bezpośredni. Ona na to wszystko nie reaguje. Tego dnia zapominam czeku w Orient Line; ona na mnie tam czeka - spotkaliśmy się tez tam. Potem idę - wysiadam na Tavistock Place, tak jak daw­ niej - spotkać Miss Fry & Mrs Seligm[an]. Wieczór u Kasi; tęsknota za t; wspomnienia z Lonhaster Gate. Czwartek 4. Po wizycie u dentysty spotykamy się w Nat[ural] History Museum. Potem po Hyde Parku; znów 0 rzeczach istotnych; idziemy ku H[yde) P[ark] corner. Znów jej pustka, brak głębszych rzeczy dla mnie i beznadziejność. Krwotok w A. & N. Obiad u Seligm[ana] z Mondem. Spodziewam się jej trochę w domu; nie przychodzi. Piątek. 5. Popoł[udniu] fotografuję ją. Przychodzi mąż; speszenie; nie zapraszam go na wieczór. Wywoływanie. Wie­ czór Kasia, sufrażystki; /, Memcia i siostra. Układamy r.v.[?] na Woburn Square. Staś przychodzi. Sobota. 6. Na Woburn Square; ona się spaźnia; jestem sza­ lenie wyczerpany dentystą rannym, kt[óry] 2 razy mnie na­ rkotyzował. Idziemy ku Tottenham] C[ourt] Rd. 24 do Cam­ den Town; uliczką „naszą" Reg[ent] P=k siedzimy tam gdzie kiedyś samotny czytałem Return; potem na drugą stronę; je­ stem tak zmęczony, że wprost drzymię. Nic prawie nie mówi­ my; pożegnalny spacer. Chce mnie zobaczyć jeszcze w Ponfiedziałek] Wieczór w domu. Niedziela. 7. Rano kopjuję jej fotografje i składam rzeczy. Po południu telefonuję do Kasi. K[asia] z nami do Seligmanów. Bajeczny wieczór wilgotny, świeży i [?]. Przepojone światłem mgły przenikają wszystko; jasna zieloność drzew odbija cudownie i tryumfuje w zachodzącym słońcu. Straszna tęsknota łzawa i tępa za nią. Idziemy z Mamą wzdłuż Adeleide Rd. Miejsca przepojone jej obecnością. U Miss Fry ostat­ nia wizyta. Poniedziałek. 8. Ostatni dzień w Londynie. Zęby męczą mnie strasznie i niepokoją. Rano idę ze Stasiem do Anth­ ropological] Institute], do Banku, do Museum, wracam do domu; fotografując M=ę [Mamę?] łamię statyw fotograficz­ ny. Jedziemy do okulisty. O 2'h -ej z t w Brit[ish] M[useum]; czeka na mnie idziemy do fotografa; kupuję czapkę i krawat. Potem herbata w E[?] koło Hfyde] P[arku]. Spacer po Hyde Parku. Siedzimy w mojej dawnej okolicy. Znów bolesne roz­ mowy; o jej prawdziwej miłości. Znów mi mówi o swym bezwładzie; o biernym beznadziejnym stosunku do męża. Po­ winna mieszkać na wsi; taki ma zamiar. Mówi mi, że kwestję dziecka zdała na łaskę i niełaskę losu. - to mnie strasznie pe­ szy. Bierzemy pociąg w H[yde] P[arku] ona jedzie do domu, ja do School, gdzie ostatni obiad z Westermarckiem, Seligm[anem] i [?]. W domu Mama sama; przychodzi t. Odpro­ wadzam ją; ostatni pocałunek w domu i przy wsiadaniu do trama. Mówi mi, że będzie się starała walczyć z biernością 1 upadkiem; ja jej mówię, że będzie ona zawsze moim idea­ łem, i że powinno ją to zobowiązać do walki ze sobą, dodać siłę. Chodzimy znów po małym skwerku koło Kings + [Cross], tam gdzieśmy chodzili kiedyś po Richmond. Ostatni raz widzę ją wchodzącą na tram. W domu Mama sama, że­ gnam się; bierze mnie chwilowa silna chandra. Wtorek 9. ostatni ranek. Silny ból zębów; ponura perspek­ tywa na przyszłość. Wrażenie zupełnej bezsensowności tej podróży. Budzę Stasia, raz jeszcze idę się pożegnać z naszym ogródkiem. Szukam taxa. Na stacyi Westermarck, Memcia. Jazda do Folkestone smutna. Czuję nagle, że jestem pozosta­ wiony swojemu losowi na współkę ze Stasiem. Potem droga 205 �przypomina mi wyprawę z Seligm[anem] i wtedy z t do Conr[ada]. W Folkestone stoję długo i patrzę na znikające brzegi Anglii, na lewo od Piern idzie bulwar nad morzem, pod ogródkiem, biegnącym wzdłuż pagórka. Potem domki - to Sandgate, potem dłuższa przerwa i widać znów rozrzucone duże domy. Tam chodziliśmy z nią razem, tam w mroźny wieczór, siadaliśmy przy blasku księżyca nad brzegiem szu­ miącego morza. Szalony ból zęba i przygnębienie na cudnem, gładkiem, lśniącem morzu. Brzeg francuski szary i mało ciekawy. Jazda b. szybkim pociągiem do Paryża. Bujna zieloność; burza. W Paryżu Żuł[awski] na stacyi, taxim jedziemy na Gare de Lyon. Miasto przeładowane ruchem, domami, nawet zielono­ ścią. Wszystko ciągle się miesza, kotłuje, zachacza [sic] 0 siebie; spojrzenia ludzkie, złe humory i kłótnie, flirty ulicz­ ne, mansardki domów, tramwaje, drzewa i latarnie robią wra­ żenie jednej zbitej kalejdoskopowej masy, w której nie moż­ na się wprost zorjentować. Przytem Paryż jest cudowny. Za­ chwycam się już przy Gare de Lyon. Oddajemy rzeczy, bie­ rzemy hotel i idziemy do Metro. Robi wrażenie maskarady w burdelu, po Londynie. Kakofonja zapachów, ubrań, twarzy 1 ruchów. U Żuł[awskich] rozmowa z Kazia, która wygląda b. efek­ townie. Potem kolacja; potem ze Stasiem przez Avenue de l'Observatoire, Boulevard, rue Denfert Rochereau do Stru­ gów. Tam Tadzio. - Potem znów Bul' de [?] do Sekwany. Cicha, ciemna i czysta płynie pośród dużych cienistych drzew. Dziwny spokój i opuszczenie; jakbyśmy chodzili sa­ mi, jakby olbrzymie miasto było tylko akcesorjum artystycznem dla podniesienia niezmiernego i nieopisanego skupienia chwili i miejsca. Dawne wspomnienia; cały urok Paryża, odbitego w tylu dziełach sztuki, w tylu wspomnieniach histo­ rycznych. Wciąż chodzę z nią, z jej cieniem, z jej ideałem, z taką jakąbym ją chciał mieć. - Pont des Beaux Arts którym codziennie chodziłem na Paryż, mając 15 lat. Księżyc wschodzi, czerwony, wielki nad ciemną rzeką. Ciemne syl­ wety gmachów zarysowują się wyraźniej. Idziemy przez Luwre na place du Theater. Obchodzimy Palais Royal, potem av. de 1'Opera ku bulwarom, zkąd bierzemu bus do G[are] d[e] L[yon]. Na 2 dzień do Żurawskich] potem place de la Concorde, pola Elizejskiego, gdzie obserwujemy av. de 1'Etoile i auto­ mobile. Nastrój radosny, upojenie miastem; Kazia opowiada mi o swoim pobycie w Paryżu i wyraża się o Stasiu. W Luw­ rze Gioconda i starożytności egipskie. Staś okazuje znaki nie­ pokoju. Sami zostajemy z Kazia; potem idziemy na lunch, gdzie dyskusja o sufrażystkach. Kupienie parasola, idziemy znów na place du Theatre, potem przez Avenue Opera do Ca­ fe de la Paix. Z tamtąd busem do Notre Dame; wieża jakaś starożytna na placu, Saint Chapelle, Notre Dame. Idziemy je­ szcze wzdłuż Quai bukinistów. Żegnamy się na Bul. Michu i przez Quai d'Orsay do G[are] d[e] L[yon]. Laski pod Pary­ żem śliczne, Fointainbleau; pragnąłbym jeszcze zwiedzić Francję. Na drugi dzień (po kiepsko przespanej i przebanardowanej[?] nocy) bardzo gorące, białym kirem okryte południe Francyi; morze śródziemne; spacer po Marsylii, która charmuje [charm - urzekać] brudem i ruiną zupełnie południową. Idziemy małymi uliczkami gdzie rozmamrane Włoszki, nie­ które prześliczne czarownice, schodzą się do fabryk. Droga do Toulonu wśród ślicznej, żyznej okolicy o dużych, cieni­ 39 206 stych drzewach, przypomina mi równiny Anatolii, koło [?]. Toulon; małe uliczki, placyki porośnięte platanami; upalny Quai Cronstadt. Włóczymy się, szalenie zmęczeni. Embarkacja; dziwne uczucie, że się tak nic nie dzieje, że nie ma wła­ ściwie chwili odjazdu. Śliczna zatoka Toulonu. 2. dzień, bu­ dzę się kiedy przejeżdżamy koło południowego cypla Korsy­ ki; potem Elba, Monte Christo, Gilia itp. Całe morze wysła­ ne wyspami. Piszę listy do Mamy. Bardzo mi się niepodoba statek i towarzystwo; biskup N[owej] Gwinei; małpowaty Australijczyk. Czas przepływa wolno i tępo. Przyjazd do Neapolu b. rano. Wysiadamy; jazda do via Toledo; droga na ponte. Tram do Posillipo. Zachwyt szalony nad Neapolem; nad malowniczością; nad typami ludzi cu­ downymi, nad życiem ulicznem. Szalona sympatja do Wło­ chów, do włoskiego. Ten sam spacer, który zrobiłem z Mamą, zaraz po odnalezieniu jej w Neapolu. Tramem na Posillipo Capo; potem ku Nisida. Dryndą do Pozzuoli. Cudna zatoka Baial. Dawne wspomnienia, cudowne widoki; przerwa w mo­ notonii podróży, wszystko to usposabia mnie bajecznie receptywnie. Cieszę się wszystkiem. Winnicami, gdzie kryją się domki małe i stare, tak prymitywne i artystyczne, że czuć na nich rafinadę starożytnej kultury niezmienionej od tysiącleci do dziś dnia. Solfatara drzemiąca w upale słońca południowe­ go. Ponura pustka południowa. Potem jedziemy górą, z wido­ kiem na Camaldoli i na zatokę cudną Campagna. Powrót tra­ mem lunch w Giardini di Torino b. marny. Jedziemy Zatoką napoletańską. Ślicznie położone Sorrento nad skałami stro­ mymi, wśród lasków pinjowych; przepiękne wioski dalsze, [?] ku kojcowi półwyspu. Widzę Pompei. Przypominam owe bajeczne spacery, odbywane 10 lat temu samotnie w Campagnii napoletańskiej. Zatoka Salerneńska ginie we mgle; wi­ dać tylko Positano i Praiano. - Rozmowa z Howarth'em i Ackworth'em. Następny dzień (Niedziela 14.). Droga wzdłuż brzegów Kalabryi; dzikie, opuszczone, nędzne piaszczyste wydmy u stóp pagórków porosłych oliwkami. Miejsca, gdzie dawno uczył Pitagoras i kwitły miasta Wielkiej Grecyi! Tarambo; z gromadką Anglików, otoczeni bandą dzieci idziemy mały­ mi uliczkami gdzie jak małpki za kraty wyglądają kobiety i dziewczyny. Ciekawe, nieregularnie łamane, wązkie uliczki; duże bramy, podwórza monumentalne. Wszystko bardzo cie­ kawe. Ładna kobieta (Angielka) kokietuje mnie i trochę mnie bierze. Potem spacer z 3 autochtonami; włoski idzie mi dość dobrze. Powrót na statek. Środa 17. VI. 14. Dopiero 6. dzień na statku i to z przerwami, a mam już te­ go całkiem dosyć. Czuję się mocno zderutowany [może wy­ korzeniony]; nie widzę jasno dokąd idę; nie czuję w sobie ce­ lu i sensu. Fizycznie czuję się dość podle. Mam jakieś zazię­ bienie, ból gardła i kaszel, pomimo szalonych upałów. Koły­ sanie daje mi też lekki ból głowy. W perspektywie przyszło­ ści nie widzę też jasno, jak będę się czuł w klimacie Nowej Gwinei. Hano - [?] adelonte! Mam niezmiernie częste napady sentymentalizmu, centru­ jące się około t. Patrząc dziś na małą dziewczynkę, siedzącą przede mną, miałem łzy w oczach. Instynkt ojcowski zaczy­ na się budzić. Tłumię prostytucyjne instynkty w samym za­ rodku, nawet jako marzenia. Chcę dojść do bezwzględnej czystości płciowej przez ten czas. Inaczej nie ma się prawa na małżeństwo i na szczęście w małżeństwie. �Co do mojej obecnej pozycji, to muszę, pomimo upałów i niezdrowia, powoli ale systematycznie pracować celowo. Przede wszystkiem wciągnąć w to Stasia. 18.VI.14. Wczoraj i dzisiaj czuję się znacznie lepiej; pogodzony z losem i właściwie zaaklimatyzowany na statku. Przedwczo­ raj wieczór dojazd do Port Said. Poczucie pełnego morza wprost Delty Nil[u]. Ostatecznie morze zawsze takie samo; barwy zachodu te same. A jednak zawsze przeżywa się spe­ cyficzną chwilą, okres'lona położeniem geograficznem. Pa­ trząc na morze w danym punkcie ma się zupełnie specyficz­ ne wrażenie. Widok form z daleka: statek pilota. Dojazd do PoK Said. Napad dzikusów na statek. Arabski język. Jazda na ląd. Kupowanie kartek i marek. Ulica bazarowa, oświetlona; cudny zapach drzew i potworny smród uliczek; duże ciemne domy o gankach okrężnych. Zdaleka słychać muzykę arab­ ską. Idziemy; miasteczko arabskie. Kawiarnie, handlarze owoców. [???] muzyką; olbrzymi murzyn, Shillah chyba? Cieszę się wspomnieniami, jakie to przywodzi; przeży­ wam nowość tego razem ze Stasiem. Kiepska noc; jazda przez kanał. Po prawej stronie Egipt; widocznie nawodniony sztucznie; od czasu do czasu gaje tamaryszkowe; oazy pal­ mowe; nad tern fioletowe pasma gór. Po prawej stronie czy­ sta pustynia; piaski lotne całkiem nagie; albo też porośnięte rzadkimi krzaczkami karłowatymi. Blask oślepiający. Mię­ dzy tern jasno zielone [?] wody kanału; fellahi arabskie. Olbrzymi statek ledwo się mieści; dziwne jest to przesunięcie morskiego koloru poprzez samo serce pustyni. Cudna gra ko­ lorów po wyjeździe z Suezu. Turkusowe morze; fioletowe góry; pomarańczowa pustynia, różowa mgła nad morzem. Góry Egiptu, fioletowe z twardego kamienia (piaskowca czy granitu) i [?] góry półwyspu Synai. Rano siedzę i patrzę na kanał; popołudniu i rano zresztą [też] gadam z Gibonem australskim i z Miss London; a potem z Francuzką i z 2 Francuzami; wieczorem bal i picie lemonia­ dy z Francuzami. Sobota 19. 20. V I . 14. Zanadto wlazłem w towarzystwo które tu kwitnie. Ciągle zadaję się z Francuzką i drem Franc[uskim] (Żydkiem) z l=szej oraz z małpą australską, wobec której wypuszczam zresztą dużo snobizmu naukowego. Zamało żyję z morzem, ze zjawiskami astronomicznymi i cieplnymi; zamało pracuję. Trzeba to zreformować. Właściwie nie czuję się tak bardzo źle. W nocy sypiam dość kiepsko i dziś miałem sny ze stra­ chem, które wskazują na osłabienie serca.'Nad ranem, kiedy trzeba wstać, mam chwile przykrego osłabienia; czuję ogólne zmęczenie i zmęczenie oczu. Mam wrażenie, że nic nie będę mógł zrobić oraz duszność^Ale po wstaniu i ubraniu się, czu­ ję się znacznie lepiej i mogę być kompletnie skupiony. Chwile tęsknoty przychodzą; mam jakąś wyidealizowaną Tośkę, dobrą, mądrą, kochającą, prawdziwie i głęboko kobie­ cą, do której wszystkie moje instynkty erotyczne i znacznie silniej teraz, rodzinne, mnie pchają. Czuję, że ona jest uzupeł­ nieniem mnie doskonałem, że jest jedynem wcieleniem mo­ ich tęsknot za ustalonym stosunkiem do kobiety. Niestety, analiza nie potwierdza tego intuicyjnego obrazu. Wiara, którą mam, i którą żyję nie zostaje potwierdzona wiedzą. Wiem przede wszystkiem, że ona mnie nie kocha, że nie poświęci­ łaby dla mnie wszystkiego; wiem też, że ja jej nie ufam, że [przekreślone: dostatecznie mi] jesteśmy właściwie nieprzenikliwi dla siebie wzajemnie. O szczęściu nie mogłoby być mowy, ani o prawdziwej miłości. Dobrze się stało, że teraz odjeżdżam, że inne rzeczy mnie zaabsorbują, że będę mógł z łatwością i czysto przejść poprzez to wszystko. Zresztą wiem dobrze, że nawet gdybym był został, byłbym był mu­ siał odejść od niej; coraz wyraźniej [odbierałem?] pustkę i obcość jej obecności, coraz silniej czułem, że jeżeli ona mnie kocha, to temsamem traci dla mnie wartość. Niestety zbyt mało myślę o jedynej osobie, która posiada dla mnie istotną i trwałą wartość i która naprawdę dba o mnie. Matka teraz na pewno odczuwa niezmiernie silnie brak mnie, a ja - Straszna rzecz ta jednostronność stosunku rodziców do dzieci. Teraz, kiedy uczucia ojcowskiego [pow. być: ojcow­ skie] we mnie się budzą zaczynam już na własnej skórze nie­ jako odczuwać tę tragedję. Życie na statku: rano koło 7=ej budzą mnie na kąpiel. Ubieram się, potem idę na śniadanie. Rozmowa z Francuzką i z rodziną australską siedzącą naprzeciwko nas. Potem idę na pokład i przedpołudniem piszę dziennik, trochę czytam. Ale przerywam często, spaceruję, gadam i gram w sporty. Lunch; potem słońce przechodzi na prawą stronę, zmieniam pokład i czytam coś innego. Czytanie idzie mi powoli kiepsko. Grze­ bię się w Notes & Querries. Trochę rozmawiam ze Stasiem, chociaż mniej teraz, niż przedtem; wczoraj Staś był dość po­ nury. Niedziela 21.VI.14. Na morzu Czerwonem, nawprost Jebel Tair [wyspa Jabal at Tair] - Upał trwa wciąż jeszcze. Dziś rano czułem się tro­ chę lepiej i spałem też trochę lepiej. Ale wczoraj wieczór miałem chwile duszności i strachu; i musiałem opanować po­ czucie paniczne, pochodzące od serca. Rano biorę zimną ką­ piel. Wczoraj pracowałem rano nieźle; ale popołudniu zabra­ łem się do gramatyki i tak mnie upał zmógł, że zasnąłem i obudziłem się zupełnie zniszczony. Potem jednak pracowa­ łem znowuż i czułem się nienajgorzej. Monotonia statku już mnie tak nie nuży, przyzwyczaiłem się też do niektórych podróżnych, mogę nawet powiedzieć, że ich lubię. Rozma­ wiam głównie z Francuzami i Gibonem. Staś wczoraj wie­ czór skomponował b, ładną melodję; speszyło mnie to trochę, gdyż moja impotencja artystyczna zawsze mi dolega. Zarów­ no w stosunkach do kobiety, jak i w stosunku do życia jest to rzecz poprzez którą b. trudno mi się przedostać. Ten dzień był jednak prawie że najgorszy. Czułem się strasznie przez Niedzielę i Poniedziałek. Wściekłe duszenie, niepokój i wstręt. Stan podobny do tego fatalnego lata w Lon­ dynie. - [?] w nocy z Poniedziałku na Wtorek. Potem choro­ ba morska. Pustka uczuciowa i umysłowa. Tylko czuję się ździebełko lepiej. Połamanie okularów. Powolna rekonwale­ scencja. Widywanie się z Francuzami. Czytam Jima [Lorda Jima], który chwilami robi wściekłe wrażenie, i Master of Ballantone. [?], 29.VI.14. Wczoraj rano po kiepskiej nocy, wychodzę na pokład; morze zielone (takie było przez całą Sobotę i czułem bliskość Indyi i Ceylonu). Mgły nad lądem i chmury w głębi. Nie cie­ szę się na Ceylon. Boję się próby klimatu i czuję się zmęczo­ ny. Jazda [?]. Słońce przypieka. Debarkoder = altanka dwu­ piętrowa. Czerwone gmachy nad brzegiem. Upał; nogi ledwo 207 �wlokę. Idę do Fergusona. Potem nad morze. 1. [pierwszy] wi­ dok kwiatów zwrotnikowych. Siedzimy nad morzem; rozmo­ wa z Syngalezem. Morze zielone, przewala się dużymi fala­ mi. Riksze. Jedziemy otwartymi polami; duże gmachy an­ gielskie. Syngalezi półnadzy: w białych i czerwonych szma­ tach; ciemne oczy, zapatrzone w dal nieznaną. Prawie nie wi­ dać białych. Chłopcy syng[alezcy grają] w piłkę nożną. By­ dło garbate. Małe domki, kryte dachówką; sklepiki otwarte całą szerokością. Szeroka ulica, domki zasłonięte matami lub drewnianą kratką. Typy w turbanach. Pogrzeb muzułmański. Victoria Park. Bombay olbrzymi; drzewa duże o kwiatach purpurowych; trawa dziwna, czerwona ziemia; odczucie odmienności tropikalnej flory. Powrót nad jeziorem, palmy. Mała i nędzna świątynia buddyjska. Spotkanie Lewnia i Heriteau; jazda na statek; lunch; spóźnienie na kolej. Tramwajem do Cinnamon Gds. Małe uliczki o dziwnym charakterze; tar­ gi owocowe; drzewo z obrazkiem Buddy; tłum różnobarwny. Kobiety o płaskich nosach, poprzekłuwanych złotymi kolczy­ kami. Kapłani buddyjscy w żółtych szmatach, kurwy (?) święte w Czerwonych sukniach. Wysiadamy, [?] idziemy przez brudne podwórka, między domkami; potem szeroką ulicą. Zbaczamy między bungallows; wszędzie uderza wście­ kła bujność flory. Potem boczną dróżką; otwierają się pola; koło morza; wściekłe drzewo z pękiem sznurków, zwieszają­ cych się i z ljanami. Poprzez domki krajowców w ogródkach na pola golfowe. Z daleka ogrody palmowe i młaki. Wraca­ my torem kolejowym. Bierzemy pociąg. Patrzę głównie na kobiety, z ciekawością, ale bez erotomanii. Potem uliczkę skośną; wy chodzimy na placyk, kupujemy banany. W domu piję lemon squash; jazda do portu i kolacja w kawiarni syngalezkiej. Krótki spacer w native quarter; przemęczenie. Mandauh & Lawalla [?] - Sobota 4. Lipca. Jeden dopiero tydzień i to nie cały; ledwo przepołowiłem czas. Wciąż silne zmęczenie i ociężałość. Umysł zupełnie przyćmiony; nie potrafiłbym pracować intenzywnie; nie po­ trafiłbym np. napisać artykułu. - Hotel w Colombo; weranda szeroka, przykryte podwórza; otwarte pokoje jadalne; dalej korytarz i pokoje sypialne. Śpię trochę lepiej niż na statku pod moskitierą 1. [pierwszą] noc. Staś nie śpi; wstaje i zapa­ la światło. Rano o 6'A śniadanie; potem tramem na Manadana. Czarne małpy udające Europejczyków w tramie dają mi poczucie wyższości rasy białej. Za Colombo rozpoczynają się zaraz lasy podzwrotnikowe, a raczej ogrody uprawne; pal­ my dominują i nadają charakter; głównie palma kokosowa. Pola ryżowe zamieniają kraj w płytkie bagniska, przerywają ciągłość lasu wysokopiennego, nadają mu profil i urozmaice­ nie; szmaragdowe kępy drzew w miękkim zarysie wśród ja­ sno zielonych płaszczyzn. Widzę po raz pierwszy białe kwiaty lotosu na bagniskach. Jedzie z nami Syngalez i pokazuje nam palmy kokosowe, are­ ka nut, plantacje kauczuku, herbaty; wymarłą plantację kawy. Pejzaż swoją dziwnością i innością męczy mnie zwłaszcza wobec [?] osłabienia. Zaczynam rozmawiać z Syngalezem. Za Polgahawela wjeżdżamy w góry. Z płaszczyzny podnoszą się wydłużone pryzmy, jakby ogromne namioty zielone, ostre stożki, wyciągnięte w szpiczasty koniec, wyniosłe piramidy; Hakgala Peak prześlicznie wygląda w dali. Droga [?] zaczy­ na się wspinać naokoło kotlin, wznoszących się szybko tera­ sami pól ryżowych na dnie, i plantacjami palm po bokach. Widok staje się coraz szerszy. Olbrzymia pagoda piramidalna 208 Anagalla Peak wciąż dominuje pejzaż. Przejeżdżamy przez tunel; widok otwiera się na rozległą dolinę. Chmury groma­ dzą się coraz gęstsze; zasłaniają szczyty najwyższe; rzucają cień na dalsze plany. Grube góry o niezmiernie dziwnych kształtach [??] od południa (my wspinamy się po północnej stronie); widać kopułę [?] okrągłą, zupełnie zamek św. Anio­ ła. Nad nią wyniosły peak, zakryty we mgle, dalej ku wscho­ dowi, w głąb lądu samotna [?]. Dolina cała i wszystkie góry pokryte gęstym płaszczem roślinności; bliżej widać szaloną jej bujność; ziemia naga prześwieca tu i ówdzie na polach przygotowanych pod uprawę ryżu. Całość robi dziwne wra­ żenie z powodu ciężkiej, dusznej monotonii roślin bujnych uporczywie i bezlitośnie. Kształty na które różniczkuje się bliższy plan nie mniej obce, męczące i przykre. Palmy wylakierowane, świetne, wytworne - dla oka przyzwyczajonego do fantastycznej przypadkowości naszych drzew północnych -jakby ironicznie zastygłe w nienagannej symetrii i popraw­ ności form. Obok nich, dla skompensowania tego spokoju i regularności, przyroda pozwala sobie na najdziwaczniejsze koszałki, figle i igraszki - znów jakby naumyślnie z wyracho­ waną złośliwością chciała zbić z tropu, uniemożliwić zrozu­ mienie, zlanie się człowieka z otoczeniem. W tym kraju, w którym brak powietrza, w którym człowiek wciąż dusi się i męczy, w którym ślamazarnieje i omdlewa psychicznie, we­ getacja panująca bezwzględnie i wszechwładnie z całym okrucieństwem odmawia mu nawet platonicznego przygar­ nięcia, otuchy i pokrzepienia. Odpycha go zupełnie i bezlito­ śnie; z naciskiem zaznacza swoje jedynowładztwo. Nawet rozległe widoki są dość obce. W Kandy deszcz; wsiadamy do powozu. Widok stawku. Jakaś cudowna, zaczarowana miejscowość. Straszna; prze­ znaczona na wypoczynek, na zapomnienie, na życie chwilą, tern co jest i minie - miejscowość pełna obietnic szczęścia. Stawek u ujścia szeroki, w górę węższy wije się wśród górek małych, obrośniętych olbrzymiemi drzewami. Jak sztuczny ogródek japoński, zabawka zrobiona rękami ludzkiemi dla człowieka. W samej rzeczy jeziorko jest sztuczne. Hotel na zboczu wzgórza wyższego. Widać brzeg przeciwny. Naokoło biegnie droga obsadzona palmami o nagich, zielonych i sza­ rych pniach gładkich. Olbrzymie akacje i mimozy; pnącza 0 ciemno niebieskich kwiatach, patrzących jasnym uśmiech­ niętym wzrokiem szczerości z pośród ciemnej, zbitej zieleni liści. Na stokach wzgórz, pośród zieleni, wyglądają słupki domków, willi europejskich. Jestem mocno przytępiony; męczę się szalenie łatwo, stan fizyczny nie pozwala mi intenzywnie doznawać, ani tęsknić za szczęściem, ani wspominać, ani pożądać. Chwile energii wydaję na przyjmowanie wrażeń, czasem odczuwam silniej; zwykle odczuwam apatycznie, zewnętrznie. Wspominam t i myślę o przeszłości; o tern co zostawiłem, myślę z przej­ mującym, podświadomym bólem. Staram się pisać do Matki, opisywać wrażenia; przychodzi b. ciężko. - 1. [pierwszego] dnia po [?] (śpię?) jedziemy rikszami koło jeziorka; uderza mnie niezwykła piękność i wytworność widoków; cienista aleja nad wodą i niskie werandowate zabudowania buddyj­ skiego klasztoru; roślinność. Jedziemy obok domu targowego do poczty. Potem ulicami; kupujemy ubrania u Cargilla. Sze­ rokie, jasne uliczki; straszne smrody; leniwe, ociężałe posta­ ci Syngalezów i [?] o wspaniałych, bogatych ubraniach 1 dzielnych, otwartych gębach. Jedziemy do meczetu. Śliczny widok na jeziorko i zachodnie wzgórza, wysokie, pokryte �plantacjami herbaty. Potem obok ogrodów i pałacyków, świą­ tynia Sziwy, jedziemy ku jedynym zabytkom, dość marnym. Resztki pałacu królewskiego, świątynia św.[?]. Wieczorem oprowadzanie po świątyni. Irytuje mnie raczej z powodu cią­ głego żebractwa. Świątynia otoczona murem, wznosi się na terasie, czy raczej na szeregu terasów. Składa się ona z całe­ go mnóstwa kaplic, korytarzy, przybudówek, zakamarków. Główna budowla jest to malutki dwupiętrowy domek czwo­ roboczny, pokryty olbrzymim dachem, z werandą biegnącą naokoło. Pomalowany lichymi freskami o naiwnem, bezstylowem pacykowaniu. Nie dotarliśmy do jego wnętrza. W podwórzu wewnętrznem, otaczającym ten domek, a oto­ czonym otwartymi nań werandami, roi się od ludzi, przekup­ niów kwiatów, betelu, kadzidła; ciemne, półnagie postaci, krzątające, przesuwające się cicho i leniwie. Mają coś kłam­ liwego i żebraczego w sobie. [?] domek ośmiokątny, piętro­ wy; rodzaj niskiej wieżyczki z cudnym widokiem na jezioro. Radża pokazywał się stąd poddanym. Wnętrze pełne świeci­ dełek i świętości, zaczynając od złotych posążków wysadza­ nych klejnotami i poobwijanych w szmaty haftowane [?], kończąc na oleodrukach świeżo sprowadzonych z Europy. Posążki i posągi Buddy wszelkich rozmiarów i najróżnorodniejszych motywów; złoto, srebro, alabastr, kamienie stiuku[?]. Wszystko powstawiane pod kloszami lub poobwijane w szmatki, bez symetryi, ładu lub bezładu artystycznego; przypomina trochę salon burżuja niekulturalnego lub [?] izbę chłopa, trochę pokój dzieci, bawiących się w święte misterja. Kaplica za świętymi posągami Buddy; złotym, kryształo­ wym; cały szereg znowuż. Jakaś żądza i upadek wisi nad wszystkiem. Monotonna muzyka [??] Słychać ją tu wszędzie pod wieczór i w południe. Z daleka brzmi, jak suchy bełkot pustej beczki wiezionej po kamienistej drodze. Pod przykrem wrażeniem znów jednej rozproszonej iluzyi, tajemnicy, która rozpłynęła się w nicość wychodzę ze świątyni: Buddyzm w swej brutalnej, pospolitej formie przedstawił mi się jako coś jałowego; coś, co znam już z tan­ detnego katolicyzmu Włoch Południowych; coś, co nie ma czaru dziwnych efektów artystycznych, [?] i opartych o wie­ kowe tradycje. Śpiew muezina na minarecie; dźwięk dzwo­ nów w kościele wydaje mi się czemś pełnem tajemniczych wezwań w porównaniu z tern suchem telepaniem pustej becz­ ki. Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zu­ pełnie nieznanego kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne ta­ kich rozczarowań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg okoliczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nasta­ wiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu, treść nowego świa­ ta, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzianych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliwszych ty­ pów przeżyć. Niestety w tej podróży takiego szczęśliwego zbiegu okoliczności nie mam, choćby z powodu troski o przy­ szłość, o aklimatyzację w tropikach i wielkiego zmęczenia gorącem. Hotel: obiady i lunch obfite; jedzenie średnie; pokój chłodny i comfortable. Gniewa mnie obsługa, cicha, pełzają­ ca i [?] ubierający się do obiadu; niesympatyczni Anglicy, najwidoczniej nie mający nic ciekawego do powiedzenia. Następnego dnia spacer do Peradeniya. Deszcz siąpi. Je­ dziemy cały czas ulicą podmiejską. Ogrody; rozłożyste drze­ wa nad drogą; domki niskie, białe za sklepikami; czasem otwarte całą szerokością na ulice i zastawione matami i krat­ ką. Zawsze wyłazi z ciemności jakaś postać brązowa, półna­ ga, jakieś szmaty czerwone lub białe; głowa, para oczów du­ żych, pustych, wilgotnych. Ulica zresztą dość martwa, nie ma życia, nie ma zdarzeń, nie ma zabawy i zabawnego lenistwa, włóczęgostwa. Ogrody botaniczne śliczne; zmęczony jestem. Bambus olbrzymi; tryska zieloną fontanną z ziemi. Jak wiatr wieje słychać turkot olbrzymich - hałas uderzających o sie­ bie, skrzyp gigantycznych kół, jęki; jakby jakaś nadpowietrzna walka olbrzymów na kije! Oglądamy lotosy na stawie; wiktorja ragja; palmy taliput; pandanusy; palmy Phoenix. Rzeka o rdzawej wodzie płynie cicho, leniwie, jakby wypeł­ niona gęstą, lepką cieczą. Drzewo fikus rozpuszczające setki pędów z ziemi. Deszcz, ulewa nas łapie. Czekamy aż przej­ dzie. Po przespaniu idę do Bella, potem na Lady Horton's walk; śliczny widok na Kandy; ptaki o ostrym, przeszywającem grzechotaniu; motyle śliczne. Bell radzi jazdę wołami. - Wie­ czór nad stawem. Ciemno i ciepło. Wysepka nasuwa kuszące myśli o cudnym posłaniu miłości, gdzie [?] opasły król, w lu­ bieżnym, olbrzymim uścisku posiadał kobiety śliczne; w du­ szy noc, gdy niebo zdaje się nachylać nad ziemią i obejmo­ wać ją ciepłem swego uścisku. - Ja idę jeszcze ulicami, wie­ dziony jakby nieokreśloną nieczystą, mętną nadzieją ujarz­ mienia czegoś co będzie mnie namawiać do złego. Przezwy­ ciężam się; parę razy walczyłem już przeciw nieczystym my­ ślom. Wracam koło świątyni i nad stawkiem do domu. Na drugi dzień rano, rozstajemy się boleśnie z P[?]; idzie­ my na L[ady] Horton's walk. Bajeczne, [?] gąszcze; motyle, kwiaty. Cudny widok na Gangę i równinę na wschód od Kan­ dy. Górki misterne, eleganckie w swem pogmatwaniu linii i nieregularnej konstrukcji. Wśród szerokiej doliny płynie znowuż mętna, brązowa Ganga. Mam dziwne wrażenie, że ten cudny kraj jest pozbawiony czegoś, że jest to dekoracja pięk­ na, której brak dramatu. Kraj o wartości historycznej, albo kraj zupełnie dziki mają każdy swój urok odrębny. Ale kraj, którego historja jest (w mej apercepcyi ignoranta) zbiorem drobnych bezsensownych posunięć na szachownicy małostko­ wej polityki drobnych radżów i wstrętnej polityki państw kolonizacyjnych; kraj, którego celem w dzisiejszych czasach jest wzbogacanie plantatorów i spekulantów - taki kraj nie ma żadnego uroku. Plantacje herbaty na tym prześlicznym krajo­ brazie, szeroka dolina, na której powinna istnieć jakaś wspa­ niała stolica, choćby w ruinach, nasunęły mi te refleksje. W Kandy zakupy u Cargilla; jazda do Matali, osłabienie; po­ mimo to patrzę na okolicę [?] w cieniu chmur. Ganga; drobne płaszczyzny pokryte [??] i ogrodami; potem przejazd przez Gangę; a potem jazda zboczem ślicznej doliny z wysoką górą po przeciwnej stronie. W Matale radosne 1. wrażenie, że na­ reszcie jestem w prymitywnym Ceylonie, w rest-kruzach, że nie ma Europejczyków. Matale ślicznie położone u stóp stro­ mej góry zielonej, pośród zieleni ogrodów. Decepcja; nie ma noclegu; nie ma wołów. Idziemy do świątyni. Szeroka, barw­ na ulica, znowuż wiecznie te same zbolałe, puste twarze; czer­ wone i białe szmaty. Warkocze, hustki [sic], turbany. Wychodzimy z miasta; mała świątyńka z rzeźbioną kopu­ łą. - Potem szereg ogrodów; tu i ówdzie domek kryty da­ chówką lub poszyciem z liści palmowych; znowuż wszędzie omdlałe postacie. Spotykamy grubych, poważnych arystokra­ tów czy plutokratów syngalezkich, którzy się zgromadzili 209 �w Matale na wedding party i teraz jadą automobilem, dryndą lub idą piechotą. Do świątyni prowadzi wazka ścieżka i scho­ dy, skręcające na lewo (ku zachodowi) od głównej drogi. Obok otwartej altany, służącej za schronisko podróżnym i drzewa świętego Bo[?] przechodzi się w dziuplę [?]; olbrzy­ mie liście ocieniają schody, którymi dochodzi się na jakie 4 piętra; z dołu już widać szare olbrzymie bryły [?] poustawia­ ne przypadkowo, poopierane o siebie. W niektórych niszach gnieżdżą się masy nietoperzy, w innych zakamarkach wbudo­ wane są kapliczki. Główne złomy tworzą głębokie podwórko, w którem znajdują się 2 kapliczki buddy. Obchodząc jeden ze złomów wychodzi się na szersze podwórko, gdzie znajduje się domek kapłanów, z tamtąd wejść można na szczyt jednej ze skał, gdzie stoi malutka [?]. Widok z tej skały był tern, co mnie najbardziej wzięło. Widać całą dolinę. Zachód słońca; różowe chmurki na tle wszechobejmującej [?]. Góry (szczy­ ty) częściowo we mgle; przez [?] wrota tu i ówdzie widać nie­ bo błękitno zielone. Ten widok wziął mnie b. silnie. Wracamy. Jazda przy księżycu. Szerszych widoków nie ma. Bliższe plany ciekawe; śliczne efekty ze świetlikami; da­ jącymi przerwane światło. W Kandy parszywy nocleg; pchły i żyganie pijanego drania obok. Ranna jazda do A'pury. Z po­ czątku czuję się dobrze i odczuwam po raz pierwszy silniej bezpośredniej przyrodę. Śliczny szeroki widok na rozległą dolinę; w odległości zamek św. Anioła i szpinach peaki. Za Polgahawela jedziemy 1. klasą z 2=a mieszańcami, czy Holendrami. Zaczyna się sucha dżungla; charakter zupełnie inny, znacznie mniej egzotyczny. Niema ani [?] sztywnej fantastyczności palm z dzikością [?], oblewających ziemię falą zieloną; ani nieustępującej na krok bujności i zieloności traw i krzewów. Coraz więcej spalonej, suchej trawy i wyschnię­ tych drzew, wył[acznie] drzewa, które potraciły liście. Dużo krzewów kolczastych; suchych. Wszystko przypomina krze­ wiaste zarośla Anglii. W A' pura b. miły hotel. 1. dnia zwiedzamy na wózku z guidem. Mam tremę, czy mi się uda zrobić wyprawę wołami. Świątynia koło wioski; na szczycie dachu drzewo Bo. We­ wnątrz leżący Budda i zwykłe statuetki. Potem jedziemy ku południowi ku świątyni w otwartem polu; parę stawków przed nią; nad nią Dagoba z ślicznym widokiem; za nią staw sztuczny irygacyjny. Wracamy, oglądamy dużą Dagobę, nie wychodząc z powoziku; potem jedziemy laskiem bez podszycia między ruinami licznymi. Głównie szeregi słup­ ków kamiennych ustawionych prostopadle; śliczny, podłużny stawek, obok świątyni. Ruiny kwadratowe, z doskonale rzeź­ bionym kamieniem półokrągłym. Refleksje o upadku kultury w danym narodzie. Gromady małp między ruinami. Wraca­ my już przy księżycu. W hotelu zaraz po obiedzie zasypiam w krześle; następnie kładę się śpię jakie 12 godzin. Szalone zmęczenie i przytłumienie; apatja. Podobna zresztą do tej, na którą cierpiałem po przyjeździe do Las Palmas. Może i teraz się przyzwyczaję. Na 2. dzień idziemy koło 1 l=tej nad jeziorkiem, koło re­ staurowanej dagoby do nowej dagoby, której dotąd jeszcze nie widziałem. Gaj mimoz czy akacyi i fikusów; drzewa rzad­ kie, bez podszycia; ziemia pokryta liściami zeschłymi; na le­ wo staw podłużny; widocznie kąpiel dla słoni, a może i dla ludzi, kapłanów. Na prawo dagoba, w [?] porosła trawą; Staś na platformie z olbrzymich, płaskich kamieni. Po 4 stronach małe kapliczki u jej stóp. Idziemy na szczyt tzn. taras dobrze [?], na szczycie czworościennym. Na tern wazka wieżyczka, 40 210 zwężona ku szczytowi. Tam płaska platforma, osłonięta pół­ okrągłym murem z jednej strony, otwarta na duże jeziorko i cudny widok na góry. Szeroka równina; szaro zielone staw­ ki, jasno zielone plamy pól ryżowych; niektóre pola wyschłe. Nad większym stawem zeschły las o białych pniach i kona­ rach. Bliżej widać sylwety dagobów; jest ich 4; świątynia na małym [?]. - Staś ma fatalny dzień; nie patrzy, rozpacza, mówi o sb. [samobójstwie?] . Miał pisać artykuł. Popołudniu siedzimy w hotelu, siedzimy na tarasie. Księ­ życ wschodzi. Przed nami w[ielka] niedźwiedzica; patrzę z sentymentem na płnc [północ]. Na lewo wenus zachodzi; na prawo wschodzi wega. Krzyż i centaur za nami. - Władowanie na bullock cast. [?] Idziemy kawał drogi piechotą; księ­ życ; jednostajna powłoka światła i cienia miękiego przebija­ ją złoto iskry świateł po domach, na straganach, w świątyni. Słychać tamtam; ulice ruchliwe. Idziemy przez wieś; potem lasem; przechodzimy tor kolejowy, rzekę Malantovia Gangu. Kładę się spać; kiepski sen; człowiek idzie z nami i śpiewa; wciąż spotykamy wozy; szalenie i [?]. Maradankadawala. Spacer wsią małą i nędzną. Jeziorko nad górką, okrytą skałami. Idę na lewo nad stawem, lotusy. Potem pod skałą; domki; wchodzę na górę; przede mną 2 po­ la ryżowe, między nimi ścieżka prowadzi w dżunglę. Mała świątynia buddy w skale. Idę w dżunglę; mało egzotyczny charakter; zmęczenie; marzę o tern, jak będę o wspominał te spacery po powrocie. Po wyjściu z dżungli (nizkie, akacjowe krzaki; owady i motyle wspaniałe) jestem obsypany kleszcza­ mi. Z pomocą moich przyjaciół obszukuję portki i skarpetki. Dziś tylko jeden kleszcz wbił się we mnie i natychmiast ustą­ pił pod jodyną. Wracam nad stawkiem; śliczny widok na gór­ ki; małpy przelatują po drodze. Spotykam Stasia. Resztę cza­ su w Rest Housie; rozmowa z Tamilem; pisanie dziennika; Staś zaczyna artykuł b. dobrze . Z Maradankadawala do Kekirawa droga b. jednostajna między nizką i szarą dżunglą; trawa spalona; raz tylko widać wzgórza nad dżunglą. Kekirawa mała osada; dużo wozów [?]; jadą do A'pury na święto. Idziemy wieczór do dagoby. Cudny widok na stawek i górki; pola ryżowe. Siedzimy dłu­ go na dagobie; ja medytuję o prawdzie w życiu; czy postąpi­ łem prawdziwie w stosunku do Retingerki, wracając do niej? Czy miałem prawo się jej oświadczyć? Czy miałem prawo całować ją jeszcze? Prawda prowadzi do nirwany, do niszcze­ nia w sobie niektórych rzeczy i do utrwalania innych, do mumifikacyi ich. - Obiad; karaluchy. Śpię nieźle. Dziś rano idę na spacer, po wale naokoło wyschłych staw­ ków. Upał szalony; robię zdjęcia. Nad dżunglą widać góry zamglone, choć niezbyt odlegle. Dżungla rzadka, czysta. Tyl­ ko w punktach lepszej irygacyi oazy silnej zieloności; palmy i podszycie buszu. Kobiety kąpią się w stawkach błotnistych. 41 42 6.VII.14. Dziś dopiero czuję się trochę lepiej; mam poczucie jakby jakiś ciężar spadła z głowy i łuska z oczu. Zdaje się po prostu że dzień jest chłodniejszy. W każdym razie jestem znacznie lepiej i jestem szczęśliwy. Wczoraj po powrocie ze spaceru pisałem w resthousie b. leniwie. Pakowanie; breakfast; mam kota moralnego z powodu omyłki keeper [stróż] i tego, że Staś się nie wpisał w książce. Wieczorem okazuje się że kee­ per okradł nas o 2 rupie. Jazda dość monotonna. Z obu stron widać zielone ściany dżungli suchej i nieefektownej. Siedzę w wozie i patrzę leni- �wie, jak drzewa wloką się. Szerokie mimozy jak otwarte pa­ rasole; fikusy o poplątanych konarach i pędach, jak grupy za­ jęte żywą i poufałą rozmową; trzymają się pod ramiona, wy­ ciągają ręce, gestykulują. Miejscami roślinność zupełnie pu­ stynna. Kaktusy i euforbie [wilczomlecz] posplatane w gęste bukiety. Miejscami przerwa w dżungli; zielone pola ryżu, po­ nad nimi dalszy widok na góry. Przejeżdżamy przez dojrzałe pole ryżowe; ściernisko, na nim kopki zboża żółtego. Gdyby nie nieregularna szachownica drobnych poletek możnaby się czuć [jak] w Polsce, tak podobne są nizkie krzewy, stojące bukietami i dużymi kopami w głębi pola. Bydło garbate, albo też szare jakby bez sierści, w dużych rogach pustych. Leśnych zwierząt prawie nie ma, nawet ptaków niewiele. Przed [?] idziemy dużo o zmierzchu; z dżungli dochodzi głos fletu i bicie w bemben; pierwszy raz muzyka buddyjska ude­ rza mnie jako coś ładnego. Ale sama droga mnie nuży; napa­ dy chandry za Galicją. Marzę jakbym to podróżował z rykszą i automobilem. Marzę o możliwościach miljonerstwa. Rest house obszerny; przed nim palmy w księżycu i ściana góry. Po herbacie idziemy na spacer. Małe domki - typowe, mię­ dzy szparami światła, ciemne postaci, łóżka. Przy drodze widzimy, pod rusztowaniem z 4 pionowych patyków i 4 rozłupanych kawałków bambusa, poziomo opar­ tych o nie, siedzi człowiek nad stoliczkiem pokrytym kwiata­ mi, kadzidłem i świeczkami: odprawia ceremonję magiczną. Pomagamy mu parasolami przy zapaleniu świeczki. Odczy­ tuje modlitwy i pali kadzidło nad węglami. To pierwsza, którą widzę, ceremonia magiczna, odprawiana w świetle [?], pod pokręconymi korzeniami fikusa, przez czarnego dyabła, w otoczeniu tylko takich samych dzikusów, działa [?] i przej­ mująco. Idziemy poprzez obozowisko pielgrzymów, którzy recytują w otwartej halli jakieś godzinki buddyjskie, w górę po pochyłej skale. Mała biała dagoba w świetle księżyca; da­ leki widok na dolinę, [?] ku północy. Dyskutujemy o metafi­ zycznej zawartości Buddyzmu v. Christianism. W nocy śpię fatalnie z powodu herbaty. Wstaję o 7=ej idziemy ku świątyni. W dzień te same miejsca wydają się mniej [?], ale widok jest cudowny. Wspinamy się po gładkiej skale na sam szczyt czapki. Na prawo okrążamy świątynię i drapiąc się po nierównościach [?], przepychając się przez gęstwę ściółki i wchodząc po euforbii wydobywamy się na wierzch. Rozkosz chodzenia po zaokrąglonych, wylizanych wodą płatach granitu. Ciemno szary z lekkim odcieniem cze­ kolady, przypomina kształty olbrzyma, słonia. Wszędzie wi­ dzę jakby olbrzymie zady, [?] zwierzęcia, zaokrąglone płaty skóry. Charakter skały powolność, łagodność, osiadłość - coś niby [?] olbrzymiego posągu Buddy patrzącego w dal. Ze szczytu widok wspaniały. Z za profilu czapki wzrok spada wprost na dół równiny, pokrytej gęstym lasem. Dalej, naoko­ ło z równiny tej wznoszą się całe szeregi utworów górskich. Na północ i na zachód równina jest stosunkowo najbardziej czysta; tylko zrzadka wznosi się jakaś góra; niezbyt daleko stożek regularny, dziwnie podobny do Wein[?]; dalej garbate góry jak dromadery przyklękają po ładunek, leżą samotnie na płaszczyźnie widać ich kilka, nie płaczą za sobą, samotne i spokojne. Ku wschodowi zaczyna się trochę więcej ruchu; z początku małe faliste pagórki, jak kopuły podłużnego me­ czetu, potem grzbiet przerwany tu i ówdzie wystającą basztą na koniec wyraźny łańcuch górski [?] na najbliższym planie dwoma ostrymi grzbietami w główny trzon górski, wznoszą­ cy się na południe i zakryty we mgle. W ten trzon wchodzi szeroka dolina, biegnąca od stóp naszej czapki granitowej; po prawej stronie wznosi się piramida o ostrych zarysach, trochę podobna do Lodowego, otoczona kilku szpiczastymi iglica­ mi. Dalej na prawo znowuż szeroka równina i tylko daleko na horyzoncie przebijająca się przez zamglone powietrze drobne łańcuchy górskie w miniaturze. Nad tern wszystkiem niebo pokryte jasną warstwą cirrusów; niżej pędzą po niem białe baranki. Wiatr szalony; chłodno i świeże powietrze. Zdołałem uchwycić istotę swoistości tutejszego krajobrazu górskiego: Ma się tu przed sobą zbiór najrozmaitszych, najbardziej odmiennych typów górskich: piramidy o charakterze mło­ dych formacyi plutonicznych; wyraźne wulkaniczne stożki; iglice dolomitowe; kanty i czapki; dalej stolnice szerokie, [?] faliste wzgórza i szczyty stojące samotnie. Wszystko to mi­ niaturowe, zebrane w jednej panoramie jak na pokaz pod klo­ szem olbrzymim - i w dodatku wszystko pokryte jednostaj­ nym płaszczem zielonym, zamalowane grubym pokostem który nadaje wszystkiemu jakąś uprzejmość, łagodność i misterność - odejmuje grozę i majestat dziki najsurowszym i najbardziej fantastycznym formom. Świątynia cudowna. I . podwórko przywodzi kojarzenia różnych kaplic polnych, miejsc świętych, klasztorów gór­ skich. Przez otwarty, mały krużganek wchodzi się w ogro­ dzone podwórze, z którego rozciąga się śliczny widok na Za­ chód południowy. - Wewnątrz silne wrażenie robią olbrzymie posągi Buddy leżącego, wykute w skale. Sklepienie pomalo­ wane, zwiesza się łagodnymi, pofałdowanymi kształtami, jakby jakaś kunsztowna tkanina, ciężka i bogata. Malowidła dziwne, przy niepewnym świetle robią wrażenie rzeczy pięk­ nych i stylowych. Bóstwa o ramionach i twarzy słonia; sceny historyczne; procesje świętych - majaczą pośród pełzających tu i ówdzie światełek i nadają pieczarze jakieś dziwne, zasty­ głe i ślamazarne życie. Naokoło, w odległości jakich 2 me­ trów od ściany, tyłem do niej obrócone siedzą postaci - zda­ je się Buddy, w kucki, z liściami [?] wystająca z głowy. Wnę­ trze świątyni zastawione małymi szafkami oszklonymi, posą­ gami bóstw, kapłanów, świętych i [?]. Na prawo rozłożony posąg Buddy. W 1. pieczarze, b. małej, jest on wykuty ze ska­ ły o cudownym wyrazie twarzy, w sukni o ślicznie wyrzeź­ bionych fałdach. Nalanda, 8.VII. 14. Znowuż opadło mnie zmęczenie; przemęczenie i wyczer­ panie. Powietrze tu trochę b=ej duszne niż w Dambulli - ro­ ślinność zbliżona do flory kandyjskiej. Wczoraj w nocy śni­ łem o n; o Lipsku - obrazy miasta przepojone szaloną tęsk­ notą, mówiące sentymentem; byłem tam z t, a tęskniłem za n. Rano obudziłem się z silnymi uczuciowymi falami; głównie do n; właśnie dziś, jutro żegnałbym się był z nią. Na morzu, z Fremantle do Adelaide, Środa 5.VIII. Opis pobytu w Zachodniej Australii. Ogólnie b. miły, pogodny, lekkomyślny nastrój. Brak za­ fascynowania jakąś jednostronną podnietą uczuciową. Zain­ teresowanie się głównie objektywnymi faktami; roślinnością Zach[odniej] Austr[alii]; zwierzętami w ogrodzie; trochę też problemami etnologicznymi. Nastrój par excellance nauko­ wy. Pod koniec zaczynam się czuć trochę gorzej z powodu kłótni ze Stasiem, ogólnego zmęczenia i , na samym końcu, wiadomości o wojnie: 211 �21.VII. Dzień przyjazdu. Wstaję o 6=tej. Kąpiel. Na po­ kładzie deszcz; ciemno jeszcze. Budzenie się dnia; chłodne­ go; różowe cienie na ciemnych chmurach, wlokących się smugami deszczu po oceanie; zielone, zimne morze. Poczu­ cie wyjścia z tropików; nowe poczucie geograficzne globu; opasania ziemi. Fakt psychologiczny „poczuć geograficz­ nych". Fremantle jako szereg domów bez charakteru w oddali. Długie czekanie na Le Sońifa i na Dakina ; niepewność co do Stasia. L.S. przyjeżdża; duże, nieporządne, solidne chlopisko. Bryka w polskim stylu. Radość, że jestem gościem, że nie muszę o wszystkiem myśleć i za wszystko płacić. Wy­ jazd. Małe bungallows; pierwsze eukaliptusy i drzewa pie­ przowe. L.S. objaśnia o mieszkaniach, o piaszczystym pasie, mówi nam nazwy drzew. Rzadki las; puszyste, rozłożyste drzewa o fantastycznych sylwetach. Przedtem małe krzaki 0 sztywnych konturach: [?] i puszysta haznarina podobna do wiotkiej limby. Bierze mnie zainteresowanie botaniczne; chciałbym zrozumieć położenie eukaliptusów w systematyce botanicznej. L.S. mówi mi o charakterze liści eukaliptu. Pro­ blem drzew liściastych i szpilkowych. Definicja drzew liścia­ stych, jako mających 2 strony liścia odmienne. Przejeżdżamy zwolna w czysty [?], bez domów; widzimy domki z blachy giętej; małe, stojące na palach, czasem malutki jeden pokój , podobne do budki [?] albo centinelki. To domki osadników lub robotników osiadających na roli. Jedziemy koło stacyi „bez drutu" - potem przez rzekę; potem przez miasteczko 1 wjeżdżamy do S. Perth. Domek z drzewa, otoczony weran­ dami na parterze i piętrze, pomalowany. Stoi na pagórku; nad drzewami i pomiędzy liśćmi widać lazurową wodę zatoki. Rano, budząc się widzę na lewo [?] wodę 'Cumming River', na prawo Perth water. Za domkiem podwórze i 'ubikacje'; przed domkiem ogród; przechodzący w ogród zoologiczny. Schodzi się na dół, z początku widok na wodę i brzeg prze­ ciwległy; potem gubi się człowiek w ogrodzie. Eukaliptusy po drodze. Wogóle wszystkie najważniejsze drzewa są Euka­ liptusy. Pani L.S. wychodzi na nasze spotkanie i wita b. serdecz­ nie; ona jest niewątpliwie silniejszą indywidualnością w ro­ dzinie. Szczupła, z ściągniętą twarzą, mogła być niegdyś dość przystojna. Typowa protestancka ograniczoność poglądów i zaciętość charakteru, połączona z dość dobrym sercem i po­ czuciem swobody. Można z nią zupełnie dobrze wytrzymać; tylko trzebaby jej ustępować w małych rzeczach. 1 .[pierwszy] lunch - jedzenie b. dobre. Jam figowy i śmie­ tana odrazu pociągają moją uwagę. Po lunchu idziemy się przejść po Zoo. Żółwie na dole, przewracamy je. Potem mał­ py. L.S. bawi się z wężami; przyczepia się do nas 3 facetów baciarowatych. L.S. zajmuje się b. intenzywnie niemi. Ła­ zienka z ciepłymi kąpielami. Wracamy do domu i jedziemy do Perth. Jazda przez rzekę wyjątkowo ładna. Sylweta Perth, podnosząca się łagodnie na 2 pagórkach. (Kończę w Poniedziałek 17.VIII. w Melbourne) Ten widok - jeziorka z sylwetą małomiasteczkową i z sze­ rokim horyzontem, kończącym się górkami na wschodzie i zamkniętym pagórkiem lesistym tuż na Zachodzie - jest dla mnie związany ze zrozumieniem uroku i piękności życia kolonjalnego. Zupełnie świeże, nowe, niewyst[ępujące] ani fak­ tycznie ani w żadnej wyobraźni artystycznej widoki; szerokie możliwości ekonomiczne, połączone z rzeczywistą twórczo­ ścią nad dziewiczą ziemią - łatwość niezmierna stosunków 43 212 44 ludzkich i możność wybicia się - to wszystko są niezmiernie silne węzły łączące człowieka z nową ziemią. Rzeczy, których istnienia zupełnie nie przeczuwałem Umieszczamu Stasia w Hostel; zciemnia się; jedziemy z powrotem. W domu zastaję Leslie i Mildred, dwoje star­ szych dzieci. Po kolacji siedzę z nimi w saloniku i rozmawia­ my o geografii, o Ceylonie, o zwierzętach. Bawi mnie i robi mi przyjemność adoracja i „upiedestalenie" z jakim mnie przyjmują Mrs. L.S. & Miss Ry[?]. Wieczorem pokój mój b. przyjemny; słyszę odgłosy dzikich zwierząt i skrzyp wiatraka pompującego wodę. Jestem spokojny i zadowolony; czuje się w domu; chandra ginie. We Środę 22.VII rano idę do kąpieli, koło dzikich zwie­ rząt, lwów i tygrysów. Śniadanie, przy którym długo gadamy. Koło 12=tej idę sam do Perth. Stasia niema. Przychodzi Staś i L.S. po kwadransie mojego czekania. Idziemy do Uniwersy­ tetu, gdzie nikt nic nie wie - potem z Watsonem na lunch; po­ tem plan dalszej wycieczki do Kalgoorlie i Merredin. Po lun­ chu jedziemy tramem do miasta; rozmawiam z Irlandczykiem w składzie zboża; o kopalniach złota i „prospecting"; p za­ robkowaniu i „home [?]". Jedziemy końmi przez przedmie­ ścia o rzadkich, niskich domkach wśród ogródków; potem brodem; potem znów małe [?] domki z blachy lub drzewa osamotnione w dziewiczym buszuf?]; domek Duraca . Black z plemienia Loritja; badam go powierzchownie. Kobieta z plemienia Płn. Zachodn. - Wracamy; zciemnia się; poprzez most; drzewo na którym ostatni raz wieszano bez sądu. Le Sońif dużo gada. Wieczorem kolacja; odprowadzamy Stasia do Watsonów; kłótnia w hotelu. Opuszczam Westonów. Wra­ camy z Miss Ragmont; ja daję popularny wykład o gwia­ zdach (ekspansja subjektywna). Śpię krótko. Na drugi dzień L.S. odprowadza mnie na kolej. Czwartek 23. Długo ciągną się przedmieścia; potem ładne widoczki przy wjeżdżaniu na Darling Range. Potem jedno­ stajny [?] i „black boy" nadają charakterystyczny, egzotyczny wygląd. Pola zborza [sic]szeroko rozłożone między puszczą. Gdzieniegdzie centra b. zaludnione, Parę razy się pożywiamy. Ja czytam handbook o W. Austr. - Wysiadamy; spotyka nas wysoki, silny blondyn. Jedziemy polami; nastrój wsi polskiej. Widzimy las we wszystkich stadjach; bujny i silny; [?] z obu­ marłymi drzewami; spalony z brązowymi, umarłymi liściami; odradzający się z zielenią, wykwitającą na martwym brązie liści, jak grynszpan [??] wytrzebiony i czyste pole. Ściemnia się; jedziemy koło [?] Station. Kolacja w dużym, zacisznym, ogromnym pokoju. Oglądamy narzędzia rolnicze i maszyny do koszenia (a raczej obcinania czy wybierania ziarna), młócenia, wiania i segregowania zboża. Maszynę do rozbija­ nia grud i.t.p. Krótki sen - nastrój spokoju, odcięcia od świa­ ta. Szybka i pełna naprężenia jazda na stację. Wspaniały, na oko, pociąg. Wygodny compartyment. Rano śniadania w wa­ gonie, Niski bush, wśród czerwonej ziemi. Górki i ładnie po­ łożone Kalgoorlie z daleka. Poznaję Mr. i Mrs. [?] W Kalgoorlie (Piątek 24.) zimno; czyste, przejrzyste i ostre powietrze. Czerwona ziemia i seledynowe niebo. Barwne domki. Idziemy ku poczcie; Mr Bolton; poczucie zbytniego uhonorowania. Tramem do Bonlder; potem idzie­ my; Hamilton. Ridge[?] oprowadza nas po górze. Młoty roz­ bijające greenstone; potem bale tłukące go; młyny wilgotne; na dnie rtęć. Bierzemy w rękę ciemny, gęsty amalgam złoty. [?] Czarne błoto, zawierające 70% procent złota. Złoto wy­ pieczone. Lunch u Hamiltona. Przebieramy się w niedzielne 45 46 �ubrania i kapelusze i idziemy ku [?] Jazda windą na dół. Spa­ cer po sztolni; system przekopywania się całą szerokością, a raczej grubos'cia kopalni. Hamilton daje mi próbki złota; wracamy automobilem. O mało co nie spóźnieni. Kupuję sle­ eper dla siebie i Stasia. - Staś' wyjeżdża z pretensjami o Śro­ dową kłótnię, co mnie przyprowadza do wściekłości. Kola­ cja; źle przespana noc. Sobota 25 w Perth przyjeżdżamy; telefonuję do L.S. Pro­ tector of Aborogines, który przyjeżdża po nas bryką. Jedzie­ my miastem nad jezioro. Znów wesoły, swobodny, miły i nie­ estetyczny charakter miasta, przedmieść. Wracamy mostem z rybami i żółwiami. Lunch; popołudniu spacer po Zoo z Kingsmillami; wieczorem idziemy do N.W.D. Campbell. Oglądanie narzędzi aboriginów. Niedziela 26.VII. Wycieczka do Cussacka. Rano przebie­ ramy się. Potem jedziemy zwykłą drogą (tagarocta, złota aka­ cja w kwiecie, drzewo z wisielcem) przez most do Guilford, gdzie konny policjant nas oczekuje. Blacks camp. Rzucanie boomerangów, które wszystkie wracają. Nie mogę zebrać żadnych określonych wiadomości. Lunch w rozwalonym do­ mku. Jazda do Cussacków, Staś siada na froncie. U Cussacków mam długa rozmowę z nim. Następnie herbata. Dostaję wommerę i churinge[?]; obie dobre. Powrót, późnym wieczo­ rem. Rozmowa, w kt[órej] St[aś] napada na mnie i peszy mnie, tak, że mam noc [?]; choć odnoszę się do niego pacy­ ficznie. Poniedziałek 27. Wycieczka do fermy pomarańczowej. Aha, w powrotnej jeździe poprzedniego dnia robię zgodę z panią Lud. cofanie się na wszystkich punktach paradoxow i jestem z nią nadal w miłych stosunkach. Jedziemy jak zwy­ kle aż do Gulford. Potem bushem, zbieramy kwiaty, których mnóstwo. Jedziemy wąwozem pod górę. Bush na górze [?]; mniej kwiatów. Przyjeżdżamy późno; chłodny lunch. [?] i Giles'em; potem spacer po farmie; jestem osłabiony i ciężko chodzę. Ładna, malownicza dolina; gaje płoną pomarańczami na tle jasnego lazuru nieba; powietrze czyste, cudny zapach żywicy aromatycznej jak woń [?]. Wracamy piechotą pod górę; siadam; jedziemy nocą. Dr. L.S. opowiada mi historje o wychowaniu dzieci. Przyjeżdżamy późno; kolacja; Staś wy­ chodzi wcześnie (i robi mi awanturę tego dnia a nie poprze­ dniego jak zanotowałem). Wtorek 28. Rano idę do Campbella i dostaję dużą ilość fajnych rzeczy i ciekawych informacyi; mówimy o użytku wielu przedmiotów; boomerangów i.t.p. Potem o ceremonii inicjacyi; pokazuje mi ciekawego penisa z drzewa i z kamie­ nia, którego pokazują chłopcom przy inicjacyi. - Potem idę na lunch; potem przebieram się i idę na recepcję. Długa roz­ mowa z gubernatorem i jego żoną. Rozmowa z vicegub. i Sir Johnem Forestem. Spacer po ogrodzie; zabranie Stasia; po­ wrót do domu. Wieczór w domu. Środa 29. Rano wizyta w muzeum. Haddon , Glonert, Scharff i.t.p. Popołudniu, po lunchu Camming i Protector aboriginów; potem znów idę do muzeum, zamknięte, wracam do domu. Czwartek rano jadę do nowej Norcyi. 47 [Odtąd zaczyna się następny zeszyt a zarazem opubli­ kowana w języku angielskim część dzienników pt. A Dia­ ry in the Strict Sense of the Term] Port Moresby, 20. Września 1914. 1 .Września rozpoczyna się nowa epoka w moim życiu: sa­ modzielna i samotna wyprawa w tropiki. We Wtorek, 1 .IX. 14. odprowadziłem Brit. Ass. Do Toowoomby. Rozmo­ wa i zaznajamianie się z Sir Oliwerem i Lady Lodge ; ofia­ rowanie mi pomocy przez tegoż; moje fałszywe położenie i „sprostowanie" przez Stasia. Pożegnanie z Desire Dickin­ son; wściekłość na Stasia, która przerodziła się na głęboki żal, trwający do tej chwili - to wszystko należy do poprze­ dniej epoki, do wizyty z Brit. Assem w Australii. Wróciłem sam do Brisbane wagonem salonowym; czytałem po drodze Handbook australski. W Brisbane poczucie opuszczenia i sa­ motności. Samotna kolacja. Wieczorami rozmawiam z Grabnerem i Pringsheimem, którzy mają nadzieję, że bę­ dą mogli wrócić do Niemiec; mówię z nimi o wojnie. Otwar­ ty na sień, tandetnie umeblowany salon hotelu Danieli wiąże się ściśle z tą epoką. Pamiętam wizytę rano w muzeum, do48 49 Witkacy, Pejzaż australijski, 1923 rok. Pastel. Ilustracja za: Anna Micińska, Witkacy. Życie i twórczość. Warszawa 1985 213 �5 kąd Pringsheim mnie odprowadza. Wizytę u Burnsa Philpa "; wizytę u złotnika. Spotykam z Brownem , w Piątek rano, który idzie tego dnia na lunch do Mayo'ow . We Czwartek wieczór jadę do Dr=a Douglasa , ażeby pożegnać się z Gol[d]ingami i dać Goldingowej list do Stasia, oraz oddać jej książki. Chłodna noc księżycowa. Tramwaj jedzie podgórę, widzę przedmieście położone nisko, u stóp pagórka. Boję się, że się zaziębię; U doktora spacer z jego siostrą, tłustawą blondynką. Potem przyjeżdżają Gold[ingowie]. Ponie­ waż odczuwam silną tęsknotę za Brit. Assem. Odnoszę się do nich z sentymentem, na który jednak nie znajduję oddźwięku. Rozmowa o ich wycieczce; tańce na polance. Znacznie milszy i b=ej osobisty wieczór u Mayo'ow. Wie­ czór; deszcz pada; po kolacji jadę ku promowi; pogoda je­ szcze; prom na rzece oświetlonej księżycem przez chmury. Idę pod górę i błądzę; deszcz. Mayo spotyka mnie z paraso­ lem. Rozmowa o możliwości rezygnacji Seymura o planach na lato, o możliwości wspólnego spędzenia wakacji i.t.p. Nie­ 51 52 53 1 Ventnor na wyspie Wight u południowych wybrzeży Wielkiej Bry­ tanii. 2 Annie Brunton, patrz poprzednie odcinki. Otolia Retingerowa, Tośka. W Breńa Baja na Wyspach Kanaryjskich Malinowski mieszkał przez półtora roku po zakończeniu studiów. Wierzenia pierwotne i formy ustroju społecznego, Kraków 1915 G B . Shaw, Kandyd, 1896, drwił tam z ogólnego poglądu na ludz­ ką siłę i słabość i na dążenia walczących emancypantek. Kasia Chłapowska była przyjaciółką Otolii Retingerowej. Malinowski jeszcze w październiku 1913 roku starał się w AU o „udzielenie mu zasiłku z funduszu obrotowego fundacji s'p. W. Oslawskiego (...) celem przeprowadzenia badań z zakresu socjologii.(...) ma za­ miar pracować nad zagadnieniami odnoszącymi się do ogólnej teorii wie­ rzeń pierwotnych oraz nad etnologią ludów Afryki Północno-wschodn." Zarząd A U na posiedzeniu 10.1.1914 przyznał Malinowskiemu zasiłek w kwocie 300 koron. Patrz opracowane przeze mnie Listy Bronisława Malinowskiego, w: M.Flis, A.K. Paluch, Antropologia społeczna Broni­ sława Malinowskiego, Warszawa 1985, s. 271-272. Nie wiadomo czy chodziło o to stypendium czy o jakieś' inne, o które jeszcze się starał. I 4 5 6 7 8 9 Możemy tutaj przywołać wspomnienia pani Tośki o swych wizy­ tach u Conrada: „Mieszkał podówczas z rodziną w Capel House, w hrab­ stwie Kent. Mały, skromniutki domek stał w odosobnieniu od wsi, wej­ ście oplatały gałązki pnącej rośliny, nie pomnę już jakiej. Wokoło były łąki, liściaste laski, miły spokojny krajobraz, pełen prostoty i pogody. Je­ chało się z Londynu parę godzin do niewielkiego miasteczka Ashford. Tam na stacji po raz pierwszy zobaczyłam Conrada". T. Zubrzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, t. 9, s. 122 1 0 Mówi! „dużo o literaturze, ulubionych autorach, o francuskich mi­ strzach słowa, których podziwiał. Mówił wtedy chętnie po francusku. W angielskim miał zawsze bardzo wyraźną cudzoziemską wymowę. Po polsku mówił czysto, swym przemiłym ukraińskim akcentem. Czasem brakło mu jakiegoś słowa, wpadał znów we francuski", tamże, s. 124 J. Conrad, The Return, 1897 (Powrót). Najbardziej nielubiany przez autora utwór. Nowela o rozkładzie mieszczańskiego małżeństwa. Widać, że Malinowski odnosił treść Powrotu do swej własnej sytuacji. Notes & Queries on Anthropology, London 1912, wyd.4, B. Freire-Mareco i J.L. Myres (eds) były jakby podręcznikiem prowadzenia ba­ dań terenowych opracowanym przez W.H.R. Riversa, zawierały indeks kwestii, które muszą zostać poruszone. W duchu N . & Q. napisana zosta­ ła pierwsza monografia terenowa Malinowskiego, The Natives of Mailu, patrz: M . Young, Introduction w: Malinowski among the Magi, London 1988 II 12 214 zmiernie sympatyczni ludzie. Wracam ku tramowi. Znajomy konduktor, przypominający Litwiniszyna . Dużo pijaków. W ogóle w Brisbane nie czuję się bardzo dobrze. Silna tre­ ma przed tropikami; wstręt do gorąca i duszność - rodzaj pa­ nicznego strachu przed możnością tak strasznego upału, jak ten, który miałem w Czerwcu i Lipcu. Zastrzykuję arszenik, po sterylizacji szprycy w kuchni. W Sobotę (dzień elekcji) ra­ no jadę do muzeum ażeby ofiarować książkę dyrektorowi, potem załatwiam lekarstwa (kokainę, morfinę i emetynę) i wysyłam rekomendowany list do Seligmana oraz szereg l i ­ stów do Mamy. Po zapłaceniu przesolonego rachunku jadę na statek. Gru­ pa osób odprowadzających; o 12A wyjeżdżamy. Mayowie stoją na brzegu; patrzę na nich długo przez lornetkę i macham chustką - czuję że żegnam się na pewien czas z ludźmi mnie życzliwymi i z cywilizacją. Jestem dość przygnębiony; mam zasadniczą tremę i nieufność, czy podołam zadaniu, które mam przed sobą. 54 J 13 Szpotańscy byli bliskimi krewnymi Malinowskiego ze strony mat­ ki, wydaje się, że odwiedzał ich także z powodów finansowych. Może chodzić o kuzynkę Mancie. August Zaleski (1883-1972), dyplomata, z wykształcenia historyk; podczas I wojny świat, działał w Wielkiej Brytanii jako emisariusz obo­ zu niepodległościowego. Od 1918 w pracy dyplomatycznej (na placów­ kach w Szwajcarii, Grecji, Włoszech); 1926-32 Min. Spraw Zagr, także w rządzie Sikorskiego. 14 15 16 Żenią Zielińska była malarką, przyjaciółką Żuławskich, którą po­ znał zapewne u nich w Zakopanem. Bardzo się w niej kochał. Tej miło­ ści dotyczą wcześniejsze dzienniki. Józef Rydel prowadził Biuro Akademii Umiejętności jako jego Adjunkt. Józef Rostafiński (1850-1928), botanik, prof. UJ, dyrektor ogrodu botanicznego, aktywny członek A U . Z tego powodu mógł mieć z nim Malinowski kontakty. 17 18 19 August Witkowski, ur.1854, fizyk, prof. UJ, członek A U , jeden z najważniejszych mentorów Malinowskiego zmarł 12 stycznia 1913. Edward Strassburger (1882-1923), ekonomista, prof. uniw. w War­ szawie od 1916, zwolennik kooperatywizmu, w którym widział urzeczy­ wistnienie ustroju społ. opartego na zasadach sprawiedliwości spol. Jerzy Żuławski (1874-1915), pisarz, miłośnik i znawca Tatr, zmarł na tyfus jako żołnierz Legionów Polskich. Bolesław Ulanowski (1860-1919), historyk i prawnik, prof. UJ, Sekretarz Generalny AU od 1901. Pani Maria Witkiewiczowa prowadziła od 1912 r. pensjonat „No­ sal" na Bystrem, bez większego powodzenia zresztą. 2 0 21 2 2 2 1 2 4 Pensjonat „Konstantynówka" prowadziła p. Aniela Zagórska, ku­ zynka Conrada i matka późniejszej jego tłumaczki, też Anieli. W Lowranie na płw. Istna przebywał na kuracji Stanisław Witkie­ wicz, spędził tam kilka lat (1908-1915). Karol Szymanowski mieszkał wtedy w „Nosalu" u p. Witkiewiczowej. Malinowski w młodości często mieszkał u znajomego gazdy na Olczy. J. Conrad, Nostromo, 1904 Może chodzić o Maurycego hr. Zamoyskiego (1871-1939), polityka i działacza wielu organizacji kulturalnych i oświatowych. Z późniejszego fragmentu wynika, że Malinowski także u niego szukał pomocy finansowej. G.C. Seligman, Brytyjski antropolog, autor min. The Melanesians of British New Guinea, 1910 ' Zdzisław Jachimecki (1882-1953), muzykolog i kompozytor, późniejszy prof. UJ, przyjaciel K. Szymanowskiego. W 1914 został 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 J �członkiem Komisji Etnograficznej AU (a w 1947 czł. zw.), mógł to być, poza towarzyskim, powód spotkania z Malinowskim. Maria Antonina Czaplicka (1886-1921), studiowała w Londynie i Oxfordzie (jako stypendystka Kasy im. Mianowskiego), od 1912 wy­ kładała etnologię na uniw. oxfordzkim (była pierwszą wykładowczynią w dziejach tej uczelni), londyńskim i bristolskim. W latach 1914-15 pro­ wadziła badania terenowe na Syberii, jako uczestniczka wyprawy nau­ kowej, finansowanej przez uniwersytety w Oxfordzie i Filadelfii. W szczególności badała kulturę Tunguzów u ujścia rzeki Jenisej i kultu­ rę Samojedów. Prace na ten temat przyniosły jej duże uznanie choć mia­ ła kłopoty z uzyskaniem stałej posady. Problemy te wraz motywami na­ tury sentymentalnej spowodowały jej samobójczą śmierć. Patrz D. Col­ lins i J. Urry, A flame too intense for mortal body to suport, „Anthropology Today" 1997, vol.13, no 6, s.18-20. W roku 1998 ma zostać wyda­ na czterotomowa edycja Collected Works Czaplickiej przez Curzon Press. 3 2 3 3 Roger Fry (1866-1934), brytyjski historyk i krytyk sztuki. Mali­ nowski przyjaźnił się z jego siostrą. Westermarck (1862-1939), socjolog, filozof i antropolog, wykładał na uniwersytecie w Helsinkach i Londynie. Malinowski w czasie swych studiów w LSE pracował pod jego kierunkiem. 3 4 3 5 Nieoceniona pani Otolia tak tę wizytę wspominała: „Nastał dzień wielki, gdy Conradowie z chłopcami przybyli do Londynu i zamieszkali u nas. - Byłyśmy obie z moją irlandzką gospodynią pełne obaw i niepo­ koju, czy dogodzimy tak miłym, rzadkim gościom? - Mieszkanie, choć szczupłe, dało się urządzić dość wygodnie. Goście zajęli dwa pokoje na piętrze, nie przeczuwając, że gospodarstwo mieszczą się z trudem na ka­ napkach na dole. - Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, umeblowanych 'apartaments', urządzone wyjątkowo niebanalnie przez artystę malarza. - W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam, przyj­ mowałam upragnionych gości z biciem serca młodej i niedoświadczonej pani domu", Zubrzycka, op. cit., s. 141 1 6 Jan Lewiński (1885-1930) ekonomista. Studiował w Antwerpii, Londynie, Berlinie, Brukseli (gdzie się doktoryzował) i Lipsku W 1912 przedstawił cykl wykładów w L.S.E., które ukazały się drukiem pt. The Origin of Property, London 1913, po polsku w „Ekonomiście". W 1913 podjął próbę habilitowania się na jej podstawie w UJ. Próba ta nie powio­ dła się mimo pochlebnych opinii. Po wojnie pracował jako prof, ekono­ mii na kilku polskich uniwersytetach. 3 7 Robert Mond, jak pisał w Podziękowaniach na wstępie Argonau­ tów Zachodniego Pacyfiku sam Malinowski: „umożliwił mi tę pracę przyznając mi przez pięć lat (1914 oraz 1917-1920) Stypendium Podróż­ ne im. Roberta Monda (Uniwerytet Londyński) w wysokości 250 funtów rocznie" Pudełko było potrzebne Witkacemu na farby, gdyż obawiał się, że w tropikach zjedzą mu je mrówki. Andrzej Strug (1871-1939), prozaik i publicysta, działacz socjali­ styczny i niepodległościowy w latach 1907-14 przebywał w Paryżu, gdzie wstąpił do PPS-Frakcji Rewolucyjnej i uczestniczył w pracach Związku Strzeleckiego, członek POW. 3 8 5 9 4,1 Dagoba to typ monumentalnego relikwiarza buddyjskiego wystę­ pujący na Ceylonie (odpowiednik indyjskiej stupy) Witkacy musiał być rzeczywiście w fatalnym stanie, bo 2.VII. 1914 napisał list do „Władz Ceylonu" wyjaśniający powody swego planowa­ nego samobójstwa: „Po utracie mojej narzeczonej, która popełniła samo­ bójstwo, przed czterema miesiącami chciałem się zabić. Moja rodzina doradziła (!) mi udanie się w podróż. Mój przyjaciel (jeden z dwóch mo­ ich najlepszych przyjaciół) wybierał się właśnie na Nową Gwineę z wy­ prawą naukową. Był tak uprzejmy, że do sumy, jaką rozporządzałem, po­ życzył mi pięćdziesiąt funtów szterlingów i zabrał mnie ze sobą w bar­ dzo złym stanie psychicznym, na skutek czego miał wiele kłopotów. On był tak dobry jak najlepszy brat. I jest mi bardzo przykro, że jestem zmu­ szony popełnić wobec niego taką niegodziwość i opuszczam go w jego niebezpiecznych wędrówkach. Ja jednak widzę, że podróżowanie za­ miast poprawić mój stan sprawia mi okropne cierpienie, ponieważ fakt, iż ja mogę oglądać piękne rzeczy, których Ona nigdy nie zobaczy, czyni mnie w najwyższym stopniu nieszczęśliwym. Jeszcze bardziej niż byłem poprzednio. (...) Proszę wybaczyć mój okropny angielski" S I . Witkie­ wicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, s. 77-78 4 1 4 2 Artykuł ten pt Z podróży do tropików, ukazywał się w częściach w piśmie „Echo Tatrzańskie" dopiero w 1919 roku (nr 15-18). Przyjadę le musieli na gorąco wymieniać wrażenia bo oba teksty są do siebie bar­ dzo podobne (przynajmniej w warstwie opisowej). Osoba, o której mowa pochodziła ze znanej australijskiej rodziny przyrodników: Albert A.C. Le Souef był dyrektorem Ogrodu Zoologicz­ nego w Melbourne. Trzech jego synów kontynuowało te zainteresowa­ nia: Dudley odziedziczył stanowisko ojca i pisał książki o przyrodzie au­ stralijskiej; Albert prowadził ZOO w Sydney; Ernest (1869-1937), który gościł Malinowskiego, był dyrektorem Ogrodu Zoologicznego w Perth. 4 3 4 4 William John Dakin (1883-1950), zoolog. Wykładał w Belfaście, Liverpoolu i Londynie, w 1913 otrzymał tytuł pierwszego profesora bio­ logii na nowoutworzonym Uniwesytecie Australii Zachodniej. Był także doradcą rządowym. Durack, tak nazywała się duża rodzina farmerów-pionierów, którzy pierwsi rozpoczęli hodowlę bydła na wielką skalę w zachodniej Australii. Chodzi zapewne o specjalne wydawnictwo z okazji kongresu Bri­ tish Association for the Advancement of Science, którego członkami w 1914 roku stali się obaj podróżnicy. Mieli z tego powodu bezpłatne bi­ lety kolejowe w Australii podczas trwania zjazdu. Patrz, L. Paszkowski, Malinowski i Witkacy w Australii, „Wiadomości", Londyn 1972, nr 41, 43/44 4 5 4 6 4 7 Alfred C. Haddon (1855-1940), „ojciec antropologii w Cambrid­ ge", z wykształcenia zoolog, prowadząc badania przyrodnicze nad cie­ śniną Torresa doszedł do wniosku, że bardziej pilne jest badanie tamtej­ szych krajowców. Następna wyprawa (1898) miała już charakter antro­ pologiczny i uczestniczli w niej m i n . : W.H.R. Rivers, CS. Myers, W. McDougall, C G . Seligman. 4 8 Sir Oliver Lodge, wybitny fizyk, zainteresowany także problema­ tyką psychologiczną, opublikował także szereg prac usiłujących połą­ czyć religijny i naukowy punkt widzenia. Od 1900 był rektorem uniwer­ sytetu w Birmingham. Fritz Grabner (1877-1934), etnolog niemiecki, wybitny przedsta­ wiciel podejścia kulturowo-historycznego w etnologii. Z wykształcenia historyk. Razem z B. Ankermanem twórca koncepcji kręgów kulturo­ wych. Nigdy nie przeprowadził badań terenowych. Gdy znalazł się w Australii na zaproszenie rządu australijskiego, wybuch I wojny świat, uniemożliwił mu prowadzenie badań, gdyż został internowany i wypu­ szczony dopiero w 1919 r. Jednak wykorzystał ten czas na studia, po­ równując mity ludów indo-europejskich, mongolskich, polinezyjskich i hamicko-semickich, a także badając kalendarze starego i nowego świata. 4 9 5 0 Firma „Burns, Philp and Co. Ltd" między innymi obsługiwała l i ­ nię parowców z Australii do Nowej Gwinei a także prowadziła tam roz­ ległe i nteresy. Malinowski zapewne chciał kupić u nich bilet na statek do Port Moresby. Alfred Reginald Radcliffe-Brown (1881-1955) jeden z najwybit­ niejszych antropologów pierwszej połowy X X wieku, współtwórca współczesnej antropologii „społecznej" jako generalizującej nauki teore­ tycznej. Pierwotnie chciał studiować w Cambridge nauki ścisłe, ale jego tutor, entuzjasta Frazera, skierował zainteresowania swego ucznia w kie­ runku „nauk moralnych". Istotne znaczenie miały także kontakty z Riversem, Haddonem i Myersem. W latach 1908-14 był członkiem Trinity College w Cambridge. 51 5 2 Elton Mayo (1880-1949), twórca socjologii i psychologii przemy­ słu. Połączył zainteresowania psychonerwicami i „myśleniem obsesyj­ nym" z antropologicznym podejściem do kultury i struktury społecznej B. Malinowskiego i A R . Raddcliffe-Browna. Jeśli chodzi o metody ba­ dawcze zaadoptował metodę wywiadu psychologii klinicznej do antro­ pologicznych badań terenowych i zastosował je w badaniach organizacji przemysłowych. 5 3 Prawdopodobnie chodzi o Johna Douglasa, który był specjalnym komisarzem Brytyjskiego Protektoratu Nowej Gwinei (1886-1888). Tak przynajmniej twierdzi autor przypisów do A Diary... Józef Litwiniszyn był kolegą gimnazjalnym Malinowskiego i jego bliskim przyjacielem. Studiował górnictwo w Leoben w Austrii. Kore­ spondowali ze sobą przez kilka lat (listy Malinowskiego w posiadaniu prof Jerzego Litwiniszyna). 5 4 215 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0be01e35dd3f540ac565c689aa0bf28f.pdf 54a6146060aa9bfcd7527a924db6a011 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2600 Title A name given to the resource Dziennik w ścisłem znaczeniutego wyrazu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.96-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dziennik w ścisłem znaczeniu tego wyrazu Bronisław M a l i n o w s k i Od Redakcji Tym razem prezentujemy początkowy fragment ostatniego zeszytu, który stanowi większość tomu opublikowanego w 1967 jako A Diary in the Strict Sense of the Term, New York 1967. Tytuł angielskiego przekładu i wydania był wzię­ ty z tego właśnie zeszytu. Malinowski zapisywał go w okresie od listopada 1917 do lipca 1918. Są to notatki dość syste­ matyczne i służą w dalszym ciągu pracy nad sobą. W zapiskach tych dochodzi jednak element nowy: pojawia się przyszła żona Elsie Rosaline Masson, która staje się główną postacią, muzą i powierniczką młodego antropologa. Fragmenty korespondencji pomiędzy Elsie R. Masson i Bronisławem wydane przez Helenę Wayne (Malinowską) w dwutomowej edycji: The Story of a Marriage: The Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson, Routladge 1995 publikowaliśmy na tych łamach (por. „Konteksty" 1997 nr 1-2; nr 3-4). Sylwetkę Elsie Masson przedstawiła też Helena Wayne w swoim artykule Wpływ kobiet na życie i dzie­ ło Bronisława Malinowskiego („Konteksty" 1997 nr 1-2). Malinowski wyrusza w swą trzecią i ostatnia wyprawę: spędza miesiąc w Samarai (na wschodnim krańcu Nowej Gwi­ nei), by w końcu dostać się znów na Trobriandy, gdzie spotyka znane krajobrazy, znanych ludzi i ciągle jeszcze nie do końca poznane problemy. Takim właśnie problemem okaże się wymiana kula. W poniższym fragmencie odbijają się najlepiej wszystkie te cechy Dziennika, na które w swoim omówieniu zwracał uwagę James Clifford - trudna sytuacja badacza antropologa, jego wyobcowanie, stany znużenia i zniechęcenia, a przede wszystkim swoista polifoniczność, poliglotyczność i heteroglosja w samej strukturze tekstu : „»Polski« dziennik jest nie­ zwykle wielojęzyczny. Mario Bick, którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne 'posortowanie tej lingwistycz­ nej mieszaniny', precyzuje, że Malinowski pisał 'po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiście terminów pochodzących z języków tubylczych' (były to czte­ ry języki: motu, mailu, kirwiński i pidgin)." (Por. James Clifford, O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski, „Konteksty" 1992 nr 3^1). (Z.B.) Dzień za dniem, bez wyjątku, będę tu spisywał zdarzenia mego życia w historycznym porządku. - Co dzień, sprawdza­ nie z dnia poprzedniego: zwierciadło zdarzeń, mozolna oce­ na, wyodrębnianie sprężyn życia, plan na dzień następny. Ogólny plan zależy przede wszystkiem od stanu zdrowia. Teraz jeżeli będę silny, mam zamknąć się w pracy, wierności dla mojej narzeczonej, i celu pogłębienia życiowego w teni samem znaczeniu, w jakiem pracowałem dawniej. Samarai. 10.11.17. Wczoraj: rano wstaję koło 6 i 'A (poprzedniego dnia po­ szedłem spać wcześnie); czytam dziennik (kawałek, który na­ pisałem uprzednio), czytam nowelki O. Henry. Chwile gwał­ townej tęsknoty za E.R.M. Przypominam sobie jej fizyczną obecność, uczuciową atmosferę bezpośredniego wrażenia: spotyka mnie na schodach Library, przychodzi do mnie rano i budzi mnie itp. - Koło 12 wychodzę, idę naokoło wyspy, droga błotnista, dzień deszczowy, chłodny, powiew od gór (pokrytych śniegiem?). Jem lunch i gadam z Solomonem, po­ 1 96 południu drzemka, budzi mnie okrzyk KAYONA [nazwa stat­ ku] - pomieszałem to imię z ITAKĄ. Idę do Banku, B[urns]P[help]&B.N.G. (Mr. Wilkes, który mówił ze mną o Thomasie i dał mi parę fotografii, zaprasza mnie na wieczór któregoś dnia). Potem szpital; w myśli picuję się do „matrony" [siostra przełożona], która wydaje się przystojna i bycza. Teddy [Auerbach] opowiada o kopalniach złota share'sach [share - akcja] i claimsach [claim - działka], zabawny żar­ gon. Idę znów naokoło (spotykam 2 chłopców z Mailu); ko­ lacja, rozmowa z Salomonem i Capt. Hope, który advancuje [advance - wysuwać] paradox, że all busines is gambling [ca­ ły biznes jest hazardem], poczem ja definjuję socjalizm jako usunięcie gamblingu z business'u. Wstrętne facety z tropikal­ ną rozlazłością i [?]. Wieczór idę do szpitala, gdzie Teddy opowiada historje o „holding court"(Comaia który przerywa „you bloody liar" [przeklęty kłamca]; i inny facet, który mówi Campbellowi [??] & potem oskarża go o to, że [?] bo­ ys to get money). Mówimy o Sabaku i t.p. Przez ten czas, podświadomie czekam, ażeby być przedstawionym nursie. Idę o 9=tej z jakimś facetem. Siedzę do 10'A i picuję się do Mrs. Cofton, która jest niegłupia, jakkolwiek bardzo niekul­ turalna. W myśli macam ją i rozbieram, i rachuję, ile czasu by �mi zabrało, ażeby ją obłapiać. Przedtem jeszcze mam myśli lubieżne o L.P W ogóle zdradzam złotko [Elsie] w myśli. Moralna strona: dodatnio notuję brak czytania powieści i tendencję do skupiania się; ujemnie: picowanie się w myśli do matrony: lubieżne powroty do L.P. Także fatalna tenden­ cja do „karania" i parania się w myśli z wszystkimi tymi dra­ niami, którzy mi tu dokuczają, zwłaszcza z Murrayem. To ka­ ranie przybiera zwłaszcza formę ironicznych uwag w przedmowie do Magn[um] Opus, w przemowie w Royal Society po odczycie Murraya, w uwagach zwróconych do je­ go brata. Poram się też i peszę Stronga, B.P, Campbell'a i.t.p. - Z drugiej strony, jasno sobie zdaję sprawę ze śmieszności tego i postanawiam tego już więcej nie robić. Dziś rano napróżno wyglądam Itaki. Zdaję sobie sprawę, że jeżeli zdołam opanować moralną stronę mojej chwilowej anarchii, wejść w głęboką samotność i rozpocząć nieugięte pisanie dziennika, to czas mój spędzony tu nie będzie na dar­ mo. - A więc na przyszłość E.R.M. jest moją narzeczoną i więcej, istnieje dla mnie tylko ona i nikt inny; nie wolno mi czytać powieści, chyba że jestem chory albo w stanie gwał­ townej depresyi; oba stany należy przewidywać i vorbeugen [zapobiegać]. Celem mojego pobytu tutaj jest praca etnologiczna; która musi mnie pochłaniać, za wykluczeniem wszy­ stkiego innego. Nie wolno mi myśleć o „zemście" albo „ka­ rach" i brać serjo Spencera, Murraya, albo którąkolwiek inną świnię. 2 11.11.17. Niedziela. Wczoraj: rano piszę trochę, trochę „myślę" i tracę czas. Koło ll=tej idę do B.P. - brak jednej skrzyni. Potem do B.N.G. Kupuję buty, soczek. Ted. A. jest „źle wychowany" w stosunku do mnie. To mnie peszy i irytuje. Opanowuję to; wracam do domu, piszę list do Bramella. Lunch; pokazuję 3 Tedowi i Captainowi moją broszurę ; potem drzemka; piszę listy do Leily i do Taxacyi; idę do Spillera; Capt. siedzi tam wracając żółć na mieszkańców Samary i. Potem sam idę nao­ koło wyspy - lekkie zmęczenie, wątrobiastość; biegnę kawał­ kami; jem mało wieczorem; czuję się byczo, idę do Hintona; młody cokney, przystojny, z otwartą głową; opowiadający świńskie historje dowcipnie; interesuje się muzyką + śpiewa i komponuje karykatury sentymentalnych piosenek! Idę znów naokoło, Wenus świeci nad Rogeją; skupiam się; pragnę my­ śleć o przeszłości; zrobić syntezę roku przeszłego. Formułu­ ję pierwotne uczucie dla E.R.M., głęboką wiarę w nią, wiarę, że ma ona skarby do dania i cudowną moc rozgrzeszania grzechów. Stąd moje spowiedzi, stąd mówię jej „najgłębsze" rzeczy, które przeżywam. Pragnienie heroicznych i drama­ tycznych przeżyć i zwierzeń ostatecznych. Potem myślę 0 niej intenzywnie i płonę namiętną miłością do niej. Meeresleuchten [fosforescencja]: tajemniczo, leniwie ogień zielony, zimny rodzi się w fali gaśnie znowuż. Wracam, piszę do El­ sie. - Moralnie trzymam się nieźle. Lubieżne myśli o Leili tłumię wspomnieniem zasadniczo odmiennego stanowiska w stosunku do L.P. i E.R.M. - (Silna fala uczuciowa dla Paw­ ła i Jadwigi ). Nie myślę prawie całkiem o „prześladowaniu" 1 przyjmuję wszystkie ewentualności spokojnie i swobodnie. Postanawiam dziś spisać wspomnienia z Melbourne dla sie­ bie; 4 Poniedziałek 12.11.17. Wczoraj: po napis[aniu] dziennika lecę na krótki spacer. Dzień pogodny i chłodny powiew, ale mocny upał słońca. Czuję się b. dobrze ze zdrowiem; potrzeba fizycznego ruchu, biegnę drogą. Po śniadaniu pragnę się zabrać do retrospek­ tywnego] dziennika. Trochę branzluję czas, przeglądam Syd­ ney Mail, ilustracje. Biorę od „Capitaina" moje dzieła i niosę 97 �do Hintona. Capt. robi uwagi o nieinteresującości tutejszych nativow i ich niewdzięczności. - Potem z przerwami i odchy­ leniami piszę retrospektyw schematycznie. Koło 12'A gimna­ styka: czuję się po temu. Upał szalony. Po lunchu czytam Swinoburego [Swinburne ]. Kładę się spać, leżę, ale nie śpię; odganiam myśli lubieżne. Wstaję o 3=ciej z Tedem wygląda­ my Itaki; Tedowi nawet za gorąco. Jestem wypuffowany, tak, że nie mogę nic intenzywnie robić. Piszę listy: Mayowie, Boreniusy, Elsie. Idę do kąpieli; do Spillera, gdzie mówimy 0 statkach, które wrecnęły [wreck - rozbiły się] i o czarnej fe­ brze. Potem naokoło: mnóstwo ludzi i boyów, którzy jedzą coconuty [orzechy kokosowe] i grają na flecie. Native półcywilizowany, włóczący się po Samaryi, jest dla mnie czemś apriorycznie wstrętnem i nieinteresującem. Nie czuję bynaj­ mniej natchnienia, ażeby pracować nad niemi. Myślę o Elsie 1 przypominam fazy naszej ostatniej miłości, skojarzonej z socjalistami. Obiad; rozmowa na werandzie z Capt. o poli­ tyce angielskiej. Jego nerwowo namiętne inwektywy na Asquitha; jego osobista znajomość ze Smithem, Botha etc. etc. Jego obrona konserwatyzmu. Ja kiwam głową i zgadzam się, potem ja wygłaszam antyniemiecką tyradę (właściwie to jest głupie z mojej strony). Rozmowa z 3 córkami hotelu. Ich wycieczka na mainland, ich orchideje i ich ideje: dama, która maluje wszystkie kwiaty itp. itp. Wieczorem macam wątrobę kelnerki i dostaję erekcyi, zamiast napisać parę wierszy do Elsie. Zasypiam łatwo i prędko. Morale: najważniejszą rzeczą jest eliminowanie stanu roz­ prężenia, czyli pustki wewnętrznej, w których źródła wewnę­ trzne nie wystarczają. Jak np. wczoraj popołudniu, kiedy nie wiedziałem, do czego się zabrać; lub wieczorem, kiedy traci­ łem czas poruszając się po linii najmniejszego oporu pod­ świadomej lubieżności (gadanie z babami). Powinienem ja­ sno i wyraźnie czuć siebie w oderwaniu od obecnych warun­ ków życia, które same sobie nie istnieją dla mnie. Metafizycznie: tendencja rozprężania się, gadania, robie­ nia podbojów jest zwyrodnieniem tendencyi twórczej; odzwierciedlania rzeczywistości we własnej duszy. Nie wol­ no pozwalać na to zwyrodnienie. Myślę, jak sformułować Sa­ marai dla Elsie i jej książki: sprzeczność między malowniczością pejzażu i poezją wyspy na oceanie a marnością tego życia tutaj. 5 Wtorek 13.11.[ 17] Wczoraj: idę naokoło wyspy i piszę dziennik na ławce. Lekkie zmęczenie i ucisk na oczy i głowę (chinina?). W domu piszę retrospektyw Melburnski. O 10 i Ъ idę do B.P. i proszę Burtona, żeby mi poszukał zaginionej kiesy Stasia. Herbata (morning tea) u Hendersonów; orchideje i paprocie. Wymoczkowata Mrs Smith mówi mi o P=t Darwin ja [o] Elsie - wy­ mieniam jej nazwisko. Potem w domu; czytam folk tales w Seligsie. Drzemię przed objadem. Drzemię po ob[jedzie] 0 3 i Чг showerbath [prysznic]; potem znów czytam. Brak mi sprężyny do skończenia dziennika. O 5 = tej idę naokoło wy­ spy. Po objedzie namiętna tęsknota z E. „Gdybym mógł wstać 1 iść do niej piechotą, tobym zaraz zaczął iść. Takaż tęsknota popołudniu. - Koło 4 i 'A, kiedy kończę czytanie Seligsa, me­ tafizyczna tęsknota, uwięzienie w istnieniu, symbolizowane wyspą. Wstać, iść naokoło, szukać, co się kryje za węglem tylko uciekam przed samym sobą, zamiana jednego więzienia na drugie. Wieczorem gadam z Tedem, decyduję się czekać na Itakę - ażeby dostać boyów w Dobu. Idę z nim do szpitala. Hartley, sympatyczny facet, opowiada o Nelsonie, który wy­ grzebał się z nędzy i który na próżno oczekuje żony każdym 98 statkiem. Idę naokoło wyspy. Gwiazdy się jarzą; morze fosfo­ ryzuje. Wracam do domu - myślę o E.R.M. cały czas, piszę do niej. - Uczuciowo, moja miłość do niej - silna, głęboka, prze­ nikająca wszystko - jest głównym elementem mego życia. Myślę o niej jako o mojej przyszłej żonie. Czuję głęboką na­ miętność - opartą na duchowem przywiązaniu. Jej ciało jest jakby sakramentem miłości. Chciałbym jej powiedzieć, że jesteśmy zaręczeni, że pragnąłbym mieć wszystko otwarcie i publicznie ustanowione. Ale doświadczenie z N[iną] Stir­ ling], której oświadczyłem się zbyt impulzywnie i przedwcze­ śnie, skłania mnie do umiarkowania w słowach. - Jestem wciąż skupiony i spokojny. Upały nie męczą mnie zbytecznie. Przyjmuję chwilowe uwięzienie w Samarai, jako rzecz nieu­ niknioną i dobrą, o ile czas ten poświęcę na skupienie się i na przygotowanie się do pracy etnolog. Wyeliminowałem lubież­ ne rozproszenia myślowe, i popędy powierzchownej flirtacyi, np. chęć zapoznania się z byczemi kobietami tutaj (zwłaszcza matron); w ogóle staram się pokonać metafizyczny [?]: wsiech nie pieriejebiosz! Myśli: pisanie dziennika retrosp. daje mi du­ żo, refleksyje: dziennik jako „historya" faktów absolutnie do­ stępnych obserwatorowi, jednak pisanie dziennika wymaga głębokiej wiedzy i daleko idącego trainingu; zmiana teore­ tycznego punktu widzenia; doświadczenie w pisaniu dopro­ wadza do zupełnie innych rezultatów, nawet nie zmieniają[c] obserwatora. Cóż dopiero u rozmaitych obserwatorów! A więc nie można mówić o objektywnie istniejących faktach: teorja stwarza fakty. A więc nie ma historyi jako wiedzy odrębnej. „Historya" jest obserwacją faktów w myśl pewnej teoryi; zastosowaniem tej teoryi do faktów, jak ją czas rodzi. Życie, które leży za mną, mieni się opalizującą różnorodno­ ścią barw. Niektóre rzeczy uderzają i pociągają mnie. Inne są martwe. Miłość do E., która podczas trwania była dość bez­ władnym elementem, teraz mieni się różnorodnością barw. Sprężyna intelektualnych interesów (praca naukowa; plany socjologiczne; dyskusje z Pawłem) nie mają tego napięcia. Ambicje i żądza działania i formułowania się, są jeszcze bar­ dziej szare w retrospekcie. Środa 14.11.[17]. Wczoraj: rano pracuję nieźle nad dziennikiem - piszę in­ tenzywnie i nie tracę sprężyny. E.R.M. wciąż jest ze mną. Nie czytam powieści; czytam Swinburna; umiem jej listy i telegra­ my prawie że na pamięć i patrzę na jej fotografie. Popołudniu drzemka, czytam Seligmana; dusz; idę na spacer. Czuję się dość silny, wspinam się na górę, wciąż myśląc o Elsie. Po obje­ dzie siedzę i rozmawiam z Truthful James i Mrs Young o plan­ tacjach kokonutowych i o kauczuku. Potem idę do Leslie's Ho­ tel, skąd zabieram młodego faceta i idę spacerem naokoło wy­ spy. Pijemy ginger ale [piwo imbirowe]; potem idę do Hinto­ na; oglądam jego szyldkret. Stamtąd wracam do domu i piszę list do E.R.M. W nocy „biblja" na czysto fizjologicznej podsta­ wie (zbyt dużo jem, zwłaszcza pieprznych rzeczy). Dziś. Wstaję o 6 i 'A; sail-o! [okręt na widoku!] Makumbo o 7 i 'A jest już u warfu [wharf - przystań]. Idę na spacer po cienistej stronie wyspy. Piszę list do E.R.M. i N.S., przeglą­ dam resztę listów, dopisuję je, pieczętuję. Rekomenduję list do E.R.M. Idę na statek. Capt. Hillman stawia mi claret & so­ da. Dyskusja z komendantem Burrows o Niemieckiej administracyi. On chwali ich systematyczne, efficient [sprawne] szpitale; ich troskę o dobrobyt nativow. Ja ganię i chwalę laissez faire. On rżnie na Sacre Coe[u]r w Niemieckiej] N[owej] G[winei] i chwali Marist Mission. - Potem wracam do miasta; ginger ale z Tedem i kapitanem Hillm[anem]. �Wracam na statek. Oddaję paczkę [Mc] Crannowi i piszę list do Khunerów. Rozmowa z Higginsonem i komendantem 0 naturalnych zjawiskach etc. - Potem lunch; mówimy o et­ nografii. Patrzymy na chart [mapę] niemiecką, niemieckiej Gwinei. Opowiada mi o swoich eksperiences [experiences doświadczenia], o różnorodności krajowców na różnych wy­ spach; o niemieckich kolonistach, zwłaszcza o Doiły Parkin­ son i jej matce, i ciotkach. O 3 i 'A wracam do domu, gawę­ dzę z Ramsayem. Wracam na statek: rozmowa z Dr. Harse 1 komendantem o Niemieckiej administracyi, o Rosyi i o wojnie. Czwartek 15.1 Ц П ] . Wczoraj: o 5=tej idę naokoło wyspy i czuję potrzebę exer­ cise [ćwiczeń]; piszę dziennik na ławce. Jestem trochę pod­ niecony i rozproszony dniem spędzonym na statku. Idę na cy­ pel na górkę i patrzę na morze. E.R.M. jest ciągle ze mną. (Ale zupełnie nie pamiętam, o czem myślę na tym spacerze!) Aha: między innymi interesuje mnie przyroda. Poprzedniego wieczora: jadowita verdigris Sariba wbita między morze ko­ loru rozpalonej czy fosforyzującej magenty, z poolami tu i tam zimno niebieskiego refleksu; odbłysk na wodzie różo­ wych chmurek i elektric-green czy saxe-blu nieba. Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, peł­ nym błękitem; pagórki mieniące się głębokimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płonących skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż. - Chciałbym ją tu mieć. Wracam, sły­ szę na gramofonie „chłopcze ty, spełń me sny" i chwyta mnie chandra za winem życia. Żal że E.R.M. nie tańczy w moim stylu. Adage [przysłowie]: „kto tańczy ze sobą dobrze, ten nie będzie żył w zgodzie". - Spotykam Mrs. Henderson, Baldie i Annie. Rozmowa, staram się być interesujący. Zawsze baby! - Po kolacyi rozmowa z Capt. Hopem, który mnie obdarowu­ je swymi favours. Potem rysuję plany grzebieni. Szyldkretomania. Idę naokoło wyspy z młodym facetem, który przyje­ chał ze mną i jest u B.P. Uskarżamy się na niegościnność Samarai; opowiada mi swoją historję. - Rozmowa z babami hotelowemi. Idę spać, myślę o Elsie. Sen: na rogu M.H. czekam na tram idący do Brighton [przedmieście Melbourne]. Patrzę i słucham, czy idzie. Łapię go na rogu. Żal, że jestem sam i że nie ma E.R.M. Myślę o tym dniu, w którym wrócę do Melb[ourne], ona spotka mnie na stacyi i będziemy znów ra­ zem jechali na [?] front. 6 Myśli: dziś rano - teorja świadomej akcji narodowej. A responsible collect 20 tys. zł ive action of a state [odpowie­ dzialne działanie zbiorowe państwa]. Teorja tego, co mówi­ łem E.R.M. w naszej 1. rozmowie, że nie ma sensu mówić o ..Anglii", „Niemczech", które „chciały", które „źle racho­ wały" i.t.p. Spiszę tę teorję dla E.R.M.! Plan zorganizowania ściśle naukowych dyskusji w R[oyal] A[anthropological] Institute]. Usunięcie of the hybrid, se­ mi popular meetings without any discussion; neither popula­ rizing science, nor giving any definite results [hybrydalnych, pół-popularnych spotkań bez żadnej dyskusji, ani nie popula­ ryzujących nauki, ani nie dających żadnych określonych wy­ ników]. Potrzeba: postawienia definitywnego zasadniczych problemów i jednolitości w pracy; udziału wszystkich, przynajmniej reprezentatywnych facetów w dyskusyi. a ma dzieci; wylany i ekskomunikowany; żeni się; krajowcy robią dla niego plantację; staje się naprawdę bogaty; przyję­ ty ponownie na łono kościoła (Father [?]) Także Miss Gofton opowiada mi o planterze, który po pijanemu, gwałtem, bie­ rze native girl [tubylczą dziewczynę] Chalfeart) 14 letnią; trzyma ją przez 2 lata wbrew jej woli; kupuje jej mnóstwo rzeczy; gramofon, maszynę i.t.p. Potem ona przywiązuje się do niego. On jeździ na południe; żeni się z białą; czarna ro­ bi awanturę; idzie do jego domu; zabiera maszynę etc. Biała dowiaduje się i opuszcza go, idzie na południe. - Potem ja idę do Higginsona, daję mu moje reprinty, rozmawiamy tro­ chę; wydobywa rzeczy z Custom shed [magazyn celny]. Rozmowa z Burtonem o szalonych upałach w W[est] Australia] i o jego secluded mode of living [samotniczy tryb życia] w Samarai. Wysoki barczysty facet z dystyngowaną twarzą i dobremi manierami. - Po lunchu przeglądam check­ book [książeczka czekowa]; listy Elsie i układam chronolo­ gię naszej znajomości. - Koło 4=tej ładuję kamerę, przygo­ towuję się. Fotografowanie E. i Smithów. Spacer przez pa­ górek, nieheroiczne zachowanie się w stosunku do psa. Wie­ czorem idę do Hintona; szyldkret; potem do Wilkesa, który pokazuje mi nieprzeliczone fotografje, nie daje mi nic do pi­ cia! Ból zębów Teda. Akces zmysłowości niezdyferencjowanej, który postanawiam przezwyciążyć. Myślę o E.R.M., ale gwałtowność tęsknoty stępiała. Prawie że pogodziłem się z losem mieszkania w Samaryi, zresztą niewątpliwie nie tra­ cę tu czasu! Sobota 17.11.[17] Zupełnie nie myślę o jeździe do Trobr[iandów]. Tak jak­ by tej możliwości nie było. Wczoraj: Dziennik retrosp. o E.R.M. rano intenzywnie przeżywam przeszłość tej jesieni kiedy ją poznałem. O ll=tej idę patrzyć na fotogr[afie], które się suszą, i piję morning tea z babami. Przedtem je­ szcze, biegam za Everettem i obstalowuję launch [szalupę] na po południu. Rozmawiam z Mrs. Mahoney i z facetem, Osborne z Rossell Ind. Zabawna ich niechęć do dania mi ja­ kichkolwiek informacyi. Po prostu lenistwo i rodzaj pustki, prawdopodobnie? Piję drink z Everettem i on mówi mi o ku­ la twierdzi, że Misima nie była w kuli, tylko Panaiati i Panapompom; Tubetube i Wari; a także Rogea - [??]. Po obie­ dzie jadę; poczucie „własności" i „rozbijania się" autom, łódkami. Cudny widok. Tropikalna gęstwa, głębokie cienie; jarzące się kwiaty hibisku. Siedzę przed native house [tubyl­ czym domem], gdzie przygotowują soi. Uczucie zdezorjentowania, które mam zawsze, gdy jestem w nowej nieznanej miejscowości między natywami. Zewnętrzne rzeczy, zagro­ dy, budowa domu, przygotowanie do soi [święto]; zarośnię­ te kawałki w wiosce, rozłożenie wiosek, to wszystko mnie pobudza, ale czuję impotencję i bezcelowość badań, jeżeli nie mam pozostać dłużej. Pejzaż, warunki, w których żyję to pobudza mnie niezmiernie do badań. W Samarai po pro­ stu nie mogę nic robić. - Myślę, na czem polega najgłębsza esencja moich badań: wykazać, jakie są jego [krajowca] główne pasje, jakie są motywy postępowania i cele. [Dlacze­ go boy „sign-onuje" [sign on - przyjąć się do służby]? Czy każdy boy, po pewnym czasie, gotów jest sign-offować?} Je­ go istotny, najgłębszy bieg myśli. Tu staje przed nami nasz własny problem: co jest istotą w nas? Wracam do Adolfa Bastjana: Universalgedanke [myśl uniwersalna], Volksgedanke [myśl ludowa] ect. 7 8 Piątek 16.11.[17] Wczoraj: rano pracuję nad retrosp. dziennikiem. Miss H.U. o 11 =tej herbatka, rozmowa o misjonarzu w [?], który Wracam, mając małą nadzieję, że [?] przyjedzie. Spesze­ nie 10/. szylingami Everetta. Niosę fotogrfafie] do Smitha. Po 99 �kolacyi idę z turtleshell [skorupa żółwia] do Leslie's pub; po­ tem wracam; rozmowa z Mrs Gofton, Charlie Leslie, piecho­ tą [?]. Potem wszystkie baby; piłuję w tylnej werandzie. Wieczorem w łóżku silna fizjolog. zmysłowos'ć i [?'.'] - Po spuszcz. się mys'le, że tylko E.R.M. kocham naprawdę fizycz­ nie. Morał: zaczynam „osiadać się" w Samarai: szyldkret; ba­ by; spacer, widok z mego okna - wszystko to przesiąknięte myślami o E.R.M. wystarcza mi normalnie. Chwilami jednak tęsknię za nią, chciałbym ją widzieć, powiedzieć jej jak ją ko­ cham, ile czasu z nią zmarnowałem na pół-miłość. Parę dni temu miałem rozpacz na myśl, że mogę nigdy jej, nie zoba­ czyć. Wczoraj znowuż, staram się uprzytomnić moją apatję, a nawet antypatję parę tygodni przed wyjazdem do Adelajdy. - Jestem rozproszony; zbyt mało piszę dziennika; zbyt dużo gadam i nie jestem sobą. Wczoraj po powrocie z Sariby chciałem czytać powieść. - W takich chwilach mam ostrą jakkolwiek powierzchowną tęskn[otę] za E.R.M. Gdyby ona tu była byłbym szczęśliwy? Skupić się, wrócić do pisania dziennika. Musisz się pogłę­ bić. Zdrowie ci dopisuje. Czas zebrać siły i być sobą. Opu­ szczaj chwile małych i marnych niepowodzeń, strat material­ nych itp. i badź sobą! Niedziela 1 8 . Щ 1 7 ] . Wczoraj: rano przychodzi Ginger, namawiam, targuję się; sign on; wydobywam papier fotograficzny; wracam, pi­ szę dziennik; w B.N.G., kupuję papierosy i jelly [galaretka]. Potem piszę retrosp. E.R.M. Po lunchu strzygę się i czytam głupi magazyn (który mi na każdym kroku przywodzi na myśl E.R.M.). Potem znowuż piszę; alarm, że Ithaka przy­ jeżdża; idę z Tedem na jatkę; pracuję nad grzebieniem; ko­ lacja; rozmowa z Mrs Gofton; siedzę i myślę o E.R.M. Spa­ cer naokoło wyspy; chwilami czuję się spokojny i szczęśli­ wy; chwilami rozpaczliwa tęsknota za E.R.M. i „życiem". Myślę o mojem przeznaczeniu; gdybym ja nie wrócił, ona by zapewne znów kogoś znalazła; myślę o Charles i o tern, że ja naprawdę mam przyzwoitą attitude [postawę] w sto­ sunku do niego i do jej przeszłości. Siadam na chwilę na ławce; gwiazdy; myślę o objektywnej rzeczywistości: gwia­ zdy, morze, olbrzymia pustka wszechświata, w której czło­ wiek się grzebie; chwile zlania się z objektywną rzeczywi­ stością, chwile w kt[órych] dramat wszechświata przestaje być stage [sceną], a staje się performance [przedstawie­ niem], są to chwile istotnej Nirwany. Przez moment myślę znowuż, że mogę jej nigdy już nie widzieć i rozpacz mnie chwyta. Szepcę jej imię w ciemną noc; chciałbym jej powie­ dzieć, że ją chcę za żonę; myślę o tern, jak zaanonsujemy to starym Massonom, gdyby mnie oni chcieli wiedzieć na tych warunkach, nie mógłbym żywić dla nich niechęci. Piszę do niej bardzo miłosny list. Postanowienie: spokojnie; bez zaciśniętych zębów; piszę dziennik retrosp., jako pracę przygotowawczą. Istotą tego jest spojrzenie w przeszłość, głębsze ujęcie życia (Wczoraj na wieczornym spacerze staram się pogłębić te myśli). Ale w tym celu musisz pisać dziennik i przypominać fakty w spo­ sób nieco formalny. Absolutnie wyeliminuj myśli zmysłowe; tylko miłość dla E.R.M. istnieje (wczoraj wieczorem myślami z L.P. itp. i ja­ sno uświadomiłem sobie, że z jednej strony piszę szczerze płomienne listy do Rózi [Elsie Rosaline], a równocześnie myślę o świństwach a la Casanova. Czytając mój list E.R. nigdy by nie podejrzewała mnie. - Uświadamiam sobie to i lubieżność odpada sama przez się). 100 Poniedziałek 19.11.[17]. Wczoraj: Deszcz rano, chłodny, chmurny dzień; w ogóle jak dotąd nie czuję gorąca. Chwilami zapominam, że jestem w tropikach, tak byczo się czuję subjektywnie. Niemniej energja jest zmniejszona pokaźnie. Po śniadaniu (mam lekki ból głowy z ciśnieniem od wewnątrz na gałki oczne) kładę się na chwilę. Potem retrosp. E.R.M. 20 po 10=tej biorę (w chwi­ li rozprężenia) magazyn i z obrzydzeniem i wbrew lepszym instynktom, czytam go aż do 20 po 11. Zwichnięty, idę na spacer, ażeby się skupić. Skupiam się i fala czułości do E.R.M. Myślę też, że powinienem jej pisać b=ej objektywne listy, zdając jej sprawę z moich wątpliwości (kiedy sobie sta­ ram przypominać jej braki fizyczne i kiedy przypominam i analizuję moją chwilową antypatję do niej; także opisać jej odpływy uczuciowe, w których jestem względnie obojętny i upadki moralne, kiedy picuję się do innych kobiet lub mam lubieżne myśli. - Na spacerze czuję się byczo fizycznie, po­ trzeba ruchu (rano zrobiłem dość dużo gimnastyki) i idę pod górę potem schodzę na dół. Siedzę na ławce, spotykam Osborne'a. Gadamy o Rossell Ind, facet podoba mi się lepiej niż z początku; R[ossell] Ind pociąga mnie. Szczegóły, które mi zdaje b. są interesujące. Ja „bragguję" [brag - przechwa­ lać się] co do mojej zdolności językowej etc. Idziemy na Yela Gili. Po lunchu idę spać do 3=ej. Showerbath (pewna ocię­ żałość, ból głowy wzrasta). Potem rozmowa z boyami i Osbornem na Yela Gili. Idę do domu; naokoło wyspy; za­ chód, piszę parę wierszy dla E.R.M. - Wieczorem karty; roz­ mowa o polityce; bawi mnie z jednej strony zaciętość, z którą ci faceci gadają przeciw Bruce'owi i Murray'owi. Z drugiej podoba mi się bad language, który Ted używa, gdy z drugiej strony przepierzenia leży Annie (mówimy o pokusach). 9 Moral: Fatalny upadek w czytanie magazynu. Jestem fi­ zycznie dość silny, żeby pokonać wszystkie rozprężenia i opanować stany, których nie uznaję. Także czas, żebym po­ zbył się bezwładności, poruszania się po linii najmniejszego oporu. Wczoraj 3 fatalne rzeczy: czytanie głupiego szmelcu; bezwładność wieczorem w siedzeniu z draniami i piciu z ni­ mi. A także zbyt zmysłowa postawa w stosunku do Mrs Go­ fton i Baldie. Sypię im komplementy i mam ten ogólny Schnitt, w którym spoczywają możliwości macania. Postanowienie. Nie wolno ci lecieć na dno po linii naj­ mniejszego oporu. Dość dużo już zepsułeś w najpiękniejszej miłości twego życia. Teraz muszę skupić się na tern. Usunąć potencjalną lubieżność z mojego interkursu z babami. Trakto­ wanie ich z kantu jako special palls. Nic z tego i tak nie bę­ dzie - a raczej byłoby fatalnem, gdyby coś było. Nie picuję się. Gdyby ona tak samo się zachowywała, byłoby to dla innie klęską. Dodatek. Wczoraj idąc na spac[er] popoł[udniu| analizuję przyczyny mojego Dostojewskiego stanu. Prawdopodobnie, główną przyczyną było, że ulegając mi, stając w osobistym stosunku do mnie straciła ona urok bezwzględnej wierności; a także urok rzeczy niedostępnej i objektywnej. Z drugiej strony tak nagle stanęła przede mną jako kochanka, że nie mogłem jeszcze jej pożądać dostatecznie, kiedy ją miałem. Myślę też o N.S. i mam wyrzuty sumienia. Niemniej widzę jasno, że mój stosunek do niej byłby niemożliwy. Za nic bym nie zamienił E.R.M. za nikogo. Wtorek 20.11.17. Jestem dziś i wczoraj wieczór roztrzęsiony, głównie na tle robienia grzebieni i powodzenia w tern. Mam artystyczny Rausch, trochę w stylu pisania wierszy. Także starałem się ro- ��bić wrażenie na Smithie i na wszystkich, których tu widzę. Z drugiej strony chummyuję [chum - bratać się] z babami, gram z nimi w karty 2. wieczór i jestem stanowczo pod-uczarowany Mrs Gofton, która jest niewątpliwie w stylu Mamie Masson. Mysie o jej „duszy" i stanowczo ona jest „kobietą" dla mnie przez jakie 2 godziny. Widać, że to musi być długi i pracowity proces, zanim się wydobędę z tej kałuży! Wczoraj: rano pogodne, lecz chłodne; gimnastyka, golę się. Potem idę do Higgins[on]a [sędziego rezydenta Samarai], gotów do wycieczki na Saribę. Odkłada do wtorku. Wracam do domu, zawieszam pisanie retrosp. dziennika, tylko na chwilę chcę robić szyldkret. Zaczynam o 9=tej i siedzę aż do l=szej, idąc do Smitha, który mi daje doskonałe wskazówki. Popołudniu znowu pracuję i piszę list do E.R.M. na dole, podczas gdy Ginger skrobie. Idę do Smitha o 5=tej, planuje­ my narodziny nowego Papuańskiego stylu. - Wieczorem ry­ suję nowe desenie, potem do Smitha, potem karty z babami. Mówię komplimenty Mrs Gofton i ulegam jej niewątpliwemu urokowi. Potem rozmawiamy, jedząc kraba, ona ignoruje alu­ zje, gdy Ted mówi proffesional bar-maid style [stylem profe­ sjonalnej barmanki]; idę spać, rozmowa z Tedem. Pod moskitierą myślę o nowych deseniach. Środa 21.[11.17]. W ogóle jestem całkiem at home [w domu] w Sam[arai]. Nie czuję najmniejszej tendencyi wyjechania, jakkolwiek, je­ śli wyjadę, będę bardzo szczęśliwy. Kiedy idę sam, w księży­ cowy wieczór, na 'wharf', I enjoy [cieszę się] tropicalny na­ strój, morze ze statkami na niem, plany szyldkretowania, idee w kwestyi retrosp. dziennika. - W ostatnich paru dniach tęsk­ nota za E.R.M. prawie że mnie nie nachodzi. Czuję się byczo i odpornie. Facety, a la Ted, Capt. etc. bawią mnie i lubię ich. Lubię rodzinę Mrs Young i czuję się at home w tym hotelu tu­ taj. Dają mi tu morning tea i afternoon tea. Mrs G. opowiada mi różne historie o swoim hotelu itp. Grywam w karty z ni­ mi. Niemniej wiem, że E.R.M. jest jedynym człowiekiem, który mnie naprawdę rozumie i bezinteresownie kocha rów­ nocześnie. Kiedy wydobywam humor z sytuacyi albo formu­ łuję głębsze myśli co do dziennika, podświadomie ona jest wizualnie ze mną. Wczoraj: rano wstaję dość późno; piszę dziennik bez sku­ pienia. Po śniadaniu niechęć (bezwładność!) jechania na Sa­ ribę; spotykam Harrisona [kupca]; planuję jazdę z nim do Dobu. Potem idę do Higginsona i urządzam tak, żebym mógł jechać i zostawić rzeczy dla Teda. George Harris[on] mówi mi, że nie mogą mnie wziąć. Au fond jestem kontent. Potem pracuję nad turtleshell, zbieram papiery. Kupuję [?] papier. Po lunchu leżę i całe prawie popołudnie spędzam nad stwo­ rzeniem nowego deseniu na grzebień dla Elsie. Popołudnio­ wa herbata. Mrs Osborne. O 5=tej idę naokoło wyspy. Staram się skupić; otrząsnąć Rausch powodzenia artystycznego. My­ ślę o (?) uświadamiam sobie że E.R.M. jest moim najlepszym przyjacielem. Wieczorem przy kolacyi jem papaye i pineaple, Ted mówi o kula. Twierdzi że Panayati i Panapompom nie były w kuli. - Po kolacyi wykańczam i kalkuję rysunek. Idę do Smitha. Osborne czyta na głos rozdział z Zanoni [Bulwer] Lyttona (Osborne: 1. wrażenie mały, szczurowaty, podejrzli­ wie patrzy z podełba; oczy krwią zaszłe; wrażenie, że pił po­ przedniej nocy. De facto teozofita; co dzień patrzy nieruchomie na wschodzące słońce, wegetarjanin; wierzy w mistycz­ ną wiedzę niggersów [nigger - pogardliwie negr].) Potem Smith wycina mi comb [grzebień]. Jestem dumny z mego dzieła. O 10=tej wracam, siedzę z Mrs Baldic i patrzę na bil- 102 lard. Capt. Storch. - Idę na wharf. W moim pokoju Ted i Capt. H. dyskutują o niewdzięczności krajowców. Morał: Jestem w epoce dobrego zdrowia i rozprószenia. Znoszę upał wyśmienicie. Czwartek 22.Г11.17.1 Wczoraj: wstaję dość późno. Rano trochę czasu tracę na szyldkret; pisze dziennik dość rozlazłe. O 10=tej gonię za szyldkretem i narzędziami. Morning tea z babami; o ll=tej dostaję szyldkret od Buntinga b. tanio. Mówię z nim o kuli. Potem piszę retrosp. Popołudn[iu] drzemka w parlor bar. Sie­ dzę w upale w pustym barze; cane chairs [krzesła wyplatane trzcina]. Joie de vivre niezróżniczkowana: oczyszczona rze­ czywistość, możliwość wciągania atmosfery życia pełną pier­ sią. Rano już tendencja otrząśnięcia się z szyldkretomanii. Popołfudniu] piszę retrosp. ale przerywam o 4=tej gonię tro­ chę za grzebieniami. Podczas pisania tęsknota za E. O 5=tej naokoło [wyspy], Gubernfator] przyjechał i Leo. Murray gra w tennisa. Chwilka speszenia, potem I draw myself up [wy­ ciągam się] i idę, ażeby się skupić. - Idę raz jeszcze naokoło; cudny, przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i gra­ natem, obramowana w złoto. Potem mnóstwo różowego i fiołku. Sariba nad rozpaloną Magenta; fringe [obramienie] palm z różowymi pniami nad niezgłębionym modrym mo­ rzem. - Podczas tego spaceru wypoczywam myślowo. Do­ znaję barw i kształtów jak muzyki, nie formułując ich ani przetwarzając. E.R.M. zawsze obecna jako współwidz. Ka­ wałkami biegnę czując się atletycznie. Po kolacyi, muzyka mnie kusi; idę i tańczę. Zmęczenie na pełny żołądek. Idę zno­ wuż naokoło. Zasadnicze problemy techniki życia. Księżyc i Wenus nad Rogeą. „Obecność niektórych osób otwiera objektywną istotę wszechświata; innych zamyka" Typ ludzi a la Elsie, których obecność zstępuje na pejzaż jak głębokie mil­ czenie; innych, którzy wypełniają go bezsensownym tumul­ tem lub, najlepiej, lepką i sentymentalną parandą. - (Sylwet­ ka Aumiillera i zrozumienie, jak on może lubić Samarai). Po­ tem staram się być sam z przyrodą zmącić lepkie i bezsen­ sowne myśli - gadaniny - Mrs Weigall - siedzę na ławce ko­ ło Powder magazine [prochownia] i staram się zdobyć „mil­ czenie duszy". - Przeszkadza mi [?], gdyby Higginson mnie taszczył za pójście na Makambo (Verrbelyi dostał 3 miesiące ula). Dyskusje polityczne apropos tego. Idę 2 razy naokoło wyspy. Myślę o E.R.M. gwałtowny ból i żal o N.S. Myślę, że ja teraz także mam tę joy of small things [radość z małych rzeczy], którą ona, biedactwo, odczuwała. Żal mi jej szalony, że ją straciłem, ale wiem, że inaczej być nie mogło. - Formu­ łuję tę sprawę dla Elsie. N.S. = C.E.M. albo Ernest PK. jak­ by ona czuła? Gdyby ona tu chciała być ze mną, an humble outsider [skromny laik]? Poprzednio już chcę jej napisać o moich odpadnięciach. O tern, że wciąż piszę dziennik. Że chciałbym, żeby on[a] pisała i żeby uzmysłowiła sobie pro­ blemy istotności życia, samokrytycyzmu. Dziś rano w kąpie­ li łapię się na dorywczym myśleniu (reforma kondonów w Australii) i formułuję, że główną wadą Anglików jest, że oni nie znają „uwarstwowienia życia" their life flows in a simple current. One thing comes and goes and is replaced by another and there you are [ich życie płynie zwykłym nur­ tem. Jedna rzecz przychodzi i odchodzi i jest zastępowana przez inną i to wszystko]! Nie mają tej refleksyi, tego ciągłe­ go systematyzowania. Rozbudzić te problemy w E.R.M. Piątek 23.[11.17] Miesiąc od dnia embarkacji w Sam[arai]. Byłem super �energizowany koło Poniedziałku, Wtorku i przestałem brać arsz[enik]. Wczoraj wieczór pewna ociężałość, senność; dziś także; z drugiej strony mam lekkie zapalenie gardła. Dziś czuje, tę ciężkość głowy i ciała tropical increase in specific gravity [tropikalny przyrost specjalnej grawitacji], tak cha­ rakterystyczną dla moich dawnych stanów w tropikach [7] biorę arsz[enik] znów dziś rano, [7] wieczór i inhalacja na gardło (dziś w nocy prawdopod. się przeziębiłem, bo miałem wiatr nawet pod tajmanem, a spałem nago). Wczoraj: wstaję o 6=tej M[7] Bernier; przenoszę się do pokoiku obok Capt. Hope. Gimnastyka intenzywna. Śniada­ nie, dziennik. O 9=tej do Buntinga. Zaczynam mu tłomaczyć, o co mi chodzi; przykre uczucie banalizowania profa­ nowania mojej pracy. Potem zaczynamy rozmowę o KULA z jego boyem. KULA w Dobu, Tubetube, Panagali. Charak­ terystyczna rozbieżna informacja, która jednak w świetle moich uprzednich wiadomości jest całkiem użyteczna. O 1 l=tej jadę na herbatkę; konstrukcja grzebieni. Potem sam trochę pracuję nad grzebieniem w potwornym upale. O 12 'A odpoczywam przed lunchem. - Po lunchu canoe z NUA'ATA; 2 facetów taszczy ku plaży; mierzę z Gingerem; badam wnętrze; baba z obwisłemi piersiami i elefantiasis. Opanowuje mnie apatja w środku pracy. Robię dość po­ wierzchownie i nie intenzywnie. - Wracam koło 4=tej (Ra­ no dostaję marki z Pt Moresby i załatwiam grzebienie Teda). Częściowo myślę o pisaniu do E.R.M., ale grzebień i gada­ nie zabierają czas. Spacer. H[is]E[xelency] Murray. Wita mnie uprzejmie. Ja daję mu historję mojej choroby. Gadam trochę zbyt prędko i nachalnie. Nie jestem sobą. Nie mam di­ gnity [godności]. Zbyt po przyjacielsku. Nie wspomina mej pracy ani niczego poważnego, oprócz mego zdrowia. Leo­ nard; czyta moją pracę, chwali uprzejmie. W tonie jest b. uprzejmy, prawie pochlebny co do pracy. Ja mu mówię 0 zdrowiu. O przyjaciołach w Melbourne, i palę mu komple­ menty o Australczykach. Potem wracamy razem, ja mu mówię o kuli, on przytacza szczegóły z Hiri" i innych form trade'u [handlu]. Ja mówię o doniosłości ekonomicznych funkcyi. - Przedtem on wspomina o artykule Capt. Barto­ na". Także mówi, że jak będę w Trobr[iandach] odwiedzą mnie może. Ja na wszystkie te awanse odpowiadam uprzej­ mie i kordyalnie, jakby „nigdy nic". Jestem elated [dumny]; 1 usuwa to bądź co bądź nieprzyjemną tensję [tension - na­ pięcie] osobistą i daje mi pewne zaufanie, że jeżeli się po­ dam o przedłużenie pozwolenia, to mi je dadzą. - Jestem rozwydrzony i prowadzę urojone rozmowy z Leon[ardem] M. o doniosłości mojej pracy. Szybko jednak staram się opa­ nować to rozwolnienie: przypominam sobie, że stary M[urray] szczerzy zęby do wszystkich drańców, nawet do 'ych, którym nogę podstawia. Leon[ard] Mfurray] prawdop. jest przyzwoitszy, ale nie warto o niego dbać. Staram się opanować i przypomnieć, że ja pracuję z wiecznością na oku i że zwracanie uwagi na tych draniów banalizuje po prostu moją pracę. - Wieczorem spaceruję i gadam z Tedem. - Śpię nieźle, ale prawdopodobnie podziębiam się - ut supra. Dziś: wstaję o 6=30; czuję się marnie. Nie robię gimna­ styki intenzywnej, bo ociężałość. Idę na krótki spacer i na ławce piszę dziennik. Po śniadaniu, rozmowa z Francuzem M. Bernier, o matematycznem wykształceniu, o jego znajo­ mym Malinowskim z Paryża. On z Nowej Kaledonii, dużo Podróżował, blagier, sympatyczny i cywilizowany. Charges [liczy] mnie 15/. za worek orzechów betelowych. O 9=tej do Higginsona; przygotowanie dojazdy. O 10=30 jadę malutką 'odką na [?]. Cudne morze, pomarszczone; tuż nad burtą łód­ 1 ki; wieniec pagórków naokoło. Prąd i wiatr z nami. Nerwowa trzcina, którą się staram opanować. Myślowo przygotowuję się do pracy w Rogei. Zgromadzenie krajowców, czekających na Toreka. Idziemy ku Kwatou. Parę łódek. Robię rysunki z ornamentów. Interes naukowy i artystyczny (szyldkretomanja) połączone. Pomiary dużej łódki. Deszcz. Siedzę i ga­ dam. Lekkie zmęczenie i apatja w pracy. Niewdzięczność ta­ kiej dorywczej pracy. Brak charakteru tamtych wiosek. Powinienbym zrobić parę zdjęć z tych parszywych wiosek dla mo­ jej pracy opisowej o N.Gwinei. - Siedzę w zmisjonaryzowanym domku i gadam z bandą drani. Jazda z powrotem. Czuję się byczo; chłodny, wilgotny dzień. Niebo, morze szare; góry granatowe, obwieszone mgłami. Elewara wraca od Miss Grimshaw (7). Rozmowa na podwórzu jailu [jail - więzienie] z Mr Headon. Objecuje mi lepszą łódkę na następny dzień a także pozwolenie gadania z prisonerami [prisoner - wię­ zień]. Wydobywam grzebienie dla Teda (15/.!) i otrzymuję poradę co do mojego grzebienia. Po kolacyi rozmowa [z] Aumullerem o Verebelym, ja deklaruję moje uczucia i usprawie­ dliwiam postępowanie władz. Potem gadam chwileczkę z draniami (Hinton, Davis i Annie); układam się z Tedem o betel nut i zabieram się do pisania listu do E.R.M. - Jestem trochę zanadto zmęczony i piszę dziennik instead [zamiast te­ go]. Pójdę spać. Niedziela 25.[11.17.] Wczoraj nie napisałem dziennika (very bad [bardzo źle]!) Ale to może być usprawiedliwione tern, że w Piątek spisałem zdarzenia Piątkowe. Teraz muszę zdać sprawę ze wczoraj. Wczoraj: Sobota 24. Czuję się dobrze wstając, ale zaraz potem dość marnie. Nie robię gimnastyki; idę na spacer i na ławce, patrząc na Rageę pisze list do E.R.M. Higginson prze­ chodzi. Moskity mi dokuczają. Uczuciowo nie jestem zbyt tę­ go. Myślę o planach na ten dzień: skończenie wagi [waga trobriandzka łódź] w Rogei; badania nad porównawczymi canoes; ale czuję, że moje myśli się trochę gmatwają. Także myślę, że powinienbym przy pisaniu dziennika brać rzeczy głębiej. Tak np. jak wracam z Rogei w Piątek, mam akces zmysłowości co do M[7] Peck i co do Leily. Tłumię to w imię monogamicznych uczuć dla E.R.M. - Zasada: obok zewnę­ trznych zdarzeń; podać bieg uczuć i kojarzeń instynktow­ nych; poza tern uprzytomniać sobie metafizyczną istotę ist­ nienia. Tu oczywiście trenowanie się w uprzytomnianiu sobie dziennikowego ujęcia w przebiegu aktualnym życia zmienia technikę życiową. - Po śniadaniu zbieram się. Jadę z Charlie, jego synkiem, 2 prisonerami, Derb. i Gingerem. Wiatr, żeglu­ jemy szybko; staram się trochę gadać z Charlie'm. Równo­ cześnie rozkoszuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojnie szare i niebieskie morze - there is a touch of lavish noncha­ lance about the dark blues and grays of a choppy sea [jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burz­ liwego morza]. Zieleń pagórków. Rogea omszona głęboką, puszystą zielenią schodzi w stromych slopach [slope - po­ chyłość] ku płaszczyźnie pokrytej palmami sagowymi, koko­ sowymi i betelowymi; pomiędzy nimi szare domki. Jedziemy akontre naprzeciw Kwatou; fotografuję małą łódkę, potem wagę; potem idę do tego samego domku, gdzie byłem dnia poprzedniego. Gadamy z Charliem o kuli i handlu między wyspami. - Potem ja jem lunch, robię pomiary wagi; fotogra­ fuję ją; deszcz się zbliża; klnę na Gingera, który poszedł bez pozwolenia. Idę na Wschód; oglądam wagę Panayati i jej ar­ tystyczny charakter. Wracamy; boye wiosłują; sympatyczne wrażenie, jakie Ginger na mnie robi. - Wracam b. zmęczony. 103 �Piszę list do E.R.M. Obiad. - Czuję się distinctly feverish [wyjątkowo febryczny]. Gadam z Mrs Gofton, pokazuję jej grzebienie, Mr&Mrs Catt. Saville. Idę do Smitha, który daje mi lekcje w gięciu grzebieni. Potem dyskutuję z nim desenie, wracam, siedzę i zbieram się do spania: obojętny, zmęczony, feverish. Prawie bez „uczuciowego" tonusu. (Ale na myśl, że listy przyjdą z południa, serce moje się cieszy!) - Przychodzi Ted i zaciąga mnie na dół. Pijemy Ginger, ale i idziemy na spacer na wharf. Planujemy jazdę do Simsim etc. Także do Iwa, Gawa etc. Idę spać b. późno, mam chwilowe napady lubieżności, ale jej odpieram. Myślę o deseniach, ale nie dużo 0 E.R.M. Poniedziałek 26.[11.17.] Wczoraj mam to, co zwykle nazywamy an attack of feverishness [atak febryczności], a touch of fever [dotyk febry]. Ociężałość fizyczna i umysłowa. Wczoraj np. nie czuję tendencyi ani sił pójścia na spacer nawet naokoło wyspy. Nie mam też energii do zabrania się do pracy, nawet do pisania li­ stów do E.R.M. lub do przeglądania moich notatek etnogra­ ficznych. Z drugiej strony jestem niezmiernie irritable [draż­ liwy] i krzyki boyów i inne hałasy dają mi okropnie na ner­ wy. Moralny tonus jest też znacznie niższy. Uczuciowo - tę­ pość, o E.R.M. myślę mniej intenzywnie niż zazwyczaj. Oporność przeciw myślom lubieżnym zmniejszona. Ogólna jasność metafizycznego ujęcia świata zupełnie przyćmiona: nie mogę wytrzymać z samym sobą, myśli spełzają po po­ wierzchni świata. Nie jestem w stanie panować nad rzeczami 1 odnieść się twórczo do świata. Tendencja czytania rubbishu [brednie]; przeglądam magazyn. Szukam towarzystwa róż­ nych drjani. Zdarzenia wczorajsze. Wstaję o 6=30 niewyspany obvio­ usly [oczywiście]. Golę się; myśląc o opracowaniu materiału, o liście do E.R.M. i o dzienniku. Przed i po śniadaniu dzien­ nik. Niezbyt intenzywnie. Capt. Hope przerywa mi (rozmowa 0 zabronieniu przesyłania pieniędzy z Anglii, jego antyangielskie tyrady i antyaustralskie). Potem postanawiam iść na­ około wyspy i posłać list do E.R.M., ale czuję się feverish 1 idę do Smitha. On mówi o posłaniu tych rysunków do bra­ ta, mnie peszy myśl, że ja będę robił desenie. Dałem mu po­ mysł, a on będzie finansowo eksploatował. Ale przezwycię­ żam to. Wracam do domu, po lunchu siadam i rysuję. Launch odjeżdża nie biorąc mnie. Jest wyraźnie speszony, jakkolwiek sam zdecydowałem, że lepiej zostać, rysować i pisać. Dzień słoneczny na Zach. ciemno niebieskie chmury. Annie i Mrs W. zostają w domu. Jakkolwiek przed paru minutami miałem „istotne" i „głębokie" uczucia dla E.R.M., macam dziwki jak Pan Bóg przykazał. Chwilowy Kazenjammer. Nie mogę pisać do E.R.M. pod tym wpływem. Czytam magazyn, Saville idzie z Ramsay'ami. - Poobiedzie (z pewnem zakwaszeniem mówimy o launchu Teda). Potem siedzę na werandzie, [idę na wharf, odprawiam Gingera na Saribę i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym ogniem z jednej strony] gadam z drjaniami: facet McCrow o głosie dość kultywowanym, mówiący z akcentem clergymena [cler­ gyman - duchowny], ale klnący jak wieprz. Opowiada o wściekłej bijatyce w Southern Cross między dwoma face­ tami; potem mówi o Wernerze i o jego zamordowaniu; o re­ cruiting trips [poborze rekruta] między Cape Nelson i Banyara. Mówimy o religii; wszyscy ci faceci są ateistami, nie wierzą w Boga, krytykują racjonalnie biblję i mają og[ólnie] mówiąc zdrowy outlook [pogląd]. Poprzedniego dnia rozma­ wiam o religii z Tedem Auerbach, który cytuje [Joseph] Mc12 104 Cabe'a i [Robert G.] Ingersolla. - Dlaczego niektórzy faceci popularyzatorowie mają powodzenie, a inni nie mają'' tern rozmowa w grupie, gdzie siedzi Mrs Young, Annie, [?j Idę na górę, siedzę na werandzie. Lubieżne myśli. Staram si» je odpędzić: „zatopić się w głębszym, metafizycznym nurci życia, tam gdzie prądy nie szarpią i fale nie kołyszą. Tam, t» rzeczy nie istnieją. Tam jestem sam sobą, posiadam się i j stem wolny." Niestety, to hasło - potężne samo w sobie - ni» wystarcza. Mam myśli lub. co do Leila P. i N.S. Myślę o tech.. nice rozprawiczania styczniowego. Małżeństwo /. N.S. [?7] przechodzące w prawdziwą kop. w której - moment namyshj dokonywa reszty. Defl. nie musi być tym brutalnym aktem jakim go robi Maupassant. - Myślę o E.R.M., jeżeli ja sobie pozwalam na lub. wybryki wyobraźni i chuci cudzołożnee jakiebym miał uczucia gdyby ona...? Wyobrażam sobie naglą chuć do Resident, [?], potem Charles. Ta ostatnia rzecz [?] moich uczuć. Chwila istotnego żalu, że on jej nie miał, w myśl zasady Leben zu leben lassen. Potem myśli lub. odr padają. Zmęczony: feverish idę spać, śpię lekko i kiepsko Л często się budzę. Dziś rano wstaję z charakterystycznym] otumanieniem chininowym: dzień szary, miękki i lepki. Pła­ ty płaskich, poziomych chmur leżą nad mainlandem. - Posta­ nawiam dziś rano wytężyć wszystkie siły ku opanowaniu feverishness. Nie czytać powieści, ani zbijać bąków. Zorjentować się, co mam do zrobienia i zrobić to: przygotować rzeczy i skompletować je; napisać listy indispensable [konieczne]; wykroić jeden lub dwa grzebienie, poza temi, które już zrobi­ łem. t f r Wtorek 27.[11.17.] Dziś dzień ostatni niewoli Samarajskiej. Muszę być b. energiczny: przenieść rzeczy i spisać listę pakunków; skoń­ czyć parę listów itp. Nie jestem b. rozprężony, ale myśl oklapnięcia i czytania powieści pociąga mnie nieco. O E.R.M. myślę często, ale bez tego absolutnego oddania się. Uważam ją wciąż za przyszłą żonę, ale staram się uprzyto­ mnić sobie, że ona jest naprawdę najodpowiedniejsza. Po­ wroty myślowe do Tośki; przypominam sobie sceny z 16, Fitzroy St. i z 6, Mecklenburgh St. i uzmysławiam sobie, że ja­ ko kochanka ona była niezrównana. Oczywiście E.R.M. had not the fair chance to develop into one [nie miała najmniej­ szej szansy, żeby stać się taką]. Niemniej, zmysłowo ona prawdopodobnie nigdy nie będzie na mnie tak działała jak T.R.- Dziś nad ranem śnię o T.R. Wielki hotel, automobile. [?] jadę po schodach pod górę. Ja jej szukam po różnych po­ kojach; w czarnej kwiatkami usianej bluzce; ona urocza i b. pociągająca. Ona mnie nie chce i ucieka i wymyka się z sie­ ci mojego wooing [napastowania]. Byłem we śnie b. w niej zakochany: dotąd to persistuje [persist - trwać]. Zdarzenia wczorajsze. Rano piszę dziennik. Po śniadaniu staram się zebrać w kupę: spisuję, co mam zrobić, postana­ wiam przejrzyć moje notatki dorywcze etnologiczne; napisać list do E.R.M. Ale jestem dość marnie fizycznie: kończę parę rysunków; branzluje czas, potem o 11 kiedy się staram za­ brać do pisania, morning tea, spotykam Saville'a. Planowa­ łem list do niego; ale widzę jego tył. Witam się; wyraźne skrępowanie i przesadna uprzejmość z obu stron. Idziemy do ich domku ([?] Mrs Mahony). Tam mówimy o mojej broszu­ rze Mailują deprecjonuję, on chwali bez wielkiej szczerości. Potem wytłumaczenie: ja mówię o moim zdrowiu, o manii prześladowczej itp. i tłomaczę, że może nie byłem tak miły, jakbym mógł być. Oni starają się zatuszować to, ale rozstaje­ my się zdaje mi się - w dobrych stosunkach. Obiecuję mu dać ��broszurę. Po objedzie zmęczenie, czytam trochę powieści, drzemka. O 3=ej wstaję, idę do Higgins[ona], Smitha; paku­ ję grzebienie dla ERM, wracam zmęczony. Idę naokoło wy­ spy, myśli? Po herbacie idę do Saville'a, Smitha, nie zastaję ich. Piszę list do P&H. B. zmęczony, głowa nie funkcjonuje. Charakterystyczna] z Savillami była moja generosite w de­ precjonowaniu mojej pracy, w krytyce mojego zachowania się. On jest mniej szeroki; ale zapewnia mnie, że mi nie mógł pomóc więcej, niż pomógł mi. - W ogóle cały dzień dość pu­ sty umysłowo - tendencja do, just sits" [siedzenia po prostu]. Cackam się przesyłką dla ERM. Myślę o Saville'u i chcę mu pokazać list od Frazera. Środa 28.[11.17.] Wczoraj zdrowie polepsza się. Czuję się lepiej zwłaszcza popoł[udniu], lekki ból głowy, którego się pozbywam gimna­ styką. Potem, pod wieczór znacznie lepiej. W[ieczorem] mam gwałtowne poty (?) Dziś nie będę pił dużo i dalej zacho­ wam djetę. Zdarzenia wczorajsze: Rano załatwiam interesy (Higginson, Aumiiller) potem Mrs Mahoney i Saville. Pokazuję photogr. Mrs M . interesuje się i objecuje mi pomoc jaką tylko bę­ dzie miała w swej mocy. Saville chwali moje fotografje; ja chwalę jego, trochę bezwstydnie. Ale ma dobre canoes nie­ wątpliwie. Po lunchu drzemka krótka. Ted mówi mi o łado­ waniu. Ładuję z [?] Ginger, Bonegai. Ted rozdaje calico [perkal] na statku. Potem przenoszę rzeczy z B.P. Burton i ship­ ping note [list przewozowy]. Wydobywam mój(?) camp owen [piec obozowy]. Odnajduję „zgubioną" bieliznę i , prawdopo­ dobnie, nogi od stołu. Ubiubi. Jazda z Savilleami do Kwato i plany z Savillem o obrobieniu Mailu. Raduje mi się serce ja­ zdą znowuż na Dąbie; także absurdity of it [jej absurdalno­ ścią] - Czytam Pembertona i robię gimnastykę przed obia­ dem. Po kolacyi (Solomon się zjawia) do Smitha; false alarm [fałszywy alarm] „sail'o!" Rysujemy, on niewątpliwie robi postępy i ogarnia go szał twórczy. Wracam, śpiący i zmęczo­ ny. Myślę lub. o L.P. i o jej potencjalnem uwiedzeniu Biblia. Zasypiam pomimo pijackich krzyków. Ted i Hope dyskutują 0 istnieniu Boga i „worship the alligator" [czczenie krokody­ la].Dziś rano czuję się stanowczo lepiej, serce trochę zmęczo­ ne. Chłodny pogodny ranek, wiatr Płn.Zach. - Wczoraj pod­ czas dnia, staram się uprzytomnić Stimmung i zanalizować inflagranti stan psychologiczny podczas feverishness: natu­ ralna pustka i ociężałość, brak ujęcia rzeczywistości; płytkie 1 lekkie kojarzenia lub brak myśli, zupełny brak metafizycz­ nych stanów. Czwartek 29.11.[17.] Dziś, zdaje mi się, będę się czuł całkiem dobrze ze zdro­ wiem: widocznie organizm mój potrzebuje stałego dowozu arszeniku! Ranek chłodny, wiatr zachodni, pogoda. Statek czeka, słyszę, jak puszcza parę nad ranem. Z naszej werandy zasłonięty drzewem. Idę na [?] wharf i patrzę: Marsina, szara olbrzymia; moja kabina sprzed 30 miesięcy, assocjacja z Ni­ ną Stir[ing]. Ted przesuwa nasz wyjazd na dziś w nocy o 12=tej. Zdarzenia wczorajsze: spisuję zapisane w Tabanie. O 10=tej do Smitha. Potem gadam z Mrs Gofton, której fun­ duję drink. O 1 l=tej Saville - przeglądamy ustęp o Bara'u. On dość przyzwoity tym razem, opowiada mi całkiem intere­ sujące szczegóły. O l=ej lunch. Potem upał, ociężałość; tro­ chę leżę. O 3=ej odnoszę measuring glass [menzurka] do 106 Grahama. Patrzę na kąpiącą się half-[?] girl Mary. Gad z Billi Priest o Campbellu. Idę na werandę dolną, rysuję. I do Smitha, niepowodzenie i irytacja na „głupotę Anglikó którzy nie mają odpowiednich narzędzi i urządzeń laubzeg wych. Po obiedzie gadam z Mrs Gofton, którą dyskontu' uczuciowo, ale która mi się podoba jako „glorified [wychw' lana] Marnie Masson". O 7 i 'A do Savilla. Heckles me abo „filthy rags"[nęka mnie plugawymi szmatami]. Pokazuje moje notatki. On to bierze jako osobistą obrazę. Mówim 0 wojnie; on b. nietaktownie mówi I wonder that you h ven't been interned [dziwię się, że nie zostałeś internowany Ja mu dość ostro odpowiadam na to. - Ona jak zwykle prz zwoitsza i zachowuje się mniej nietaktownie. - Wracam tr chę podirytowany. Realizuję [realize - uświadamiać sobie] że S. jest bydlęciem, które może mi dać na nerwy jak tylk wylizie ze skorupy. Że ja nie jestem w stanie traktować go ja ko przyrząd pure & simple [czysty i prosty]. On, jako akcesorjum, jako skojarzenie tych wrażeń tropikalnych i illuzyi wydobywa ze mnie pewne uczucie przyjacielskie. Jako osobistość jest czemś wstrętnem i godnem pogardy: a petty greengroser blown up by his own sense of importance into a caricature of a petty sovereign [drobny sklepikarz nadyma­ jący się w poczuciu własnej ważności w karykaturę drobne­ go monarchy]. Myślę o E.R.M. i jej atmosfera, naturalnie [?] fur Sich tak harmoniczna z moją, jest dla mnie jak ziemia obiecana. - Deszcz leje, wiatr z Płn.Zachodu chłodny uderza całą szerokość werandy. Śpię dobrze. Poniedziałek 3.12.[17.] Sinaketa. Weranda George'a. Na lewo parę palm, bana­ nów i papai. Dom native, sagowy dach, ściany z kijów mangrowych. Parę mebli zdelopidowanych, litter [miot] of Sapisapi. Cała menażerja psów i kotów. Dziś nad ranem, budzi mnie hałas astmatycznego psa i gadających krajowców. Zdarzenia dni przeszłych: Czwartek 29.11. Przyjazd statku. Po śniadaniu piszę do E.R.M., z pewną trudnością; staram się transkrybować dzien­ nik dla niej. Trudności w opisywaniu moich erotycznych lapsów [lapse - odstępstwo]. Idę parę razy, patrzę, czy listy rozdzielone. Koło 1 l=tej dostaję listy: Paul; [?] mnie telefon; ściska mi się serce, że E.R.M. chora. Mimi W. list trochę non­ szalancki. E.R.M. czytam prędko, bez wielkiego skupienia. N.S. - ciężki problem, co napisać. Nie obrażają „hint" [przy­ tyk] w liście z Sydn[ey], Po lunchu, piszę do N.S., Paula (krótko) i gadam z różnymi ludźmi. Pod wieczór, zbieram rzeczy i posyłam na Itakę. O 9=tej Ted mówi mi, że jest go­ tów. Kończę list do E.R.M. krótko, potem via steamer [paro­ wiec] łapię Teda. Port oblany księżycem; Marsina wielka 1 szara. Idę na przód, leżę na żaglu; China Straits. Śpię. [dopisek:] Dobu Piątek 30.11. Budzę się o brzasku koło East Cape. Nad modrą, ocienioną wodą szereg palm i skałki. Sakan śpiewa. Cudne wrażenie przyrody i atmosfery prawdziwej: widok [wyspy] Normanby z czapką doży [góry] Bwebweso. Wraże­ nie nieopisanego brudu i obrzydliwości na tym stateczku. Śpię. Pokrzepiony budzę się koło UBUI. - Czytam ostatni list E.R.M. Zaczynam pisać. Szkicuję sylwetki gór i wysp. Ga­ dam z boyami o etnografii Normanby i Dobu. Dawson Stra­ its [cieśnina]; korygują moje pierwotne wrażenie. Dojeżdża­ jąc tam, naprzeciwko stromy brzeg Ferguson, z tej strony ma­ ła wysepka i knoll, porosły drzewami. Zakręcamy między wysepką i knollem [knoll - pagórek]. Otwiera się półka ni­ ska, na niej ogrody i jungla; małe wejście jakby do laguny. 13 14 �Potem szerszy widok: po tamtej stronie z początku stromy brzeg potem góry cofają się, niska płaszczyzna, daleka i sze­ roka po prawej ręce wysoka ściana z wieloma kanonami i cy­ niami - Potem nowy zakręt: Dobu, ścięty wulkan; Bwavo'u po lewej ręce i dalekie pasma na Normanby poza Dobu. Włażę na drabinkę i patrzę z radością na cudny krajobraz. Słońce zachodzi. Schodzę, myję się, ubieram. Jadę do Scriven - Efekt roztopionego złota w chalcedonowej misce. Ga­ damy o piękności Dobu, o etnologii. On wspominania o 2 ka­ mieniach, którym oni składają ofiary podczas kuli. Kupuję gramatykę. Wracamy na statek. Uwiedzenia OGISI. Jazda do Bwayo'u - ja znowuż na drabince. Potem jadę na brzeg; Ginger z lampą i inne boys, idziemy ku końcowi. Księżyc wśród gajów palm, lemonów i breadfruits [drzewa chlebo­ we] Wioski nieregularne; domki na słupach, ale marne. Oglądam domy - mówią mi, że każdy nowy dom ma święto zrobione dla niego. - Canoes tego samego typu jak w Boyowej; ale nie ma KALIPOULO. Wracam i śpię. Sobota 1/12. Rano śliczny wyjazd z Dobu passage [prze­ prawa]: tamta strona cieśniny z wysokimi górami po obu stro­ nach wygląda byczo. Słońce powoli wschodzi. Gadam z bo­ yami; zbieram geograficzne szczegóły o [wyspach] Good-e­ nough & Ferguson. Zbliżamy się do Koyatabu, okrytej chmurami. Amflety przed nami wyłażą z morza. Ja steruję przez chwilę. Piszę czytam listy E.R.M. Jemy obiad. O 4tej Gumasila. Zachwyt nad pięknymi formami. Cudna ściana po­ kryta cienistą zielenią o puszystych formach; poprzerywana skałkami. Na dole, wysokie palmy, długie jeszcze pnie, pa­ trzyłem na cienistą wodę. Radość: słyszę Kirivine. Zbieram się: małe chatki szare różowawe. Fotografuję. Poczucie wła­ sności, że ja je opiszę czy „stworzę". Na brzegu: kamienne obmurowania; domki b. marne na słupkach, ([?] się pomiędzy morze i obsuwającą się ziemię) Kobiety uciekły. Pod każdym domem urządzenie do robienia potów [pot - garnek]. Żółte, okrowate poty leżą pod każdym domem. - Staramy się trochę gadać. Uciekają i łżą. Canoes: 4 czy 6 masawa [duża morska łódź] i małe, zbudowane jak kalipuolo [duża łódź rybacka na Trobriandach], ale nazywają je kewo'u. - Jedziemy do Watobo'u. Kojatabu odsłonięta: bajeczne kształty. Wawima i Watobo powoli posuwają się ku północy, zachodząc za Koyata­ bu. Ciemne chmury. Tylko nad kojatabu fantastyczne kumullusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlono jakby jarzą­ cym się płomieniem, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień]. Bajeczne wrażenie czegoś rzeczywistego. Tutejsza grupa taka sama jak najpięk­ niejsze partje Queensland coast [wybrzeże], ale ja nie mam tego uczucia nieokreślonej pustki - pociągającej, ale nie de­ finiującej. Tu mam określoną formę życia wpakowaną: myślę 15 16 17 0 osiedleniu się tutaj sack and pack. - Patrzę na bajeczną po­ łudniowo Zach. ścianę Gumasili. Potem oglądam Nabwageta 1 Bilibaloa i staram się zorientować skąd będzie ładny widok. - Przyjazd do Bilibalo'a - ściana, fale biją o nią; zbliżamy się powoli, coraz wyraźniejsze formy; coraz głośniejsze fale; spuszczamy kotwicę. Jemy. Jadę dingą, zmęczony. Mijamy wioskę; żartujemy o Werbana. Księżyc wschodzi. Wracamy: skały, ciemne formy drzew. Wioska opuszczona. 1 masawa. [?] domki; pnie drzew z wcięciami, jako drabinki. Oglądam wnętrze domu: 2 lagimy. Jedziemy poprzez wodę do Watobo'u. Tam ja czekam; domek opuszczony między magrowami. Duży bęben. Biję go. Wracamy. Niedziela 2.[XII.17] Wstaję, czuję się marnie. Szary dzień. Sprawling forms of [rozwaleni] Watobo'u & Wawima. Szkicuję sylwetki. NABWAGETA. Niski łagodny pagórek, nad sandbeach [piaszczysta plaża] wioska, dość duża. Także obmurowana, kamienna. Domki rozrzucone wśród drzew, kobiety mi uciekają. Ciemny dzień. Kupuję 3 kurje. Stara ba­ ba pod domkiem robi małą kurję. Wiatr i deszcz. Wracam morze wzburzone. Jedziemy. Patrzę ponad niskiem pagór­ kiem zachodnim, szare morze. Chmury lecą. Jestem dość zbahgaryzowany. Ciemna chmura w kierunku Bojowy. Ra­ dość, że plany przybierają ciało. Potem leżę [?]; drzemię; deszcz (po rozwinięciu żagli i zwinięciu awning [zasłona]). Ginger zbiera moje łóżko. Siedzę na żaglu, obwiązany liną. Trochę przyćmiony, nie tracę ducha i odporności co do czy­ tania powieści. Amflety usuwają się. Kości mnie bolą szka­ radnie. - Jemy obiad frugalny. Ted pracuje nad maszyną i jest niezbyt rozmowny. Łapiemy ryby. - małe wysepki się pojawiają. Pragnę dojechać, ale czuję się nieźle. - Morze staje się głęboko zielone. Wyraźna, subtelna linia horyzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem. Potem ta linia nabiera wymiaru i barwy: jasno szaro zielone. Boje wymieniają [nazwy]: Nanola, Yabuanu (?), Muwa. Pal­ my i drzewa jakby rosły z wody: Vakuta; Giribua; jesteśmy na lagunie. Szeroka linia Kalilauli. Cała wyspa przedemną. Gadam z Tedem o różnych rzeczach, między innymi o Waite, o antygermanach, Osborne i Stead's Review. - Myję się i ubieram. Przygotowuję się na spotkanie George'a. Whaleboat [statek wielorybniczy] Campbella. - Admirujemy plantację na MUWA. - 3 domki na brzegu. Jedziemy dingą. George w żółtej koszuli khaki portkach. Domek tuż nad wo­ dą. Kupa krajowców i bab w kaliko na przedniej werandzie. Tylna (bez widoku na morze!) zarezerwowana dla George'a! George b. uprzejmy dla mnie bezlitośnie [?] w mojej obe­ cności: stracenie okrętów, niekupienie rzeczy w Samarai etc. Opowiada mi historie. Brudo, " który underestimuje [unde­ restimate - zbyt nisko oszacować] jego perłę. Czytam bulletyny; jestem b. śpiący. 18 19 2 Poniedziałek 3.[XII. 17.] Gomaya; daję mu trochę tytoniu; on cadges [żebrać] więcej. Wiadomości: Gilayviyaka i M'tabalu umarli. Toulufwa] i Bagido'u żyją. Tańce się skończyły w Bojowej. O Vakucie on nic nie wie. Bawi mnie i pociąga Gomaia ze swym psim pyskiem. Jego uczucie dla mnie utylitarne raczej niż sentymentalne. - Piszę dziennik; George gada wciąż. Po śniadaniu jedziemy Itaką. Gadam z Georgem. Jestem znowu na zielonej lagunie i tak dobrze znane widoki: wygląd ten KAILEULA z Karibedą; laguna z kanałem, biegnącym wzdłuż; Kavataria, Losyuja idziemy na brzeg: jetty [molo], na którą chodziłem z uczuciem pustki i chandry i patrzyłem na południe; skałki, w których prizonery pracują; palmy betelowe, „plantacja" drzew owocowych, [?] przed domem. Campbell robi na mnie mniej wstrętne wra­ żenie teraz niż poprzednio (niż oczekiwałem). Sądzi sprawę Wiliama; ja czekam nerwowo i niecierpliwie. - Przyzwoity, choć robi małostkowe trudności, ale sign-onują [sign on - an­ gażować] mojego boya bez guarantorów [guarantor - porę­ czyciel]. - Jedziemy do Gusavety, włazimy na błoto. Canoes z Tejawy biorą moje rzeczy; jedziemy w nocy ku dobrze zna­ nemu zakrętowi. Billi pojechał do Kiribi. Kontroluję rzeczy; wracam na statek i znowuż na brzeg. Wtorek 4.[XII. 17.] Rano dostaję śniadanie tutaj w Gusawecie; jadę na statek; biorę resztę rzeczy; planuję spotkanie Teda w Lobucie; jadę na brzeg. Idę przez Teyawę. Cały ten czas, od przyjazdu, aż do dziś dnia (Piątek) nie jest bardzo silny i pierwsze wrażenia krajowców są b. blade. Jakgdyby uczuciowa letargja: 1. noc słyszę dalekie walam [krzyk] 21 22 23 24 25 107 �26 w wiosce. Potem widzę ich mordy na werandzie Billiego; znajomi z tych wiosek i z wnętrza. Ale ja nie bardzo reaguję. - Po przyjściu do Gusawety, zaczynam sortować moje rzeczy. Koło 4'Л przyjeżdża Billi, to co mi powiedział o nim George - jakkolwiek to jest oczywista kalumnja, psuje radość 1. wra­ żenia. Nosowy głos - wygląda b. zdrowo i młodo. Mówimy 0 fotografii, o perłach, Verbellim, o wojnie. - Wieczór siedzi­ my i gadamy. Środa 5.[XII.17.] Cały dzień czuję się b. podle i czytam powieścidła. Ani nie pakuję, ani mnie nie interesują krajow­ cy; nawet z Billem nie mam ochoty gadać wieczorem. Nie idę nigdzie do wiosek. Czytam. Czwartek 6.[XII. 17.] Rano: głos Camerona, rozmawiam z nim. Oglądam jego camerę. Potem kończę (z pewnym Kacenjamerem) czytać Brewster's Millions [powieść George'a Barra McCutcheona]. Potem pakuję. Billi idzie do Nor­ mana Campbella. Popołudniu grzebię się. Rozmawiam wie­ czór z Billem. Potem idę do wioski Tukwa'ukwa. Pewien opór: nie mogę sobie wyobrazić, co tam będę robił. Zaczy­ nam rozmowę z jednym człekiem, potem siadam, grupa dryani zbiera się naokoło mnie. Gadam; staram się rozumieć ich mowę. Potem proponuję kukwanebu [bajkę]. Stara baba za­ czyna mówić. Gadają poprzez się. Hałas potworny. Potem je­ den facet gada głośno - krzyczy prawie i gada nieprzyzwoite rzeczy na głos. Cała wioska ryczy ze śmiechu. Żarty wciąż kursują i wszyscy śmieją się. Czuję się trochę wulgarycznie; wracam do domu. Gadamy z Billem. Biorę znów chininę 1 kalomel. Piątek 7.[XII. 17.] Rano (w nocy potworny deszcz) łódki łowią ryby koło Boymapo'u; widzę trójkanciaste siatki. Po­ tem słyszę ta'uya [koncha używana jako trąbka w wielu uro­ czystych okazjach]. 3 łódki wracają z Wakuty. Idę do wioski. Oglądam s[u]olavę [naszyjnik z muszli spondyllusa]. Speku­ lacje, czy ja jestem ja czy też moim młodszym bratem. Roz­ mowa o kuli. - Śniadanie. Grzebię się z pakowaniem. Wie­ czorem do Tukwa'ukwy; idę drogą ku Olivilevi. Gimnastyka. Ogisa trzyma lampę; ma tremę. Wracam; w górnej wiosce natiwy pokazują mi sieci i mówią o rybołówstwie. Kukwanebu. Mniejsze poczucie absurdności. Silne wrażenie, że moja in­ formacja o rybołówstwie b. mi adekwatna. Wracam, gadamy z Billem. On mi mówi o błędach w moim artykule Sobota 8.[XII. 17.J Rano wstaję późno. Czuję się podle. Biorę lewatywę. Około ll=tej idę, słyszę krzyki. Kapwapu przynoszą uri [taro] do Tejawy. Siedzę, gadam, fotografuję. Wracamy. Billi poprawia i uzupełnia moje notatki o WASI [wymiana płodów rolnych na ryby między wsiami na wy­ brzeżu i w głębi lądu]. Idę do Tejawy znowuż. Staruszek ga­ da dużo o rybach, czego ja dobrze nie rozumiem. Potem prze­ nosimy się do jego bwaymy [trobriandzki spichlerz]. Gada [o] liii'u [mity Kiriwinian]. Ciągle mnie pytają o wojnie. Wieczorem z policemanem gadam о В waga'u [czarownik praktykujący czarną magię], liii'u i Jojowa [yoyova - wiedź­ my]. Irytują mnie śmiechy. Wracam. Billi mówi mi mnóstwo interesujących rzeczy. Biorę chin[inę] i kalomel. Niedziela 9.[XII.17.] Śpię dobrze, ale mam mokry sen. Czuje się nieźle. Billi anonsuje, że lepiej wybierzemy się od razu do Kiribi i pojedziemy tegoż dnia, popołudniu. Pakuje się szybko (interesuje mnie rysowanie ken bardziej niż etnografja, a zwłaszcza pakowanie). Rzeczy klasyfikuję w petach. Robię spis bielizny. Spisuję to, co mi będzie konieczne w życiu koczowniczem. Po lunch koło l=szej pakuję się galopem, koło 3=20 wyjeżdżamy. Jestem zmęczony i nie intensywny, ale mam rezydualny joi[e] de vivre. Patrzę na trawiasto zieloną 108 wodę. Las mangrowy nad nimi z miękiemi cieniami wśród tenzywnej zieleni. Ryby skaczą, jedziemy wśród tr podmorskich. Przyjazd: domek, wśród palm - głębokie jas niowe cienie pomiędzy pniami charakteryzują prze w mangrowach. Koło domku bwaimae; potem shithouse z b chy. Mieszanina, mam ochotę fotografować. [?] Ilume mnie ignoruje. Idę nad brzeg, na piaszczystą plażę i piszę do E.R.M., ale bez wielkiego napięcia. Wracam na jedzeni Potem gadam z Billim o (?). - Wieczorem siedzę z Ilume i Moliasi, który pokazuje mi swoją nogę z potwornym w dem. Mówimy o Bwagau i Ioyowa; o tym, że żony Mtab uciekły i że teraz nikt nie rządzi w Kasanai; o grzebaniu g bów, o [?] odila [busz]. - Rozumiem tylko przez pół co Mi liasi gada. - Nie mogę spać z powodu ciągłego gadania. Poniedziałek 10.[XII.17.] Rano kończę list do E.R.Nfl Przeglądam moje papiery i notatki o Kayasa i spisuję pro^ I bierny. Siedzę z paroma drjaniami z Louya i Bwadela i gadaj z nimi o Kayasa, o jebaniu w Okayaulo. Ale ich informacji ogólnikowa. Gadają bez skupienia i nieokreślenie, „zbywaj; mnie". Popołudniu gadam (?) Potem czytam narkotycznif Wheels of Anarchy [powieść Маха Pembertona] i nabieran wstrętu do tych drjani. Rozmowy z Mickiem: " sympatj: śródziemnomorska, kiedy siedzi skulony jak Achilles w ry sunku Wyspiańskiego. Kuchnia grecko-turecka. ,,Smell th bloody hotel two miles away" [czuć ten cholerny hotel ni dwie mile]. Kosmopolitańskie ideje Micka. „Bloody Germai he no finish war" [cholerny Niemiec nie skończy wojny]. Mick pomaga mi w studyach etnograficznych. „Kayasa all same bloody market". Kiedy mówię z Ilumedoą o Mułu kwausi [latające wiedźmy]: „they do not eat the insides, they only smell them" [one nie jedzą wnętrzności, one je tylko wą­ chają]. - Wogóle lubimy się z Mickiem, ja mam pewną sym-, patję do niego: szaro niebieskie morze; sirocco, ciepły wil­ gotny zapach morza; nagie żółte skały; różowe pastelowe d mki na skałach z wypłowiałemi dachówkami. - W Poniedzia łek wieczór kończę powieść, gadam z Billim. Siedzę chwilk z Ilamedoją i gadatliwą babą i rozmawiam o (?) - Słucha ich gadaninę i niezbyt dobrze rozumiem ich mowę. (Biorę 3 kalomele i epsom salts) 27 28 29 1 Wtorek 11.[XII. 17.] Przychodzi gijopeulo. Oglądam i ry­ suję Pwatai. Gadam z Tubowadami. Bycze facety: od razu czuję różnice jakości ich informacyi. Potem po śniadaniu roz­ mawiam z grupą facetów z Vakuty o Milamala - przedtem Gijopeulo recytuje swoje liliu o Tudavie. Ale informacja idzie kiepsko, jak po grudzie. Popołudniu spisuję historję Marjanny na werandzie. Potem, koło 5=tej jadę łódką, ażeby wiosłować. Po kolacyi gadam z synami Giyopeula i uderza mnie doskonałość ich informacyi. Poważnie, skrupulatnie i logicznie objaśniają mnie co do istoty kayasy, komunalnych robót; poprawiają moją gramatykę. Potem jeden z nich opo­ wiada Liliu Dokonikana, tak dobrze jak nikt nigdy mi jeszcze nie opowiadał. Postanawiam pojechać do Tubowady zaraz po powrocie z Amphletts. - Gadam trochę z Billem i idę spać. Rozmowy z Billem: Brudo nie ma kaloma; jedzie do Sama­ rai; kupił marną perłę i przepłacił. Norman Campbell zupeł­ nie „broke" [bez grosza] nawet statek jego Quinn skonfisko­ wał, przyjęty w partnership [spółkę]. Bill as a buffer: Brudo affraid to leave Kavataria & cannot lie in wait at Boymap'ou [Bill jako zderzak: Brudo boi się opuścić Kavataria i nie mo­ że trwać w oczekiwaniu w Boymap'ou]. Camp[bell] nie umie kupić porządnie za tabac. Billi posłał mu kilka vidu; zamiast je wszyć w pasek, on je daje bezpośrednio. N.C. pogodny, bez rancour [uraza], kontenty jak ma betel. Ciągnie się na 31 32 33 34 ��rzyci z jednego końca werandy na drugi. Jego żona kradnie ile wlezie. Fallows pamięta go jak strapping youth, strong and energetic, [?] [wysokiego młodzieńca, silnego i energiczne­ go]. Mam pewne rozczulenie: przypomina mi się co E.R.M. mówiła o [?]: like a large Scotish terrier [jak duży terier szkocki] - Myślę o jego możliwościach. - Ja mam wciąż na myśli zasadniczy problem Billa: jego małżeństwo z Marjanną: jego miłość dla dzieci. Marjannę on traktuje jako native, akcentując w niej brązowy kolor. Dziś reflektuję, że to może jest b. mądre z jego strony, że przewiduje najgorsze możliwo­ ści. Czasem staram się - a raczej mam elan - czuć w nim od­ dźwięk moich tęsknot za cywilizacją, za białą kobietą. Sta­ ram się wydobyć, co go tu przywiodło: jest w railway servi­ ce; retrenchment; worked on mines with 2 Victorians; touch and go; Broken Hill [Australia południowo-zachodnia] or Charles and Towers; from С Т . comes to N.G. to gold ft loses 1 600 pounds on store in Yodda Cross South, sp 460. Returns with 140. Sets up this place, [jest w obsłu kolei, zredukowany, pracował w kopalniach z dwoma wf riańczykami; ryzykowny; Broken Hill czy Charles i Tow z C.T do Nowej Gwinei na pola złotonośne, traci 1600 f tów na wyposażenie w Yodda Cross South, wydaje 460. W ca z 140. Zakłada to miejsce]. B.H. wyraża się niepochleb o George Auerbach. Mówi o swych 60 funtach tytoniu, kt G.A. mu nie chciał oddać, przypuszczając ze W.A. j w trudnościach finansowych. Także, historje że G.A. pow~ dział, że otworzy stację beche-de-mer w Tejavie i Tukw kwie, jako zemstę za to że Mick kupił koprę w Sinakecie.В li grozi mu osiedleniem się w Kanubumekwa. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Hell ISY ' E.R.M. to inicjały narzeczonej Malinowskiego Elsie R. Masson, córki Sir Davida Orme Massona, profesora chemii na Uniwersytecie w Melbourne. Była ona wówczas pielęgniarką w Melbourne Hospital. Pobrali się roku 1919, zmarła w 1935 Lila lub Leila Peck, najprawdopodobniej pielęgniarka. Może chodzić o The Natives of Mailu: Preliminary Results of the Robert Mond Research Work in British New Guinea, ..Transactions and Proceedings of the Royal Society of South Australia" 1915, t.39, s.494-706 lub Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Island, „The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Irleand" 1916, t.46, s.353-430 Chodzi о Paula i Heddy Khuner z Wiednia, przyjaciół Malinow­ skiego. Algernon С. Swinburne (1837-1909), angielski poeta, dramatopisarz i krytyk literacki. Malinowski własnoręcznie robił dla swej narzeczonej grzebienie z szylkretu do upinania włosów. Kula to rozbudowany system wymiany między mieszkańcami wschodniej Nowej Gwinei i sąsiednich archipelagów, który stał się przedmiotem Malinowskiego Argonautów Zachodniego Pacyfiku. Sama wymiana kula była złożonym i uregulowanym systemem darów między konkretnymi partnerami w różnych wioskach. Główne dary były dwoja­ kiego rodzaju: naramienniki (mwali) wytwarzane z muszli konusa i no­ szone przez mężczyzn i naszyjniki (soulava) dla kobiet zrobione z muszli spondyllusa. Ogólnie rzecz biorąc artykuły te poza znaczeniem w kula nie mają żadnej wartości, lecz posiadanie mwali czy soulavy, z ich wła­ sną nazwą, historią podnosiło prestiż właściciela i jego wioski. Artyku­ łów tych nie posiadano na zawsze, lecz wcześniej czy później wymienia­ no je na artykuły podobnej wartości. 2 3 4 5 6 7 8 Adolf Bastian (1826-1905) - etnolog niemiecki, badający psycho­ logię krajowców, rozwinął koncepcję „folk-ideas", które według niego leżą u podstaw podobieństwa zwyczajów, które zaobserwował w swoich licznych podróżach. W.C. Bruce, komendant uzbrojonej tubylczej policji. Hiri były to handlowe wyprawy między Motu wokół Port Mores­ by i plemionami Zatoki Papuańskiej. Motu wypływali w swych łodziach (lakatoi) z ładunkiem glinianych garnków i wyrobów z muszli, które wy­ mieniali z Papuasami na sago i ciężkie dłubanki, których używali do kon­ struowania swoich łodzi. " F.R. Burton, C.M.G., współpracownik C G . Seligmana w TheMelanesians of British New Guinea, jego opis hiri Malinowski cytuje w Ar­ gonautach Zachodniego Pacyfiku. Był statek misji katolickiej o tej nazwie. George Auerbach, kupiec z Trobriandów, przyjaciel, który poma­ gał Malinowskiemu na wiele sposobów. Ted Auerbach był zapewne jego krewnym. Malinowski opisał tę podróż w rozdziale dotyczącym okręgu kula w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Zgodnie z tradycją dwa kamienie Alu'a'inc i Aluramo'o to ludzie w nie zamienieni. Ogisa - tubylec, który towarzyszył Malinowskiemu podczas jego ekspedycji. 9 10 1 2 11 14 15 ы 110 17 Duża góra w północnej części wyspy Fergusona, którą można baczyć nawet z Trobriandów. Była uważana za świętą górę. Theodor Waite, niemiecki antropolog, wczesny (1821-1864) dacz myśli pierwotnej, który wierzył w równość rasową i złe wpły środowiska. Jego najważniejszą pracą była Anthropologic der Nat volker. Review of Reviews Williama Thomasa Steada (założone w 1890 Raffael Brudo i jego żona, francuscy handlarze pereł z Trobri dów, stali się przyjaciółmi Malinowskiego. Gilayviyaka, syn wodza, którego romans z jedną z żon ojca był wodem poważnego skandalu. M'tabalu, stary wódz Kasana'i. To'uluwa, wódz okręgu Kirivina, a przez to najwyższy rangą w naTrobriandach, mieszkał w Omarakanie i był przyjacielem i cennym i formatorem Malinowskiego. Bagido'u był najstarszym synem siostry To'uluwy, czyli prawny spadkobiercą funkcji wodza. Dramatyczne wypędzenie przez niego ulu­ bionego syna wodza dwa lata wcześniej zostało opisane w Życiu seksu­ alnym dzikich. 18 19 2 0 21 2 2 2 3 2 4 25 Gomaya z Sinakety, który byl jednym z pierwszych informatorów Malinowskiego, opisany w Życiu seksualnym dzikich jako notoryczny łotr. Billy Hancock, handlarz na Trobriandach, był bliskim przyjacie­ lem Malinowskiego, w którego domu w Gusavecie często się zatrzymy­ wał. Zniknął w zagadkowych okolicznościach w Samarai pod koniec lat dwudziestych. Jego żona mieszkała tam aż do 1951 roku. Moliasi był wodzem drugiej rangi, kierującym prowincją Tilataula i według tradycji wrogiem i głównym rywalem głównego wodza prowin­ cji Kiriwina To'uluwy. Malinowski opisał go w Argonautach Zachodnie­ go Pacyfiku jako „starego łajdaka". 2 6 2 7 2 8 Kayasa - zabawa polegająca na obowiązkowym współzawodnic­ twie w tańcu i zabawie, w których biorą udział kobiety, nie przeprowa­ dzane w okresie tańców. Jedna z trzech wsi południowej części Boyowy, gdzie podobno ko­ biety praktykowały orgiastyczną formę kayasa w okresie weselnym. Z powodu tych opowieści mężczyźni z innych wiosek nie ryzykowali wtedy odwiedzin w tym rejonie. Mick George, grecki kupiec, długoletni mieszkaniec Trobriandów. Malinowski często zatrzymywał się w jego domu. Pwata'i - duże pryzmowate zbiorniki na żywność, wypełnione ma­ łymi kuvi (duży yam) przykrytymi orzechami betelowymi i trzciną cu­ krową. Milamala - coroczne święto i powrót duchów, miesiąc, w którym Trobriandczycy cieszą się dobrobytem; także nazwa robaka paolo, który pojawia się przy pełni kiężyca i służy do wyznaczania daty święta; poja­ wienie się tego robaka łączy się czasami z pojawieniem się duchów. Tudava jest bohaterem cyklu opowieści przytoczonych i zanalizo­ wanych w Ogrodach koralowych i ich magii. Kaloma - małe kółeczka z dziurką robione z muszli spondyllusa, z których wyrabia się naszyjniki używane w kula; kaloma dekoruje się prawie wszystkie wartościowe i artystyczne przedmioty w dystrykcie ku­ la. 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fad8e4b96471eb79ec689a97df88bdf9.pdf 23965e21380d4cb1bac94a64b10857e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:267 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Poniatowski, Stanisław (1884-1945) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:236 Title A name given to the resource Dziennik wyprawy (do Kraju Goldów i Oroczonów )/ LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.7-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poniatowski, Stanisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text r ,j l t ':. .... r~ > "Z. 1:9.)yarZJ~stwalud , Pl~~~te.mieaię~~e li l lt1doz1!a\Ycze~(), odbylf! (t 1,ł(ld6w g-cogralIczny<)ltna dlli!o dQM znaeztl~H\lzbę .t\złont.6;,/ 40 os6b). Zgl'iJtrllMli:f'lde Kri.lin:1 kt'ótką llrY-clnO\'llh w zgromu;l,;otiyeh zda!, RI;r:li'l'lę r, czynuolHll Zf41'zllr~a, le;)%c Uk:(l!tH\f(Ue )~OZI)f)01;a-ł ra.;~nie dzi:uah1o§:ć e:¢!efu (lzł~~k6;V i w ty.m cela p:t':t.yg.o~r#ał pi:mn~ po polsku i po. lUi>kuj k~~¥Ał¥ cznl;w r07.e~(t(ją. bęrble 1'0 zgłOllił:;, sir:. doty('hczas 80, wy en. (~e!etn z()r~aniZo,vIUlja Ę~l1e.V' u:a<1. ll¢h)\~;.li~U kon,~(ytll()W\\61'e!'\lj(l1 ~:l..rm()\~l\łj'P~;WIItIMkQwą,k.I\;i<1a ". Vi n{)t.yi:!h()~II$··· •.•·••. 11Bt~nóWi()lJ,Q .•.•...... S()1ięj\~ jJt~oWocl{I[(~~;;.(\rm . VrzQw., J:!XI~\;JJ;~!lq;~ll~~!t1r., •tusto!l\lJ:lIU..l. ·!,~Skl!ll. rg I 1.11 I ';vą> DZIENNIK WYPRAWY (DO KRAJU GOLDOW Wstępem i OROCZONOW zaopatrzyła w 1914 ROKU) B. HEIDENREICH'" Spis rzeczy: I. Wst~p od Redakcji, życiorys, opis i zawartość dziennika, historia i cele wyprawy, kalendarz wyprawy. II. Dziennik wyprawy: 1. Wstęp S. Poniatowskiego, 2. Dziennik wyprawy (od lO.V.-31.VIIL19H r.), 3. Dodatek, II redakcja dziennika od lO.V.-16.VLl914 r., III. Słownik Goldów . .orof;łt~ ;:')1"J5f(z ST ANISŁA W FONIATOWSKI źpt L Wstęp tl~em Biege c:':.. by wedłtl~ uJló ~'ekcY.i, kt.óh~\y tliJ' salll(Jj. . lJ().;i..e~jZI0td'a.. /o-i .\.7itiltQplU)Q o ilC'ty bt. dr., 'YŚ\,Mfl·ZQ3Pyd,., t:i¢r~~o;kj'Ch~V h1g.cil.K 1',~Y,J'l\l}jK;}rOI' od Redakcji .li P)·7.~IV\ . IIw, tit",!;!, Redakcja "Ludu" od lat nosiła się z myślą wydania dziennika podróży S. Poniatowskiego oraz luźnych materiałów zebranych w terenie (a więc r.otatki, szkice rysunkowe, fotografie). Materiały te są ściśle związane z dziennikiem - jest on w dużym stopniu jedynym kluczem do zrozumienia rysunków i fotografii, te zaś z kolei umożliwiają zrozumienie skrótowego tekstu dziennika. Materiał sam w sobie ze względu na autentyczność i niepowtarzalność posiada dużą wartość naukową. Autor przed wybuchem drugiej wojny światowej rozpoczął porządkować materbły i redagować dziennik. Między skrótowymi zapisami w dzienniku, a tekstem opracowanym na czysto zachodzą pewne różnice treściowe; autor w oparciu o anamnezę interpolował dziennik, czasem opuszczał fakty znajdujące się w autentycznym dzienniku. Redakcja postanowiła wydać całość autentycznego dziennika, późniejsze zaś opracowanie załączyć jako dodatek. Opuszczenia i interpolacje S. Poniatowskiego wynikały z tego faktu, że badania terenowe wypadły w innej epoce, a porządko- .Ę(lha.l'tllt;f!v!,~y ~p~iwb( 1.1 !i!;91,Y'.~>~nk.~·<1S 'tf\i ii+1U, ,( tyP:(i 'ui:lp!~I'>~\?l,sJnęi.ale .TL"Y{~~ eię ",ilQ~Y je'!YJ1iQ, byixJ,etodr ic();~ri<;jw Jednym dualc" ilif} (h;ilth~}!.~dLl" \:'olli:c()~nll; jSiri;) );0 pO>Y7di1p~d, !;ntlt~ 8iJh~a.l, terllli«){Y;l,iJQ~lłtlist7t~~t\(ł' 'lL syU'llh)1F ")·e.Y;llt) o1)s~etuiei Hl'i.j~r:J.cyjH\~":Jd$~t,\r;~9zn'J: ,".":"'::""".. '," ,'.,,~ ią') k,~(\dllj z,lli"h' <,wielki,," z~~h'gi. (,k,('!O , }t.;(L')~,~,n~~t1!'7,nv~t', ~it~rtr:)1'~'Vlli{},~'~o'iTJl3,vJ'!1l',.zai<l·esl~, i "'\"YJj!~ain,:i!!\j}'i,dr, jakisi\? 01J()<}lĄjO •••D.lifJdzJ niemi ,tl.)e~'y",j:;tk ..~~,skuto,k l'd~6rz;n0ani3 tllettHlyantroplJ"" l(,,&;,'~,z'nt~j,~:r'l?tio~h:.inę,~kt6r:1 mU.:~i badauit\ hil:Jt")l;r~1ZiHj ...~it.e'i'd,cldemu.· v7Y8tu.nhali. ..,:d,~;~"y~il z~ ;"'leicka.n.iem j pn~lo~gQt~.~n: o... ldaJk,tmi. ~)ye;;u:tji n<\~ ~)yl:~.~ - Fragment protokółu pierwszego posiedzenia Towarzystwa 28 II 1895 r. (Korekta w szpalcie, Arch. PTL, • * Pracę wykonano \dan Ludoznawczego nr inw. 496). z dnia we Wrocławiu na Seminarium pod kier. prof. w Katedrze J. Gajka. Etnografii Ogólnej i Sło- �8 wanie w innej. Sprawy i ludzie odpłynęli, to zaś co było ważne, obowiązujące, stało się błar..e i nieistotne. Właśnie to przesunięcie dwu epok widoczne jest w dwu wersjach dziennika. Materiał ilustracyj:::y z9.warty w "L'zie~'mik:J wypraw" przekalkowano i wedle oryginalr:ego wzorca oddano do druku, pomniejszając lub powiększając rysunki. Pc prawki wprowa::lzono jedynie w tym wypadku gdy zauważanJ błędy perspektywiczne. Wydani::: dziennika jest dalszym ciągiem USHOWR1'l Redakcji wydania pozostałych materiałów po S. Poniatowskim (poza wydrukowanymi w XXXVI, XXXVII, XXXVIII tomach Ludu). Zamierzenie to wydaje się koniecznością de wymagającą dalszego uzasadnienia. J. G. Stanisław Poniatowski urodził się 6. IX. 1884 r. w Ceranowie na Po::llasiu. W roku 1894/95 - zaczął uczęszczać do Szkoły Realnej na Nowym Zajeździe w Warszawie. Po ukończeniu szkoły średniej w' 1902 r. studiował nauki matematyczno-fizyczne i techniczne na Wydziale Mechaniczpym Politechniki Warszawskiej. W latach 1904-1905 jako członek PPS brał czynny udział w życiu politycznym, kierował biblioteczką dla agitatorów. Rozdawał bibułę na wiecach, oraz uczestniczył w zebraniach i wiecach organizowanych przez tzw. grupę "Kuźnicy". Działalność polityczna i studiowanie literatury filozoficznej i spolecznej skierowały zainteresowania Poniatowskiego na inne tory. Przerwawszy studia na skutek strajku szkolnego w 1905 r. wyjechał S. Poniatowski w 1906 r. do Szwajcarii, by wstąpić na Wydział Filozoficzny uniwersytetu Zuryskiego na studia antropologiczne. W tym okresie zuryski ośrodek antropologiczny przeżywał okres odrodzenia, po kryzy<:ie jaki panował w tej dziedzinie nauki w Eur~~,pie. Główna pIL:yczyna tego kryzysu leżała w metodologii, w niemożliwości rozwiązania zagadnienia określeni"" przynależności rasowej. Właśnie w Zurychu Rudolf Martin dał podst!lwy pod metodologię antropologii. Martin zajmo\vał się też ctn:,'gn:iią o czym ś,via:lczy jego dzieło Die Inlandsstamme der Mahyisch::m Halbim;el wyd,am: w Jenie w 1905 r. W tym właśnie okresie S. Po- \ fi ! ; : "i'I. 'i I 'l , l '1 ~ " l J niatowski rozpaczyna studia antropologiczne pod kierunkiem Martina, zaś studia etnograficzne w Katedrze Geografii, gdzie profc;sorami byli StolI i Heierlie. Mniej więcej w tym samym okresie odbywali w Zurychu studia J. Czekanowski, E. Loth i M. Reicher - późniejszy profesor anatomii Uniwer3ytetu Stefana Batorego i Akademii Medycznej w Gdańsku, T. Woyno - późniejszy profewr Politechniki Warszawskiej, W. Gondzikiewicz - późniejszy profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego a później Poznańskiego oraz A. Wrzosek - późniejszy profewr Uniwersytetu Poznańsldego. W takim środowisku studiował S. Poniatowski od 1905 r. do 1911 r., ukończył studia stopniem doktora filozofii z najwyższym odznaczeniem. Po powrocie do kraju pracował w latach 1912 do 1913 jako asystent Pracowni Antropologicznej w Warszawie. W 1914 r. zakłada Pracownię Etnologiczną przy zbiorach etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w 'Warszawie. W maju tegoż roku wyjeżdża na wyprawę naukową do kraju Nadamurskiego. Gdy w je~ieni 1915 r. otworzono pC'llownie Uniwersytet Wanzawski został mianowany dyrektorem Biblioteki Uniwersyteckiej. Na tym st3.nowisku pozostał do 1919 r. poczym zrezygnował z zajmowanego stanowiska, prace bowiem bibliotekarskie pozostawialy zbyt mało czasu na pracę naukową. Jeszcze w roku 1916 objął katedrę etnografii na Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie. Od 1921 1'. wydawał wspólnie z K. 8tołyhwą Archiwum Nauk AntTOpologicznych, był redaktorem działu etnologicznego. W 1934 r. został miarnowany profesorem nadzwyczajnym etnologii i etnografii ogólnej na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Wybuch II wojny światowej zastał Poniatowskiego w Warszawie; od tej chwili z'O'częły się tragiczne losy profesora i jego rodziny. W pierwszych tygodniach wojny zginął jedyny jego syn Andrzej, a w 1943 r. umiera żem .. Mimo tych przeżyć S. Poniatowski pro\vadził potajemnie semim,ria dla studentów aż do 10. XI. 1942 r., kiedy to został aresztowany przez Gestapo i uwięziony na PawiGku, a nast'~r;nie przewieziony do J\Iajdanka stamtąd do Litomierzy c - oonu w Sudetach, gdzie zmarł 5. VI. 1944 r. �10 Zmienne koleje losu przechodziły prace i materiały naukowe profesora Poniatowskiego. Po aresztowaniu wszystkie książki i l'ękopisy uległy ni~zczycielskiej rewizji hitlerowców i tylko dzięki prof. W. Antoniewiczowi udało się urabwać z zapieczętowanego mieszkania prace, książki i kartoteki profesora. Uratowane materiały umieściły szwagierki profesora Poniatowskiego - panie Lubeckie w Bibliotece Uniwersyteckiej, tam przetrwały do końca wojny. Po wyzwoleniu uczeń rofesora - ks. dr Edward Bulanda został powiadomiony przez panią Lubecką o życzeniu profesora, aby zajął się wydaniem pozostawionych prac. 12 listopada 1945 r. w obecnoici Zofii Lubeckiej, K. Zawistowicz i J. Świątkowskiej - uczennic profesora oraz profesora Borowego przekazano E. Bulandzie rękopisy S. Poniatowskiego. Prace, materiały i kartoteki zostały najpierw umie~zczone w bibliotece przy ul. Rakowieckiej w Warszawie, zaś w 1946 r. przekazane Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W przekazanej Towarzystwu spuściźnie znajduje się "Dziennik wyprawy S. Poniatowskiego do kraju Goldów i Orocz~nów". Materiały te stanowią dotąd rękopis i znajdują się w ArchIwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu (nr inw. 293-295, patrz Aneksy). Analizując dziennik podróży trzeba zaznaczyć, że część dziellnika, którą autor przepisał na czysto przed 1920 r. różni się od za~ pisu dokonanego w terenie, jest to różnica objętościowa, gdyz 34 stronom czystopisu odpowiada 7 stron brudnopisu. Zostały włączone do drugiego tekstu rysunki, których nie ma w dzienniku terenowym. Jak z tego wynika druga wersja dziennika została rozbudowana informacjami o celu wyprawy i jej inicjatorach, o przygotowaniach do wyprawy, objt;ła opisy wrażeń z podróży i opisy życia przyjaciół poznanych w Petersburgu i Chabarowsku. Zapis dziennika prowadzony jest w formie sprawozdań i spostrzeżeń z każdego dnia wyprawy. Dla opracowującego materiały największą trudność stanowiło odczytanie samego tekstu, spisanego przez badacza w różnych warunkach obozowego życia (i przy różnym oświetleniu). Zapis dziennika sporządzony był na żywo, na kolanie, przy kolyszącej 11 I ·1 I się łodzi, musiało się więc to odbić na jego czytelności. Większość stron pisana jest ołówkiem, a po upływie pięćdziesięcio-Ietniego okresu czasu i różnych kolei losu dziennika, zapis niejednokrotnie stał się nieczytelny. Odczytanie zwrotów i nazw miejscowości zapisanych przez badacza w języku rosyjskim stanowiło dodatkową trudność. Przypisy autora umieszczone zostały pod tekstem na danej stronie. Ilustracje włączono w tekst tak, jak to ma miejsce w dzienniku, w celu zachowania jak największego autentyzmu. Niektóre nieodczytane zwroty lub wyrazy umieszczono w navIiasach klamrowych. W nawiasach kwadratowych umieszczono uzupełnienia opisów niepełnych, w wypadku zaś stosowania przez autora skrótowych znakówpodano całe brzmienie skrótu. Pisownię dostosowano do wymogów obecnych. Na wyprawę antropologiczno-etnograficzną do kraju Nadamurskiego we Wschodniej Syberii do Goldów nad dolnym Amurem i Oroczonów nad Chungari wyjechał Stanisław Poniatowski z ramienia Unitet States National Muzeum w Waszyngtonie z początkiem maja 1914 roku. Inicjatorem wyprawy był profesor Ales Hrdlicka, działający z ramienia Smithsonian Institution w Waszyngtonie, która wyprawę finansowała. W 1912 r. A. Hrdlicka udając się na wyprawę do Syberii, przebywał krótko w Warszawie i wtedy zaproponował S. Poniatowskiemu badania we Wschodniej Syberii. Termin wyprawy ustalono na rok 1913, jednakże z powodu opóźnienia korespondencji z A. Hrdlicką jak i z powodu żądania by Poniatowski udal się- do prof. Matieski w Pradze, w celu poznania metody robienia odlewów masek -termin wyprawy uległ zmianie. Ostatecznie termin ustalono na na wiosnę 1914 r. Celem wyprawy do kraju Nadamurskiego miało być "odszukanie pośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych pokrewnych Indianom amerykańskim"l. Ponieważ badania przeprowadzone wśród niektórych ludów Wschodniej Syberii mianowicie wśród Czukczów jeszcze przez W. Bogorsza w 1909 r. oraz Korial St. Poniatowski, Dziennik wyprawy II, 1914 r., s. 1. �12 ków przez W. Jochelsona w 1906 r., a Indianami północno-zachodniej Ameryki wykazały wiele związków kulturowych, wysunięto hipotezę o azjatyckim pochodzeniu Indian amerykańskich. Przypuszczalna jedność obu kontynentów mogła umożlhvić rozprzestrzenianie się człowieka w Ameryce, w wypadku zaś gdyby kontynenty nie miały być złączone prawdopodobieństwo żeglugi na łodziach przez Cieśninę Beringa zdawało się możliwe. Pierwsze wędrówki na kontynent ameryl<:ański datowano na młodszą epokę kamienną· Jednakże same tylko związki kulturowe nie mogły być llW3ża" ne za wystarczające poparcie powyższej hipotezy ze względu na możliwo~ć zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczarni i Koriakami z jednej strony a Indianami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnym argumentem wobec możliwości (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludów do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejszym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indisnami amerykań~kimi a ludami syberyjskimi możliwie daleko od nich zamieszkałymi"2. . . W celu wykrycia pokrewieństwa fizycznego między IndIanamI amerykańskimi a ludami zamieszkałymi w Środkowej Syberii, zwolennik hipotezy azjatyckiego pochodzenia Indian Ales Hrdlicka udał się w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię przy czym dotarł do Mongolii. Ten sam cel miała wyprawa Stołyhwy nad Jenisej. Badania S. Poniatowskiego ograniczone co do terenu według Smithsonian Ir:stitution w Waszyngtonie, miały objąć dalsze grupy ludności Syberii tj. Goldów, Oroczonów, Giljaków i Olczów, w nawiązaniu do związków kulturowych pomiędzy ludami Amery:d i Azji. Czas trwania wyprawy miał obGjmować okres od półtora do dwóch miesięcy, na zbdani2 każdej grupy etnicznej przez'c:acZ:lno 3 tygodnie. ~ 1. c. , 'j I l J 13 10 maja 1914 r. wyjeżdża Stanisław Poniatowski z Warszawy pociągiem do Petersburga, gdzie zatrzymuje się przez okres jednego tygodnia wypełnionego naj pilniejszymi zakupami, nawiązariem znajomości z Sternbergiem i Piekarskim oraz czekaniem na zezwolenie na pobyt w Kraju Nadamurskim. Ostateczni2 13 maja badacz zaopatrzony w list polecający od Sternberga do Arsenjewa wyjeżdża z Petersburga do Chabarowska przez Wiatkę, Perm, Czelabińsk, Omsk, Krasnojarsk, Irkuck, Władywostok i Nikolsk Ussuryjski. Podróż w rezultacie trwała prawie dwa tygodnie. Nazajutrz po przybyciu do Chabarowska 3 czerwca 1914 r. składa Poniatowski wizytę Arsenjewowi dyrektorowi miejscowego Muzeum im. Gro:1kowa, gdzie poznaje Łopatino. - tamtejszego nauczyciela i etnografa, który wraz z żoną będzie mu później towarzyszył i pomagał w nawiązaniu stosunków z tubylcami. Przygotowania do badań terenowych zajęły dwa tygodnie, dopiero 15 czerwca na wypożyczonej motorówce Poniatowski wraz z Łopatinem i jego żoną oraz trzema ich uczniami Gryszą Strzyżewskim, Kolą Delle i Zenią Woropajewem dotarli do pierwszej osady goldzkiej - Sakaczialan. Od tej pory zaczynają się systematyczne badania trwające do 8 sierpnia 1914 r. Badania przeprowadzono w następujących miejscowościach: Sakaczialan 16.VI-4.VII Niźni Mari 4.VII-9.V II Muchu 9.VII-ll.VII Dade 12.VII-14.VII Dajerga 14.VII-15.VII Najche 15.VII-17.VII Targon 17.VII-29.VII Troickoje 20.VII-21.VII Barkas bo acan 21.VII Manga 22.VII-26.VII Chungaria 26.TI badania penetra2yjne w osadach oroczońskich nad rzeką Chungarią 27.VII-31.VII Wniczenskoje l.VIII-2.VIII Srednoje Tambowskoje 5.VIII-7.VII Badania zakończono S.VIII.1914 r. Wybuch I wojny światowej przerwał badania Stanisława niatowskiego i zmusił go do powrotu do Warszawy. Barbara Po- Heiden reich �15 mE 1 MAPA (Z objaśnieniami I 2!:;:;':\iq:1 I I II •• 3 '." (") 6_ 1 1 5 7 ::t: - b []]] . r- :;e ~ t=:=J ---~---~ 7/)C TS ETNOGRAFICZNA SO l' C lO"km Mapa etnograficzna Kraju Ussuryjskiego. KRAJU USSURY.JSKIEGO dla Stanisława W. ARSENIEWA Poniatowskiego z 1906-1912 r. w 1914 r.) 1. Giliacy. 2. Ludność mieszana: Olczy i Giliacy. 3. Olczy (Ulga) - Mandżury. 4. Tunguzi przechodzący na brzeg morza z lewego brzegu Amuru. 5. Oroczy - Gawani. Różnią się językiem od ude(he). Noszą jeden warkocz Odzież mężczyzn bez ornamentów, nie ma barwności. Trochę inna konstrukcja kołyski. Morska łódż, żagiel ze skóry rybiej. Kobiety nie noszą kolczyka w nosie. Inna forma namiotu. W zimie mieszkają w domach drewnianych. Doskonali żeglarze morscy. Narty krótsze i szersze. Trzymają dużo psów. Sanie pasażerskie innej konstrukcji. Brak burc/wnów. Inna ornamentacja niż u ude(he). Na czapce nie noszą ogona bielicy. 6. Goldowie Amurscy. 7. Ude(he) właściwi. Najliczniejsi 1110 głów. Prosto wyszywane kostiumy. Zamiłowanie do ornamentyki. Kobiety noszą w nosie kolczyki. Doskonale wyprawiają skórę rybią. Pierścienie, bransolety. W uszach mężczyzn niekiedy kolczyki. Kostiumy z rybiej skóry. Świetni narciarze. Pływają w omoroczkach po wartkich rzekach. Mieszkają wyłącznie w namiotach. Na polowcnia wyruszają z rodzinami. Mówią po oroczońsku, po chińsku umieją tylko rachować i znają oddzielne słowa. Włosy zdobią muszelkami, guzami i paciorkami, uCzesani są w dwa warkocze. 8. Oroczoni właściwi ude(he). Ani słowa nie umieją po chińsku, mówią tylko po oroczońsku, ale znają wiele słów z języka oroczi-gawani tak, że mogą dość dobrze się z nimi porozumieć. Sposób życia, odzież itd. jak u Oroczonów, 9. Gołdowie Ussuryjscy. 10. Tazy mniej podlegali wpływom chińsldm. Ubiór jest mieszaniną odzieży chińskiej ioroczońskiej. Znają poszczególne wyrazy oroczońskie, mówią jednak po chińsku. Starcy umieją jeszcze jako tako robić łodzie, ale pływać po rzekach (górskich) już nie potrafią. Mieszkają w fanzach. Trudnią się rolnictwem. Noszą jeden warkocz. (Liczebność w 1914 r. 39 głów). 11. Oroczoni - oroczi, którzy nazywają siebie ude(he). Mają odzież narodową, noszą dwa warkocze. Mówią po chińsku, a gdy chcą, aby ich nie zrozumiano, mówią wówczas po oroczońsku. W zimie mieszkają w fanzach, w lecie w namiotach. Mają ogrody, obrabiane przez wynajmowanych Chińczyków. Rolnictwem się nie zajmują. Większą część czasu zajmuje im polowanie i rybołówstwo. Nie mają ani koni ani bydła. (W roku 1911 niektórzy zaczynali trzymać konie). W zimie przewożą ciężary na saniach, zaprzęgają się do nich wraz ze swymi psami. Budują łodzie, dobre, zręcznie pływają po rzekach. Robią narty. Robią zapasy juko/y. (Liczebność 301 osób około 1914). Ornamentyka na brzoście. Magazyny palowe. Wyprawiają skórę rybią tylko starcy. Używają samostrzałów. Polują na sobole po oroczońsku. 12. Tazy czyli Da-czi. Są to Oracze ude(he) zupełnie zchinizowani. Zajmują się rolnictwem, mówią tylko po chińsku, mieszkają w fanzacll. Nie używają nart, nie robią łodzi i nie potrafią pływać po górskich rzekach. Ubierają się po chińsku. Noszą jeden warkocz. Jedyna cecha - obecność kobiet i dzieci. (Liczebność 165 głów). Chińczycy zowią ich Cżagubaj. 13. Ludność mieszana. Wyłącznie Rosjanie, Chińczycy i Koreańczycy. Ślady pobytu tubylców w latach 1850-1870. �16 II. DZIENNIK 1. wstęp WYPRAWY S. Poniatowskiegol. Zadaniem wyprawy do Kraju Nadamurskiego było odszdmnie rośród tamtejszej ludności tubylczej typów fizycznych, pokrewEych Indianom amerykańskim. Nieliczne badania etnograficz.ne w północno-wschodniej Syberii, a mianowicie Bogoraza wśród Czulegów i Jcc':elsona wśró:1. Ko,:-jaków wykazały liczne związki kulturalne między powyższymi ludami syberyjskimi a Indianami wybrzeży Pacyfiku Ameryki Północnej. Stąd łatwo nasuwa się wniosek, postawiony zresztą już dawniej jako hipoteza o azjatyckim pochodzeniu Indian. Jednakże same tylko kulturalne związki nie mogły być uważane za wystal'czające poparcie powyższej hipotezy, ze względu na możliwość zapożyczeń. Również i stwierdzenie pokrcwienstwa fizycznego między stosunkowo blisko siebie zamieszkałymi Czukczami i Korjakami z jednej strony a Indi:J.nami północnych wybrzeży Pacyfiku nie mogły być dość silnymi argumentami wobec możliwo~1ci (przyjmowanych przez niektórych autorów) przybycia tych ludóv; do Azji z Ameryki Północnej. Natomiast bez porównania ważniejó:zym dla potwierdzenia powyższej hipotezy byłoby stwierdzenie pokrewieństwa fizycznego między Indianami amerykańskimi, a ludami syberyjskimi, możliwie daleko od nich zamieszkałymi. \'! celu zoriento\'.1ania się na terenie badań w Syberii, mogących . zucić światło na omówione kwestie zwolennik hipotezy azjfltycbego pochodzenia Indian amerykańskich Dr. Ales Hrdlicka udał się tam w lecie 1912 r. w podróż naukową na Syberię, przy czym ciotarł do . . . . . . . . . . . . . . w Mongolii. Rezultatem krótka broszura "Remains in northern Asia of the Race that peopled America", w której wyraża swe przekonanie a syberyjskim pochodzeniu Indian amerykańskich i o potrzebie badań antropologicznych wśród niektórych dotąd mało poznanych ludów syberyjskich. Po drodze na Syberię Hrdlicka zaproponował w Warszawie Stołyhwie wyprawę do jaskiń nad Jenisejem i za l Wstęp ten wyjęto z drugiej redakcji dziennika. Informuje on o przygotowaniach wyprawy GO dnia 10 maja 1914. Jest to 1-4 str. 2 redakcji. pośrednictwem Stołyhwy mnie wyprawę do Wschodniej Syberii. Stołyhwa udał się nad Jenisej do ujścia rzeki Abakanu (kilkadziesiąt wiorst od Krasnojarska) w lecie 1913 r. Moja wyprawa uległa zwłoce do roku następnego zarówno z powodu opóźnienia w korespondencji z Hrdlicką, który w pierwszej połowie 1913 r. był na wyprawie w Ameryce Południowej jak i z powodu żądania jego, bym udał się przed wyprawą do prof. Matieski w Pradze Czeskiej w celu zapoznania się z jego metodą robienia masek z otwartymi oczami. W końcu grudnia wyjechałem do Krakowa, stąd po paru dniach do Lwowa, a stamtąd via Kraków do Pragi. W Krakowie poznałem Piłsudskiego, ale skąpe wiadomości od niego otrzymane nie na wiele się przydały. W ciągu tygodnia pobytu w Pradze nauczyłem się robić maski. Wróciłem stamtąd wraz z instrumentami, przysłanymi tam dla mnie przez HrdliCkę. W kwietniu przysłane zostały" ", na których mam odbyć wyprawę, a następnie $ 1 000 = 1943 rb. 63 kop., co wraz z 25,85 pozostałymi ze 100 rb. przysłanych mi na drogę do Pragi, dało 1969 rb. 48 kop. jako sumę ogólną na koszta wyprawy. Sądziłem, że suma ta starczy na 1112-2 miesięcy podróży wraz z 2 tygodniami pobytu we Władywostoku, skąd miałem wysłać do Waszyngtonu schematy, klisze i zbiory po ich uporządkowaniu, oraz na zbadanie 4 grup, a mianowicie Goldów, Olczów, Gilaków i Oraczonów, rachując 3 tygodnie na każdą grupę. Plan bliższy miał być ułożony w Petersburgu, dokąd miałem wstąpić po drodze. W marcu rozpocząłem zakupy do wyprawy, ukończone przed wyjazdem. Naturalnie kupionych zostało sporo rzeczy, które okazały się później nieprzydatnymi, natomiast wyekwipowanie naukowe było b. celowe. Oprócz instrumentów antropologicznych Hrdlicki wziąłem własne instrumentaryum martinowskie i oprócz aparatu amerykańsk· lego 5" X 7" z 1 : 6,3 i 7 = 13 aparat z Pracowni Etnologicznej 13 X 18 cm. z Doppel 1 : 6,3 i 7 = 21,5. Klisz Agfa 40 tuzinów o rozmiarach 12 X 16,5 cm. 2 �18 19 i 13 X 18 i 3 tuziny błon Bruna. Oprócz tego chemikalia fotograficzne, ciemniec do zmiany klisz i ciemny namiot, zajmujący połowę namiotu zwykłego, nabytego w Petersburgu. Praca organizacyjna w założonej na początku 1914 r. Pracowni Etnologicznej przy M.P. i R. oraz inne zajęcia zarówno przeszkadzały przygotować się do drogi jak i wpływały na opóźnienie wyjazdu. . . Po parokrotnych odkładaniach wyjechałem nareSZCIe 10 maja o 5 pp. pociągiem pośpiesznym do Petersburga, dokąd przybyłem następnego dnia w poniedziałek koło południa. 2. Dziennik wyprawy od 10.V.-31.V. 1914 r. Wyjazd z Warszawy 10.V. o 5 pp. pospiesznym. Przyjazd do Petersburga w poniedziałek 11. V. o 12 pp. Petersburg od 11 do 18 maja, pokoje umeblowane "Anglia", róg Władimirskiego i Newskiego. Tegoż dnia (11) wieczorem byłem u Piekarskiego w mieszkaniu. Wtorek 12.V. Z rana na pocztę, gdzie karta od Jasi, potem T.owarzystwo Geograficzne: Szokalski, po południu Wasiljew w ~uzeum Aleksandra III. Wieczorem do sklepu Kebbego na Sadowe). Sroda 13.V. Rano tramwajem do fabryki Kebbego, po czym do Muzeum Etnograficznego Akademii, gdzie rozmowa z Sternbergiem, Piekarskim, Lemieszewskim. Wieczorem w Górniczym Instytucie po adres . . . . . . . . . Czwartek 14.V. Kupowanie map w sztabie na Newskim i książek u Rikkera. Kupowanie książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie obejrzałem mapę Amuru i wziąłem do domu Szrenka., . Piątek 15.V. Wysyłam książki do Warszawy, byłem w MmIsterium Komunikacji, a później u Hjina po mapę. Później pojechałem do Muzeum Etnograficznego Akademii. Oddałem broszurę Ster nbergowi i moje prace, prosiłem o przysłanie wydaw~ietw dla pracowni i wziąłem:onpoCHbIJlJ1CTKI1: 162, 163, 164. Widziałem SIę w Muzeum z Piekarskim, Lemieszewskim, Petrim, ten obiecał postarać się o mapę. Sobota 16. V. Odebranie schematów od Hrdlicki, kupno Potkanowa W Towarzystwie Geograficznym i oddanie tamże Szrenka. Obiad, jak zawsze w kawiarni polskiej na Michajłowskiej (60 kop. za 4 dania). Kupno biletu na poniedziałek 18.V. Wizyta u Wasiljewa i Wołkowa. Drobne sprawunki przed wieczorem i kupno butów. Wieczór u Piekarskich: między innymi sprawa A. Szymańskiego. Piekarski opowiada swoje dzieje i życie wśród Jakutów. Niedziela 17.V. Kościół, Ermitaż, Muzeum Aleksandra III, obiad, pakowanie, ostrzyżenie. Poniedziałek 18.V. Wyjazd z Petersburga a 10 rano. Wagon bez przesiadania do Irkucka. 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24 droga do Irkucka. Za Czelabińskiem poznaję się z A. O. rOpHaMlI, ekspedycją norweską, oraz gleboznawcą N.N. 25. poniedziałek 2 godziny w Irkucku, po czym dostaję przedział wspólny z rOpHaMH do Mandżurii. Koło 12 spędzamy nieoczekiwanie 2 godziny nad Bajkałem wskutek zasypania szyn. 26. V. Droga ładna doliną Ingody za Czytą. 27. V. Mandżuria: od rana step i tak 2 dni aż do Charbina. Od Mandżurii do Nikolska Ussuryjskiego. Jadę z oficerem artylerzystą z Nikolska. Step - pustynia - step. Za Charbinem: sopki, urże chińskie, masa zieleni. Piątek 29.V. Dowiaduję się w Nikolsku, 5 pp. o Gondattim i jadę do Władywostoku, dokąd przyjeżdżam o 12 w nocy i staję w hoteliku "Ermitaż" i na ,,1 morskiej". Sobota 30. V. Zamawiam rano bilety wizytO\ve, odbieram na poczcie list od Hrdlicki, oglądam Muzeum, gdzie dowiaduję się a Łopatinie i robię spis zebranych przez niego "burchanów Goldów". Popołudniu chodzę po mieście: morze. Niedziela 31.V. Kościół katolicki i ewangelicki w 3 językach. Obiad na stacji: krab (niech go!), chodzę po mieście, szukając cukru. Banany. Wieczorem choroba z rygą. Poniedziałek 1.VI. Rano Gondatti, potem konsulat Amerykań- �20 ski, potem siatka od komarów u Kunsta i Albersa, gdzie spotykam brata Stołyhwy. Odprowadza mnie do hotelu i z rana a 12 wyjeżdżam do Chabarowska. W przedziale ze mną typ a'la . . . . ., mam podejrzenia względem niego całą noc i nie śpię, trzymając rewolwer na pogotowiu. Nad ranem a 4 "typ" wychodzi w Ussuri i jadę do Chabarowska. Wtorek 2.VI. Śliczna droga do Chabarowska. Wspaniałe i coraz inne widoki; tajga raczej zapuszczony park niż las. Wieczorem przyjeżdżam i staję w najszykowniejszym hotelu "Esplanadzie" . Środa 3.VI. Rano idę do kancelarii jenerał-gubernatora, gdzie widzę się Z BH.TarrH.M ArreKCaH,lIpOBIPleM 3aKpeBCKHM. Potem na pocztę, nic. Potem obiad. Potem do Arsenjewa do Muzeum a 3112. Siedzę w Muzeum do 71/2 i poznaję też Dombrowskiego. Czwartek 4.VI. O 12 idziemy z Arsenjewem i Dombrowskim kopać kości: błędne informacje, spotykamy za to Oraczów i Arsenjew zamawia ich na rano następnego dnia do Muzeum. Potem obiad z Arsenjewem i siedzi u mnie do 5 pp., po czym jedziemy z nim do Łopatinych. U Łopatinych 11/2-2 godzin, po czym ArsenjEw stawia kinomatograf wieczorem. Piątek 5.VI. Z rana szukam po mieście gipsu, potem idę z instrumentami do Muzeum. Oracze nie przyszli, ale robię odlew ucznia dla demonstracji, pokazuję następnie Arsenjewowi, Łopatinym i Dombrowskiemu, pomiary i moje instrumenty. Po obiedzie zajmuję się pakowaniem i trochę się przeziębiam, ale maść Burgeta i spocenie się pod grubą kołdrą w nocy pomaga. Sobota 6.VI. Poczta: list od konsula amerykańskiego; potem YnpaBrreHHe BO,llHbIX ITyTel1: gdzie dowiaduję się o mapę· Potem do domu gdzie spisuję obecny dziennik od samego początku aż dotąd. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla, umawiamy się a 5 do Łopatinych. Idę na obiad, potem po sklepach chińskich, ale kołder nie mają. O 6 pp. idziemy z Arsenjewem do Łopatinych, gdzie trochę gramofonu, a potem z nimi za miasto do 21 czasowego mieszkania Arsenjewa, gdzie aż do 11 oglądamy mapy Amuru i mapy Arsenjewa. Kapitalne dzienniki Arsenjewa! Niedziela 7.VI. O 101/2śniadanie, po czym jadę do kościoła: bieda, rosyjskie dzwony, procesja: Japończyk niesie baldachim, Moskale i Chińczyki na ulicy zdejmują czapki. Obiad, potem pisanie listu do Hrdlićki aż do 71/2 wieczorem, wysyłam list, kolacja, list do Janki. Poniedziałek 8.VI. Idę do Łopatinów, gdzie Łopatin robi odlew Arsenjewa pod moim kierunkiem, później omawiamy wyprawę. Obiad, po obiedzie czytam Arsenjewa: MaTepHaJIhI itd. Przychodzi on sam i opowiada przygody ze swych podróży: Stary Dersu, purga przy ujściu Lifu, napad tygrysów, etyka mieszkańców tajgi, wdzięczność Dersu i jego śmierć; poszukiwacz żeńszenia, 46 lat bez ludzi na puszczy, nocleg Arsenjewa i śmierć Chińczyka; animizm Dersu itd. itd. Kończę szyć siatkę. Herbata w domu. Wtorek g.VI. Gwoździe w butach, próby usunięcia. a 111/2 idę do Banku, gdzie odbieram 1 000 rb. i w tym 207 drobnymi, siedzę w Banku do 2. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że jest Orocz. O 3 idę do Muzeum. Oracz z nad Onuja: suchoty, pluje krwią, już nie ma siły do ciężkiej pracy. Opowiada: w zeszłym roku wszyscy jego wymarli na czerwone plamy (ospa?), 6 osób: y MeRn H 6a6YIlJl<a (żona) H .L\eTH Hen,. W całym "cTorr6YIIIY" został sam z bratem. Ubranie już obce, również włosy nie plecione, lecz puszczone swobodnie, twarz typowa; 38 lat, bardzo miły, spokojny człowiek. Za mierzenie He Ha,110,lIeHer Przyprowadził starego chorego na oczy. Oglądanie Muzeum z Oraczonem. Po obiedzie układanie ruloników z drobnymi. Środa 10.VI. Notuję w sobotę wieczór: nie było kiedy. Rano mierzę Oracza, robię z niego zdjęcia (nagi). Później zakupuję prowiant u Kunsta i Albersa, tamże naczynia kuchenne. Arsenjew dostaje odmowną odpowiedź w sprawie svvej wyprawy. �23 l Strzyżewski jedzie ze mną kupujemy dla niego płaszcz i buty. Po Kunscie i Albersie znów Muzeum, stamtąd wieczorem do domu, gdzie przynoszą 3 paki z prowiantem. Czwartek l1.VI. Rano robimy w Muzeum odlew Orocza. Kupujemy jeszcze prowiant: mleko, masło i gips (140 [funtów]) oraz latarki i łopatę. Pakowanie. Wieczorem składam kartę u rOpHa i wizyta pożegnalna u Łopatinych. Piątek 12.VI. List od Jasi. Kupujemy wojłok, papier, worki itd. Pakowanie, żeby zdążyć na wieczór. Po obiedzie przychodzi rOpHa. Nie zdążyliśmy się zapakować, zostajemy. Strzyżewski znakomicie mi pomagał. W Muzeum zostawiłem Dombrowskiemu 15 rb. (Brun) na wysłanie zbiorów do Warszawy. Sobota 13.VI. Rano pakowanie. Później do Muzeum. 9 listów. Po obiedzie strzyżenie włosów. Jadę do Arsenjewa, chlop czyta mi wyjątki ze swych dzienników, idziemy do Łopatinych, umówić się co do ewent[ualnegol wspólnego wyjazdu. Wieczorem piszę dziennik i listy. Niedziela 14.VI. Rano listy, potem 11-121/2 kościół, potem obiad i listy. O 5 wizyta u Strzyżewskich: całkiem zruszczały Polak, żona Rosjanka, 6 dzieci, bieda. Chmurzy się, żeby nie było źle na jutro. Wieczorem listy do Janki, później przyszedł Strzyżewski z wiadomością o wyjeździe jutro i pił ze mną herbatę. Chłopak ma chęć do nauki. Poniedziałek 15.VI. Rano deszcz. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny pojadą. Wyjeżdżamy o 21/2 na motorówce danej przez p. P. J. DelIe. Motorówka spora (mały "KaTcp") Z kajutą. Rzeczy mamy masę, więc cała kajutka zapchana. Dwóch maszynistów, nas 6: Łopatin z żoną i dwoma uczniami DelIe i Woropajew oraz ja i Grysza. Motorówka pędzi całkiem prędko i w ciągu 4 godzin przyjeżdżamy do Sakaczialanu. Jazda Amurem pyszna. Cały czas stoję z tyłu na burcie, trzymając się ramki przy daszku. Rzeka wspaniała, mnóstwo zielonych wysp z zaroślami i lasami i ,! '.:1' ~I .1 , I , I ", .. I 23 (uba) wprost nie do przebycia. Mijamy dziesiątki wysp, niektóre po kilka wiorst długości i więcej. Jedziemy bądź głównym łożyskiem, bądź czasem tzw. "rrpOTOKaMIi" tj. między wyspami. Pogoda: chmury, wiatr, chwilami deszcz, chłodno, ale powietrze czyste i brzegi widać dobrze. Nie spotykamy statków, ni rybaków. Przegryzamy wędlinę, później suszone owoce, ogórki, rzodkiewkę. Pośpiewujemy, wszyscy w wesołych humorach, chłopcy bawią się obchodzeniem kajutki po burcie na dziób łodzi. Woda w Amurze brudna, miejscami spieniona, bo przybór na fale, ale nasza motorówka nie buja i jazda ,odbywa się pomyślnie. Po 6 spostrzegamy w oddali na prawym brzegu Sakaczialan. Podjeżdżamy, wzywając świstami Goldów. Motorówka siada na mieliznę, podjeżdżają Goldy, przechodzimy na ich łódź i wychodzimy na brzeg, witamy się z Goldami. Jest między nimi znajomy Łopatinych Gawriła, u którego mieszkali w zeszłym roku oraz drugi znajomy Dmitrij. Idziemy do Gawriły, ale buduje fanzę, więc u niego nie można i idziemy do Dmitrija, u którego wybieramy miejsce koło domu i zabudowań nad zejściem do wody. Chłopcy jadą po rzeczy, reszta z paroma Goldami bierze si~ do łopat i oczyszcza miejsoe, na którym staną namioty. Przywożą w łodziach część rzeczy, resztę przywozi motorówka, którą udało się zepchnąć z mielizny. Rzeczy nasze ciężkie i sporo ich więc długo i z trudem odbywa się wnoszenie ich na brzeg wysoki na 30 kroków nad przystanią z łodziami. Chłopaki bardzo silne i sami wnoszą walizy i kufry, zdarza się jednak Gryszy wywrócić kozła i moja wielka waliza leci z góry na łeb, na szczęście po rozmiękłym, oślizgłym, gliniastym gruncie. Rozbijanie namiotów zabiera sporo czasu, chłopcy z Goldami przygotowują drągi, naciągają, przywiązują do palików. Ciemno, deszcz, robota przy latarniach. Nareszcie pałatki gotowe. Łopatina robi nam zupę z baraniny i herbatę, której wypijam coś 5 czy 6 szklanek. Zapraszamy na herbatę Dmitrija i jego gościa Golda, który przyjechał go odwiedzić w jakieś kilkadziesiąt wiorst. �Goldowie w ogóle bardzo lubią się odwiedzać i często to czynią. Dmitrij człek lat 38, był za młodu 8 lat na służbie jako lokaj u naczelnika powiatu, więc dobrze mówi po rosyjsku, ale nie umie czytać. Mówi jednak, że lepiej mu się żyje między swymi niż w mieście. Zona ty od 3 lat, żona 20 lat, dzieci nie mają. Mieszka z nimi jego babka przeszło 80 letnia, szamanka oraz ciotka. Ma oprócz fanzy 3 aM6ap~HKH i stajnię na konia, którego kupił za 70 rb. w Chabarowsku przed 8 laty. Dmitrij nosi nóż, który sam zrobił ze starego pilnika, oprawa drewniana, pociągnięta skórą kety. Kolacja przeciąga się do U-tej, po czym spanie. Pada deszcz. Całą noc nie mogę spać. Grysza wstaje o 31/2 i razem z drugimi chłopcami jadą łodzią na polowanie. Grysza dostał z Muzeum dubeltówkę, Kola Delle ma trójrurkę, a Zenia Woropajew rna pancoltę. Po wyjściu Gryszy ledwo się zdrzemnąłem, ale o 6 obudził mnie silny deszcz. Pałatka nasza bardzo dobra, nie przecieka. Lopatiny mają bardzo dużą pałatkę, ale cienką i przeciekającą. Wtorek 16. VI. Wstałem, umyłem się na dworze. Wracają chłopcy, str:z;elalisporo, ale bez skutku, zabili tylko słowika do wypchania (okazał się zbyt pokiereszowany), ale za to przywieźli wiadomości o rysunkach na skałach nad rzeką niedaleko ode wsi. Przychodzi Dmitrij, który z rana coraz to siada na łódź i przegląda swój "nepeMeTl,": sznur z wędkami na mniejsze ryby. Pytam Dmitrija o rysunki na skałach, opowiada: dawno bardzo kiedy jeszcze były 3 słońca na niebie, woda była bardzo gorąca i kamienie w wodzie były tak miękkie, że ludzie mogli z nich robić różne figury, ale nie byli to Goldowie tylko inni ludzie. Dmitrija interesują strzelby, strzela do pala na rzece. Trafia bardzo celnie. Później rozpalają chłopcy ogień, gotujemy wodę na kakao, ja piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Przychodzi sporo Goldów. Daję papier: rysują. Na stronie 10 i 13 rysunki 12 letniego Szurki (Aleksandra) Onenki. Daję im cukierki, papierosy, później oglądam splichlerz Dmitrija, próbuję kupić skrzynkę z kory brzozowej, ale 6a6yllIKa chce za nią rubla, więc daję pokój. Widzimy tamże burchany 2 m. dachu "solbony". Dmitrij daje mi kilka solbonów:"solbon-buczon" z 9 gałązek, zakończony burchanami. Szamanka kładzie choremu na głowę i zdejmuje przez nogi, przy czym chory rozrywa łyczko, którym jest solbon przewiązany .. Tt> ~ cD CA' mi+1D WJIW Rysował Szurki, 12 lat, był w szkole 1 dzień, "Mać nie puskała". sander Onenko). (Alek- Oprócz tego podarował mi Dmitrij 2 gjazda, które używa szamanka przy komłanieniu, kładąc sobie na głowę. Byłem u Dmitrlja w domu. Ma sporo burchanów. W domu względnie czysto, na narach każdy ma swoje miejsce, w głowach porządnie złożona pościel. Obiad dyżurny Lopatin, pomocnik Woropajew. Ucha z kasatek po tym ryż na mleku, kompot i herbata. Po obiedzie jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na lewym brzegu powyżej Sakaczialanu a 11/2 wiorsty. Ogromne kamienie, dość miękkie. Ornamenty na wielu z nich, parę rysunków zrobiłem z ornamentów w formie twarzy ludzkiej. Pojechał z nami Dmitrij i Michajił, który sam wziął miękki kamień i zaczął rysować na skałach. �27 26 Mówili, że kiedy były 3 słońca za dawnych czasów to kamienie kipiały w wodzie i ludzie Goldowie (rano mówili, że nie Goldowie) rysowali te figury kijami (fotografia). Cokolwiek dalej ma być miejsce, gdzie tych zdobionych kamieni jest znacznie więcej i mają być rysunki, przedstawiające zwierzęta. Ładny był spacer na brzegu· gęste zarośla i ogromn3 trawa, w której miejscami człowiek się prawie chował. Chłopcy strzelali i zabili 2 mewy. Po powrocie poszedłem rąbać pałki do namiotu i przysiadłem się na łódkę do 3 małych Goldziąt (8-12 lat), którzy z jednym starszym (18 lat Mitrafim) pojechali zdejmować kasatki z "peremeta". Złapali 4 kasatki, założyli świeże robaki, a później zrąbali mi malcy drążki. Tłumaczyłem im po co mierzę Goldów. Mitrofin skarżył się na szubrawca nauczyciela: Mitrofin chodził 3 lata do szkoły i nawet się czytać nie nauczył, choć inteligentny chłopak. Przyszliśmy wszyscy do namiotów. U Łopatinych w namiocie pełno: stara Goldka opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy, Łopatin zapisuje, kupa starych i młodych Goldów usiadła w kucki koło starej i ciekawie przysłuchują się. Pod wieczór pogoda ładna, słońce, ale silny ostry wiatr. Siadłem na deski pisać. Dmitrij jadł z nami obiad, b[ardzo] delikatny chłop: wymawiał się i dziękował. Wtorek 16. VI. Zaledwie zacząłem pisać zebrało się sporo dzieci i kilka starszych. Dałem ołówek i kajet. Trofim zrobił 2 górne rysunki na str. 14, po czym gość Dmitrija zrobił dalszy rysunek lewą ręką w ciągu bardzo krótkiego czasu oraz niedźwiedzia na str. 15, później rysował Nikołaj na str. 16 i 17. W czasie rysowania inni przyglądali się, robią uwagi i śmieją się, dają swoje rady, czym rysujący bynajmniej się nie miesza.* Pod wieczór robi się zimno, chmurno. Ściemnia się, zapóźniliśmy * Dotąd przepisałem przed 1920 r. się z kolacją. Pomagamy wszyscy (w paltach) rozpalić ognisko. Zenia robi kluski. Z chaty Dmitrija słyszymy uderzenia szamańskiego bębna. Rzucamy gotowanie kolacji i idziemy do fanzy. Na narach siedzi gość - szaman z bębnem i robi tzw. "małe kamłanienie" . Śpiewa cicho, smętnym przeciągłym tonem, od czasu do czasu bije (takt ?) to słabiej to mocniej w bęben. Skupiliśmy się w milczeniu przy drzwiach, Goldowie leżą lub siedzą na narach, stara szamanka leży z fajką w ustach i spluwa od czasu do czasu w kubek. Szamanienie trwało koło pół godziny, w celu poprawienia zdrowia jednej kobiecie chorej na rękę. Siedziała ona z boku spuściwszy głowę, przysłuchując się szamanowi. Niektórzy Goldowie słuchają w skupieniu, inni przechodzą po izbie i rozmawiają. W końcu szamanienia głos coraz smętniejszy przechodzi w szlochanie. Wrażenie czegoś poważnego. Po szamanieniu kolacja, po czym Łopatin idzie do fanzy, gdzie ma dopisać do końca bajkę, a ja z Gryszą idziemy koło 101/2 spać. Noc ciemna, błyska się silnie na zachodzie. Zasnęliśmy dość szybko. O pierwszej w nocy obudziła nas ogromna burza. Pioruny walą jeden za drugim coraz bliżej, w pałatkach prawie wciąż widno od błyskawic, deszcz coraz mocniejszy. Szybko kombinujemy, że niebezpiecznie zostać w naszych namiotach, rozbitych na otwartym miejscu i mających metalowe ostrza ra drągach. Ubieramy się pośpiesznie. Deszcz wali. coraz mocniejszy, pioruny, błyskawice bez przerwy. Zarzucam z Gryszą komarnik na nasz namiot i razem z Łopatinami i ich chłopcami idziemy do spichlerza Dmitrija. W fanzie Dmitrija goście i inni domownicy, więc on z żoną śpi w spichlerzu. Wpuszcza nas, siedzimy u niego koło 2 godzin w paltach i płaszczach deszczowych. Tymczasem burza wściekle huczy i miejscami w spichlerzu przecieka przez słomianą strzechę. Siedzimy w milczeniu, rozmowa się nie klei. Pytam Dmitrija a burzę. Mówi: że Goldowie mówią, że burzę wywołuje wielka żmija (czy smok), rzucająca błyskawice. �29 28 Dmitrij w ogóle i inni niechętnie opowiadają o swych wierzeniach, podejrzewając, że wywoła to śmiech i uwagi krytyczne. Potem Dmitrij opowiada jak podobna burza zastała go raz na rzece. Przystał do brzegu, przewrócił w górę dnem omoroczonkę i przespał się pod nią. Burza trochę przeszła, ale deszcz pada. Pałatka chłopców całkiem przemokła, u Łopatinów sucho tylko pod komarnikiem. "Anban" Ze swej pałatki zanosimy do "ambara" kufry, aparat i trochę drobiazgów. Próbuję robić porządek, ale chaos u nas w pałatce szalony, Grysza przeziębiony, mnie i Łopatina bolą głowy. Po śniadaniu robię rysunki paru Goldziaków, wywołuje to ogromną wesołość. Każdy chce być portretowany. Rozdaję im papier i ołówki, "Olgomi" Rysował: Dwa górne rysował Trofim, lat 19. Onenko. W szkole był. Dwa (rysunki - dod. red.) obok rysował lewą ręką Kaja z NIuchu .. lat 45-50. Rysował Koja BeIda, szaman, lat 37, starosta, stolbiszcza NIuchu, Pożehoj wołosti, gość Dmitrija. Łopatiny idą do siebie, bierzemy chłopców do nas i kładziemy się w czwórkę, kropnąwszy porządnie rumu na rozgrzewkę, bośmy wszyscy przeziębli. Koło 8 budzę się, czuję że z prawej strony przecieka i kołdra i prześcieradło porządnie zamokło. Wstajemy. Zimno, chmurno od czasu do czasu deszcz. Fatalna pogoda. Robimy śniadanie, po czym Łopatiny i chłopcy przenoszą się do śpichlerza, który Dmitrij bardzo wygodnie przygotował, wynosząc swoje rzeczy i rozkładając na podłodze n'.aty, bardzo starannie plecione. Nikołaj Aktenko, 17 lat, Sakaczialan ani razu nie był. 15. VI. 1914 r., w szkole idą robić rysunki. Później idę pisać dziennik w "ambarczyku", Dmitrij podarowuje mi koszyczek podwójny. Szaman Koja przynosi narysowane prz:ez niego burchany, mówi że go boli głowa, wypytuję go a zdrowie i obiecuję dać lekarstwo po obiedzie. Łopatin z Kolą szykują obiad, deszcz idzie coraz mocniejszy. Ba zapomniałem: zaraz po wstaniu byłem w fanzie Dmitrija "kamłaniła" stara szamanka, żeby zażegnać silny wiatr, miała też i tańczyć, ale wicher był mniejszy, więc do tego nie doszło. Stara szamanka babka Dmitrija ma sławę bardzo wielkiej szamanki. Jeździ na gościnne występy do odległych wsi. Obiad robią Łopatin i Kola. Po obiedzie idę z Kolą na kaczki nad jezioro, ale kaczek nie ma i mokro, wracamy z niczym. Czatuję na mewy, zabijam "stryża", wielkości gołębia po czym daję razem z Dmitrijem cały szereg pudeł. �30 Deszcz coraz większy. Daję szamanowi aspirynę na głowę, pomaga mu. Kolacja, idziemy koło 9 spać. W stodole szpary w ścianach, ciągnie, komarów też wlazło. Środa 17. VI. Dyżur mój i Gryszy. Deszcz pada cały dzier't bez przerwy, błoto okropne, wilgoć, zimno, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci zwłaszcza papiery. Wstaję a 8, po czym Grysza i ja rozpalamy ogień. Po śniadaniu oglądam czoło szamana: blizna od uderzenia siekierą, smaruję mu jodyną, również i twarz Gryszy, który dostał f1ukcji w zęby. Potem idę z Żenią i Gryszą po wsi. Odwiedzamy trzy fanzy, oglądając i rozpytując a różne rzeczy. Dostaję "pacza" (pudełka z kory) i próbkę z lipowego łyka. U Gawriła oglądam chorą rękę i bolące oko córki. Obiad: ciężka niemiła robota w błocie. Grysza rozpala ogień i gotuje, ja z Żenią oprawiałem kasatki, wczoraj wieczór złowione przez chłopców. Po obiedzie deszcz jeszcze większy. Siedzimy w stodole, przychodzą Goldy. Młody Michaił opowiada bajkę, którą zapisuje Zenia, ja nastawiam z powodzeniem palec Gawriłowi, potem rozmawiamy sobie. Przychodzi jeszcze paru, zbiera się ich koło dziesięciu, pokazujemy parę sztuk, co ich bardzo bawi. Po kolacji idziemy wcześnie spać i długo gadamy, śpiewamy, deklamacja, chłopcy robią sobie kawały itd. Namioty zamykamy szczelnie na noc przed psami. Dmitrij ma ich 4, czy 5, inni mają po więcej. Dmitrij karmi psy co drugi dzień, inni co dwa dni, bo ryby suszonej (jukoły) zostały małe zapasy. Psy wobec tego są bardzo głodne i zjadają co znajdą. Przed wieczorem ukradły nam rondel, który pięknie wylizany znalazł się a kilkadziesiąt kroków na dole poniżej naszej górki. Po obiedzie szaman przyniósł 15 burchanów, objaśnił który na co pomaga, dałem 40 kopiejek (Brun). Czwartek 18. VI. Deszcz od samego rana, rzeczy nasze rozmiękły od wilgoci, zwłaszcza papiery, dobrze, że klisze w blaszankach. 31 Myjemy się w Amurze; wygodnie stojąc na kamieniach. Po śniadaniu robimy porządek w szopie, po czym piszę dzienr.ik, karty do domu, które Grysza ma zawieźć do Wiatskowo, jadąc tam z Goldami. WczorajsZ€ fanzy: Afanasij wybudował sobie dom, który obecnie wykańcza. Do budowy domów wynajmuje Chińczyków cieśli. Afanasij zapłacił za swój 140 rb., dając swoje drzewo. Dom Gawriła będzie droższy: 400 rb. Afanasij wykleja sufit i ściany tapetami, jedna ściana tymczasowo wyklejona przez dzieci papierkami od karmelków. Chodził z nami Nikołaj, chłopiec lat 17, dobrze mówiący po rosyjsku. Pokazywał nam i objaśniał różne rzeczy. Przechodziliśmy koło fanzy Jakowa, Nikołaj mówi, że do niego Goldy nie chodzą i on nikogo nie odwiedza: lubi wypić i wówczas w całej wsi robi awantury. Goldowie bardzo lubią dzieci, Dimitrij nie mając własnych, nosi często na rękach cudze. Wyrostki wcale się nie wstydzą bawić z małymi chłopcami, jeżdżą z nimi na rzekę i pokazują jak łapać ryby. Bawią się w łapanie wiązki trawy na rozczapierzone na końcach tyczki i długości 11/2-2 metrów. Ojciec Nikołaja ma w swym domu gramofon. W każdym domu jest fuzja tzw.: ..f''i'OHif:;a'' lub rzadziej coś lepszego np. winchester. Idąc na polowanie biorą zawsze podpórkę pod fuzję. �32 33 Nikołaj pokazywał nam jak zakłada samostrzał na sobola. W zimie noszą na spodniach drugie ze skóry "kety", takie spodnie starczą na jedną zimę, podczas gdy butów ze skóry linka wychodzi 30 par na zimę. W fanzach sporo chińszczyzny np: kufry, ale są i szafki czysto goldzkiej roboty z ładnymi ornamentami. Chińczyków robotników dawniej było dużo, obecnie Moskale ich puszczają bardzo mało i każdorazowo też z oddzielnym pozwoleniem. Tabaczniki::'=====~i I duże płaskie owalne pudełka na tytoń w liściach czasem z ornamentami. W fanzie u Dimitrija stoi "fania" zmarłego. pod nią ubranie Przed "fanią", stawia się jedzenie i wtyka w nią fajkę. Eola chciał rysować, ale zasłonili. U Afanasija ciekawe ornamentowane drewka do podnoszenia kotła. Łopata oprawiona tyka jako mo- Wi03ło zwykle Piątek 19. VI. Przed południem przyjechał leśniczy Winogradow po drodze z Wiatskoje. Po obiedze zaczęło się przejaśniać niebo, zapowiadając pogodę, tymczasem koło 6 przyjechał Kłoczko i zaszła awantura: trwała 6-8. O 8 Żenia z Dimitrijem pojechali po motorówkę, ja z Łopatinem zaczęliśmy się zbierać do drogi. Sobota 20. VI. Z rana przyszła motorówka z Winogradowym. O 12 pojechaliśmy z Łop[atinem] do Chab[arowska], dokąd przybyli o 81/2 i wieczorem byli u Arsenjewa, nie zastawszy pp. Delle w domu. Niedziela 21. VI. Z rana u Della, później u naczelników akcyzy, potem przyszedł Arsenjew, potem obiad u Della, potem byłem u roplloa potem wieczorem pisanie raportu. Poniedziałek 22. VI. Odnosimy raport do Zakrzewskiego. O pierws:rej w południe wyjeżdżamy na motorówce razem z rewizorem akcyzy Pawłowskim i pomocnikiem naczelnika powiatu Machniborołowem. Przyjeżdżamy o 5, herbata i obiad, Machniborołow zapisywał zeznania Goldów. Wtorek 23. VI. Rano: mycie brezentowej podłogi. Obiad. Przygotowanie rzeczy. Zdejmuję Dmitrija i Fi1emona. Przygotowuję filmy do fotografii. Środa 24. VI. Nasz dyżur. Śniadanie. Fi1emon przynosi wycinanki, piszę dziennik od 19. VI. Przed obiadem kąpiel z łódki, woda daleko nas znosi. Dużo czasu idzie na powrót, bo woda ciągle znosi łódkę. Obiad późno, po czym rozbijamy naszą pałatkę i urządzamy wnętrze. Ko~o 5 nasi jadą fotografować kamienie, ja z Kolą zostajemy pisać nasze protokóły. Robię zdjęcie dżonki na Amurze. Śpimy w pałatce, nie dają nam spać psy, które całą noc robią piekło. Dmitrij ma 5 psów, tanie 3-5 rubli sztuka, na Torgonie Goldowie mają psy dobre, płacą za psa po 15 rubli. Czwartek 25. VI. Rano mierzę trzech Goldów, przyjeżdża Machniborołow utonął Chińczyk. Szukali go sieciami, ale nie znaleźli ciała. Obiad, nieudana próba lemoniady. Zmierzyłem 8 Goldów. Foto 1 Aleksieja Onenko (stajbiszcze Susu, Wyższe Torgana 3 wiorsty). Foto posłać obiecałem na ręce Dmitrija w Sakaczialanie. Grupę robiłem, posłać parę foto na ręce Dmitrija. Potem jedziemy łodzią do kamieni z ornamentami. Długa pyszna kąpiel. Wracając przejeżdżamy się trochę. Kolacja. Pokazuję gwiazdozbiory. �34 Piątek 26. VI. Po śniadaniu wyjmuję klisze w namiociku: do luftu. Przychodzi Kłoczko prosić przebaczenia, Mierzę dzieci. Obiad spóźniony. Po obiedze zawijam \V papier zbiory, pomaga mi mały Fiodor. Obok siedzi Łopatin i wypytuje a zabawy dzieci. Kupka Goldziąd urządza nam demonstracje sv'1,vch zabaw: 1. zabawa w tygrysa, 2. w skakanie dłuższym krokiem, 3. w skakanie nad obracanym sznurkiem itd. Goldowie b[ardzo] lubią dzieci, sympatyczny stosunek starszy-ch do małych dzieci. Dzieciaki śmiałe, nas się nie boją i przychodzą do nas kupami. Potem mierzę, ale słychać śpiew w fanzie i Dmitrij uprzedza, że będą "upominki" po zmarłym. Obok naszych namiotów rozkładają ogień, przed nim kładą mat<=:. W izbie przed "fanią" stoją rzeczy zmarłego oraz rozmaite potrawy i sm~kołyki w ładnym koszyczku. Częstują się obficie wódką, ale w swoim kółku, sąsiadów tylko paru co byli z nami i jak my nie biorą udziału. Nastrój dość obojętny. Wychodzą z fanzy, stawiają "fanię" przed ogniem, baby siadają, inni stoją, piją ciągle wódkę, przed "fanią" stawiają jedzenie, potem powoli jedno za drugim rzucają w ogień, ciastka z całym koszykiem. Rzucają też tytoń, butelkę wódki i niektóre drobne rzeczy zmarłego. "Fanta" pali fajkę. O kilka kroków nasza paczka i kupka widzów. Robimy z Łopatinem zdjęcia, co uczestnikom wcale nie przeszkadza. Wieczorem zakładanie klisz do kaset w namiocie do 11. "Pominki" co miesiąc robią. Sobota 27. VI. Wstajemy późno a 9--91/2, śniadanie po 10. Przyczyną tego długie siedzenie w nocy, bo trzeba czekać aż stanie się ciemno do fotografii. Nasz dyżur. Przed obiadem pomiary. Po obiedzie wszyscy pierzemy bieliznę do 51/2 pp., później mierzę parę dzieciaków. Wieczorem zakładam klisze. Spać a 12. Niedziela 28. VI. Wstajemy a 9. Rano robię parę pomiarów. PÓŹniej fotografuję "ambar" Wasilja z burchanami. Burchany stoją z tyłu "ambara". Małe leżą w pudełkach brzozowych. Niektóre na 35· ~tAVO) /.,:/ I ~;; i~ • " ,-~" . ',./ f' l·.J,l.,'t.~..c.... . 3 ••.. 71---..,-, :Jy r. •... ~" , i' t ~fI./ ziemi poniszczone. Wasilij daje mi kupę bur chanów za co jemu 0,50 kop. Robię kilka zdjęć. Wasilij buduje nowy dom, rodzice jego przenieśli się do letniku (2 zdjęcia), on zaś z żoną i córką mieszka w szopie (zdjęcie). Szaman polecił zrobić 2 burchany eJ' i S? (stoją na foto u dołu szopy), za co po wybudowaniu domu dostanie 1 rb. srebrem, oprócz tego zabiją świnię i będzie uczta, na którą zaproszą i szamana. Małe szamaństwa robią z lada powodu np. dziś szamanił jeden stary Gold, bo mu zginęła {. . . . . . . . . .). Zarówno do burchanów jak i do szamaństw odnoszą się bez większej powagi a często z kpinami. �37 36 Mierzyłem Koję i robiłem z niego foto z "gjazda" i bębnem. Burchan "Ogena" (malutki) na brzuch. Drugi "ogena" (świnia) z gjazdą też od choroby brzucha, przyniósł je Grysza. Grysza przyniósł strzały 9 sztuk, dziecinne (laka). Szurka pokazywał jak się strzela. Główka strzały dość tępa (laka), ale dzieciaki zabijają nimi ptaki. Samostrzał (marali) na chulu od szamanki dostał za niego 35 kop. z Bruna. Wieczorem stara robiła duże szamaństwo, tańczyła. Kobieta z chorym dzieckiem siedziała w izbie. Stara główną część odegrała w sieni po ciemku przy zamkniętych drzwiach. Szamaniła bardzo długo 11/2-2 godzin, nad ranem w dalszym ciągu. Blisko 90 lat. Poniedziałek 29. VI. Rana Żenia jeździł do Wiatskowa, dałem mu list do Janki, list do Zakrzewskiego w sprawie Kłaczka i kartę do Mamy. Potem poszliśmy z Gryszą na wieś. Naprzód mierzenie rodziny Gawriła. Gawrił buduje dom. Od żony jego kupiłem worek sazana dla Bruna. Potem z St:mką dalej do Semena i Marka. Mark pyszny typ: Indianin. Zmierzyliśmy obu z żoną Semena. U Semena 4 lisy w jamie w ziemi przykrytej deskami, chce za nie wziąć w zimie 500 rb., obok lisów drzewo, na którym czaszka niedźwiedzia, pod drzewem szopa z dużymi burchanami, obok na ziemi masa małych starych burchanów. Semen dał mi 50 burchanów. Obiad, potem mycie burchanów w Amurze, potem foto Semena, Gawriła i żony tegoż z córką, potem a 71/2 jedziemy z Żenią, Gryszą i Filemonczikiem do petroglifów, odkąd płyniemy za łódką aż do końca wsi. Wieczorem późno kolacja, po czym do pierwszej w nocy siedzę w ciemni. W nocy pchły, nie możemy spać, a 3 wszczyna się burza. Nie śpimy, czekając, że trzeba będzie wychodzić z namiotu. Śpimy do 101/2 rano. Wtorek 30. VI. Nasz dyżur. Śniadanie a 12. Czytamy gazety, przywiezione przez Żenię. Chmurno, wilgotno, meszki, komary kąsają, musimy ciągle palić papierosy. Piszę dziennik. Zdjąłem 2 małe szopy: a następnie babę z dzieckiem przed małą fanzą z zielenią na dachu. Po obiedzie jazda łodzią wszyscy do petroglifów, robię parę zdjęć. Jedziemy w stronę Małyszewskowo lewym skalistym brzegiem, na którym pyszna tajga. l ·1 i " Wracamy, Żenia z Gryszą, później i ja z Gendzu, płyniemy kawał drogi za łodzią. Woda dość zimna, a nad nią wprost gęsty śnieg motyli {(" ")}. Sroda 1. VII. Rano idziemy z Gryszą mierzyć do domu Afanasja. Jego nie było ale mierzymy tam staruszka Iwana, Semena (brata Michaiła) i Leontija. Później robię zdjęcia, na filmach Semena, Nikołaja, Michailę i 2 grupy. Namawiam Semena na odlew; ojciec mu nie pozwala (17 lat). Michaił mówi, że do maski w Muzeum będzie przychodził w nocy czort (amba); Michał sam już dwa razy widział cZJorta,raz w nocy podobny był do psa, a drugi raz we śnie. Czortów jest bardzlo dużo i pełno ich w nocy w lesie. Tygrysa ("amba") Goldowi zabijać nie wolno, bo to czort. Po obiedzie przychodzą Goldowie, umawiamy się z dwoma starcami co do odwiezienia nas do Marina w piątek rano. Łopatiny ze swoimi chłopakami pakują się i odjeżdżają a 7 wieczorem. Robimy porządek w szopie Dmitrija wnosimy się do niej. Noc zimna, wiatr, deszcz. Śpimy w komarniku. Czwartek 2. VII. Wstaję a 9. Zimno: 12° R., ale bardzo silny wiatr, więc całkiem zimno. Po śniadaniu piszemy dzienniki ja od początku obecnej strony. Wczoraj rano Konstantin przyniósł mi 2 łuki i 9 strzał, dostał 30 kop. Łopatin strasznie przepłacał w zeszłym roku: bęben szamański 15 rb. pas z brzękadłem 17 rb. Targowałem wczoraj łódź od Wasilja, ojciec jego chce 35 rb. Poszanowanie dla rodziców i starszych bardzo wielkie. Jeden z naszych sąsiadów lat blisko 50 ma 2 żony, jedna stara a drugą kupił za 100 rb. przed 2 laty. Młoda Orinka pracuje na oboje. Obie żony żyją w zgodzie. Kałym za żonę wypłacają ratami np. Filemończyk winien jeszcze 40 rb., a żonę dostają po wypłacie kałymu. Na tle kałymu różne �38 39 ~ I {), 5a 5b 6 U 7 Burchany: 1. Caania, pomocnicy Dugdermari; 2. Dante-pukani - kiedy serce boli; 3. Man(g)ja - kiedy brzuch boli; 4. POkOl'i - kiedy brzuch boli dziecko, to kładzie się go głową w ogień, bo kąsa dziecko w brzuch. Głowa opalona; 5a i 5b. Echchenungnuni - główny drewniany burchan (widok z przodu i z profilu). 2 dzieci jego wieszają mu na szyję, u rodziny Semena są te dzieci ze srebra; 6 i 7. Kałgama: para. Na drzewo wieszają: 1 główny, 2 dzieci, innych po 9 albo po 9 X 9, "innych 9 raz 9 dełaj"; 8. Odźha hazarku człowiek z kryljami w rodzie angieła, 9 X 9; 9. Olgia - świnia; 10. More(n) - (koń); 11. Mu(c)ha - (mucha), zwierzę symboliczne w nocy może przejść parę tysięcy wiorst ,...; 12. Dugdermari glówny szamański burchan (dod. wy jaś. autora - u góry - oczołani, prostokąt na tułowiu - skrzydła); 13. Fuuntiłka - jeż. sprawy np. Arsenjew l'ozpowiada taką: żona umarła kiedy mąż wiózł ją do domu po zapłaceniu ostatniej raty. Filemończyk 23 lata dowcipniś, przy tym jąkała. Wielu z nich jąka się mówiąc po rosyjsku. l l ! c.~ 10 20 Rurchany: la i lb. Dante - lakani - brzuch boli, ryba łaka; 2a i 2b. Chawa - brzuch boli (z boku i od dołu); 3a i 3b. Łaka (z boku i od dołu); 4:> i 4b. Gasa (utka) - (kaczka), 9 X 9; 5. Kaila - żółw, Dante i jego rebjata; 6. Kutu - żaba (chara); 7. Naadzeni ... Pijaństwo ogromne, zwłaszcza na weselach "nI1KJT CTHXaHHO" a potem po pijanemu bójki. Dmitrij do spółki z drugim najęli Chińczyka, który zasadził i uprawia małe sady przy domach, za co na jesieni otrzyma połowę zbiorów. W ten sposób Chińczycy wprowadzają ich na wyższy stopień kultury. Domy też budują Chińczycy. Goldowie bardzo słabi, licho ale zręcznie zbudowani, do ciężkiej pracy nie zdolni. Każda rodzina ma w Sakaczialanie obecnie po 15 dziesięcin ziemi. Piątek 3. VII. Klasyfikujemy burchany. Semen opowiada o swym domu: raz do roku na jesieni święto: na drzewo wieszają burchany, zabijają świnię, modlą się. Mają dużo burchanów w skrzyni w domu ale nie wolno ich ruszać i pokazywać. Dawniej wyrzucali burchany, zaczęli chorować, szaman kazał zrobić dwa srebrne burchanczki, wieszają je na szyi starszemu burchanowi, który jest "car" dla innych burchanów. A więc dwie grupy burchanów: jedne mają znaczenie religijne, drugie lekarskie. Pakujemy się pogoda zła, zimno. Wieczorem odwiedzamy chorych i żonę Iwana (40 oC), matkę Iwana i ojca. Zona Gawriła bie- �41 40 rze papier na ornamenty. Wracając do chorych rozmawiam z "batiuszką", który raz na rok wizytuje i obecnie wracając z wizytacji wstąpił po { }. Głupia pałka, żałuje, że nie biorą Goldów do wojska. Stosunek do popów: poprzednik jeszcze gorszy, odbierał bębny szamańskie, burchany itp. Obecny spokojniejszy. Wieczorem herbata u nas z Semenem (Gendzu = "bałownik"), Dmitrijem i Filemończykiem. Spać a 11. Sobota 4. VII. Rano do chorych i żegnamy się. Zona Gawriła daje mi ornamenty do kostiumu goldzkiego, oraz skrobacz kościany do skóry sazana, drugi kupuję dla Bruna za 20 kop. Pakowanie, wszyscy znajomi Goldowie pomagają. Rozdajemy podarunki, Filemończyk przynosi róg do przywoływania izjubra. Dmitrij dostaje 5 rb., stara 0,50, Iwan 11 lat co nam pomaga 26 kop. Wyjeżdżamy 21/4. Wiatr dobry. Dzień śliczny. Brzegi przepyszne lasy. Do Wiatskowo a 5. Robimy sprawunki i wysyłamy skrzynkę Nr 1. Wyjeżdżam a 4112, piszę w łodzi dziennik. Zaczyna zbierać się na burzę· Na rzece podnosi się fala, przelewając się od czasu do czasu przez burty głęboko zanurzonej łodzi. Na wyspie spostrzegamy ludzi, przystajemy do brzegu, kobieta ucieka, Gendzu idzie do nich, są 2 bałagany, na drugim brzegu, odjeżdżamy. Zagiel niesie nas bardzo prędko, bez wioseł. Mijamy ogromne stada mew, siedzących na mieliznach. Od czasu do czasu przelatują kaczki, czaple, jastrzębie "Boenb". Próbujemy strzelać ale bez skutku. Gendzu cały czas steruje i kieruje żaglem. Zjadam "byczki" i zgęszczone mleko. Wiatr mocniejszy chmury coraz bliżej, obawiamy się burzy, ale wkrótce widzimy, że przeszła ona bokiem. O 8 przyjeżdżamy do Niżnowo Mari. Wychodzi ślepy starowina, potem drugi, dzieci i zaczyna się wyładowywanie z łodzi. Rozbijamy namiot wewnątrz budującego się domu u braci: Sergieja, Nikołaja, Alel<sandra i Timofieja Paskar. Pałatka stoi pysznie, na ziemi słoma, spanie zapowiadało się dobrze, tymczasem straszne wycie psów a w drugiej połowie nocy niedźwiadka nie dawała spać. Niedziela 5. VII. Po śniadaniu oglądam chore dziecko Nikołaja, daję leki, piszę dziennik. Niedźwiadek (mafa) ogromnie zabawny, jest u nich już 4 miesiące. Dają mu ryby, ale psy kradną mu jego porcje. Z psami żyje w zgodzie i bawi się z szczeniętami. Ssie dany mu palec i bardzo to lubi. Dali mu na obiad zająca. Goldowie lubią trzymać dzikie zwierzęta: sąsiad Dmitrija miał małego borsuka, Dmitrij (pentcha = "n~TyxaH") miał w ostatnich dniach malutką dziką kaczkę; trzymają też dziki i ptaki. Zwierzęta domowe: psy, koty, (wszystkie ryże) świnie i koni.e. Zmierzyłem przed obiadem 6, po obiedzie zaczęło się zbierać na burzę, poszedłem spać. Lunął ogromny deszcz, podmoczyło pałatkę mimo, że staliśmy pod dachem. Suszenie. Wieczorem zimno. Gendzu miał 3 żony: pierwszą 11 letnią kupił mu ojciec, kiedy Gendzu miał 14 lat. Po 2 latach wygnał ją, bo mu się nie podobała. Drugą kupili mu za 160 rb., kiedy miał 18 lat, ale po roku i tę wygnał. Oddali mu BO rb. Niedawno (rok temu) wybrał sobie sam żonę, ma ona obecnie 15 lat. Gendzu zamierza kupić jeszcze drugą żonę, bo roboty dużo, a Moskale nie pozwalają brać robotników Chińczyków. Gendzu opowiada skąd się wziął jego ród Aktenko: żona jednego Golda poszła do lasu i tam porwał ją tygrys, który wziął ją do swego domu i żył z nią. Kiedy po pewnym czasie kobieta wróciła do domu, narodził się syn i od nazwy ojca (amba = tygrys) nazwano go Aktenko. Goldowie nie zabijają nigdy tygrysa, bo to wielki grzech. Jeśli w nocy myśliwy weźmie tygrysa za inne zwierze i przypadkiem zabije, to musi potem postawić różne towary i jadła i butelkę wódki w lesie w miejsce, które wskaże mu tygrys we śnie, i tygrys przyjdzie i weźmie to sobie i wówczas już nie będzie karać Golda za zabicie. Zdarzyło się bardzo dawno, że myśliwy Gold usłyszał w lesie ryk tygrysa, poszedł w to miejsce i zobaczył jak ogromny wąż z rogami na głowie (obecnie już takich nie ma) owinął się około ., l i ;i �43 42 nóg tygrysa. Gold złapał nóż i przeciąl węża na kilka cześci. Uwolni:ny tygrys upadł przed nim na kolana, ukłonił mu si~ trzy razy na podziękowanie i odszedł w las. Jeżeli tygrys walczy w lesie z niedźwiedziem, Gold pomaga tygrysowi. Tygrys nigdy nie napada na Goldów, bo zna swoich ludzi. Niegdyś bardzo dawno poszedł Gold do lasu daleko i spotkał ludzi bez głowy, mających oczy w piersiach. Zląkł się, ale oni mu nic nie zrobili i zaprowadzili do swego miasta, gdzie WSZyscytacy i bardzo małego wzrostu. . Dawniej rody Goldów ciągle ze sobą walczyły, dopiero Rosjanie zaprowadzili porządek. Noc zimna: "Bia" (księżyc), czyste niebo z "ose kta" (gwiazdy). Poniedziałek 6. VII. Zakładałem klisze, wczoraj nie mogłem, bo skaleczona ręka. Nikołaj robi ściany domu, koń kopnął świnię. Armatnia kula na ziemi. Mafa wrzeszczy wody. Zimno. Psy kradną wszystko - jedzą świece, mydło, a nawet trzeba przed nimi chować kalosze i płaszcz gumowy. Wczoraj skradły nam rybę, co była kupiona za 10 kop. na kolację. Wtorek 7. VII. Rano mierzę. Sergiej pijany daje mi "fangafu" burchan, pokazujący wszystko co daleko, mówi mi co robią znajomi w Sakaczialanie. Wczoraj mierzyłem, leczyłem staremu oczy, robiłem zdjęcia. Jeden bardzo stary, siwe rozczochrane włosy, bardzo wygląda na Ajna. Zdejmowałem Nikołaja, 2 starych i 1 <j? [kobietę]. Dziś od rana mierzę. Sergiej pijany daje "fangafa" : nikomu tego nie daje i nie sprzedaje. Obiad. Ładna pogoda. Grysza zapisuje "onpocTHblli JII1CTOK" Siedzi koło nas kupa Goldów, dzieciaki zbierają owady itd. Po obiedzie mierzę. Wieczorem 5 zdjęć: 2 grupy i 5 foto szamana Siergieja. Siergiej mały szaman nie ma czapki. Wieczorem jedziemy na drugi brzeg kąpać się. Zbiera się na burzę. Zimno. Okopujemy pałatkę po kolacji. Błyska się ciągle, ale przeszła bokiem. Nikołaj pije z nami kakao. Zaczynam notować słownik ze słów Gendzu. Dmitrij, który dyktował Łopatinowi przyszedł z dołu, ma język zepsuty golaskim i mówi dialektem "niżowym". Po południu uporządkowałem schematy z pomiarami. Gendzu podyktował mi tablicę genealogiczną Aktenków. W nocy koło Ph budzą nas krzyki, po czym Gendzu, który spał w bałaganie przychodzi, mówiąc że Sergiej z Aleksandrem i Timoszką biją się· Bójka trwa około :3/4 godziny, Gendzu siedzi w namiocie. Zapalamy latarnię, Gendzu opowiada jak Dmitrij opowiadał ludziom, a szlwrlliwości powtórnych pomiarów i a tym, że człowiek, z którego zdejmą maskę umiera po 2 latach. Rozmawiamy z Gendzu, opowiadam a Indianach. Między innymi zaprz.€cza istnienie u Goldów gościnnej prostytucji. Mówi a wielkiej wstydliwości kobiet, d' [mężczyźni] też są bardzo powściągliwi, myśliwy jadąc na parę miesięcy z domu nie utrzymuje stosunków płciowych, bo to zaszkodziłoby powodzeniu na polowaniu. Sroda 8. VII. Rano pakujemy się. Zakładam klisze do kaset, z czym zawsze dużo roboty. Wkładki do kaset Hrdlicki bardzo niewygodne. Obiad na prędce. Żegnamy się. Żonie Nikołaja 1 rb., szamanowi Sergiejowi 30 kop. za "fangafu" (Brun). Chadan za noszenie lO kop. i Chińczykowi też 10 kop., dzieciom 4 kop. i cukierki. Odjeżdżamy a 2. Droga bardzo ładna, lekki wiatr a 71/2 przystajemy do wyspy, szukamy jaj czajek, łapiemy małe czajki (mewy) i kuliki, ale puszczamy wolno. Na wyspie około godziny. Nocujemy na pobliskiej wyspie. :Namiot na piasku 30 kroków od brzegu. Ogniska. Łódź do połowy wyciągamy na brzeg, rZECZyczęściowo do namiotu. Gotujemy kolację, Gendzu robi "lepiszki", coś w rodzaju racuchów. Spać a 11. Czwartek 9.VII. Gendzu i Grysza o 41/4 na polowanie, ja wstaję a 5. Polowanie bez rezultatu. Śniadanie o 5112. Odjeżdżamy po 6. Przyjeżdżamy do Muchu o 71/2, Stawiamy namiot bardzo wygodnie koło domu Gawriła Onenko, brata Jefy, żony Gawriła ze Sakaczialanu. Gawriła bardzo "c/ooll1peHHbllł 'JenoBeK" daje nam kupę burchanów słomianych, wyrzuconych przed dom. W izbie Gawriła maSa tandetnych portretów cesarskiego domu i extra komicznych w swej prymitywności obrazków w rodzaju "OXOTa Ha KaGaHa", "Cl.(eHa BO 3arOpO):lHOM peCTopaHe" �45 44 Po drodze do Muchu Gawriła opowiada bajkę "Mopra 11 cTapyxa" bajka bardzo długa, nie kończy. Opowiada pysznym językiem. Wczoraj rano opowiadał 'podania: 1) o tym jak Gold Mandzu podbił Chiny, 2) jak przyjechali do Goldów ludzie z olbrzymimi nosami*, którzy łapali Goldów i piekli na rożnach jak ptaki (prawdopodobnie podanie o pierwszym przybyciu Rosjan), 3) jak jego dziad ocalił tonącego Murawjewa-Amurskiego. Oglądam chore dziecko Gawriła, zapisuję dziennik, przychodzą Goldowie, zabieram się do pomiarów. Mierzę 3, potem obiad, po obiedzie znów mierzę. Oglądam i daję lel{arstwa 3 olej rycynowy w oko, liszaje, wrzody, chora baba z wrzodem w ustach, chłopak prawdopodobnie z tyfusem, dzieciak z trądem czy coś w tym rodzaju, chłopak z wrzodem na łokciu, chłopak z liszajem na twarzy itd. Brud w niektórych fanzach okropny, rany utrzymują strasznie brudno. Za lekarstwa i rady nie dziękują, odchodzącego nie żegnają. Wieczorem zdjęcia foto (2 grupy, 2 Abia), potem w łódkę i 3 małych bąków 10-12 lat wiezie nas na drugi brzeg do kąpieli. "Garmokła" kąsa co nie miara, więc się myję z łódki, inni i malcy lezą w wodę. Wracamy o 9, "ucha" z kasa tek, złowionych przez Gryszę, herbata. Ładna księżycowa noc. W domu Gawriła gaszą światła i wypędzają diabła z chorego dziecka. Dużo ludzi w izbie wołają "amba parde-ani ga" czort wyłaź precz, a głównie "ga, ga". Trwa to około godziny. Gendzu idzie pomagać drze się ile wlezie. Śmieją się przy tym i wogóle nastrój bardzo mieszany. Czort ten był mały, więc się go nie boją. Spać po 11. Piątek 10.VII. Wstajemy a 8. Śniadanie. Dzień gorący. Piszę dziennik, potem odszedłszy w krzaki spostrzegam ciekawe burchan y na sąsiednioh szopach, idę wzdłuż tyłów wsi. Masa cieka* Nanośnik do chełmów. wych rzeczy. Bierze ochota przyjechać na dłużej dla etnografii: wziąć a canto od paru muzeów po kilkaset blatów i gotowe. Daję lekarstwa, sprawdzam małego Dihę z wrzodami na plecach. Gendzu tłumaczy. W paru domach mają dzikie gąsięta w prymitywnych klatkach. Koło domu Gawriła w lesie o 50-40 kroków na drzewie nisko skrzynka "MaJleHKa", bardzo prymitywna, otwarta, w niej obrazek chiński: Anduri z 2 pomocnikami (Gendzu). Modlą się rzadko, raz - dwa do roku. Kupują obrazki te u Chińczyków w Chabarawsku za 2 rb., to straszne zdzierstwo, ale dla nich całkiem jasne, że bóg musi być droższy od zwykłego obrazka. Piszę dziennik, 11112, Grysza jedzie z malcami łowić owady, ja piszę, Gendzu bierze się do gotowania obiadu: amur, kasza i herbata. Wiatr, kurz zasypuje kajet i stół, komary i meszka kąsa, koło nas wciąż pełno dzieciaków, chodzą za nami pomagają i dobrze się bawią naszą obecnością. Starsi przeciwnie nie zwracają na nas uwagi, z wyjątkiem pierwszych godzin po przybyciu: tak wymaga ich dobre wychowanie. Po obiedzie mierzymy, w tym celu idziemy do domu Uan£o. Mieszka tam córka jego, wdowa Duba z 2 synami, z których starszy Piotr chłopak 11 letni ma żonę 15 letnią Dankę (mierzona). Duba sympatyczna kobiecina, twarz indiańska, tylko oczy bardzo chińskie. O 10-15 kroków od domu znajduje się grób, ogl'lOdzony kratką drewnianą, bez krzyża (jak w Sakaczialanie). Na drzewie koło grobu wiszą niektóre przedmioty zmarłego. Jeszcze prymitywniejszy grób znajduje się przy chacie na końcu wsi za domem Duby. Na drzewie koło grobu wisi skóra łosia, kocioł, czajnik, ubranie zmarłego, narty itd. Później idziemy do domu Fady ("Indianka"). Baba lat 40, bardzo wesołe cygańskie oczy, typowa Indianka, zrobiłem z niej tegoż dnia 4 foto: 2 en face, profil i %. U Fady mierzymy jej syna, 9 jeszcze znajomych i synową Bajdę. Wracamy, robimy zdjęcia: Gawril, Duba, Fada i Fada z rodziną. Bajda nie chce zdejmować się bez męża. �47 46 Po kolacji odbywa się gonienie czorta w sąsiedniej fanzie, gd1.ie chora starowina i jej syn. Grvsz:l i Gendw idą pomagać. 'Wrzeszczą \'" niebogIosy, co 'xywołu:ie wielką wesołość u Goldów, mówią im po 1/2 godziny, że czort już uciekł, ale potem gonią go w dalszym ciągu, p8 ich wyjściu. Ładna księżycowa noc. Patrzymy przez lunetę r.a księżyc. Gendzu widzi tam człowieka. Sobota 11.VII. Pakujemy się, po czym robię maskę z Abia. Pół wsi przypatruje się z wielką wesołością, ale żaden nie chce poddać się tej operacji, choć Abia dostał 2 rb. Abia siedział bardzo spokojnie, wyrwałem mu sporo włosów, wskutek rza::lkości wąsów i brody, oraz długich rozczochranych włosów. Obiad na prędce, robię zdjęcia Bajdy z jej d" [mężem] i jedziemy. Droga rękawem dość wąskim, brzegi zarosłe, gorąco, vviatr bardzo słaby, potem cichnie. Jedziemy parę godzin, pa drodz2 zatrzymując się celem obejrzenia domu opuszczonego przez Danfu, co teraz w Muehu. Zabieramy z szopy 3 burchany i chanie. Meszka i komary bardzo dokucza. Pod wieczór Grysza chybia do orła, patem przejeżdżamy koło palącej się trawy. Koło 8 widzimy "bałagan" rybacki. Podjeżdżamy, wszyscy uciekają, co Gendzu bardzo nie daje spokoju, i ciągle do tego wraca. Noc w kiepskim miejscu, masa meszki i komarów. 2 ogniska, lepiszki i herbata. Siedzimy długo przy ognisku, czyste gwiaździste niebo. Gendzu opowiada a łajdactwach, jakich dopuszczali się na Oraczach i Goldach dwaj bracia Onenko Sergiej i Semen, zamieszkali w Chabarowsku. Dobrzy Goldowie idą po śmierci "do buni", która jest w dole (pod ziemią) i tam żyją sobie tak jak na ziemi, ale czortów już taLU nie ma. Zli zostają zatrzymani po drodze. Stryjecznemu bratu Gendzu Igorowi włożono do trumny 1000 rb. w złocie i papierkach. Pogrzeb trwa tydzień i na ucztę prz:'chodzi nie tylko swoja wieś, ale i sąsiednie. W nocy kąsają komary i nie dają spać. Gendzu ma pyS'l:ny moskiewski język np.: "Jefim acta" ojciec Jefima, My;KHK" niedźwiedź samiec, ",lIonS! HnYT" ktoś idzie, felczer itd, itd. Niedziela l2.VII. Nad ranem niE.: śpię, Gcndzu krzyczy przez sen, budzę go, opowiada, że śniło mu się, że Goldowie, którzy uciekli przed nami, chcieli go zabić. Sen ten bardzo go przejmuj",. Po śniadaniu droga bardzo wolna, bez wiatru, żar wściekły. Jedziemy do 11, trafiamy na 6 bałaganów. Przybijamy do brzegu. Jedni zwijają bałagan, zdążam zmierzyć 1 d' [mężczyznę] inni boją się i chowają przed nami. Jeden d" [mężczyzna] :31y czas .śpi w komarniku (zrobiłem foto) czy też udaje, że śpi. Zal' okropny, wychodzi nam cukier. Obiad, parę zdjęć, jazda 2 godziny dalej. Wolno, wolno, upał szalony. Owijamy głowy ręcznikami, które co parę minut maczamy w wodzie. Było chyba 40° R, bo a 6 kiedy wyjmowałem bieliznę z walizki, na termometrze w bieliźnie było "cjJcpaJe;lb" "MCABcnb = 24° R. Przyjeżdżamy do Dada. Szukamy u kogo stanąć. Ludzie wyszli na rybę zostały Q [kobiety] i dzieci. Znajdujemy czysty ~om, gdz~e pozwalają zostać i dają nam wygodną ~~nar, z czystyml dywamkami, po których uwija się jednak sporo francuzów. Dają na~ t~·ochę cukru, pijemy herbatę, po czym idzi2my do 2 oroczonEklch 1:ałaganów, gdzie chore dziecko i chłopak na suchoty. Wypakowanie, kąpiel. Plan sytuacyjny wnętrza "bałaganu" oroczońskiego: 1. Chory, 2. Małe ognisko. 3. Dzieciak śpi. 4. Dziewczyna siedzi. 5. Kaila - Słup. 6. Szamanka. 7. Ojciec oracz. 8. Gendzu. £l. Grysza. 11). Ja. 11. Świeca. Potem do domu, porządki w walizach, tłukę latarkq (w Muchu zapomnieliśmy łopatkę), wieczór, piszę dziennik do 10, po czym rzucam pióro, bo ryba na stole. J eden z bałaganów oroczońskich zupełny wigwam z kory b:-zozowej i po części z tkanin. Wewnątrz bardzo biednie. Po kolacji �48 49 .~ , idziemy do Oraczów, początkowo czekamy przed drzwiami, przez ten czas chory chłopak zapalał chińską świeczkę i robił pokłony. Wch,odzimy. Szamanka śpiewa, w bałaganie ciasno, bo nie większy od naszej pałatki 3 X 3 arszyny, a jest nas 8 osób. Szamanka"kobiecina lat 45 z bardzo dobrą sympatyczną twarzą. Spiew trwał 30-40 minut, chory twarzą do ściany, trząsł się w febrze, płakał, kaszlał. Oglądając go przedtem, radziłem koniecznie jechać do miasta, stary odpowiedział, że nie może. Dziecko też trzebaby do miasta. Wychudłe okropnie, ślepe od urodzenia i chore. Brud większy niż u Goldów, koło chorych stoi { } woda. Wachlują się ogromnymi skrzydłami orlimi, z lekka oprawionymi u dołu w skórę. Orocz ten przyszedł ze swoją rodziną z Oniuja i wskutek choroby został tu, Goldowie nie robili mu żadnej opozycji, Gendzu umie trochę po oroczsku, bo jeździł do Oroczów kupować futra z Igorem. Dom z sienią i izbą. Ściany i sufit wyklejone tapetami. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Ognisko. 4 Stół. 5. Szafka. 6. Słup. U naszych gospodarzy dom bardzo czysty. Na ścianach masa okropnych obrazków wielkości lI:! m2 albo i więcej. Poniedziałek 13.VII. Wstajemy o 8. Gorąco, meszka. Piszę dziennik w izbie, przychodzi Gekta Beldy trędowata. Starowina lat 50, rany otwarte na lewej ręce, palec wskazujący odpadł bez bólu, rany też nie bolą. Siedzi w izbie. Zapisuję nazwisko, żeby dać znać do gminy, mówię, żeby byli z nią ostrożni, bo choroba nieuleczalna. Smieją się, siedzi sobie obok kobiet, dzieci bawią się, łapiąc ją za ręce, a potem drapiąc się po swych głowach z liszajami, lub raną za uchem (jedna mała dziewczynka). Trąd w górze rzeki. W Sakaczialanie był jeden trędowaty z domu Dmitrija, żył oddzielnie na wyspie. W Łamani jest obecnie dwoje trędowatych, żyją we wsi. Idziemy po wsi mierzyć. Ludzi w domach bardzo mało, niektóre domy puste, w innych kobiety, lub starcy i dzieci. Wielu zwłaszcza kobiety nie dają się mierzyć. Umawiam się a kupno 2 kaftanów ze skóry sazana. Kąpiel przed obiadem. Próbuję płynąć na wyspę. Po obiedzie znów mierzymy, kupujemy parę rzeczy: ryba, chonia, silczu itd. Gorąco bardzo. Pod wieczór przynoszą parę rzeczy do domu na sprzedaż Noc pełna komarów i meszki Wtorek 14.VII. Mierzę trzech, robię 4 zdjęcia. Zbieramy się i jedziemy. Wiatr silny niesie nas bardzo szybko. Wyjechaliśmy 12 i 112 byliśmy w Dajerga przed Ph Zatrzymujemy się przy domu starosty, nie rożumiejącego po rosyjsku. Dom spory, ale bardzo prymitywny. 1 2 3 4 1. Dom Wasilja Onenko w Sakaczialanie, zburzył go przy nas. Sam dach. 2. Dom ze ścian i dachu ale bez sufitu. 3 Dom z sufitem ale dach nie ma bocznych ścian (w szczycie - dod. red.) i przewiewny. 4. Dom z sufitem i bocznymi ścianami do szczytu ale bez podziału wewnątrz. 5. (Brak ryc. 5. dod. red.): Dom z podziałem na sień i izbę. przyczym ogni8ko w sieni. Ściany drewniane. 6. (bez ryciny - dod. red.). Dom z 2 izb i rozdzielającej ich sieni z ogniskiem. Np. u rodziców Gendzu. �51 50 Wiatr, niebo pokryte chmurami. Niezliczone masy meszki obsiadają nas i namiot, zapisuję dziennik, Gendzu robi obiad. Dziś rano zacząłem pisać list do mamy. Typy domów stałych, zimowych: Jako przykład może służyć ,,3eMJUlHKa" np. w Niżnom Mari, gdzie mieszkał czasowo Nikołaj. Letnie bałagany budują obecnie przeważnie tylko wówczas jeżeli osiadają w lesie na innym miejscu, żeby łowić ryby. Orocze i zimą mieszkają w bałaganach. Po obiedzie mierzymy w domu starosty jego, jego brata ich ~r9C- ~? m'~- ! : 'f Plan domu starosty w Dajerga: typ 2. 1. Okno. 2. Drzwi. 3. Barjerka. 4. Piec-kocioł. 5. Szafka. 6. Słup. I ~ ~ ~IG " maty ~. ~ , ~ k?:'SJ =5 5 ~6 żony. ~tJ--; ~ r. \ I I 1__ v \ , Bałagan: plan (obj. wg St. Poniatowskiego - red.). Naprzeciw drzwi - małe ognisko. Po bokach maty. Przy ścianie przeciwległej drzwiom, ławka a raczej półka '- Ryc. obok przedstawia usytuowanie pieca (4) oraz słupa (6) z planu domu starosty(wyjaśn. red.). Słupy podtrzymują belkę poprzeczną; jest to zaczątek ściany, która odgrodzi w typie wyższym sień od izby. Szopy: 2 1. Typ prymitywniejszy dnie i to na słupkach. bez baniek od nafty. Niższy typ. 2. Bez nóżek na Np. u Dmitrija. Wprost na ziemi: budowali taką w Muchu. Podłoga 3 Piwnice (ładownie) zapożyczyli od Rosjan, w Sakaczialanie jest kilka. pleciona, tylko w najwyższych pach 2 ty- ..Starosta ~ brat typy indiańskie. Uszy u typów indiańskich praWie zupełme bez lobulus'a. Ręce i nogi bardziej mwskuliste niż u typów chińskich. Już na zasadzie obserwacji widać różnice w obu typach. �52 53 Typ indiański chiński prosty albo haczykowaty wklęsły malars bardzo duże duże ręce mus kuliste bardzo wzrost wyższy niższy ! włosy dark brown lub czarne z rdzawym odcieniem czarne i ( l oczy i I-b-rw-i---·I I lusz:r. __ I ust~ __ " ! Typ nos charakter !----- ------.-----lub duże I I prawie )'.. ~ Mi. b. nieznaczI na lub wcale nie ma duże cieńsze spokojny, ściągnięte I skóra b. jasno I włosy cieńsze brązowa .-1 wargi grubsze, dolna wysuniętaj ruchliwy, leniwy Abia Indianin starosta w Dajerga itp. Poza przy robocie sieci (po lewej złożona pościel, po prawej tabacznik - wyjaśn. autora). czoło· prostel słabe z lobulusem I przykłady I oczy wąskie Mf. b. duże skośne . bez lobulusa wargi .... _ .... - i -------------1 czoło po- I nie ma lub b. słabe b. słabo pochyłe lub średnie chyle ---- cienkie Potem Gendzu zaczyna o 10 robić obiad, my z Gryszą idziemy do lasu, dzieciaki z nami. W lesie o 150-200 kroków od domu stoją liczne miao" niektóre stare leżą na ziemi. Na sąsiednich drzewach '~viszą 'kości w koszykach. Zrobiłem foto 1 "miao", potem do domu i dziennik. I pracowity Filernon biało-płowa lub żółtawo-płowa grubsze , i ! i I l ! Od starosty idziemy z nim do sąsiedniego domu, gdzie mierzę [mężczyznę] i ~ [kobietę], Colo i jego ~ [żonę] i kupuję koszyczek za 15 kp. Wracamy do domu. Przenosimy się spać do fanzy. Ó' Zaczyna padać deszcz. Nocujemy w fanzie, podścielają nam na maty dywany. Pchły. Noc nie bardzo spokojna. Sroda 15.VII. Wstajemy o 7. Herbata, potem robię zdjęcia 4 Ó' [mężczyzn] w domu Colo, w tej liczbie ojca Colo, starca prze;:;zło 90 letniego. Trzyma się bardzo dobrze, ale męczy go kaszel. Twarz typowa Indianina. Proponuję staroście i jego bratu maski, ale nie chcą o tym słyszeć. Pakujemy się, robię foto brata, starca ojca Colo i wyjeżdżamy o 2. Wiatr b[ardzo] dobry w ciągu godziny dojeżdżamy do Najche. Najche duża wieś około 20 domów. Parę domów krytych cynkiem. Jest szkoła misjonarska rosyjska, 2 klasy, dwóch nauczycieli, 16 pensjonariuszy, otrzymujący wszystko bezpłatnie. Tylko paru Goldów i to w niższej klasie, reszta Korejcy, przewożący swe dzieci czasem o 500 wiorst do szkoły. Zatrzymujemy się u Aleksandra, pośrodku wsi. Komary i meszka największa jaka kiedykolwiek bywa. Najche i Dajerga mają pod tym względem najgorszą opinię. Dom Aleksandra dość czysty, izba mała. Dają nam jedną ścianę, ~z~czy stawiamy przy drugiej, dla domowych zostaje tylko jedna snana. �55 54 W domu: matka, Aleksander lat 25 z żoną lat 8-9, żona 35 lat brata Aleksandra (nieobecny) i tegoż troje dzieci. Kolacja przy gramofonie, który Aleksander kupił za 16 rb. w Troickom. Kładziemy się spać a 11, ale słychać bęben. Gendzu i Grysza idą naprzód, mnie się nie chce, ale później wstaję i idę na koniec wsi na szamaństwo. Szamani młoda kobieta (żona Andreja, któremu oglądałem plecy, dobrze mówi po ros[yjsku], Indianin). Nieduża izba, ciemno, przed burchanami pali się chińska świeczka. Szamanka śpiewa i tańczy ale początkowo tylko na miejscu. Chora przyjechała z mężem z Targanu, bolał ją brzuch, leżała koło nas na narach. Gendzu opowiada nam na drugi dzień: Szamanka posłała swego Ajami, ażeby szukał duszy chorej, Którą porwał czort. Ajami poszedł daleko w górę rzeki i zobaczył wysoką górę, na niej były trzy drzewa, a u każdego trzy dziury nad ziemią. Ajami bał się tam wejść i stał przy drzewach. Zobaczył jak z jednego drzewa wychodziła dusza, ale nie chorej a innego człowieka, więc jej nie ruszał, z drugiego to samo, z trzeciego wyszła dusza chorej i wówczas Ajami zaczął ją gonić do domu. Szamaństwo trwało bardzo długo z przerwami, bo szamanka karmiła dziecko. Tańczyła też na narach koło chorej i parę razy dookoła izby. Wróciliśmy późno do domu. Czwartek 16.VII. Chodzimy po domach po śniadaniu. Zbieramy statystykę i mierzymy. I jedno i drugie idzie b[ardzo] ciężko. Boją się, rozeszła się bowiem wersja, że z pośród zmierzonych przez nas w Sakaczialanie 10 ludzi biorą do wojska. Kupuję parę rzeczy. Koło 1 idziemy do szkoły, gdzie bawimy koło 11h-2 godzin. po czym obiad w domu (kasza bez cukru) i idziemy mierzyć w górę. wsi. Mierzenie idzie jeszcze gorzej niż wczoraj. Przychodzimy do domu rodziców wczorajszej chorej. Świątecznie ubrana odprawia ona dziękczynne tańce przed 3 burchanami, naokoło (wewnątrz) swego domu, a potem idzie do sąsiednich do- mów. Tańczą i inni, zwłaszcza jeden d' [mężczyzna] bardzo umiejętnie. Gendzu mówi, że kiedy tańczy duży szaman, to razem z nim i wielu mężczyzn. Kupujemy małą kaługę (9 [funtów] na kolację 80 kop.), po czym gramofon z płytek z sąsiedniego domu i potem znów na szamaństwa, dalszy ciąg dziennego, ale już mało ciekawe i po 112 godziny - wracamy do domu. Piątek 17.VII. Dwie strzały Z żelaznymi ostrzami. Gendzu': ,,cTapUKU y Hac CKa3YTb "dzabdo" a Mb! "niaro", w Targanie mówią wszyscy "dzabdo". Jedna z tych strzał od Aleksandra. Pakujemy się, Aleksandrowi 3 rb. przyjeżdżamy do Targanu. Stajemy w szkole, gdzie są Łopatiny i ich uczniaki. Nauczyciel YrrrrapMoHb MUarrOBU'lb prosty chłop, ale niczego sobie. Dzieciak ich 31/2 lat bardzo rozwinięty. Kąpiel. Herbat~. Jedziemv z Gendzu do wsi, kupujemy parę rzeczy, pytamy a Oraczów i ()1czów: po powrocie porządkujemy w kufrach, Grysza na polowanie Iwan Aleksierin chory. Porządki długo. Śpię w komarniku, ale kiepsko. Sobota 18.VII. Rano do obiadu kończę pakować rzeczy, potem mierzę 2 ludzi, piszę list. Gendzu kupuje dla mnie różne drobi~zgi. Niedziela 19.VII. Mieliśmy jechać, ale za silny wiatr, przy tym poczta i urząd gminny (Gendzu) w Troickim zamknięte z powodu niedzieli, więc zostajemy do jutra. Rano piszę list do Hrdlicki. Pożyczyłem Łopatinom 25 rb., mają odesłać do Władywostoku. Obiad, strzelanie do celu. Po obiedzie zakładam klisze i mierzę l d' [mężczyznę]. List do Janikowskiego. Wykaz przedmiotów posłanych w skrzynce N. l do Muzeum w Chabarowsku dla Warszawy z Wiatskowo. Burchany: 5 koni-moren 5 gasa 2 kryłatyje ludzi I chawa 2 małe kałgama 3 czopki I caania l donte z "koczki" 2 olgia 16 3 1 1 burchanów od Koja enchenunguni pokori muxa �56 57 2 małe kaila 1 duże kaila 1 duży składany dante 1 dante lakami Inne rzeczy: 1 woreczek-potsa 1 giazda 1 pacza Razem 51 sztuk. Listy wieczorem Erch, Brun itd. Poniedziałek 20.VII. Silny wiatr z dołu, decydujemy się jechać. Bierzemy 1 łódź (podwoda), na którą część bagażu, reszta na naszej łodzi. Na goldzkiej łodzi 2 baby, 1 chłopak i 2 starszych mężczyzn. Nas trzech. Wyjeżdżamy o lI. Fatalna przeprawa przez rękaw Najchiński P/2 wiorsty szeroki: fale co chwila zalewają łódkę. Semen z Gryszą u wioseł, ja steruję. Potem prawym brzegiem Amuru 25 wiorst do Troiekiego jedziemy 6 godzin. Silny wiatr przeciwny. Najgorsze tzw. "nepeKaTbl" W Troiekim stajemy na tzw. "ziemskiej kwatirze", gdzie już są dr Koppel, lekarz powiatowy Chabarowski i starszy Stancza Pristaw - felczer weterynarski, daje nam swój pokój na mieszkanie. Dostaję dla Gendzu kartkę z Wołostnom Uprawlenii, na poczcie telegram od Czernyszewa, potem przychodzi do mnie jego żona z prośbą o wstawiennictwo. Poznaję się z Kopplem i Pristawem. Koppel obiecuje dać znać { } i opowiada a mogile w Średni Tambowskom, Pristaw proponuje mi jechać z nimi na Gorczeń. Przenosimy rzeczy z łodzi do szopy. Grysza z Gendzu idą do wsi goldzkiej. Wtorek 21.VII. Wyjeżdżamy o 10 z Troickowo, zrobiwszy zakupy. Słaby wiatr przeciwny. Jedziemy ogromnie wolno. Spiekota, coraz to rzucamy wiosła i ster, oddając łódkę na prąd. Gendzu źle znosi gorąco, robi mu się !).iedobrze, pomaga sobie szczypaniem szyi. Mijamy Sławienkę. Koło 1/2 6 przyjeżdżamy do wyspy "Barkas boacam", na której nocujemy przy wsi goldzkiej. Stawiamy przy brzegu namiot, Goldowie przenoszą nam rzeczy, dzieciaki pomagają. Kupujemy ogromnego amura za 30 kop., Gendzu go czyścił i zo- stawił przy namiocie, pies porwał uciekł z rybą. Kupujemy 112 za 16 kop. Dużo meszki. Środa 22.VII. Kąpiel, śniadanie. Oglądam starą omoroczkę z kory brzozowej do pół zasypaną piaskiem. W Barkas boacam już tylko ta, w Sakaczialanie tylko jedna, wychodzą całkiem z użycia. Waga 40-50 [funtów]. Wewnątrz z deseczek. Oglądaliśmy wieś, b[ardzo] biedna, nie do kupienia. Droga znów pod wiatr z dołu, gorąco. Jedziemy bardzo wolno. Obiad w Djuda niedaleko od Małmyża. Po czym z żaglem do Małmyża, gdzie pytam czy Koppel nie zostawił czego dla mnie. Nie. Jazda dalej. Niebo zaciąga się ogromną czarną chmurą. Trudny przejazd około wysokiej skały, bo akurat silne fale od statku. Dalej widzimy na Amurze kaczkę, gonimy, znika, ale nie może latać, bo widać raniona. Grysza pudłuje. Kaczka w górę rzeki my za nią, Gendzu zabija. Trzeba nocować, wiatr z dołu coraz mocniejszy, nigdzie dobrego miejsca. Przejeżdżamy na drugą stronę, bo Gendzu boi się Moskali. Amur szeroki na 21/2-3 wiorsty, długa przeprawa. Ściemnia się, wicher, jedziemy wzdłuż wyspy, ale nigdzie nie można przystać. Położenie zaczyna być groźne, podnoszą się fale, ciemnieje, trzeba przystać do brzegu bo nas wywróci. Naciągamy żagiel i w mały rękaw oddzielający dwie wyspy, w górę. Jedziemy 1/4 wiorsty 20 minut. Gendzu wjeżdża w trawy przy wyspie i przejeżdżamy kawałek po trawach do twardej ziemi. Daleko od łódki stawiamy namiot. Masa meszki i komarów. Część l"Zeczy (2 żółte kufry, gips itd.) zostaje w łódce. Gotujemy zabitą kaczkę, a 11 spać. Budzę się o 5 słyszę ogromny deszcz. Budzę ich. Gendzu zaciąga komarnik na namiot, po czym idziemy z nim do łodzi i przynosimy oba żółte kufry. Przemakamy do szczętu. Trwa to godzinę. O 6 rano zdejmujemy zupełnie mokre ubrania i bieliznę i wpakowawszy wszystkie rzeczy do namiotu kładziemy się spać. Położenie fatalne, deszcz i wiatr silny mogą potrwać długo, parę dni. Do ludzi 6-8 wiorst, prowiant minimalny. Podnoszę ich a 10. Śniadanie, deszcz trochę ustał, a 1 wyjeżdżamy i wleczemy się na wiosłach contra wiatr z dołu wzdłuż wyspy, po czym pod żaglem na drugą stronę Amuru. �58 O 6 przejeżdżamy do Chari i do leżącej blisko (na drugim brzegu) wsi Manga, gdzie spotykamy Oraczonów. Stajemy u Golda, rzeczy do fanzy, namiot przy niej. Obiad: herbata i kasza. Głodnym porządnie. Mierzę 2 Oraczów, ściemnia się, siedzimy w fanzie, gramy z Oroczonami i Goldami w karty (dureń i 66), potem piszę dziennik 9 wieczorem. Deszcz pada od przyjazdu. Czwartek 23.VII. Deszcz od rana. Śniadanie zając za 50 kop. Potem do fanzy, gdzie piszę list do Janki: Oracze robią dla mnie rysunki. Stary Mafa wyrzyna z kory brzozowej i obwodzi później ołówkiem. Oracz N 2, szaman, ma bęben ale bez rysunków. Mieszka na Chorze, przyszedł na Chungari z wizytą. Miał młodą żonę, 25 lat, która uciekła z młodym Oraczem lat 24. Rodzice i mąż szukali pół roku, ale nigdzie śladu. Teraz mówią, że młodzi mieszkają koło Nikołajewska. Na ten temat rozmowa z Gendzu a kobietach. Mówimy a poj~dynkach, praktykowanych na zachodzie. Gendzuz pogardą mówi: "EMO Hapo~ :no m'pe'lb! KaKJIll y6HBaTb~pyroro" Samobójstw u Goldów nie znają. 121/2 gotujemy ryż, ryby nie ma, jeść się chce mocno, zmierzyłem jednego Orocza i dwóch Goldów. Potem zapisuję na czysto 11 kartek dla Hrdlicki. Wieczorem Gendzu zapytany a swe prawosławie i co wie o Chrystusie opowiada*: A w jakim celu was chrzczą { } Burchany szamana Orocza N 4. II I III 1. Burchan szamana oroczońskiego w rodzaju ajanu u goldzkich szamanów. Bo(H) godziani. 1. Gasa. 2. Pandzia. 3. Dzeli. 4. Ngala. 5. Pandzia (dwa). 6. Bagdi. II. Burchan Gajagdziani ~. 1. Niukta (warkocz). 2. Ngala. 3. Gaja-gasa. 4. Toga-rubaszka. 5. Amugda-brzuch. 6. Bagdi. III. Izubr (nie burchan). Ni ~. Kiania (Orocz) - boća. Bogodziani. 1. Fui - pas szamański. 2. Gaja. 3. Je-giarda. 4. Usta 5. Amma (kolo pyska). 6. Gilne (kołatuszka). 7. Bagdi. (Pomiędzy 3 i 4 - dili (głowa), pomiędzy 5 i 6-untu (bęben). Nazwy oroczskie. Robota Orocza. Gospodarz Mieczka * Brak rosyjskiego opowiadania. �60 61 Orocz też ochrzczony, a niczym nie mają. stary nosi nawet krzyżyk, ale pojęcia Spaliśmy w domu, bo deszcz. Pchły wściekłe, 1/2 nocy albo i dłużej nie dały mi spać. Pieski proszek nic nie pomaga. Maok dobry, ale już się nam skończył. ,::::=o===o===o===o===o===o===o=:::~~::: Sobota 24.VII. Deszcz od rana. Wstajemy i herbata. Po śniadaniu zapisuję gramatykę dzu, a potem według { .. 'cm ~- •. _- 1 o 8112. Śniadanie: ryż goldzką ze słów Gen} 2 O ---l -----'-- .3Dem IH'~ I T10t:m '-- ~--+r-----;f1(m 1ltOcm ~ I ,-- - J 2 ;<1 "'cm dno łodzi: .. po goJcfzku:"kiconi .•• (JO oroczSku: II chof'll Wiosła do aana. 1. Wiosła do wiosłowania. Zrobili tylko dla Amuru, przybijając z boków koło z każdej strony giauukeni. 2 i 5. Pałka długości 49 cm, szerokości po środku 5 cm, przybita dwoma gwoździami, przytrzymuje pręcik długości 17 cm., na którym opiera się wiosło gian (po goldzku giecol). 3. Sterowane wiosło do aana - sieu. 4. Wiosło przednie. ~.------590 ,m _ I Łódź Oroczów aana, wydłubana w całości z amigda. Każden Oracz umie ją zrobić, kosztuje 15rb., służy na 3-4 lata. Może jechać 10-12 ludzi. 1. Prze}:rój podłużny. 3-4 ludzi robią 2112 dnia taką łódkę. Zaczynają robotę od środka, a potem stronę zewnętrzną. Drągi szesty, któremi się odpychają nazywają się gan i mają 31/2 5 m długości, grubość nieduża 3-4 cm. w średnicy. Są i większe do 6 sążni długości. 2. Spód łodzi (dod. wyjaśn. autora: ana ch(o)oni - dno, po goldzku kieoni), aana - po goldzku bierolni. 3. Widok z góry: pręt poprzeczny ukini po goldzku solha. (Pręty) mało wystają na 1 cm, grubość prętu 3 cm. Wszystkie pałki okrągłe z wyjątkiem ostatniej, która z ornamentem. Najszersze miejsce zewnątrz na 85 wewnątrz 80. I I Omaroczka po oroczsku utunge - po goldzku dziai. �62 63 Kupujemy amura za 40 kop. Gendzu gotuje obiad. Gospodarz wraca pijany z wesela i zaczynają pić w domu. Piją spirytus zmieszany z wodą. Przychodzi kilku Goldów, piją wszyscy, gospodarz b[bardzo) wesoły i pijany ciągle nas zaprasza, po czym kładzie się spać, ale wkrótce jedzie do rygi. Po obiedzie Oracz szaman nazywa mi wycinanki (następne strony), potem idę z Gendzu po domach. Kupuję "enchenunguni" na stołku z 4 nóżkami za 10 kop., potem mierzę oroczską "Aana" i jestem na "upominkach" od razu za 7 "fań". Sobota 25.VII. Piątek gdzieś mi się zapodział. Byliśmy w każdym razie u Monga. Noc ze środy na czwartek 'N pałatce, z czwartku na piątek w domu, a z piątku na sobotę znów w pałatce. Niedziela 26.VII. Rano wstajemy a 6, pogoda ale wiatr z dołu. Oracze wyjeżdżają naprzód, my później. Jedziemy prawym brzegiem, po 3 godzinach przystajemy do brzegu przy ujściu "rapYHa", Upominki, ~ I ue ~ =r::1 CbID' c:=J \ o o, plan: \ \ \t3 /fl I 0 l! Q t o O -fc.n;e ~ _ uczestnicy 6 _szaman O wog"isi<O E?1 ~ . . _ jedzenie ~ -ryba c:J - u6fanie 6) /' / zm wódka / Nastrój bardzo rozmaity, dość wesoły. Wśród widzów jeden z nich wybiera drugiemu wszy z głowy. Piją: obchodzi i nalewa w 1 kieliszek młody chłopak (A), macza usta i podaje komuś (B), ten macza i podaje dającemu (A), który znów macza usta i podaje temu komuś (B), ten macza i podaje któremuś z obecnych (e), który macza usta i podaje (B) i dopiero (B) wypija od razu wówczas. gdzie nasi Oracze momentalnie zbudowali wigwam dla żon i dzieci. Bata nie ma żony, za to szaman jego stryj (N 4) ma 2 żony, starą i młodą. Stara ma 2 dzieci: Burchi lat 9 b[ardzo] żywy chłopaczyr.a (Burchatik), drugi mały 2-3 lata zezowaty, brudny, pełzający po ziemi. Zony i dzieci zostały w tym wigwamie. W trakcie rozpalania przez nich ognia naprędce pomierzyłem obie kobiety i pojechaliśmy dalej .. We wsi Chungari na chwilę do brzegu, gdzie był Orocz z żoną, po czym dalej do Wniczenskowo. Po drodze dogonili nas nasi Oracze. W Wniczenskim o 2,40 idę na pocztę, 2 listy od Janki, list od Mamy, potem do szpitala. Felczer bierze mnie za lekarza, nadzwyczajnie ujrzejmy. Pokazuje mi szpital: 2 pokoiki, 1 apteka i jego mieszkanie. Budżet roczny 400 rb. przychodzą tylko bardzo ciężko chorzy po to by umierać. Leży latarnik chory na szkorbut, straszny wygląd, jęczy że chce coprędzej umierać. U felczera herbata, potem z nim do domu starosty, gdzie chłopak chory ma dezynterię. Potem znów felczer, zostawiamy u niego nasze rzeczy. Piszę kartę do domu. Kupuję prowiant u Chińczyków, a potem u Moskala. Dwa parostatki, po czym późno wieczorem podjeżdżamy na łodzi Oraczów do Chungari na kijach. Jazda 40 minut, po drodze Moskale daj~ nam gratis jesiotra, nie chcę darmo, daję 60 kop., dokładają drugiego. a lO w nocy przybijamy do brzegu. Ładna noc, ognisko, herbata. Stawiamy namiot, śpimy od 12 do 7. Poniedziałek 27.VII. Wstajemy a 7. Sniadanie z jesiotra. Bierzemy dwie podwody (80 kop.) do ujścia Chungari. Fatalna droga \V 3 łodzie, bo silny wiatr z góry. Łodzie zalewają fale. Ja z 2 Goldarni w najgorszej, łamie się wiosło, jedziemy a jednym i na kijach. Koło 10 jesteśmy w ujściu, przenosimy rzeczy do łodzi Oraczów i szybka jazda na kijach. Prąd ogromnie bystry, mnóstwo zakrętów, na których zwały drzew. Jazda około }112 godziny do Stołbiszcze, gdzie 5 wigwamów. Wychodzimy na brzeg, suszymy rzeczy, obiad, piszę dziennik, �64 zgubiłem piątek 24. VII. 1914 r. i nie mogę go znaleźć. Grysza się trzęsie. Obiad, po czym całe popołudnie 3-81/2 mierzenie, 9 osób. Pomiary idą łatwo, płacę po 10 kop. Nastrój wesoły. Wigwamy bardzo prymitywne. Mieszkają tu po raz pierwszy, byli w Sakaczialanie, przyszli z góry. Ubranie wszystko z materii kupowanych, ale znacznie więcej ornamentów niż u Goldów, za to ornamenty prymitywniejsze. Włosy w dwa lub jeden warkocz [zaplecione]. W wigwamach tylko najpotrzebniejsze rzeczy. Wtorek 28.VII. Pogoda zła, rano był deszcz, pochmurno. Nie śpię od 5. Śniadanie, rachunki, dziennik. Potem mierzę dwie kobiety i jedną małą. Komary okropne, przy mierzeniu kąsają, a to nie można się ruszać. Potem zaczyna się deszcz, drobny, całe niebo obłożone chmurami. Oracze mówią, że komary kończą się w początku września, biorąc i inne rzeczy pod uwagę widać, że najlepsza pora na wyprawę: jesień - zima - wiosna; latem przeszkody: 1) wielu nie ma w domach, 2) komary, meszka i gnus, 3) deszcze, 4) komunikacja tylko po rzekach i to nie wszystkich. Zimą jazda na psach znacznie szybsza i mniej zależna od pogody. Zimą prowiant latwiejszy, bo: 1) polowanie, 2) wszędzie duże zapasy ryby z końca lata i jesieni. Poczta po Amurze zimą codzień, latem tylko na parowcach co 2-3 dni. Do przeszkód letnich dołączają się: wielu inoradców najmuje się Moskalom do sianokosu, a potem jako robotnicy na rybałki, przy tym w końcu lata idzie ryba i sami są zbyt zajęci, by ich badać. Obiad, potem szybkie pakowanie i a 2 wyruszamy. Jazda b[ardzo] wolna, prąd b[ardzo] szybki, brzegi coraz to inne, są i skały z lasem cedrowym u góry, pod wieczór wjeżdżamy w długie jeziorko. Oracze próbują łapać ryby siecią, przegradzając nią w poprzek jeziorka, ale bez powodzenia. W trawach na brzegach jeziorka wielokrotnie widzimy tzw. drogę niedźwiedzia. Bata bez powodzenia bije ryby ostrogą. Pogoda, ale pochmurno i zimno, podnosi się zimna mgła i staje nad rzeczką. Przystajemy do brzegu, gdzie miliony komarów, wię- 65 cej niż w Najche. Stawiamy namiot. Kolacja: lepiszki, ryż. Herbatę trzeba pić w siatce na głowie, wprowadzając pod nią czarkę. Noc kiepska, bo w namiocie ogromnie gorąco i pełno śpiewających bez ustanku komarów, włażących nawet pod komarniki. Wstajemy a 7. Sroda 29.VII. Śniadanie, wyjazd a 8. Jedziemy przeważnie bocznymi ramionami, parę trudnych miejsc: trzy przejazdy pod zwalonymi pniami, przegradzającymi w poprzek rzekę, w jednym miejscu my na brzegu a Bata i Mafa sami taszczą łódkę w cieśnince o szerokości 4 kroków przez 50-60 kroków długości, w innym znów trzeba odrąbać gałąź zwieszającą się nad wodą· Przyjeźdżamy do miejsca zamieszkania naszych Oroczów o 12. Stoją tam dwa wigwamy i jeden pusty (naszego Mafy). Stawiamy namiot, kąpiel, obiad, po czym foto Bata (3), Mafa (2), Kiła (2) i Daniela (2) od 3 do 5. Potem mierzę dwóch mężczyzn i wcześnie idziemy spać. Rozmawiamy z Gendzu o położeniu kobiety u Goldów. Mąż ją bije bo "takoj zakon". Dziewczynki mogą się bawić z chłopcami do 10-12 lat, potem zabawy wspólne (właściwie rozmowy wesołe, śmiech) tylko przy starszych. Również zamężne kobiety mogą rozmawiać dla zabawy z innymi cI' [mężczyznami] tylko przy swoich mężach. Ciąża według Goldów trwa 10 miesięcy. Na 3 miesiąoe przed i w czasie 3 miesięcy po porodzie coitus jest niedozwolony. Dla rodzącej kobiety robią osobny bałagan, pomagają jej inne kobiety. Specjalistek babek nie ma. Kuwady również nie ma. Pożądani są chłopcy, za chłopca cI' [mąż] mówi ~ [żonie] cnaclł60 (nat[uralnie] po goldzku). Dzieci kalekie ojciec może zabić. Podanie o olbrzymach. W dawnych czasach po Amurze chodzili "kalgama", mali niewidzialni dla zwykłych ludzi (sewo - duchy), którzy rozpalali wieczorem na wyspach ogniska. Ogniska te było widać ale samych kalgama nie. Niektórzy Goldowie chcieli ilpaKaTb Z tymi kalgama. Jeden odważny Gold ubrał się w mocne grube ubranie, obwiązał wszystko u dołu rzemieniami i skórą i poszedł wieczorem na wyspę, gdzie było ognisko. Kalgama zawołał 5 �66 67 Zaczęli się mocować. Gold kalgama nie widział,. ale czuł pod rękami. W czasie walki Gold namacał "sileczu" , złapał go, oberwał schował do kieszeni i porwał do domu. Przez trzy lata kalgama ciągle szeptał mu do ucha "oddaj sileczu", ale Gold nie dawał. Wówczas kalgama stał się b. dużą kobietą i Gold się z nią ożenił, ale prosiła ona męża, żeby nigdy nie zdejmował czapki, którą ciągle miała na głowie. Gold miał z nią dwóch synów olbrzymów, każdy po 40 arszynów wysokości. Kiedy starszy chłopak miał 10 lat pytał ojca, dlaczego matka zawsze chodzi w czapce. Ojcie powiedział, że jak zdjąć matce czapkę to umrze. Chłopak nie uwierzył i kiedy matka zasnęła zdjął jej czapkę. Pod czapką była w głowie duża dziura. Matka obudziła się i zaraz zmarła. Chłopcy wyrośli na znakomitych myśliwych. Jak wracał z polowania do domu to tak prędko, że kiedy on przyszedł w ciągu jednego dnia, to pies przyleciał do domu dopiero po tygodniu. Młodszego olbrzyma złapali raz ludzie na cudzołóstwie i zabili, wówczas starszy wziął łuk i zabił od razu strzałą 7 ludzi. Raz poszedł starszy do lasu ze sługą i kazał mu zawołać sobie starszą żonę (miał 2). Przyszła młodsza. Stał się wypadek i zabił ją, potem wrócił do domu, żył jeszcze długo ze starszą żoną, ale dzieci nie mieli. Potem Gendzu opowiada a { . . . . . . . . . .} i polowaniach na "żywkij zwer" Oracze: burchany = Pudanhu, robi je szaman z siana kiedy człowiek jest chory. Czwartek 3D.VII. Narysował Bata, który rysował w czasie zapisywania przeze mnie podania a olbrzymach. ,1J,aBaH co MHOił ,1J,paKaTb. Rysował Bata. Pudanhu - Ni Pudanhu kuti, bui albo kuti - amba. Przychodzi Mafa i całe audytorium. Mafa mówi a burchanach. "Bogodziani" są to burchany szamana w rodzaju "ajami" u Goldów. Modlą się tylko do chińskich anduri, burchanów innych oprócz medycznych nie ma. Poród: ¥ [kobiecie] budują odd:uielny mały wigwam, w którym leży 10 dni, rodzi sama, tylko zaraz po urodzeniu ci' [mąż] i inni ludzie przychodzą zobaczyć dziecko. Jeżeli ojciec nie popatrzy na dziecko, to bedzie mu się źle żyło i nawet umrze; po porodzie kobieta leży przez 5 dni w drugim osobno w tym celu zbudowanym wigwamie i dopiero po 15 dniach wraca do swego wigwamu. Foto: jak mierzę. Potem mierzę Daniela i 3 ¥ [kobiety] (po 10 kop.). Koło 1. godz. jadę na drugi brzeg, skąd robię 4 zdjęcia. Obiad, po nim podjeżdżają 2 łodzie z dwoma rodzinami, udającymi się w górę rzeki. Jednego mężczyznę mierzę, ale żona jego i druga uciekają, mówiąc Gendzu, że nie dadzą się zmierzyć, choćbyśmy ich chcieli zabić. Robię parę zdjęć = 3 ¥ [kobiety] miejscowe, (środkowa trzyma kołyskę z dzieckiem tej co stoi z lewej strony od siebie, od widza z prawej), 2 razy łodzie i ludzie przy nich. Zrywa się silny wiatr. Daję perorę Gryszy. Jadę z Gendzu, Daniel i Chongro (10 lat) na polowanie. Daniel na przodzie, za nim Gendzu, potem ja siedzę z wiosłem. Chongro steruje. Jedziemy po jezior~e zabijają kijami małą kaczkę, pudłują do dużych, szukamy zajęczych śladów na brzegu, wracamy kiedy już ciemno po 9 do domu. Wiadomości a łosiu, Gendzu ma jechać na niego jutro z miejscowymi mężczyznami. Piątek 31.VII. Gendzu wstaje przed 5 i jedzie na polowanie. My z Gryszą wstajemy a 7. Śniadanie. Strugam 4 ramki. Przyjeżdżają 4 łodzie z dołu ze starym Mafą i jego synem, szamanem (foto) i jego bratem. Fotografuję Mafę (78 lat) oczy kiepskie i b[ardzo] zmrużone, prawym nie widzi, cały ogromnie pomarszczony. Następnie zdejmuję Dangdzielu - syna Mafy. (Mierzymy w Chungari 1). Potem zakładam klisze do kaset. �68 69 Koło 1 przyjeżdżają z polowania, szli za łosiem 1a wiorst, wczoraj ranionym przez Nikołaja, w końcu zgubili ślad. Na obiad 2 kaczki kupione za 2 [funty] cukru. Przed obiadem puszczam Gryszę z Batą i Oroczami na dalsze szukanie wczorajszego łosia. Po obiedzie porządek w namiocie, po czym reperuję ubranie, po czym piszę dziennik. Przychodzi Gendzu i Mafa (N 4). Zapomniałem: wczoraj wieczorem nasz Mafa opowiadał: "dawniej było b[ardzo] dużo Oroczów, ale była też taka wielka woda (..60JlbWoe TOnJleHl1e") że wszystko zalała i ludzie i zwierzęta zginęli. Tylko na jednej górze został brat z siostrą i zwierzęta. Zyli oni tam długo, ale chcieli dowiedzieć się; czy są inni ludzie i wysłali w świat wronę i kazali jej przyjść po 7 latach. Czekali 7 lat i 10 i dłużej, ale wrona nie wracała, a wówczas posłali w świat kruka i znów na 7 lat. Przeszło 7 lat i 10 i nie wracał, ale potem wrócił i powiedział, że ludzi nigdzie nie ma i tylko w jednym miejscu leży dużo zepsutych ciał ludzkich i poprzed1nio wysłana wrona je zjada. Widząc, że nie znajdą ludzi i nudząc się tak żyć jak dotąd i zaczęli żyć jak mąż z żoną i mieli syna i córkę. Dzieci te poszły na jedną rzekę i tam mieli syna i córkę. Ta para poszła znów żyć na drugą rzekę itd., itd. i w ten sposób na każdej rzece powstał jeden ród Oroczów. W obrębie jednego rodu żenić się nie można. Siedzimy w namiocie: Gendzu, Mafa i ja. Wypytuję ich o różne rzeczy. rają i idą do nieba "Boa" i tam żyją razem z Anduri i karmi ich Boa-mamani, a po pewnym czasie spuszcza ich napowrót na ziemię, gdzie stają się ludźmi lub zwierzętami lub roślinami. Źli ludzie zostają za karę świniami lub psami, głupcy suchymi pałkami. Tygrys ma takie oczy, że w każdym zwierzęciu od razu pozna jaki człowiek w nim żyje. A dlaczegoż zjadacie zwierzęta, kiedy w nich siedzi człowiek? Dagama Oroczonów. na zewnątrz. Pałki poziome Wigwam. Belka szczytowa od wewnątrz, sposób jej podparcia. f Senge - Mafa = And uri. sekani setani mama = żona Anduri Sekani setani aniga = matka. Oracze l Goldy {Boa lBoa Anduri mama ni = żona Anduri Orocze (od lVIa fy (N.4' via Genzu)). "Buni" i u Goldów i u Oroczów znajduje się pod ziemią, lepiej żyć na ziemi niż tam, choć jeden dzień. W "buni" ludzie umierają po pewnym, ale długim czasie i wówczas idą do "jetao", gdzie żyją krócej niż w buni, tam umie- Wyższy typ dagama. Dwie palki poziome przywiązane są nie bezpośrednio do 4 pałek nośnych ale leżą na widełkach, którymi kończą się 4 nóżki pianowe przywiązane u góry do pałek narożnych. �70 3aKoH" (Ger-dzu). U Goldów też te same wierzenia. Jako potwierdzenie ich podają, że często u małych dzieci lub nowonarodzonych są znaki i z ich przeszłego życia np. u jednego chłopca było 5 dziurek w uchu, a więc w poprzednim życiu był on Cfl [kobietą] i nosił kolczyki, inne znów dzieci mają znaki na rękach lub ciele w miejscach, gdzie były dawniej zranione itd., itd. 7 wieczór, niebo całe pokryte chmurami, bardzo silny wiatr z dołu. Polowanie na łosia znów było bez skutku. Przed obiadem chodziłem do lasu, gdzie Grysza znalazł szopę "TaKoM 71 Ruszczyzna Gendzu, próbki: "Zwer spriatiłsia". HcrryraTb" zawsze bez "CH" np. JI CTOJIbKO HcrryraJI "TIyraTb, 1. Płaski chiński kocioł używany przez Oraczów i Goldów. 2. Łóżko z kory 2 dla małych dzieci. Sobota: 1. VIII. Rano deszcz, potem rysuję dagama, robię foto Nikambu (2 osoby), 1 dzali i 1 dagoma (isolaI' (12 X 15), pakujemy się o 12 w drogę. a 41/4 jesteśmy już o 100 kroków od Chungari. Po drodze dowiaduję się, że zmierzyłem Kekarów (Bikin, Iman, Char), a nie Oraczów, którzy jednak przychodzą z góry Chungari nad Amur, ale mało ich i rzadko. na palach tzw. "dzali", gd.ZIe dobytek jakiegoś Oracza. Dzali z grubej kory, robota bardzo prymitywna. Zamiast baniek od nafty są u góry umieszczone poprzednio kawałki kory. Takie "dzali" budują zawsze w lesie w pewnej odległości od wigwamu. Zostawionych rzeczy nikt nigdy nie ruszy, choć wejścia otwarte i wewnątrz rzeczy dla Oracza dość cenne; strzelba, piła, narzędzia, ubranie itd., itd. Mafa opowiadał dziś Gendzu, że mężczyzna, który wczoraj jechał w górę i nie dał się mierzyć bardzo wymyślał Oracza, że nas tu przywieźli i groził, że nas zabije, jeżeli sami pojedziemy w górę rzeki. Wczoraj wieczorem Gendzu opowiadał, gdyśmy się położyli o polowaniach na "żykij zwer". 10 letni Czoko Onenko ze Sakaczialanu zabił niedźwiedzia, komiczna historia a tym, jak polował na niedźwiedzia Pentcha (Dmitrij) itd., itd. ("Serc = lIJepCT, zwer = 3Bep ale równie i ,,6Bep", "Kypa" lIJKypa). Przyrząd do obrabiania skór. Zimno, wiatr silny z dołu, pod Chungari do brzegu, bo wały na AmuTZ€ i jechać na {. . . . . . . . . . . .} nie można. Idę z Siemionem do wsi, bierzemy dwie podwody i jedziemy do Wniczenskowo przez 2 godziny 4 wiorsty. Droga fatalna, fale ogromne, zalewają łodzie, moczą Goldów i bagaż. W Wniczenskom jemy* kolację u felczera, potem z pościelą na ziemskaju kwartiru. * Jedzą chińskimi pałeczkami lub z bardzo prymitywnemi. lub własnej roboty z kości, bez rysunków �72 Na ziemskoj kwartirze czytam o wojnie. Niedziela: 2. VIII. Śniadanie, chcemy iść do cerkwi, ale zamknięta, bo pop z dziakiem wyjechali w dół. Popem jest Olcza, ojciec Nikita, miał pierwszą żonę Rosjankę, po jej śmierci trzyma ekonomkę, młodą Rosjankę, z którą ma 3 dzieci. Obiad u felczerów, potem piszę list, kolacja nocujemy na ziemskoj kwatirze. Poniedziałek: 3. VIII. Mamy jechać parostatkiem i rzucić łódkę, ale ostatecznie decyduję się jechać dalej na niej, najmując wioślarzy. Rano starosta prosi mnie, bym zbadał jego chore dziecko,. ano badałem. Obiad u felczera, pakowanie, wyjeżdżamy o 2112, po 40 minutach zmieniamy wioślarzy Rosjan z 2 Goldami. Jedziemy bez wiatru na wiosłach do wsi rosyjskiej Orłowsko je (16 wiorst), po czym zostawiamy Goldów i bierzemy Moskala z chłopcem, którzy nas wiozą do wsi goldzkiej Choni (21 wiorst). Moskale w Wniczenskim i Orłowskim i wielu innych wsiach tzw. staroziły mówią bardzo dobrze po goldzku, i zawsze bardzo się korzystnie o Goldach wyrażają· W Chanie przybywamy po 9, stawiamy namiot, herbata, moc komarów. Wtorek: 4. VIII. Wstajemy późno o 81/2 czy później, po śniadaniu z 1 Goldem do następnej wsi goldzkiej o 4 wiorsty. Jedziemy prawym brzegiem koło wzgórzy porosłych lasem tak gęstym, że z daleka zdaje się jakby trawą. Jest tam mnóstwo koników polnych, b[ardzo] dużych, czerwonych. Tak głośno śpiewają, że już z odległości 1/4 i 1/2 wiorsty od brzegu słychać ciągły szmer. We wsi Berandani bierzemy 2 Goldów i wiozą nas do następnej 13 wiorst, skąd korzystając z wiatru wyjeżdżamy już sami i przejeżdżamy prawym brzegiem, zostawiając Perwskoje na boku po lewej stronie. Jedziemy koło prawego górzystego brzegu, wiatr wkrótce słabnie, i wleczemy się dość wolno, przyjeżdżamy do Wierchne Tambowski około 7 wieczór. Odbieram listy, jedziemy dalej, ściemnia 73 się, ale noc księżycowa, decydujemy się jechać w nocy, puszczając łódź na los prądu. Jedziemy prawym korytem, o 10 Grysza i Semen idą spać, ja siadam na sterze. 11 ~ budzę Siemiona, bo wjeżdżamy między wyspy i trzeba zmienić kierunek, Siemion trochę wiosłuje później znów woda nas niesie. O 121/2 do brzegu na wyspie i stawiamy namiot. Herbata. Zaledwie zasnęliśmy Semion widzi we śnie diabła, zaczyna krzyczeć, Grysza w strach, a później pękaliśmy ze śmiechu. Środa 5. VIII. Wstajemy o 9, śniadanie. Jedziemy wolno bez wiatru, dopiero na parę wiorst przed Srednią Tambowską wszczyna się wiatr z góry i szybko nas niesie. Stajemy w szkole. Nauczyciel Dmitrij Semionowicz Burin, niedawno przed 3 tygodniami ożeniony z córką miejscowego batiuszki OTl\aI1HHoKeHTJ.llf. Gościł u nich nauczyciel misjonarskiej szkoły w Naanie na Goriunie Aleksander Petrowicz N. sympatyczny stary pijaczyna"HaaHCKJ.lH l\Y,lJ:OTBOpel\" N. stary kawaler, bo został raniony w nocy na tureckiej wojnie przy przechodzeniu Dunaju, kilka lat chorował i "TIOlIIeJIBHapO,IJ:" zostawszy nauczycielem ludowym. Na Syberii bawi od 1897 r., w którym przyjechał na Amur do swego brata politycznego zesłańca. Drugi brat generałem w Rosji. Poznajemy si€; z batiuszką i starowiną Potarinem, jednym z nielicznych ludzi, co mieszkają we wsi od czasu jej założenia. Wersja Koppla o dużej mogile okazuje się mylną, radzą udać się a 3 wiorsty w górę, gdzie była niegdyś wieś goldzka i o 2 [wiorsty] w dół, gdzie dziś stoi ". . . . . . . . . . . .". Potarin opowiada historię wsi. Przysłali ich 50 rodzin w końcu września. Zbudowali parę tymczasowych domów na zimę, przy czym do roboty zachęcano kolonistów rózgami, które co wieczór uriadnik z żołnierzami wymierzał leniwo pracującym. Na drugi rok zaczęli budować oddzielnie domy. Po paru latach z 50 rodzin zostało tylko 17, inne przeszły na drugie miejsce i założyły Ni[żnoje] Tamb[owskoje] i W[ierchnije] Tamb[owskoje] i Orłowsko je. W pierwszych latach siali zboże, dostawali bardzo �74 dobre urodzaje, obecnie nikt zboża nie uprawia, wzięli się tylko do lekkich zarobków: trzymają konie dla poczty (rząd za 4 miesiące zimowe płaci za najem 2 koni 550 rb.), dostarczają drzewo dla opału parowozów i głównie łowią rybę jesienią. Chłopstwo b[ardzo] zamożne, ale bardzo się rozpiło i zdemoralizowało, chuligaństwo kwitnie w najlepsze. Przychodzi 2 Goldów z Gorima. Nauczyciel opowiada o Gorimskich Goldach. Antropologicznie nieciekawi, to mieszanina, etnograficznie ciekawi, ale też mieszanina. Czwartek 6. VIII. Rano jedziemy z batiuszką i krajowcem 3 wiorsty w górę. Szukamy w lesie mogił, ale napróżno, na obiad wracamy z powrotem. Po południu pakuję rzeczy, czytamy gazety z wiadomościami o wojnie. Burza. Czytam książkę: IIocce. "opaK. ceMHlI Ił IIIKOJla" Wiadomości nie nowe, ale książka całkiem kulturalna i warta przekładu na polski. Piątek 7. VIII. Kończę pakowanie. O 101/2 wyjeżdżamy przy słabym wietrze z góry. Piszę w łodzi dziennik. Mijamy koło 2 N[iżnoje] Tambowskoje, listów nie ma. Jedziemy dalej, zatrzymujemy się we wsi Cholsan, (cztery domy "letniki" z kory), a później do wsi Ady, gdzie Goldy Gejhar nazywają siebie Gilakami, aGilaków - "Gilami". Wiatr z dołu, nocować! Jemy o 5 obiad, stawiamy namiot, potem idę na spacer. Sobota: 8. VIII. Sniadanie, oznajmiam powrót. Pakowanie. Silny wiatr z dołu, wyjeżdżamy o 43/4. Badania skończone. Koło 6 stajemy na ziemskoj kwatirie w Niżnie Tambowskom. Niedziela: 9. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Poniedziałek: 10. VIII. Pakowanie. Piszę pomiary. Czekamy na statek. Wtorek: 11. VIII. Noc z ID-go na 11-go na brzegu w deszcz pod wąskim daszkiem szopy w oczekiwaniu na statek. O 3 wsiadamy na statek, łódkę oddajemy Goldowi. 75 Podróż na statku. Poznaję się z Baloziem. Środa 12. VIII. Przyjeżdżamy o 5 do Chabarowska, o 7 staję w Esplanadzie, o 10 do Arsenjewa, błądzę. Znajduję go o 11, wracam przed 12. Czwartek: 13. VIII. Telegram od .Janki. Przywożę rzeczy z przystani. Balozowi nie wolno opuszczać Chabarowska, Szukam ciemni na próżno. Piątek: 14. VIII. Wysyłam pieniądze, wizyta u Lopatinów, przychodzi Arsenjew. Jedziemy do Baloza, obiad u Lopatinów, kinematograf, wieczorem wywołuję 7 klisz: 2 dobre, 5 zepsutych. Sobota 15. VIII. Wywołuję: upał i wilgoć zupełnie psują klisze. Niedziela: 15. VIII. Kościół. Wizyta u Zakrzewskiego. Obiad; rachunki. Dr Wacław Brun dał 275 rb. - wydałem na zakup zbiorów 27.47, zostało 247.43, które wziąłem jako dług na moje potrzeby. Z Hrdlicki zostało 642.24. Poniedziałek: 17. VIII., Wtorek 18, Środa 19, Czwartek 20: Pakowanie zbiorów dla Hrdlicki, porządkowanie zostawionych rzeczy u Arsenjewa, z którym układam plan badań w latach 19151916. Piątek 21. VIII. Sobota 22. VIII: Słucham wykJadu Baloza o nowej transkrypcji fonetycznej. Niedziela 23. VIII. Czekamy na Azadrewskiego i młodego Balcza, ale bez skutku. Poniedziałek 24. VIII. Wyjazd z Chabarowska o 10 wieczór razem z K. K. Biełkinym. Wtorek: 25. VIII. Wieczorem w Nikolsku Ussuryjskim. Sroda 26. VIII. Droga. Czwartek 27. VIII. Piątek: 28. VIII. w nocy w Mandżurii. Sobota: 29. VIII. Droga Mandżuria - Irkuck. Niedziela: 30. VIII. Wieczorem o 7lf2 stajemy w Irkucku czekam do 12lf2 w nocy na pociąg. Poniedziałek: 31. VIII. Rano z Tułuna kartę do Mamy, potem dziennik za czas od 17. VIII. [1914 r.] �77 76 List polecający lamy Bodijewa spod Ołowiannoj do lamy Sanduja w Petersburgu. Jesień 1914. (Dopisek u dołu St. Poniatowskiego). Portret autora dziennika. Pod nim znajduje się następujący dopisek St. Poniatowskiego: rysował p. Tadeusz Pluciński, architekt z Petersburga, z którym wracałem od Uralu do Petersburga. 3. D o d a t e k, I I r e d a k c j a d z i e n n i k a od 10. V. - 16. VI. 1914 r. Zostawiwszy rzeczy na dworcu udałem się do miasta, gdzie nająłem pokój w hotelu na rogu Newskiego i Władimirskiego. Sprowadziwszy rzeczy, udałem się tegoż dnia wieczorem do p. Edwarda Piekarskiego, do którego zwróciłem się jeszcze w lutym czy styczniu z rekomendacji Czekanowskiego i który zajął się przyjęciem mnie na członka Towarzystwa Geograficznego Petersburskiego. Na drugi dzień z rana idę na pocztę po listy, stamtąd do Towarzystwa Geograficznego, gdzie widzę się z sekretarzem Dostojewskim i wiceprezesem Szokalskim. Okazuje się, że podania mego o "KoMaH,UHpoBKy" nie otnymali i że przed wakacjami wydać już takich KOMaH,UHpOBeK nie mogą z powodu braku zebrań zarządu. Szokalski obiecuje mi jednak posłać list od siebie do jenerał-gubernatora Kraju Nadamurskiego Gondattiego z prośbą o poparcie mojej wyprawy. Popołudniu udaję się do W. N. Wasiljewa w Muzeum Aleksandra III, który daje mi dużo cennych rad i wskazówek odnośnie do wyprawy. Wieczorem oglądałem namioty w składzie Albersa i Kebbego na Sadowej ulicy. We środę rano jadę na koniec miasta do fabryki Kebbego, gdzie staluję namiot z ciemnią; stamtąd idę do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Poznaję się tam ze Sternbergiem "starszym etnografem", pomocnikiem dyrektora Muzeum Radłowa. Sternberg, jako zesłaniec polityczny, spędził kilka lat na Sachalinie, gdzie zajmował się etnografią Gilaków. Później już i z Muzeum wyjeżdżał na kilkumiesięczne badanie do Gilaków i Goldów. Oddałem mu list polecający i książki od Krzywickiego," dostałem zaś od niego list polecający do Arsenjewa, dyrektora Muzeum w Chabarowsku. Oglądałem następnie bogate zbiory muzealne, przy czym poznałem eks-chemika archeologa Lemiszewskiego i młodego etnografa Petriego. Wieczorem tegoż dnia napróżno dowiadywałem się o adres { } w Górniczym Instytucie. Następnego dnia kupiłem mapę, przewodnik po Syberii na Newskim i parę książek w Towarzystwie Geograficznym, gdzie również oglądałem dokładną mapę Amuru i stąd wziąłem do hotelu - llipHeHKa:, 06 lIHopO'ulIax AMYPcKoro Kpall dla wynotowania pewnych szczegółów z mapy. W piątek napróżno starałem się wydostać dokładną mapę Amuru w Ministerstwie Komunikacji, a następnie u I1jina, po czym udałem się do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk, gdzie widziałem się z Sternbergiem, " Z książek przeczytanych przed wyjazdem najwięcej dały mi llipel1nep'l ll. H. TIaw nanbHblit BOCTOKTIeTepc6yp - 1897, książka napisana z dużym talentem literackim. Autor był na wschodzie 3 lata podczas budowy kolei \Vladywostok-Chabarowsk. �78 Piekarskim, Lemiszewskim i Petrim. Sternberg dał mi tzw. cnpOCHbleJlHCTKH CH6HpCKefr Ilo,n:KoMHc/łH.P .r.o." W sobotę z rana odebrałem w { } publicznej przysłane dla mnie przez Hrdlićkę schematy do badań, oddałem IllpeHKa d·o biblioteki Tow. Geogr., kupiłem tamże: "TynrYHcKllenJleMeHaCH6HpH"IloTKaHoBa, a następnie kupiłem bilet na poniedziałek i udałem się do Muzeum Aleksandra III., poznałem Wołkowa i widziałem się jeszcze raz z Wasiljewem. Przed wieczorem drobne sprawunki, po czym na wieczór do pp. Piekarskich. Bardzo miła wizyta, on opowiada swoją historię: pochodzi z Mińszczyzny, w królestwie nigdy nie był, z I czy II kursu uniwersytetu czy też instytutu weterynaryjnego poszedł jako "Hapo,n:oBeAu/ł 06 HapOJla i został pisarzem gminnym pod przybranym nazwiskiem gdzieś w Tombowskiej gubernii. Stamtąd uciekł w ostatniej chwili przed swym aresztowaniem i przez kilka miesięcy ukrywał się w różnych miejscach. Aresztowany - został niesłusznie posądzony o udział w przygotowaniu zamachu na Aleksandra III, nie mógi się zaś tłumaczyć ze swego pobytu, ażeby nie wsypać ludzi, którzy go ukrywali. Po roku czy dłużej więzienia tego, który grozil karą śmierci, dostał dzięki jego własnej obronie tylko dożywotne osiedlenie wśród Jakutów. Wśród ostatnich spędził Piekarski 18 lat, dopiero w r. 1905 głównie przez Sternberga i Radława udało mu się wrócić do Rosji i dostać się naprzód do Muzeum Etnograficznego Akademii Nauk. Piekarski jest "XpaHI1TClI IleTpOBCKO OT,n:eJleHl1l1 do oddziału etnogr. Muzeum Aleksandra HI a następnie najlepszym znawcą Jakutów, zebrał olbrzymi materiał słownikowy, na zasadzie którego rozpoczął wydawanie ogromnego szczegółowego słownika Akademii Nauk. Początkowo mieszkał u Jakutów wraz z innymi zesłańcami, ale urażony docinkami Jakutów, że żyje u nich na łasce, zażądał dla siebie ziemi i pomimo przeprosin i próśb Jakutów nie odstąpił od swego zadania. Z wielkimi trudnościami prowadził w pierwszych latach gospodarkę wśród Jakutów, z pośród których zwłaszcza bogacze uciskający biednych byli mu niechętni ze względu na branie przez Piekarskiego w obronę tych ostatnich. Wreszcie wyrobił sobie ogromną powagę wśród Jakutów, zaprowadził u nich sądy polubowne, pomagał im w stosunkach z wladzami administracyjnymi itd. Zegnano go z żalem i b. owacyjnie. Z Jakutką miał syna, o typie mongolskim, który był podczas mego pobytu na I kursie oddziału języków wschodnich Uniwersytetu Petersburskiego. Następnie Piekarski ożenił się z Rosjanką z Jakucka, ale dzieci z nią nie ma. W 1913 jeździł w swe rodzinne strony, zaś w 1914 wybierał się do Warszawy, ale bodaj że w niej nie był. Po polsku mówi b. kiepsko, a i to zawdzięcza Czekanowskiemu, który zaczął go douczać i pod którego wpływem zaprenumerował sobie Dziennik Petersburski. Mówiłem z nim o Sieroszewskim ,,12 lat w kraju Jakutów". Piekarski widzi tam liczl1(~ błędy, wynikające z niedostatecz- 1 $ .~ .t 79 nego opanowania języka. Powzięliśmy projekt drugiego wydania tej książki pod redakcją i z dodatkami Piekarskiego, o ile zgodzi się na to Sieroszewski. Następnego dnia w niedzielę wstąpiłem na sumę do kościoła po czym przeszedłem przez sale Ermitażu i Muzeum Aleksandra III. Na zwiedzanie zarówno tych jak innych zbiorów czasu nie było, po obiedzie pakowalem moje b. liczne manatki: 2 kufry, 1 b. duża waliza, 1 średnia waliza, 1 mała z aparatem, 1 torba z aparatem, 1 tłumok z namiotem i podłogą do niego, 1 paczka i pudło z wagą, 1 tłumok z pościelą i bodaj 2 jakieś mniejsze paczki. Rzeczy w ogóle wziąłem za dużo, błędnie rachując, że na miejscu a raczej w miastach po drodze nie będzie można wielu dostać. W poniedziałek 18 maja wyjechałem z Petersburga o 1015 rano, mając miejsce w wagonie II klasy idącym bez przesiadania do Irkucka przez Wołogdę, Wiatkę, Perm, Czelabińsk. Bilet do Chabarowska z plenkartą do Irkucka kosztował tylko 111 rb., ogółem zaś z plenkartami dalszymi niecałe 120 rb. za 8799 wiorst. Na drugi dzień wieczorem byłem już w Wiatce, we środę w nocy w Permi, we czwartek w nocy w Czelabińsku. Droga przez północną Rosję prawie cały czas idzie lasami, młodymi lub nie b. starymi. Lasy mokre, bagniste zwłaszcza, że był tam dopiero początek wiosny. Wielkie rzeki, przez które przejeżdżamy zwłaszcza Wiatka Wietługa, Kama ogromnie rozlały, Wiatka tak bardzo, że jedziemy przeszło godzinę jakby po grobli wśród ogromnego jeziora, którego bl:zeg~ nie widać nawet. Za Permą zaczynają się niewysokie odnóża Uralu. Lasy rzadsze, miejscami pagórkowate, gdzieniegdzie w zagłęb.ieniach i lasach leżą jeszcze wielkie płaty śniegu. Na stacjach zwłaszcza większych wszędzie sklepiki z wyrobami przemysłu ludowego i kamieniami uralskie mi. Ostatnie bardzo drogie. Do Wiatki jest nas 4 w wagonie, na dole inspektor (towarzystwo) kooperatyw, inteligentny postępowy Moskal, naprzeciw niego jakiś milczący skromny typ, który okazał się głuchawym gleboznawcą, jadącym do Turkiestanu, na górze naprzeciw mnie studentka petersburska z Wiatki. Pierwszy dzień w milczeniu, na drugi towarzystwo rozgaduje się, za Permą zostajemy we dwóch z gleboznawcą, przenoszę się na dół. Za Czelabińskiem poznaję się z jadącym obok A,l:\oJlb$oM OC,l:\OnOBH'IeM rOpHOM inspektorem leśników w Kraju Nadamux;skim, jadącym z żoną do Chabarowska. Daje mi on trochę informacji dotyczących Chabarowska i Kraju Nadamurskiego. Poznaję się też z jadącą obok ekspedycją norweską nad górny Jenisej, 4 młodych przyrodników: Kierownik zoolog docent umiejący trochę po rosyjsku, botanik, geolog-student i preparator. Wydatki na jedzenie minimalne: mam ciągle imbryczek z herbatą na stoliku, kupuję prowianty na bazarach, znajdujących się na każdej prawie stacji i zjadam od czasu do czasu obiad w butelkach za 75 kop. albo tamże czasem i po 2 razy dziennie ,,{o }" z kawałkiem mięsa za 50 kop. Podróżuje się więc całkiem tanio i wygodnie. �so Od Czelabińska prawie aż do Krasnojarska droga idzie 2000 wiorst przez stepy, właściwie laso-stepy, bo wciąż rozrzucone mniejsze lub większe kępki niewysokich brzózek. Krajobraz bardzo jednostajny. W sobotę w nocy jestem w Krasnojarsku. Za Krasnojarskiem zaczyna się droga b. rozmaita wśród pagórkowatej a nawet miejscami słabo górzystej okolicy. Droga idzie lasami, przy czym mnóstwo wypalonych kawałków lasu, często las tli się po obu stronach drogi. W poniedziałek 25 rano przyjeżdżam do Irkucka, kupuję plenkartę do jednego przedziału z { } do Mandżurii, po czym czekamy 2 godziny na pociąg. Tłok, ścisk, na stacji pełno "rrepeCe):lJIOHbIX" których wiozą specjalnemi pociągami z wagonów 4 klasy albo przerobionych towarowych. Od czasu do czasu mijamy na stacjach pociągi z tymi emigrantami:. Na każdej stacji wywieszona wielka tablica ,,):IllliXO):laKOB"to jest dele'gatów wysyłanych przez grupki emigrantów zwykle z jednej wsi w celu zajęcia parcel. Tablice te pokazują właśnie ile niezajętych parcel jest w danym czasie w każdym z kilku obecnie kolonizowanych okręgów. Na którejś ze stacji naliczyłem w sumie przeszło milion tych parcel, a więc dla tych rodzin już są gotowe odmierzone działy. Naturalnie z każdym rokiem przygotowują coraz nowe działki. Za Irkuckiem poszła ładna droga nad Angarą do Bajkału, który objeżdżaliśmy do jakiejś 5 czy 6 pp. Bajkał, przepyszny. Po stronie wschodniej łańcuch gór w śniegu, podczas gdy na spuszczających się ku wodzie zboczach już zielono i sporo kwiatów, miejscami aż granatowo bodaj że od rozchodników. Na samym południowym końcu jeziora, bodaj na stacyjce { } zatrzymują pociąg, mówiąc, że osunęła się skała i zasypała tor. Czekamy więc na oczyszczenie toru koło 2 godzin. Wchodzę na górę po kwiaty, potem schodzę nad wodę. Woda w Bajkale bardzo czysta i zimna. Dp.o' p,r;zy brzegu z odłamków narzutowych skał, oglądam je i znajduję na 'brzegu bardzo prawidłowe owalne otoczaki drewniane. Droga dookoła Bajkału posiada na 244 wiorstach długości 40 tuneli 224 mosty, biegnie często w odległości kilku - kilkunastu sążni wśród ciągłych zakrętów, widoki śliczne. siedzi się więc cały czas w oknie. Za Bajkałem przyszły lasy, przeważnie jednak wypalone, coraz częściej widać też było tlejące się lasy w pobliżu plantu lub całkiem duże pożary na odległości paru wiorst od plantu. Na drugi dzień we wtorek 26, jesteśmy pp. w Czycie, za którą droga' idzie kilka godzin ładną doliną Ingody. Następnego dnia koło południa przyjeżdżamy do Mandżurii. Pokazuję moją "KoMaHAupoBKy"Anglikowi siedzącemu na chińskiej komorze więc nie oglądają mego bagażu. Dostaję przedział z jakimś oficerem artylerii z Nikolska Ussur. Wagony nowe i całkiem wygodne. Droga przez Mandżurię strasznie jednostajna: od Mandżurii do Charbina wciąż step lub pustynia bez żadnych krzaczków nawet. Dopiero za Charbinem rozpoczynają się pokryte lasami "capku" (wzgórza), a na nich i między nimi w dolinach pola uprawne i wsie chińskie. Wszędzie masa 81 świeżej zieleni, więc było to dość ładne, ale również bardzo jednostajne aż do Nikolska Ussuryjskiego, dokąd przyjechałem w piątek 29 koło 5 pp. Zaledwie zdążyłem kupić plankartę do Chabarowska, gdy dowiedziałem się od Garna, że Gondatti bawi obecnie we Władywostoku. Wobec tego zostawiłem część ręcznego bagażu na przechowalni na stacji w Nikolsku, kupiłem bilet i plankartę i jazda do Władywostoku. Jechałem teraz razem z dwoma Niemcami i młodym chłopakiem, wysłanym do Chin i Australii przez którąś szwajcarską fabrykę zegarków, i opasłym majstrem fabrycznym, jadącym do Władywostoku wprost z Frankfurtu czy Magdeburgu. Porządnie zmachany przyjeżdżam do Władywostoku o 12 w nocy i staję w jakimś bardzo lichym hotelu "Ermitaż" nr ,,1 morskoj". Na drugi dzień sobota 30N idę na miasto. Na poczcie odbieram list od Hrdlicki, potem zamawiam bilety wizytowe, które mi przygotowują na popołudnie. Oglądam Muzeum miejscowe, etnografia i zoologia prowincji nadmorskiej reprezentowane wcale nieźle, ale pierwsza słabiej niż w Chabarowsku, w każdym bądź razie wartoby tamte rzeczy gruntowniej poznać. Oglądam szafkę z burchanami Goldów, zebranych przez Łopatina i dowiaduję się od starego woźnego kto to jest Łopatin. Woźny ten zna Piłsudskiego i żywo się o niego dopytuje. Po południu chodzę po mieście, siedzę nad zatoką patrząc na morze. Władywostok dość brzydka mieścina, nad którą dominują gołe wzgórza w środku miasta zajęte portami. Ładny widok na zatokę Złoty Róg, w której sporo okrętów, oraz na morze. Niedziela 3I/V.: Rano kościół, mały drewniany, publiczność przeważnie żołnierze. Ewangielia w 3 językach polskim, francuskim, niemieckim. Potem jadę na stację zjeść obiad: podają kraba, ale nie bardzo mi idzie. Po obiedzie chodzę trochę po mieście, objadam się bananami, których funt kosztuje coś 8 czy 9 kopiejek. Wszystkie sklepy zamknięte napróżno staram się znaleźć cukier na mieście, wracam więc do domu. Choruję, odsyłając kraba i banany do "Rygi". Poniedziałek INI. Idę przed 9 rano na stację do Gondaittiego, M~eszka podczas swych przyjazdów do Władywostoku w wagonie na stacji i w tymże wagonie przyjmuje codzień rano interesantów. Przed wagonem czekała już kupka ludzi, ale oddawszy mój bilet nie czekałem długo i poproszono mnie przed innymi. Gondatti skończył przyrodę w Moskwie, gdzie zajmował się antropologią u { }, potem skończył jednak prawo i zaczął robić karierę w administracji. Był bodajże naczelnikiem powiatu na półwyspie Czukowskim przez 4 lata i posłał stamtąd { } sporą kolekcję czukockiego materiału antropologicznego. Karierowicz udający wielkie sympatie dla nauki, i odgrywający rolę protektora względem badaczy we Wschodniej Syberii. Przyjął mnie nadzwyczajnie uprzejmie, rozpytywał a zamiary, udzielał małowartościowe rady i prosił ażeby w każdej potrzebie zwracać się do niego, a on zrobi wszystko co tylko może ażeby pomóc. Wyszedłem naturalnie bardzo zachwycony taką uprzejmością i do- �82 pi ero później w Chabarowsku dowiedziałem się, źe to w gru.ncie. rzeczy blagier, na którego nie ma co rachować w razie potrzeby .. pO~le.waz Go~datti powiedział mi, że w kancelarii jego w Chabarowsku Jest JUZ dla mme gotowy tzw. {" "}, więc zdecydowałem się nie tracić czasu i jechać na południe do Chabarowska. Poszedłem jeszcze do konsulatu amerykańskiego, dowiedzieć się, czy dostał konsul list od Hrdlicki, któ~ego pro: siłem ażeby uprzedził konsula o mojej wyprawie i by mi pozwollł wysłac zbiory na przechowanie do konsulatu. Okazało się, że listu konsul jeszcze nie dostał a do przechowywania zbiorów wymawiał się brakiem suchego pomieszcz~nia. Z konsulatu na główną ulicę Swielańską ażeby ku~ić siat.kę od komarów. Spotykam się z Bradłymkim, bratem Stołyhwy, ktory POJ~.chał przed rokiem ze Stołyhwą nad Jenisej, a następnie został na Sybern. Kupuję z Bradłynskim siatkę, oglądam "iczegi" (długie buty z mi.ękkimi podeszwami, używają je w Tagórze), po czym odprowadza on mme do mego hoteliku, zbieram manatki i na kolej. O 12 wyjeźdźam do Chabarowska. Droga początkowo idzie nad samym brzegiem zatoki. Wido~ na morz: przepyszny, nie odrywam się od okna. Koło 6 odbieram zo~ta':'.lO.ne w ~:kolsku rzeczy i jazda dalej. W przedziale siedzi ze mną tylko Jakls Jego~osc o. podejrzanej minie, więc całą noc nie śpię, trzymając rewol.v.:er w kle~zem na pogotowiu. Dopiero koło 4 rano "typ" wychodzi w Ussun l trochę Slę przesypiam. . Wtorek 2/VI: Jest pyszny wiosenny słoneczny dzień, stoję wciąż w okme, bo droga do Chabarowska bardzo ładna. To jedziemy przez step z kępami drzew, to dalej przez tajgę, ale wcale nie wyglądającą na dziką puszczę, ale raczej zapuszczony park. Wieczorem staję w Chabarowsku odbieram rzeczy i jadę do miasta odległego co najmniej 2 wiorsty od stacji i zatrzymuję się w najwytworniejszym hotelu Eksplanadzie w samym centrum miasta. Sroda 3/VI. Ładny słoneczny dzień. 2 okna mego pokoju mają widok na miasto, a właściwie dachy, a dalej na zakręt Amuru, na Ussuri i zniebieszczony oddaleniem łańcuch Chichcyru za Ussuri. Idę do kancelarii generał-gubernatora, poznaję tam zarządzającego kancelarią. Jest to pan Witali Aleksandrowicz Zakrewski zapewne tzw. "IIepeKIlHqIIK"bo jak mi opowiadał chodził do szkoły, a następnie na prawo w Warszawie i przyjaźnił się z Przybylskim komediopisarzem, z którym utrzymywał jeszcze w Rosji korespondencję. Wypytuje mnie o Warszawę, aktorki z Nowości itd. Jest arcyuprzejmy ofiarowuje mi swą pracę "CeJIbCKlIe X0311llCTBaDplIaMYPcKoro KpalI" którą wykonał jako uczestnik tzw. Amurskiej Ekspedycji mając zresztą wyłącznie cele praktyczne i administracyjne na widoku. Otrzymawszy "OTKpblTblllJIllCT"idę na pocztę na końcu głównej Muranjewo Amurskiej ulicy, ale nic tam jeszcze dla mnie nie przyszło. Zjadam obiad w Esplanadzie, gdzie się też i następnie przez czas pobytu w Chabarowsku stołowałem i idę do Muzeum. Byłem już tam przed 83 kancelarią, ale nie zastałem Arsenjewa, więc zostawiłem tylko bilet i list polecający od Sternberga. W Muzeum zastaję już Arsenjewa. Szczupły, trochę wyżej niż średniego wzrostu lat 40 (jak sam później powiedział), twarz o trochę surowym, ale bardzo sympatycznym wyglądzie. Rozgadaliśmy się, przy czym od razu wytworzyła się atmosfera jak między dobrymi znajomymi. Arsenjew oprowadza mnie po Muzeum, objaśnia, mówi trochę o własnych badaniach. Muzeum odnośnie do miejscowych rzeczy bardzo bogate. Zajmuje oddzielny dwupiętrowy budynek, postawiony przez jednego z byłych generał-gubernatorów, Grodekowa, którego też nosi imię. Zawiera niewielką galerię obrazów w sali posiedzeń, przyrodę, etnografię, i archeologię. Ostatnia głównie z badań własnych Arsenjewa. Przed Muzeum stoją stare pomniki grobowce chińskie, jeden z nich w kształcie ogromnego żółwia (symbol nieśmiertelności) pochodzi z Nikolska Ussuryjskiego, gdzie znaleziono go w ziemi. W zakresie etnografii naj bogaciej reprezentowani Oroczonowie, w ich dziale nadzwyczajnej wartości posąg szamana z wszelkimi akcesorjami, ofiarowany Arsenjewowi z grobu szamana przez jegoż syna. Oglądam zbiory od 4 do 7112, poznaję tamże pana Wincentego Dombrowskiego. Jest to zrusyfikowany Polak z Ukrainy, nie rozumiejący już prawie po polsku, więc muszę z nim mówić po rosyjsku. Z zawodu agronom, obecnie zaś kustosz Muzeum. Domorowski mówi, że słyszał, jakoby w pewnym miejscu w mieście znajdują się kości przy kopaniu ziemi, umawiamy się z Arsenjewem i Dombrowskim pójść w to miejsce następnego dnia o 12 w południe, po czym wracam do hotelu na herbatę, którą pijałem zwykle w numerze. Czwartek 4/VI.: Idziemy o 12 z Arsenjewem i Dombrowskim kopać rzekome kości, nic podobnego nie ma i nie było, wracając spotykamy Oroczor.ów. Arsenjew zaczepia ich, idziemy do zajazdu, właściwie szopy, w której się zatrzymali, Arsenjew zamawia ich ażeby przyszli następnego dnia rano do Muzeum. Zaczyna padać deszcz. Idę z Arsenjewem na obiad, potem siedzi u mnie do 5pp., wreszcie jedziemy do Łopatinów, którzy mieszkają niedaleko za pocztą. Zajmowali tam coś 3 bardzo skromnie urządzone pokoje. On jakieś 26-27 lat, jasny blondyn z miną wesołego "rrplIKawllKa"Jho60B rpllropeBcKa też jasna blondynka z długim nosem i wąskimi oczami ale niezbyt szpetna. Wyjeżdżali oni w 1913 w lecie do Oroczonów i Goldów na Iman, ale tam nie bardzo im poszło, więc udali się potem na Amur i byli w kilka czy nawet kilkunastu wsiach między Chabarowskiem a Dogoszem. Zapomogę dostał na tó I1BaH AJIeKCaHAPOBUqz Władywostoku, więc tam też oddał do Muzeum burchany, o których mówiłem wyżej. Bawimy u Łopatinych około 2 godzin, dają mi trochę pożądanych wiadomości. Okazuje się, że i w tym roku wybierają się do Goldów zaczynając od Sakaczialanu, przy czym biorą ze sobą dwóch uczniów ze szkoły realnej miejscowej, w której Łopatin jest nauczycielem przyrody. Łopatin sam z pochodzenia Sybirak, uczył się w szkole realnej w Chabarowsku a następnie skoń- �84 85 czył przyrodę w Kazaniu, gdzie też zajmował się etnografią u Adlera. Ponieważ Łopatinowi wypadła lekcja, więc Arsenjew proponuje jej i mnie kino, gdzie też spędzamy wieczór na { } nędznym programie. Piątek 5/VI: Szukam rano gipsu zdatnego do odlewów, ale na próżno. Potem idę do Muzeum z instrumentami, które niesie "Bajka" tragarz chińczyk, których zawsze kilku stoi przed miejscowymi magazynami uniwersalnymi Kunsta & Albertsa, Czuryna. Są to duże, największe firmy na wschodzie, każda z nich ma wielkie magazyny uniwersalne we wszystkich większych miastach wschodniej Syberii. W Muzeum oprócz Arsenjewa i DOffibrowskiego są Łopatinowie, natomiast Oroczani zawiedli nas, robię więc dla pokazu odlew ucznia, a następnie demonstruję moje instrumenty i martinowską technikę pomiarów. Po obiedzie pakuję, jestem trochę przeziębiony (cały dzień deszcz), ale opijam się herbatą z cytryną, wysmarowuję się maścią Borgeta, którą wraz z innymi lekami wynotował mi przed wyjazdem Sternberg, i na drugi dzień wstaję zdrowy. Sobota 6/VL: Pogoda, ważne to, bo mi mówiono, że wkrótce zaczną się parotygodniowe deszcze, występujące tu na początku lata. Idę na pocztę, gdzie odbieram list od konsula amerykańskiego z Władywostoku, nic ważnego zresztą nie zawierający. Potem jadę do Zarządu Komunikacji Wodnej po mapę szczegółową Amuru, ale nie chcą jej tam sprzedać, wracam do domu i dopiero wówczas spisałem dziennik za czas od wyjazdu z Warszawy. Przychodzi Arsenjew, radzi kupić kołdrę chińską za rubla jako podkładkę do spania i umawiamy się na popołudnie do Łopatinów. Idę na obiad, potem szukam kołdry po chińskich sklepikach, ale nie mają. O 6 popołudniu idę z Arsenjewem do Łopatinów, gdzie trochę gramofonu, a potem z nim do Arsenjewa. Arsenjew mieszkał w tzw. oficerskiej stobowki za mostem w willi swego przyjaciela topografa, pułkownika Achmanietowa. Własne mieszkanie przed niedawnym czasem zwinął i wysłał żonę do swego majątku w Tombowskiej czy Saratowskiej gubernii, ponieważ miał jechać na wyprawę do Oroczonów i Goldów, czekał na decyzję ostateczną Gondattiego, który obiecywał dać mu środki już w marcu a tymczasem wciąż zwodził i w końcu, jak się wkrótce okazało, to nie dał, odkładając tę wyprawę do 1916 roku. Arsenjew syn obywatela ziemskiego, 'Skończył szkołę realną, potem ojciec oddał go do szkoły wojskowej, choć sam nie miał do tego ochoty i chciał zająć się przyrodą. Skończywszy szkołę wojskową służył w Ostrołęce, a później w ciągu pary miesięcy na Powązkach pod Warszawą. Już jako oficer zabrał się do solidnego uczenia się przyrody z książek kursu uniwersyteckfego, zakładał sobie akwaria i { } hodował zwierzęta, robił zbiory itd. Inne rzeczy wcale go nie interesowały. Służąc np. na Powązkach, był zaledwie 2 razy w Warszawie, której naturalnie wcale nie poznał. Zajmował się za to wówczas gorliwie pająkami, które łapał po zakątkach i hodował u siebie w domu. Mówił, że ciągle go wówczas interesowała i bardzo pociągała Wschodnia Syberia, przenosi się więc tam bodaj w 1900 r. i z początku na własny koszt robi ekspedycję, a potem dostaje na nie zapomogi od rządu. W czasie wojny japońskiej przebywa we Władywostoku jako "Ha'1aJlbHIIKOXOTHlIbIX KOMaHA"po czym znów wraca do badań i wypraw. W czasie swych wypraw poznaje jak nikt dotąd cały kraj Ussuryjski, robi mnóstwo zdjęć topograficznych, zbiera kolekcje geologiczne, zoologiczne. etnograficzne, archeologiczne. Robi spis i plany wielkich ruin, robót ziemnych, przypuszczalnie z czasów tzw. średniowiecznego państwa "Bochaj", spisuje ogromny słownik języka Oroczonów-udihe (przy czym nie znając innych transkrypcji, obmyśla własną transkrypcję fonetyczną), wogóle zbiera mnóstwo pierwszorzędnego materiału ze wszystkich dziedzin. Udaje mu się to z powodzeniem, bo jak mi naiwnie mówi! z 33 wielkich podręczników kursu nauk przyrodniczych uniwersytetów rosyjskich przeszedł sam bardzo gruntownie coś 2B czy 29 i niewątpliwie przeszedł o wiele gruJlto"'niej od przeciętnego studenta. Poważnych środków do wypraw dostarczył mu ze swego { } funduszu dawniejszy generał-gubernator Unterbeizer, solidny Niemiec, rozumiejący znaczenie badań Arsenjewa. Srodki te były niemałe, bo jedna z ostatnich wypraw, która trwała blisko 2 lata kosztowała 14000 rubli. Jako jeden z rezultatów swych badań wydaje Arsenjew książkę: ,,80eHHoe lICTOplI'1eCKHeli reorpal!>lł'leCKHeO'lepTbI YCcypbIl1cKoroKpalI", gdzie obok geologii, geografii, botaniki, zoologii i etnografii itd. niepotrzebnie wsadził uwagi o charakterze strategiczno-topograficznym, wskutek czego książka została wydana jako "ceKpemalI" naturalnie dla publiczności niedostępna. Zaś autor dostał zaledwie jeden egzemplarz. Obok tekstu książka ma atlas z mnóstwem własnych map Arsenjewa pierwszorzędnej wartości. Kapitalniejsze są jego dzienniki z podróży, częściowo drukowane w Chabaro\vskich dziennikach, a które przygotowuje obecnie do druku w formie książkowej. Siedzimy u Arsenjewa do 11 wieczór, oglądając jego mapy, mapę Amuru i omawiając ewentualny wspólny wyjazd i pobyt w Sakaczialanie. Niedziela 7NI.: Wstaję później, o 10112 śniadanie, na 11 jadę do kościoia. Malutki drewniany, przed nim w ogródku z boku trzy dzwony rosyjskie na czymś w rodzaju szubienicy. Publiczność w znacznej części żołnierze. Procesja: Japończyk z źołnierzami niosą baldachim, przechodzący ulicą Moskale i Chińczycy ciekawie się przyglądają zdjąwszy czapki. Wracam na obiad, potem wypacam angielski list do Hrdlicki aż do 7'/1 v;ieczorem, odnoszę go do skrzynki, zjadam kolację i piszę list do Janki. Poniedziałek BNI: Na 11 idę do Łopatinów, gdzie Lopatin robi pod moim kierunkiem odlew Arsenjewa, później omawiamy wyprawę. Obiad, po czym czytam daną mi przez Arsenjewa broszurę "MaTepHaJT!lo I1CTOplllllIKcYPhlllCKoro KpalI" . Koło 5 przychodzi Arsenjew, gadamy sobie, opowiada mi niektóre przygody ze swych wypraw, pochłaniam jej z ogromnym zainteresowaniem. Opo\via- �87 86 da a starym Goldzie Dersu Uzała, który kiedyś w nocy przyszedł zgłodniały do jego obozowiska w tajdze i odtąd przez kilka lat towarzyszył mu w wyprawach, dzieląc wspólne przygody i nieraz ratując życie. Opowiada a nim z prawdziwym wzruszeniem: "HeMary naTb TO'iKIJ: BCnOMIJ:HaTb 06 KpIJ:CTaJlIJ:'ieCKH 'ibICTOM 'ieJlOBeKe". Obozowali raz póżną jesienią niedaleko ujścia rzeczki Lifu do jeziora Chanka. Arsenjew zaproponował staremu, by poszli razem na kaczki. Dersu odradzał, bo było dość wietrzno i wskazywał na jakieś dalekie chmurki, ale skoro mu Arsenjew powiedział, że sam pójdzie, poszedł z nim razem. Polowanie potrwało kilka godzin, przy czym dość się oddalili od obozowiska, niejednokrotnie przeskakując małe strumyki wpadające do Lifu lub jej drobne rozgałęzienia. Tymczasem pod wieczór, kiedy trzeba było pomyśleć a powrocie, wiatr się zaczął wzmagać, coraz bliżej przeciągając czarną śniegową chmurę. Wzięli się do odwrotu, ale już było za póżno. lVlalut!de strumyki, które poprzednio przeskakiwali, zamieniły się teraz w szerokie rzeki, bo dmący od jeziora wiatr coraz bardziej rozlewał ich wody, Wkrótce zaczęło się robić zimno, ciemno i padać coraz gęstszy śnieg. Obaj byli lekko ubrani i rozumieli dobrze, że straszna purga, która się właśnie rozpoczęła i mogła potrwać ze trzy dni, może ich stąd już nie wypuścić żywych. Dersu zwrócił się: "jeżeli nie będziesz mnie teraz słuchać, zginiemy" i zabrał się żywo do ścinania pęków sitowia i trzciny, każąc Arsenjewowi robić toż samo. Pospiesznie zaczęli ścinać i zgarniać na kupę przy coraz większym śniegu i zwiększającym się mroku. Arsenjew wkrótce zgubił nóż, Dersu kazał mu rwać sitowie rękami, ale przemoczony i zziębnięty Arsenjew nie długo mógł to robić. Zresztą zaczynał już tracić nadzieję, by się to na co zdało i wkrótce upadł na ziemię na pół zmarznięty. Teraz dopiero zrozumiał na co była potrzebna trzcina. Dersu zaczął go mianowicie zarzucać tą trzciną i sitowiem, a kiedy nawalił już wielką kupę, sam się wczołgał pod nią i położył obok niego. Śnieg zawalał ich coraz bardziej, ale leżąc koło siebie pod kupą trzciny i sitowia, ocaleni byli od zasypania śniegiem i zaczęli się powoli rozgrzewać. Przeleżeli tak pod śniegiem całą dobę i dopiero na drugi dzień popołudniu purga ustała, chwycił silny mróz i już po zamarzniętych strumieniach i jeziorkach wrócili do obozowiska. To znów opowiadał Arsenjew a różnych spotkaniach w tajdze. Raz np. odszedł sam daleko wieczorem na polowanie i spostrzegł w tajdze samotną nędzną lepiankę. Wszedł do niej i zastał starego Chińczyka poszukiwacza "żeńszenia". Stary już 46 lat mieszkał samotnie w puszczy, zupełnie nie widząc ludzi z wyjątkiem odwiedzającego go 2 razy do roku Chińczyka, przynoszącego trochę prochu, nabojów i żywności wzamian za nazbierane przez samotnika korzenie "żeńszenia". Lepianka i jej urządzenie pokazywało ostatnią nędzę, stary był chory, leżał zgorączkowany na tapczanie nie mając sił zapalić ognia i przygotować sobie strawy. Widząc stan gospodarza Arsenjew został przy nim na noc, rozpalił w piecu, zrobił staremu kolację, przykrył go ciepło i położył się spać opodal. Z przyjemnością słyszał jak stary znacznie się uspokoił i wreszcie całkiem uciszył. Z rana nie chcąc budzić Chińczyka, cicho wstał i poszedł z lepianki, nie żegnając się z gospodarzem. Po kilku tygodniach zdarzyło się Arsenjenowi przechodzić ze swymi ludżmi koło tej samej lepianki. Zapragnął zobaczyć jak się ma przypadkowo poznany jej gospodarz, wszedł więc do niej i z wielkim zdziwieniem zobaczył, że wewnątrz pozostało wszystko tak samo, jak w chwili, kiedy z niej po cichu wychodził, nie chcąc budzić gospodarza, który teraz leżał w tym samym miejscu i tak, jak go otulił Arsenjew, ale już umarly. I mówił Arsenjew dużo jeszcze a wysokiej etyce mieszkańców puszczy, o tabliczkach umieszczonych przez Chińczyków, poszukiwaczy żeńszenia i myśliwych, na samotnych dróżk::lch lub przełęczach z napisami jak np.: przechodniu w takiej to a takiej odległości stąd znajduje się moja lepianka. Jesteś gł;dny, idż tam i weż czego Ci potrzeba" i jako podobno gościnność nigdy nie bywa nadużywana. Opowiadał a polowaniu na tygrysa lub na jelenia, kiedy poszli z Dersu czatować w nocy koło polany, na którą miało wyjść stado. Jelenie zawiodły, natomiast rozległ się niedaleko potężny ryk tygrysa, co i najdzielniejszego myśliwego zimnem przejmuje. Arsenjew oczekując napaści, skierował lufę w stronę skąd zaczął się ryk coraz wścieklej powtarzać, ale Dersu położył strzelbę na ziemi, upadł na kolana i zwrócił się do tygrysa z przemową. Przepraszał go, że tu przyszli, nie wiedzieli bowiem, że to miejsce na którym tygrys poluje, tłumaczył tygrysowi, że puszcza jest wielka, miejsca dość dla wszystkich, więc i oni zaraz pójdą poszukać sobie innego. Arsenjew miał wielką ochotę zmierzyć się z tygrysem (zabił potem dwa jeszcze), ale przez wzgląd na Dersu zaniechał zamiaru i odeszli stamtąd nie napastowani przez tygrysa. (Goldowie nigdy na tygrysa nie polują, jest on bowiem wspólnego z nimi pochodzenia, vide dalej Aktanka od Amba, jest ich totemem ale już mocno bodaj wykluczonym). - I jeszcze jedna opowieść o Dersu. Po paru latach włóczęgi z Arsenjewem zdarzyło się Dersu, że spudłował kiedyś do zwierza, zmarkotniał stary i zaczął sobie półgłosem rozważać, że to już starość idzie, a on sam na świecie i wkrótce nie będzie miał kto polować dla niego zwierzyny lub złapać ryby. Arsenjew wzruszył się i przypominając staremu ile to razy ocalił mu on życie powiedział, że za to on już go od siebie nie puści. Dersu nic nie odpo\viedział, ale kie'dy zdarzyło im się być po pewnym czasie w okolicach ujścia Lifu, zaprowadził Arsenjewa do tajgi i wskazując na maleńką polankę po\viedział: "w to miejsce od wielu lat znosiłem znalezione przeze mnie "żeńszenie"l, weź je sobie wszystkie za to coś mi wówczas mówił" i przypomniał 1 Zeńszeń b. rzadko w tajdze rosnąca roślina, której korzenie uchodzą za ogrom"ic mocne lekarstwo u Chińczyl<6w, dając podobnie jak "panty" (młode nalane larwie rogi jelenia) środek silnie podniecający. Korzeń żeńszenia zależnie od wielkości )<osztuje od 100 do 300 rubli. �88 89 swoJ chybiony strzał. Dersu przyszedł wprawdzie z Arsenjewem do miasta, ale nie mógł w nim długo wytrzymać, już po paru tygodniach wybrał się na polowanie do niedalekiego od Chabarowska pasma Chichcyr. Niestety sam padł tam ofiarą, zabity przez jakiegoś podmiejskiego włóczęgę, albo i kolonistę Moskala, który mógł się obłowić zaledwie paroma rublami i dubeltówką. Zabójstwa Chińczyków lub Goldów czy Oroczonów w tajdze przez Moskali zdarzają się, jak mówił Arsenjew coraz częściej. Po wyjściu Arsenjewa skończyłem szyć siatkę i wypiłem herbatę. Wtorek g/VI: Po śniadaniu robię próby usunięcia gwoździ z nowych kamaszy kupionych w Petersburgu, ale bez powodzenia. O 11112 idę do Banku, gdzie odbieram 1000 rb, w tej sumie 207 rb. drobnymi. Odbiór drobnych zajmuje mi 2 godziny. Wracam do domu, telefonuje Arsenjew, że do Muzeum przyszedł Orocz, idę więc tam o 3. Oroczon Sulendża Batani z nad Oniuja albo Troickoj rzeczki (vide Oroczoni - udihe" N 1.) Twarz bardzo indyjska, całość również, za to w ubraniu i wyglądzie trochę naleciałości, np. włosy obcięte. Ma suchoty, przyszedł zasięgnąć porady lekarskiej, gorączkuje, sił nie ma, płuca bolą. Przyprowadził brata starszego od siebie, któremu niedźwiedź strasznie pokiereszował twarz i rozerwał oko. Z całego domu (2 rodzin) zostało ich tylko dwóch, rodziny obu wymarły w zeszłym roku na ospę. Epidemia ta grasowała z ogromną siłą, opowiadali mi później Goldowie w Sakaczialanie jak kilku Moskali z Troickowo wybrało się potem na Oniuj, ograbiać wymarłe "stoibizna" Oroczonów. Arsenjew pokazuje Oroczonom Muzeum, obstalowuje ich na jutro rano, potem wracam do domu i układam ruloniki dzięki czemu, przesyłka moich zbiorów do Chabarowska była bezpłatna, a z Chabarowska znów z naklejkami muzealnymi zbiory miały wędrować do Warszawy. Z muzeum wracamy z Gryszą do domu na herbatę, przynoszą nam w tym czasie 3 duże drewniane paki z prowiantami od Kunsta i AIbert sa. Czwartek 11.VI. Rano robię w Muzeum odlew Oroczona, po czym dokupuję jeszcze u Kunsta trochę prowiantu oraz biorę 140 [funtów] gipsu w dużych blaszankach. Kupuję też latarnie do namiotu. Pakujemy się, Grysza pomaga. Wieczorem składam kartę wizytową u Gornów, których nie zastaję w domu, oraz wizytę pożegnalną u Łopatinów, mamy bowiem jechać z Gryszą w piątek wieczorem statkiem do Troickowo i stamtąd w górę łodzią do Sakaczialanu, podczas gdy Łopatiny ze swoimi uczniami mają jechać motorówką w poniedziałek wprost do Sakaczialanu. Piątek 12.VI. Rano kupujemy z Gryszą wojłok do namiotu, worki na prowianty itd. Jadę na pocztę, gdzie odbieram list od Jasi. Gorączkowo pakujemy się, źeby zdążyć na wieczór na statek, ale się to nie udaje, więc zostajemy. Następny statek idzie w dół dopiero w poniedziałek wieczór. Po obiedzie składa mi krótką wizytę pan Gorn. Sobota 13.VI. Rano kończymy pakowanie, później na chwilkę do Muzeum. Potem piszę 9 listów i kart, strzygę krótko włosy. Na wieczór jadę do Arsenjewa, który mi czyta wyjątki ze swych nadzwyczajnie ciekawych dzienników. Potem idę z nim do Łopatinów, z którymi umawiamy się jechać wspólnie w poniedziałek. Wieczorem piszę dziennik i listy. z bilonem. Środa ID/VI. Rano mierzę Oroczona, robię zdjęcia z niego i ze starego Golda Dżen (Dzian) z Torgonu, który przyszedł razem z Oroczonami. Dzian przyjechał również do lekarza, ale nie wziął ze sobą pieniędzy. Ni on ni starszy Oroczon nie rozumieją po rosyjsku, jeden tylko Batani, ale i ten bardzo słabo. Po obiedzie zakupują prowiant u Kunsta i Albertsa; mleko zgęszczone i cukierki, kakao, masło w puszkach, konserwy mięsne, jarzyny, kompoty, sucharki itd., ogółem blisko za 75 rb. Kupuję też trochę naczyń kuchennych i narzędzi obozowych (łopata, czajnik, kociołek, kubeł, kubki). Przychodzi Strzyżewski, uczeli 6 klasy miejscowej szkoły realnej, który został się umyślnie na drugi rok, ażeby towarzyszyć Arsenjewowi na wyprawę. Mówi mi, że Arsenjew dostał już odmowną odpowiedź od Gondattiego. Wobec tego biorę Strzyżewskiego ze sobą. Idziemy do Czuryna, gd~ie kupuję mu płaszcz gumowy i długie buty, po czym wstępujemy na chwilę do Muzeum. Grysza dostaje stamtąd dubeltówkę z warunkiem ażeby strzelał ptaki do zbiorów muzealnych. Zostawiam Dombrowskiemu pieniądze na koszta wysyłania do Warszawy zbiorów zakupionych z funduszów W. Bruna. l\Iianowicie przed wyjazdem wręczył mi Dr. Wacław Brun 275 rb. na kupno zbiorów, które przeznaczył dla Zbiorów Etnograficznych Muzeum Przemysłu i Rolnictwa. Arsenjew dał mi naklejki z firmą muzeum Chabarowskiego, ", \ Niedziela 14.VI. Rano piszę listy, potem kościół 11-121j2' potem obiad i listy. O 500 idę do Strzyżewskich. Ojciec koło 40, całkiem zruszczały Polak, piekarz cukiernik, matka Rosjanka, prosta kobiecina. W domu bieda. Wieczorem piszę listy, przychodzi Grysza, pijemy razem herbatę i rozmawiamy o jego nauce. Chłopak duży, silny, bardzo lubi nauki przyrodnicze, uczy się dość dobrze kolekcjonuje owady itp. Brak mu dobrego wychowania i dlatego musiałem mu później nieraz ostro wsiąść na kark, co za każdym razem dobrze nań oddziaływało. Już po południu zaczęło się zbierać na deszcz, wróżąc kiepską pogodę na dni następne. Poniedziałek 15.VI. Deszcze od rana. Przychodzi Grysza, nie wiemy czy Łopatiny jadą dziś, ale kolo 11 przychodzą ich realiści, mówiąc, że o 200 motorówka nasza odjedzie. Zabieramy się na wóz, regulując hotel i jedziemy na tzw. "MI1HłICTOPOBCKOro".gdzie stoi dana do naszej dyspozycji motorówka przez ojca jednego z jadących z Łopatinami uczniów p. ITeTpa 11BaHosa 1lemIe, zarządzającego majątkami państwowymi: ITpl1aMYPcKoii06JlaCTl1 bardzo wysoką figurę. Syn jego, Kola, dość nieśmiały spokojny chłop:)k przeszedł właśnie do 5 klasy, zaś jego kolega Zenia Woropajew syn leśni- �90 czego bardzo wesoły, silny chłopak przeszedł bodaj do 4 po długich perypetiach i siedzeniach w niższych klasach. Przyjeżdżam na przystań, Łopatiny już czekają, nie ma tylko chłopców. Ładujemy rzeczy na motorówkę, przyjeżdżają chlopcy i państwo Delle. Ona mówi do mnie jak najlepiej po polsku, ale jak póżniej slyszałem. nie uważa się już za Polkę, choć podobno miało to miejsce dawniej. On Łotysz, a dzieci naturalnie wychowane po rosyjsku i w prawosławiu. Motorówka rządowa dana nam przez pana Delle jest sporą łodzią z kajutą. Z prądem idzie bardzo szybko, bo 18 wiorst na godzinę, pod prąd robi do 14 wiorst na godzinę. Obsługuje ją palacz (motor naftowy) i sternik, szumnie nazywany kapitanem. Kapitan ten Białorusin, katolik służył w wojsku w Królestwie, dużo się najeżdził po Amurze i opowiadal mi różne rzeczy, gdy wypadło raz jeszcze póżniej z nim jechać. Rzeczy mieliśmy moc, zawalona nimi cała kajuta, nos i tył na którym skupiliśmy się w sześcioro na naszych pakat.:h i paczkach. Jazda bardz.o miła. Amur olbrzymia, wspaniala rzeka. Oprócz głównego koryta szerokIego na 2-4-5 wiorst, mnóstwo bocznych odnóg " odd . l' h . k .,npoToK . Zle ~Jącyc ':"'l~ sze wyspy oraz mnóstwo wysp mniejszych. Wyspy l .brze~l pr~ewazme porośnięte gęstymi zaroślami wysokiej "iwy", gdzienl:gdzle zn~w ;vysoka trawa, mielizny i wyspy piaszczyste rzadkie. Jed~lemy bądz głownym łożyskiem, bądź odnogami. Niebo pochmurne, ostry wIatr, od czasu do czasu zaczyna pokropywać. Woda w Amurze brudna żółta, spie.nion~, bo pr~Ybór. Czuję się doskonale, cały czas stoję na tyle: przyglądaJąc SIę rzece l brzegom. Inni też w najlepszym nastroJ'u P zamy dl' . k' . . rzegry wę mę, ogar l, rzodkIewkę. Chłopcy bawią się obchodzeniem k ' 'l' po burcie ład zi. aJ u t {l Jedz.iem~ nie. spotykając ni statków ni rybaków. Mijamy tzw. "bazę" flotylll .w~JenneJ w odległości 12 wiorst w Chabarowsku, przed nią zaś jeszcze dzwlgary nowobudowanego mostu na Amurze, mającego być naj dłużs~ym ~ostem w Starym Świecie, następnie mijamy wieś rosyjską Worom e.wk0.Je, po :zym brzegi zupełnie puste. Po przeszło 4 godzinach drogi nie nuzące~, bo mImo fali motorówka nie buja, dostrzegamy na prawym brzegu sa~acz.lalan. Jest to spo~a wieś goldzka, bo licząca przeszło 20 domów, k~ore Ja~ zwykle we wSIach. goldzkich (również i kolonistów rosyjskich), c~ągną SIę. s.znure~ nad brzegIem, w niedalekiej odległości od wody. Znacz~le rzadZIeJ, a m.lan~wicie mniejsze wioski na niedużych wyspach mają mny rOzkła? d~mow Jak ~p. w Niżni Mari, albo w Mynzen, gdzie domy rozrzu.cone dosc l1leregularme. Sakaczialan ciągnie się przeszło na 11 wiorsty stoJąc na wys~kim .(20.-35 kroków) brzegu, przed którym ciągnie' 2Się wąsl~~ (60-~00 metrow) mS~1 pas brzegu gęsto zarosły iwą. Odległość między do~ar:ll s.tosun~owo .wl~ks~a ni.ż w innych wsiach, czasami po kilkadziesiąt l wlęce~ krok.ow. VIs-a-VIs kazdego domu leżą na brzegu wyciągnięte łodzie lub stoJą UWIązane do pala. T i 91 Podjeżdżając do Sakaczialanu zaczynamy' wzywać Goldów świstaniem. Kilku wychodzi z chat na brzeg. Motorówka zbliża się do brzegu i siada na mieliźnie. podjeżdżają 'Goldowie przewożą nas w swej łodzi na brzeg, a potem pomagają załodze zepchnąć motorówkę z mielizny. Witamy się z Goldami, mówiąc "baczkafu" i podając ręce. Jest ich kilku, twarze puste, spokojne, uczciwe, ale wyraz dość mongolski. Jest między nimi Gawriła, u którego Łopatinowie mieszkali zeszłego roku, obecnie zatrzymać się u niego tj. kolo jego fanzy nie możemy, bo Gawrila stawia sobie właśnie nową fanzę, przy pomocy najętych Chińczyków, a sam z rodziną mieszka tymczasowo w szopie. Przychodzi Dymitrij Onenka (Pentcha) i proponuje stanąć u siebie, idziemy więc do niego i decydujemy się rozbić namioty koło jego domu. posyłamy chłopców z paroma Goldami po motorówkę z rzeczami, tymczasem zaś oboje Łopatiny, ja, Dmitrij i jeszcze jakiś Gold bierzemy za łopaty, ażeby oczyścić ze śmieci placyk kolo szopy, gdzie mają stanąć namioty. Zwijamy się co żywo, bo już zmierzcha. Chłopcy przywożą rzeczy z Goldami wnoszą je na górę· Część bagażu oddajemy Dmitrijowi do schowania w szopie. Rozbijamy namioty, zabiera to sporo czasu, ściemnia się a jednocześnie zaczyna padać deszcz. Kończymy przy latarniach urządzenie namiotów, po czym dobrze już późno wieczór kolacja w namiocie Łopatinów. Zapraszamy na nią Dmitrja i jego gościa szamana Koja z Muchu. Dmitrij (Pentcha) Onenka, lat 38, a wielce niemiłej fizjognomii pochodzi z dołu rzeki, jest w Sakaczialanie przybłędą (jak mi później mówił Gendzu); który przylgnął do rodziny starej szamanki. Służył dawniej 8 lat u naczelnika powiatu, mówi więc dobrze po rosyjsku, ale też nabył w tej służbie i dużo wad. utrzymuje, że lepiej mu żyć na wsi ze swymi, niż w mieście. W domu Dmitrja mieszka stara 80 kilkuletnia szamanka, jej córka 40 kilkuletnia jest podobno ciotką Dmitrja. Ciotka ta robi doskonałe ornamenty i pysznie wyszywa. Oprócz nich mieszka Sergiej z żoną i Dmitrij z żoną. Ta ostatnia (pukcze) ma 20 lat, od 3 lat jest żoną Dmitrja, który ją często obija, zwłaszcza po pijanemu, co mu się zdarza dość często. Dmitrij ma przy domu 3 szopy (z tych 2 na palikach), piwnicę i stajnię na konia, którego kupił sobie przed 8 laty w Chabarowsku za 70 rb. Posiadanie konia to już duży postęp w gospodarstwie Goldów, którym służą za zwierzęta pociągowe wyłącznie psy. W każdym domu mają ich od 5 do 10 sztuk, przypominają one psy owczarskie. Do polowania używane nie są. W zimie żywią ich jako tako, bo są duże zapasy ryby, ale w lecie, kiedy jadło jl'Ż na ukończeniu, psy dostają jeść co drugi dzień tylko. Głodne więc bestie szalenie i czyhają na około domu, żeby co ukraść. Mieliśmy z nimi i w Sakaczialanie i potem sam miałem dużo nieprzyjemności. �93 92 Dla psów żadnych bud nie robią, śpią gdzie mogą: pod szopami, w stertach suszących się gałęzi na opał itd. Obok konia drugim postępem gospodarstwa Dmitrja jest posiadanie sadu warzywnego i małego pola z kartoflami. Nowości te powoli zaczynają dopiero przenikać do Goldów, którzy zresztą i jarzyny i kartofle od dawna już podobnie jak mąkę, ryż, fasolę itd. kupują od Chińczyków lub Rosjan. Uprawą kartofli i jarzyn zajmują się przeważnie u Goldów najmici, Koreańczycy, którzy dostają za to połowę zbiorów. Kolacja przeciągnęła się do 11, po czym spać do namiotu. Pada deszcz, ale namiot doskonały nic nie przepuszcza. Wtorek 16/VI: Pierwszej tej nocy w namiocie całej prawie spać nie mogłem. Grysza wstaje o 112 4 i jedzie z chłopcami łodzią na polowanie. Dali mu z Muzeum dubeltówkę, ażeby strzelał i wypychał ptactwo do zbiorów. Kola Delle rna trój rurkę, a Żenia frankoltę. Zdrzemnąłem się trochę po jego wyjściu, ale już o 6 zbudził mnie silny deszcz, więc wstałem i poszedłem się umyć. Wkrótce wrócili chłopcy, strzelali dużo, ale zabili tylko słowika, przywieźli za to wiadomości o rysunkach na skałach nad wodą o wiorstę wyżej ode wsi. Przychodzi z nad rzeki Dmitrij, który to siada do łodzi i przegląda swój "premiot": sznur z wE;'dkarni na mniejsze rybki, zarzucany na kilka godzin lub cały dzień. Pytam go o te rysunki na skałach. Opowiada, że niegdyś były 3 słońca na niebie na skutek czego było, że woda w rzece gotowała się, a kamienie były tak miękkie, że ludzie palcami i patykami robili na nich rysunki. Mieli to być jednak nie Goldowie lecz inni ludzie. Dmitrja interesują strzelby chłopców, próbuje je i trafia bardzo celnie. Potem chłopcy zabierają się szykować śniadanie, ja zaś piszę dziennik. Po śniadaniu robię porządek w namiocie. Tymczasem schodzi się paru Goldów. jest wśród nich Filernon, Michał i Nikołaj Onenka, Szurka Onenka i inni, sporo też dzieciaków. Porozumiewamy się dqść łatwo po rosyjsku, ponieważ w Sakaczialanie spora ilość Goldów już trochE;' zna ten język, a wśród wyrostków i dzieci są i umiejący pisać nawet, bądź jako wychowańcy szkoły misyjnej w Najche, bądź wskutek uczęszczania do szkółki miejscowej. Szkółka ta mieści się w domu niejakiego Andrjeja, blisko Dmitrja, nauczycielem jest chłop rosyjski, podczas me·go pobytu szkółka była jednak już nie czynna z powodu wakacji. Częstuję starszych narysowali: 12-letni żołnierza, marynarza, papierosami, dzieci cukierkami. Proponuję, żeby mi co Szurka Onenko robi mi parę rysunków w dzienniku: konia, dom i parowiec. Potem oglądam szopę Dmitrija. Szopy Goldów wznoszą się na 4 okrągłych palach wysokości o Il/2 m. Pale te mają bronić przed myszami i szczurami (no i niewątpliwie psami), przy czym dla uniemożliwienia szczurom wdrapywania się nakładają na górną CZE;'Śćokrągłego pala kwadratowe blaszanki od nafty. Szopy zbudowane są bardzo prymitywnie: prosta podłoga z desek, ściany z żerdzi i desek, dach kryty słomą. Zrzadka tylko trafiają się ozdob- ne drzwi, malowane albo z ornamentem wyrzynanym w drzewie. W szopach bywa skład naj rozmaitszych rzeczy: sieci, samostrzały, skóry ZW1~rZE;'ce, statki domowe, rozmaite drobnostki w pudełkach brzozowych na]rozmaitszych wielkości i często pięknie ornamentowanych itd. Chcę nabyć jedno z pudełek brzozowych z szopy Dmitrja, okazuje siE;',że należy do jego ciotki która chce za to rubla, więc dajE;' spokój. Wy~zedłszy z szopy spostrzegam na dachu domu Dmitrja kilkanaście szczególnych wieńców z gałązek wikliny. DowiadujE;' się, że są to tak zwane solbon-buczon". Każdy z nich zrobiony jest z 9 gałązek wikliny, zakoń'~zonyCh burchanami, wyobrażającymi głowę ludzką. "Solbon-buczon" jest początkowo przepasany we środku łyczkiem, łączącym oba rami.ana .. Sz~manka kładzie choremu "solbon" na głowę i opuszczając go ku Zleml WYJmuje choremu spod nóg. Przy tym przechodzeniu chorego przez "solbon" łyczko zostaje zerwane, po czym "solbon" zostaje wyrzucony na dach domu. Dmitrij ściągnął mi z dachu coś z 10 takich "solbonów", by~y .tam i bardzo duże najmniej po l m długości i inne mniejsze zapewne d~leCll1ne po jakiejś 50 cm. długości. Parę zużytych solbonów .wisi na ?łOCle, ~oł? jednego spostrzegłem coś w rodzaju wieńca z długich uszkow. DmltrlJ objaśnia, że jest to "gjazda", przepaska którą szamanka wkład~ na gło~ę w czasie wypędzania choroby (nie zawsze zresztą). Duchy: k:ore wesz~y w chorego mają wchodzić w "gjazda" i wraz z nią wyrzu~aJą Slę po. sko~,clOnym "kamłanienju" tj. szamanieniu. Dmitrij daje mi dWie nowe "gjazdy . Jedna z nich (kol. Bruna. W.) ma następujące wymiary: . Poszedłem następnie do domu Dmitrja. Składa się on z sieni, w której znajdują się dwa ogniska kuchenne i izby. Dookoła izby ciągną się niewysokie ale za to szerokie nary, jak zwykle w goldzkich domach, ogrzew~ne dookoła rurami idącymi od ogniska i wychodzącymi za domem do oddZielnie na zewnąt;z domu stojącego komina. Plan domu gol~zkiego. zr?biłe~ później, omówię go więc niżej. W sieni wisi trochę burchanow. W lzble dos c czysto. Nary wyłożone matami. Każdy ma swoje miejs.ce, n~ którym. w głowie przy ścianie znajduje się w dzień pościel porządme złazona. W Jednym miejscu stoi "fania": Burchan przedstawiający człowieka bez rąk i nóg na drewnianej czworokątnej deseczce. Po śmierci każdego członka rodziny robią "fanię", k,tó.rą stawiają na miejsce zmarłego a za nią leży zwinięta w tłumoczek p?sc~e~ zmarłego. Przed "fanią" stawiają miseczki z pokarmami, oraz wtykają J:J od czasu do czasu w usta zapaloną fajkę. W domu Dmitrja "fani a" wyobraza ojca Sergieja, zmarłego przed paroma miesiącami. "Fania" stoi zwykle w domu około roku, urządzają przed nią "pominki", a po ostatnich pominkach usuwają ją z domu. Dla każdego zmarłego robiona jest nowa "fania". Wracam na obiad, zrobili go dzisiejsi dyżurni Łopatin z Żenią. Mamy zupę z kostek, ryż na mleku, kompot i herbatę. Po obiedzie jedziemy wszy- �95 94 scy łodzią do kamieni z ornamentami. Znajdują się na prawym brzegu Amuru w odległości 11,'2 wiorsty od Sakaczialanu niedaleko odnogi prowadzącej ze wsi rosyjskiej Małyszenskoje. W miejscu tym podchodzą do rzeki ciemne skały, tworząc na pewnej długości stromy brzeg. Od skał tych poodłamywały się duże głazy, często prawidłowej kanciastej formy, leżące na piasku, na brzegu lub wystające spod wody. Na równych powierzchniach tych głazów wyryte są niezdarnie twarze ludzkie, zwierzc:ta, ornamenty. Rysunki te wskutek zwietrzenia kamieni cżęstokroć słabo są już zaznaczone. W paru miejscach tylko częściowo wystają nad ziemią, na innych znów głazach, leżących obecnie w wodzie, widoczne są tylko przy niskim poziomie w rzece. Na brzegu za głazami z rysunkami gęste zarośla i bardzo bujna łąka. Trawa miejscami sięga mi po szyję i wyżej. Chodząc pod krzakami trzeba się mieć na baczności: siedzi na nich mnóstwo kleszczy, które przy pierwszej sposobności spadają na człowieka i wpijają się w ciało. Szczęśliwie udało mi się uniknąć takiego wypadku na wyprawie, parę razy jednak zrzucałem kleszcze z szyi, ręki albo ubrania. Chłopcy strzelali do mew, których sporo kręciło się koło brzegu, zabili dwie. Po powrocie z przejażdżki do kamieni zeszedłem do zarośli narąbać pałek do namiotu. Widząc wchodzących do łodzi 3 małych Goldów (8-12 lat) ze starszym chłopcem Mitrofimem przysiadam się do nich i odjeżdżamy trochę od brzegu zobaczyć, czy na "pieremiocie" nie ma kasa tek. Były 4 sztuki, malcy zdjęli je, nałożyli świeże robaki na haczyki, a potem narąbali mi palików do namiotu. Objaśniałem im po co się mierzy ludzi. Dzieciaki miłe i śmiałe. Mitrofim użalał się na nauczyciela: 3 lata chodził do szkoły i nie nauczył się nawet czytać, choć wcale inteligentny chłopak. Wracamy na górę z palikami, zaglądam do namiotu Łopatinów. Zebrało się tam duże towarzystwo: ciotka Dmitrja opowiada bajkę, Dmitrij tłumaczy ją zapisującemu Łopatinowi, a dookoła na ziemi siedzą starzy i młodzi Goldowie, mężczyźni i kobiety, ciekawie słuchając. Pod wieczór pogoda robi się dość ładna, pokazuje się słońce, ale od rzeki idzie silny ostry wiatr, sprzed naszych namiotów śliczny daleki widok na olbrzymią rzekę, na wyspę w wiorstowej od nas odległości, na siny brzeg przeciwległy, na którym na horyzoncie widać pasma górskie. Siadam na deski pisać dziennik, ale zaraz zjawia się koło mnie sporo dzieci i kilka starszych. Proszę by mi narysowali. Rysują mi w dzienniku naprzód Trofim: Później rysuje Szaman Koja lewą ręką polowanie na jelenie i niedźwiedzia (str. 35), potem wreszcie ołówek z dziennikiem przechodzi na Nikołaja (str. 36). W czasie rysowania inni przyglądają się ciekawie, robią uwagi, śmieją się, co zresztą wcale nie krępuje rysującego. III. GOLDZKI SŁOWNIK I ETNOGRAFIA zapisane ze słów Gendzu Aktenka ze Sakaczialan(u)l grzmot księżyc, miesiąc ajgania rok bolo - jesień bono - bardzo duży grad bu(O)a wszechświat, również i "bóg", jakkolwiek jest Bóg Anduri chadu wiatr; nie ma osobnego słowa na "powietrze" czemi - ranek czemi rde wczesny ranek dalbo - noc dalbondole północ dzod - lato germotiitf błyskawica inid - dzień kure burza śnieżna; purga (ros.) mukd (powsz.); woda mud (wymowa w Torgonie) na ziemia (jako całość i część) agdi - bia - tydzień wiosna spadająca gwiazda; p(F)atalmeni mówią, że c! idzie spać ze swą żoną posek(H)ta jutrzenka pik(H)si burza salari jeść obiad sak(H)sa szron semana, śemana śnieg sesak(H)ta grad śeuntoko południe; patrz: salari śeuntoko laha 12 godzina w południe sikse wieczór silok(H)sa - rosa siu - słońce tewokse chmura toguhd obok tuó - zima tugde deszcz nad alta - niangnid osek(H)ta - Anatomia boja(O) afi - ciemię aseni kobieta bagdzi stopa, noga - bosok(H)to cha(m)da Wyjaśnienia dotyczące ciało źołądek brzuch - fonetyki a) St. Poniatowskiego: 1. u = pośrednie między 2. 3. 4. 5. 6. h ~ pośrednie ił = a krótkie, pe ~ mówią i l = zdaje się. t = glęboko z u i o. między k i h. trochę zbliżone do e. fataimeni że l, podobnie jak p = f i bodaj gardła k-h i z-c b) redakcji: e, ó ~ SI. poniatowski nie wyjaśnia wymowy tych samog!osek n (g) ala. more (u), jef (a) ra i in. St. Poniatowski nie wyjaśnia wymowy samoglose': i spólglosek ujętych w nawias u, k, p = zastosowano następujący zapis graficzny z powodu braku odpowiednich czcionek: u (O), k (H), P (F) l zapisał st. Poniatowski �97 96 płuca dłoń chuk(H)ta - ząb chauta choro - - - n(g)ala (lac.) palec darma plecy do(g)dzia twarz tlzala łokieć dzele głowa germasa kość gia policzek gugw wąsy ho"ekta paznokieć cziczu phallus czuomczo eko ręka nukta włosy oforo nos ongo tyłek (dupa) ongasasani anus (łac.) poje czoło poni(g)a. kolano puchi kiszka sabalu uwłosienie sromowe sa(O)rmckta rzęsy sia ucho simuk(H)sa tłuszcz singak(H)ta sierść; vulva (łac.); patrz katu, katu buru sirmu język sok(H)sa - krew sosha broda, podbródek tunga pierś ulok(H)sa mięso nasau - - katu buru sierść; (łac.); patrz też: singak(H)ta ku2 sutka miala serce mojra - ramię mango szyja nai mężczyzna 7:asau-kumukteni powieka vulva adzi (łac.); katu; - Zoologia - Acipenser orientalis ryba; odm. jesiotra a(E)cu duża mewa; przen. jaja w kępie traw na gnieździe amba - tygrys amukta - jajo artenica. wróbel bocza żubr cabdza duży wąż chacekta jaskółka; kasatka (ros.) chango karaś chara - żaba; kutu - mylne określenie informatora Domitrija choro węgorz amurski (Angulliformes) chulu 2 2 - - k - tylnojęzykowe; i - długie jaskółka dana vel dala - Oncorhynchus u - długie keta (łac.); keta - (ro~.) ryba rodz. łososiowatych dilokta mucha do(U)gdoa skrzydło dziadzichi - hropterus (ros.) tych dzeli - ryba Etrythroculter ery t- (łac.); wierchoglad z rodziny karpiowa- Salmonidae. Hucho (łac.); tajmeń (ros.); ryba łososiowatych dzeo(U) pająk fic(z)u(O) - jastrząb ogon wiewiórka chuseinda pies chujgu obok keniuli miejska, jerzyk czoko dziób ptaka czolcziJ tchórz czefiako dżdżownica; przynęta na zakładana na wędkę garmakta komar gasa kaczka gin kozioł; wzgl. kozica; odm. antylopy gormahu zając guajdima mały niedźwiedż; murawiatnik (ros.); śpi w dziupli gucza szczupak gl.lś orzeł inda - pies; patrz też: chuseinda isola jaszczurka ;andaku Procyon (łac.); zwierzę futerkowe - P. lotor (łac.); en ot (ros.) jangur wilk jef(a)ra jaskółka; przen.: dziura w ziemi (j)eha. krowa ka czi - Cyprinus carpio (łac.); odmiana karpia ka(E)ska(E) - kot kajla żółw keca mała mewa; przen.: jajka na piasku keiczka szczeniak keniuli jerzyk; (rodz. jaskółki); por. czefiako fuenta - ryby k(H)ari, Abramis chari (łac.); leszcz piowatych kirJu jesiotr kokom motyl ko(Li)ra Oae.'; -- ryba Ctenopharynljdon amur (ros.); brama z rodz. kar- ryba taimen idella z rodz. karpiowaty'~h sum meta -- niedŹ\viedź 'H1.areka ~::(;bak mare(u) _.. ko:, mnki -- wąż n~31y, czarny nacz7u1- -- czapla nanui-mafCl ._. duży niedźwiedź; śpi v..' ziemI nicca -- ptak niemu Brachymystax lenok (łac.); lende (ros.); ryba z rodz. łososiowatych n,',un(g)nia'· .- gęś nogkta -chik oca płetwa ocz a suk'l ohsara ćma (?)5 ryja bol'.>U;< olgiu sw'nia paczki - płetwa ogonowa pa(U)rnukta rój muszek ewent. mszyc laTta - safargi - SCardinus crythrophthal- (łac.); krasnopiórka, z rodziny karpiowatych sefru gąsienica sefa. soból singra - my~z, szczur sagdata ryba solaki lis ryba tandzo litrix mo- mus - Hypophtalmichthys (łac.); tolstolobnik (ros.); ryba z rodziny karpiowatych to - łoś umodu - wydra Botanika z rodz. chabdata - liść • St. Poniatowski elgacha wyjaśnia: "Grube, 71 - ńugńnia - kwiat mylnie z azerb. lepiej z mong.: 11unńna" , znak zapytania postawiony przez st. Poniatowskiego - przyp. red. �99 98 igła sosny iwa; ta1nik (ros.) = zarośla karłowatych iw (wierzb) na torfowiskach: błotnistych łąkach, brzegach rzek (przyp. red.) piczeha tungda trawa giera las mo - drzewo mogarani gałąź mojkate korzeń nuta grzyb fakta - - - uprząż dla psów wieszadło do torebki po si - rączka do noża, uchwyt pośka (w Torgonie) - narzędzie kościane do gładzenia selwiako drewniana ozdobna sprzączka, do niej worek na tytoń silczu mała torebka myśliwska; patrz orocz. fadu kidi - oLgumi - sobgeku7 łódka duża łyżka umczufu - bęben tomcza ujka - - v. goczi trzydzieści goczi amu - trzydzieści - ...... chore - chore amu - ....... da dwadzieścia dwadzieścia jeden .. etc. , St. poniatowski 7 jak wyżej nie podaje znaczenia jeden etc. - soze - . . . . . . . etc. duicia amu minga dziu(a)r - minga ....... tysiąc jeden dwa tysiące etc. dziesięć tysięcy dza tuman sto tysięcy tuman - tego slowa Materiały z tej wyprawy znajdują się w czterech tekach. T e k a p i e r wsza zawiera: l. Zeszyt w płóciennej oprawie zawierający 100 stronicowy brudnopis "Dziennika wyprawy", formatu BO, całkowicie dwustronnie zapisany. W dzienniku obok dziennych spostrzeżeń mieszczą się również rysunki Goldów na stronach 10, 11, 14, 15, 16 i 17, oraz szkice i rysunki Poniatowskiego. II. 34 stronicowy czystopis "Dziennika podróży", w tekturowej teczce, pisany jednostronnie, ręcznie, atramentem na luźnych arkuszach gładkiego papieru formatu 4°. Na odwrotach zapisanych arkuszy przyklejone są widokówki Chabarowska, w różnych ujęciach, 2 widokówki krajobrazu Nada.murskiego oraz 2 wizytówki, w tym jedna Arsenjewa. Czystopis zawiera rysunki i szkice wykonane lub przerysowane przez Poniatowskiego umieszczone jako ilustracje do tekstu; są to a) "Plan sytuacyjny wsi goldzkiej" s. 26. b) "Plac obozowiska w Sakaczialanie u Dmitrija Onenki" s. 2B. c) "Nóżka szopy części górnej" s. 30. d) Burchan "fania" s. 32. e) Pomiary rysunku naskalnego s. 33. f) Rysunek zwierzęcia rysowany przez Golda - przerysowany przez autora, s. 34, 35. g) scena polowania rysowana przez Golda - przerysowana przez autora. Do czystopisu "Dziennika" dołączona jest mapa Kraju Nadamurskiego, obrazująca rozmieszczenie poszczególnych ludów na tym obszarze, wykonana przez Władysława Arsenjewa oraz objaśnienia do mapy pisane w jęz. rosyjskim, na dwóch arkuszach. III. a) Tablica ornamentów Goldów Nadamurskich z rybiej skóry. b) Wycinanki goldzkie z kory brzozowej, naklejone na pięciu arkuszach kartonu: 1) wycinanki szamana znad Chungari. 2) wycinanki goldzkie nad Amurem. 3) wycinanki szamana znad Chungari . 4) wycinanki szamana znad Chungari. 5) wycinanki goldzkich kieszeni - robota żony Gawriła; \vycinanki na ucho czapki zimowej. a czterdzieści pięćdziesiąt niunguingu sześćdziesiąt nadaingu - siedemdziesiąt dzabkuingu osiemdziesiąt chujungu dziewięćdziesiąt amtangu sto amtangu amu sto jeden amtangu dachi ela sto czterdzieści trzy dziutangu dwieście elatangu trzysta diutangu czterysta toingatangu pięćset dachi etc. - - ANEKSY kadaraku6 Liczebniki jeden dziu(a)r dwa eLa trzy dui cztery toinga - pięć niungu sześć nada siedem dzabku osiem chuju dziewięć dzoa dziesięć dzoa amu jedenaście dza diu(a)r dwanaście amu nada tangu dziućia elecia Varia kaftan ze skóry cuiro nożyk coko szydło chonia - mała łyżka V da, da mała łyżka v. chonia dzabdzo strzała fadu (orocz); silczu - mała torebka myśliwska giasuposini - kościana oprawa noża giesu długi nożyk giersu - nóż używany przez kobiety gisH grzechotka do wypłaszania zwierzyny amiri sześćset siedemset dzabkatangu osiemset chujutangu dziewięćset minga - tysiąc niungutangu �100 101 c) 20 tablic z ornamentem ubraniowym, wycięte na papierze: 1) ornament Goldów, 2) ornament na "mongen" (kołnierz) robota żony Gawrila, 3) ornament na "datku" (pudełko) - Goldowie Nadamurscy, 4) rękawiczki - robota żony Gawrila, 5) ornament na kołnierz - Goldka z Muchu 1914, 6) ehotu - robota żony Gawriła Sakaczialan l.VII. 14, 7) ornament goldzki nad Amurem - robota Filemona, 8) ornament na rękawice, 9) ornament na poduszkę z Muchu 1914, 10) ornament - wycinał nożem Filemon, 11) ornament na opaskę na nogę w kostce, 12) Goldowie Nadamurscy, 13) robota Filemona, 14) zabawka ("falu") dziecinna, wyobrażająca kaftan, 15) zabawka dziecinna, 16) zabawka dziecinna, 17) zabawka dziecinna, 18) zabawka dziecinna, 19) zabawka dziecinna przedstawiająca Utesu, 20) skarpetka - Muchu 1914, r d) luźne ornamenty ubraniowe wycięte na papierze ale nie naldejone na tablice - 11 sztuk, 1) ornament do kaftana, 2) ornament na kołdrę, 3) ornament luźny (zielony na białym tle), 4) fioletowy kaftan z czarną obwódką, 5) ornament do koszuli, 6) ornament do kołnierza koszuli, 7) kieszeń, 8) pojedyńczy ornament z nieczytelnym rosyjskim objaśnieniem 9) ornament luźny, 10) wycinanki dla zabawy zrobione w Najche, 11) ornament luźny, 12) ornament na narękawnik, e) w osobnej teczce znajdują się ornamenty przerysowane na arkuszach bristolu przez panią Alicję Dołęgowską i rysownika podpisującego się inicjałem "F" w ilości 23 sztuk. Ponadto w teczce tej są luźne przerysowane ornamenty na kalce technicznej w ilości 18 sztuk. f) Osobną teczkę stanowią ornamenty zawarte w tzw. "Kolekcji Bruna" w ilości 20 sztuk. Są to ornamenty rysowane tuszem na kalce technicznej i naklejone na arkusze bristolu. Teka druga zawiera: I. Teczkę zatytułowaną "Burchany" z rysunkami wykonanymi tuszem na arkuszach bristolu różnego formatu, rysowane przez Alicję Dołęgowską ilustrujące wyroby z drzewa, skóry i metalu. 1) Rysunek naczynia prostokątnego z kory brzozowej 1/4 naturalnej wielkości. 2) Rysunek spodni 1/4 naturalnej wielkości. 3) Torebka skórzana. 4) Rysunek przedmiotu o kształcie ptaka 1/2 naturalnej wielkości. 5) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 6) Łyżka myśliwska. 7) Rama bębna szamańskiego. 8) Róg z kory do wabienia jeleni. 9) Kozubka z kory. 10) Rękawica. 11) Hebel. 12) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 13) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 14) Strzała. 15) Strzały. 16) Pudełko z kory brzozowej. 17) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 18) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 19) Kozubka z kory. 20) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 21) Śmigło. 22) Rysunek nieokreślonego przedmiotu (2 X ten sam). 23) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 24) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 25) Pas szamana. 26) Ozdoby. 27) Maska z kory. 28) Torba. 29) Rysunek torby. 30) Rysunek nieokreślonego przedmiotu.. 31) Burchan. 32) Zabawka (wiatraczek). 33) Zabawka. 34) Rysunek wozu. 35) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 36) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 37) Rysunek nieokreślonego przedmiotu. 38) Nauszniki zimowe. 39) Burchan "Kalgama". 40) Figurka. 41) Burchan. �103 10~ 42) Figurka świni. 43) Zabawka. 44) Burchan "Kalgama". 45) Zabawka. 46) Zabawka. 47) Ryba. 48) Zabawka. 49) Ręka. 50) Rysunek kaczki "gasa". 5l) Zabawka. 52) Ryba. 53) Zabawka. 54) Zabawka. II. Teczkę zatytułowaną "Rysunki Goldów": 1) 3 tablice z rysunkami oroczońskimi przerysowane w ołówku. 2) 19 kartek różnego formatu --.....;;::..- tuszem z oryginału Plan wsi goldzltiej; D domy ~ szOpy .••••• łodzI. Oszalosy letnie ::: Jfojoki do suszenia ryb z rysunkami Goldów, rysowane ołówkiem Ryc. 1. Plan wsi goldzkiej. i kredkami. 3) 3 kartki z rysunkami Oroczonów. 4) 2 kartki zeszytowe z kopiami rysunków znajdujących się w kamieniach i na skałach, rysowane przez St. Poniatowskiego. 5) Teczka zatytułowana "Fotografie wyjęte z archiwum po Stanisławie Poniatowskim do sprawozdania o budownictwie i sztuce Goldów". Teczka ta zawiera: a) mapę sztabową przygranicznej części Rosji, przylegających rzek Ussuri i części Amuru od wsi Małyszewsko. b) mapę południowej przygranicznej części Azjatyckiej Rosji cz. VIII. bis. Mikołajewski. c) mapę części Amuru od 136° 30-130° długości wschodniej do i 49° 40-51° 20 szerokości północnej. d) list prof. Poniatowskiego do prof. A. Hrdlicki ze sprawozdaniem z badań _ brudnopis niedokończony na 2 luźnych kartkach. e) rejestr zawartości "Gabloty z burchanami" - 1 kartka. f) rejestr zawartości kolekcji dr W. Bruna (Goldowie) - 2 kartki. g) rejestr burchanów - podawał szaman Koja z Muchu - 1 kartka. h) rejestr "Bursche"-"Burchany" - 1 kartka. i) 47 luźnych zdjęć w kopercie. Są to duplikaty zdjęć antropologicznych zawartych w teczce III. III. Teka trzecia zawiera: 1) 72 kartony z naklejkami zdjęciami Goldów - formatu 11 X 15,5 2) 13 kartonów ze zdjęciami Oroczonów - format 11 X 15,5. 3) 64 kartony ze zdjęciami obrazującymi kulturę Goldów i Oroczonówformat 11 X 15,5. IV. T e k a c z war t a z a w i e r a tablice antropometryczne, RY~: 2. Bu~O:va goldz~iego domu w Niżnii Marii. Budowę prowadził cieśla Chmczyk, .scIany .pl~ClO?e są z powróseł i trawy, moczonych w rozrobionej tłustej ZIemI, poczym są znów obrzucane ziemią. 1914 r. �105 104 t, ,r 3 5 Ryc. 3. Goldzki dom zimowy (fanza) w Sakaczialanie. Za domem szopa na palach. 1914 r. Ryc. 4. Goldzkie obozowisko letnie koło Dada na wyspie Amuru. 1914 r. Ryc. 5. Oroczoński szałas dwuspadowy na wyspie Chungarii. Przed szałasem szaman z bębnem szamańskim. 1914 1'. 4 �107 106 9 Ryc. 6. Oroczońska szopa napalowa tzw. dzali. 1914 r. Ryc. 7. Szaman goldzki przed swą szopą w Niżnii Marii. Ubiór rytualny: czapka, pas na szyi, fartuch. W prawej ręce pałka do bębna, w lewej bęben. 1914 r. Ryc. 8. Miao - kapliczka z obrazkiem chińskim w Dajerga. Według Goldów ma to być Anduri ze swymi pomocnikami. 1914 r. Ryc. 9. Rama bębna szamańskiego. 6 7 8 �108 109 ".'~.ł"'u;,~ rl:7: 'f,(~ ~t l ki d"r k&;f.ll'''~ , ,lclc.- Ryc. 12. Róg z kory brzozowej Ryc. 10. Kozuba do wabienia z kory brzozowej. I. Ryc. 11. Pudełko ornamentowane z kory brzozowej. ¥; li. Ryc. 13. Strzała do łuku. Ryc. 14. Strzały do łuku. I jeleni. �111 110 . , , , .. ., . .. Ryc. 18. Pas szamański. ,~ Ryc. 15. Ornamentowana Ryc. , 16. Zdobione goldzkie. rękawice łyżka goldzka. Ryc. 17. Goldzkie spodnie kobiece z przyszytym napierśnikiem. Ryc. 19. Rodzaje zakończeń pasów szamańskich �113 112 Ryc. 20. Ornament Ryc. 21. Ornament goldzki goldzki o układzie mon, Sakaczialan o układzie Ryc. 22. Ornamentacyjny motyw rośliny. Ryc. 23. Ornamentacyjny motyw rośliny. promienistym. promienistym. W~'konał nożem File23. VI. 1914 r. Ryc. 24. Ornament na nagolenniki. �114 115 TABL.!. ~ •••••••••••••••••••• , .. •• 1 2 3 25 26 Ryc. 25 i 26. Wycinanki z kory brzozowej. 6 5 Ryc. 1, 2, 3; 4, 5: Ornamenty Wycinanka zoomorficzne Goldów Nadamurskich. wykonana z rybiej skóry Ryc. 6. 27 Ryc. 27. Ornament Goldów Nadamurskich. Kolorowy haft na płótnie. �116 28 EO Ryc. 28 i 29. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon udihe z nad Chungarii. 1914 r. Ryc. 30. Wycinanki z kory brzozowej. Wykonał szaman Oroczon-udihe z nad Chungarii. 1914 r. �118 119 ~ / L 32 R ye. 31, 32, 33. Rysował lewą ręką szaman udihe. 1914. Kanehoga Kuila, Oroezon 33 - Ryc. 34. Dziewczynka w stroju świątecznym. z Muchu 1914 r. Ryc. 35. Gold Onenko ozdobnym kaftanie. Sayanga 1914 r. w �120 ...~~ .H! , I FRANCISZEK WOKROJ LUDNOŚĆ NADAMURSKA W ŚWIETLE ANTROPOLOGICZNYCH MATERIAŁÓW STANISŁAWA PONIATOWSKIEGO Ryc. 36. Kobieta goldzka z trzema kolczykami w jednym uchu i kaftanie ozdobnym. ~-,-_.". ••--~.-".- ..........•'>"'~, ... - Ryc. 37. Oroczon Konchoga Kuila w kaftanie ozdobnym 1914 r. '. Ryc. 38. Gold Beldy uczesany w jeden 1914 r. z ::\Iuchu, warkocz. Ryc. 39. Gold Gendzu Onenka stroju świątecznym. w Rozległe przestrzenie kontynentu Azji, a zwłaszcza jego egzotyczne tereny północne i północno-wschodnie, tak stosunkowo niedawno poznane, budziły wielkie zainteresowanie podróżników i badaczy. Przedostające się sporadycznie wiadomości o zamieszkałych tam ludach, ich zwyczajach, sposobie bycia, wędrówkach, poczęły interesująco niepokoić badaczy "zachodu", w tym słowiańskich i polskich. Wiele sensacji wzbudziła teoria, iż pierwotna ludność Ameryki - Indianie, pochodzenie swe wywodzi z Azji a tzw. "czerwonoskórzy", to odłam pokrewny bądź identyczny z żółtolicymi mieszkańcami wschodniej czy północno-wschodniej Azji. Mieli oni stamtąd poprzez Aleuty i Alaskę przybyć na kontynent Ameryki i z czasem szeroko rozpowszechnić się daleko na południe, po Ziemię Ognistą włącznie. Zawrzało wśród badaczy mających żyłkę podróżniczą tymbardziej, że wielu (w tym słowiańscy i polscy) przyjęło tę teorię za pewnik. Postanowiono wreszcie zbadać ten fakt, organizowano coraz liczniejsze ekspedycje. Największy w nich udział wzięli podróżnicy i badacze słowiańscy, zwłaszcza rosyjscy, docierając do najodleglejszych zakątków. Wśród nich wymienić należy: Nadarowa 1887), Schrencka (1683), (1891), Maak'a (1889), czeskiego antropologa A. Hrdlickę, z polskich zesłańców na Syberię i z kraju macierzystego: Al. Czekanowski, J. Czerski, W. Godlewski, B. Dybowski (1886-78), który był na Kamczatce (1889), A. Czcżowski (1918-22), J. Talko-Hryr.cewicz (1891-98), M. WitkO\vski (1873), � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b70224bbd45db3ae87c9b4dcea34c4d8.pdf ce5954fe2d1f8998be7b23bee5173ab3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3008 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2812 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.93-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki Zeszyli (9.I.-21.V.1908) Breña baja 6/1. Wczorajszy dzień przez połowę straciłem. 9/1. N.m. - Spojrzeć na obecny system pod nowym kątem. Głód ży­ cia. Ten [?] na którym się staje nad przepaścią. Uświadomił mi go Szymberski . Pożądanie, tęsknota, nieodzowna potrze­ ba - nieziszczalna, niewspółmierna z wszelkiemi wartościa­ mi, któremi się mierzy życie. Obietnica zawarta w muzyce. Nieodpowiedzialne nastroje. - Interwencja analizy. Nowe wartości. Wyłania się potrzeba zdolności, możności tworze­ nia. Jako następstwo zwrócenia się ku pewnym konkretnym zadaniom. Rzeczy zdobywane są w pierwszej linii środkami. Silne mięśnie, silne serce, silne nerwy, opanowanie fizjolo­ giczne organizmu. Równocześnie zmienia się i ta druga stro­ na, rozkazująca, lepiąca, dla której pośrednio tylko rozpoczą­ łem pracę. Przechodzę do aktualnego momentu: Dwustronność pracy obecnej: Położyć akcent na pracy minimum, na zdobywaniu drobnych technicznych szczegółów. Pamiętać, że celem ostatecznym jest ogólne zadanie pomnożenia mojej zdolności życia, podwyższenia we własnych oczach mojej wartości indywidualnej. Że praca minimum musi być tak sko­ ordynowana, aby nie zatrzymując się przy dzieciństwach i [?] szczegółach najprostszą drogą prowadziła do urzeczywistnie­ nia tego najwyższego celu. - Program minimum: wzmacnianie woli (fizjologiczne). Ergo: asceza, panowanie nad kojarzeniem, panowanie nad wrażeniami. Ten stan ciągłej czujności, napięcia, szarpania, walki, karności jest mi sam w sobie wyższą formą życia, która mi obecnie znacznie bardziej odpowiada. Dolce far niente [wł. słodkie nic nierobienie], staczanie się po linii naj­ mniejszego oporu - wstrętne. Konkretność, siła, napięcie oto już punkt, na którym program minimum empietuje na obszar wyższej formy życia, do której dążę. Wyższa forma życia. Nad wszystkiem zawieszona mądrość najwyższa: spokój, po­ goda, blask słońca zachodzącego - nieuchronność, odwaga patrzenia wciąż prosto w oczy przeznaczeniu z tym samy[m] niezłomnym uśmiechem spokoju przyjmuję jego ciosy, z ja­ kimi ono je zadaje. Olbrzymie przywiązanie najmniejszych, najbłachszych reakcji z tym prawem centralnym. Wyelimino­ wanie powszedniości z życia, małostkowości. Do najdalszych granic posunięta jednolitość w tych 3 stronach tej samej rze­ czy: wiem, wierzę, chcę. - W życiu odróżniam 2 zupełnie ze sobą nieporównywalne strony: Życie w obrębie swej 1 1908 1913 indywidualności] i życie dla innych. Są to 2 strony płaszczy­ zny, 2 bieguny rzeczy, między któremi niema przejścia, które się wykluczają. - Jeżeli dojdę np. do przekonania, że nie po­ winienem porównywać się z innymi i mieć poczucie własnej wartości, to w życiu pilnować tego w każdem odniesieniu się faktycznem czy myślowem. Miarodajnemi są tu chwile naj­ wyższe, chwile skupienia. Ich rozkazy spełniać na ślepo. Ży­ ję obecnie przyspieszeniem: poczuciem postępu. Wierzę, że można dojść do stanu, w którym się rozwinie tak władze twórcze, że odpowiadają już one potrzebom wypowiedzenia się indywidualności. Do tego punktu chcę dojść. Wówczas zacznę żyć naprawdę. Soliloąuium [łac. monolog] w domu. Poszedłeś naprzód ale nie doszedłeś granicy. Cóż więc pozostaje, jak znów w drogę ruszyć. Czy całe życie ma być takim przesuwaniem twego ja po linii wewnętrznych możliwości? Na dnie mego obecnego stanu odczuwam jakby lekki cień buntu przeciw obecnej pracy, jakiś ukryty sceptycyzm, poczucie że tam ist­ nieje coś oderwanego, coś nietkniętego temi mozołami uśmiech pobłażliwy Buddy. - Pragnę stworzyć jeszcze cięż­ sze, jeszcze bardziej krępujące warunki. Najcięższfa] z wszystkiego: zupełna jednostajność egzystencji, nuda. A więc znów spacery w jedno miejsce, znów program, znów ujęcie nauki jako środka, jako pola do prób i doświadczeń techniki pracy. A więc znów „żyć" tylko tą - najwewnętrzniejszą formą życia, przyspieszeniem własnego rozwoju, własnego postępu. - Moja asceza z góry wyklucza jakiekol­ wiek skwaszenie, zaciemnienie, spaczenie życia; jest ona formą radości życia, pewną formą przeżywania. Przede wszystkiem jest środkiem. Do skupiania sił. Do uniezależnia­ nia najgłębszych i najwyższych instynktów indywidualno­ ści. Jest groblą, nie żeby zniszczyć siłę potoku i skrzywić je­ go bieg, ale aby stworzyć głębię i podnieść czeluść spadku. - Mojemi cnotami powinny być: mądrość, siła i[?]; pięk­ ność, szlachetność. Mam swoje własne wartościowanie. Cnoty te są tylko w stosunku do siebie - nie mają w sobie nic moralnego, to znaczy nie poddają mej indywidualności] żadnym zewnętrznym prawom. Chodzi mi tylko o to, aby wygubić w sobie wszystko to, co w sobie widzę z tchórzo­ stwa, głupoty, brudu, brzydoty. Być jednolitym i na tym [?]knie być, prostym. = Główne hasło obecnej chwili. Das meine Worte werden zu Schicksalsspruchen [niem. moje sło­ wa będą wyrokiem losu] - Bezwzględna precyzja w spełnia­ niu rozkazów. Bezwzględna pewność przy wydawaniu ich, że będą spełnione. 93 �10/11. Asceza jako odbiegnięcie od tej najpospolitszej formy wartościowania: ból - rozkaz; zabawa - nuda; radość - cier­ pienie; ciepło, pogoda - groza, ciężar; życie przebiegające w ciągłych wahaniach między temi antagonizmami - życie ściganego zwierza, życie zapyhane [sic!] pakułami optymi­ zmu i zadowolenia ze siebie, bo przecież inaczej nie można by w nim wytrzymać. Znaleźć w sobie inną „formułę szczę­ ścia". Zejść w głębię, do której te falowania powierzchni nie dochodzą. Żyć w świecie zupełnie innych wartości, wszak życie jest tylko pogonią za wartościami. Asceza jest też, jako to widziałem wówczas, nieuchronnym warunkiem jakiejkol­ wiek płodnej pracy. Dziś jestem jeszcze trochę zmęczony dniem wczorajszym. Hasła, które sobie przytaczam: Ciągłość postępowania w pracach przygotowawczych (głównie mate­ matyka). Stałość równowagi i połączona z tern pewność roz­ kazów. 13/11. W chwilach centryfugalnych [łac. odśrodkowych] pragnąc się skupić, należy zaszczepić na nowo cnoty minimum. Te da­ ne wewn[ętrzne], od których zależy aktualny stan systemu i czystości wewnętrznej. U mnie na razie: I . wyższa asceza (niezależność od drobnych [?] i rzeczy na które [??]); jest to też niechęć do walki z niedołęstwem. 2°. wewnfętrzna] czy­ stość. Kompletne usunięcie kojarzeń nieskoordynowanych, nie mających nic wspólnego z duchowym systemem. Jest to po prostu wejście [?] - zamienienie systemu na treść mego ży­ cia. [?] z „wyższą świad[omością]. 3°. Formuła postępu. Po­ czucie, że istotą, treścią tej formy życia musi być przyspiesze­ nie. To, co mnie w ostatniej epoce rozpr[aszało], wciągało na powrót, była wyraźna tęsknota za tą niezależną formą życia. Poczucie swobody, siły. Radość z postępowania naprzód. Jest to więc ident[yczne] z 3. wymienionymi postulatami. o Krótka charakterystyka] Niedzieli - Środy: a/T. Aufschwung [niem. rozmach] wewnętrzny. Piszę (j.w.) nad morzem. Czuję brak pewien sił, „minimum". Czy­ tanie gazet, opanowanie potem wysiłkiem. Wynika: Zmęcze­ nie serca połączone z nadmiarem sił fiz[ycznych]. Poniedziałek - dzień cały fatalnie. Wieczór spacer do Buena Vista.. Mnóstwo myśli, kojarzeń i „przeżyć we­ wnętrznych]" jednak bez wielkiego upadku au fond. Jest w tym coś dla mnie nowego: pewien nadmiar sił. Myśli: głód życia; stoję wobec wspaniałego pejzażu, myśli odno­ szę do Krakowa. Przeżywanie samotne, chłodne. Przycho­ dzą mi na myśl elementy przeciwstawnej???] Potworna ja94 dowitość i nienawiść samotnika do ludzi dzierżących wła­ dzę. Chęć burzenia myślą. Robić źle. Słyszę z daleka śpiew. Idę dalej [?] muzyki. Wtorek wysypiam się. Robię geom[etrię] w łóżku. [???] Nie idę nigdzie na spacer cały dzień. Środa - już wchodzę po części w program. Resume na dziś: Chcę związki wysokie ze­ rwać z pięknemi myślami, wejść w zupełnie inną stronę pra­ cy, wejść w różne strony programowej pracy: badać udosko­ nalenie analizy, wzmacnianie woli et.c. Wieczór: Chemja dość słabo. Skupiam się i gimnfastykuję]. Trochę zmęczone serce. Dlatego gimnfastykuję się] z po­ czątku lekko. Potem zaczynam [?] bicepsa (z krzesłem robiąc niezmiernie lekkie inerwazje. Robię to samo z kamieniem. To samo z bardzo trudnemi ruchami. Rezultat doskonały: Oto zmęczenie i praca serca i nerwów (?)[oryg.] zależy nie od wartości fiz[ycznej] pracy, ale od intensywności i [?]: wysi­ łek subiektywny jest więc wprost miarą naszej pracy. Chcąc więc wykonywać prace bez zmęczenia ogólnego (np. chodze­ nie inter), należy wyćwiczyć i ten sposób. Kwitując: czy można z góry, a priori wykonać szereg ruchów ze słabą inerwazją? t.zn. czy można bez rozruszania (organizmu) mięśni „pomyśleć sobie", że wejdę bez zmęczenia pod górę i efek­ tywnie tego zmęczenia nie czuć, np. przy powrocie do domu po kąpieli słonfecznej]. Przy pływaniu w morzu etc. Tu leży istota autosugestyi fakirów. Poczucie wprost eteryczności organizmu. - Jutro wprowadzanie cnót minimalnych w życie. I . etap wyższa asceza; pozostawienie całego ciężaru sercu, nerwy strasznie silnie pracują; np. wstaję rano, egzageruję [ang. exaggerate - wyolbrzymiam] przykrość nastroju. Wprost poddaję się danemu przykremu wrażeniu, „patrzę mu prosto w oczy" t.zn. znoszę go z całą świadomością. Nerwy się przyzwyczajają kosztem pracy serca, które musi działać b[ardzo] silnie, (moja wczorajsza kąpiel, doświadczenie] przy wstawaniu et.c). 2- etap. Odpowiednie przygotowanie, nastrojenie nerwów. Ogólnie: jeśli daną rzecz chcesz w dany sposób przeprowadzić, musisz zastosować całe swe odniesie­ nie: oswoić się z myślą, że masz rzecz tę przeprowadzić i przedstawić sobie rzecz tę w najłatwiejszy sposób (usunąć wewn[ętrzne] opory), wyraz odnieść: sięga to w istotę świa­ topoglądu. 14/1. [powinno być: II] Wstałem nieźle; chcę dziś mieć dzień zupełnie „czysty wewn[ętrznie]" t.zn. doskonale panować nad kojarzeniami. Co do wewnfętrznej] attitude [ang. postawy] wobec świata, to na razie pozostaje rozkaz zupełnego zamknięcia tych drzwi, ale ma on głębsze znaczenie: tak myśleć, odnosić się, jak do- �tąd nie wolno, na nowy sposób mało sił jeszcze a więc - za­ mknąć na razie. Gimnrastykal przekonałem się (jak z góry można było przewidzieć), że lekkość drogo się okupuje, zda­ je mi się, że głównie na konto s.c. ale i s[erce] trochę się mę­ czy przy nagłym [?] wchodzeniu. - Chodzi o wyeliminowa­ nie na przyszłość możności długich odbiegnięć (chodzi mi na razie jedynie o pobyt tu). Rękami i nogami trzymać się „nor­ malnego" trybu. Wyeliminować nawet spacery poza polami el. Ażeby tę sprawę lepiej rozważyć spojrzeć wstecz. Tu kwestja dziennika. Ciągłość pracy. Obcowanie z całem swojem życiem. Tak np. ważnem jest przypomnieć odniesienie swoje w chwili największego] upadku, przezwyciężyć je „na zim­ no" i potem móc zastosować. Ostatni np. pisanie listu, przej­ ście w teorję z praktyki. Wzbudzenie sceptycyzmu, wsadze­ nie kija w mrowisko. Konsekwencją takiego wejścia w nowe teor[etyczne] uj[ęcie], było sprowadzenie całej tej pracy obe­ cnej do tego nowego ujęcia. Zrobiłem to w Niedzielę. Miałem szansę wybrnięcia. Zabiło mnie czytanie gazet. Potem zmę­ czyłem się znów it.d. Ponieważ podstawą normalnego trybu jest jest pewna jakość usposobienia: spokój, równowaga etc. starać się o wejście weń, bo bez niego nic! Dziś mn[ogie] znów zdobycze: Kąpiel byczo. Ogólnie: ciągłość jako zasada postępu; nie robić żadnych ekstrawagancyi. Jeśli pragnę prze­ zwyciężyć jaki opór, iść powoli ku temu macając opór wzra­ stający. Przez to że wówczas nieopatrznie wlazłem w wodę nie tylko że o mało co się utopiłem, ale opóźniłem oswojenie się z wodą i wprawę w pływaniu. Teraz powoli, postępowo będę oswajał się. Ciągłość przede wszystkiem. Nie można wyrabiać w sobie zdolności robienia „rzeczy nadzwyczaj­ nych" t j . ponad siły. Chodzi o to aby w kierunku tych rzeczy, które się pragnie dokonać wyrobić sobie siły. - Dalej: zasada nieustannego opanowania serca. Nacisk musi zawsze pozo­ stawać na s.c. To co określiłem pod etap I (nacisk wyłącznie na a) błędnie. Właściwe połączenie. Analiza: wchodząc w wodę trzymać nerwy na wodzy (praca s.c.) nie pozwolić działać wrażeniu całą intensywnością. Przez to serce pracuje na korzyść s.c. a nie s.n. - W domu: analiza przy zadaniach Freunta nieźle. Pewne ogólne zasady zdobywania nauki: Nie zacietrzewiać się w elementach. Przy robieniu naprzód wyra­ biać sobie dar [?]chowania. 15/11. Przypominam: pomysły o psych[o-] fizjologii, określanie za pomocą danych wewnfętrznych], doświadczenia] we­ wnętrznego] pewnych ważnych zależności w organizmie. Dziś zaznaczyć: przezwyciężanie źle przespanej nocy i pew­ nego wysiłku wczoraj wieczór i dzielne wejście w tryb. P.II. Wczorajszy spacer jako praktfyczne] zastosowanie] odkrycia „lekkości ruchów". Wiem, że mogę już chodzić bez zmęczenia. Wiem, że mogę już też liczyć na przytomność umysłu [w] opanowaniu thoroughly [ang. gruntownym] ner­ wów, spokój. Przezwyciężyłem też zadowolenie, humor cie­ lęcy. Nowy problem: podnieść intensywność pracy (gimnjastyka] i analizy) ażeby pełniej wykorzystywać en[ergię] aby jej nadwyżka nie pszostawała. Gimn[astyka] z silnemi inerwazjami. Mieć coraz większe poczucie stałości, rów­ nowagi w ogólnem odniesieniu a stalowości przy gimnjastyce] i w ogóle w prfogramie] minimum. 18/11. Punkty: 1°. Opracować ogólną teorję wzmacniania woli, reasumu­ jącą obecne prace i mogącą posłużyć do popchnięcia ich na­ przód. Teorja ta, introspekcyjna fizjologia, będzie nie­ kompletna]. Brakujących elem[entów] starać się doszukać w pamięci lub dokombinować z danych, które mam. Uwzglę­ dnić społeczną, pedagogiczną] stronę znaczenia dla psychologicznego] moment[u] porozumiewania się co do stfopnia] świadomości] jedn[ocześnie] określania materyału psychol[ogocznego]: - Zależność serca, płuc, mięśni, ner­ wów. Ich funkcje et.c. 2°. Obecnie położyć główny nacisk na wyrobieniu dziel­ ności. Zdać sobie sprawę z dalszego rozwoju zastosować mo­ je tutejsze prace do tego [?] na dalszą metę. Liczyć się z mojemi ułomnościami (ad. 1°. i oczywiści[e] gimn[astyka] jako punkt wyjścia wyrobienia w sobie silnej woli) 3°. Konstatacja u siebie na dnie drzemiącą niepo[?] społ. [??]. - Rozszerzyć gimnastfykę] w kierunku zdolności rozpo­ rządzania swobodnego wydawaniem en[ergii]; w chwilach apelu być w stanie wydać naraz olbrzymi zapas energii. Być w stanie długo zatrzymywać wydawanie energii bez zwich­ nięcia ekilibru. - Kształcić i gnębić ciało najrozm[aitszymi] sposobami, sypiać na podłodze, na dworze et.c. strach. - Strącać natychmiast rzadkie fermenty radości, zadowo­ lenia z siebie, ambicji, tryumfu - jak mętny plugawy czad. Każdą zdobycz sprowadzać od razu do poziomu codziennej powszedniości. I żyć mi tern co się zdobyło jako czemś już posiadanym tylko jako rękojmią nowych zdobyczy. Spokój, poczucie „walki z losem" - i tu się wyrzec teologicznych] przesądów. Ani pesymizm ani optymizm nie dadzą się wycią­ gnąć; spokój, uśmiech Buddy. - Gimn[astyka]. Ruchy lekkie, swobodne, celem wyczu­ cia odpowiedniej] inerwazji, nie wykonywać ich rzutami, 95 �tylko w sposób ciągły. Powoli przechodzić w nacisk na te ru­ chy, w wykonywanie je z natężeniem. Ażeby wszechstronnie ćwiczyć mies'nie zbadać wszystkie możliwe kombinacje ru­ chów. 19/11. Ponad wszelkiemi fluktuacjami chwili wznoszę się w hierarchicznym porządku ustawionem jakby w piramidę wznosić kamienie węgielne prawdy kierujące życiem. Naj­ wyższa, najgłębsza formuła chwili obecnej [?] zajmować najwyższe centralne stanowisko. Przez duszę potokiem cza­ su wiezione przepływają niezliczone drobne kojarzenia, wrażenia, reakcje uczuciowe. Powinno sieje ujmować od ra­ zu w ramy indywidualności. Większość rzeczy codziennych, mętów [??] do rzeczy poważnych, ciężkawych: zasada Stabi­ lität der [?] [niem. ?]. Czuję się zmęczony - napięcie zwykłe. Przekonanie, wiara w siebie uczuciowo znikła. Pozostała su­ mienność (chemja, matematyka). Teraz znowuż ujemnie za­ barwiony nastrój: nuda, tęsknota. Pewne jakby zmęczenie serca, potęgowane - przypuszczam - z zastosowaniem obe­ cnej gimnfastyki]. Czytam, com pisał w chwili szwungu 9/1. Mam wrażenie jakbym się obecnie powoli przerabiał coraz bardziej w [?] proste, posłuszne narzędzie w ręku - jest tu też ktoś co tą nauką kieruje? Jest to proces coraz wyraźniej­ szej izolacyi tego kogoś - ma pozostać on i posłuszne mu na­ rzędzie. Czysta indywidualność mająca pole działania przed sobą - Nowa attitude [postawa] wobec przyjemności, obiet­ nic szczęścia jaką w sobie [?]. - Stracić bezwzględnie zdol­ ność oglądania się z boku. Porównywania się wartościowe­ go z ludźmi innemi (zwłaszcza niżej stojącymi). [???] istot­ nych. Żyć wartościowaniem postępu - siebie w stosunku do siebie. - Dążenie do sławy może się rozpłynąć zupełnie w poczuciu zadowolenia z siebie - zadowolenia będącego wartością tego samego rzędu co dążność zmieniania się. De­ terministyczna treść indyw[iduum]: mądrość wszechskupiająca musi być [??]. - Silne poczucie utrwalenia obecnego stanu - przeciągnięcia go poza pobyt tutaj. Środki ochronne przeciw tłumowi, prostytucyi ducha, ulicy, dziennikom. Za­ chowanie hartu, samotności. - Stos[unek] „zachowania indfywiduum]" do nauki, - Stos[unek] zfachowania] indfywiduum] do snobizmu [??]• 22/11. Obrachunek i reorganizacja. Zabieram się: konstatując przyrost ocF. 1°. W imię ascezy i wyzyskania dawniejszych doświadczeń. {Ich streszczenie: okresy pracy i skupienia krótkie. Powody przerw: niekompletne wewn[ętrzne] ugrun­ towanie tego systemu, nie miałem tej pewności, że jest on konsekw[encją] najistotniejszej strony mego ducha i warun­ kiem jej rozwoju. Spokojna deterministyczna mądrość: raczej to co przypiera [przebiera] twarz determinizmu stykając się z życiem. W sobie jest to żywe a więc się zmienia; jego sztywność jest tylko pancerzem, który nakłada gdy cokol­ wiek chce przeniknąć, wtargnąć w jego sferę. Niedostateczne zakosztowanie uczuciowe w swobodzie i niezależności jaką daje ten pancerz. - Formy wyskakiwania z relsów: Tęsknota za życiem, potrzeba szczęścia, rozpraszam się i zapominam o sobie, zalewam się ochłapami. Au fond nie jestem pewien czy znalazłem rozwiązanie tego problemu. Czy też dowód je­ go niemożliwości. - Przepracowanie, przemęczenie, które następowało bfardzo] łatwo z powodu chorobliwej] słabości serca [?] i nerwów. Na osłabiony organizm, jak plugawe ro­ bactwo na trupa, natarły wszelkie słabości i pokusy}. 3°. Sa­ 96 motność, spokój, analityczność. Życie stało się dla tak jak biegnie spokojne, niby potok czasu poprzez naszą duszę tyl­ ko narzędziem. My nie żyjemy tem prostem życiem ludzi co­ dziennych. Straciło ono dla nas wszelką barwę. Stało się czemś dziwnie trującym. Ein schleichendes Gift [niem. pod­ stępna trucizna]. Niby możemy je znosić, znosimy je po tro­ chu ale ziarko do ziarka się zbiera - nagle odkrywamy jego działanie w postaci skromnej, nieuleczalnej choroby. Życie może być dla nas tylko narzędziem, lepiej naczyniem - z pu­ stego naczynia trudno zaspokajać pragnienia. Co będzie tą nową wodą życia? Przyspieszenie? Taniec na linie. „Ein Ja, ein Nein, eine [??]". Czy to są dla mnie rzeczywiście jeszcze „offene Fragen" [niem. otwarte pytania]. Teraz przechodzę nad tem do porz[ądku] dziennego ażeby dalej pracować nad zerwaniem pęt tego pana który mi będzie na to mógł odpo­ wiedzieć. } {Nie daj się [??] literackiej! Pamiętaj że najwyższą formą zalety jest instynkt wagi(?) [?] poczucie tego co warta jest rzecz, którą bierzesz do ręki. To poczucie potrzeby życia rzeczami konkretnemi rzeczywistemi pcha Cię tą drogą na której jesteś.} (Analiza tego: potrzeba rzeczy „wielkich" „sil­ nych" na „przeżywanie" (?). [?] szukania ich na zewnątrz (punkt porównania w ocenie społecznej) [?] odkrycia ich w sobie (punkt pewien w postępie rozwoju)} Jako ogólne za­ danie stawiam sobie wciągnięcie się w pracę naukową. Co do zasadniczej] postawy wobec nauki to nie umiem na razie nic powiedzieć poza: Jest to moje główne uzdolnienie (narzędzie twórczości) posiadam w Wysokiem stopniu naukowe zainte­ resowanie; na razie uczenie się sprawia mi przyjemność (jak podnoszenie og[ólnych] zdolności analitycznych). Co do spe­ cjalizacji] to tak jak dawniej wierzę głównie w moje fizycz­ ne] zdolności. Wprowadzam obecnie w życie postulat jedno­ litości wiary i wiedzy. Pod postacią ciągłości wyższych sta­ nów. - Słusznie zauważony dylemat albo „uniwersalizm" al­ bo „specjalizacja". Obecnie czując znaczne podniesienie zdolności zaczynam wierzyć że mi się uda trudność tę prze­ zwyciężyć. - Ż tych rzeczy wychodząc pierwsze parę dni głównie przebywam w sferze „metafizycznej frazeologii"; jest to b[ardzo] dobre jako forma autohipnozy. Z nauki po­ wtarzam sobie trochę matematyki. 29/XII Formuła fi­ zjologiczna]: gimnfastyka] nerwów, równowaga s.c. nie­ które myśli ciekawe, brak rygoru i ciągłe, perjodyczne [?]nia. - Aktualne: Podnieść ćwiczenia hartu i dzielności. Z rzeczy zewn[ętrznych]: 1°. Punktualność. 2°. Asceza od narkotyków i zachcianek (zwracać uwagę ażeby nie przeładowywać brzu­ cha). ad.l . Chodzi o spędzenie 2 rannych godzin jedynie na ćwiczeniu nerwów i ciała. W ogóle gimn[astyka] i kąpiel. 2 3 0 0 ile jej niema, kapfiel] powietrzna]: z nacieraniem. Nadto 1 godzina rano na filoz[ofię] (koniecznie!). Po ob.[iedzie] 2 go­ dziny geom[etrii] (lub chemii) 1 g. myśli ogfólne] 6-7 gimn[astyka]; 8-9 spacer (na oprfacowanie] dzielności), 9-10 kłaść się, rachunek sumienia. 24/11 Burano del Rio. Na plaży. Idę aby wykąpać się w samotno­ ści aby świeżemi i pięknemi wrażeniami spłukać pewien śmiech, który [?] w ost[atnich] czasach. Ciągłe obkuwanie się 1 życie w ciasnych ramach systemu minimum wytworzyło pe­ wien ferment. Wczoraj najobrzydliwsze, towarzysko snobi­ styczne kojarzenia. Na ich dnie chyba potrzeba artystycznych elementów. Snują mi się po głowie urywki przypominanych melodyi francuskich. Fantazja [???]. - Tu mi dobrze; jestem wysiłkiem trochę zmęczony (dawnem wyczerpującem zmęcze­ niem! bo nie użyłem systemu). Podziurawione ściany, porosłe sosnami. Siedzę na trawniku, zapach fiołków, śpiew ptaków. �25/11. Wczorajszy spacer jest niepowodzeniem: nie wzniosłem się na wyżyny swobodnego, spokojnego pełnego oddania się naturze: byłem zmęczony, nie potrafiłem na miejscu prze­ zwyciężyć zmęczenia; opalały mnie męty. Z drugiej strony źle szedłem: nie powinienem był zmęczyć się. Później znów opóźniłem się z wyjściem i gnałem „bez głowy", po [?]. Przy wchodzeniu od borrauio de la Madera byłem nawet chwilę mocno eksponowany. Poddawałem się skandalicznie uczuciu przepaści: miałem osłabione nogi. Jednem słowem mocno peszące zestawienie tego co oczekiwałem i tego co się speł­ niło: siła i niezmęczalność; dzielność; dociągnięcie się do pełnego używania przyrody - wielka ostrożność, pewność każdego ruchu i każdego kroku i zupełny spokój skutkiem te­ go. A z drugiej strony: Idąc przez miasto. Dziś jestem [?] kry­ tycznego rozpatrywania systemu i jego wyników. Rezultat pomyślny. Błędy pochodzą raczej z niedość silnie za­ stosowanego] systemu. Czuję że pójdę. Wykorzystać ten krytyczny Stimmmung [niem. nastrój]. Przede mną karnawał: 1°. Zmieszanie się z tłumem a więc wewn[ętrzne] stężenie; pozostać zawsze sobą. Użyć tego wyłącznie jako prób; sub­ telne oddzielenie apetytu i próżności; przenicowanie „uczuć" in statu nascendi. Opanować „speszenia" i uzależnienia w ogóle. 2°. Upijanie się. Narkotyki w ogóle (zabawa). Za­ chowanie ind[ywidualne]: poprzez narkotyk? Jasnowidzenie po pijanemu; a jasnowidzenie na trzeźwo. Zasada: nie odrzu­ cać żadnej rzeczy (np. upijania się) dopóki się jej nie zredu­ kowało do rzędu ochłapu. Bardzo łatwo się nam wyrzec ochłapów; warunki: jednolitość indfywidualna] ażeby to co jest dla mnie ochłapem w chwifli] najwyższej pozostało nim na stałe ażeby mieć pewien zasób siły woli do niestaczania się po l[inii] nfajmniejszego] o[poru]. 27/11. Jestem znowuż samotny. Spełnię projekty ostatnich dni i nie wezmę się do nauki, nie zatopię się w nauce. Porządnie opracuję podstawę; ucięcie apetytów (karnawał! czy dam ra­ dę?) nauka jedynie jako wyrabianie techniki. Dzielność: mo­ rze i góry. Czuję tęsknotę za zimnym echem wiatrów wśród samotnych wąwozów górskich. Przemyśliwać i formułować najogólniejsze życiowe problemy. Energję i chwile szwungu przekuwać na siłę wewn[ętrzną]. Stalowość postanowień. 28/11. Neguję wszelkie myśli literackie; Lfiterackie] m[yśli] które jak rój natrętnych owadów obsiadają duszę naszą zmęczonego przechodnia. Myśli te wyczerpują, nie tworząc; urywają się same na sobie bez dalszego celu - bez skutków. Myśli któremi się przeżywamy - a nie treść życia złożona w myślach. Poezja Nietzschego. Rano określam dylemat: albo pójdę drogą, którą mnie pcha indywidualność wówczas muszę zrezygnować z łatwe­ go przeżywania i obecnie żyć w ciągłej walce; albo będę się staczał po linii nfajmniejszego] ofporu] apetytów. Zobaczy­ łem z dużą jasnością, że to co mnie obecnie sprowadza z dro­ gi jest głównie zbiór apetytów. 29/11. Myśl o tyle ma tylko wartość o ile się ją przetworzy ukonkretni - w życiowe emp[iryczne] prawdy; o ile wyraża pewien emp[iryczny] konkrfetny] określony, zrozumiały stan rzeczy w naszem życiu. O ile myśl ta jest ogólnem wyraże­ niem dającem się spełnić [?] przez konk[retny] fakt szarej co­ dzienności. Np. życie dzieli się na 2 połowy: życie ze sobą i dla siebie([?] brak podstaw do zwykłego wartościowania et.c. prawdy te, rozwinięte mogą być przeżyte t.zn. odczute; brane jako normę postęp[owania] et.c.) - Wychodzi [?] (nie sform. jej w dytyramb lecz od razu sform[ułuję] w normę po­ stępowania; np. „w chwilach stadowego tarzania, przewalania się w gnoju przypomnij sobie to uczucie - doznawalne jedy­ nie w samotności i niech ci zatruje koryta"). Pogarda dla ubie­ rania się w piękne słowa - dla marnowania w ten sposób sfei [sic!] energii (i rada p.[?] że jest to psucie sobie życia ze sobą dla życia „dla innych". Obecnie wobec potężnego zjawiska nic nie gadać; milczeć i wchłaniać w całej bezpośredniości. Zawsze jako ostateczne kryterium zastanów się: „co mnie da to, a co to" obietnica drogi na prawo - cięższej - jest absfolutnie] nieporównywalna z obietn[icą] drugiej drogi. Pluń na to co się powiedziało jako na to - miej oczy zwrócone ku zasto­ sowaniu tego. - Najwyższą, jedyną bezp[ośrednią] wartość posiada praca minimum konkretna zdobycz w materyale prze­ żywania zrobiona. Opanowanie pewnego określonego symp­ tomatycznego stanu nerwów. - Obecnie: 1°. prosto w oczy: uciszam wszelkie apetyty; [?] nic nie piję {tego rodzaju oko­ liczności nasuwają się [?] w samą porę. Obecnie jeśli nie zwy­ ciężę grozi mi [?] i mocny szok. Nie mogę sobie na ten luksus pozwolić. Chcę silnie się postawić na nogi. Najtrudniej doko­ nywać małych, błahych, głupich czynów - dokonam!} nie za­ pominam się [?] rozmowy z damami, z błaznami; apetyty: ła­ komstwo, erotyka, próżność. Motywy poddania im się: „nie powinienem sztucznie uciszać, skracać drogi; robi mi to fraj­ dę więc dalej; przezwyciężę się sam przez się et.c." Właściwie potrzebne jak piłat w credo. Główna zasada: zredukować do minimum. Dziś 2 godziny będę siedział na bailu. Inne dni spa­ cer za miasto; sobota et.c. Wcześnie chodzić spać. Obecny stan: nie czuję się na siłach przezwyciężenia karnawału; boję się go, najlepiej bym wolał zostać w domu. Aktfualna] formu­ ła ascezy: Drobne apetyty usuwam jako rozpraszające - jako sposób marnowania cennej i ubogiej mej energii na rzeczy które absolutnie mi nic nie dają - które dla mnie w wyższych chwilach życia nie istnieją. Asceza jako potwierdzenie wyra­ żenia raczej [?] myśli nato w którym się zapisuje uwagi aby je dobrze zapamiętać. - Olbrzymia pewność norm [???]. Dlate­ go nie ma smutku, przygnębienia połączonego z pytaniem: „może się dręczę na próżno?" poczucie że zabijając jedno wskrzesza się drugie i to wiele wyższe, istotniejsze. Z taką szarpaniną nie można wziąć się do pracy. Popuścić i wejść w błoto - znowuż strata przez tygodnie czasu. Chcę być po tej temporadzie tak [?] i rwącym się do pracy i życia jak teraz. Zniszczyć w sobie i tę reakcję: „będzie się coś działo naokoło mnie, cieszę się z tego!" Dzieje się tylko to co lepisz własnemi rękami, tylko to co konkretnie przezwyciężysz w sobie, co wyuczasz w zakresie przeżywania. A więc: do teoryi opano­ wywania się i woli! do psychofizjologii] rezultatów! 18/11. [Powinno być: III] A więc straciłem faktycznie prawie 3 tygodnie czasu! Olbrzymie roztrwonienie energii podczas karnawału. Złama­ nie pędu, wyschnięcie najwyższych źródeł - osłabiebie ciała, rozbudzenie apetytów. Długi czas zupełnie nic nie robiłem. Potem trochę matematyki. Teraz pragnę wziąć się znów do pracy organicznej. [??] Obecnie czas i warunki sprzyjają do podnoszenia bezwzględnych] wartości organizmu. Wzmac­ niać mięśnie, wzmacniać nerwy. Wejść absolutnie w pusty­ nię. Zadanie minimum: Przebiec myślą to co się działo tu; przeanalizować i spisać zmarnowany okres; umocnić się w dalszej pracy. - Jest to wyrwanie się z mętów; wysiłek wy­ płynięcia pod owem hasłem: „już mnie fale zalewają". - Ape97 �tyty. Trzymać ciągle ogień pod kotłami - nie nasycać nigdy apetytów; mieć je ciągle napięte. Ciało głodne, spragnione i pożądliwe silnem jest i zdolnem do pracy jak łuk napięty. Apetytów nie da się przenicować ani obedrzeć z poezyi, którą maluje głód, przyciemnia pożądanie. To co mi się przedsta­ wia w równie mrocznem świetle - pospolitowanie się z motłochem - powinienem przenicować. Dlaczego? Bo to roz­ drabnia, spłyca, wysysa energję a nie daje nic, wszystko pa­ kujesz w fikcję. - Kompletna bezuczuciowość; walka z apetytami. Przeni­ cowanie motłochu (a więc i pieniędzy, blichtru, renomy, bla­ gi i wszystkich innych grzechów głównych. Sprawozdanie z karnawału: Sobota. Wybierając się opanowuję się niedostatecznie. Idę; morze rozburzone; lekka kongestya [ang. congestion przekrwienie] i wysiłek. Hałas tak mnie otumania. Pod ryska­ mi tracę głowę; nic nie obserwując rżnę na oślep męcząc się i nie opanowując się nawet przy 2. przejściu. Zmęczony od­ poczywam na ławce; czuję zm[ęczenie] serca. Miasto: tracę trochę panowanie nad sobą: nie postępuję w sposób możliwie najlepszy. Przebieram się, kupuję platany, jem w Salon d'Esp. Spaceruję. Siedzę na ławce na [?] Z M[?] idę na bal. E'garment. Szukam rzeczy którymi bym się znarkotyzował. (Ogólny nastrój „nudnych zabaw": zamiast analizować i szu­ kać rzeczy imperceptibles, ciekawych lub głębokich; szukam narkotyków). Rozespanie, nuda, zmęczenie pchają mnie do łóżka; nic mnie nie przytrzymuje. Nie idę jednak spać i to jest właśnie fatalne. Tańczę z Azuparilo, znudzi mnie ona, aluzje to mój brak swobody. Podoba mi się Nievita. Tańczę z D.M. [?] - to jest główne wydanie energii {Epizody: Jiménez, Pe­ reira (wejście [?]) chłopiec z Tazacorte (Juanita, [??]) Niedziela. Zła noc, kot ranny (suchy kot) [pewnie katzen­ jammer], zamiast siedzieć lub leżeć, wypoczywać, myśleć. Idę na spacer. D. Maurizio i niesmaczna, męcząca rozmowa. Śniadanie. Wizyta u Colonela. Spacer z nim ([??]). Apteka (wizyta) z j . [??]. Później pijatyka i włóczęga (Apteka Dr. Carmen et.c.) Wieczór w Pandeballe hipnotyzm. Poniedziałek. Rano biorę się za łeb. Spóźniam śniadanie. Jota z Cesaurą i Sorollą. Biba z Juan Enriquem. Paranda. Ja­ zda z tartanie (śpiewam[?] w Aptece [??] idę do klubu. [?] w Aptece). U Morrero tańczę z Nievita i Cornutą, Lola. Wie­ czór u Vander. Wtorek. Śpię długo. Po śniadaniu idę wypalić cygaro u Guandra. Potem spotykam quintetto (co Capitana, [?], do Apteki). Wieczór Apteka i Morrero (rozmowa z Nievita i C[?]. Środa rano idę do domu. [??] Przejście pod ryskami (opryskany ale lepiej idę). Do Duków w [?] się ubieram, przezwyciężam [?] w Aptece nie piję [?] opanowany. Vandevalle [???]. Potem idę z Rafaelem do Nievity [??]. [?] odemnie. Idziemy do Br[?]. Siedzę słu­ cham Joty. Vandev. Obiad. Apteka (Blaz(?) niesmaczny) Dr C[?], Dr Co[?], Sólita. Idę do Sorvilli (Kontradano, pago). Est. Duque Vandev. Wracamy do Sosv. tańczymy. Wychodzi­ my znowu. Vanderv. (Blanquita [?]) Rozmowa z Manuelitą. Koniec. Club. U Pancha. - Czy to co jest [?] między [??] - to co z daleka woła i przyciąga jak taneczna muzyka w [?] noc księżycową. Czy to złe rozmnożone które staje na drodze do kwiatu paproci czy to jest tylko i jedynie głos ciała, małe apetyty? - Charakterystyczne] że praca „ciężka" a więc w ogóle twórcza wydawanie energii fiz[ycznej] z przezwyciężaniem „psychicznych]" oporów, pozostawia nas z większym zapa­ sem „swobodnej" energii. Przeciwnie praca fiz[yczna] po li­ nii nfajmniejszego] o[poru] wypompowuje nic nie pozosta­ wiając, żadnych trwałych śladów w formie nagromadzonych zapasów energii. - Obrać jako centr[alny] punkt zasadę silnej woli. Pew­ ność rozkazów. Zależność i świadomość tej pewności. Roz­ kazy pewne i zbliżone. Ćwiczenie. Trwałość rozkazów. Trwa­ łość rozkazów. Dzielność i wytrw[ałość]. „Zdzieranie się". 21/3. Czem są dla mnie wszystkie spory i turnieje słowne ety­ ków - frazeologów á la Nietzsche. Wzniosłość - czy pięk­ ność. Zwalczanie naukowości, Boga, dobrego i złego? Obe­ cnie w tej chwili widzę przed sobą prostą drogę - jeżeli cze­ go szukam to nie drogi ale sił i środków aby rozpoczęć podróż. Całkiem konkr[etne] zadania, które obecnie stoją przede mną są: Dzielność fizjfologiczna] i hart ducha (neg[atywne] sform[ułowanie] tego: asceza, zdolność brania na siebie ciężarów) {jako warunki wszelkiej twórczości i bu­ dowania siebie.} Specjalniej: opanowanie kojarzeń; opano­ wanie narkotyków wewn[ętrznych] (muzyka, poezja, strach i inne przesądy) opanowanie apetytów, niezależność od prze­ sądów i instynktów stadnych. Pomyśl sobie teraz życie cał­ kiem konkretnie jak będzie ono wyglądało po wyeliminowa­ niu zeń wszystkich tych pobudek. Co będzie materiałem przeżywania? Konkr[etnie] jaka będzie droga wyswabadzania energii? wola? t j . przesuwanie życia po drodze wzrasta­ jącego oporu. Poznanie? Zimne i ciemne horyzonty w których ciężko jest wytrzymać. Patrzenie okiem niestru­ dzonego wędrowca na coraz nowe widoki na przesuwającą �się panoramę wszechświata; a w niej nic na czem by się moż­ na choć na chwilę zatrzymać, do czego by choć trochę serca przywiązać można (wyeliminowane apetyty). Nowe światy w duszy spotkanych ludzi. Może by to i było nawet tem co najbardziej nas do ziemi przyciąga: „nie znam rzeczy godniejszej poznania i miłości jak dusza przyjaciela". Czasami przechodzimy obok ruin takiego wspaniałego budynku wówczas gdy przesuwamy się myślą przez pobojowiska zwa­ ne historią wszędzie towarzyszy nam czarny przyjaciel z mło­ tem w ręku! 24/111. Najwyższą wartością jest pełne wyzyskanie życia. Warun­ kiem - rozwój indywidualności. Dopiero będąc w posiadaniu całej pełni sił i zdolności życiowych możemy dojść do takie­ go brania życia jakie odpowiada potrzebom naszej indywidu­ alności. Na dnie tego tkwi b[ardzo] optymistyczne twierdze­ nie, że naszym ind[ywidualnym] potrzebom odp[owiadają] pewne indfywidualne] zdolności, mogące je zadowolnić. Ja­ ko podstawowy nastrój postuluję obecnie „filozoficzny] spo­ kój i pogodę" - Jak siłę woli - bardziej jej giętkość i [???]. Stosunek silnej woli u ludzi b[ardziej] pierwotnych, do s[iły] w[oli] u l[udzi] b[ardziej] kulturalnych. U tamtych stawały w ogóle problemy przy których trzeba było wydać jednorazo­ wo większą ilość energii. Tu chodzi b[ardz]iej o ciągłość, u tamtych więc bfardziej] chodziło o tęgość nerwów inerwazyjnych. U nas bfardziej] chodzi o giętkość i siłę s.c. Do mądrości życiowej. Najwyższym celem życia jest jego pełne wyzyskanie. Celem rozwoju ind[ywiduum] jest jej naj­ doskonalsze] przystosowanie do używania życia, do intensywfnego] przeżywania. Jaka forma przeżywania jest dla mnie najintens[ywniejsza]? W każdym razie te zasady nada­ ją życiu pewien spokój, równość biegu - usuwają wszelkie pokątne ascezy oraz zamienianie siebie w narzędzie do obocznych celów. 26/111. W tej chwili pragnę zawrzeć ślub z moją najbliższą przy­ szłością] - zamienić z nią przyrzeczenie które dotrzymane być musi. Marnuję czas pracując bez systemu. System: jasno wytknięta droga, położenie nacisku na istotne pozycje do zdobycia; ekonomja sił; składanie rzeczy przezwyciężonych. System jest moją jedyną siłą; warunkiem powodzenia wprost nieodzownym. Muszę pracować nad nowem, jasnem, pełnem sformułowaniem] go sobie. W codziennej robocie będę go przerabiał, uzupełniał! Ergo zmiana dziennika. Od tej chwili: - negatywnie nie wpadam abs[olutnie] w żadne kojarzenia i nie poddaję się żadnemu innemu kierun­ kowi jak tylko dążenie do stworzenia ulepsz[onego] systemu i do wejścia w ten system. Teraz mogę prostować ścieżki i równać drogę tej chwili w której będę się czuł na siłach zro­ bić krok stanowczy (powiedzieć sobie: teraz wchodzę w sil­ nie spętany tryb życia). - Kompl[etnie] sam = nie mówić do siebie stylem ani porównaniami; nie rozmawiać z nikim w myśli, ani nawet ze sobą samym. Widzieć konkr[etne] fak­ ty wewn[ętrzne] rozkazywać sobie. - Ażeby usunąć cierpienia i szarpania stanów najwyż­ szych w których się nosi w sobie postanowienie, nie mając: sił aby go postawić przed sobą - najlepiej jest operować no­ żem; psychologiczna] chirurgja. Stanowczo mniej bolesnem jest żal za odsuniętym kąskiem chleba aniżeli strawienie wy­ rzutów sumienia. 13/TV. Nowy plan. OgOlnie] Potrzeba „la vita nuova". Postano­ wienie = wejść w regime prowadzący tam. Główny nacisk na pracy wewn[ętrznej]: Panowanie nad koj[arzeniami] (czy­ stość wewn[ętrzna]). Filozoficzna] pogoda i spokój. Bez­ względność. Problemy: Opracować teorję wielkości kierun­ kowych. Ostateczne kryt[eriurn] wartości. Dosk[onałe] przeżywa­ nie. Jakąkolwiek funkcję życiową spełniasz wydobywaj z niej istotne elementy; to znaczy te, które pozwalają Ci naj­ bezpieczniej] odczuwać intens[ywność] życia. Wchodzi tu przede wszystkiem rozdział „życie dla siebie i życie dla in­ nych". To drugie: podobanie się i imponowanie, „Volle zur Macht" jest elementem [?] drugorzędnym. Mechanizm. 3 strony konkrfetnej] pracy: I . Gim[nastyka]. II. Nauka. III. Fil[ozofia] życiowa. - Nowy syst[em]: Punkt. OgOlnego] Schematu. {6=ta wstanie, 9=ta leżenie. Rano 2 go­ dziny nauki, 3 godziny gimn[astyki]. Rano 2 1/2 poob[iedzie] 1/2} Poza tem odpoczywanie. Szanowanie serca i nerwów. Postanowienie: Na teraz (na ten okres) zrzekam się z całą bezwzględnością] wszelkich innych dążeń, pragnień i uczuć poza istotnie [?] z pragnieniem centrfalnym]: posuwać się najszybciej wprzód. Czas kuracji nerwów, wzmacniania mię­ śni, techniki nauki. [??] najbardziej pogodny i miły. Nic się nie dzieje, nic mnie nie może wyruszyć z równowagi (wzmacniać nerwy tę drugą nic mnie nie jest w stanie wzru­ szyć, rozdrażnić, byczy spokój i pewność. Stan nerwów a specjalnie ich drażliwość bfardzo] zależy od nastroju w któryśmy się wmontowali, a który jest w pewnych grani- 99 �each dowolny). Dalej zachować kompl[etną] czystość we­ wnętrzną]. Nie będzie gazety ni książki żadnej - ani nigdzie nie bujać myślą, chyba twórczo. Naukę traktować absolut­ nie] tylko jako materiał do wyrabiania sobie metody. Mię­ śnie: system: gimnfastyki] zastosowanie; zdanie sobie spra­ wy jak dalece zajść mogę. Czarna praca. - Czy nie byłoby skuteczniej używać we­ wnętrznego] przepracowania danej kwestii, niż prostych roz­ kazów? Odp[owiedź]: 1°. Wrodzfonych], fizjologicznych] rzeczy nie przezwyciężysz wewn[ętrznie] (np. erotyki, apety­ tów fizjologicznych] w ogóle). Otóż może że i nie. Np. obe­ cnie mój stosunek do źródeł bezpośrednich] dysfrakcji (o" pewnych małych). W ogóle pop[ędu] pł[ciowego] nie przezwyciężę ale mogę go w sobie zgnębić na pewien czas i w pewnych okolicznościach. A więc przezwyciężyć to kompl[etnie] wewn[ętrznie]! Zobaczymy skutek! Kryterium przezwyciężania] w uczuciowych reakcjach na myśli. 17/4. Wczoraj spacer na montana de la Buna. Wchodzę powoli. [?] chwile silniejsze staram się wyzyskać dla czerpania bodź­ ców. Jestem jeszcze dość daleki od czystości wewnętrznej]. Jeszcze pewna tra[?]. Obecnie [?] mój stos[unek] akt[ualny] do snobizmu, pieniędzy, środków materialnych w ogóle. Z jednej strony tytuł, powodzenie, pieniądze - z drugiej nę­ dza, przykucie do miejsca, szarzyzna życia i dekoracyi. Świe­ żość ciepłego, letniego poranku. Łagodny powiew wiatru się budzi, odżywa, oddycha, tysiąc objetnic ciśnie się z każdej kropli rosy [?] motyli i świergot ptaków. {Beznadziejna roz­ pacz pustki - nie ma gdzie przyjąć tych radosnych gości, tych zwiastunów życia}. Coś jakby [?] fala wzbiera. Gdzie ją [?] ? Mądrość zapuszcza swe macki z [?] spokojem i stalowy [??] w głąb - tam gdzie [???]. 18/11. [powinno być IV] Piękny dzień. Gimn[astyka]. Umacniam się. „Odczuwam potrzebę twardej, niewzruszonej podstawy pod pracę myślo­ wą. Chwila, w której wprost pożądam ciężaru brzemienia. Opanowywanie, przezwyciężanie to długa ciężka praca róż­ niczkowa, konieczną jednak do niej podstawą wewn[ętrzną] jest prze[?] kwestyi: Np. obecnie dość ogólnikowe, raczej intuicyjnie] odczute hasło na pustyni.-1. konkretyzacja: usu­ nąć z życia wszelkie dystrakcje, wszelki wrażeniowy materyał [?] wszelkich kojarzeń. {To co można by nazwać matferiałem] żyć[iowym] posiada pewne cechy - nie są to wrażenia ani myśli: chodzi tu o to co posiada pewną cechę kierunkowości (appetitive Reihe), uczucie, wzruszenie, apetyt. Otóż dla mnie obecnie to zabarwienie powinno się [?????]. 2. Konkretyzacja: Zarejestrowanie faktów, które mogą w obecnym stanie rzeczy wkraczać jako materjał życiowy w moją psych[ikę]: a), warunki bezp[ośredniego] otoczenia i życia, fj). możliwe [?] z zewnątrz (święta majowe, wyciecz­ ki, listy, gazety, książki) te rzeczy można częściowo całkiem wykluczyć (np. narkotyki z zabawy), resztą zaś należy pokie­ rować w sposób, aby nie mogły niczem istotnem [?] pobruździć od a). Tu wchodzą kojarzenia t.zn. g[?] z przeszłości. Sztuka opanowania ich. Analiza; Człon rozpoczynający; albo jakieś wrażenia albo jakieś znienacka występujące przypo­ mnienie. Szereg kojarzeniowy po pewnej linii kierunkowej. 19/IV Wczoraj pracuję nad umożliwieniem konkrfetnej] nauki z ołówkiem w ręku. Hasło: chcąc się posuwać najszybciej w opanowywaniu materjału należy iść żółwim krokiem grun­ 100 townego i konkretnego odrabiania i pamięciowego przyswaja­ nia szczegółów. Przy płodzeniu pomysłów należy stworzyć sobie jak najpomyślniejsze warunki: kompletny spokój ze­ wnętrzny]; aby można dać nerwom maximum pobudliwości. Przy pracy czarnej należy przyzwyczajać się do choćby naj­ gorszych warunków. Wczoraj rano i po obiedzie walczę z roz­ drażnieniem, które mnie opada skoro się wezmę do nauki. Er­ go schemat przyswajania: 1°. Odrobienie (matem[atyka] z ołówkiem w ręku; inne rzeczy dokładne powtórzenie). Przez to ćwiczę się od razu w sposobie ukonkretniania pomysłu. 2°. Subtelna analiza pojęciowa (z przykrytą głową w komplet­ nym] spokoju lub w stimmungu [niem. nastroju] odpowie­ dnim). 3°. Pamięciowe przyswojenie (spisanie?). Schemat rozwiązywania: 1°. Przemyślenie subtelne]. 2°. Odrobienie z ołówkiem w ręku (w matem[atyce] jak i w innych przedmio­ tach). Postanawiam inaczej się obecnie nie uczyć! 207IV Wczoraj: kąpiel słoneczna nieźle. Zmęczenie. Potem tro­ chę geom[etrii]; [??]. Obiad; Obżeram się. Ciężkość. Robię f[unkcje] analityczne] ale mi nie bardzo idą. Męczę się nad {u,, u } . Idę do castello z Mamą: Nie odpoczywam ciągle idealnie. Nie apeluję do przyrody, spokoju, samotności. Wra­ cając z kąpieli opanowuje mnie znowuż rozp[aczliwe] poczu­ cie, że najsilniejsze odczucie życia daje materjalna władza. Stawiam sobie pytanie czy ja miałbym dosyć indywidual­ nych] sił aby dźwigać brzemię - olbrzymi trud jaki jest połą­ czony. Otóż nie. Nie mam tej władzy wewnfętrznej] która jest nieodzownym warunkiem tamtej. Co do pracy umysłowej za­ uważyłem (przy kąpieli) że myślę w sposób niezmiernie roz­ rzutny, mam tendencje do myślenia wyobrażeniami nie sym­ bolami (np. twierdzenie] Stokesa wyobrażone geometrycz­ nie] jest znacznie trudniejszem niż postawione analitycznie). Z drugiej strony do pracy twórczej nieodzownem jest myśle­ nie wyobrażeniami. Główny moment zmęczenia leży poza tern w zdenerwowaniu towarzyszącem niższym „ubocznym produktom" pracy umysłowej; niecierpliwienie się, rżnięcie na oślep. Odrabiam f[unkcje] analityczne] z ołówkiem po­ woli, dociągając do końca konsekwencje] z pomysłów i do­ bierając się do podstawy niejasności i wątpliwości. 2 21/IV. Wczoraj. Dzień pochmurny, deszczowy. Rano uczę się, gimnastykuję na przemiany. Nie tracę wiele czasu. Po obie­ dzie [???]. Idę do miasta, droga nieźle. W mieście też nie naj­ gorzej ale za dużo jeszcze kumam się z branżą. Powrót dość spokojny - staram się nie męczyć. Przystaję pod ryskami. Zdziebło strachu. Wiesz na pewno że [???] niedowierzaniem. Ein Wink w kierunku stosunku [?] do różnych rzeczy w których wiedza stoi w sprzeczności z „głosem ciała". W by­ czym usposobieniu więc do zadań. Z całym spokojem, bez przegrzania mózgu. 1°. Zadfanie] z oporami zasadniczymi. 22/IV. Wczoraj. Uczę się dość intensywnie i gimn[astykuję] tak­ że przed obiadem] i wieczór jestem trochę zmęczfony]. Ob­ żeram się co mnie obezwładnia. Z listy spraw: lekka kongestfia]: - Chodzi o to ażeby nie utonąć w pr[acy] na­ ukowej]: bo to przerwie nić ulotną, która mnie z tern łączy. - Równoczesna praca fiz[yczna] i psychiczna] najbar­ dziej atakuje serce. Dlatego też powinienem powoli posuwać się naprzód. To co najbardziej męczy serce - to nie ciągłe na­ tężenie i praca ale gwałtowne wysiłki i wstrząśnienia - takie jakie towarzyszą zabawie - silnym nieopanowanym wraże- �niom - zwłaszcza w dziedzinie „ochłapów". Te raczej usu­ nąć. Nawet w chwilach kompletnego] zmęczenia i wyczer­ pania mieć zawsze dość siły na to zasadnicze Me, nie zejdę ani na chwilę z drogi. - Chodzi o wprowadzenie ciągłości w pracę. Ergo: ogra­ niczyć się do ffunkcji] analitycznych], twierdzenia] Tayl[ora] i Mechfaniki]. 23/IV. Stawiam zasadnicze] życiowe pytanie: Co robić? Dane: Jasna znajomość miary mojej energii. Ile jestem w stanie pra­ cować w pewnym określonym kierunku. W kwestyi, która mnie w danej chwili nie interesuje do której się zmuszam. Np. obecnie praca matemfatyczna] odrabiana według planu z góry, sztywno nałożonego. - Życie chce dzieł, czynów. Po­ trzebna ręka trwała - uzbrojona. Obecnie chce pracować twardo. Ogólna dyrektywa: Zbadać czy będę w stanie wciągnąć się w pracę naukową, ścisłego myślenia. Na tern zmierzyć moją wydajność w ogóle. Mam wrażenie że obecnie jestem zupełnie zrównoważony, że wolę moją przerzuciłem już kom­ pletnie na jedną stronę. Nie będę się spieszył. Będę tylko do­ kładnie i sumiennie spełniał postawione sobie zadania. Ramy (ujmujące w swoim zakresie życie moje z bezwzględną punk­ tualnością). Spać o 9=tej, wstać o 6=tej. Gimnastyka 3 razy dziennie. Matem[atyka]: (aż do zmęczenia) maximum godzi­ na przed śniadaniem. 26/IV. Teraz stoję nad inną przepaścią: Choć wszedłem w pracę umysłową; pragnę pracować nad nerwami i wprost czuję że ży­ cie wewnętrzne jest ponad moje siły. Chwilami mam wrażenie jakbym miał gwóźdź [???]. Dylemat: albo sfilistrzeję albo? Po­ trzeba szukania nowych dróg myślowej pracy. Matematyka stała się dla mnie wprost nieznośną. Z drugiej strony znowuż nie znajduję się obecnie w fazie porządnej usystematyzowanej pracy. Mam jednak pewną skłonność do anachoretyzmu, do pozostawania samemu ze sobą. Zadanie: Ogólnie wziąć na oko swe odniesienia życiowe samemu wobec siebie i dla siebie po­ stawić jeszcze wartościowanie. Co mnie pchało i przykuwało do duchowego podnoszenia się, posuwania się naprzód. Dalej. Konkretnie: Przypomnieć sobie system pracy który był uwień­ czony względnem powodzeniem (tuż przed karnawałem). Analiza mojego odnoszenia się do pracy i do przeszkód pracy. Nie miałem dostatecznej ascezy, ani dostatecznej obo­ jętności na momenty niemiłe w mej pracy. Poza tern pozwa­ lałem sobie na ślepe, bezplanowe „ataki" na trudne do zdoby­ cia pozycje. Otóż: 1°. Pracując wśród oporów powinienem wiedzieć, że nie wolno mi wymagać od siebie wydatków (Le­ istung [niem. wydajność]) maximum, przy których koniecz­ nem jest zupełne uwolnienie nerwów od przymusu i skrępo­ wania - które znowuż jest koniecznem wówczas kiedy się opanowuje opory. {[???] W drogę! Inie zbaczać już więcej!}. Obecnie inflagranti łapię nastrój jaki powinienem mieć przy pracy wśród oporów. Pracy czarnej, uczenia się, wbijania wzorów w pamięć, zdobywania rzemieślniczej techniki. Pra­ cę istotną, przezwyciężanie oporów pojęciowych odłożyć do chwil kompletnej swobody nerwów. Ogólny schemat pracy. {Np. obecnie zadaję sobie: zadania z prostej i koła oraz teorję stożkowych} Zadanie i punkty istotnego (filozoficznego]) ujęcia przemyśliwać w idealnych warunkach, leżąc w łóżku chociażby - jakkolwiek należałoby dążyć do emancypacyi. Przepracowanie przy stoliku, z ołówkiem w ręku. Powtarzać i nie szczędzić sobie czarnej pracy. Nie dopuszczać absolut­ nie do przemęczenia. Swoboda. Jestem jakby przywalony ciężarem wiszących nade mną ewentualności. Chciałbym się uchylić, uciec. Nie mogę. Konieczność: musisz obecnie wy­ tężyć wszystkie siły. Znajdujesz się w idealnych warunkach zewn[ętrznych]: chodzi o stworzenie w sobie równie ideal­ nych warunków. Na ten krótki czas próby ostatecznej powi­ nienem się kompletnie zrzec wszelkich „ochłapów". Wejście w ascezę dopiero umożliwi mi owocną pracę. Spacer. Robię plan i postanowienie (znów potworny wy­ siłek i zmęczenie, ból [?]). Ogłupiały odpoczywam. Idę po­ woli (trochę wpadając w kojarzenia). Kordony, rośliny [?]. Siedzę na erze. Przede mną morze szerokie, ciemne, kawałek żółtawego nieba. [?] Chwila cierpienia: cóż znajdę dla siebie. 8 Maja. Odczułem wczoraj wracając z miasta że powodem pew­ nych ujemnych, rozpaczliwych stanów jest to że nie postępu­ ję w systemie t.zn. że treścią mojego przeżywania się nie jest przyspieszenie. W ostatnich czasach porobiłem pewne postę­ py pracując bez wyraźnego poczucia i [?]domienia. - Było nawet mojem hasłem: wyłącznie do czynów. Pracowałem niezgorzej, robiłem gimnfastykę] i byłem dosyć wyzwolony. Ten jeden krok jednakowoż był raczej niezbędny. 19 Maja. Wycieczka na banię: ożywiła mnie. Widocznie potrzebuję od czasu do czasu pewnych wrażeń. Wracając z cumbry i ja­ dąc koło pino de la Vorgena odczułem pewną ołowiankę w duszy. Po prostu bezp[ośrednie] dążenie do brania głębiej życia. Zmora chęci rozpraszających, prostytuujących. Pra­ gnienie wzmocnienia natychmiastowego siły fizycznej i isto­ ty [?]. Przeżycia na jasnych, upalnych stokach cumbry. Wczoraj po długim wyspaniu się kąpiel słon[eczna] i [?]. Godzina nauki i po obiedzie lekka praca umysłowa. Potem idę pod górę. [?] W gaju palmowym spokój, odczucie głębo­ kie chwili. „Postanawiam tak pokierować biegiem mego ży­ cia ażeby popłynęło spokojnym równym strumieniem. Aby siła spadku nie[??] Pracę należy wybrać tak aby odpowiada­ ła mym skłonnościom. Później porównuje w myśli dzieła Go­ ethego i N[?]. Czuję całą olbrzymią różnicę respektu jakim mnie napełnia dzieło jednego w porównaniu z drugiem. Jestem zupełnie sam. Nie mogę znikąd szukać pomocy i pobudki - [??] czerpać prawie z jednego źródła. Sam powi­ nienem być inicjatorem walk oraz świadkiem klęsk i triumfów - Jak ich mało! Koniecznie zdobyć się znowuż na siłę na zdol­ ność spokojnego cierpienia - zadawania sobie razów. [??]. Dalej: nie uzależniać powodzenia w tej [?] jedynej sprawie, od powodzenia w kwestyach naukowych. Z drugiej strony chodzi mi o uzyskanie gibkości fizfycznej] i psychicznej]: czyż jest lepszy ku temu środek jak matematyka? W nauce powrócić do dawnego systemu. 1°. Zdobywanie rzeczy nowych (np. ob[szaru] mechaniki) drogą og[ólno] filozoficzną] wglądania i kolejnego ukierunkowania] w analitfyczną] formę. 2°. Zada­ nia odrabiane porządnie: anal[iza] z jasnym uświadomie­ niem] sobie braków i przypomnieniem odpfowiednich] teoryi. Zbudować w sobie jako podstawę: zdolność wykonywania rozkazów wbrew chwilowym zachciankom - zdolność zada­ wania sobie cierpień. Przychodzi mi na myśl: Może ja potrze­ buję koniecznie do życia elementów artystycznych], uczu­ ciowych? Może zmuszanie się do ograniczania się w ciasne tryby logicznej maszyny musi sprowadzać całemu myśleniu, wewnętrznemu odnoszeniu się do świata pragnę nadać zupeł­ nie odmienny charakter. Rozwinąć to co mnie się wydaje pięknem: spokój, siłę, dążenie prosto do celu, panowanie, 101 �ciągłość. Wyplenić: próżność, schlebianie apetytom w marze­ niach, fałszywe wartościowanie, tchórzostwo. 21/V. Mam w tej chwili podpisać pakt ze samym sobą. Pakt, w którym przedmiotem targu jest przyszłość moja - przebieg dalszego mego życia: Nie ma sensu stawiać sobie zbyt szero­ kich planów. Znam moje siły. Przynajmniej zdaje mi się że potrafię je obecnie znacznie lepiej ocenić. Wiem że w daw­ niejszych zamiarach i marzeniach było przede wszystkim zbyt dużo marzycielstwa po prostu t.zn. brałem li tylko moż­ liwie najlepsze strony danej ewentualności pod uwagę - nie licząc się bynajmniej z tern jakie są warunki powodzenia cze­ go. Czy to powodzenie ode mnie wymagało. Czytam dawny dziennik: Materjał. 1. post[anowienie]: Radosne, spokojne, pełne przeżywanie. Wniosek: nie zamordowywać się pracą ponad siły i pracą przeciwną naturalnym skłonnościom. 2. postano­ wienie] Dążenie naprzód do rozwijania w kierunku zwiększe­ nia hartu, woli oraz podnoszenia Leistungsfähigkeit [niem. wydajność pracy] intelektualnej. Wniosek. Ażeby pogodzić to z poprz[ednim] postanowieniem]: należałoby zachowując ciągle kompletnie zrównoważony stan duszy wciągać się po­ woli, systematycznie w pracę wzmacniającą, wzbogacającą. Z umiejętnością zastosować stworzony raczej naszkicowany dopiero system racjonalnego podchodzenia do trudności po­ jęciowych. Warunek: odrzucenia ambicyi i innych względów nieistotnych z projektów życiowych. Problem. Czy właśnie zmienianie siebie samego, przetwa­ rzanie się wewnętrzne nie jest istotą mojej twórczości? (ad. „naturalne skłonności i zdolności""). [?] Wprowadzić ład w życie. Zrównoważenie - nie prze­ ciągać. Życie z praktycznego] punktu widzenia: warunki umożliwiające pracę. Zdobyć nieodzowne warunki higienicz­ ne. Przezwyciężyć lenistwo i niedołęstwo. Życie nie może iść tak dalej. Mam wrażenie że potrafię obecnie wprowadzić re­ gime pewnej energii. Uporządkuję pokój i usystematyzuję życie. Skandal żebym ja nie mógł żyjąc sam żyć inaczej jak świnia w chlewie! Wejdę w system. Będę pisał dziennik. Dwa kroki. Pierwszy uwolnić się od szamoczącej ręki przypadku i od brnięcia w grząskim błocie [?]; wejść w życie twórcze, w którem każda chwila jest moja: zrodzona, podyk­ towana lub unicestwiona. Wszystko jedno czy życie to odby­ wa się w celi klasztornej czy na jarmarku byle było mojem. Je­ śli nie masz dość sił aby przestać rolę na jarmarku miej dość odwagi aby zamurować się w celi. Krok drugi: Do celi przyczołgał się [???] dlaczego? [?] na to pytanie prac miara in­ dywidualna]. Potem drugi moment skręcający: [???] Silnym ruchem wydzieram się i idę na swoją drogę. Po pewnym cza­ sie zaczynam czuć zimno; budzi się nie dająca się opanować tęsknota za życiem. Puszczam się w [?] it.d. Życie całkiem [?] życie w świetle księżycowem jest tak [?????]. Zadania: Wiel­ kie usprawiedliwienie: siebie przed sobą, życia przed sobą. [na końcu zeszytu, pisane od tyłu różne zapiski m. in. nastę­ pujący fragment:] Podróż (materjał surowy) Ostatniego dnia baile. Apatia, spłycenie. Szukanie taniej rozrywki, nawet bez gruntownej poezji życia. Brak jakichkol­ wiek głębszych instynktów. [?] z Juanem do Sances. Zadanie się z Perez Anreą. Wycieczki łódką [??] w ogródku. Nawet na rozpacz mnie nie stać. - Ostatni dzień: Rano idę nad morze, parę zdjęć. Obiad. Po obiedzie ofiarowanie prezentów, przy­ chodzi Alejo Mori [???] Schodzą(?) się powoli. Taniec. Ogłu­ pienie. Nie zdaję sobie sprawy [?] dominantę (który postuluje jak [???] Jazda łódką do miasta). Plotki o rodzinie Medjanerów. W łódce i na statku. Z wielką miłością i rozczuleniem oglądam po raz ostatni szczegóły owej dekoracji risco, zagłę­ bienie Calderity, szosę, roboty w porcie. Na statku patrzę na Brenię. Chwyta mnie żal. Chmury szerokie i nisko zwisają. Przejeżdżam koło Brenii. Żal za życiem, które tam spędziłem. [??] Beznadziejny smutek pytania: w imię czego porzucasz to życie spokojne i pogodne? Brzegi przesuwają się. Schodki, nasz dom. Nie mogę przyglądać się [?] stację nasi ludzie i między niemi przejazd. Las Salina, risco alto. Strome buje za Maro; stożki [?] kamienne nad brzegiem morza. Od pewnej wysokości przykryte chmurami. Wychyla się Fuencaliente. Schodzę na dół. Chmury się kończą. Pogoda, na pokładzie rozmawiam z Cafaggim. Zbliża się Pierro. Patrzę na północne brzegi. Oczekiwanie świątecznego popołudnia. Strome suche brzegi. Jazda pod górę; widok brzegów morskich. [?] z dołu przedstawia się ślicznie, domki rozrzucone ze szczytu [?] zwężającego się ku górze. Ulice brzydkie, domy nowe i bez stylu. Idę aż za miasteczko (chłód i wiatr przejmujący) na sto­ ku znowuż tęsknota. [?] świątecznie; popołudnie. Ponad błę­ kitem spokojnego morza wzrok biegnie z ciężką duszą ku Pal­ mie. Tam jest Pedra. Na [?] przed się Pizo Gonem brzydka żółta bez eleganckiego[?] jaki ma od północy. Zapoznaję się z Santiagiem. Obiad z Andaluzyjczykiem. (Przekleństwa). Wspomnienia po Dołkowskim. Z kasyna. Groteskowość balu. Fatalna noc. Rano jadę naszą drogą. Rozgowory z [?]. Ładny widok z góry. W porcie [?] się z lotu hołoty. Lekka choroba morska. Gomera od południa (nieładna). Villa. PRZYPISY do wstępu: 1 Pomijam tutaj problem recepcji A Diary in the Strict Sense oj the Term, Routlege and Kegan Paul 1967, czyli opublikowanych dzienników z okresu badań terenowych, w antropologii zachodniej. Tematowi temu poświęcę więcej miejsca na późniejszym etapie opracowania dzienników. Malinowski miał okazję zetknąć się z psychoanalizą w Zakopanem przez Witkacego, który odwiedzał często doktora Karola Beauraina, pierwszego polskiego freudystę. Ale jeżeli nawet tak było, nie wywarła ona wtedy na młodego uczonego żadnego wrażenia, gdzyż brak na ten temat jakichkolwiek wzmianek w jego pismach. Najprawdopodobniej zapoznał się z dziełami Freuda dopiero podczas swych badań na Trobriandach, dokąd mu je mógł przysłać np. prof. Seligman, z którym utrzymy2 wał bliskie kontakty naukowe. Malinowski początkowo bardzo się zafascynował psychoanalizą, by j ą jednak w końcu, gruntownie skrytykowawszy, odrzucie". Patrz poniższe dzienniki. Patrz B. Malinowski, A Diary in the Strict Sense ofthe Term, op. cit. Patrz H. Wayne, The Story ofa Marriage, Routlege 1996, tłumaczone we fragmentach w dwóch ostatnich numerach „Kontekstów", List ten pochodzi z opracowanego przeze mnie zbioru zawartego w tomie Antropologia Społeczna Bronisława Malinowskiego, pod red. A. K. Palucha i M . Flis, Warszawa 1985, s. 200. List w posiadaniu syna prof. Jerzego Litwiniszyna, któremu serdecznie dziękuję za jego udostępnienie. 3 4 5 6 7 PRZYPISY do zeszytu I : ' Tadeusz Szymberski, poeta i dramaturg, przyjaciel Malinowskiego i Witkacego, szerzej na jego temat w następnym „odcinku" dzienników. Odwołuje się tutaj prawdopodobnie do wcześniejszego dziennika, który się nie zachował. Wydaje się, że Malinowski nadawał dość szerokie znaczenie terminowi „narkotyki", jako czegoś co otumania, mogła to być np. muzyka. 2 3 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c40b3aeeebfe1f50aa9a458d05525a.pdf bb9fd0daf0c3609c574f692c74e36796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2489 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, D z i e n n i k i 1908-1913 Po powrocie z Wysp Kanaryjskich, w jesieni 1908 roku święcił Malinowski swój tryumf naukowy, mianowicie otrzyma! zgodę na promocję „sub auspiciis Imperatoris", czyli pod auspicjami Cesarza. Było to najwyższe wyróżnienie dla doktoranta, a Senat Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego mógł w ciągu roku występować z jednym wnioskiem o taką promocję. Zgodę na nią wyrażał osobiście Franci­ szek Józef I . Z prywatnej kasy cesarza pokrywano wszelkie opłaty z tytułu rygorozów i dyplomu oraz fundowano pierścień , który kan­ dydat otrzymywał podczas uroczystości. A oto jak ona wyglądała: „Program promocyi sub auspiciis Imperatoris BRONISŁAWA M A ­ LINOWSKIEGO na doktora filozofii, dnia 7 listopada 1908 roku, o godzinie 12 w południe. 1) O godzinie wpół do 12-tej przed południem zbiorą się Członkowie Senatu Akademickiego, oraz profesorowie Uniwersytetu Ja­ giellońskiego w sali posiedzeń Senatu Akad., zkąd, poprzedzeni berłami rektorskiemi i wydziałowemi, udadzą się do Auli (...), - wre­ szcie Rector Magnificus. (Tuż za Rektorem niesione będą berła rektorskie, berła wydziałowe zaś rozpoczną cały pochód) Przyszedłszy na salę zajmą wszyscy miejsca dla nich przygotowane. (Członkowie Senatu zajmą fotele z napisami dla nich przeznaczone po prawej stronie JWP Delegata; Profesorowie i docenci z wydzia­ łu teologicznego i lekarskiego krzesła po lewej, Profesorowie i docenci z wydziału prawniczego i filozoficznego krzesła po prawej stro­ nie katedry) 2) Za nadejściem JW. Pana Delegata, wyjdą na jego spotkanie do drzwi sali Rektor Magnf. i Dziekan wydziału filozoficznego po­ przedzeni berłami rektorskiemi. JW. Pan Delegat zajmie wraz z towarzyszącym mu urzędnikiem c.k. Starostwa przygotowane dla nich miejsca. 3) W chwili gdy Rektor Magnf. wyjdzie na powitanie JW. Pana Delegata, udadzą się dwa berła po kandydata i wprowadzą go rów­ nocześnie do sali. (Muzyka fanfary). 4) Dziekan Wydziału filozoficznego w krótkiem przemówieniu przedstawi następnie kandydata JW. Panu Delegatowi, Rektorowi i Senatowi akademickiemu oraz zgromadzonym Profesorom Uniwersytetu i zaprosi Rektora, aby wydał polecenie do odbycia promo­ cyi. 5) Przemówienie Rektora - kończące się trzykrotnym okrzykiem na cześć NPana. Muzyka odegra „Hymn ludowy", którego wszy­ scy obecni wysłuchają stojąc. 6) Przemówienie kandydata kończące się prośbą o promocyę. 7) Pozwolenie Rektora na promocyę z wezwaniem do Promotora, by jej dokonał. 1 103 �8) Promotor odczytuję rotę. Podczas przysięgi wszyscy z miejsc powstają; bedele skrzyżują berła. Przy ostatnich słowach wręczy Promotor kandydatowi dyplom i po stosownem przemówieniu przedstawi go następnie JW. Panu Delegatowi jako nowo kreowanego Doktorafilozofii.(Muzyka fanfary). 9) Przemówienie JW. Pana Delegata i wręczenie upominku od Jego ces. i król. Apost. Mości. 10) Poczem kandydat zbliży się naprzód do Magnificencyi Rektora, następnie do Dziekana i Promotora, oraz do innych Profeso­ rów dla odebrania gratulacyj. 11) Zakończenie uroczystości podpisaniem aktu promocyi przez JW. Pana Delegata, Magnf. Rektora, Dziekana i Promotora. 12) Odchodzącego JW. Pana Delegata pożegna Rektor Magnf. i Dziekan Wydziału filozoficznego, odprowadzając go z berłami, po­ czem w tym samym porządku jak przy rozpoczęciu opuszczą wszyscy salę. Zaraz za berłami wydziałowemi postępować będzie JP. Dr. 2 Bronisław Malinowski." I jak Krakowianie mają nie kochać Franciszka Józefa, skoro z całego tego splendoru zostały nam tylko berła? Sam Malinowski wszakże nie wydawał się, przynajmniej sądząc z lektury dziennika, zbytnio przejęty tą nadzwyczajną uroczystością. Tym co rzeczywi­ ście zaprzątało jego uwagę był niezbyt szczęśliwy romans z Felicją Ciszewską, żoną pianisty i dyrygenta Karola Szustera, postaci zna­ nej i popularnej w kołach krakowskich i warszawskich. Na trop tego romansu natrafiłam w pamiętniku Heleny Czerwijowskiej, mło­ dej osoby rodem z Podola, która wtedy rozpoczynała studia w Krakowie. Przebywając w kręgach artystycznych, zaprzyjaźniła się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, którego obdarzy później głębszym uczuciem. Nieobojętny jej stanie się i Malinowski. Na razie jednak w swym pamiętniku pisze: „Dużo się uczę w tym okresie, chodzę na wykłady, niezupełnie sobie daję radę ze swą pracą, w czym zaproponował mi pomoc jeden z młodych, wyjątkowo zdolnych filozofów. Propozycję przyjęłam z wdzięcznością. Po paru wizytach młodego filozofa zauważyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięknej żonie muzyka, którą u mnie widuje (...) Mło­ dy filozof jest tak nieszczęśliwy i z taką szczerością przyznaje się do wszystkiego, że nie mogę się zdobyć na odejście od tych ludzi, a przy tym wiele rzeczy nie rozumiem i dla filozofa zaczynam mieć sympatię dużą. Na szczęście tak się złożyło, że piękna dama mu­ siała wyjechać do Warszawy, a filozof na dalsze studia do Lipska" . Musieli jednak ze sobą korespondować, gdyż na odwrocie następ­ nego zeszytu swojego dziennika Malinowski zanotował jej adres . Po uroczystej promocji nowy doktor wydał wspaniałe przyjęcie, na które zaproszeni byli min. jego przyjaciele. Jeden z nich - Wit­ kacy, zdaniem znawczyni jego twórczości Anny Micińskiej , opisał je w swej młodzieńczej powieści 622 upadki Bunga. Oprócz same­ go Malinowskiego (książę Edgar Nevermore) i jego matki (księżna), odnajdujemy tam także: Tadeusza Szymberskiego (Tymbeusz), Tadeusza Miciriskiego (Mag Childeryk), Tadeusza Nalepińskiego (Teodor Buchaj), Helenę Czerwijowską (księżniczka Keszkeszydze) oraz Karola Szustera z żoną Felicją (muzyk Bałwanów z żoną Fenixana). Skorzystajmy więc z tej niezwykłej sposobności i popatrz­ my się na to środowisko i na tę sytuację oczami Witkacego: „ - Mój Bungusiu - rzekł książę wesoło i spiesznie, ale z pewnym zdenerwowaniem - cudownie się składa, żeś dziś przyjechał. Mo­ ja mama daje dziś bal, na którym będzie takie towarzystwo, jakiego pałac Birnam, od czasu jak stoi, nie widział. Dostałem carte blan­ che od księżnej mamy na wprowadzenie gości. - Książę był jakiś dziwnie podniecony. Stracił trochę dawną maskę i zdawał się być z lekka podpity.(...) Kiedy wchodził, gości było jeszcze niewiele. W salonie, przylegającym do wielkiej sali, siedziała na kanapie księżna będąca typem wielkiej damy i matrony polskiej. Usta miała podobne do Edgara, tylko dolna warga, bardziej wysunięta naprzód, wyrażała niezmier­ ną pogardę i lekceważenie. Za młodu musiała być podobna do którejś z córek Filipa IV. Poza tym miała w sobie pewną specjalną do­ stojność i smutek kobiet, które przeżyły rok sześćdziesiąty trzeci.(...) Oprócz księżnej znajdował się w salonie Bałwanów, znakomity pianista i kompozytor, z żoną Fenixana; gruzińska księżniczka Ke­ szkeszydze; Tymbeusz w pożyczonym od Tengera fraku o za krótkich spodniach; (...) Edgar promieniejący uśmiechem, podczas gdy oczy miał tak złe, że sam Belzebub nie znósłby jego spojrzenia. Kilku dość jeszcze szczeniakowatych bubków z najwyższej arystokra­ cji błąkało się po salonie, obmyślając plan dzisiejszej kampanii. Tymbeusz bawił z zupełną swobodą księżnę, która słuchała go uważ­ nie, mówiąc od czasu do czasu: 'tak', mimo że nie rozumiała literalnie ani słowa. Edgar rozmawiał na uboczu z Fenixana. Księżna rzu­ cała na nich od czasu do czasu badawcze spojrzenie, ale au fond pewna była syna, bo wracała zaraz do zgłębiania Tymbeuszowych ta­ jemnic. Gruzińska księżniczka siedziała obok księżnej przysłuchując się wykładowi Tymbeusza. (...) Bałwanów tłomaczył coś jedne­ mu z bubków, włażąc nań formalnie całym ciałem. Był to człowiek gruby, ale kształtny. Miał byczy kark i głowę rzymskiego cezara. Twarz jego była syntezą kilku niemieckich muzyków z osiemnastego wieku. (...) Poloneza prowadził z księżną Mag Childeryk, który nadszedł w ostatniej chwili przed początkiem balu. Przy kolacji Edgar, podpi­ ty już porządnie, bo od samego rana, i wściekły, że musi siedzieć obok jakiejś starej hrabiny, syknął do Bunga siedzącego naprzeciw z Fenixana: - Mój stosunek do ciebie komplikuje się coraz bardziej, drogi Bungo. (...) Ale Fenixana była roztargniona i z niepokojem patrzyła na męża, który pod wpływem zazdrości i alkoholu zaczynał przechodzić powoli w kolor siny. Pod koniec balu, o godzinie szóstej rano, kiedy orkiestra urżnęła się tak, że niezdolna już była do dalszego funk­ cjonowania, uproszono Bałwanowa, aby wykonał w szkicu fortepianowym swój symfoniczny poemat pt. Książa niezłomny. Po czym księżna poprosiła go jeszcze o walca. Bałwanów nie mógł odmówić i zgrzytając zębami zaczął grać walca z Rozwódki. (...) Na kanapie siedział Bałwanów bez kołnierzyka i pił chartreuse, trącając się kieliszkiem z Buchajem. Właśnie wypili bruderszaft. - Bo wi pan, panie Teodorze, Wagner nie rozumiał znaczenia waltorni dla... - zaczął Bałwanów. - Mów mi 'ty', ty stary Bałwanie - przerwał Buhaj. - Twoja żona jest kułtyzana, tu jest tłójkąt. Ja muszę moje bebechy otworzyć, jak się upiję. Ja jestem szczeły chłop, ty stały skułczybyku - mówił coraz czulszym głosem, opierając głowę o wygorsowaną pierś Bał­ wanowa. - Tak, panie Buchaj, ale pańskie bebechy śmierdzą - przerwał mu Nevermore, który zajęty dotąd rozmową z Fenixana w drugim końcu salonu, posłyszał był ostatnie zdanie. Pierwszy raz w życiu Edgar użył tak okropnego słowa. Fenixana wzdrygnęła się całym ciałem i spojrzała na księcia z uwielbieniem. Lubiła bowiem wyrazy proste a dobitne. Tak skończył się pierwszy i ostatni bal wszechstanów w pałacu Birnam" . Po dwóch tygodniach od tych wydarzeń, czyli około 20.XI.1908 r. był już Malinowski w Lipsku, gdzie kontynuował swe zaintere­ sowania naukami ścisłymi: fizyką i chemią, koncentrując się wszakże na termodynamice. Studiował także inne dziedziny, np. psycho­ logię u Wilhelma Wundta i ekonomię u Karla Biichera. Chodził na wykłady, pracował w laboratorium i bibliotece. Jednak, co ciągle 3 4 5 6 104 �sam podkres'la, brak mu systematyczności i rzetelnos'ci. Można odnieść wrażenie, że mimo swego w tym względzie przekonania, nie znalazł jeszcze dziedziny nauki, której by się bez reszty poświęcił. Na wiosnę 1909 roku poznaje Malinowski kobietę, która wywarła wielki wpływ na jego życie, nie tyle może swymi walorami in­ dywidualnymi, co faktem, że to za nią właśnie pojechał do Londynu, zaczął studiować socjologię i w efekcie z Anglią związał swoje życie i karierę naukową . „Była to panna Annie Brunton z Afryki Południowej, znacznie od niego starsza, bez wyższego wykształce­ nia, pianistka, która przebywała w Lipsku dla dalszych studiów" . Annie pewnie także stymulowała wcześniejsze zainteresowania Malinowskiego muzyką i sztuką. Dziennik daje świadectwo jego stosunku do tych form wypowiedzi artystycznej. Nie traktował ich jak zwykły widz czy słuchacz, jako źródło doznań estetycznych, ale jak krytyk lub raczej teoretyk, ktoś kto słucha i ogląda zawodowo. Na koncerty przychodził z partyturą i zamiast słuchać muzyki, śle­ dził jej treść. Było w tym sporo snobizmu, do czego się sam przyznawał, ale i pogłębiony, bardziej wymagający stosunek do sztuki, podejście intelektualne, szukanie „praw harmonii formy oraz rytmu". Dziennik ten był pisany już po przyjeździe do Lipska choć odwołuje się do wydarzeń, które miały miejsce wcześniej, w Krakowie. Jak w poprzednim odcinku zachowano oryginalną pisownię autora. 7 8 Grażyna Kubica-Heller Z E S Z Y T I I (13.XII.1908-20.V.1909) 13.ХП. Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na moim życiu. B e z p o ś r e d n i o ] do osiągnięcia pchały mnie mo­ tywy miłości własnej - lepiej specyficzne potrzeby „osiąga­ nia"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nic ostrożności. Potem zupełne, patologiczne za­ tracenie (atrofia) odpornorności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska et c. (Swoją drogą postawiłem to tak, że au fond [franc, w gruncie rzeczy] byłem zupełnie zabez­ pieczony i w ó w c z a s wyrzucałem sobie małostkowe Kriimergefiihl! [niem. skrzywione uczucie]). Fakty: Spotkanie u Bork[owskich ]. U Sauera idę oświadcza mi się; moja atti­ tude: złośliwa chęć nabierania mnie aby w y d a ć na łup mężo­ w i . Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia formfalne] i przyrzeczenia u Bizanca. - Opowiem to sobie ze St[asiem] W i t k i e w i c z e m ] . Duma nie pozwala mi uzależ­ niać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór. Na drugi dzień u Heli [Heleny Czerwijowskiej] po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem [Tadeuszem Szymberskim]). Na drugi dzień z Helą ich szukam znajduję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Bor­ kowski: każdy po jednym sztosie) Poobiedzie u mnie i u Kwietniewskiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znużenie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicz­ nie czuję nie jest niczem dla mnie a że jej pożądam; przykro mi to. 9 7.1. M[ama] przyjechała. Reforma trybu życia. Już przed paru dniami podziałem się. Afera w sumie. Absorbowała mnie. Wprost histeria. Wczoraj zerwałem. - Muszę zacząć życie wewn[ętrzne]. Pragnę wypowiedzieć się. Pokładam pewne nadzieje w [?]. Być m o ż e będę mógł przed nim się formuło­ wać. - Wstąpić znów na arenę rozpoczętą roku zeszłego. Dbać o warunki niezbędne do pracy: Nastrój spokoju i sku­ pienia. Poczucie że nie będę się giął i [?] pod każdym razem: objektywna wytrzymałość. 20.П. Powodzenie! Istotne, rozwój siebie. Stawianie problemu „samego siebie" czyż jest tylko zewnętrznem pobudzaniem się do pracy? Czy źródła wewnętrzne wyschły? Nie. Ja mu­ szę teraz wypłynąć na dno wypłynąć na własną głębię. M u ­ szę znowuż zrobić zasadniczy wysiłek. Eliminuję: Pył ze­ wnętrzny i sentymentalizm (wraz z rozkładową muzyką). Za­ uważyłem, że straciłem zdolność pracowania, wypracowywa­ nia, wydobywania z duszy, mozolnego, długiego dokopywania się. Jeżeli nie mogę [??] postawić problem i powracać. Koniecznie ułożyć program i system pracy: stałe protokóły tego co robię. Dziennik. 21.11. Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie, opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Baliszeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert kame­ ralny Beethfovena]. Słuchamy analitycznie]: brak rozróżnia­ nia interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio ale nie [??] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. O p a n o w u j ę się: w e w n [ ę t r z n e ] powodzenie rzeczywiste (a propos powiedzenia] Nalep[ińskiego ] [poprzez rozmo­ wę z M[amą] o tem czy straciłem szwung do pracy}. Po K r u gem też widzę że obecnie nie wpracowuje się w siebie. Na semfinarium] problem sztuki. „ W początkach sztuki musimy przyjąć czynnik specyficzny], który j a wyrażam [???]" Nie­ potrzebna rozmowa z Rustieem o Serbii. 1() Motetty. Złoty, promienny koloryt Palestyny. Bach ro­ mantyczny i wyrazisty. Fizyka porządnie. Chemja. Rano nie­ godnie l a m b i n u j ę " . Na dziś. P r z e d p o ł u d n i e m ] Fizykę w y l i ­ czyć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e ] . Połączyć to z ewent[ualną] teorją wrażeń umysł[owych]. Chemja opisać rezultaty ostatnich erazów. 12. Ш . Czas ten przeżyłem nienajgorzej; pracowałem z pewnem zainteresowaniem. Absorbowały mnie listy do Annie [Branton]. Jeszcze się z tego całkiem nie wyzwoliłem. Za to straci­ łem kontrolę nad sobą; pracę nad utrwalaniem zdobyczy na­ ukowych; poczucie własnej osobliwości i wyższych wyma­ gań od siebie. Dziś poruszyło mnie twierdzenie że dawniej chciałem być dzielnym a obecnie nie. Nie miałem dość czy­ stego sumienia, aby temu wręcz zaprzeczyć. Czułem, że nie mam kontroli, i że mnie absorbują rzeczy peryferyczne i [?] (tęsknota czułostkowa, pożądania, apetyty, chandra). Posta­ nowienia: 1° anachoretyzm od jedzenia, palenia i picia (nie absolutny: upić się tylko tem co warte), 2°. Uporządkowanie życia. 3°. Dziennik (wewn[ętrzne] u p o r z ą d k o w a n i e ] ) . 4 ° . Nastrój spokoju i równowagi. 13. Ш. Wstałem. Gimnfastyka]. Całe p r z e d p o ł u d n i e robiłem (grzebałem się) w mechanice. Fatalnie szły rachunkowe za­ dania. Mało cierpliwości z o ł ó w k i e m . Jutro muszę sobie 105 �w y m a l o w a ć wszystko ab ovo. Pod kołdrą kojarzenia. Annie ciągle wyłazi. Ciągle jeszcze to uczuciowe zabarwienie wlecze mnie przez życie. Zaliż to twierdzeniem: to co m i wypełnia głód życia jako marzenie nie wypełniałoby jako spełnienie. Motety słabo. Po obiedzie, straszne zmęczenie i niezdolność do pracy (ból głowy) a j e d n a k o w o ż bierna ro­ bota nie jest bezużyteczna w takich chwilach! D z i ś skorzy­ stałem dosyć. I d ę na spacer. Nie jestem na wysokości. Albo o d p o c z y w a ć (szlachentnie, jak dziecko [?]) albo być w na­ pięciu. W i e c z ó r kąpiel i psychologia. Teraz czuję się znów pełen sił. - Na jutro: Rano uważać na odrętwienie, pod koł­ drą nie puszczać wodzy. Brać rzeczy (mechanikę) ze strony subjfektywnego] zainteresowania (z „żywej strony") to jest przecież jedyna p ł o d n a metoda! Z drugiej strony niezbędne też jest cierpliwe malowanie i kucie wzorów. W k a ż d y m ra­ zie robić bez „heroicznego natężenia i wypięcia". Patos przenieść w dziedzinę „rzeczy istotnych", t.zn. za żadną ce­ nę nie pozwolić sobie na upadlające marzenia (np. z A[nnie] B[ranton] w [?] i t.p.) Moje marzenia o przyszłości powin­ ny się raczej odnosić do wewnętrznego postępu niż do czy­ sto zewn[ętrznychj zdarzeń. 15.111. Wczoraj; w s t a ł e m dobrze i zewnętrznie z a c h o w a ł e m regime: gimnastyka i subjekt[ywne] r o z w a ż a n i e aż do śniadania: Potem muzyka; piszę m e c h a n i k ę , termodynami­ kę. Z a m a ł o jeszcze się skupiam. Lada bodziec rozpoczyna, p o c i ą g a nowy ł a ń c u c h kojarzeń idących w rozmaitych kie­ runkach, g ł ó w n i e ku niej. O ile praca moja nie jest ujęta w j a k i e ś z e w n ę t r z n e ramy, robię b[ardzo] kiepsko. O ile ujmę j ą w ramy zawsze mam to uczucie: dlaczego mam wlec to niepotrzebne [?]towanie, lepiej przecie zrobić to w s p o s ó b najbezpośredniejszy, przez spontaniczną apercepcję. Otóż m u s z ę n a u c z y ć się p r a c o w a ć porządnie w ra­ mach (praca w y k ł a d o w a , labor, bibliot[eka] i t.p.) a także w y r o b i ć sobie wysokie poczucie o b o w i ą z k u wobec siebie. Po obiedzie jestem silnie podniecony ([???]). Franio prze­ szkadza. I d ę na spacer; s a m o t n o ś ć . W i e c z ó r fatalnie i do­ staję uderzenia k r w i do głowy, podniecenie nerwowe. Po­ tem nie pozostaje m i nic jako odcisk faktów na duszy t.zn. że w ł a ś c i w i e tego nie p r z e ż y ł e m . A l e nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji ażeby i g n o r o w a ć nastrój innych (t[ak] j [ a k ] np. Staś). Je­ żeli się n u d z ę i innych n u d z ę potrafię przez głupią chęć na­ gięcia się p r z e ł a m a ć [??] i n d y w i d u a l n o ś c i (poczucie sie­ bie) i w p a ś ć w stado. 16.111. Dziś pracowałem cały dzień. Chwile rozpaczliwego łama­ nia się myśli nad matematyką. Pokonuję to i kuję spokojnie dalej. Mechanika, termodyn[amikaj. List do Nalep[ińskiegoj. Uczucia z Wundta: Wszystko to nie osobliwie, ale dostatecz­ niej. Przed i po ob[iedzie] podniecenie i lekka kongestja. Ogólny regime: jedzenie skąpe, robi m i doskonale. Muzyka: klim[?]. Na spacerze (w Albert-parku) nawiedza mnie chwi­ lami skrystalizowana tęsknota i sentymentalizm. Za miłością, za wrażeniami fizycznemi (sportem). Chwila niezróżniczkowanej tęsknoty za nieujętem: nad drzewami parku łuna mia­ sta i skrawek gasnącej zorzy. Formułuję: rozpacz że nic no­ wego z siebie nie wydobędę. Wstręt do tego co j u ż było, do zamkniętego koła, do bezpłodnej szarpaniny. Byle się posu­ wać naprzód. Wyłania się postanowienie. W mojem obecnem życiu tylko chwile samotności i przestawania samemu z sobą maja wyższą treść życiową dla mnie. Życia tylko w tej mie­ rze wolno używać dopóki nie zatraca się poczucia samego siebie. Dwojaki instynkt pcha nas od samotności do życia: chęć opanowywania (dostarczania żeru j a samotniczemu) chęć poddawania się, rozpraszania (żer dla j a stadowego). Otóż zahamować instynkty życia podczas obkuwania się. Nie pozwolić kongestyi mózgu rozniecać całego szeregu ognisk jątrzących instynktów i apetytu. Do analizy uczuć: idąc na Grassistrfasse], Vorstellung [niem. wyobrażenie] tej ulicy był silnie zabarw[iony] uczuciowo. Zobaczyłem tą [sic] ulicę tak jakbym j ą był widział zaraz po przyjeździe; spojrzałem na nią okiem obojętnej nienawiści, jako na c o ś bezwzględnie mar­ twego z czego nigdy nic nie wydobędę, w co się nigdy nie wżyję. Takiemi oczami negatywnej tęsknoty patrzałem na miasto w pierwszych dniach. B y ć m o ż e kryła się po za tem już nadzieja i potrzeba czegoś nowego; faktem jest że poezja tamtego nastroju oświeca tylko to co potem się stało. {Wie­ czór u Franka; nie zastaję go idę powoli do Simona, potem u Reika, idę w potworny deszcz do Franka, spotykam ich. Nazajutrz w Alberthalle. Potem na koncercie M e l v i l k i . Potem u Annie. Potem imieniny Franka; Afera z Paulą i t.d.} Posta­ nawiam: Akcent życia postawić na samotniczem wnikaniu w siebie (co dzień 2 godziny sam[otnego] spaceru). Obkuwam się obojętnie. Poza tem apercepcyjne. Wyeliminować (jak w Breńa baja) nudę i „nic się nie dzieje". Lipsk. Stary Ratusz 106 �Sobota 2 0 . Ш . Przez te parę dni pracowałem nieźle. Jadam mało czuję się dość podniecony. Kiepsko zasypiam. Wogól[e] trochę się „ździczam". Trzeba to będzie uregulować. Ale się nie cofam i nie cofnę i jak dotąd nie powstają jeszcze siły rozpraszające czy centryfugiczne. Co do ujęcia życia to obecnie nie siedzę na dnie, na głębi. Te chwile które spędzam sam z sobą muszę poświęcić kompl[etnemu] odpoczynkowi, tak się czuję zmę­ czony. Wczoraj szedłem po lewej ręce, wzdłuż Plejsy naoko­ ło Reunbahn. laskiem do Schleussig [przedmieście Lipska] i cały czas pod wrażeniem ostatniego listu od n . Chwilami zupełnie absorbuje i wypełnia wszystkie moje życiowe aspi­ racje myśl o pracy nauk[owej] i wewn[ętrznym] rozwoju. Ambicja i ciekawość. Wczoraj byłem w b[ardzoj wodnistym nastroju z powodu ucięcia tej nadziei. Czy dla mnie byłoby dobrze mieć tembre przez rok przy sobie - tego nie m o g ę wiedzieć. W k a ż d y m razie czuję się b[ardzo] silnie przywią­ zanym. Dziwne: przewiduję szczegółowo wszystko co przyj­ dzie. Początek smutny pełen złych przeczuć. [??] nowe pędy szczęścia. Potem upojenie (może trochę nudy: przesytu z mo­ jej strony? [??]). Potem niemożność oderwania się od niej, tchórzostwo; ostatnie chwile; przygnębienie tępe, ból istotny wyprowadzający z dziedziny fikcyi w życie: złamanie. Powo­ li rany się goją; mądra analiza zaczyna z piołunów destylo­ wać upajający narkotyk; życie ustępuje; znów tylko scena i widz. - Jakżesz jestem ciekaw tego co będzie! Nie wiem czy bardziej się boję i nie chcę czy b[ardziej] jestem pociągany (dopóki mnie koło zębate nie wciągnie!) - Wczoraj praco­ w a ł e m ] intenzywnie całe p r z e d p o ł u d n i e ] ; po połfuniu] b[ardzo] zmęczony i skongestjonowany słucham Helmholtza; na spacerze myślę tylko o akt. czytam list koło Rennbahn. W la­ sku rozmyślam: pająk wpadający w twoje sieci. Zbliżenie głodu przeżyć z olbrz[ymią] [?]śliwością i z pewną dozą [?] i Ehrlichkeit. Potrzeba pogłębienia, którego życie mi odma­ wia. Czy właściwie ona nadaje się do pogłębiania? Czy są w i ­ doki rozwoju duchowego dla mnie? Ja zawsze siebie biorę w stos[unku] do tych rzeczy intelektualnie. Ale jak dalece ona reaguje na to i pobudza mnie? Czy motywy [?] są duchowej natury? Przedwczoraj: pracowałem również nieźle; spacer w Alb[ert] P[ark] durch die Normę; koło baru wracam do do­ mu. Wieczorem nie piszę ale bezsenność i liczne kojarzenia nieuporządkowane. We Środę: Stem i Franek przyłażą i prze­ szkadzają; potem idę na spacer (koło Bismarcka) wspomnie­ nia na ławce (w ogóle żyję tylko uczuciowo-wspomnieniową treścią otoczenia). I m bardziej szare jest otoczenie tern ła­ n twiej wkładamy w e ń spont[aniczie] uczuciową treść. Wieczo­ rem idę do Znamierowskich , prze[?] słucham [?]; w domu nic nie robię. Dziś rano po wyspaniu pragnę się opanować i wejść w pracę. 13 Wtorek 23. Pewna apatja. Wykolejenie. Życie intelektualne: W Nie­ dzielę (po sobotnim odpoczynku) idę Albert Alee: powinie­ nem mieć silne, określone dogmaty życiowe; z których łatwo i szybko dedukować konkretne wnioski. Życie bowiem sta­ wia nas w ciągłych ewentualnościach i zawsze zaskoczeni znienacka nieraz zaniedbujemy okazję lub napróżno na mar­ ne czas tracimy. Konkretnie: dotkniecie ambicyi (spotkanie ludzi elegantszych, sławniejszych, p i ę k n i e j s z y c h i t.p. w ogóle przewyższających mnie zewnętrznemi danemi) z tern łączy się problem Einschiichterung [niem. onieśmiele­ nie]. Absolutna nonszalancja. O ile wiem o co m i chodzi po­ trafię zawsze wybrnąć o ile nic mnie nie łączy bezwzględnie pozostawać obojętnym, niezaczepnym. W ogóle w stosunku do ludzi najb[ardziej] zewn[ętrznych] z a s t o s o w y w a ć postę­ powanie wynikające z najb[ardziej] zasadniczego odnosze­ nia się do [?] dotkniecie strony awanturniczej życia. O ile mnie to nie będzie zbytnio kosztowało to przyjąć. Nigdy nie „zdobywać się". W ogóle i tu przetopić wielkie „nic się nie dzieje" na konkretne wartości. Pozatem trzymać się zasady różniczkowej [?] życiowego: lepiej wiele małych ruchów niż jakiś wielki wysiłek. - W ó w c z a s sformułowałem: jeżeli bę­ dę mógł wierzyć w siebie, oprzeć się na c z e m ś pewnem, wartościowem w sobie to będę miał siłę do pokonania tam­ tych rzeczy. Właściwie te wszystkie „strachy" polegają tylko na zbytecznej z a l e ż n o ś c i od m a ł y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . W Niedz[ielę] i wczoraj pracowałem nieźle; w sobotę odpo­ czywałem. Fatalnie, że w Sobotę i wczoraj nie poszedłem na spacer; tylko rozpraszałem się na wizytach, u Kinachen i u Hildy. 26.Ш. Życie sentymentalne]: Pomimo postanowień zawsze ży­ j ę w tej sferze. Uczucia „ i n t e l e k t u a l n e ] " i artystyczne] po­ zostają zawsze dla mnie tylko formami życia. Treścią uczu­ cia żywe. Muzyka wprost popycha mnie do życia (?)[oryg.] Czy myśl ma wartość tylko jako komunikowanie się z ludź­ mi i środek ambicyi. Lub jako [?], opanowanie życia? [?] oscyluje w stosfunku] do n. W Piątek dostaję list. Uznanie szlachetności S. - Nie m o g ę tego strawić. Obcina m i to je- 107 �szcze j e d n ą stronę: możność usprawiedliwienia się estetycz­ nego. Wyłazi „śmierdząca" strona tej sprawy. W Sobotę wie­ czorem dochodzę do maximum: [???]. Pragnę żądać aby się zdecydowała aut, aut. Żeby powiedziała mu wszystko lojal­ nie i pour ainsi dire [?] m i . W Poniedziałek abs. reakcja. Z m ę c z o n y idę ku [?]. Pociąga mnie awanturnicza] strona życia. Pogarda dla siebie. Obojętność kompletna. List (Po­ niedziałek rano) zostawia mnie na boku. Obrzydzenie (den­ tysta). Chłód: M [ ? ] na obrazku. Wtorek 9=ta symf[onia]. Środa: męczy mnie F[?] Spacer: potworne zwątpienia; wrzu­ cam list do niej. Nie czuję jednak potrzeby pisania: pewne dobrowolne okrucieństwo. Wczoraj 9=ta symf[onia]. Słu­ cham z pełnią skupienia. Potem spacer. Powinienem być sta­ le opanowanym i z w r ó c o n y m ku sobie. Warunkiem tego jest aby życie nie p r z e p ł y w a n o ] przeze mnie, lecz aby rozwijało się i rozrastało organicznie. Pisać dziennik! Wszystko co przezemnie przejdzie musi zostawić trwały osad. Obecnie j a d ę do Berlina. Przez zetknięcie się z ludźmi często nastę­ puje zmiana w sposobie brania życia. Posiadam niezmierną ruchomość projektów. To co myślę co sobie obiecuję powin­ no mieć zawsze tę samą podstawę: tę na której opierane ogólne wartościowanie życia i jego praktyczne ujęcie. Moje postępowanie musi być w zgodzie z ideałami. Jeżeli nie mo­ gę czegoś dosięgnąć, wyrzec się tego. Ciągła czujność i pa­ nowanie nad sobą, powiązanie najmniejszego poruszenia myśli i instynktu w wielką organiczną całość, podporządko­ wanie tego najgłębiej dosięgniętym [?] indywidualności, cią­ głe poczucie tego czem się jest: na jakim szczeblu własnej skali wartości się stoi; wszystko to jest szalenie męczącem; kładzie ciężar nieznośny. Napróżno szukam wytchnienia; ścigają mnie nieubłaganie dziwne mroki; na jakiej kolwiek wartości chcę położyć ciężar mojego ja_wszystkie się uchy­ lają: potworny ciężar, zbyt czuła waga; opadam w przepaść bez dna. Tchu mi braknie; stoję na samej granicy: lepiej j u ż i przejść lepiej ... jeszcze trochę a nie uniosę ciężaru; szaleń­ stwo? Najlżejszy przedmiot mnie przygniata (chwila na montafia de los Vinas kiedy upadłem prawie bezprzytomny na [?]) wstałem i nie śmiejąc spojrzeć oko w oko morzu, zie­ mi, drzewom, chyłkiem uciekałem sam przed sobą pośród winnic. W mrokach wieczoru starałem się stracić, zagubić dławiącą mnie zdobycz: prawdę nie do [?]gnięcia. - Nirwa­ na jedyny pewny punkt oparcia. Konieczność dla intenzywnie żyjących, pełnych ludzi. O stylu. Słowo jest stworzone do oddania myśli. Dusza - j a k a ś nieujęta, nieograniczona przestrzeń; to co się w niej dzieje doznajemy w formie bezkształtnych, dynamicznych o d ł a m ó w rzeczywistości. M y ś l oddaje ostateczny stan rów­ nowagi. N i e s k o ń c z e n i e zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie m o ż n a ująć słowem, bezpośrednio. Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje. Styl posługując się słowem, udaniem i myślą musi być nieadekwatnem w y r a ż e n i e m . Chodzi o to aby w jaknajprostszy sposób p r z y p o m n i e ć i utrwalić to co minęło i aby zbyt tego nie uprościć. Jest wprost niebezpiecznem podcią­ gać swoje przeżycia pod utarte kategorje, wyrażać je konwencjonalnemi frazesami. Tern gorzej jeżeli konwencja jest z samem sobą. I n d y w i d u a l n o ś ć pewnej chwili jest właśnie tern co nadaje jej istotną wartość. Nie ma bardziej bezna­ dziejnego hasła jak: „wyczerpałeś różnorodność życia". Popęd do szukania ciągle nowych ludzi. Nieraz c h c i a ł b y m wtargnąć w c u d z ą d u s z ę - zaproszony ciekawem spojrze­ niem. Pogłębianie rzeczy dawnych, j u ż wypowiedzianych. 108 Berlin. Poniedziałek. Przyjechałem w Sobotę o 3=ciej. P i e c h o t ą idę (z kuzy­ nami) do Kromayera. Dzień pochmurny, chłodny. Idziemy do Potsdamer Platz; potem Podstam[er] str[asse] Jakiemiś.[??] Tiergarten, Reichsf?] b a n d ę . R o z l e g ł e , masywne kamieniem w y ś c i e ł a n e p e j z a ż e . P e ł n e wielkomiejskiej brzydoty. Na c h w a ł ę potęgi, która je w y s t a w i ł a i blaskiem swoim oślepia tłum. Ja podpadam odrazu pod zły urok te­ go blasku i m u s z ę się przewlec przez całą skalę reakcji wartościowań i n a k ł a d a m na siebie potworny ciężar. Myśl, czysta, która otwarła d r o g ę p o ż ą d a n i o m zrzuciła na mnie ten ciężar; myśl powinna go zdjąć. - Nastrój cudowny: cie­ płe, pogodne dni marcowe. Powietrze b[ardzo] czyste. B[ardzo] silnie rysowała się sylwetka greckiego budynku na tle nieba. G ł ó w n i e wbiły m i się plac przed zamkiem. Muzea, Lindy. Wielkie miasto to jest p i ę k n o [??]. W Sobo­ tę wieczór variete: fatanie wpadam w ekspanzywny nastrój; potrzeba udzielania s i ę . Nastroje internacjonalne!! (Frank?) Hiszpanja! [?] ochota do m ó w i e n i a oboma j ę z y k a ­ m i ; do epatowania otoczenia. To samo wczoraj na Carmen. Chwilami u w a ż a m (wysłuchuję) chwilami wpadam w blagiersko-kabotyński ton bez talentu i nieinteligentnie bo sam się daję nabierać. Rezultaty w y s ł u c h i w a n i a : drzewo rozróżniam słabo. Analiza „tutti" co wychodzi. Do proble­ mu „Umfang d. Beweistseins" [niem. rozległość przeko­ n a ń ] . Nie m o ż n a r ó w n o c z e ś n i e d o z n a w a ć większej ilości doznań jak jedno - to jedno m o ż e być rozmaitego stopnia złożoności. Koncert w filh[armonii], zmęczony, snobizm partyturowy. Chcę się pokazać jako ten który wobec [?] w ogóle nieźle, chociaż jeszcze trochę zbyt mało się „ d u c kuję" np. właśnie na koncercie. Brahmsa nic nie kapuję, bo słucham z partyturą. Swoją d r o g ą to m i rozszerza horyzon­ ty. Otóż: kompletne ignorowanie zmiany miejsca, otocze­ nia; pozy przed znajomymi. 14 Dziś w galeryi: B ó c k l i n . Rzucająca się w oczy intenzywność barw; poezja tematu. W ogóle analiza wstępna mu­ si doprowadzić do tego punktu w którym stanie się [?] warto­ ściowaniu artystycznemu. Odpowiada to zresztą zupełnie ostatecznej funkcji badacza eksperymentalnego. Metoda Lampechta wyszukiwanie linii przewodnich. Właściwie nie historyczna daje nam bardzo poważny orjentacyjny punkt za­ czepienia - nie mniej jednak są to często powierzchowne związki nie biegnące równolegle z istotnym rozwojowym momentem. Sobota 3 Kwietnia. Wskrzesić dawne wysiłki i system mający na celu osią­ gnięcie maximum wydajności pracy; dalej pogłębianie świa­ topoglądu; niezbędne zalety indywidualne jak spokój i pogo­ da, pewna dzielność, rzutkość. Dalej wprowadzić w życie sy­ stem notowania wszystkich myśli i charakteryzowania, utrwalania przeżyć. Aktualnie: pracuję w sposób b[ardzo] niewydajny. a), praca skupiona (w łóżku) ciągle odbiegam myślą; nie dosyć wnikam w subj[ektywną] istotę rzeczy. (3). pomimo postanowień nie pracuję z ołówkiem w ręku t. zn. nie daję sobie ostatecznej próby wyuczenia się przedmiotu. 0 ile m i się zdaje głównym brakiem umysłu jest [nie] zdol­ ność wnikania w szczegóły (jak np. rozwiązywanie zadań z fizyki i matematyki; przegląd poszczególnych reakcji w chemii) powinienem każde ogólne twierdzenie ukonkretnić 1 przerobić na licznych przykładach. Koniecznie zapisywać w specjalnych zeszytach wszystko co przemyślałem ażeby to mieć na przyszłość. �A d . 16-23 robiłem nieźle; jadałem mało; odbywałem samot­ ne spacery po parku; nabrałem pewnej wiary w siebie bo po­ stępowałem w kapowaniu termodynamiki, Helmoltza i uczuć. Widywałem się ze Znamierowskim. Wykoleiła mnie oscyla­ cja Piątkowa w stos[unku] do n. Przygnębiła [??] z Frankiem B. Potem Berlin dość kiepsko ale mogło być gorzej. Pod ko­ niec epoki pracy miałem wyraźne symptomata przepracowa­ nia: podniecenie, kongestja. Nie tyle czułem siły centryfugalne, ile rozpraszające i bajeczne przygnębienie: czarny ciężar tak dobrze znany m i z Bren~a baja. „Nie mógłbym tego wy­ razić inaczej: dawniej rzeczywistość była dla mnie wypukłą, raczej miała 3 wymiary. Czułem że coś się poza m n ą dzieje, wyczuwałem j a k ą ś tajemniczą miąższość, coś mnie nęciło i napawało trwogą. M o g ł e m wypuszczać niewidzialne macki; obejmowałem niemi rzeczywistość i ciągnąłem z niej soki. Dziś mam przed sobą tylko płaską, szarą szmatę. O to co się naokoło mnie dzieje rozbijam się jak o twarde, nieprzenikliwe ściany więzienia. Wszystko rzucone na płaszczyznę: z tej strony j a z tamtej pustka. We mnie pustka i pozamną bezmier­ na nicość. Rzeczywistość jest tylko niezmiernie cienką prze­ grodą dzielącą pustkę od nicości. To mówił mi szum fal i za­ pach gnijących porostów morskich. - Plan do systemu noto­ wania. Niedziela 4=tego. Rano pracuję z forsatzem, żeby nie odbiegać - ale nietę­ go. Po południu piszę wreszcie termodynamikę niezgorzej. Spacer: księżyc, po lasku; silne zmęczenie serca. O zdobywa­ niu techniki, po prostu sposobu wyrażania się np. matemfatyka]. Ja muszę szukać takich pól, gdzie odstęp między ideą a jej ucieleśnieniem nie jest taki wielki. Postanawiam dalej pracować nad techniką pracy, nad rzeczami istotnymi. Wzbudzić całkiem bezpośrednie zainteresowanie się nauką, naiwne jak je odczuwałem dawniej. Dlaczego biorę pracę tak ciężko? Sztuka w tem ażeby podejmować rzeczy ciężkie bez wysiłku. To znaczy wytyczyć drogę bez względu na towarzy­ szące trudności ale nie wyszukiwać trudnych wertepów. Wie­ czorem rozmowa z Frankiem B . Lekka kongestia; tak jak w ogóle przy podnieceniu intelektualnem. Potem opanowuję się. Lekka tęsknota do n. 5.IV. Dziś pracowałem spokojnie, bez gwałtownych wysiłków, ale ciągle i mile. Namyślanie było trochę mniej przerywane. Pisałem termodyn[amikęj. Pozatem starałem się aby ześrodkować zainteresowanie właśnie na tem czem się zajmowa­ łem. Unikam też rozgorączkowania. Spacer; w muzyce posta­ rać się raczej o podwyższanie i pogłębianie bezpośredniego artystycznego doznania, z drugiej strony czysto poznawczo wartościowe pytania związane z mojem zagadnieniem estety­ k i . A więc: jakie są prawa harmonii formy, oraz rytmu. Jak dalece z tych praw da się postawić objektywna ocena. Jaki jest stopień wyrażalności nastrojów w muzyce. Co do osobi­ stego [??] muzycznej: branie muzyki zależy od usposobienia; wyrobić sobie to usposobienie. Przeniesienie się w [?] stan. Stosunek tego stanu do „rozumienia" muzyki. „Roz[umienie]" zabija czerpanie, wchłanianie pełną piersią muzyki. Każda muzyka bezpośrednio natchniona jest dobra i trwała. W każdym razie powinienem się strzec ażeby nie pracować nad wyrobieniem sobie „Taschenspielerkiinste" [niem. kuglarskich umiejętności] muzycznych. - Księżyc świeci, wie­ czór chłodny, suchy. Wiatr szczypie i kurzu dużo. - Mało sen­ tymentalnie. Idę nad kanałem, śliczne efekty. Chwilę czuję się potwornie zgnębiony; zmęczenie, ból w sercu. Umysł nie odpowiada, wyczerpanie [?]. Czarny ciężar. Podnosi [?]. Łódki na kanale. W lasku śpiewy. Myślę o elektrolizie. Wra­ cam; czytam Biichera. 6.IV. Rano. Wczoraj z n o w u ż c h ł o p c z y k i i b i b k i . Trzeba z tem zrobić ostateczny rachunek. Absolutnie nigdy nie [?] w to samo co sobie [?]. Sny: 1°. Przychodzi do mnie [?] n w [?]; 2° pokoje j a k i e ś , drzwi w w i ę k s z y m na prawo [?] jestem [??]. Czas (o 1 ma w y j e c h a ć ) . C i ą g ł y strach żeby „ o n " nie wrócił (S?) [???]. Czy ten fakt że jestem znudzo­ ny i nie wiem co z nią zrobić jest symptomem upadku uczuć? - Hotel „ M e t r o p o l " w Berlinie: westibul marmurowany; napisy: [??] w c h o d z ę na piętro (3?) , pokój zapeł­ niony [?]. W i e ż a z widokiem; z a w r ó t g ł o w y przy wchodze­ niu ([??]). [?] W i e ż a zamienia się w imperial i zaczyna p ę ­ d z i ć . - Stacja kolejowa. Spacer po torze; gdzie [?] (ona?).[?] Resztę dnia spędzić ze s o b ą i z m u z y k ą Bacha. Wczoraj b y ł e m z m ę c z o n y i s ł u c h a ł e m [z] w y s i ł k i e m ale miałem poczucie że ta w ł a ś n i e muzyka odpowiada moje­ mu ideałowi sztuki, b e z p o ś r e d n i o w z b o g a c a j ą c e j życie. Pozatem r z e c z y w i ś c i e chwilami w n i k a ł a we mnie spokoj­ na potęga bachowskiej muzyki. S a m o t n o ś ć po t y m koncer­ cie byłaby dla mnie b[ardzo] p ł o d n a . B y ł b y m się był mo­ że znalazł oko w oko z j a k ą ś n o w ą p u s t k ą , czy czeluścią duszy. [...] Z bezdennych czeluści duszy często s p o g l ą d a na nas przenikliwa pustka. - S z e d ł e m z H ó s s e n ; nie b y ł e m sam. Warunkiem do tego ażeby b y ć samym wśród ludzi jest aby się niemi i n t e r e s o w a ć . C z ł o w i e k który się nie i n ­ teresuje ludźmi, nie m o ż e b y ć sam pośród nich; idzie t y l ­ ko ażeby siebie stracić. Wielka Sobota. Wczoraj niestety nie skupiłem się (jak zamierzałem) i nie wysłuchałem hedonicznie Metthe [niem. jutrznia] in P. Poszedłem w stanie niezwykle chwiejnej równowagi i gada­ nie z obrzydliwym Moskalem kompletnie mnie wyprowadzi­ ło z równowagi. - Po słuchaniu muzyki muszę z wielkim w y ­ siłkiem panować nad sobą ażeby módz pracować. Czuję się w pełni sił. A więc skupić się niezmiernie, (zagrodzić drogę) silnem postanowieniem otoczyć j a k tamą wzbierającą i prze­ lewającą energję życiową i skierować j ą ku pracy produktyw­ nej. Nadwyżkę siły zużytkować właśnie na to opanowanie się. Popołuniu robić: 1 godzinę Frazera . 1. Helmholtza i Chemję. - Określenie mojego obecnego stanu: do Czwartku byłem skupiony; zaabsorbowany nauką; pracowałem spokoj­ nie, systematycznie, bez wyczerpania. Po Czwartkowej mu­ zyce: charakterystyczne obłędne „świerzbienie" w tylnej czę­ ści mózgu i w nerwach. Nie jestem zmęczony: ergo miałbym dosyć siły ażeby się opanować. Wczoraj daję sobie wakacje; ale jakoś fatalnie się układa. Dziś myślę całą godzinę o Kociu Ziel. Wczoraj wieczór chłopczyki; o mały włos nie wpa­ dłem w bibl[ijny] nastrój, ale się opanowałem. Myślę też czę­ ściej o n. Ze mnie wyobrażenia nie płyną spontanicznie - p ę ­ dzone przedsię uczuciami. Ja sam wodzę ciągle wzrokiem po widnokręgu. 15 Środa 14.IV. Rozmowa z p. Muszkatem. Pobudza mnie. Staje przedemną dawna sprawa ostatecznych wartości. Są pewne prawa, pewne twierdzenia niewypowiedziane istniejące czę­ sto w formie nieujętych zarysów. Niemniej wpływają zasa109 �dniczo na bieg życia. Z nich wypływają nasze postanowienia strona [?]tatywna życia. Stanowią one jakby sklepienie astrologicznego nieba. Niestety nie one same kierują naszym losem. W ścieraniu się tych 2 potęg, z których j e d n ą usuwa­ my jako c o ś narzuconego, c o ś co pcha nas czy ciągnie z ze­ wnątrz, drugą zaś tworzymy sami - mieści się wewnętrzny tragizm życia twórczego, życia które zostało oparte na odpo­ wiedzialności własnej. B y ć może przez uświadamianie sobie sprężyn ukrytych i podziemnych źródeł m o ż e m y podnieść ich wydajność. Czasami mam wrażenie jakgdyby taka rzecz wywleczona z pod ziemi na powierzchnię i obejrzana przy świetle dziennym traciła swoją moc która wypływała z jej ta­ jemniczej, niedookreślonej pozycyi. - Czasem znów zdaje mi się ż e gdybym sobie całkiem jasno uświadomił cały ten nexus [niem. spojenie, związek] to prędzej czy później mu­ siałbym się stać jednolitym i żyć tylko tern życiem. - Chcę zebrać materjały. - Chcę zdobywać dalej zdolność wypowia­ dania. Zupełna utrata władzy nad słowem byłaby dla mnie wprost zabójcza. - A więc: b[ardzo] długie chwile w życiu ostatnich czasów przeżyłem zupełnie bez tej wyższej świa­ domości. Gdzie jej szukać? Jakie są te najgłębsze cysterny „wody żywej"? Gdzie są ukryte sprężyny? Przychodzę do te­ go problemu zawsze z tej strony: czy to w rozmowie z ludź­ mi wygłaszam i słyszę pewne sądy wartościowe które dzia­ łają na mnie jako bezpośrednie prawdy. Czy to zdąża mi się dowiedzieć się o k i m ś j a k a ś historja; czy widzę kogoś w pewnem świetle w pewnej pozie. W każdym razie dozna­ j ę uczucia jakby mnie c o ś przyciągało. Entuzjazm, pietyczna fascynacja; jakby siły sprężyste reaguje na to parcie z ze­ wnątrz w mej duszy postanowienie. W ó w c z a s oglądam się wokoło: kto mnie widzi? przed k i m gram komedję? Czy to jest [?] j a k i e g o ś b e z p o ś r e d n i e g o ] rodzimego parcia? dlacze­ go przychodzi ono zawsze z zewn[ątrz]? Nie ono leży głębo­ ko w mojej naturze. Wszak tylko wtenczas żyję w t y m ogniu, kiedy czyje w sobie moc prawodawcy, kiedy sam kieruję bie­ giem mej pracy i życia czuję się szczęśliwy mam poczucie własnej wartości. Jestem stworzony ażeby iść wbrew prądo­ w i . Trzymaj się tego! [??] - Obecnie czuję się silnym, zim­ nym i spokojnym nic się nie dzieje poza obietnicą i linią roz­ woju. O gdybym mógł widzieć jej rozwój; gdybym był pew­ nym że pójdę dalej! Więcej siły, więcej brutalności i poczu­ cia obowiązku. - Ten nastrój nie da się zachować poprzez życie. Zawsze będę musiał być rozdwojonym wchodzić i wychodzić z życia. A l e praca, spokój i pogoda zimna za­ wsze będą dla mnie pewnym portem. Pozatem praca powin­ na m i wejść w nałóg. - Ująć cały ten problem: kompl[etnej] samotności; wyższej świadomfości] stosunku do ludzi; twór­ czości i przeżywania bezpośredniego w ścisłe ramy. Obecnie jestem kompletnie zimny; cała sprawa n nic mnie nie obcho­ dzi, jestem odległy; przyszłość zarysowuje m i się bez zabar­ wienia. A d artem. 1). Elem[enty] myślowe 2). Elem[enty] ag. poezyi. Specyf. da się znaleść we wszystkich sztukach (Schu­ mann, Boecklin) czy to jest „uczucie" w przeciwstawieniu] do myśli i do umysłów które są źródłem, 3). elemfenty] czy­ ste artystycznie] - Sztuka daje nam stany psych[iczne] nie­ zmiernie zróżniczkowane. Każde wrażenie artystyczne] to nowe indyw. psych, w przeciwstawieniu do ujęcia myślowe­ go, ujęcie artyst. indywidualizuje, nadaje danemu wyobraże­ niu czy komplexowi wyobrażeń wyczuć piętno czegoś cał­ kiem osobliwego. Wrażenie artystyczne nie jest asymilacją rzeczy j u ż znanej czy utartej, jest zawsze odczuwane jako akt twórczy. Chodzi tu o retrospekcję. To zn. że twierdzenia od­ 110 noszą się do naszego własnego ujęcia, „tak mnie się wydaje" „tak doznaję tego". Dziennik. W tych dniach wstaję dość późno i pracuję dużo ale nie intenzywnie. Przedwczoraj (Poniedziałek) postanowi­ łem znowu iść z „podniesionym k u ń c z u g i e m " ale bez skutku konkretnego. Obecnie postanawiam: jutro się zerwać i wziąść porządnie do roboty bez lambinowania. Poniedziałek 19.IV. Pierwszy dzień. Idę z b[ardzo] dobremi zamiarami „zain­ stalowania się" w chem[icznym] i fiz[ycznym] instytucie. W chem[icznym] spotykam Deiselbauma. [?] W c h o d z ę w na­ strój gawędy z asystentami. Nie idę do fiz. napróżno lecę do uniwersytetu. Wielka doza i rozprężliwość „soków żywot­ nych". Staram się to zgnębić. Skupiam się w domu. W ogóle jeszcze zbyt mało prostej linii w postępowaniu. 20. V. Pracowałem nieźle. [...] I . dzień R. zaokrąglony [?] droga prowadzi wzdłuż, po prawej stronie wysokopienny las świerkowy. Cudowny za­ pach żywicy. Na lewo pomiędzy pniami b u k ó w dużych, sta­ rych, prześwieca widok na dalekie niziny. Ziemia przemokła od wczoraj mięko ugina się pod stopami. Do Eisenach. Kolej: koło Lipska ładne w e s o ł e łąki, mo­ kradła, zagajniki (chwila odbiega w przeszłość, jakby czas przesuwał się wstecz). Naumburg nad Saalą. Ładny teraz obsadzony w i l l a m i . Miasta: Weimar, Erfurt itp. przesuwają się szybko. Wszystko ładne [?] porządne. Przeszkadzają mi Niemcy [?] na ludnością. - Eisenach: Platz i Luters denkmal [niem. pomnik Lutra]; wąska uliczka ze sklepami; Markt, piszę kartki; dom Lutra. Villenviertel: widok na W[artburg] od Hainteich. Śliczna droga na W[artbu]rg. W[artburg] na wysokiej górze, stromo spadającej na wszystkie strony. Le­ siste pagórki o ładnym, p o d ł u ż n y m profilu. Na zachód u stóp [?] w łagodnym skręcie. Na poł[udnie] [?] łańcuch. Vermberg. Potem idę laskiem; zewsząd ładne widoki na W[artbu]rg. - A więc znów wziąść się porządnie do pracy. Nastawić znów aparat który [?] powoli posuwał się pod górę. Wejść w ciemny, ciasny, długi korytarz na którego końcu nie widzi żadnego światła? Nie poczucie samego siebie. - Szukam (ew. w kobiecie) wartości indywidualnych]. Powinieneś, w imię tego, sam pracować nad sobą, żeby módz zapłacić [?] za wartość. Wszak wszystko inne jest fikcją. Na dnie tkwi pewna nieufność w istnienie takiej wartości. Strach przed [??] życia, kobiety i ch[?] tchórzostwo. - Zupełne oderwanie (niezależność) od ludzi. Druga stro­ na płaszczyzny. Nie potrzebuję formułować dowcipnie, inte­ ligentnie subjektywnie swoich przeżyć. A więc odpada epikurejska filozofiia] (A. France). Potrzeba [?] i linii w życiu. Otoczenia odczuwającego i inteligentnego. Za to radość spo­ glądania na dojrzewanie ducha. Na toczący się pod górę śro­ dek ciężkości Na dzieło (choćby pokrewieństwa chem.) A k ­ tualny przykład: cieszyłem się na przyjazd n i c o ś będzie się działo. Tymczasem beznadziejna pustka. Nie mogę j ą wcią­ gnąć w mój taniec ducha. Rozpuszczam sam wobec siebie moją wielomówność, szukam [?] u Sand. Jestem wobec nie­ go ,,intelig[entny]" w specyficzny] sposób. Po powrocie wezmę się porz[ądnie] do roboty. Nie bądź tchórzem. Postaw sobie program konkrfetny]. Wyspecjalizuj się. I próbuj postępować naprzód. Jeżeli nie możesz szybko, �idź powoli; byle naprzód. W i d z ę jasno jak strasznie nie w y m stanem leży punkt r ó w n o w a g i . Do tego punktu prowa­ umiem jeszcze p r a c o w a ć . Koncentrować się na jednej rzeczy. dzą dwie drogi. Z drugiej strony jak bardzo zwątpiłem w zdolność czerpania [...] z w e w n [ ę t r z n e g o ] natchnienia i bodźca do pracy. Dawniej m y ś l a ł e m że wystarczy mi go na hypernudne zakuwanie się Niedziela 20. matmą. Teraz nawet idąc we w ł a s n y m kier[unku] przestałem wierzyć. Affinitats Bez żadnych dalszych w s t ę p ó w jasno stawiam problem: obrobić porządnie chemję teoret[yczną] p r a c o w a ć z n ó w w la­ pokrewień­ b o r a t o r i u m ] , prowadzić życie b[ardzo] ascetfyczne]. Bez­ stwa]. Dla całego szeregu przebiegających reakcyi obliczyć bestimmungen względnie unikać marzeń, s e n t y m e n t a l i z m ó w ; Schlamperei wszelkiemi [niem. niedbalstwa]. możliwemi [niem. definicje sposobami wartości swobfodnej] energii. M a m y form: [formuła chem.] pomiędzy lewym i pra­ transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Jak pisała Helena Wayne, córka Malinowskiego: „W 1908 w czasie imponującej ceremonii na swą cześć otrzymał złoty pierścień z brylan­ tem od cesarza Franciszka Józefa; mój ojciec dał ten pierścień przerobić na broszkę, lecz niestety moja matka zgubiła ją w latach dwudziestych", H. Wayne, Wptyw kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.160. 2 Oryginał tego programu, a także inne dokumenty znajdują się w Muzeum UJ, opracowane przez A. Flisa w: Krakowski doktorat Broni­ sława Malinowskiego, w: M. Flis, A.K. Paluch (eds.), Antropologia spo­ łeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985. Patrz Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwijowskiej, opr. przez B. Danek-Wojnowską, „Twórczość" 1971, nr 9, s. 46. „Fela Szuster, u p. Ciszewskiej, Wilcza 62, m.2", zapewne w War­ szawie. Jej także zawdzięczamy odnalezienie osobowych wzorców dla po­ szczególnych bohaterów Bunga, Patrz A. Micińska, Wstąp, w: S I . Wit­ kiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta, Warszawa 1972, s.24-25. S.I. Witkiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta. War­ szawa 1972, s.141-145. Patrz list Malinowskiego do Anieli Zagórskiej w poprzednim tomie „Kontekstów". H. Wayne, Wpływ kobiet... „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.154. Eugenia i Władysław Dunin-Borkowscy, małżeństwo zaprzyjaźnio­ ne z Witkacym od czasu jego studiów na Akademii Sztuk Pięknych. Eu­ 3 4 5 6 1 8 9 genia miała za sobą studia dramatyczne. Ze względu na swe liczne talenta i inteligencję skupiała wokół siebie rozlegle środowisko artystyczne Krakowa i Zakopanego. Tadeusz Nalepiński (1885-1918) - poeta, dramaturg i pisarz. Obracając się w kręgu Tadeusza Micińskiego, zaprzyjaźnił się z rodziną Witkiewiczów i Malinowskim. " „Lambinować" nie figuruje w żadnym ze współczesnych słowni­ ków, a szkoda bo to bardzo przydatne stówo, szczególnie na oznaczenie tego co robią tzw. intelektualiści przed południem. „Lambinować" znala­ złam dopiero w Słowniku Języka Polskiego pod red. J. Karłowicza i in., Warszawa 1900: „ślęczeć nad czymś, męczyć się objaśnianiem czegoś, co nie potrzebuje właściwie objas'nienia; w drobnostki i niepotrzebne szczególiki się wdawać". 10 12 Malinowski od tej chwili przez lata używa znaczka n w kółeczku jak @ na określenie Annie Branton. Znaczek n kursywą stosuję za redak­ torem A Diary in the Strict sense of the term. Czesław Znamierowski (1888-1967) prawnik, teoretyk państwa i prawa, filozof i socjolog, prof, prawa na uniw. w Poznaniu. Arnold Bócklin (1827-1901) - szwajcarski malarz i rzeźbiarz. Po­ czątkowo malował nastrojowe pejzaże a później kompozycje figuralne o znaczeniu symbolicznym. Pierwszy raz w dziennikach pojawia się jakaś antropologiczna lek­ tura, choć skądinąd wiadomo, że Malinowski czytał Frazera jeszcze w cza­ sie studiów w Krakowie, co wspominał w 1925 roku w przemówieniu wy­ głoszonym ku czci sir Jamesa Frazera na Uniwersytecie w Liverpoolu. 13 14 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3005661231b03eded60353934d389617.pdf 0f70f8fc9826fb5c4a68ee687fdd439f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2722 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2533 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.183-189 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Na zeszycie I I I , który jest kontynuacją dwóch odcinków zamieszczonych w poprzednich numerach przerywamy druk Dzienników 1908-1913 i roz­ poczynamy druk Dziennika z 1914 roku. Dzienniki 1914 poprzedzone są artykułem Daniela Geroulda Podróż Witkacego do tropików: itinerarium cejlońskie rekonstruującego podróż Malinowskiego i Witkacego do Australii. Jednym ze źródeł rekonstrukcji dokonanej przez prof. Geroulda był fragment Dziennika 1914, który po raz pierwszy publikujemy dalej na stronie 197. Tak jak w poprzednich odcinkach zachowaliśmy oryginalną pisownię,. Nawia­ sy [?] oznaczają miejsca nieczytelne. red. Z E S Z Y T III (X.1909-22.XI.1909) Dziennik ten rozpoczyna się od wspomnień z pobytu w Szwajcarii, w okolicy Genewy, gdzie Malinowski spędził dłuższy czas w lecie 1909 roku z Annie Branton. Później był także w Krakowie, gdzie spotykał się ze Stanisławem Igna­ cym Witkiewiczem, Leonem Chwistkiem i Tadeuszem Szymberskim , a także w Warszawie i Lwowie - o czym sam pi­ sze. W październiku spędza z Annie kilka dni w Weimarze, szukając tam śladów Goethego. Romans ten był dość skomplikowany, gdyż Annie była wtedy jeszcze związana z muzykiem S., którego darzyła „platoniczną miłością". Malinowski przeżywa rozterki moralne i sentymentalne, ale w końcu ich obopólne uczucie zwycięża. Poza tym w dzienniku dużo miejsca poświęca dalej pracy nad sobą i autoanalizie. Pojawiają się też inne ciekawe re­ fleksje, jak np. „Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla nie­ go". Ten wątek będzie się pojawiał i później w dziennikach terenowych oraz w listach do przyszłej żony - Elsie: poczu­ cie dystansu do kraju, ale jeszcze ciągle więź moralna. Dziennik ten dotyczy bardzo krótkiego okresu: zaledwie dwóch miesięcy (października i listopada 1909 roku). 1 Grażyna Kubica-Heller [Na początku jest 7 stron różnych wzorów i schematów matematycznych, min. rysunki obwodów elektrycznych i pól magnetycznych, transformacje układów współrzędnych]. Geschichtliches: 1°. In M . 1°. I-rst evening: meeting [ang. pierwszy wieczór spotkanie], razem idę do hot[elu], jemy. Wychodzimy nad Quai. Piwo w s'rodkowej kawiarni. Rozmowa o domu gry, po­ bycie u Mary, o [?] lunchu etc. Powrót. [???] Idę do [???] Wracam [?] Ogólny nastrój: Beklommenheit [niem przygnę­ bienie]. Kocia skromność i delikatność. Mówię sobie „dobrze poszło". Ubrana w smart blue coat [ang. elegancki niebieski płaszcz], w beżowy kapelusz. 2°. Późne śniadanie. Spacer, „shopping". Jazda do Iwana i Francuzcy chłopcy. W [?] charakterystyczna. Pytamy się przy studni. Idziemy szosą. Schodzimy pomiędzy kasztanami na śliczną łączkę. Idziemy dalej.[?] Powrót. Deszcz. Chowa­ my się w karczmie. Kawa i jemy. Powrót. [???] 3°. Wyjazd do Role [Rolle na jez. Lemańskim]. Droga wśród [?]. Chłopi w drodze. Motor cary. [???] Violetta, dzie­ ci. Stara baba. The old rubbish [??]. Spacer nad brzegiem do [?] villi i lasku. Powrót; droga do [?]. Jazda do [??] po obie­ dzie idziemy nad brzeg. Ciemna noc księżycowa. 2. dzień. Wyjazd (dom). Zakupy (książki, okulary, portki, p. Cybula). Droga i druga kłótnia w wagonie. Przyjazd i objad w pokoju. Czas [?]. I I . Pobyt. 28 środę wieczór przyjechałem. 28 sobotę wy­ jechałem. Tu się mi da opisać dzień po dniu. Lepiej da się podzielić na grupy odpowiednio do różnych motywów. Г . Ogólny podział czasu stosownie do okoliczności ze­ wnętrznych. Pierwszy okres kiedy zastaliśmy towarzystwo zwykłe, przyjaźń [?] staruszkiem. Księżyc; jazdy wieczorne. 0 5tego czy szóstego jadę do Genewy. [???] Przyjaźń z zegar­ mistrzami. Ich wyjazd. Wyjazd staruszków. Parę dni z Maksem(?) (? na dworze) i ostatni tydzień. Sam na sam i liczne wycieczki. - Wtargnąć poza fakty w istotną osnowę uczuć. - Opis domku: pierwsze wrażenie, [?] sad na przedzie, drzewa wiśniowe, zwłaszcza jedno [??]. Opis Mouriac'a. Sceny at the meals. Further the garden of vegetables. The ro­ uge of bushes at the shore. The way to the boat. When I used to go there: twice bathing often to the boat. The big scooner coming in the evening. - Stosunki osobiste: The mystery of my feelings. It was a power that mort[?] against which I struggled. I was rest qu­ ite free. This fight in me is one of the leading features. My at­ titude in the presence of other people: at the meals (remember the tipical periods) in the morning. During our excursions with the Maccharoni's, Viollette's interference & her mother's (the evening at the boat). My feelings when [?] myself between her & the impressions. I don't speak now of the stronger impres­ sions when traveling, but even on our walks home. When sit­ ting at the lakeside under our castagna tree, when rowing in the boat (this afternoon when I felt very lonely & far away), when reading Goethe. When working in her presence. Now at home in our room. A few evenings, we „began" the night in my small room.There was also this „most beauti­ ful" time. I think we also slept there one or two nights. As a rule we went each evening to her room, I went in my, arra­ yed the window, the bed & came back. She was the ready. Of course I was rather exhausted all this time & przejedzony to that I hardly did enjoy it any when as well as these 2 nights in Leipzig. I often have been irritated. The spooning. In the morning - during the [urwane] 2 183 �Problemy aktualne: Moim zamiarem jest, z punktu widzenia społecznego, pra­ cować w kraju i dla kraju. Zakres; praca naukowa. Z powodu dotychczasowego kierunku idę teraz dalej w naukach matem[atyczno-] przyrodniczych, nie zaniedbując i innych. Ści­ ślejszy zakres: nauka o cieple, głównie druga zasada termodynam[iki]. W tym roku będę w Lipsku także pracował dalej w laboratorjum. Chodzi o to aby przyswoić sobie metody rze­ telnej, spokojnej pracy, bez gwałtownego wysiłku. - Do teoryi: faktem jest, że umieć daną rzecz jest to 1°. posiadać tę rzecz w pamięci np. własności gazów, cieczy, fizykę opisową, 2°. umieć nią posługiwać się np. formułą gazów idealnych. Np. obecnie powinienem starać się wykuć Nerusta, ażeby znać na wylot tę książkę. Po za tern każde zagadnienie indy­ widualnie przetrawić i spisać np. konstytucja molekuł, regu­ larności optyczne związków itp. W Lipsku skupić się też na porządnem odrabianiu pracowni, bez podnieceń, bez gadań, bez szukania inspiracyi z zewnątrz; starać się przede wszystkiem o Tuchtigkeit [niem. dzielność]. (...) Weimar 13.X. Sam jadę tramem. Mam pewną tremę w najmowaniu mieszkania, jadąc układam jak będę udawał „starego", łysego pana. W ogóle zewn[ętrzne] niewygody stanowią eine starkę Hemmung [niem. silną przeszkodę]. Na stacyi widzę parę dziewczyn ładnych. Jakie będzie 1. wrażenie? Wygląda bardzo elegancko, ale jesteśmy b[ardzo] obcy sobie. Pytam się jak je­ chała, co jadła, o p. Stern. [?] schody duże drewniane. Siada­ my na kanapie, przypatruję się jej [???] oczy zaczynają kochać się znowu. Pytam się raz czy mnie kocha. - tak, ale... Chce już iść spać. Kładziemy się. Gwałtowny wybuch namiętności, [?] budzą się tak dzięki wspomnieniom. Mówi mi, że mnie nie chce. To znowuż rozbudza we mnie jakieś opory. [?] a platonicznie jego kocham bardziej. Tak. Jestem bardzo nieszczęśli­ wy. Mówimy o litości i o odporności. Gaszę światło i wybu­ cham gwałtownym płaczem. Po prostu wiję się w bólu. Ona nie reaguje. Utrata przyjaźni, nowe zimno. Całą noc czuję się nieszczęśliwy. Nad ranem, zmęczony, chcąc się jeszcze wy­ spać, idę do 2. łóżka. Rano przychodzi ona do mnie, ale nie ma wybuchu namiętności i wciąż jestem nieszczęśliwy bardzo. Je­ stem jakby bez wyjścia, nie wiem co będzie na przyszłość. Ro­ bię wymówki, że mi tego listu nie przysłała. Aha, poprzednio i teraz dopiero pytam się jej uparcie czy wogóle myśli o moż­ liwości powrotu do S. Wprost przeraża mnie ta myśl. Opieram się. Ona chce mieć teraz jego a potem mnie. To (burzy) podko­ puje we mnie wiarę w jej głęboką miłość do mnie. Tłumaczę, dlaczego nie mogę się teraz zgodzić na to, przeciw czemu przedtem nic nie miałem. Bo zupełnie zmieniłem, pogłębiłem moje dla niej uczucia. Chcę wstać, przejść się, skupić się i roztrzygnąć z nią tę sprawę, ale nie mam wielkiej nadziei, ażebym mógł ją zatrzymać, bo nie wierzę już w jej prawdziwą miłość, na której tyle budowałem. Wcześnie się zrywam, myję, (jej wyraz twarzy). Schodzimy, idziemy poprzez Markt, Fiirstenhaus [niem. dom książęcy], z powrotem obok Goethehausu do Teatru; potem przez stare miasto do ogrodu. Mówimy o rze­ czach „aktualnych" (o 3 koncertach S-a). Potem ja mówię pa­ rę zdań o sobie. Idziemy do Gartenhaus [Goethego]: na I pię­ trze pokój bawialny (?) od tyłu b[ardzo] skromny; pracownia z paru krzesłami, prostem biurkiem, widok na zielony wał drzew poprzez łączkę. Obok jeszcze dwa pokoje na dole kupfersztychy [niem. Kupferstich - miedzioryt] z Włoch. Idziemy 184 w ogródek, gdzie siadywał z panią v. Stein. 2 półokrągłe ław­ ki, w środku wmurowana tablica z napisem. Nad nami zżółkłe drzewa kasztanowe, niebo pogodne, słabe, jesienne słońce, l i ­ ście spadają z suchym szumem z drzew. Mówię jej czem zro­ biłem dla siebie - miłość do niej, czem stała się po [?] jakie dla mnie zrobiła. Potrzebę przyjaźni i jej zalety. Idziemy dalej; ona mówi mi o swojej [?] o niemożności szczęścia w obecnem po­ łożeniu. Dalej do Belwedere; mówimy (ja opowiadam deta­ licznie aferę z H.) Schodzimy na podwójną miłość; potrzebę Siihne [niem. zadośćuczynienia], ona proponuje system po­ szewki, ja przyjmuję. Siadamy koło zamku i mówimy o Emchen st. i jej niepowodzeniach i fobii. Ja chcę jeszcze iść dalej ona ciągnie do miasta. Stajemy na brzeżku i patrzymy, z po­ wrotem ja staję się nieswój i rozmowny jak dziecko, kupujemy banany i grona. Idziemy do jadłodajni, potem na kawę. Wita­ my S. i [ ? ] . W domu: najprzód w [?] pierwszy raz (ból), potem już na bis (?), [?] nad ranem też i cały czas nastrój cudny i rozkosz płynie cudownie. Następny dzień późno: idziemy do Goethehaus: szerokie schody i pokoje frontowe; rysunki własnoręcz­ ne Goethego, pokój ogrodowy i rzut oka na ogród: porządne i równe grządki, [?] jesienne, niski (i też starszy) domek. Pokój sypialny, zielono obity, fiołkowa kołdra, koło łóżka stoi fotel, na którym G[oethe] umarł. Słońce popołudniowe wpada i sze­ roką wstęgą kładzie się na zielonym kobiercu. Pracownia: na środku stół owalny, 3 krzesła, pod jednym oknem mały pulpit, pod ścianą w sypialni długi pulpit z drzewa białego, nieheblowanego. Naprzeciw wejścia pułki [sic!] książkowe; meble pro­ ste z bejcowanego dembu [sic]. Na górce zbiory: portrety Goeta, rodziny i niektórych znanych ludzi. Widok z okien b[ardzo] zmieniony, tylko na lewo uliczka jakoby stara i środku placyku studnia. - Obiad (sos[?]). Na polu zimno i popołudniu na pocztę, list od Flóhchen. (S. smutny) Mówię o Sz[?] i Fran­ klinie, potem o staranności S.a. Potem staram się wytłomaczyć. Annie milczy. To i ja też milknę. Idziemy pod górkę i drogą milcząc. Dopiero w lasku zaczynam jej tłomaczyć. Cią­ głe nieporozumienia, robi mi gorzkie wyrzuty. Tłomaczę jej że nieprawda i nad rzeczką wychodzi „szydło z worka" (z począt­ ku nieśmiało, potem [?] i nie rozumie). Staram się wytłomaczyć, że jest to wtajemniczanie w moją psychologję, że jest to humiliation [ang. upokorzenie] - nic nie pomaga. Ciągle [?] że będzie się [??]. Mówię jej, że uważałem ją za silny charakter: chciałem się oprzeć na niej. Ciągle zła; wówczas kiedy ja je­ stem już w bardzo czułem usposobieniu] po wyjściu na drogę to bydle [?] jeszcze dogryza. Ja nie mogę wprost zrozumieć, że moje pełne uznania i oddania słowa nic jej nie trafiają - docho­ dząc do góry robi znów uwagę, potem w lesie mówi, że powi­ nienem wybrać choćby [?]; potem znów na drodze. Wracamy, mówię jej o wielu rzeczach [?] mnie denerwują - skręcam w las na lewo. Nowy brutalny atak; cierpliwość moja wyczer­ pana! Milczę; ona robi smutną uwagę i zeszliśmy na dół; ona jeszcze raz robi uwagę. Ja jestem już zamknięty w sobie: jak źle jest pragnąć i potrzebować zbyt blisko ludzi, tylko się nara­ żam na bolesne zawody; przypominam jak nieraz w ten sposób obrażałem Matkę. Czuję jak silnie oddalam się od wszelkich potrzeb stadowych, od potrzeby przyjaciela. Samotność i po­ wracam sam, w ciemny wieczór, spokojny, zimny bez szczę­ ścia i troski. Chwile boleści; [?] się w sobie; idę całkiem sam: wejść w pracę, buduję gmach, plan jego już mam, wznieść ru­ sztowania i zapuścić fundament; a w duchu radować się już dziełem dokonanym. Wchodzimy do miasta po nocy, do domu, jestem znowu łagodny; leżymy [?]. Ja się jej pytam dlaczego i robię nowe wyrzuty o płytkość [??]. Należy dużo wybaczyć �ze względu na jutro; przepraszam ją, całuję. Idziemy, s'licznie wygląda w kawiarni. Patrzę na nią z wyłączną miłością. Potem coś się psuje i wyrzut (samemu sobie) zmysłowości; [??]; fer­ menty uczuć stłumionych; ona się pyta, czy ją kocham. To py­ tanie budzi we mnie cały szereg kojarzeń o tern co było, wra­ cam myślą do naszych przejść; nie mogę się zdobyć na lekko­ myślność. Namiętność ciągle zaszachowana głębszemi wątpliwościami:"Nie mogę jej kochać tylko zmysłami, w kobiecie, która mi daje rozkosz, muszę widzieć też i duszę". Popełniam draństwo, a cóż u djabła, ażebym dla skrupółów nie potrafił ko­ biety zerżnąć!". Smutno „ostatni raz może, na zawsze?" Roz­ kosz słaba. Śpimy. Rano budzi mnie. Wstaję niewyspany, zmę­ czony. Idziemy, pogodny, cudny ranek, niebo prześwieca, cięż­ kie, ciemne chmury. Czy się obawia? Staram się być dobrym dla niej. Baby idą na targ. - Stoi w oknie, proszę żeby mnie nie zapomniała, idę za pociągiem... [???] Myślę trochę o niej ale jestem ogólnie raczej zjebany. Ciągle myślę o niej., Paulinella; Monburg: idę aleją wśród drzew, szmer wody, co ona robi? Je­ stem spokojny, szczęśliwy. [???] i układam list do niej: o [???]. - W hotelu, potem zaproszenie [???] пр. n u p. Ta(?]. Na górze (śliczny widok) [??] się trochę(?). Myślę o Lipsku i o twardym, czynnym, [?] metodycznym życiu. 17/X. Tempus fugit! już 20 dni odkąd opuściłem Lubicz a jakże mało przez ten czas postąpiłem. Robiąc rachunek z te­ go czasu muszę położyć stanowczo - na Warszawie, na Kra­ kowie i na Lwowie, spisałem się dość żwawo.W ogóle mam pewną dążność do zerwania z marzycielstwa, lenistwa i opie­ szałości. Natomiast zbyt wiele czasu poświęcam na „uczucio­ we" sprawy i intrygi np. obecne z n i S. ostatecznie tylko rze­ czy that are already settled, which form a part of our life have some worth.[ang. które są już ustalone, które są częścią nasze­ go życia mają jakąś wartość]. Jeżeli moje stosunki z n się uło­ żą, jeżeli będzie ona moim przyjacielem i będzie zadawalniała moją tęsknotę za [?] to rzecz ta będzie miała wartość. Ale np. spychać cały akcent obecnego życia (tych wrażeń tu, w Turyngii) na tę chwilę w której ją znowu zobaczę poraź pierwszy i dowiem się jak sprawy się ułożyły - to znaczy znowuż [?] istotę życia. - Idąc tu wczoraj, szeroką szosą wśród starych wysokich świerków, widziałem ich oboje, w ich turyngskim nastroju, patrzących sobie w oczy jak para zakocha­ nych; tęsknota, żal, zazdrość a jednak nie wolno szukać roz­ koszy życia jedynie w spojrzeniu kochających oczu. Świat jest pięknym nie tylko wówczas kiedy się odbija w parze bły­ szczących oczu. Tak rzadko tęsknota naszych oczu spotyka się w radosnem upojeniu z wzajemną odpowiedzią! Patrzę na Szwarcberg. U stóp szeroka płytka dolina; dno porosłe murawą; jeden brzeg okolony szeroką wstęgą rzeki. Drugi cienistym brzegiem lasu liściastego, który obecnie mieni się w barwach brązu. [?] półwyspie, tu mieszkał [?] a Szwarcberg. Refleksja historyczna: kraj ten był zdecentrali­ zowany, potęgę jego stanowiło jednak chyba mieszczaństwo. U nas kultura prawdziwa jednak nie dotarła. Obecnie płacimy koszta gwałtownej ekspanzyi kultury. Ja jestem ekranem przeniknięcia się kultfur] Nie mam obowiązku czuć się b[ardzo] blizkim mojemu społeczeństwu. Muszę tylko pracować dla niego. - Wracam; śliczna pogoda ([??]) Szwarcberg oświetlony wspaniale.[??] fiolet cieniom jasne [?]. Układam plan na Lipsk i umacniam się na wypadek przeszkód ewentualnych]. Potem myślę o St[asiu] Witkiewiczu] jego wpływie. Garkuchnia miłości. Jena Wilhelmshóhe Wczoraj (Szwarcberg). Wstaję rano o 8 otwieram okno, słońce, niebo lekko przykryte; żółte buki na zaokrąglonym pagórku: „pozostanę". Ubieram się, chcę być wieczór u n piszę kartkę. Potem (poczta w Niedzielę tyl­ ko rano) zostawiam sobie swobodę. Idę pod stację, z wido­ kiem na 1. zakręt. 0[?] Szwarcf?], ledwo oddycham, chcę się skupić i przeżyć pełny dzień na łonie natury jako przygoto­ wanie do pracy w Lipsku. Co do n to obawiam się czy się zbyt czule nie pożegnała z S=rem. - Układam też początek „oficjalnego" dziennika w stylu publishable: „można uznać to za szczyt grafomanii i nieużytecznego wydawania albo też (ponieważ tu nikt niepowołany nie będzie miał pokusy) jako rzecz o pewnej wartości dla niewielu którzy jako pokrewni tern się zainteresują. Chodzi tu o dokument psychologiczny] posiadający wartość społ[eczną]. Są pewne rzeczy, które nig­ dy nie staną się tanie ani łatwe ani sprofanowane, bo się do nich dochodzi za cenę cierpień osobistych, pracy, wiedzie do tych rzeczy droga otwarta tylko dla powołanych". „Dla siebie dziennik jest czem innem. Często [?] (osobiście) [?]. Dzien­ nik dla siebie pisany nie może być dostępny dla wszystkich. Taki dziennik powinienem prowadzić. Takie memoranda na listy, sprawy ważne. Natomiast wyeliminować stado" - Czu­ ję, że dojrzewam i że rzeczy które były dla mnie niedostępne same się nasuwają. Muszę zacząć żyć metodycznie, w syste­ mie. Pod nową formą staje przede mną fakt że człowiek wart jest przez swą siłę, odporność, wytrwałość. Moja siła jest w rozumowym obmyśleniu i skupieniu. Radość, że oderwa­ łem się od Stasia Witkiewicza]. Co do nauki to koniecznie zwiększyć receptywność i system pracy. Lipsk 21. Czwartek. Ile zmian przez te parę dni! Od spokoju w Jenie i Szwarc bergu przez nieznośną szarpaninę Wtorku i Poniedziałku aż do radosnego prawie wyzdrowienia wczoraj! Niedziela. Rano: wstanie piszę kartkę do n i szperam w kursbuchu [niem. Kursbuch - rozkład jazdy]. Idę i siedzę na ławce na zakręcie, schodzę w las, piszę patrząc na widok. Wracam aż do zamku. Powrót doliną. Blaukenburg, parę górek w słońcu, pogoda, jestem trochę fizycznie zmęczony (serce) ale nie przewrażeniowany. Jadę 3-cią klasą (3 baby) do Rudolf[?]. Widzę żółty zamek nad marnemi domkami. Przez mało [?] ulice (Ratskeller malutki) wychodzę na rynek; porządnie po staremu wybrukowany. Po jednej stronie 2 hotele po drugiej 1. stary dom, piję kawę i patrzę na rynek jako na symbol po­ rządku niem[ieckiego]. Idę pod górę. I podwórze zamkowe z żołnierzami, idę na tarasy ogrodowe, ładny widok na obie strony. Poprzez bramę południową przechodzę na 2. stronę (rozmawiam z lokajem); co chwila myślę o S =rze i o jego ze­ szłorocznym koncercie tutaj. Schodzę wzdłuż, chcę iść na przedłużenie pagórka. Idę pustą ulicą, po prawej ręce wille. Na drugą stronę rzeki; chwilę siedzę i dumam; plac footballowy. Do Jeny szeroka dolina Saali. W myśli rozmawiam z S=rem. Małość moja wyrosła z widoku ich szczęścia z podłego instynktu zazdrości, naśladownictwa i chęci ode­ brania, podłej drapieżności. Wstyd też że on, slaby, może te­ raz patrzyć na mnie jak na złodzieja. Postanawiam się zrzec i pozwolić jej wrócić bez zastrzeżeń. Jestem przy tern dość spokojny; nie przedstawia mi się to w dość żywych barwach jeszcze. Jena. Ciemny banhof, czekam na tram, uczucie opu­ szczenia. Hotel ([?]) Piszę do n, błądzę (?) [dopisek:] (?) i koncert Landowskiej. Nazajutrz: ulicą na prawo Ratskeller; rynek (tylko ratusz ładny),wąską uliczką idę do Domu. Oglą­ dam Burgkeller (nationalism!) potem cywilizowaną ulicą idę 185 �ku bramie. Cmentarz: spokój pogoda śmierci - targanie ży­ cia; a więc przeciąć, bez zbytniej, sentymentalnej frazeologii, bo to są rzeczy ważne, wszak tak mało mamy w życiu. Ulicą uniwersytecką na dół. Kupuję Mortbroschiire. Idę przez Saale (z policjantem) i pnę się pod górę myśląc o n i Miss Croper. Widok, żądza zorjentowania się z batville do Jena. Widok na miasto, siedzę i piszę. Schodzę; idę przez miasto (flagi), owoce. Jadę IV. klasą, czytam Mortbroschiire. Układam plan wynajmowania; potem, dojeżdżając, myślę o jonach; o „spra­ wie" mam tylko niejasne, miłe uczucie że będzie już rozwią­ zana, wyklarowana. Na poczcie jak rażony piorunem; wpółprzytomnie idę szukać mieszkań; coś mnie piecze ale nie ujawnia się. Wynajmuję tutaj; to mnie ciągle absorbuje; ukła­ dam list przez cały czas; ostateczne, beznadziejne zerwania. Idę do p. Hau - tam przypomnienia. Wracam, pełen jednak niepokoju; najprzód piszę i wysyłam potem do Górskiego . 3 Wtorek. 19.X. Rano budzę się z potwornego snu (z [?]) ból zawiedzio­ nych instynktów. Myślę znowuż o n i S. i doznaję bez­ piecznego] altruistycznego bólu że oni obecnie nie mogą być przezemnie szczęśliwi. Czuję, że niegodnie, zniszczyłem rzecz piękną. Nie o sobie, z wielkim bólem o nich - bezna­ dziejna zabawa. Zabieram się do Plancka - napróżno. Lecę do Botte[?] zniechęcony - peszy mnie raczej i pakuje na tego amerykanina, który mnie nuży. Idę 1. raz na B.Sstr. niema jej. Idziemy z amerykaninem. Po raz pierwszy przechodzę znane mi ulice, Sophienstr[asse],[??], Grassi tu, szczęśliwie, spoty­ kam Goldschmida.[?] i osobliwości u ameryk[anina]. Idę po raz drugi; [??], ostatnia nadzieja pryska. [??]; jeszcze nadzie­ ja że będzie ona u p. Hau. Powrót, nowy atak. - z zaczerwienionemi oczami do Górskiego. Uciekam od Sz[?], pod okna Haschera; potem wybuchają co chwila [?] przez Waldstr[asse] nic nie myślę i nie wyobrażam. Ślepy popęd wszystkich zmysłów i ciała do niej. [???] w ciemności potworne wykrzy­ wienie gęby. [??] gwiaździste niebo nademną. Wracam, wciąż naj nieznośniej obolały. U Schneider stękam bez zwie­ rzeń na niemożność nauki. Pociesza mnie, stanowczo. Pod okna Huschen; światło; spotykam Franka Lym[?] - uspoko­ jony wracam znaną mi już raz boleśnie drogą; trochę spokoj­ niej; automobile na Worm, strfasse] 4 Środa rano. Zbolały wstaję. Piszę, to mnie znów roztkliwia; [?] termo­ dynamika. Gimnastyka; wychodzę; radość wyleczonego człowieka; żadnych wyrzutów, żadnych skrupułów, tylko swoboda, swobodny nastrój! U Górskiego czuję się dobrze; idąc przez Aug[ustus] platz mało co nie skaczę z radości. Ja­ dę tramem i nie płaczę. W Central[?]ten niema jeszcze Fran­ ka. Przychodzi i rozmowa z nim, świadomie przyłgiwana [?], ubrana w pochlebstwa i przymilanie się. Trochę mnie „po­ wraca". Ale załatwiam interesy ([?] wraca trochę chandra, przypominam poszukiwanie w Bedekerze i na mapie, bezpo­ średnio przed latem i to, że tu myszkując za n tęskniłem.) Idę do Górskiego i uczę się w podnieceniu ale porządnie. Wieczór też wciąż radość z powodu pozbycia się bólu, cho­ roby. Wieczór spacer [??] Grassi [Muzeum](starą drogą [??]) [?] do domu i postanawiam się skupić absolutnie. Czwartek rano gimnastyka, piszę; p[opołu]dniu zaczynam grać. Prze­ zwyciężam się i f?] Plancka podczas tego; męczy mnie to, ale robię; potem idę do instytutu - wciąż jeszcze a raczej właśnie 186 pełen prawie tytanicznego zapału, żądny gnębienia w sobie różnych rzeczy i pracowania na przebój. Przemyśliwam 0 funkcjach termodynamicznych. Bótte[?] i Deiselbaum. Z tym ostatnim mówię o odrzucaniu tego z czego nic nie bę­ dzie, „jestem synem ziemi", głód życia. Idę do biblioteki, nie­ ma Chwolsona. Czytam Lutra. Potem u Szultheissa, trochę mnie już ściąga. Wysyłam 41 MK Idę naprzód do Hildy, wy­ chodzę, do domu [?], w botanice [ogrodzie botanicznym] czytam Plancka o gazach. Ściąga mnie porządnie; czuję jej zapach już w domu, zmysły, głupia tęsknota. Czy znów [?] zachody (piszę w domu). Idę do Górskiego i pod napięciem pracuję z nim, nieźle. - wciąż mi wyłazi zmora melancholii, postanawiam zrobić daleki spacer wieczorny, ażeby się wgłę­ bić w siebie. Idę do domu, jem; poezje ang[ielskie] rozbiera­ ją mnie potwornie. Przedtem jeszcze (rozkoszuję) + nurzam się w dekoratywnej samotności: jak przyjemnie módz być z samym sobą jak ze starym, wyrozumiałym, oddanym przy­ jacielem. Być dla samego siebie przyjacielem. Powoli to nik­ nie, z poezyi wychodzi tęsknota i zapach dni minionych w Buchillon. Spann. Nadzieja, że wróci, chcę się upewnić czy mi dochowa wiary; co teraz robi? Idę znów pod jej okna. Gdzie mieszka? do Franka, ulica przypomina mi wieczorne spacery, u niego bez sentymentalizmu. Potem idę znowuż sta­ rą drogą (Schenkendorf - Mat[?] - Brau Flannplatz, ale odry­ wam się powoli; odpędzam sentymentalne] genius loci. Sku­ piam się, ale nie mogę zdobyć się na usystematyzowanie ży­ cia. Ani też na określoną postawę w stosunku do tej sprawy. Liczę dni, mam ciągłą nadzieję, że przyjdzie. A przyjmę ją tylko:[??]. Chwilami wymyślam: ciele, nie rozumie mnie. Przypominam [?]ffurt i brak inteligencyi, brutalność. Przypo­ minam jałowe chwile w Buchfillon]. Z drugiej strony życie żąda swego. Na to odpowiadam, że życie może mieć też chwile zawieszenia w krystalicznym eterze samotności. 5 Piątek 22 rano. Tak jest. Trzeba koniecznie objąć całość jednem spojrze­ niem i wybrać kierunek drogi. Otóż nie chcę zabić przyjaźni 1 miłości do n; zbyt czuję się jeszcze przywiązany i przypu­ szczam z drugiej strony, że i ona kiedyś się jeszcze o to upomni. Sam zaś chcę żyć obecnie znów życiem woli, usystematyzowa­ nym życiem wewnętrznego postępu i pracy. Jestem obecnie doj­ rzalszy. Z drugiej strony mam tu aparat naukowy którego mi brakło w Breńa. Powinienem więc dłużej wytrzymać. Nie być zbyt przykutym do ziemi. - W tej sprawie: 1°. postanowienie i ewidencja koniecznego, zupełnego zerwania wszelkich nici (list). 2°. Altruistyczna rozpacz, że skrzywdziłem ich, że wla­ złem niegodnie tam gdzie mnie nie brakowało. 3°. Tęsknota; rozpacz ciała, nadzieja, że wróci, że się coś nawiąże, 4°. Lekko­ myślny optymizm, nadzieja płytkiego nawiązania, lub pocie­ szenia się. 5°. Wczorajszy powrót do niej, obietnica wierności. 6°. Dzisiejsze postanowienia: skupić się w sobie, rzeczy zewnę­ trzne nie istnieją; praca, poza pracą samotność. - Przez cały czas, pomimo postanowień, błąkają mi się wspomnienia po du­ szy - to obecna wizyta u Flótchen, w którą wkładam trochę nadziei, to możność spotkania jej na motecie, to gdzieindziej, to wyraz jaki, lub obraz przypomni mi Buchillon. Sobota 23.X. Wczoraj: Rano wstaję, matem[atyka], gimnastyka (Dera). Potem śniadanie. Kładę się i czytam Daucka (roztwory po raz pierwszy) z początku D. brzdąka, potem wychodzi; intermez­ zo baby. Koło 12'/ jem drugie śniadanie - chwila „wyrzutów" robionych n, potem zabieram się do porządnego obrobienia, 2 �z ołówkiem; pomimo oporów rżnę dalej aż do 7 3ciej potem siedzę i próbuję muzykę u D. Idę do botaniki. Tam trochę oczy bolą, przerywam czytanie; skupiam się, i znów robię (cho­ dząc) kalorymetrię. Idę do Górskiego (radość z powodu wik­ tuałów) objadam się i robię kiepsko [?] a jego amory z Hildą i zmysły obudzone po objedzeniu, dają mi na tęsknotę, która chwilami wyłazi. Golę się i kupuję mleko. Ociężały idę naszą drogą, zbierając ochłapy przeszłości. - Postanawiam sobie być „sobą", „głębokim i [?]". Nic z tego. Różne plany. Cho­ dzę pod oknami n i S=a układam list ultimatum. W domu pi­ szę w gorzkim stylu, roztkliwiam się nad sobą i wieczorem 0 litej (kładę się) jestem znów roztrzęsiony, piszę w łóżku. Stanowczo liczę w kierunku uproszczenia i siły. Ostatecznie tu mogę sobie powiedzieć że albo, albo. Albo ją jeszcze odzy­ skam i wtenczas cała rzecz ma sens, albo nie i wtenczas wol­ no mi i muszę cierpieć, ale nie małostkowo - nieść ciężar na sobie i koniec. Co do poprawy to jeszcze mi pozostaje sposób pracy, mam zbyt mało zainteresowania przedmiotem (nic dziwnego!) dalej: kiedy mówię o tej całej sprawie ze sobą, mówię w całkiem innym tonie, spokojnie, silnie z determina­ cją: mówiąc w liście do niej piszę niepewnie, targany uczucia­ mi - nie jest to kłamstwo jest to znowuż dowód owego bez­ względnego dualizmu uczuciowego. Otóż być tylko ze sobą. - Teraz robię Planck[a] i b[ardzo] cierpię. Trzęsie mną 1 myśl ciągnie wciąż w jedną stronę. - Jak szczęśliwym jest człowiek, który ma pewne refuge [ang. schronienie] w samym sobie przed wszelkiemi nie­ szczęściami. A jednak ja nie ustąpię tak od razu. Układam znów listy i argumenty. - Robię gimfnastykę] i niepisany żal przenika mnie całego. 2 Niedziela 24. Wczoraj cały dzień prawie od rana poświęciłem tej spra­ wie. Nie będąc już w stanie pracować, zacząłem pisać do niej. Potem znalazłem list o pieniądze, który znów mnie speszył. Idę na miasto i szukam tylko jej pomiędzy wszystkiemi; ku­ puję czekoladę, czuję się b[ardzo] nieszczęśliwy idąc przez B[?]. Na muzyce ledwo mogę wytrzymać. Kupuję kwiaty (je­ stem trzęsiony jak w febrze) idę do Flóhchen. Z jej danych wnoszę, że n kocha mnie tylko, że nie wróciła do S=ra i że mogę mieć jej miłość na przyszłość. To mnie powraca do ży­ cia. Idę sam z biedną Fl[óhchen] wyglądającą dość nędznie mówi że na własny koszt by sprowadziła n z Afryki. Nadzie­ ja, pewne obrzydzenie z powodu „uzewnętrznienia" się prze­ dnią. Ostatecznie to tylko jest pewien sposób aby n się o mnie czegoś dowiedziała. Kupuję cukierki dla Flóhchen. Idę do Górskiego; ogarnia podniecenie o zabarwieniu radosnem. Rozmowa o radykalizmie. Uczę się kiepsko, układam list podczas tego. Wracam i piszę (kupiwszy kwaśne mleko). Kończę i odnoszę (3 na litą [czyli 10. 45, wyjaśnienie dla osób spoza Galicji i Śląska]). Zamieniamy parę słów. Później w radosnem, wiosennem usposobieniu idę utartym szlakiem, siadam na ławeczce i wracam popod jej oknami. Jestem za­ kochany po uszy jak sztubak. Dziś. Tak jak - zrobiłem parę dalszych postanowień, ale bez­ skutecznie. Plancka robić nie mogłem, czekając na jej list, a gdy list jej dostałem - już po kopercie poznałem jej stimmung - radosne upojenie, zupełny przewrót wewn[ętrzny]. Przychodzi D. i zawadza mi. Czytam jej listy poraź drugi i trzeci. Wstaję i odpisuję i piszę dziennik dla niej, ażeby w ten sposób zrzucić ciężar nastroju i módz pracować popo­ łudniu. Idę na objad, jestem szalenie radosny idąc. Wracając wstępuję do niej - wydaje mi się cudnie piękna zupełnie jak mięki soczysty owoc który dojrzał. Czekam dotknięcia miękiej wełnianej różowej bluzki. Z początku patrzę w jej oczy, nieprzytomny pod uderzeniem wrażenia - potem rozkosz i szczęście zaczynają mnie przenikać. Uciekam; robię muzy­ kę z D. Idę do Górskiego; dyskutuję znowóż [sic] z Ros. o pę­ cherzu i ślepej kiszce. Potem czytamy [?] Idę na kwartet. Zdejmuję okulary i siedzę; nie widzę nikogo i słucham jakby nikogo nie było. Potem spostrzegam ich - jest naprzeciwko: uderzenia, [?]; siedzę sztywno od czasu do czasu spoglądam na nią. Z początku czuję, że gdybym wiedział o jej obecności to inaczejbym słuchał - Tak, fakt ich obecności krępuje mnie; wychodzę - zachód słońca. Poniedziałek. Rano wstaję późno, idę się golić i po kwiaty. Przychodzi, kończę się ubierać; rozmowa o rzeczach przeszłych; o listach, żartujemy; o różnych konjunkturach. Czas mija szybko; sie­ dzimy na kanapie; tym razem nie jest tak ładna i wczoraj. Awantura z babą. Na obiad i muzyka. Kupuję wino i idę do Hildy, która chora i F[?] też. Wtorek. Do [?]; zabieram się nieźle. Po południu na dole. Wieczór u Górskiego; kupujemy dla [?]; jedziemy do Hildy i wracam na drugi dzień. Środa. Labor. Obiad na Gutenb[ergstr.] Główka [Główczyński ] przyjechał. Fizykum. Idę na Fidelia. Po drodze kupuję jabłka. Stimmmung oczekiwania i pewnej tremy. Dotyka mego ra­ mienia. [?] Patrzę się na nią cały pierwszy akt. Potem siada­ my na [?]. Nie patrzy mi w oczy. Podczas muzyki; specyficz­ ne wrażenie ze skojarzenia muzyki i rozkoszy ciel[esnej]. Idziemy radośnie Aug[ustus] placem, promenadą do Grassistrfasse] i Alb[ert] parku. Siadamy na ławeczce i rozmowa dwojga zakochanych. Mówię jej ciągle, że jest piękna. Wra­ camy przez znane ulice; idziemy na Ló[?] nawet na Kromp[?]. Pożegnanie. Jestem zmęczony. 6 Czwartek. Labor późno. Ona mi mówi co będzie robić cały dzień. Myślę o niej. Wieczór u Szmajskera. Fotografje dra F. Piątek. Po przejedzeniu ociężałość. W laborze - Mam mało wra­ żeń z tej nocy, faktycznie. O 6=tej spotyka mnie n jestem [?], łazimy chwilę. Potem odwożę D[?] do szpitalu. Sobota. Rano wcześnie do lab[oru]; nie kończę ([?] wsadzenie ter­ mometru). Zmęczenie. Idę na motety, potem wracam, golę się i w tej chwili wchodzi n. - Idziemy (kryjąc się); potem u FI. bar­ dzo miło; nowe wzruszenie, leżę na kanapie; fotografia Cape­ town. Przy herbacie ja obżeram się potwornie. Idziemy z n do Alb[ert] P[ark] po drodze mało co odczuwa.f?] o możliwości jej pobytu w Ewr. Wieczór sprzątam, wściekłe zmęczenie. Niedziela. Rano jej listy, porządkowanie, Duhem, obiad z Bolkami. Idę po Zeizerce. Wracam, robię [?]; wyczerpanie. Idę do Pa­ namy. Wracam; trochę czytam Duhem. Śpię w nocy [?]. 187 �Poniedz. ЮЛ. Wstaję 7 i [?] leżę, gim[nastyka]; [?] idę wcześnie do la­ bor (o 9=tej) kończę rano kamforę (urządzam się trochę wy­ godniej i odpoczywam od czasu do czasu). Idę do Gutenbergkelleru z Główką. Radosne uczucie, że będę się widział z n. Potem b[ardzo] truję na 1. piętrze (wciąż się cieszę z tego po­ wodu). O 5'/ wychodzę, szalenie zmęczony; odpoczywam w botanice. Spotykam, nie biorę jej towarzystwa intenzywnie; wypoczywam na kanapie obok n. Przeglądamy listy. Je­ dziemy 5=tką. Cudowny kącik na galeryi. Rosjanka; czekola­ da. Brahms. 1. część; jakieś mgliste przypomnienia dawnych porywów, wyzwolenia. 2=a część zepsuta partyturą. 3=cia (alegreto) znów bez [partytury] ale mi brak głębi, dramaty­ zmu; wspaniały temat allegro - czysto niemiecki. - Er[?]; bierzemy go raczej humorystycznie. Czajkowski; cudowny zwłaszcza 2a i За część. Uciekamy przed Leonorą. Jedziemy znów. Pewna trema przed wejściem. Znów zmęczenie, leżę na kanapie, n przygotowuje czaj. Żal że woli Br[ahmsa] niż Czajk[owskiego] i że jest taka zaabsorbowana. [?] (my bad manners [ang. moje złe zachowanie]). Rozmowa o innych. Potem listy i poprawka. Kładę się znowu i całujemy się - [?] aż za bardzo. Jest znowu taka jak w tamtą Niedzielę. Wycho­ dzę; (dość obojętny). 2 Rano Wtorek 2=go kładę się z uczuciem szczęścia, wspomnieniami i instynkty. Memoranda: List do Stryja. Napisać: kartka do M . Niedziela 7.XI. Sprawozdanie z poprz[edniego] tygodnia. I. Punkt ciężko­ ści w życiu uczuciowem. Wtorek wstaję późno; lambinuję; idę o 12=tej do laboru i pracuję z punktu na górze. Piszę list (2 razy zaczynam). Wieczór z Ka[?], zmęczenie. Środa. Rano optyka; golę się; spotykam и w dużym kap[eluszu]. Rozmowa o zaprzestaniu tete a tete. Muzyka: Oburon (przy­ pominamy motywy) Brahms 4=a słucham w hipnotycznem skupieniu. Ostatnia część nie działa. Mendelsohn. Podoba mi się («) patrzę wciąż na nią. Idziemy potem przez Grassistr[asse] Czuję się swobodny, szczęśliwy (obiad w P[?]) Fotomat. z Zenkerem, Kruger, Auregung. Robię wieczorem. Czwartek. Zaczynam wodę ale złe rezultaty. Popoł[udniu] na górze. Piątek. Robię cały czas na górze; pod koniec tracę czas. Spoty­ kam n rano. Chodzimy po bot[anice] wieczorem. Befangenheit [niem. onieśmielenie]. Całujemy się na kanapie. Wie­ czór robię, p. Nachod. Sobota. Robię wodę; lepiej [?] pomocnicza kiiltemischung. Potem motet, zmęczenie. W domu wypoczywam; czytam Kamę. They came [ang. oni przyszli]. Z punktu pewne speszenie. Potem b[ardzo] miło. Ślicznie wygląda in the pink blouse [ang. w różowej bluzce]. Potem siedzimy na kanapie; myślę o tern jak na podłodze, na [?]str., mówię jej to. Tłomaczy mi 188 że miała już pociąg zmysłowy. Potworne [?]. Pewna rozkosz tego uczucia. Odprowadzam. Zachowuje się jak gęś. Wracam i piszę list. Potem wychodzę - tracę wieczór dla pracy. - II. Analiza mojej pracy. W laborfatorium]: starać się o usunięcie wszelkich obciążających czynników a więc rozmów, kłótni, zawiści, przyjaźni np. z pedelami. Ignorować zewn[ętrzne] rzeczy tak jak dziś ignorowałem ulice Lipska. Pracować je­ szcze więcej [??] i koncentrować się na termodynamice i na możliwych własnych problemach. Powinienem rozpocząć życie metodyczne. Poniedziałek. S7XI. Wstaję i lamb[inuję] w łóżku. Dostaję list od n, który ro­ bi na mnie niewielkie wrażenie. Piję mleko i myślę o Pension Klaner. Robię plany co do pracy w laborze. Na dziś: w laborze porządnie i ze skupieniem. Na obiedzie zachowywać się z nonszalancją i nie pozwolić wyciągnąć z siebie ani kropli energii. Potem znów labor, wieczór p. K[?]. Sprawozdanie. W laborze rano robiłem Gefr[ierpunkt, niem temperatura zamarzania] I po obiedzie też. Postano­ wienia co do odporności na zewn[ątrz] i co do intenzywności pracy i skupienia, całkiem nie zostały zrealizowane. Gefr[ierpunkt] lodu oznaczam z pewną subj[ektywną] pewno­ ścią, ale roztworu nie. Na obiedzie rozmawiam zbyt sympa­ tycznie - p. Schaffer, co ze mnie wyciąga trochę en[ergii]. Roztrzęsiony (tracę 2 1/2 godziny!) Biorę się kiepsko do pra­ cy - i całkiem nie „abschliessend". Wieczór, idę po Chwolsona, oglądam Rezu[?] Kocyremb. słabo. Potem czytam peozje i „biblja!". Kładę się spać całkiem zniszczony. Na dru­ gi dzień wstaję późno, czytam różności; w laborze b[ardzo] podle. Wychodzę wcześniej; idę na błonia; do domu; piszę list; przychodzi n (kartka rano od Mamy jeszcze osłabiła i tak b[ardzo] słabe w ostatnich dniach uczucia. Wczoraj z początku siedzi w kap[eluszu] i b[ardzo] niewygodnie; na myśl ojej wyjeździe ogarnia mnie tender[?]. Potem idziemy kupować. Kolacja (ja piszę list). Mówimy o Franiu, S=[?] Hasschen[?] i t p. Potem na kanapie [?] naughty [ang. nie­ przyzwoity]. Pomimo „nieestetyczności" ja znajduję, że wszystko jest b[ardzo] ładne i miłe. „Lekarskie oględziny" i compensation [?]. Sobota. 13.XI. Muszę zrobić jeszcze kroku ku systemowi. Msza Bacha wprawiła mnie w zachwyt i nadała popęd ku skupieniu. W pierwszej chwili uniesienie religijne: ideał wyrażony w tej muzyce; ażeby zrozumieć trzeba się nim przejąć. Obecnie chcemy przyjmować sztukę jako pustą „Hiille" [niem. powło­ kę] w którą kładziemy treść naszą; bankructwo: nie wszystko jest odlewem naszej jaźni lub formą aktualną życia. Zatapiam się chwilami w muzyce; sprawa (zaniedbana) stypendyum . Potem znów muzyka. Chwila pochłonięcia: tak brzmią trąby sądu ostatecznego. - Potrzeba skupienia się: nadania sobie si­ ły i szpiku jest moim pierwszym obowiązkiem. Ułożyć racjo­ nalny system. Uwagi: dotychczas rano zawsze wylegiwałem się. W ostatnich paru dniach (pobudzony Wtorkowym sean­ sem u n, Środową muzyką i poezjami erotfycznymi] i an­ gielskimi]) cierpiałem na szarą i jałową chandrę, rano budzi­ łem się, nie skupiałem się i nie robiłem planu na cały dzień; nie robiłem też zaraz gimnastyki. Pierwszym giestem było pójście po list, który mnie bez wyjątku rozczarował (nic dziwnego). Potem cały ranek lambinowałem i szedłem do la­ boru dopiero koło jakiejś dziesiątej. Wieczorami pracowałem ale trochę ospale. Praca laboratoryjna znów bez porządnego 7 �protokółu i obliczeń. Całe dnie tracę na desultorycznem [ang. desultory - bezładny]wałęsaniu się. Tak dalej iść nie może! Szereg postanowień które bezwzględnie w życie wprowadzę. Podstawą nowej poprawy będzie głębokie uprzytomnienie sobie mojej samotności, niezależności. Wzniesienia się po­ nad stado, powszedniość i małostkowość. Zabić znowuż w sobie nędzną kreaturę która ciągle i ciągle znowuż głowę podnosi. I . W domu: ruchliwość, sprężystość; załatwiać interesy (listy terminowe, zakupy, książki); pracować konsekwentnie nad odpowiedniemi teorjami. II. W laboratorjum: nie „udawać", nie gadać; czasem słu­ chać; być bezwzględnie niezależnym od osobistych stosun­ ków (np. Hiszpan); nie chcieć fikcyjnie „pokazać" komuś czem jestem i co potrafię; zato intenzywnie pracować, robić wszystko z przesadnym prawie spokojem i powolnością i z bezwzględnem skupieniem. Ш. W stosunku uczuciowum do л i do branży starać się faktycznie o wyeliminowanie histeryi i drobiazgowości, cac­ kania się własnemi uczuciami. Okres zazdrości w dnie czerwcowe: o Arego był wynikiem niedozwolonych koja­ rzeń, narkotycznie pobudzonych muzyką. Równocześnie zbytnie przeczulenie i niezaspokojone popędy. Pewien post pomógł mi a także powstrzymywanie się od pornograficznej lektury. Doszedłem do tego, że wahałem się pomiędzy groź­ bą zerwania a próbą nawiązania bliższych stosunków. Przytem (cha[?]) chciałem zrzucić z siebie wszelką odpowiedzial­ ność. Nie ; wiem czego chcę aby zachować poszanowanie dla samego siebie i dać jej dowód siły. Sam jestem odpowiedzial­ ny i kieruję tern. Jeszcze raz z nią to obmówię i postawię na­ sze stosunki na tej [?]. Przytem byłby wstyd gdybym nie mógł wytrzymać tak długo bez obłapki (unikać [?]). Najtrudniejszem jest nieustanne utrzymywanie się w zupeł­ nym uświadomieniu własnej drogi. Wiedzieć dokąd idę i do­ kąd dojść mogę; nie zamykać oczu, nie brnąć [?] naprzód w gą­ szczu. Nie chcę utonąć; muszę wypłynąć! Codzień rano - zro­ bić krótki plan i spisać takowy. Starać się ani na chwilę nie odbiegać myślą od moich zadań; przytem jako zasadniczy ton, zabarwienie humoru: spokój i poczucie, że ani przez chwilę nie będę się spieszył ani natężał. Robić wszystko z zasady lekko, swobodnie i pomału. Jutro: rano gimnastyka i śniadanie; praca z Nachodem; listy do Krakowa; poprosić Nachoda aby wstąpił do Zenkera (lepiej iść samemu i kupić obiad); iść do kultury; potem do Hiischen; Tristan i Izolda. Wszystko pełnie, ze sku­ pieniem i nie wychodzić z własnej jaźni. Czwartek 18.XI.909 Sprawozdanie: Niedziela. Wstałem dość późno. Niepo­ trzebna dyskusja z Nach[odem] o Polakach. Pracujemy (przy dźwiękach muzyki). Obiad w Pomornie. Potem jadę do Herch. W Kulthist. czytam Schurza. Do Gorkiego. W do­ mu Zenker, Brewiński. Tristan b[ardzo] [?]. Drożyński, list do n. Poniedziałek. W laboratorium] Kupfer, źle. Popoł[udniu] Siedepunkt [niem. punkt wrzenia]. O 5=tej n. Jemy kolację i idziemy na H[?]. Wściekłe zmęczenie ale słucham mile i wielkie rozumienie. U niej; nic nie jem; leżymy na sofie i [?]. Wtorek. Rano meeting i do Bolkego; w laboratorium] Kupfer z Re[?] źle; popoł[udniu] Kupfer, elektrolfiza] i ben­ zol (zapalam!). Wieczór robię z p. Nach[odem] (przedtem młody Żydek i u Górskiego), śnieg, zawieja. Środa. Rano Nachod. Potem obiad u p. Klauer. Potem go­ dzina nauki z Zenk[erem], potem n i Hóndel. W ogóle oklap­ nięcie i brak popędu naprzód. Czwartek. Nie pamiętam co robiłem w laboratorium] chyba tr[?] przeważnie. Colloquium Ruesonera. Wieczór FI. i n. Po kolacji robimy spacer sentymentalny: KohIenstr[asse], Tumner, Universitatstr[asse], Nikolaistr[asse], Dresden Bhf z popwrotem przez Koenigsplatz, Elisenstr[asse] do domu. Piątek. Kopfer z Bedu. wykład Druck. Zaczynam Sieden Berg; pokazuje się, że złe naczynie. Coli. Wienera. Weissbach. Kolacja u n. Nic nie pamiętam, rozmowa o S=rze i je­ go tajemniczości. Sobota. Rano Kupfer sam. Wykład Freundl. Robię z Ko­ walskim. Popoł[udniu] straszne zimno. Z Nachodem nie idzie. Franek. Idę do n. Połykam szybko kolację. Idziemy na Upiory. Straszna targanina nerwów. Uczucie ciepła od n. Wy­ chodzimy na deszcz i wiatr. Brak szwungu. Jedziemy do Mauricionum. Wino. List [?]. Powrót (koło uniwerku). Niedziela. Rano pracuję razem z Kupf[erem] (mało inten­ zywnie). Potem idę na obiad (wybieram się do Leskinia). Po­ tem do Kult.hist. Vollkes. Haschen, Franio. Z Bobienkowem niepotrzebnie dyskutuję. W domu nie odrabiam wieczór po­ rządnie rzeczy. Postanawiam się skupić. Poniedziałek. 22.XI. (Rocznica przyjazdu do Lipska) W laborze rano i po­ południu]. Siedepunkt (porządnie czytam Berkmanna) Wykł[ad] Freundl. Rozmowa z Drucker. U л z początku miło [??] Potem przy kolacyi Blonf. i jej uwaga o niepotrzebnej dyskrecji; ja jestem speszony. PRZYPISY 1 Patrz S. Witkiewicz, Listy do syna, Warszawa 1969, s.413 [ang.:]Sceny przy posiłkach. Dalej ogród warzywny. Rząd krzaków na brzegu. Droga do łódki. Kiedy tam chodziłem dwa razy żeby się kąpać często do łódki. Duży skuner przypływa wieczorem. Stosunki osobiste [w oryg. po polsku]: tajemnica moich uczuć. To była siła która [?] przeciw­ ko której walczyłem. Byłem całkiem wolny. Ta walka we mnie jest jedną z wiodących cech, Moja postawa w obecności innych ludzi podczas posił­ ków (pamiętając typowe okresy) rano. Podczas naszych wycieczek z pań­ stwem Maccharoni, wtrącanie się Violetty i jej matki (wieczór na łódce). Moje uczucia kiedy [?] się między nią a wrażeniami. Nie mówię teraz o sil­ niejszych wrażeniach podczas podróży lecz nawet podczas naszych space­ rów do domu. Kiedy siedzę na brzegu jeziora pod naszym kasztanowcem, kiedy wiosłuję na łodzi (tego popołudnia kiedy czyłem się bardzo samot­ ny i daleki), kiedy czytam Goethego. Kiedy pracuję w jej obecności. Teraz w domu, w naszym pokoju. Kilka wieczorów, „zaczynaliśmy" noc w mo­ im małym pokoju. To był ten „najpiękniejszy" czas. Myślę, że także spali­ śmy tam jedną czy dwie noce. Z reguły szliśmy każdego wieczora do jej pokoju, ja szedłem do swojego, szykowałem okno, łóżko i wracałem. Ona 2 była gotowa. Oczywiście cały ten czas byłem wyczerpany i przejedzony [po pol.] tak, że prawie się tym nie cieszyłem tak jak i tymi 2 nocami w Lipsku. Często bywałem poirytowany. Zadurzenie. Rano, podczas... Malinowski na odwrocie tego zeszytu a spisie adresów podaje też ten: Marjan Górski w Warszawie, Plac Witkowskiego nr. 10 Planck Max (1858-1947) - fizyk niemiecki, autor prac głównie z zakresu termodynamiki oraz termicznego promieniowania ciał, wpro­ wadził pojęcie kwantów energii, które zapoczątkowało rozwój fizyki kwantowej. Orest Chwolson (1852-1936) - fizyk, zajmował się termodynamiką. W spisie adresów i ten: Główczyński zob., Hołużno, przez Wojsła­ wice, gb. Lubelska, Warszawa, Sienna 17 Chodzi o stypendium im. Barczewskiego (600 Koron rocznie), które pobierał od 1906-1908 roku, po powrocie z Wysp Kanaryjskich starał się o nie ponownie, ale mu go nie przyznano z powodów biurokra­ tycznych. Potem jednak wskutek interwencji grona profesorów Wydzia­ łu Filozoficznego Wydział Krajowy przyznał mu je na czas habilitacji. Pobierał je do 1914 roku. 3 4 s 6 7 189 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8f54206cba65cc7ee84e26675ca0142.pdf 6cb5c6653921476779e181649d12129e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2772 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2582 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.192-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski m m M . r : • Я 1 �Bronisław Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Wstęp „Wyobraź sobie czytelniku, że znalazłeś' się nagle z całym swym ekwipunkiem, sam na tropikalnej plaży w pobliżu wioski tubylczej, podczas gdy statek czy łódź, która cię tu przywiozła, odpływa i znika na widnokręgu" - te, najczęściej chyba cyto­ wane w pracach antropologów, słowa, pochodzą ze wstępu do Argonautów zachodniego Pacyfiku, ale wbrew pozorom nie do­ tyczą początków wyprawy na Trobriandy, lecz na wyspę Mailu, na której spędził Malinowski kilka początkowych miesięcy, co stało się podstawą napisania pierwszej monografii The Natives of Mailu. Fragment dziennika, który poniżej prezentujemy, zaczyna się lądowaniem w Port Moresby na Nowej Gwinei 12 września 1914 roku. Miesięczny tam pobyt, upłynął Malinowskiemu na poznawaniu nowego otoczenia, zachwytach nad pięknem kraj­ obrazu, obserwowaniu samego siebie i umiejętności funkcjonowania w tropikach, a także na wstępnych pracach badawczych. Donosił o tym swemu mentorowi i przyjacielowi George'owi Seligmanowi w swym pierwszym liście: „Jestem wreszcie na Zie­ mi Obiecanej - i jak na razie znajduję ją we wszystkim lepszą i obiecującą większy sukces, niż bym się kiedykolwiek spodzie­ wał... Jak na razie wykonuję wiernie twoje zalecenia i czekam na pierwszą możliwość wyruszenia na wschód na Mailu, gdzie chcę osiąść na pierwszy okres moich badań. Uczę się Motu i pracuję z Ahuią Oval, z którym ty zacząłeś, a potem kontynuował Barton i inni, i który stał się żarliwym antropologiem (nawiasem mówiąc, powinien zostać honorowym członkiem R[oyal] Anthropological] Ifnstitute]). W każdym razie uczę się dużo, jeśli chodzi o techniki badawcze i z ufnością stawiam czoło przy­ szłości - nawet w przypadku gdy nie będę mógł znaleźć tłumacza w połowie tak dobrego jak Ahuia... Zauważyłem, że badanie i opis szczegółów technicznych (technologii) jest trudniejsze niż cokolwiek innego. Kiedy ten list do ciebie dotrze, będziesz pewnie wiedział, jak się rzeczy mają z moimi dalszymi funduszami. Jestem teraz bardziej skłonny do przedłużenia pobytu tu­ taj, niż byłem przedtem. Oczywiście nie wypróbowałem jeszcze swych sił i nie pracowałem na swój rachunek; tutaj jestem cią­ gle prowadzony przez ciebie i przechodzę coś w rodzaju praktycznego treningu w twojej szkole. Mam jednak konkretne wyo­ brażenie o tym, jak będą wyglądać trudności i bardziej niż przedtem dowierzam samemu sobie". W dzienniku zaś już po dwóch tygodniach pobytu na Nowej Gwinei sformułował główne zastrzeżenia do swej pracy, które stały się podstawowymi zalecenia1 1 792 �mi jego późniejszej metody intensywnych badań terenowych: „1. mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za mało ich obserwuję; 2. nie mówię ich językiem". Gdy dotarł na Mailu w połowie października, okazało się, że nie bardzo może liczyć na pomoc misjonarza Williama Saville'a, z różnych zresztą powodów, i musiał liczyć głownie na własne siły, o czym pisał w dalszym fragmencie cytowanych już Ar­ gonautów: „Ponieważ zapewne zamieszkasz w domu jakiegoś białego człowieka, kupca czy misjonarza, nie pozostaje ci nic in­ nego, jak przystąpić od razu do swojej etnograficznej pracy. Wyobraź sobie ponadto, że jesteś badaczem początkującym, nie masz żadnych uprzednich doświadczeń ani niczego, co mogłoby ci służyć jako przewodnik, ani nikogo, kto mógłby ci pomóc, biały człowiek jest chwilowo nieobecny lub też nie może czy nie chce poświęcić ci ani chwili czasu. Tak właśnie wyglądały początki mojej pracy terenowej. Doskonale pamiętam owe długie wizyty w poszczególnych wioskach podczas pierwszych tygodni; to uczucie beznadziejności i rozpaczy po wielu uporczywych, ale bezowocnych usiłowaniach, które wcale nie doprowadziły do na­ wiązania rzeczywistego kontaktu z tubylcami, ani też nie dostarczyły mi żadnego materiału. Miewałem okresy zniechęcenia, kie­ dy to pogrążałem się w czytaniu powieści jak człowiek, który zaczyna pić w napadzie tropikalnej depresji i apatii". Lekarstwem na ten stan była często kontemplacja natury. Przez cały dziennik przewija się bardzo silny motyw kontaktu z przyrodą, który nie tylko angażował go emocjonalnie, ale skłaniał ku prawdziwie literackim popisom w manierze młodopol­ skiej, dzisiaj często nieznośnej, jak w tym fragmencie: „(...) niewątpliwie czuję, jak miedzy mną a tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, widziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijającego się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpurowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowego, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgający się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, którego się tu spodziewałem". Z rzadka absorbują badacza myśli o wojnie w Europie, choć czasami pisze on tak: „Odrywam oczy od książki i ledwo wie­ rzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że siedzę sobie tu spokojnie, podczas kiedy t a m dzieją się rzeczy stra­ szne. Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możli­ wości działania dzieją się rzeczy potworne są nie do zniesienia". Polszczyzna, którą się posługuje Malinowski, staje się coraz bardziej zaśmiecona anglicyzmami i to nie tylko określeniami, których polskich odpowiedników mógł nie znać (jak outfit, outrigger, dugout), ale coraz częściej pojawiają się spolszczane cza­ sowniki, świadczące już tylko o językowym lenistwie (bully'nacy, enjoyuję, dropuje). Jest to oczywisty wynik przebywania wy­ łącznie w towarzystwie mówiącym po angielsku, co najwyżej jeszcze - pidgin english. Prezentowany fragment kończy się zapisem z 17 stycznia 1915 roku. Jak zawsze pozostawiamy oryginalną pisownię i inter­ punkcję, wszelkie moje ingerencje oznaczone są nawiasami kwadratowymi. Znak [?] oznacza miejsca nieczytelne. Część przy­ pisów sporządziłam na podstawie opracowania redakcyjnego A Diary in the Strict Sense of the Term. Zdjęcia zaczerpnęliśmy z filmu Jerzego Domaradzkiego Szlachetny dzikus, za udostępnienie których autorowi serdecznie dziękujemy. 2 Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 B. Malinowski, Argonauci zachodniego Pacyfiku, Dzieła, t. 3, PWN: Warszawa 1987, s. 31 2 Cyt. za M. Young, Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988, s. 7 Malinowski, Argonauci, s. 31-32 3 Cd. 1.IX.14 Po lunchu wychodzę na pokład. Jazda rzeką przypomina mi wycieczkę z Desire i innymi Assami. Eurypides leży po­ niżej olbrzymiej rzeźni. Rozmawiam z fellow-pasażerami. Płaskie brzegi rzeki rozszerzają się nagle. Naokoło hory­ zont] objęty pagórkami: od zachodu i południa ląd, od wschodu wyspy. Na Płn. Zach. Nizina i z niej wznoszą się dziwne i malownicze formy Glasshouse Mountains. Patrzę na nie przez szkła; przypominają wycieczkę Sobotnią do Blackall Ranges. Po obiedzie - przedtem jeszcze patrzę, jak statek wyjeż­ dża poza wyspę, morze coraz gorsze, statek coraz b=ej koły­ sze. Statek kołysze silnie, idę do kabiny i zasypiam po zastrzyknięciu Alkarsodylu. Cały następny dzień spędzam w kabinie, drzemiąc, z silnem bólem głowy i ogólnem przy­ tępieniem. Wieczór gram w karty z Lambem, kapitanem i Mrs. McGrath. Następnego dnia lepiej; czytam Riversa i gramatykę Motu . Sztama z Taplinem i tańce z Mrs. McGrath. Ten stan trwa ciągle. Śliczne morze zielone; nie widzę całkiem rafy koralo­ 1 wej. Mnóstwo wysepek po drodze. Chciałbym zostać wtaje­ mniczonym w zasady żeglugi, ale kapitan mnie peszy. Cudne noce księżycowe. Morze mi się b. podoba i żegluga staje się czemś niezmiernie sympatycznem. W ogóle przy wyjeżdża­ niu z Brisbane mam silne poczucie, że jestem kimś, że jestem jedynym z notablów kompanii, w której podróżuję. Nadzieja na wycieczkę w Cairns. Z Brisbane wyjeżdżamy w Sobotę 5.IX.14. Do Caims dojeżdżam we Środę 9.IX. Śliczna zatoka; widziana w rannym zmierzchu. Z obu stron wysokie góry; zatoka między nimi (przechodzi w) [dopisek:] wcina się szeroką, przestronną doliną daleko w głąb lądu. Płaskie brzegi u stóp gór i na końcu zatoki porosłe jasnozie­ lonym gąszczem mangrowców. Góry we mgle i deszczu, który wciąż przesuwa się po stokach, przechodzi nad doliną i morzem. Na lądzie wilgotny, duszny żar tropikalny. Miasto małe, marne. Ludzie napiętnowani [?] tropikalną. Po nieudałym ataku na dworzec i po wysłaniu paru listów, idę na spa­ cer brzegiem morza po plaży zwróconej na wschód. Szereg wcale ładnych domków w tropikalnych ogrodach, w których olbrzymie purpurowe kwiaty hibiscusu i kaskady Bougain193 �willi płoną gamą silnych pąsów wśród ciężkiej zieleni wypo­ lerowanych liści. Robię parę zdjęć. Idę powoli; czuję się b. ociężały. Obozowisko aboriginów; gąszcze mangrowców; rozmowa z Chińczykiem i z Australczykiem, od którego nie mogę wydobyć absolutnie żadnej informacji. Po lunchu nieudałe poszukiwania dryndy do pepinjery. Popoł. czytam Riversa. Wieczór gromada pijanych drani. Wizyta Moskala pi­ janego i Polaka. Porada lekarska u Moskala. Ptaki rajskie, przeszwarcowane przez Moskala. Wracam i czekam na Montoro. Pijany Lamb. Idę z Fergusonem na brzeg i tam czekam. Montoro powoli przysuwa się do brzegu. Widzę Haddonów, Balfoura , Mme. Boulanger, Alexandra, Miss Crossfield i Johnsona. Znowuż doznaję sentymentalnego rozczarowania i speszenia. Po kwadransie rozmowy żegnają się ze mną i idą spać. I ja także. Aha, ten czas zaplugawiony czytaniem po­ wieści Ridera Haggarda . W Czwartek, po kiepsko przespanej nocy, czuję się fatal­ nie wobec silnego kołysania. Rzygam śniadanie, kładę się do łóżka i rzygam jeszcze dwa razy. Wieczór spędzam na pokła­ dzie w ciemności w towarzystwie całej kompanii, która śpie­ wa angielskie piosenki. Piątek 11 .IX. taki sam - nie mogę nic robić nawet grama­ tyki Motu. Wieczór trochę pakuję. Sobota 12.IX. przyjazd do Nowej Gwinei. Rano widać z daleka zamglone góry. Wśród chmur kontur b. Wysokiego grzbietu, niżej szereg innych grzbietów. Nad morzem skały nieurodzajne. Wiatr całkiem chłodny. Przed brzegiem rafa koralowa. Wreck Merry England po prawej ręce. Wzgórza za któremi kryje się Pt Moresby. Jestem b. zmęczony i wyja­ łowiony, tak, że pierwsze wrażenia dość niewyraźne. Wjeżdżamy w port i czekamy na doktora. Wizyta tłustawego, niesympatycznego bruneta. Zostawiam rzeczy w kabi­ nie i idę na ląd z Mrs. Mc Grath. Wizyta u Mrs. Ashton. Po­ tem u Mr Champion - telefonuję do Governora [Gubernato­ ra]; potem Jewell; potem Stamford Smith od 12 - 4=tej. Po­ tem sprowadzam część rzeczy ze statku. 1. [pierwszy] wie­ czór idę spać b. wcześnie i śpię długo, jakkolwiek marnie. Niedziela rano: idę do Zakładu Stamforda Smitha i tam czytam Reports. - W ogóle biorę się do roboty dość energicz­ nie. O l=szej wsiadam do łódki i jadę do Government Hou­ se'u [Gubernatorstwa]. Załoga dzikusów o kędzierzawych głowach w mundurach rządowych daje mi poczucie „Sahibowatości"[sahib (hind.) - pan] w b. wysokim stopniu. Ogólny nastrój pierwszych godzin: zmęczony długą cho­ robą morską i 1.[pierwszym] napadem upału, czuję się dość przytłamszony. Ledwo wlekę się pod górę do Mrs. Ashton. P=t Moresby przedstawia mi się w specyficznem oświetleniu miejscowości, o której się dużo słyszy, do której przywiązuje się wielkie nadzieje, a która jest zupełnie inna, niż się spodziewało. Widok z werandy Mrs. Ashton: wprost dość stromy brzeg - pokryty kamieniami i zeschłą, rzadką trawą i zawalony śmieciami - schodzi dość stromo ku morzu. Mo­ rze, wcinające się głęboką, kolistą zatoką o wąskiem wejściu leży spokojne i lazurowe, odbijając wiecznie pogodne niebo. Z przeciwnej strony widać pasma wzgórków, niezbyt wyso­ kich, dość różnorodnych w kształcie, spalonych słońcem. Na najbliższym planie stożkowaty pagórek stoi u wejścia do dal­ szego rozgałęzienia, wciskającego podwójną zatoką wgłąb lądu. Na prawo bliski pagórek zasłania widok na wioski kra­ jowców i Government House. Tam leży dla mnie główny ak­ cent pejzażu - tam leży kwintesencja tego, co widzę. Nad 2 3 4 5 6 7 194 brzegiem biegnie szeroka dość ścieżka koło stacyi telegrafu bez drutu poprzez gaje palmowe, płytką plażą, na której z rzadka rosną mangrowy [namorzyny], do wiosek krajow­ ców. Przez cały 1. dzień nie poszedłem tam. Rozmowa ze Stamfordem Smithem i widok na śliczną zatokę, położoną po drugiej stronie ishmu. W Niedzielę 13. jadę (ut supra) do Gov[ernmen]t House'u. Siostrzeniec Gubernatora spotyka mnie w pół drogi. Ścieżka idzie wśród palm kokosowych, popod olbrzymim fikusem; potem zakręca i popod dawnym Gov[ernmen]t House'm idzie do nowego. Governor Murray wysoki, trochę pochylony, bar­ czysty mężczyzna; b. podobny do wuja Staszewskiego. Sym­ patyczny, spokojny i trochę kostyczny i nie wychodzący ze skorupy. Lunch; dwóch półnagich boy'ow usługuje. Potem rozmawiam z Gubernatorem i Mrs. De Righi, kobyłowatą, po­ czciwą Australką, która odnosi się do mnie z życzliwością osoby niższego statusu społecznego. H[is] E[xelency] daje mi list do 0'Malley'a. Idę tam. Domek wśród palm, położony po­ niżej Gov[ermen]t House'u. Grubas dość niski, ogolony, przy­ pomina trochę Sękowskiego, mocno en beau [z dodatniej stro­ ny]. Sprowadza Ahuię . Governor & Mrs. De Righi przycho­ dzą. We trójkę idziemy do wioski; poraź pierwszy ją widzę. Wchodzimy do domku Ahui. Parę kobiet tylko w spódnicz­ kach z trawy. Pani Ahuiowa, Gooba, w moherskiej sukni. Ja i Murray rozmawiamy z Ahuią, Mrs De Righi z Goobą; oglą­ damy gourdy [tykwy] z [?] do żucia betelu. Gooba daje jeden w prezencie Mrs. De Righi. Potem idziemy we czwórkę wzdłuż wioski; wpada mi w oko dubu , zbudowane świeżo 1904 w Hahodai i parę domków zupełnie nowych, żelaznych, wpakowanych miedzy starymi chałupami. Nie dochodzimy do Elevali; wracamy z popod misyi londyńskiej. Żegnam się z Gubfernatorem] i Mrs. D[e] R[ighi]. Chłopcy z łódki łapią mnie. Wracam łódką i daję napiwek 21. Nocą już idę do Pratta . Acha, poprzedniego dnia poznałem w Hotelu Ryana", Bella , który mnie zaprasza na kolację w Poniedziałek. Wie­ czór u Prattów: Bell, Stamford Smith, 2 córki Pratta i p. Prattowa. Rozmowa o wycieczkach panien, o boy'ach itp. Poniedziałek 14 idę do judge'a Herberta i pożyczam Ahuię na cały dzień. Idę z Ahuią i Lohią koło 1 l=tej i zbie­ ram trochę informacji. Potem idę do Gov[ernmen]t Hou­ se'u i tam czekam strasznie długo na lunch. Dopiero koło 3=ciej schodzę do wioski. Tam w domku Ahui zgromadzenie mężów starych, którzy przyszli tam, ażeby mi dać informa­ cje. Siedzą rzędem pod ścianą, w kucki, kudłate łby na ciem­ nych kadłubach, ubrani w stare podarte koszule, jegery moc­ no przechodzone, kawałki mundurów kakowych - z pod których to ubrań cywilizowanych wygląda sihi, przepaska pokrywająca lędźwie i przykrywająca części ciała. Faja bam­ busowa cyrkuluje żywo. Trochę speszony tym konklawe sia­ dam do stołu i otwieram książkę. - Zbieram informacje co do idahu , genealogje; kwestye co do głównego naczelnika wsi itp. Wieczór, starzy się rozchodzą; Lohia i Ahuia się zostają. Idę spacerem aż do Elewali. Wracam już o zmierzchu. Cudne zachody słońca; chłodno; czuję się wypoczęty; niezbyt wyra­ źnie i silnie, ale niewątpliwie czuję, jak miedzy mną i tym krajobrazem zadzierzguje się węzeł. Spokojna zatoka, wi­ dziana poprzez ramy bujnych gałęzi mangrowca, odbijające­ go się w zwierciadle wody albo wilgotnej plaży; blask purpu­ rowy zorzy zachodniej przenikający wnętrze gaju palmowe­ go, powlekający płomiennym żarem spalone trawy, ślizgają­ cy się po głębokim szafirze wody - wszystko przepojone 8 9 10 12 13 14 ��obietnicą pracy skutecznej i nieoczekiwanego powodzenia; wydaje się rajem w porównaniu z potwomem piekłem, które­ go się tu spodziewałem. W Poniedziałek wieczór: Chignell, poczciwy misjonarz nie mający pojęcia o krajowcach, ale w ogóle mówiąc sympatyczny i cywilizowany. We Wtorek pracuję z Ahuią rano w Central Court [Głów­ nym Sądzie], po południu idziemy do wioski. Dostaję mój pierwszy napój kokosowy. Wieczór (?) We Środę idę rano, ażeby się spotkać z Murrayem (sio­ strzeńcem). Tymczasem jego nie ma. Po południu opracowu­ jemy mój outfit [ekwipunek]. Potem z Ahuią, dość słabo. Ra­ no obijam się około duany. We Wtorek wieczór tańce u pp. McGrath. We Czwartek z Ahuią w domu. W Piątek idę z Ahuią do wioski i planuje­ my wycieczkę w głąb na Sobotę. Telefonuję do Murray'a. Je­ stem już znacznie b=ej przemęczony. Wracam do domu, fraczę się i wieczór u Gov=nora b. nudny. Stara lafirynda i mło­ da Herbertówna, zajęta Murray' em. W Sobotę rano jestem dość zmęczony. Konno do wioski. Speszenie brakiem przewodnika, którego Ahuia miał mi zo­ stawić. Idę do Murray'a i on sprowadza mi Doun'e który miał na mnie czekać. Pośród willi położonych w Kanadowa - po­ tem wśród paru ogrodów, należących do mieszkańców Hanuabada, wchodzimy w wąską dolinkę. Pandanusy [pochutniki]i drzewka gatunku Cykas [sagowce], z rzadka wśród spa­ lonej trawy. Tu i ówdzie zupełnie dziwaczne drzewa. Poczu­ cie radości i rozkoszy, że jestem w niezmiernie ciekawej tro­ pikalnej okolicy. - Dość stromo wspinamy się pod górę. Mam dość dużo do roboty z kobyłą, która chwilami staje w miej­ scu. Pod koniec schodzę. Na szczycie wcale ładny widok na wnętrze. Ten sam charakter: głównie eukalipty; cykasy i podanusy. Zjeżdżam na dół obok płotów, otaczających ogrody krajowców, dolinką. Poprzez poprzeczną dolinkę, w którefj] olbrzymia trawa okrywa mnie razem z koniem. Spotykamy Ahuię. Baby z workami siatkowymi; paru nagich dzikusów z włóczniami. La Oala, wódz Kahanamona Iduhu. Zapalają ogień w paru miejscach. Cudowne widowisko. Płomień czer­ wony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, przeświecające przez połysk stalowy powierzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym hu­ raganem blasku, żarn i huku sunie wprost na nas. Przed nim wicher jak szalony śmiga niedopalone szczątki; ptaki i świer­ szcze lecą chmurą. Idę naprzeciw płomienia. Cudownie - zu­ pełnie jak jakaś szalona katastrofa pędząca wprost na mnie z szaloną szybkością. - Polowanie nie zwieńczone żadnym skutkiem. Idziemy do ogrodu Ahui do Hohola. 1.[pierwszy] raz widzę z bliska ogrody otoczone parkanem z patyków; ba­ nany, trzcina cukrowa i liście taro i boniatów. Przychodzimy do ogrodów Ahui. 3 domki. Kładę się zmęczony na weran­ dzie jednego. Lekcja z Goobą. Parę przystojnych kobiet; jed­ na zwłaszcza w fioletowym kaftanie. Obchodzę z Ahuią jego ogród i oglądam wnętrze domków. Żałuję, że nie zabrałem ze sobą tytoniu i cukierków; to mi utrudnia bezpośrednie zbliże­ nie się do publiczności. Wracając przejeżdżam obok nativow ćwiartujących wallaby. Potem jadę laskiem, przypominają­ cym niezmiernie silnie bush Australski. Z rzadka eukalipty i cykasy wśród spalonej trawy. - Po paru milach czuję wyra­ źne zmęczenie i drętwienie lewej nogi. Wyjeżdżam na drogę i peszy wielka odległość od miasteczka. Nie mogę się rado­ 196 wać pejzażem, chociaż jest on niewątpliwie ładny. Droga wi­ je się po stoku wzgórza wśród zarośli i palm. Jadę wśród cy­ wilizowanych domków krajowców (Malayów, Polinenezyjcz[yków] (?). Jadę stępa przez miasto (galopuję plażą). W Gov=t House przypatruję się tenisowi i piję piwo. Wracam piechotą b. zmęczony. Wieczór siedzę w domu i zaczynam pi­ sać dziennik. W Niedzielę 19.IX. rano śpię długo. Potem piszę listy. Po obiedzie, zmęczony śpię 2 godziny. Potem znów piszę l i ­ sty i krótki spacer na drogę do wioski. Wieczór djabeł mnie namawia żebym poszedł do D=ra Simpsona. Idę w złym hu­ morze i zupełnie odrętwiały. Wolno wspinam się pod górę. Tam muzyka przypomina mi dużo rzeczy. Rozenkawalier; tango; Blue Danube. Tańczę tango bezskutecznie i walca z Mrs. McGrath. Chwilami chwyta mnie chandra. Dziś w Poniedziałek 20.IX.14. rano dziwny sen: polucja homoseks. ze swoim sobowtórem jako partnerem. Dziwnie autoerotyczne uczucia: poczucie, że chciałbym mieć właśnie takie usta do całowania, takie zgięcie szyi, taki profil czoła. Wstaję; zmęczony; zbieram się powoli. Idę do Bella, z którym rozmawiam o native labour. Potem z Ahuią w Cen­ tral] C[ourt]. Po lunchu znów z Ahuią. Potem raportuję się u 0'Malley'a, z nim do McCranna. Wracam do domu, piszę listy do Mamy, do Halinki. Idę na pagórek. Nie czuję się dziś jeszcze b. dzielny. Niedziela 27.IX. Wczoraj minęło 2 tygodnie od mojego przyjazdu tutaj. Nie mogę powiedzieć, ażebym się czuł idealnie pod wzglę­ dem fizycznym przez cały ten czas. W ostatnią Sobotę, na wycieczce z Ahuią przemęczyłem się, i od tego czasu nie do­ szedłem jeszcze do równowagi. Bezsenność (niezbyt wyra­ źna), przemęczenie serca i zwłaszcza zdenerwowanie są najwyraźniejszymi, jak dotąd symptomami. Mam wrażenie, że brak mchu, spowodowany łatwem przemęczeniem serca, skombinowany z dość intenzywną pracą umysłową, jest po­ wodem tego stanu. Muszę mieć więcej mchu, zwłaszcza ra­ no, kiedy jest jeszcze chłodno, i wieczór, kiedy już zaczyna być chłodno. Pozatem arszenik jest konieczny, z chininą zaś nie można przesadzać. 15 grainów [działek] na 9 dni po­ winno mi wystarczyć. Co do treści życia, to badania etnologiczne pochłaniają mnie silnie. Przedstawiają one jednak 2 braki zasadnicze: 1° mam dość mało do czynienia z dzikimi na miejscu; za ma­ ło ich obserwuję, 2° nie mówię ich językiem. Ten 2. brak, zdaje się, będzie dość ciężki do zaradzenia, jakkolwiek sta­ ram się poduczyć Mom. Niezmiernie piękna przyroda nie działa na mnie tak silnie. W samej rzeczy, bezpośrednia jej oprawa tu, w porcie Mores­ by, jest dość niesympatyczna. Veranda mojego domu, w 4/5 kondygnacyach zasłonięta płótnem materacowem tak, że tyl­ ko z dwóch końców widok otwiera się na zatokę. Ziemia zrypana, kamienista i pokryta różnymi odpadkami wygląda jak śmietnik pochyło zstępujący ku morzu. Domki, okryte we­ randami wyszczerzają rzadkie otwory w kratkach werand. Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudowne. Zwłaszcza na drodze ku wiosce, gdzie widać je w oprawie nielicznych palm i mangrowów - nastrój jest nadzwyczajny. Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pagórki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękit­ ny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem od15 16 �cieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkusowych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokrytych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i zie­ mia gamą od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzch­ nią i zatarł oddźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą wła­ sną głęboką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą. Trochę później słońce czy wiatr rozprasza mgłę i widać nieco wyraźniej kontury gór; morze staje się intenzywnie szafirowe na głębiach zatoki i turkusowe u płytkiego brzegu, niebo przy­ krywa wszystko błękitem. Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłym kolorze ciał w kształtach fantastycznie pięk­ nych, kąpiących się w lazurze nieba i morza. Dopiero po po­ łudniu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyrazu, jak­ by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastującej silnie z wieczną pogodą morza i nieba. Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióro­ puszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i zarysowuje w cudowne desenie. Któregoś tu dnia w południe dym jakiegoś odległego pożaru trawy przesy­ cał powietrze i wszystko nabrało nadzwyczajnych pastelo­ wych cieni. Byłem strasznie zmęczony i nie mogłem dosta­ tecznie nasycić się tym widokiem, ale był nadzwyczajny. W ogóle charakter pejzażu wyraźnie pustynny; przypomina widoki w zatoce suezkiej, szaloną orgję najintenzywniejszych kolorów, w jakiejś odświętnej przerafinowanej czystości i dystynkcyi; kolorów drogich kamieni rozrobionych w słońcu. Życie które prowadziłem w ostatnich dniach dość jednostajne. We Wtorek 21. Ahuia zajęty w sądzie cały dzień. Idę z Iguą i rozpakowuję rzeczy. We Środę wizyta. Wieczorem we Wtorek czuję się podłe i nie mam najmniejszej ochoty pójść do D=ra Simpsona. We Środę rano A[huia] zajęty od 1 l=stej. Po południu wizyta u O'Malley'ego, który mi właściwie nic ciekawego nie mówi. Poznaję piękną Kori, której skóra i tatu­ owanie wzbudza we mnie zachwyt i pożądanie des Ewig Weiblihen [wiecznej kobiecości] w oprawie z brązowej skóry. We Czwartek rano z Ahuią; po południu idę do wioski, sil­ ne zmęczenie. Wieczór przychodzi Bell, z którym gwarzę 0 nativach. W Piątek rano poznaję p. Huntera , z którym jem lunch 1 gwarzę po południu; jestem wściekle przemęczony i nic nie mogę robić. Aha, poprzednich dni wieczorami wywołuję fotografje, co mnie dość męczy. W Sobotę rano przychodzi Hunter, który mi jest znów tak b. użyteczny; potem godzina z Ahuią, potem idę do Bella, za­ praszam się na lunch do Gubernatora i po lunchu czytam Tunnell i robię trochę gramatyki motuańskiej. Wieczór spacer na Pago Hill - czuję się trochę silniejszy; rozmowa ze Stamfordem Smithem. Wieczór idę spać wcześnie. Sen polucyjny, w kt[órym] obł. z przedłużoną rozkoszą grubawą, starą kobie­ tą - sławną śpiewaczką. Charakterystyczne], że nie spu­ szczam się zaraz, ale odczuwam długo i wyraźnie rozkosz. Zdarzenia polityczne nie emocjonują mnie. Nie staram się myśleć o nich. Mam daleko idące nadzieje co do poprawy lo­ su Polski. - Co do Heimwek [Heimweg - droga do domu] to cierpię dość mało i b. egoistycznie. Kocham się wciąż jeszcze w Tośce - nieświadomie, [?]. Zbyt mało ją uznaję. Ale fizycz­ nie; ciało moje tęskni za nią. Myślę o Mamie mniej, czasem więcej. 17 18 Mailu. 21.X.14. Plantacja nad rzeką, Sobota. Wczoraj tydzień, jak przybyłem do Mailu. Przez ten czas zbyt dużo dezorganizacyi: skończyłem czytać „Vanity Fair" ; przeczytałem całe , Д о т а п с е " i to w dodatku całkiem na­ rkotycznie, jednym cięgiem. Pracowałem też wcale nieźle i , jak na tydzień, rezultaty są niezłe, wobec fatalnych warun­ ków pracy. Życie u misjonarza niezbyt mi jest miłe, zwła­ szcza od czasu kiedy wiem, że za wszystko przyjdzie płacić. Sam facet mi jest wstrętny ze swoją wścibską „wyższością" etc. Ale muszę przyznać, że sama praca misyjna angielska posiada pewne strony sympatyczne. Gdyby to był Niemiec, niewątpliwie byłoby wprost coś wstrętnego. Tu ludzie są traktowani z względnie dość dużą dozą przyzwoitości i liberalności. Misjonarz sam gra z nimi w Cricket i nie czuć, aże­ by się zbytnio nad nimi panoszył. Jakżesz inaczej wyobraża sobie człowiek życie, a jak odmiennie je bierze! Wyspa wulkaniczna, otoczona rafami ko­ ralowymi, wśród wiecznego błękitu nieba i szafiru morza, z wioską Papuasów nad samym brzegiem, usianym łodziami; wśród gajów palmowych w wyobraźni malowałbym sobie ży­ cie, jako wieczne święto. Tak mnie też uderzyło to wszystko, kiedy dojeżdżałem tu na statku. Miałem poczucie radości, swobody, szczęścia. Po paru dniach już, uciekałem od tego wszystkiego chroniąc się w towarzystwo snobów londyń­ skich, rysowanych subtelnie przez Thakeray'a, na bruku wiel­ kiego miasta tęskniłem za Hyde Parkiem, za Bloomsbury - lu­ bię nawet czytać ogłoszenia gazet angielskich. Nie zamierzam się zamknąć w pracy, nałożyć na siebie dobrowolną niewolę i czuć się w niej szczęśliwym. Opowiem teraz szczegółowo zdarzenia dwu ostatnich tygodni czy też trochę więcej! Port Moresby. Skończyłem pisać w Niedzielę 27.IX. By­ łem wtedy pod fascynacją Tunnell'u, który czytałem całymi godzinami. Postanowiłem nie czytać powieści - całkiem nie brać ich do ręki. Przez parę dni dotrzymywałem tej, sobie da­ nej, obietnicy. Potem znów upadłem. Następny tydzień był najważniejszy tern, że odbyłem wyprawę nad Laloki . Za­ proszony przez Gubernatora na obiad we Wtorek [przekreślo­ ne: w Niedzielę odbyłem ową nieszczęsną wyprawę do wio­ ski w której zepsułe] - byłem z Miss Grimshaw & Mrs. De Righi. Zdecydowaliśmy się na Czwartek, a raczej na Piątek. Przez ten czas nie miałem sposobności pracować dużo z Ahu­ ią, gdyż odbywało się sądzenie Burnesconiego, który zawie­ sił krajowca na pięć godzin. Nie pamiętam dobrze tych dni; wiem tylko, że nie byłem b. skupiony. Aha, pamiętam: we Środę obiad u Championa; przedtem wizyta u misjonarza. W poprzednią Niedzielę byłem na lunchu u Governora, gdzie był Cap. Hunter i gdzie czytałem Barbey'a d'Urvilly . Ahui nie było w domu, poszedłem do 0'Malleya; potem do misjo­ narza, który mnie odwiózł łódką do miasta. Pamiętam ten wieczór; noc zapadła nad wioską; niepewny motor stękał pod nami; chłodno i dość wzburzone morze ciągle nas opluwało. We Środę czułem się marnie; zastrzyknąłem arszenik i stara­ łem się wypocząć porządnie. We Czwartek, rano Murray przysłał mi konia, z Iguą i Douną, który nas spotkał we wsi, jadę tyłem stacyi misyjnej, do­ linką zasłaną ogrodami, mimo licznych grup nativow, pracują­ cych na roli lub wracających do domu. Koło źródła na wl., z którego ładny widok rozciąga się wstecz na morze. Zjeżdżam na dół, w dolinę - u stóp mały clump [kępa] drzew, cień cud­ ny; tęsknota za tropikalną roślinnością. Dalej, doliną, wśród szalonego upału. Wciąż ten sam suchy bush; drzewka cykaso19 20 21 22 197 �we i pandanusy - pierwsze podobne do paproci drzewiastych; drugie o fantastycznych łbach kudłatej gorgone - przerywają nieegzotyczną monotonję wyschłych eukaliptów. Trawa ze­ schła, brązowa. Światło silne wciska się wszędzie, nadaje dziwną obnażoność i trzeźwość pejzażowi, który a la longue [z czasem] staje się mocno nużący. Od czasu do czasu natęże­ nie zieloności wzrasta, w miarę jak zbliżamy się do wilgoci wyschłego crecka [creek odnoga rzeki] - lub przejeżdżamy lepszą ziemię. Vaigana creek, jak zielony wąż wije się poprzez spaloną równinę; otoczony aleją bujnej zieloności. Lunch; Ahuia daje mi parę wskazówek co do granic terytoriów. Jedzie­ my dalej, (po zdjęciu 2 fotografji). Poprzez równinę; Ahuia po­ kazuje mi linję demarkacyjną, granice 2 terytoriów; biegnie ona prosto - bez naturalnej podstawy. Wjeżdżamy na wzgórze. Idę z Ahuią na szczyt; zdejmuję plan - robię szkic. Przede mną równina, przecięta Vaigana creek; na prawo bagna wyschłe; za nimi Baruni Hills. Na najdalszym planie pasmo wzgórz, cią­ gnących się tuż nad brzegiem zatoki P[or]t Mforesby]. Szkico­ wanie mapy sprawia mi poważne trudności. Zjeżdżamy na dół wąską dolinką. Na lewo pola wysokiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksamit głaska­ ny niewidzialną ręką. A[huia] urządza małe polowanie. Idzie­ my w gąszcz Agure Tabu; mętna rzeczka, ślamazarnie wlecze się między drzewami. 1. raz widzę sago. A[huia] mówi mi o modlitwie, którą ludzie odmawiają w takich razach, i o nie­ bezpieczeństwie picia tej wody lub jedzenia owoców, sago etc. rosnącego w pobliżu. Wjeżdżamy w dżunglę, puszczę cią­ gnącą się wąskim pasem po obu stronach Laloki. Monumen­ talne drzewa UJMO. Opierające się szerokimi skarpami o zie­ mię, wznoszą się do olbrzymich wysokości. Wspaniałe pnącza o szerokich, powykrawanych liściach. Jedziemy w bród przez rzekę; wysokie sitowie. Po drugiej stronie jedziemy ścieżką wśród wysokich drzew, pnączy, zarośli. Po prawej ręce rzeka, po lewej tu i ówdzie przeglądają ogrody. Mała osada nad brze­ giem rzeki. 4 domki naokoło majdanu z ulotnej, wyschłej zie­ mi. W środku drzewko o purpurowych jagodach w strąkach, barwiące na cudny vermilion [cynober]. Paru nativow; dzieci włóczą się po skwerze z świniami. Idziemy ogrodem, wśród bananów, pomidorów i tytoniu ku rzece znowuż. Tam A[huia] czatuje na aligatora - bezskutecznie. Wracam, przedzierając się brzegiem rzeki - [?] ostre kolce loja-cane drą mi buty. W domu, siedzę i rozmawiam z Goobą i Iguą. Na 2. dzień (Piątek) wstaję rano, za późno jednak, ażeby usłyszeć przemowę i okrzyk na początek polowania. Potem idę z A[huią] na drugi brzeg, tam gdzie siedzą krajowcy z Vabukori, Aha, byłem tam już poprzedniego wieczora. Na plat­ formie, nad ogniem, wędzą się wallaby [małe kangury] w dy­ mie. Legowiska z liści bananowych zeschłych; poduszki z ki­ jów opartych na podpórkach. Kobiety ważą jadło w blaszankach z nafty. Ciekawe są naprędce sklecone platformy, służą­ ce jako spiżarnie i jako składy na rzeczy. Zdejmuję platformy z wallabami. Gub[ernator] przyjeżdża. Zdjęcia łowców z siat­ kami, z włóczniami. Idziemy piechotą ogrodem, potem tra­ wą, potem koło wioski; potem lasem, koło kałuży z fioleto­ wymi lotusami. Stacjonujemy się na brzegu lasu; idę wprost na siatki, gdzie siedzę z dwoma nativami. Płomień nie tak piękny, jak przy poprzednim pożarze; mało go widać; dym tylko silny idzie i wiatr przed płomieniami i trzask silny sły­ chać. Jeden wallaby wpada na sieć, przewraca ją i ucieka w las. Nie umiem go zdjąć. - Jeden zabity na prawo od nas. 198 Afhuia] zabija Boromę. Wracamy spaloną przestrzenią. Po­ tworny żar i dym. Lunch z gub[ernatorem] i Mrs. D[e] Rfighi]; rozmowa o sportach. Oni wyjeżdżają wcześnie 0 2=giej. Ja zostaję. Idę spać. A[huia] nie idzie na polowanie. Jazda łódką - nieudała. Na 2 dzień (Sobota) rano wstaję dość późno i idę z Goo­ bą i Douną do ogrodów. Obserwuję kopanie i obwijanie ba­ nanów. Potem pościg za koniem. Potem sjesta pod drzewem mangowem, gdzie robię zdjęcia kobiet. Powrót, lunch (papa­ ya). Potem sen. Potem kąpiel w rzece - b. miła. Spacer lasem. Bajeczne zakątki. Naturalne altany, olbrzymi słup ze skarpa­ mi: drzewo ILIMO - Wychodzimy z lasu. Grupa dzikich sie­ dzi, operuje i piecze wallaby. Rozcina brzuch; odkrawa, odmierza; później piecze razem ze skórą. - Żółta zorza prze­ nika powietrze, wkrada się w las. Wracamy. Słychać ucieka­ jące wallaby. A[huia] wrócił już. Odbywamy rozmowę (po­ przedniego dnia rozmowa o zabawach dziecinnych, której niestety nie zanotowałem). W niedzielę wyruszamy wcześnie. Wracamy tą samą dro­ gą, aż do brodu; potem skręcamy poprzez Agure Tabu; idzie­ my dość długo równiną, aż popod wysoki kopiec, pokryty po­ piołem, łudząco podobny do wallum. Pod nim skręcamy. Wi­ dok na plantację konopi meksykańskich (sisal hemp). Robię nowy szkic z górki. Prześliczny widok na góry, na Hombrom Bluff i na M=t Lawes. Potem czuję się silnie zmęczony. Jadę, drzemiąc spokojnie. Afhuia] strzela i kładzie wallaby. Potem dojeżdżamy do Hohola. Jestem b. zmęczony. Peszy mnie mo­ rowo fakt, że N.&G. aparat jest zepsuty. Potem bierzemy ze­ znania od ekonoma z Hoholi (naczelnika Uhadi Iduhu) co do dawniejszych stosunków panujących u Koitapuasów. Wraca­ my do domu tą samą drogą co dawniej. W P=t Moresby znaj­ duję zaproszenie na herbatę od Mrs. Dubois, której mąż (Francuz) robi b. inteligentne i miłe wrażenie; mówimy o ję­ zyku Motu. Wieczór spędzam w domu. W Poniedziałek 5.X. pracuję z A[huią] i telefonuję do Murray'a. Nie idę do niego, aż we Środę(?). Mam chwile sil­ nych kollapsów [collapse - upadek, zapaść] moralnych. Czy­ tam znowuż. Mam napady chandry. I tak, np. czytając Candlera o Indyi i jego powrót do Londynu, bierze mnie chandra z[a] Londynem, za n - tak jak tam żyłem w 1. roku na Saville S=t i potem na Upp[er] Marylebone S=t. Często, b. często myślę o i . Zerwanie wciąż jeszcze przedstawia mi się jako niezmiernie bolesne przejście, gwałtowne przejście z jasnego światła w głęboki cień. Myślą przechodzę chwile w Windso­ rze i po powrocie - moją zupełną pewność i poczucie bezpie­ czeństwa. Parokrotne poważne planowanie trwałego połącze­ nia się z nią. Chwile zerwania - od Soboty 28.III aż do Śro­ dy 1 .IV. i potem wahania się - Czwartek wieczór, Piątek, So­ bota w kółku - wszystko to przeżywam często - i boleśnie. Wciąż jeszcze kocham się w niej. Myślę też często o później­ szej epoce, po powrocie z Krakowa. - O wojnie myślę chwi­ lami tylko; brak szczegółów w wiadomościach przyczynia się do lekkomyślnego odnoszenia się do faktów. - Oddaję się od czasu do czasu choreografii starając się wpoić tango w serce 1 pamięć Miss Ashton. Piękne wieczory księżycowe z weran­ dy Mr & Mrs. McGrath - przepełnione niechęcią do tych po­ spolitych ludzi, nie umiejących znaleźć odcienia poezyi i szy­ ku w niektórych rzeczach, do ktfórych] ja się egzaltuję. Upały znoszę rozmaicie; czasem cierpię dość mocno nigdy tak jak na Orsovie lub w Colombo i Kandy. Chwila­ mi - w ogóle znoszę b. dobrze. Fizycznie nie mogę bistować 23 24 25 ��• dużo. Umysłowo nie jestem b. przytępiony. Sypiam w ogóle dobrze. Apetyt mam. Chwile przemęczenia, takie same, jak miewałem w Anglii. Czuję się stanowczo grubo lepiej, niż tamtego upalnego lata, podczas koronacyi. Typowy dzień: rano wstaję późno; golę się; idę na śniada­ nie z książką w ręku. Siedzę na przeciw Vrolanda i Jacksona. Zbieram się i idę do Cfentral] Court. Tam z Ahuią, ktfóremu] daję papierosy. Potem na lunch. Siesta i idę do wioski. Wie­ czór w domu. Nigdy nie byłem wieczorem w Hanuabada. Po­ wrót, u stóp pagórków, wśród palm, z morzem i niebem płonącem czerwonymi połyskami wśród szafirowych cieniów, jest jedną z milszych chwil. Marzenia o stałym osiedleniu się w Sfouth] Seas; o tern, jak będę patrzał na te rzeczy po po­ wrocie do kraju. Myśli o tern, co się teraz w kraju dzieje. 0 matce. Wyrzuty sumienia. Chwilami myślę o Stasiu, z co­ raz mniejszym rozgoryczeniem. Z żalem za jego towarzy­ stwem. Chociaż jestem rad, że jego tu nie ma. W Piątek 9.X. pod wieczór wychodzę na krótki spacer - chciałem iść do D=ra Simpsona, Wakefield wjeżdża. Zbie­ ram się w kupę i przygotowuję wyjazd. (Aha - jeszcze zapo­ mniałem wspomnieć o dużej ilości czasu, którą zabrało mi babranie się w fotografii). Sobota - jadę na lunch do Gov=t House'u, gdzie dyskutu­ ję napisanie listu do Atlee Hunt'a . Po południu w wiosce. Niedziela 11. pakuję się; późno dopiero idę do Ahui, z nim do misjonarza; wracam piechotą. Poniedziałek - cały dzień zajęty pakowaniem, ekspediowa­ niem rzeczy na Wakefielda, wizytami u bankiera, pisaniem li­ stów. Po południu idę do Gov=t House'u, gdzie widzę się je­ szcze z Gov=rem i Murrayem. Idę do misjonarza. Potem wra­ cam z Iguą do domu. Kończę pakowanie. Noc na Wakefieldzie. We Wtorek 13.X. Rano wyjazd. Niezbyt czyste powie­ trze. Dalsze góry tylko w sylwecie. Bliższy pejzaż wyra­ źniejszy. Wioski: Tupuseleia etc. Kapakapa - jadę na ląd przez cały czas trochę się czuję niewyraźnie i starannie stu­ diuję nowele Maupassanta. Domki Kapakapa głęboko wsu­ nięte w morze, na licznych silnych palach. Dachy przecho­ dzą linią ciągłą w poszycie ścian, tak, że forma domków jest ta sama co w wioskach typu Mailu. Klany budują się w odrębnych grupach. Na brzegu rozkoszuję się widokiem pełnego morza, złagodzonego rafą, którego tak b. brak w P=t Moresby. Jedziemy dalej - równiny, porosłe pandanusami i suchą dżunglą - z daleka widać gąszcz drzew kokoso­ wych - Hulaa. Zapuszczamy kotwicę; cudny zachód z po­ czuciem opuszczenia. Na 2. dzień rano nie wstaję z łóżka aż do Kerepunu. Ślicz­ ne ujście rzeki, z szeroką panoramą górską w głąb lądu. Po obu stronach plaża piaskowa z ramą palm ślicznych. Wsiada parę osób; ślepawy staruszek, miejscowy trader [kupiec] za­ chęca mnie do przyjechania tam. Wyjeżdżamy poza rafę ko­ ralową. Morze wzburzone, czuję się marnie. Dopiero dojeż­ dżając do Aromy zaczynam czuć się lepiej. Wysiadam na ląd 1 oglądam małą wioskę. Domy bez porównania lepiej zbudo­ wane niż w Hanuabada; platforma z szerokich, silnych desek. Wchodzi się do górnego, właściwego domu przez dziurę w podłodze. Wioska otoczona płotem, czy raczej palisadą. Za Aroną zaczyna się już wilgotny pas. Dojeżdżając do Vilerupu, czy Belerupu wjeżdżamy w cudną okolicę. Jasne, inten­ sywnie zielone zarośla mangrowe; głębokie zatoki, fiordy wśród tego; wioska ślicznie położona na pagórku; na dalszym planie góry wysokie - to wszystko stanowi wspaniałą całość. 26 200 Wysiadam na ląd z traderem, przeprawiam się na drugą stro­ nę łódką krajowców. Tam rozmawiam z sepumowatym poli­ cjantem, który nie ma pojęcia o niczem. Wioska zupełnie no­ wa, powstała pod wpływem białych. Dzieci uciekają przede mną i trzymają się z daleka. Piję orzechy kokosowe i jadę na statek. Śliczny wieczór. Na 2. dzień wyjazd z fiordu; jedziemy dość spokojnie; czytam Miss Harrison o religii. Jazda ta przypomina mi naj­ silniej brzegi Jeziora Genewskiego: pokryte bujną zielenią, przepojone błękitem, oparte o wysoki, silny wał górski. Nie umiem się skupić na tym pejzażu. To nie to co nasze Tatry na Olczy, gdzie człowiek chciałby położyć się na pejzażu, objąć go cieleśnie - gdzie każdy zakątek mówi o możliwościach ta­ jemniczo przeżytego szczęścia. Tu te cudne otchłanie zielo­ ności są tak niedostępne, wrogie, obce człowiekowi. Niepo­ równanie piękna dżungla mangrowów z bliska jest piekielnem, śmierdzącem, obślizgłem bagniskiem, w którym trzech kroków zrobić niepodobna wśród gęstwy korzeni i miękkie­ go błota; w którym dotknąć niczego nie można. Dżungla sa­ ma prawie że niedostępna; pełna świństw różnych i gadzin; duszna, wilgotna, męcząca - rojąca się od moskitów i pa­ skudnych owadów - świństw etc. „La beaute est la promesse de bonneteur" [piękno jest obietnicą oszusta]. Nie pamiętam szczegółów między Belerupu a Abau. Sa­ mo Abau cudowne. Wysoka dość, skalista wyspa. Widok na szeroką zatokę, lagunę, otoczoną ze wszech stron mangrowami. Dalej piętrzą się, jeden za drugim, wały górskie, coraz wyższe: nad nimi króluje grzbiet główny. Armit sympatycz­ ny, nonszalancki, niezbyt cywilizowany, trochę homo rusticus. Najprzód rozmawiam z nim w jego domu. Potem idzie­ my na górkę; potem rozmawiamy z więźniami. Potem, po kolacyi, on sonduje swojego chłopca z głębi lądu. - Śpię nieźle. Rano embarkuję [embark - załadować, wsiadać] się na statek. - Tam inżynier instruuje mnie, żebym się uparł przy wysadzeniu mnie na ląd w Mailu. Robię to - i schodzę z mo­ jej pozycji na mostku kapitana: o shame [wstyd]! Dojeżdża­ my do Mogubo. Rzygam. Hon. De Moleyns wchodzi na sta­ tek: mówi mi, że misjonarza jeszcze nie ma w Mailu. Mailu i droga doń z Mogubo cudne. Wysiadam trochę speszony, ale szczęśliwy, że jestem w tak bajecznym kraju. W 5 minut po mojem wylądowaniu, po przywitaniu się z policjantem i wy­ sadzeniu rzeczy na ląd, łódka misjonarza ukazuje się na ho­ ryzoncie. Jestem już zupełnie szczęśliwy. Okolice Mailu: Mainland porośnięty hamarim o długich, powłóczystych igłach, przypominające świerk - o igłach lim­ by i sylwetce modrzewia. Za głęboko idącą równiną w Baxter Bay, wyjeżdżamy, koło Mogubo, w kraju, gdzie góry piętrzą się tuż nad morzem - przypomina trochę Madeirę, między brzegiem a Mailu 2 wyspy koralowe z piaszczystą plażą, po­ kryte palmami, wyrastające z wody tak jak w wyobraźni mi­ raże wyrastają z pustyni. Mailu samo, dość wysokie (na oko); góry pokryte trawą, bezdrzewne, strome, jakieś 150 m. wyso­ kości. U stóp przestrzenie płaskie, pokryte palmami i innymi drzewami. Drzewo dziwne, o szerokich liściach i lampionikowatych owocach. Moi towarzysze podróży na Wakefieldzie: Kapitan, krępy, niski Niemiec o wydętym brzuchu. Brutal, wciąż klnący i bully' nący [bully - znęcać się] Papuasów. Engeneer - ordy­ narny Szkot, zadzierający nosa i niegrzeczny. Mr Dean, zyzujący, wysoki, przystojny mężczyzna, Anglik, klnący na Australczyków, nielubiący Papuasów, zresztą sympatyczny 27 �i nieco b=dziej kulturalny niż niveau [poziom][?]. Alfrfed] Greenwood, Greenaway, starawy, poczciwy Quaker [kwakier] - teraz szczerze żałuję, że go nie poznałem lepiej, bo mógłby mi on więcej pomóc, niż ten dureń Saville . Capt. Smali, najsympatyczniejszy z nich wszystkich z lekkiem po­ kryciem artystycznego dotknięcia, dobrze wychowany - nie­ stety zdaje się pijak. Miałem ich wszystkich, głównie kapita­ na i maszynisty, aż po uszy. De Moleyns, syn lorda, pijak i hultaj, miły i niewątpliwie rasowy. 28 Dziennik moich przeżyć na Mailu: Piątek 16.X. Po przywitaniu się z Mrs S[aville], która mnie przyjmuje niewyraźnie; witam S[aville], na kt[órego] patrzę przez pryzmat mojej apriorycznej sympatyi. Zaprasza mnie b. pięknie na noc i na jedzenie i to dodaje mu jeszcze sympatyi w moich oczach. Po południu idę z policjantem do wioski i do ogrodów. Biorę udział w wieczomem nabożeń­ stwie i pomimo serdecznej śmieszności ryków psalmowych w dzikim języku, wytrzymuję i zachowuję nawet wewnętrz­ ną życzliwość w stosunku do tej całej blagi i humbugu. Wie­ czór spędzam w ich towarzystwie. Sobota 17.X. Rano S. oprowadza mnie po wyspie; do flagstaffu [flagstaff - drzewce]; do wioski; potem do ogro­ dów, potem poprzez pagórki na drugą stronę, gdzie dostaje­ my kokosu i oglądam, jak robią toea (armshells [naramienni­ ki z muszli]). Potem okrążamy cypel i wychodzimy na brzeg misyjny. Po obiedzie czytam trochę - nie pracuję jeszcze; czekam na pomoc, użyczoną mi przez S. Całą Sobotę 17. i Niedzielę 18. marnuję czekając na Sa­ ville'a i na zabój czytam „Vanity Fair" - zupełne stumanienie; zapominam wprost, gdzie jestem. V[anity] F[air] zaczą­ łem czytać, pożyczywszy od Dziewickiego, w Zakopanem; owej wiosny kiedy byłem tam przez 6 dni w Maju, Staś był w Bretanii, ja mieszkałem u Tabów . Teraz losy Becky Sharp i Amelii nie wzbudziły żadnych wspomnień o przeszłości. Tamta epoka była też epoką zupełnego otumanienia. W Poniedziałek 19. rano rozmawiam z S. o warunkach wspólnego pożycia i peszy mnie niezmiernie crudness [suro­ wość], z jaką on się do tej rzeczy odnosi, potem mocno zdezilljusonowany [dissillusion - rozczarowanie] co do jego ser­ deczności i bezinteresowności i od tej chwili to w połączeniu z zupełną nonszalancją S. dla mojej pracy, robi go dla mnie wstrętnym. - Aha, w Niedzielę wieczór jadę łódką do stateczka parowego, wywracam outrigger [wysięgnik], wpadam do wody i, być może, jestem bliższy niebezpieczeństwa, niż wy­ nik to wskazuje. Wspinam się na wywróconą łódkę i potem stamtąd na launcha'e [launch - szalupa]. Wracam i będąc je­ szcze w dobrych stosunkach (wewnętrznie) z S=lami przebie­ ram się i biorę wszystko jako żart. Psuję zegarek i niektóre rzeczy skórzane, które miałem w kieszeni. - W Poniedziałek idę do wioski i , z wielkim trudem, staram się robić badania. Rozgoryczenie w stosunku do S. W Poniedź. wieczór konkla­ we starców w Mission House. We Wtorek wieczór idę obserwować tańce. Silne wraże­ nie: w ciemną noc bezksiężycową przy świetle ognisk groma­ da dzikich, przystrojonych (niektórzy) w pióra i białe kawał­ ki na ramionach, w rytmicznym ruchu. W Środę rano zbieram materiały o tańcu. W tym czasie mniej więcej czytam „Romance". Subtelny konradowski duch wyziera z niektórych miejsc; w ogóle powieść raczej ,,spannung"[zaciekawienie] niż interesująca w najogólniej­ 29 szym znaczeniu. - Wciąż myślę i kocham się w t. Nie jest to miłość rozpaczliwa; poczucie, że straciłem wartość twórczą, zasadniczy element samego siebie, jak miało miejsce z ż. Jest to wciąż jeszcze przenikający mnie czar jej ciała i poezja jej obecności. Piaszczysta plaża Folkestone i zimny, przenikliwy blask zorzy wieczora tamtego. Wspomnienia z Londynu i z Windsora. Przypomnienia chwil straconych, jak wtedy kiedyśmy dojeżdżali do Paddington, albo kiedy straciłem wieczór z nią idąc do School of Economics, przeszywają mnie boleśnie. Wszystkie skojarzenia idą w jej stronę. Poza tern mam chwile chandry ogólnej. Motywy ze spacerów z Kasią i Wandzią, wspomnienia z Paryża i elementy Francyi - nabrało dla mnie niewypowiedzianego uroku przez jakąś ta­ jemniczą asocjację z t - może wspomnienia o i, czy jazda dniem przez Normandję i wieczór między Paryżem a Fontai­ nebleau - wspomnienia ostatniego wieczora z Augustem Z[aleski]. w Warszawie, spacer z Nussbaumką . - Wreszcie zaczynam odczuwać głęboką i silną tęsknotę za Mamą, pod­ noszącą się z głębin duszy. 30 Postanawiam pisać dzień w dzień sprawozdanie: 29.X. Wczoraj rano wstałem dość późno; zamówiłem Omagę, który na mnie czeka pod werandą. Po śniadaniu idę do wioski, gdzie Omaga spotyka mnie koło kobiet, robiących garki. Rozmowa idzie dość kiepsko. Potem przenosimy się na środek ulicy, gdzie kobieta robi rysunki. Przyłącza się Papari ; rozmowa znów o nazwach miesięcy, kt[órych] Papari nie zna. Jestem zniechęcony. Po obiedzie czytam Golden Le­ gend, potem idę spać. Wstaję o 4=tej, kąpiel morska (próbu­ ję pływać); herbata; idę koło 5=tej do wioski. Rozmowa z Kawaką o pogrzebie; siedzimy pod palmami u końca wioski. Wieczorem rozmawiam z Saville'em o brzegach połdn. An­ glii od Ramsgate do Brighton. To mnie bierze. Kornwalia, Dewonshire. Dygresja o narodowościach i charakterze ludno­ ści (Komwalczyków, Devonshire, Szkotów). Bierze mnie chandra. Czytam parę stron z Cherbulieza „Vlad. Bolski" sylwetka kobiety nadzwyczajnej duchowo; przypomina mi Żenię. Idę rozchandrzony, nucąc, do wioski. Dość wydajna rozmowa z Kawaką. Obserwuję śliczne, poetyczne tańce i słucham muzyki Suau . Małe koło tancerzy; dwóch naprze­ ciw siebie tańczy z podniesionymi bębnami. Melodya przy­ pomina kubańskie zawodzenia. - Wracam. W domu tracę czas na feuilletowanie [feuilleter - przeglądać] Puncha. Wizja t. - O Stasiu myślę chwilami z prawdziwą serdecznością; głównie melodja przez niego skomponowana w drodze do Ceylonu. Dzień 29.X. (pisane 30.X. po poł.) Rano wstaję przed 8=ą i piszę dziennik. Jestem zajęty pisaniem, kiedy S. daje mi mail. Listy od n (5) i szereg listów z Australii. B. miłe i serdfeczne] listy of May'ow i Le Souefów robią mi serd. przyjemność. Tak samo niezmiernie miły list od Goldingowej. List Stasia peszy mnie głęboko. Odczuwam równocze­ śnie silne wyrzuty sumienia, że nie postępowałem w sposób zupełnie unimpeachable [nienagannie], równocześnie odczu­ wam głęboki żal i nienawiść za jego odniesienie się do mnie. Sentyment prawie całkiem zduszony tym listem. Nie widzę prawie możliwości porozumienia. Wiem także, że, jakkol­ wiek było wiele win z mojej strony, on postępował b. bez­ względnie w stosunku do mnie; przez cały czas zachowując gesty i minę uciśnionej wielkości i moralizując mnie z akcen­ tem głębokiej, dojrzałej i objektywnej mądrości w głosie. Nie 31 32 33 34 35 201 �było cienia życzliwości w jego zachowaniu się w stosunku do mnie. - Nie, objektywnie, szala nieprawości przechodzi na jego stronę... Niezmiernie mnie peszy i przygnębia bankruc­ two mojej najistotniejszej przyjaźni. Pierwsza reakcja brania odpowiedzialności za wszystko jest przeważająca i czuję się capitis diminutis; człowiekiem bez wartości, o zmniejszonej wartości. Przyjaciel nie jest tylko dodatkiem - jest on współ­ czynnikiem; wartość indywidualna staje się pomnożoną. Trudno - wina zerwania leży przede wszystkiem w jego nie­ ubłaganej pysze i bezwzględności, która nic nie umie przeba­ czyć innym, a b. wiele samemu sobie. - Potem czytam listy n, które są jedyną nicią wiążącą mnie z przeszłością i „Timesa", którego Mayowa mi przysłała. Idę do wioski speszony. Konferencja z Kawaką w jego do­ mu o obrzędach pogrzebowych i analiza łopaty sagowej. Po południu zaczynam czytać Bolskiego i nie odkładam książki aż 0 5=tej. Idę na 'A godziny do wioski, mocno zdemoralizowany czytaniem powieści i listem Stasia. Wieczorem czuję się b. hi­ sterycznie. Pomimo to przygotowuję plan kampanii z S. i idę po Kawakę i Papariego do wioski. Po długich pour parler [ro­ kowaniach] wydobywam ich i wracam. Nareszcie tajemnica nazw miesięcy się wyświetla! Idę spać zaraz bez czytania. 30. X. Wstaję b. późno o 9=tej idę wprost na śniadanie. Po śniad. czytam numery „Puncha". Potem do wioski. Z Kawa­ ką b. marnie; jakiś leniwy i niechętny - i ja też nie jestem in good form. Podczas lunchu rozmawia[m] z S. o etnolog[icznych] materjach. Potem przeglądam gazety. Idę na sporty. Po­ tem z S. znowuż o etnol[ogii] i rozmowa o polityce. On jest liberał i staje się dla mnie zaraz sympatyczniejszy. Derebai 31.X. Potem piszę dziennik i staram się zsyntetyzować moje rezultaty, przeglądając Notes & Queries . Po­ tem przygotowania do wycieczki, kolacja, podczas kt[órej] staram się sprowadzić rozmowę na etnologiczne tory. Po kolacyi krótka rozmowa z Velavim. Potem jeszcze czytam N[otes]&Q[ueries] i ładuję aparat. Potem idę do wioski; noc jasna, księżycowa. Czuje się nie b. wyczerpany i enjoyuję [enjoy - cieszyć się] spacer. W wiosce daję Kawace kawałek tytoniu. Potem, ponieważ nie ma ani tańców ani zabaw idę plażą na spacer ku Oroobo. Cudna noc. 1. raz widzę tę roślinność w tern tajemniczem oświetleniu. Zbyt dziwna i egzotyczna. Egzotyczność z lekka przebija się poprzez powłokę rzeczy znanych. Nastrój za­ czerpnięty z powszedniości. Egz[otyka] dość silna, ażeby ze­ psuć normalną apercepcję, zbyt słaba ażeby stworzyć nową kategorję nastroju. Wchodzę w bush. Bierze mnie chwilowo trema. Muszę się montować. Spoglądam w głąb. „Jakie jest moje życie wewnętrzne" Nie mam powodu, ażeby być zado­ wolonym z siebie. Praca, którą robię, jest raczej formą narko­ tyku, niż wyrazem twórczości. Nie staram się jej powiązać ze źródłami głębszymi. Zorganizować. Czytanie powieści wprost fatalne. - Kładę się spać i myślę o erotycznych rze­ czach w sposób nieczysty. 31. X. Rano budzi mnie S. Wstaję i ubieram się bezpfośrednio] przed śniad[aniem]. Potem śniad[anie], spakowanie 1 jazda. Morze całkiem zamglone. Ląd ledwie w sylwecie. Loncha kołysze się b. Głowa zamglona. Zbliżamy się do wspaniałych, pokrytych bujnym płaszczem, gór. Fiordy, doli­ ny, skały romantyczne nad morzem. Wioska au fond [na koń­ cu] zatoczki. Nad nią pagórki pokryte olbrzymią puszczą. Siedzę na werandzie. Bougaivilia płonie na tle zieloności; morze zielone prześwieca między liściami kokosów. 36 37 202 (Kończę w Mailu 2.XI.) Biorę Iguę i Velavi i idę do wio­ ski. Przedtem słyszę konszachty S. z native-teacherem [tubyl­ czym nauczycielem] i wysłuchuję jego ekspektoracyi [expec­ toration - plucie] przeciwko policjantowi. Nienawiść moja przeciwko misjonarzom wzbiera. Wioska marnie zbudowana. Domy stoją dość nieregularnie w dwu rzędach, tworząc ulicę nie tak równą i ładną, jak w Mailu. Na środku stoi znak tabu, mała bramka, ozdobiona zeschłymi liściami i białymi mu­ szlami na wierzchu. Staram się dowiedzieć czegoś, zebrać in­ formacje - nic nie mogę, po raz pierwszy spotykam się ze śmiechem. Idę przez wioskę z cynicznym draniem, Bonio. Spotykam Saville'a, który robi zdjęcia. Jedyny przyzwoity dom, z aligatorami rzeźbionymi na powalfe] werandy, należy do policjanta. Wracam na lunch. Potem drzemię w kościele dość marnie. Potem z Iguą, Velavim i dwoma jeszcze drania­ mi (Bonio i sepumowaty facet) idę oglądać ogrody. Idziemy przez dżunglę; olbrzymie, skarpowate drzewa; gęstwa ljanów. Puszcza mniej ciemna i wilgotna, niż w Orauro (planta­ cja misyjna, gdzie byłem ze S.); pytam o nazwy drzew i ich użytek. Mały ogródek bananowy. Tu i ówdzie wyglądają zie­ lone stoki otaczających pagórków, ale w ogóle gęstwa zasła­ nia wszystko. Przechodzimy przez błotnistą rzeczkę. Ogród na stoku. Wypoczywam na małem spalenisku. Gorąco i wil­ goć silna, czuję się dość dobrze. Zaczynam się drapać pod górę poprzez zawalony ogród i wertepy. Powoli widok się otwiera; powódź zieloności; dolinka o stromych ścianach, po­ krytych puszczą; dość wąski wygląd na morze. Pytam się 0 podział gruntów. Byłoby dobrze dowiedzieć się o dawnym systemie podziału i zbadać teraźniejszy, jako formę przysto­ sowania. Jestem silnie zmęczony, ale serce nie zmęczone i nie brak mi tchu. Dochodzimy do przełęczy. Widok na 2 strony. Dolinka, ukoronowana pagórkiem, na którym przedtem stała wioska, szersza i b=j pozioma. Idę pod górę i rozkoszuje się widokiem na obie strony: na morze. Schodzimy 2=ą stroną; cudny zapach; śliczny widok na cirque [kotlina] - ukorono­ wany DELEBAI+ORO. Nogi jak z masła, ledwo idę. Na do­ le idziemy bajeczną puszczą; przenoszą mnie przez rzekę. W wiosce sporty - siedzę nad morzem. Kolacja; silne zmę­ czenie; ładny obrazek dzieci, palących ognisko wśród bez­ księżycowej nocy. Śpię marnie, pchły. 1 .XI. Rano idę do wioski, gdzie świnie. Myślę o nieracjo­ nalności zakazu świń i nakazu koncentrowania wiosek; o pro­ jekcie, kt[óry] bym chciał zrobić gubernatorowi, o wycieczce z Ahuią. Jestem zmęczony, ale nie bardzo. Jazda łódką do Borebo . Przymglenie nie pozwala admirować widoku. Idę do wioski; dubu; zbieram informacje, które tu po prostu płyną pełnym strumieniem. Wracam na obiad. Po ob[iedzie] nie śpię. Robię 4 zdjęcia. Potem idę do wioski i zbieram materjał. B. inteligentni krajowcy. Nic nie kryją ani nie kłamią. Idę spacerem do Dagobo Unevi. Aha; cudny krajobraz, na który patrzę. Jasne skały wyglądają spośród zieleni. Głęboka doli­ na z fantastycznymi basztami. Droga do (Dagobo) Unevi cudna. Palmy; gąszcza, kępy mangrowów od strony morza; skałki. Wioska mała i marna; zbudowana nie. w 2 rzędach. Aha. Bóorebo b. marne, ale 5 bramek tabu'owych, dubu w środku ulicy: każda aura ma swoje dubu. Mały cirque Une­ vi wspaniały: 2 [dwiema] basztami zakończone kopce, pokry­ te zielenią; między nimi wąska dolina, zakończona ścianą prostopadłą, na kt[órej] latem gra wodospad. Wracam łódką 1 modlę się do cudnej przyrody. Wieczór zmęczony, nie mam ochoty iść do wioski. Drzemie poprzez modlitwy; idę spać. 38 ��Cały ten dzień przeżyłem w zgodzie z rzeczywistością, czyn­ nie, bez chandry. Brzeg pokryty wysokopiennymi palmami, pochylonymi żyrafowato - nadają śliczną ramę głębszemu pejzażowi. 2.XI. Wstaję ze zdeklarowaną migreną. Leżę w euthanatycznem skupieniu na statku. Stracenie subiektywizmu i wy­ zbycie się woli (odpływ krwi od mózgu?). Życie tylko 5 zmy­ słami i ciałem (wrażeniowo) sprawia zlanie się bezpośrednio z otoczeniem. Miałem poczucie, że charcząca i tłucząca ma­ szyna i łódź - to ja; miałem poczucie bezpośredniego mchu łodzi - to ja tłukłem się o fale i prułem je. Unikam choroby. Wysiadam jak zbity; nie kładę się od razu; jem śniadanie i przeglądam gazety ilustrowane o wojnie. Szukam czegoś 0 Polsce - nic nie ma. Jestem b. zmęczony, zaraz po obiedzie idę spać - śpię od 2=ej do 5=tej. Nie czuję się świetnie po­ tem. Siedzę nad morzem. Chandra nie przechodzi. Problem Stasia mnie męczy. Faktycznie on postępował w stosunku do mnie niemożliwie. Moje powiedzenie wobec Lodge'a [to] nie było nic złego. Jego sprostowanie było. Jego pretensje są nie­ uzasadnione, a sposób, w kt[óry] je wyraża, przecina z góry możność porozumienia się. Finis amicitiae. Zakopane bez Stasia! Nietzsche zrywa z Wagnerem. Bezwzględnie uznaję jego sztukę; podziwiam inteligencję i wielbię indywidual­ ność, ale nieznoszę charakteru. Przerwałem pisanie dziennika na parę dni, niestety. Po po­ wrocie z wycieczki - w Poniedziałek - zrobiłem całodzienną pauzę. We Wtorek 3. nie czułem się też b. dobrze; poszedłem ra­ no do wioski i nie zastawszy nikogo, wróciłem z wściekłością do domu, gdzie chciałem przeglądać notatki - a w rzeczywi­ stości czytałem znów gazety. Na 2. dzień (4.) rano posyłam Iguę do wioski, ażeby zo­ baczył, czy są informanci. Znowu nie ma nikogo. Zostaję w domu. Nig to jest we Czwartek. Wtorku nie pamiętam. Dość, że we Czwartek dowiaduję się, że Greenaway przyje­ chał. Idę do wioski, gdzie G[reenaway] na Orou, ze świtą nativów. Wracamy razem do misji. Po południu idziemy do wioski, gdzie kurują Laurę i gdzie gadamy o ubraniach i in­ nych szczegółach. G. niewiele mi pomaga. Następnego dnia rano (Piątek 6.) jedziemy do P[or]t Glas­ gow. Przez cały ten czas czuję się dość mamie. Czytam na umór Monte Christa. Jadąc do P=t Glasgow nie czuję się świetnie, czytam powieść. Jedziemy koło wysepki zamie­ szkanej, podobnej do Mailu; potem wzdłuż brzegów poro­ słych zielonością. Czuję się zbyt mamie, żeby patrzyć i grzę­ znę w prześcieradle. Nawet we fiordzie, gdzie morze spokoj­ niejsze nie mogę się wydobyć na realność. Ciężar w głowie, ospałość - czytam na łódce, czekając na herbatę. Potem idę na ląd i wysiadam koło storeroomu [magazynu] plantacyi. Idę do wioski. Domy o concavnych [concave - wklęsły] dachach 1 domy o ścianach pod dachem, typu me Mailu. - Staram się zastać mężów starych i mówiących motu. Wychodzi staru­ szek o sympatycznym wyrazie twarzy, o przezroczystem spojrzeniu, pełnem spokoju i mądrości. Rano informacja idzie nieźle. Wracam, jem na łódce i czytam. Około 5=tej idę na ląd i siedzę nad morzem, w cieniu. Informacja idzie go­ rzej. Staruszek zaczyna łgać o pogrzebach. - Wściekłość mnie bierze, wstaję i idę na spacer. Wilgotne, mgłe gorąco; palmy sagowe. Ogrody; naokoło, ponad drzewami wznoszą się zalesione stoki i szczyty wzgórz. Powódź zieloności. Śliczny spacer, którego nie mogę enjoyować. Zaczynam się 204 wspinać pod górę; ciężko, gorąco mi, z drogi śliczne coup d'oil [widok] na stoki. Chwilami cudny zapach kwiatu jakie­ goś drzewa. Głębokie lenistwo myśli, ujmuję bardziej retro­ spektywnie, jako doświadczenie utrwalone w pamięci, niż bezpośrednio z powodu fatalnego stanu, w jakim się znajdu­ ję. Głębokie przemęczenie przy powrocie. Wracam trochę in­ ną drogą - zdenerwowanie; obawiam się, że zbłądziłem i je­ stem speszony. Wieczór pod palmami. Igua, Velavi rozma­ wiamy o dawnych zwyczajach; Velavi otwiera mi nowe hory­ zonty: o Boborze, o walkach etc. Śpię mamie, świnia mi przeszkadza. Budzę się nieświeży; jadę na launch i czytam Monte Christo. Saville i Hunt zjawiają się. Czytam. Jedziemy do Millport H[abou]r. Ślicznie zalesione brzegi, przypomina­ ją Clowelly - ale jakiż inny aromat! Tego tu nie można prze­ żywać. Wjeżdżamy w cudny Millport H=r. Wioska, łodzie otaczają launch. Potem jedziemy naokoło, do innej wioski. Wracamy, wspinamy się ku dawnemu druhowi Saville'ów. Czuję się mamie i ledwo lizę. Widok rzeczywiście wspania­ ły. Na wschód masywne, skondensowane brzegi zalesione otaczają, zgnieciony niejako basen; na prawo wyższe góry nad samą zatoką. Silny, świeży powiew wiatru. Wracamy; rzygam. Po powrocie czytam na launchu; potem wieczorem czytam i kończę M-te Christa, przysięgając, że już więcej po­ wieści do rąk nie wezmę. W Niedzielę 8. rano gadam z G. potem idziemy do kościo­ ła, potem do wioski, gdzie badamy tattoo dziewczyn. Potem wracamy. Haddon . Spotkanie z całą bandą Po obiedzie idziemy razem do wsi; przedtem jeszcze pokazuję Haddonowi moje notatki. We wsi Haddon i jego córka obijają się; on łódki, ona catscradle . Wracamy do domu - fonograf po kolacyi. Wieczór gwiazdy z katarynką. W Poniedziałek 9. Haddon z familją jedzie do plantacyi. Ja rano z G. w wiosce - po południu drzemka - wstaję późno, z G. w domu. Wieczór spacer do wioski. Zabraniam śpiewać hymny, speszenie przez Haddona. Nie ma tańców. Wracamy. Oni grają w bilard. Ja patrzę na gwiazdy. We Wtorek 10. z Haddonem do wioski. Ja gadam z G., Puaną i innymi o pogrzebie i zaklęciach. Wracamy do domu łódką. Po południu idę z G. do wioski, obrabiamy łódkę. Wie­ czór gadam z S. niepotrzebnie o projektowanym małżeństwie z Papuaską. Środa 11. wstaję późno. Rano czuję się b. podle. Zastrzykuję arszfenik] i żelazo. Pakuję się. Po lunchu jedziemy dingą [dinghy - mała łódka] do wioski. Bajeczny nastrój wyja­ zdu i śliczna jazda pod żółtym, wspaniałym żaglem. Laruoro , zdjęcia Magubu. D[ick] D[e Moleyns] - syn lorda - pi­ jany. Jestem szalenie zmęczony, nie mogę nic robić. Czwartek 12. rano gadam z Greenawayem o łódkach, po­ tem Dimdim. Po południu znów Dimdim; potem Greenaway; potem spacer krótki; kolacja - idę spać. - Namiętności i na­ stroje: nienawiść do Haddona za speszenie, za konspirowanie z misjonarzem. Zazdrość o specimeny [specimen - okaz], które on dostaje. W ogóle silne przytępienie. Ale po skończe­ niu M=te Christa praca dość porządna. Dzień 12.XI. był wyjątkowo energiczny. Rano wziąłem kąpiel. Potem dużo robiłem i pisałem, i zbierałem informacje efektywnie. 13.XI. Po nieźle przespanej nocy wstaję dość rano, piszę dziennik i dość wcześnie idę po informacje do małej wioski (Charlie + Maga). Informacja idzie dość ciężko, jakkolwiek nie bezowocnie. B. gorąco. Zaczynam się czuć dość podle. 39 40 41 �Wracam prawie że mdlejąc. Drzemię na workach z bawełną. Potem obiad - jem za dużo. Potem śpię do 4 1/2. Potem zbie­ ram się iść do Kurere . Przed pójściem rozmawiam z Dimdimem i dochodzę do ostatecznego zniecierpliwienia - zamy­ kam notes. Hon.D.D. ma potwornego kota, bo poprzedniego dnia skończyła się whiskey. Greenaway wyjeżdża rano. Wieczorem idę do Kurere; nie jestem b. zmęczony. Idę swo­ bodnie. Światło latarni buduje z palm pośród nocy jakieś dziwne sklepienie i fantastyczne wnętrze. Nad brzegiem po­ śród korzeni mangrowów wykarczowanych, liczne, duże do­ my stoją rzędem. Tańczą TSELO - najładniejsza z melodyi tu słyszanych. Patrzę i odczuwam zadowolenie artystycznej i naukowej ciekawości. Bądź co bądź w tern jest dużo z pry­ mitywnego człowieka, z epoki kamienia polerowanego. Przy­ chodzą mi na myśl refleksje o niezmiernej sztywności zwy­ czaju. Ci ludzie trzymają się pewnych określonych form tań­ ca i melodyi - pewnej sztywnej kombinacyi błazeństwa i poezyi. Mam wrażenie, że zmiany mogły następować tylko nie­ zmiernie powoli i stopniowo. Niewątpliwie zetknięcie dwu sfer kulturalnych musiało też mieć dużo do czynienia ze zmianą zwyczajów. 42 14.XI. 14.. wieczorem. Siedzę z Dirty Dick, z którym przed chwilą rozmawiałem. Teraz on czyta jakiś stary artykuł czy nowelkę z magazynu; ja poddaję się chwilowo chandrze. Jak w górach przez mgłę, gnany wiatrem, przegląda raz ten szmat widnokręgu, to zno­ wu inny się odsłania, tak mgła chandry, ciemności spowijają­ ca, odsłania tu i ówdzie dalekie, odległe widnokręgi, wspo­ mnienia; snują się one jak owe obrazy światów odległych, le­ żących u stóp wśród mgły górskiej. - Czuję się dziś znacznie lepiej. Chwilami zamroczenie, senność - niby w Reading Roomie . Ale w ogóle brak tego beznadziejnego wyczerpa­ nia, które mnie wczoraj omotało. Dziś chwilami wdychałem pełną piersią piękno tutejszej sceneryi. Charlie i Dimdim obydwaj byli dziś na wyspie Amoro. Postanowiłem pojechać. Pod żółtym żaglem [?] swe skrzydła jak ptak olbrzymi ba­ jeczna jazda. Poczucie, że się jest mocnym na fali - na tratwie takiej - bezpośrednie zetknięcie z morzem. Na[d] mleczną zielenią wody - niby turkus przezroczysty fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone na ekran mgły. Za mną, nad drze­ wami dżungli pokrywającej płaski brzeg wychyla się wynio­ sła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza. Wy­ spa koralowa. Woda pluszcze między deskami platformy - przegląda morze dziurami i pryska rozbijając się o brzegi łódki. Mielizna. Chłopcy pchają łódkę. Dno przegląda - pur­ purowe rozgwiazdy wśród przezroczystej zieleni. Z daleka Mailu - zamglona sylweta o szlachetnym profilu wulkanicz­ nej skały. Mała wioska o paru dobrze zbudowanych domach typu Mailu i kilku ruderach bez charakteru. Na nagim piasku parę drzewek - zresztą szare domki, ciemne słupy wyrastają z fal piasku żółtego. Otoczone płotem - mimo to świnie naj­ spokojniej spacerują pod domami. Charlie i paru starców. Pi­ łują narzędzia kamienne. Przy mnie tłuką obsydjan - ja sam odtłukuję flak. Golą chłopca. Jem orzech kokosowy - idę spać. Wracam do Dimdima i piłuję gwiazdy. Zmęczenie. Po­ tem rozmawiam swobodnie o Madunie , o tańcach, o domu. Wielkie poruszenie i dwa dugougi [dug-out - łódź z wydrą­ żonego pnia] pojawiają się na morzu. Chłopcy rzucają się [na] łódki i walą co sił. Krzyki - rady rozlegają się naokoło. 43 44 45 Dugouty z outriggerami - jakby wlokąc dziwny cień za sobą ślizgają się po morzu. Z daleka białe łby wal [fal] rozbijają­ cych się o rafę koralową. Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnym, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wy­ pieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przedśmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twa­ rzy). Siadam - w pozycji niestałej równowagi - na dugout'e jadę do Lugumi. Rozpięty żagiel. Płyniemy w rzędzie. Ciem­ ne deszczowe chmury. Na Płn.Z. łyska się, Igua twierdzi, że to znak Laurabady wzmocnionej (Płd.Wsch. pasatu). Wieczór z D.D. - Sylwetki: a) białe, 1. Hon. R. DeMoleyns, zwany „Dirty Dick" - syn lorda irlandzkiego, prote­ stanckiego. O rasowej, szlachetnej sylwetce. Urżnięty jak be­ la jak długo zapas whiskey się nie wyczerpie. Po wytrzeźwie­ niu (byłem obecny przy ostatniej butelce whiskey) dość rese­ rve i kulturalny; z wybitnie dobrymi manierami xb. przy­ zwoity. Mało wykształcenia i mało kultury umysłowej. 2. Alf[red] Greenaway „Arupe" z Ramsgate czy Margate, ze sfery robotniczej, chamisko niezmiernie poczciwe i sym­ patyczne; wciąż ,,bloody"[cholerny] i dropuje „he" i żonaty z autochtonką; czujący się fatalnie w porządnem towarzy­ stwie, zwłaszcza kobiet - nie mający najmniejszej ochoty wyjechać z Niu Gini. b) kolorowe. Dimdim (Owani) - nowoczesny Orestes - zabił matkę własną w przypływie Amoku. Nerwowy, nie­ cierpliwy, wcale inteligentny. Życie z Demolinem w zupełnem zdziczeniu - nieogoleni, w piżamach, w szalonych bru­ dach - w domu bez ścian - 3 werandy rozdzielone przepie­ rzeniami - b. mi się podoba. Znacznie lepiej niż życie w Mis­ sion Housie. Olcza ulepszona. Gromada chłopców na usługi b. przyjemna. Kwato. 29.XI.14. Potem następuje dość długie zamglenie. W Niedzielę 15.XI. rano wstałem dość wcześnie i zabrałem się do roboty. Chciałem popracować nad notatkami. Pomimo wysiłku nie byłem w stanie. Głowa nie odpowiadała. Koło 1 l=stej Saville (nieprzyjemne wrażenie), czuję się b. podle i nie mogę pra­ cować. Gadam z D.D.. Po objedzie czuję się już całkiem źle i idę do łóżka. O 5=tej nie chcę iść do Saville'ow - leżę na pryczy koło bawełny i beche de mere. Czuję się chory, opu­ szczony, zrozpaczony. Wstaję, okryty pledem siadam nad morzem, na klocu. Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wy­ pełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepełnia wszystko, pokrywa morze ruchomą, powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś za­ murowanym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna. Fale roz­ bijają się o żwir u stóp moich. Wieczór samotny, mało co po­ żeram z bogatej kolacyi. Poniedziałek] rano: morze dość niespokojne, kładę się i nic nie widzę z ślicznego pejzażu między Moguba a Mailu. W domu siedzę i czytam gazety - zmęczenie, przygnębienie, doza długiej disability [niemocy]: głowa zupełnie anemiczna. D.D. wyjeżdża przed lunchem. Wtorek 17. S. wyjeżdża rano. Staram się trochę przeglą­ dać notatki, ale b. nieśmiało. Czytam Kiplinga, nowele. Epo­ ka przygnębienia, braku nadziei w możność pracy, przypomi­ nam owo lato w Anglii. Muszę się czuć b. podle. Prawie, że rezygnacja co do dalszej pracy. Jestem b. kontent z planu ja­ zdy na Płdn. - W czytaniu nowel staram się utopić rozpacz. B. prawdopodobnie] choroba morska skumulowana z rodza205 �jem przeziębienia w Mogubo doprowadza mnie do podłego stanu zdrowia. We Środę 17. próbuję iść do wsi i trochę pracować, ale wszystko b. ostrożnie i bez zaufania w swe siły. Wieczór czy­ tam Kiplinga. B. byczy artysta (oczywiście nie w porównaniu z Conradem) i b. sympatyczny facet. Przez jego powieści Indje zaczynają mnie pociągać. We Czwartek czuję się lepiej i zaczynam robić trochę gim­ nastyki - cierpię na bezsenność tych nocy, czuję nerwowy nie­ pokój w całym ciele. Zaczynam się czuć bez porównania le­ piej, zwłaszcza któregoś tu dnia, kiedy wziąłem chininę (Pią­ tek?). Potem znowuż jeden dzień relaps [nawrót]. Główne in­ teresy w życiu: Kipling, chwilami silna chandra za Matką rzeczywiście, gdybym mógł pozostawać w komunikacyi z matką nie dbałbym o nic i chandra moja nie miałaby głębsze­ go podkładu. - W ogóle zaczynam czuć się mniej beznadziej­ nie, jakkolwiek bynajmniej nie świetnie. Arszenik zastrzyknąłem ostatni raz 18. b.m. - t.zn. 12. dni temu. To zbyt długa pau­ za! Przez ten czas podlegam urokowi Kima - b. ciekawa po­ wieść i daje dużo wiadomości o Indjach. Przez czas nieobec­ ności Saville'a pożycie z Saville'owa wcale niezłe. Ona znacz­ nie b=ej ożywiona. Parę razyrozmawiaze mną o przedmiotach etnol[ogicznych] i raz nawet interpretuje [tłumaczy] dla mnie Jenama. - Saville przyjeżdża w Poniedziałek] (23?) tak. Wy­ jazd do Samarai przyspieszony. W Poniedziałek rano idę do wioski i robię zabawki i wychowanie z DAGAEĄ . Po połu­ dniu zbieram genealogiczny census [spis ludności] wioski. Iry­ tują mnie konszachty Saville'a z Armitem i znęcanie się nad ludźmi, niechętnymi misyi. Zbieram w myśli argumenty prze­ ciw misjom i namyślam się, w jaki sposób by można najsku­ teczniej przeprowadzić kampanję antymisyjną. Argumenty: ci ludzie niszczą radość życia krajowców; niszczą ich psycholo­ giczny raison d'etre [racja bytu]. To co dają natomiast jest zu­ pełnie poza dzikimi. Starają się oni walczyć konsekwentnie i bezwzględnie z wszystkim co stare i wytworzyć nowe potrze­ by, materialne i moralne. Są niewątpliwie szkodliwi. - Chcę o tern pogadać z Armitem i Murrayem. O ile możności też z Royal Commission. - Armit obiecuje mi, że każe mnie „ob­ nosić' po swoim dystrykcie. B. mnie to uspokaja i cieszy. To samo będę mógł zrobić w okolicach Rigo We Środę 25. pakowanie. Jakieś rozklejenie nerwowe, sentymentalna chandra. Żal za skończoną epoką i trema, co będzie dalej. Myślą jestem często w domu. Odbijam i utrwa­ lam fotografje. Odkrywam, że t odbita na selftoning paper [samotonującym papierze] i odbijam ją. Widok smutnego może jeszcze zakochanego? - wyrazu twarzy przepełnia mnie bolesną chandrą. Przypominam nastrój w czarno obi­ tym pokoju , tamtego ciemnego popołudnia, kiedy mąż nas zastał ostatecznie i ona nie mogła wyjść ze mną. - Chwila sil­ nej, głębokiej miłości - widzę w jej twarzy urzeczywistnienie ideału kobiecości. Jest mi znowuż nieznośnie, nieopisanie bliska. Jest znowuż moja t - co ona teraz robi? Jak daleko jest ode mnie? Czy pamięta jeszcze uczuciem? We Środę nie idę do wioski. Idę spać wcześnie, śpię kiep­ sko. We Czwartek 26.XI. o 5=tej rano - cudny nastrój poranku, ślubuję, że będę rano wstawał stale - wyjeżdżamy. Chwilę pa­ trzę na Mailu - wspaniałe, powyginane żebra górskie. Potem kładę i leżę już przez jakie 4-5 godzin. Nic bym zresztą nie wi­ dział, bo wszystko pokryte gęstą mgłą. Choroba morska bez rzygania, nieznośna, ale bez zrozpaczenia. - Koło Bona-Bo46 47 48 206 49 na wstaję i siedzę, z silnem bólem głowy. Zamglone pagórki, dość suche i nie wściekle piękne. Isulele Bay b. ładna, wysia­ damy. Przypomina góry na L[ago] di Garda - szeroki grzbiet pokryty zielonością. - Rich, sympatyczny, rzewny, jowialny je­ gomość - sądzę, że wolałbym go znacznie lepiej niż Saville'a. Idę na górę, lunch. Rich emabluje mnie b. uprzejmie. S. jest, w ogóle mówiąc, niemiły. Po lunchu i po długiej pogawędce 0 polityce etc. Rich odprowadza mnie na dół; ja czytam Timesy i w ogóle nic mnie bynajmniej nie ciągnie ku badaniom et­ nograficznym]. Około 5=tej jadę do wioski i poddaję się arty­ stycznie wrażeniom nowego Kulturkreistu [kręgu kulturowe­ go]. W ogóle wioska robi na mnie niesympatyczne wrażenie. Domki starego typu, z wygiętym dachem są niewątpliwie cie­ kawsze i ładniejsze niż domki Mailu. Ale pewna dezorganiza­ cja, rozrzucenie wiosek; baciarowatość i namolność ludzi, którzy śmieją się, gapią i lizą, peszy mnie trochę. Widzę 3 ty­ py domków - trzeba się będzie poorjentować w tym wszystkiem. - Wieczór u Richów, kolacja, schodzę i czytam; idę spać późno. Rano wstaję; idę na śniadanie spóźniony, potem pracu­ ję trochę z pomocą syna Samoańczyka. Silne zmęczenie i przy­ tępienie. W Isuele w ogóle b. gorąco. Po lunchu kładę się spać 1 śpię do 4=tej potem znowuż trochę pracuję. Wieczór - kapi­ tan Smali, bilard, lekkie starcie z Saville' em. W Sobotę 28 o 4=tej wyjeżdżamy. Leżę do 6=tej, potem wstaję. Śliczny pejzaż. Brzegi jeziora Waldstadt z framą [fra­ me - rama] palm na samym dole. Jazda przez kanał Suau. Myślę jakby było byczo mieszkać tam na stałe. Fantastyczne, widocznie świeże wulkaniczne skały o ostrych konturach, 0 basztach i turniach silnie osadzonych po przełęczach 1 szczytach, spadają stromo w morze, sięgając ciemną skałą w głębie. Siedzę, patrzę i nucę. Umysłowo jestem przytępio­ ny chorobą morską i bez hedonizmu ale wchłaniam wzroko­ wo rozkosz pejzażu. Za Suau góry schodzą i ustępują na le­ wo; z daleka wyłaniają się wykwity wysokich gór po drugiej stronie Milne Bay. Bajeczny efekt rafy koralowej, wyglądają­ cej z głębin. - Powoli występuję z zamglenia oddali sylweta - Rogei - thrill [wzruszenie] - nowa faza Pacyfiku. Cały ten czas siedzę na wierzchu statku. - Przyjazd do Kwato. Abel - przypomina Don Pepe Dunque. Szalone zmęczenie i sen­ ność. Siedzę na werandzie i feuilletuję Chalmersa . Cricket na dole. Ładne dość i wcale miłe dzieci. Cała rodzina, tak zre­ sztą jak i rodzina Richów robi b. sympatyczne wrażenie. Lunch; potem jazda na Rogeje. Rozmowa z D=rem Shaw, zbieraczem karaluchów. Decyduję się zostać na Kwato. Przy­ jaźń z Saville' em, kt[óry] proponuje mi przejrzenie manu­ skryptów. Kolacja u Abelów. Rozmowa z Abelem o dzikich i o Maoryi. Wieczór i ranek nad wodą. Przede mną błękitne fale - a raczej płaska, gładka woda. Z tyłu lesiste pagórki mainłandu [lądu stałego]. Na lewo koniuszczek Rogei, domki wśród palm. Przede mną mała zielona kopułka wysepki. Wszystko b. ładne. B. byczy nastrój. - Dziś rano zgubiłem agrafkę, kt[órą] pożyczyłem t w Sundgate. Znów chandra i poczucie że się w niej kocham. W Niedzielę 29. siedzę w domu rano i piszę powyższe słowa, czując początek zmęczenia. Koło ll=tej schodzi Savil­ le i Ellis i gadają chwilkę. Potem, koło 11A idę powoli, z wyraźnem osłabieniem, na górę. Nabożeństwo z Ablem. Siedzimy w czworokątnej kapliczce czy loży, wyglądającej na rotundę. Smród b. wyraźny. Nabożeństwo długie z parokrotnie powta­ rzanymi hymnami. Czuję się b. zmęczony i wyraźnie zdemora­ lizowany. Po nabożeństwie Abel zapoznaje mnie z Johnim, 50 51 3 ��swoim najlepszym informatorem. - Potem schodzę na lunch. Po lunchu jadę dingą z Iguą, Utatą i Sanjawanim do Samarai. Jedziemy tuż koło Rogei. Przez nieskazitelnie przezroczystą wodę widać fioletowe i brązowe kamienie w zielonym blasku. Nad morzem schylone palmy wysuwają się z splotów zielonej gęstwy. Nad nimi straszne ściany pagórka niezbyt wysokiego pokryte wysokimi drzewami i gestem poszyciem. Zieleń ciem­ na wzgórz i dżungli wszechpotężnej i pełnej wdzięku, zieleń jasna wody przezroczystej; niebo zastygłe w wiecznej pogo­ dzie, lazur głęboki morza. Na tem - sylwetki dalekich niezli­ czonych wysp; bliższe wyraźne zatoki, doliny, szczyty. Góry lądu stałego - wszystko niezmierzone, skomplikowane a jed­ nak bezwzględnie harmonijne i piękne. Przede mną Samarai w spokojnem omdleniu pogodnego popołudnia niedzielnego. Oczekiwanie. Idę do Higginsona , kt[óry] nie b. uprzejmie ofjarowuje pomoc i komunikację, ale przyjmuje mnie dość chłodno. Potem schodzę; nie zastaję D=ra Shaw, kt[óry] mnie poprzednio b. uprzejmie przyjął i zapraszał. Schodząc spoty­ kam Salomona, z kt[órym] rozmawiam o roślinach etnologicznych, zachęcam i objecuję kooperację. Z nim razem idę do Ramsay'a; b. sympatyczne wrażenie i uprzejme przyjęcie. Potem do D=ra Shaw, kt[óry] mnie zatrzymuje na kolację; je­ stem dość bryljantny [brilliant - olśniewający] i czuję się w by­ czym sosie. Wracam dość późno; chłopcy głodni. Deszcz leje poprzednio (to mnie zatrzymało na kolacyi). W nocy deszcz przecieka na mnie, budzi mnie; kaleczę się w palec wielki le­ wej nogi. Rano pracuję z Saville'em; potem on jedzie ze mną do Samarai. Każe mi czekać aż do 12=tej, co mnie peszy, po­ nieważ D=r zaprosił mnie na lunch. Przyjeżdżam o 12=tej z minutami do Sa[marai]. Higginson daje mi bumagę do Jailu [jail - więzienie]. Nikoll, staruszek o purpurowym nosie, idzie ze mną; prisonery [prisoner - więzień] stają pod rjad; wybie­ ram paczkę na przedpołudnie. Lunch u D=ra dość ospały; olbrzymi ananas b. soczysty, dość kwaśny. Idziemy z Shaw'em do szpitala; potem do więzienia. Z początku jestem trochę spe­ szony; potem idzie mi lepiej. Charlie b. sympatyczny facet, nie tak inteligentny, jak Ahuia. Koło 6=tej wracam; o 7=ej Saville przychodzi. Wtorek 1. grudnia rano Saville, jak zwykle; staram się być uprzejmy i unikać frykcyi [friction - tarcie] - co jest dość trudne. - Któregoś dnia np. - we Wtorek właśnie, miałem je­ chać dingą do miasta. S. ofjarowuje mi launch, ale każe cze­ kać nieokreślony czas. Ja powiadam, że wobec tego wezmę dingę; na co on powiada, że mi nie może dać dingi. Przez ca­ ły czas tych tranzakcyi nie straciłem panowania nad sobą. We Wtorek rano pracuję jaką godzinę w Jailu. Shaw zaprasza mnie znowuż na lunch; umawiamy się na spacer na Czwartek do Ebumy. Potem schodzę do Jailu. 2 chłopców z Rossel I[sla]nd nietędzy. O 4=tej idę do Ramsaya i aż do 6=tej prze­ glądamy narzędzia kamienne. Facet (Hyland), który potem obiecuje darować mi parę curiousfities - unikatów], zawraca głowę i nic nie robi. - Wieczorem we Wtorek S. zdaje się też przychodzi - czy też ja idę na górę i rozmawiamy o Conra­ dzie; ja biorę Youth. We Środę przyjeżdża po mnie Government Whaleboat [rządowy statek wielorybniczy]. 1. raz jadę pod żaglem. Olbrzymia frajda w nieosobowej, cichej, tajemniczej sile wiatru. Załoga złożona z 10 ludzi - mam poczucie Sahibowatości. [skreślone: Rano w Jailu; poznanie się z Anglikiem z N. Gwinei niemieckiej] Nie jeszcze. Przedpołudnie] w Jailu zbieram się dość późno. Lunch, składający się z 3 tabliczek 52 208 czekolady zjadam idąc naokoło wyspy. Śliczny widok na Płdn.Wsch., na otwarty Pacyfik z ładnie wyłożonej ścieżki. Przez chwile poczucie, że morze jest ładniejsze, kiedy na nie patrzymy z cywilizowanej abstanowki. Po południu w wię­ zieniu. Nagle popłoch. 2 destroyery [niszczyciele] z błyska­ wiczną szybkością wyjeżdżają. Widzę Union Jacka [banderę brytyjską]. Idę do Ramsay'a - nie ma go; idę na brzeg. Roz­ mawiamy z majtkiem. Potem u Ramsay'a. Potem kolacja b. smaczna i miła. Piję piwo i psioczę na misje, w czem Hig. zgadza się ze mną, a facet sympatyczny i szczurowaty, Naylor, broni misjonarzy. - Odprowadza mnie on do Whaleboatu. Jadę o księżycu do Kwatou. We CzwartekЗ.ХП.14. pracuję z Saville'em kiedy anon­ sują Morinder. Jadę Whaleboatem. Dowiaduję się, kiedy Mor. wyjeżdża. W Jailu zapoznanie się z policjantem, wracającym z German N.G. 6 [sześciu] więźniów, którzy obili misjonarza. Wizyta na statku. Mordy Niemców. Mrs. de Ridghi. Chłodne pożegnanie z Saville'ami (Rano miałem mocno niemiłe za­ warcie układu i zapłacenie za launch z S.). Rozmowa z poli­ cjantami. Silne i energiczne postacie krajowców z German N.G. Spóźniam się mocno na launch u Shawów. Poznaję tam Stanley'a, geologa rządowego. B. sympatyczny i uprzejmy, trochę rough [niedelikatny]. Układamy się, że ewentualnie] następnego dnia będziemy pracować w kamieniach. Potem z D=rem jadę na Ebumę. Nie mogę pracować (b. bycza kobie­ ta; główny strażnik Kiwai). Proponuję mu yachting cruise [podróż jachtem]. Jedziemy do Rogei, potem ku Saribie. Mocne fale mnie peszą chwilami. Wracamy, cudny wieczór. Wracam moim dużym whaleboatem. Idę potem rozmówić się z Ellisem i obaj psioczymy na Saville'a. Jednego żałuję, że traktowałem S. zbyt przyzwoicie. Ellis schodzi i gada ze mną o różnych rzeczach. W Piątek rano, jadę dingą do Samarai. Tranzakcya z Aumullerem, kt[óry] mnie zaprasza na lunch. Potem praca u Ramsay'a ze Stanley'em. Charlie nie przychodzi. Uczę się dużo i lubię Stanley'a. Lunch z Aumullerem. Cudny, szeroki widok z werandy. Rozmowa o Niemcach i wojnie - o czem niby? Potem znów u Ramsay'a. Potem schodzę się z Haylandem, kt[óry] mi daje instrukcje. Wieczorem rozmawiam z Leslie'em o whalerze [marynarzu statku wielorybniczego], kt[óremu] zarzucano chorobę weneryczną. Czuję się at home [jak w domu], en pays de connaissances [kraju znajomym], w Samarai. Wracam do Kwato - nie czuję się zbyt tęgo i idę spać zaraz, nie czekając aż Ellis zejdzie. Od czasu do czasu ogarnia mnie wściekłość na Saville'a i jestem zły, że nie wie­ działem o tem, że Ruby jedzie do Mailu. W Sobotę jadę dingą dość wcześnie do Samarai. Przez krótką ulicę zalaną oślepiającym słońcem, brukowaną miał­ kim, białym piaskiem, idę pod cieniem olbrzymiego fikusa, między Rectory [probostwem] a kościołem, do domku Stan­ ley'a. Widzi mnie on z daleka i przychodzi. Równocześnie zamawiam Charlie'a z dwoma więźniami. Robimy odkrycie co do obsydianowej siekiery i co do klasyfikacyi siekierek na użytkowe i ceremonjalne. Jestem faktycznie zainteresowany tem, co robię. W południe chciałem zjeść lunch w hotelu Lesliego, ale wpadam na pijaka, który mnie zaprasza i muszę dekompować [decompose - rozkładać się]. Idę na ławkę nad morze i żuję czekoladę i suchary. Po południu wracam do Stanley'a; pracuje z nami Hyland - potem przychodzą Orakaivy, które identyfikują obsydianową siekierkę. Wieczór idę na chwilę do doktora; potem z Iguą wiosłujemy do Kwato. 53 �Niedziela, Nie zdążyłem się spakować, jadę łódką dokto­ ra, pierwszy raz steruję. Jadę b. wolno, bo za mało przesuną­ łem się w kierunku wiatru. D=r spotyka mnie na quai'u [na­ brzeżu]. Jedziemy via Roge, potem Sariba, potem jeszcze je­ den track na prawo i wjeżdżamy w zatokę. Przez ten czas mo­ rze zdążyło mnie speszyć - lekka choroba. Chłopcy z Dobu b. przystojni i sympatyczni, śpiewają; Igua w dobrym humo­ rze. Oglądamy dom, okradam grób, grzebię i znajduję foun­ tain pen [wieczne pióro]. Wracamy szybko. Kolacja u D=ra. Speszony jestem i wściekły brakiem dinghi; podejrzewam boyów o konspiracje zainstygowaną [instigate - podżegać] przez Saville'a. Robie awanturę Arysie, kt[óry] wydaje się pokorny i posłuszny. To mnie uspokaja. Igua pakuje, ja czy­ tam. W Poniedziałek] 7.ХП. żegnam się z Ellisem i ze starą panną, na wierzchu Daby, której nie lubię przez asocjacje z Saville' em. - Pogodny dzień - morze zalane słońcem. Że­ gnam się z otoczeniem Samarai. Wracamy do Kwato [ten drańНу land łgał - nie zostawił żadnej paczki w В.Р.]. - Je­ stem w ogóle źle usposobiony do całej drogi i do chłopców. Tiabubu nie chce ze mną dyskutować o etnologii, co mnie pe­ szy ostatecznie. Siedzę na wierzchu i patrzę na pejzaż, prawie że go już nie pamiętam. Nie patrzę na śliczny kawałek, który przypomina Castel del'Uovo [w Neapolu], Blisko Suau ślicz­ ny pejzaż: na prawo w głębi wysokie strome pasmo gór. Na lewo szereg wysp. Suau wygląda b. ładnie. Na lądzie zapo­ znaję się z grupą ludzi, mówiących po angielsku: Biga i Banarina. Potem jadę na lagunę. Śliczny widok: b. wąskie wej­ ście, prawie koliste jezioro; płaski brzeg porośnięty wysoki­ mi drzewami, w głębi wysokiej góry, ładnie zarysowane. Na brzegu siedzę na ludożerczej gahanie i rozmawiam z Imtuagą, mistrzem w rzeźbieniu; byczy nastrój. Wracamy, noc wy­ iskrzona gwiazdami; rozmawiam z chłopcami o gwiazdach, wiosłuję. - Potem Biga i Banarina przychodzą do mnie i ga­ dają; jestem b. śpiący. Na 2. dzień droga do Nauabu. Za mną płaski i , z tej stro­ ny, nieinteresujący Straits of Suau [cieśnina Suau]. Przez chwilę otwiera się widok na lagunę; potem szerokie i zatoki z poszarpanymi, wulkanicznymi turniami, i ostrymi zrębami grani. Farm bay na pozór płaska i nieinteresująca. W miarę jak wjeżdżamy coraz ładniejsza. W głębi góra z paru mnicha­ mi. Na prawo kopa ostra. Brzegi z framką palm. Mailu 19.XII.14. Dziś czuję się znacznie lepiej - dlaczego? Czyżby arszenik i żelazo działały na tak długi dystans? Przyjechałem na­ reszcie do Mailu i nie wiem naprawdę, a raczej nie widzę ja­ sno przed sobą, co mi należy robić. Epoka zawieszenia. Przy­ jeżdżam do pustynnego miejsca z uczuciem, że niedługo przyjdzie mi skończyć, a tymczasem trzeba zacząć nową eg­ zystencję. - Dokończę systematycznego opowiadania zda­ rzeń, po kolei. Wjeżdżając do Nawapu, byłem trochę zmęczo­ ny kołysaniem, chociaż właściwej choroby morskiej nie mia­ łem. Prawie zawsze, wysiadając na ląd, jestem trochę przy­ ćmiony. W Nawabu otaczała mnie, obejmowała mnie wspa­ niałość roślinności podzwrotnikowej, roztaczająca się w ma­ jestacie geometrycznej prostoty form: półkolista zatoka, dwie piramidy gór. prosta linia zachodn. brzegu, biegnącego wprost do morza. Tu i ówdzie spośród palm wyglądają do­ mki. Boo łamie wiosło tuż przy brzegu. - Wśród regularnie posadzonych, niskich kokosów domek native teachera. Przyj­ muje mnie chuda, wymizerowana Samoanka orzechem koko­ 54 sowym; stół przykryty serwetą, kwiatki na stole, girlandy kwiatów naokoło pokoju. Wychodzę, gromada ludzi, paru boyów mówi pidgeon English [pidgin English - uproszczona angielszczyzna]. Idę ku Rialu, skąd idzie naprzeciw mnie Samadu. Ani jednej gabany (zniszczone przez misjonarza!); ani jednego grobowca. Domek zbudowany fasonem Misima „turtleback". Włażę do środka. Zdaje się, że jest to tylko skład na rzeczy „yam house" [spichlerz na yam]. Zdobywam rzeźbio­ ną „prow" [dziób] łódki wojennej. Samudu, wysoki, dobro­ duszny, usłużny facet, mówiący nieźle po angielsku i motu. Idziemy koło łódki Dagoisiu (Charley) z Loupom. Potem in­ spekcja domków, przygotowujących się na święto. Wspania­ łe domy, świetnie wykończone, z wizerunkami zwierząt tote­ micznych na froncie. - W rogu jednej z chałup widzę bagi etc. - SOBO - które jest taboo - i początkowo myślę, że jest ono połączone z potrzebą zrobienia „pigs plentiful" - rodzaj Intichiumy . Tymczasem okazuje się, że chodzi tu tylko o przyciągnięcie świń na Soi. - W każdym razie odkrycie ważne; - jedyna forma religijnych ceremonii. - Nie mam ka­ mery, odkładam zdjęcie. Po lunchu kładę się spać - zmęczo­ ny wstaję. Samudu nie przychodzi, jadę łódką i kąpię się. Wieczór idę, ale nie ma tańców. Jestem porządnie zmęczony. Po raz pierwszy słyszę przeciągły, przenikliwy dźwięk mu­ szli dętej - kibi; przytem potworny kwik świń i ryk ludzi. Wśród głębokiej ciszy nocnej robi to wrażenie jakiegoś taje­ mniczego okrucieństwa - czegoś co nagle rzuca światło - po­ moc - na jakieś zamierzchłe ceremonie ludożercze. Wracam b. zmęczony. 9.XII. Po śniadaniu kupuję matę dla Iguy, daję napiwek Samoance i rozstaję się z nią w przyjaźni. Jedziemy - nie pa­ miętam pejzażu - wysoka góra Farm Bay zasuwa się, zasła­ nia Suau. Isuau nie wygląda [?] odświętnie. Wąski pas piasku z obu stron objęty zaroślami mangrowów, z silnem smrodem psującej się morszczyzny. Przed wioską domek teachera, w który „zajeżdżam" z całym „kitem" [kit - rynsztunek]. Idę na wiochę. Grupy i gromady ludzi siedzą pod drzewami, ko­ ło łodzi, na werandach. Dużo świń; odświętne ubrania; parę kości w nosie - wyłącznie kobiety. Parę osób z bagi i samakupa na szyi. Kije hebanowe w ręku. Żałoba wysmarowana na świeżo - błyszczą się jak kominiarze. Witam się z „bossem" [naczelnikiem] „tanuwaganą". Wracam - wycho­ dzę parę razy, ażeby zobaczyć, jak przynoszą świnie. Po po­ łudniu idę znowuż. Rozmawiam z Tomem i z Banarim; dwo­ ma ekspolicjantami. Robię snapshot [zdjęcie migawkowe] przynoszenia pigu. - Włóczę się i kupuję parę „curious". W Czwartek rano spaceruję w pyjamie; oglądam łódź. Amuiuwę z Amony, wspaniale rzeźbioną; chodzę między ludźmi, którzy ledwo zwracają na mnie uwagę. - Awantura o świnie z sierżantem - zdaje się, że 1. dnia popołudniu. 1. dnia wieczorem robię znajomość z Sixpencem i Janusem, moimi późniejszymi przyjaciółmi. We Czwartek po południu znowuż włóczę się i obserwuję. W Piątek 11 .XII. Rano obserwuję ciekawą ceremonię za­ płaty z Sinesaramonamona; potem idę i siedzę na świniami w domku tanuwagany; mocno znużony tern, co się dzieje. Po południu idę jeszcze raz, mając nadzieję, że odbędzie się ce­ remonialne zarzynanie świń. - Tego w rzeczywistości, zdaje się, że całkiem nie ma. - Koło 4=tej jadę dingą do Isuele. Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesycona złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płoną55 209 �cem jasno na kredowych kołach. Morze gładkie, naokoło przestrzeń otwarta, pełna błękitu. Spokój pogodnego popołu­ dnia; odświętność. Czuję, że pozwalam sobie na swobodę. Rich przyjmuje mnie uprzejmie i gościnnie - bez ceremonii. Idę na spacer pod górkę. Bajeczny widok na stok górski - te­ raz wypełniony różowym światłem Zachodu i na zatokę. Bie­ rze mnie chandra; wyję motywy z Tristana i Izoldy. Tęskno­ ta za „domem". Przypominam różne sylwetki z przeszłości, Tonie Stem, Żenię. Myślę o Matce - o Matkę jedną dbam na­ prawdę i naprawdę się niepokoję. No i o byt, na przyszłość. Wracam do Richa. Kolacja. Jazda z powrotem. Utala i Vela­ vi; niosą mnie wśród bagna mangrowowego. W Sobotę 12.ХП. rano zbieram się (wstaję b. późno) i idę do wioski. B. opustoszałe. Przychodzi Rich. Daje tytoń i do­ staje świnie. Oglądamy razem fish-trap [pułapka na ryby]. Richowa robi zdjęcia. - Wracam z nimi; jadę dingą. W Isuele lunch - przejeżdża Roily z Bastard'em. Potem, po połu­ dniu, rozmowa o Soi za pośrednictwem Laury. Potem z Velavim robię wycieczkę łódką naokoło wyspy. Byczy nastrój ustępujący nocy wśród gąszcza szalonych mangrowów - po­ lanki wodne; wśród drzew pnących się na kamienistej wysep­ ce. Kolacja, Bastard spóźniony. Grają w bilard. Ja słucham potwornego gramofonu, który mnie bierze („Unter dem Doppeladler" i marne walce). Śpię. Na 2. dzień śniadanie u Richów, którzy mnie b. gościnnie zapraszają na dłuższy pobyt. Żegnam się z dziećmi i z nimi; daję 1/. Samoańczykowi, który mi za to daje wachlarz. - Mo­ rze za Fife Bay (obserwuję wysepki, na kt[órych] cmentarze) mniej spokojne niż w Poniedź. i Środę. Mijamy jedną głębo­ ką zatokę. Boye nie wiedzą, gdzie jechać. Pytamy się małej łódki. Silo Siło na prawo. Kolista zatoka, objęta dość spadzi­ stymi choć niskimi pagórkami, bez zakamarków, o wąskiem wyjściu. Wrażenie górskiego jeziora - stawek Smerczyński. Jedziemy na lewo, dowiadujemy się gdzie Silo Siło. Na dnie jedynego zagłębienia, pod wysoką piramidą, dominującą eks­ kluzywnie cały pejzaż. Jadę na brzeg. Girlandy liści ze­ schłych rzucone w morze i za pomocą wysokich drzew mangrowowych, jak w Nawapu - jakby ramiona wyciągnięte na odświętne przyjęcie gości. - Nowy dom a raczej dubu. Wy­ chudzone i wysmalone postacie. Tanuwagana. Na lewo 2. du­ bu, gdzie króluje istna mumja, Kanikania. Spotykam Sixpen­ ces, którego namawiam na urządzenie Damorei. Kobiety z piórami na głowach. 1. świnia przychodzi. Kobiety wycho­ dzą na jej spotkanie i tańczą. Cieszy mnie ten widok i dźwięk bębnów i dekoracje. - Po lunchu i po drzemce (na Dubie), idę na brzeg. Damorea. Notuję śpiew i figury. Dziewczyny nie pomalowane. Sixpence też śpiewa i inni chłopcy - co nie jest en regle [w porządku]. Ściemnia się. Jadę na dobę, gdzie po­ stanawiam spędzić noc. Noc b. kiepska. W Niedzielę 13.XII. budzę się, jak z krzyża zdjęty. - Zu­ pełnie nie funkcjonuję. Deszcz, pochmurno - łaźnia rzymska a la lettre [dokładnie]. Jadę na ląd; idę na spacer wśród sago­ wych palm: przedpotopowy las i rainy świątyni egipskiej; olbrzymie - a raczej kolosowate, pokryte geometryczną łuską pnie, omszałe, objęte splotem różnorodnych powojów i pną­ czy. Krótkie, krępe ramiona liści - siła, tępość, potworność geometryczna: Sago swamp [bagno] daje wrażenie nieporów­ nywalne z niczem. Przytem zawsze połączone z szalonym, duszącym upałem. - Idę do para domków w dżungli; zwie­ dzam wnętrze domu opuszczonego. - Wracam; zaczynam czytać Conrada. Rozmowa z Tiabubem i Sixpencem - chwi­ 210 lowe podniecenie. Potem opanowuje mnie znowuż marazm ledwo mam siłę dokończyć nowelkę Conrada. Oczywiście chandra potworna, szara jak niebo wokoło, kłębi się na kraju psychicznego horyzontu. Odrywam oczy od książki i ledwo wierzę, że oto jestem wśród dzikusów neolitycznych, i że sie­ dzę sobie tu spokojnie podczas kiedy tam dzieją się rzeczy straszne. - Chwilami mam impuls modlenia się za Matkę. Bierność z poczuciem, że gdzieś daleko poza zasięgiem wszelkich możliwości działania dzieją się rzeczy potworne jest nie do zniesienia. Potworna, straszna, nieubłagana ko­ nieczność przybiera formy czegoś osobowego. Nieuleczalny optymizm człowieka nadaje jej strony dobra łagodności. Fluktuacje subjektywne - z Leitmotywem wiecznie zwycię­ skiej nadziei - objektywizują się na bóstwo dobre i sprawie­ dliwe, wyjątkowo czułe na moralną stronę postępowania subjekt. Sumienie - specyficzna funkcja przypisująca nam sa­ mym wszystko złe, które miało miejsce - staje się głosem Boga. Zaprawdę dużo jest w mojej teoryi wiary. Apologeci ignorowali tę stronę walcząc, wyłącznie z najniebezpieczniej­ szym wrogiem wiary - z czystym racjonalizmem. Wrogowie religii uciekali się do czysto intelektualnej krytyki, do wyka­ zania absurdu w wierze, ponieważ to jest jedyną drogą pod­ kopania wiary. Rozważanie emocjonalnej podstawy wiary ani nie niszczy religii, ani jej nie dodaje żadnej wartości. Jest ono wynikiem wyłącznie dążenia do ujęcia psychologii wiary w jej istocie. W Niedzielę po południu nic nie mogłem robić. Wcześnie dość wróciłem z Jamesem (Tetete), który mi pomógł wyszu­ kać duży dom w Kalokalo. Nie mogę powiedzieć, ażeby chwile spędzone w tym domu były miłe. Zaduch, dym, hałas ludzi, psów i świń - febra, którą musiałem mieć tymi dniami, wszystko to peszyło mnie mocno. 3 noce, które tam przespa­ łem nie były dobre; czułem się przez cały czas przemęczony. W Poniedziałek rano, po wypiciu kakao na brzegu, jadę łódką z Velavim. Nie pamiętam bardzo, co robię. Rano w ogóle mniej animacyi. Zabawa rozpoczyna się po południu. Zawsze parę korowodów ze świniami. - W Poniedziałek] po południu - Damorea? We Wtorek - ? W Środę ostateczne przeniesienie świń do Tanawagany. Awantura - prawie że bitka o rozwalanie kokosowej palmy. Taniec Rana. Silne wrażenie, kiedy gromada naprawdę dzi­ ko wyglądających drani wpada pośród tłum wyraźnie prze­ rażony i zdenerwowany. Nie dziwię się, że dawniej takie rze­ czy prowadziły do bitew. Przedtem rozmawiam statecznie z Carpenterem, który mi daje szereg cennych objaśnień. W ogóle te parę dni, które by mogły być szalenie cenne w samej rzeczy mógłbym był zdobyć mnóstwo ważnych rze­ czy - były mocno zepsute brakiem sił. W dzień bywało tak gorąco, że wiłem się na platformie, na której leżałem. Więk­ szą część Poniedziałku przesiedziałem na tej platformie nic prawie nie robiąc. We Wtorek po południu przeszedłem z Sixpence'em do jego hamletu [wioski], gdzie zrobiłem 3 ostatnie zdjęcia tego dnia. Potem wracam na plażę i spotykam korowód, idący wprost na mnie z włócznią, z Tanawaganą na przodzie: ofjarowują mi świnię. Staram się ją zwrócić, ale to niemożliwe. Tego dnia (we Wtorek) zaczynają tańczyć Damoreę; ale je­ stem taki speszony świnią i tak potwornie przemęczony, że wracam na Dubę i idę spać. Słychać wściekłe ryki. Tiububu ��mówi, że być może bushmani przyszli i rozwalają chałupy i niszczą palmy. Szereg krzyków jakby: Hurra! i odpowiedź Wipp! Na drugi dzień obserwowałem to samo i przekonałem się, że było to obalanie jednego z mangrowowych słupów, stojących na mieliźnie, za pomocą długiego drąga z platfor­ my bori, ze świnią przyczepioną do tegoż. Wtorek rano przyjechałem na lewo, za wreckiem i widzia­ łem sago gotowane i mieszane rodzajem wiosła. We Środę ra­ no przynoszą kuku [tytoń] tanuwaganie, który mnie naciąga na więcej, prowadząc mnie do Kanikaniego. We Środę po po­ łudniu najintensywniejszy dzień: punkt kulminacyjny Raua. Przez cały ten czas, niestety, czuję się raczej podle. Febra czy wściekły upał niszczą mnie. We Czwartek rano jedziemy do Dahuni. Za Silo Siło otwarta zatoka; po lewej ręce (od Z.) olbrzymia skała zawie­ szona na końcu wąskiego pasa: Gadogadoa. Parę statków z Mailu - im b=ej się posuwamy na Z., tern więcej Crabclaw [kleszcze kraba] żagli się pokazuje. Objeżdżamy jeszcze jed­ ną, płytką zatokę, przesuwamy się tuż koło skały i wjeżdża­ my w Zatokę Bona Bona. Wyspa Bona Bona Rua przypomi­ na stoki Karpat o wielu ramionach. - Obidową za N. Targiem. Tu i ówdzie polany - szmaty ziemi źle nawodnionej, porosłe trawą - ale tak dziwnie przypominają hale gdzieś na zbo­ czach Kopieńca, koło starej drogi do Morskiego Oka... Na prawo otwierają się wrota do Mullins Harbour, Gubanoga: od północy płaskie brzegi i [?] pas zieloności gęstej, nieprzenikliwej ciągnie się tuż nad mlecznym błękitem morza; tu i ów­ dzie palmy, jakby jeszcze linje, geometrycznie równoległe, wyryte ostrem, precyzyjnem narzędziem na pasie zielonem. Na prawo góry pokryte bogatą zielenią i zatoki obszerne. Wjeżdżamy z Zat. Dahuni. Zmęczenie szalone. Z rozkoszą oglądam obrazki z Graphica z przed 3 lat; kładę się spać. Po południu spacer. W 2 dubu siedzą goście: z Mailu i z Borowai i jedzą taro z dużych drewnianych talerzy. Typy Borowojów nadzwyczajne: zupełnie Australskie mordy, włosy gładkie, nosy jak u małp, wyrazy dzikiego przestrachu. - Wciąż je­ szcze nie w stanie do roboty, wracam, i jadę łódką z Iguą, Boo i Utatą. Spotykamy Mailu Lugumi, do którego przycze­ piam się na chwilę. Cudowny widok żółtego żagla na tle cie­ mniejącego błękitu; w oddali gubią się brzegi niskie Mullins Harbour. Wracamy, ciężka praca wioseł. Wieczorem kupuję parę przedmiotów - początek „muzeum nowego typu"; przedmioty gospodarstwa domowego. Na 2. dzień rano (Piątek 18.XII) dzień jasny, pogodny - widok na Mullins Harbour niezbyt czysty, gdyż tam burza. Orangerie Bay doskonale widoczna. Trudności z boy'ami, którzy zaczynają wierzgać. Jedziemy wzdłuż płaskiego, zie­ lonego brzegu - nad równiną wznosi się szereg wzgórz - we mgle i drzewach. Gadajsju; plantacja jakby wymarła, ponura. Lunch z Meredittem. Rozmowa o Grahamach; o sezonach w tej okolicy N . Gwinei. - Dingą do wioski; wioska marna; prawie nikogo nie ma; wszystkie domy zbudowane a la Suau, chociaż niektóre specjalnie nędzne. Jedziemy; z za gór wysu­ wa się biała mgła; jakby ktoś z tamtej strony gwałtownie przedmuchiwał watę. Widocznie monsoon z tamtej strony sil­ ny zpotyka tu wiatr Płdn. który go przecina. Widok bajeczny szeregu wzgórz w aureoli białej mgły, tajemniczo wysuwają­ cej się z głębokich kotlin. Baibara. Starcie z Arisą; wście­ kłość. Idę krętą ścieżką wśród gęstwy powojów, oplatających młody zagajnik palmowy. - Cattowa i Catt; gadatliwy; prze­ glądam gazety ilustrowane; czuję, że się od niego wiele nie 212 nauczę o rolnictwie krajowców. Idziemy na spacer, na plażę; on rozpływa się nad plantacją, ja podziwiam. Pokazuje mi swój stary dom i opowiada o historyi z wężem - wielu lu­ dziom to pokazywał i opowiadał już? Na brzegu dyskusja o misjonarzach - lekie starcie; tracę do niego sympatję. Wra­ camy. Kolacja; dyskusja z Cattową, kt[óra] b. sympatyczna. Idę do łóżka b. późno. Śpię marnie. Rano niezbyt tęgo. Idziemy piechotą. Oglądam ananasy. Plażą idziemy; zajeżdża Daba. Jedziemy łódką do cmentarza. Platformy i tłomoki z kościami. Czaszki zbielałe na skałach. Jedna z przyczepionym nosem. B. nastrojowe. Rozpytuje się 0 zwyczaje pogrzebowe. Tymczasem chłopcy wrzeszczą i trą­ bią. Jestem wściekły na nich. Pożegnanie z Cattem. - Brzeg skalisty, pokryty [?] zielonością. Ujście laguny, w której cmentarz, objęte dwoma skałami; w środku sterczy trzecia. Dalej pagórki się wznoszą wyżej; zieloność staje się nie­ zmiernie silna. Niestety dzień b. mglisty; nie widać dalszych planów. Dojeżdżamy do P=t Glasgow, który przedstawia się bajecznie, jako głęboki fiord objęty 2 sfinxowatymi pilonami, otoczony wysokimi pagórkami, z cieniami olbrzymich gór Main Range'u z tyłu. Schodzę na dół - czuję się od razu kiepskawo. Wracam. Stop koło Euraoro. Piaszczysta i skalista wysepka z tuzinem dość marnych domków. - Dojeżdżamy do Mailu. Nagle odczuwam pustkę i znak zapytania nad przy­ szłością. Dopiero co robiłem plany co do działalności w Mai­ lu: opisanie i sfotografowanie ekonomicznych czynności, w ogrodzie i w domu. Próba skolekcjonowania wszystkich przedmiotów techniki etc. - W Mailu czekam na launch 1 dawdleje. Nie czuję się tak b. źle; widocznie przyzwyczai­ łem się już trochę do kołysania. Robię dziennik. Koło 6=tej idę do wioski. Rozdaję tytoń i obstalowuję model Orou. Aha; domek misyjny urządzony schludnie na moje przyjęcie, uderza mnie sympatycznie i mityguje we wściekłości na Savil'ow. Koło 7=ej wracam do domu, kiedy dowiaduję się, że przyjechała Elevala. Jadę drogą. Rozmowa z Murray'em i Grimshawem. Kolacja z H.E. i rozmowa. Jestem znowuż zu­ pełnie na tej samej stopie z nimi co poprzednio; uprzejma i swobodna rozmowność, przy tern ja raczej nadaję kolor roz­ mowie, bez poczucia natręctwa. - Czytam 4 listy od Mayowej (uprzejmy i przyjacielski) od [?] pomyślny co do 200 fu[ntów], krótki, ale zdaje się życzliwy; i 2 listy od п. 1. dość suchy i krótki, speszony moim milczeniem. 2. serdeczny, w odpowiedzi na listy z Cairns i P=t [Moresby] i fotografje. Jedyne zetknięcie ze światem mi przyjaznem. - Choć na­ prawdę muszę przyznać, że ludzie, kt. tu spotykam są w ogóle b. życzliwi i dają poczucie przyjacielskości. Tak, że mam poczucie, jakbym był wśród przyjaciół. Nie czuję się b. osamotniony. Nawet ludzie spotkani „po drodze" Rich'owie, Catt'owie, Meredith są „ludźmi", są „znajomymi". W Samarai Shaw'ie, Higginsonowie, Ramsayowie, Stanley odnoszą się do mnie b. życzliwie. - Wieczór, niestety oddaję się lu­ bieżnemu nastrojowi. Igua jedzie na statek. Dziś rano ze łza­ mi w głosie mówi mi o śmierci swojego „uncle" Tanmaku rozpłakuje się zupełnie. - Dziś siedzę cały dzień w domu; pi­ sze dziennik; opatruję palec. Przygotowuję do fotografii - to było w Niedzielę 20. W południe wziąłem b. byczą kąpiel morską, z pływaniem i kąpiel słoneczną. Czuję się silny, zdrów i swobodny. Pogo­ da i względny chłód Mailu przyczyniają się też do podniesie­ nia ducha. Około 5=tej idę do wioski i spotykam Velaviego. Obstalowuję kamień do robienia isaga i model łódki za 10 �sztyków tabaki. Wracam - palec boli mnie po objedzie. W domu siedzę i czytam Gautiera. Velavi, Boo i Utata robią mój „dwór". Noc b. kiepsko, budzę się z bólem głowy - b. sil­ ny ból palca podczas nocy; widocznie zakaziłem znowuż ką­ piąc się. Wczoraj, Poniedziałek] 21.XII. cały dzień w domu. Rano i po południu Puana; rozmawiamy o rybołówstwie. Chwilami - popołudniu - chandra gwałtowna; samotność ciąży na mnie. Zabawiam się nowelkami Gautiera, ale czuję ich ni­ cość. Jak niewidzialna zmora ciąży na mnie wojna europejska i myśl o Matce. Chwilami tęsknię za Tośką, często patrzę na jej photo - a i sam nie wierzę, że ta cudna kobieta... - Praca idzie mi dość tępo. 22.XII. Wtorek. Rano przychodzi Puana i proponuje jazdę do Kurere . Znów siedzę na tratwie i ślizgam się bo [pow. być: po] przestrzeni, wśród cudownego widowiska otaczają­ cych wysp i gór. Koło 4=tej dojeżdżamy. Instalacja w domku misjonarza. Jedną nogę mam bez buta, kuleję. - Idę do wio­ ski, tu i ówdzie znajomy, rozmawiam. Wychodzimy na wio­ skę - z daleka, na lewo; brzegiem idzie korowód taneczny. Słychać tylko dość skomplikowany rytm bębna i śpiew. Bli­ żej widzę korowód. Na przedzie dwóch ludzi niesie drzewka mangowe; z nich spływają festony jakichś liści, które z tyłu znowuż dwuch ludzi niesie. Za kimś idą, mocno wysmukli i udekorowani dwaj „naczelnicy". Potem gromada ludzi z bębnami i bez, śpiewająca i tańcząca. Śpiew dość melodyj­ ny. Taniec: przeskakiwanie z jednej nogi na drugą z podno­ szeniem kolan wysoko. Chwilami tańczą zgięci wpół i tyłem do mangrów, otaczając je - jakby w adoracyi. - Przy wejściu do wioski spotykają ich kobiety udekorowane, z djademami piór białego cacatoo [kakadu] na głowie, tańczą tak samo, jak przy przynoszeniu świń, tzn. też przeskakując z jednej nogi na drugą, choć, zdaje się, nie podnoszą kolan tak wysoko jak mężcz[yźni]. Wszystko odbywa się poważnie - znać, że jest to uroczy­ stość, ale bez ezoteryi. Większość „społeczeństwa" zresztą stanowi aktorów. - Potem „przyjęcie" przez kobiety rozpo­ ścierają duże eby [maty z pandanusa]; wszyscy siadają głównie aktorowie w 1. rzędzie i śpiewają jedząc betel. Śpiew znów melodyjny; mam wrażenie, że melodja wszystkich za­ klęć jest tasama. Po jedzeniu orzechów betelowych, odbywa się rąbanie drzewek mangowych, które potem, owinięte w ebę stanowią charm [przynętę] na świnie. - Potem wracam do domku misjonarza i mam konferencję z dzikimi. - Wie­ czór - b. zmęczony - śpię kiepsko, ból zębów. We wsi tańczą. Następnego dnia (Środa 23.) rano konferencja; koło połu­ dnia posyłam policemana do Cowleya - po południu, koło 5=tej zaczynają się tańce. Przyglądam się. Potem idę na ko­ lację; wieczór znów tańce (Bara tylko). Idę spać. We Czwartek, rano jedziemy do Magubo point - wiatru prawie że niema, pomstujemy. - Campbell Covley dość przyzwoicie ubrany, dość energiczny. Robi na mnie dość sympatyczne wrażenie. Lunch. Potem gadamy - czytam Dumasa. Wieczór wilja - siedzę sam nad morzem i myślę o domu, o matce, o ostatniej wilii. Myśli dość potwomawe. Potem wieczór gadamy. C C . opowiada o Afryce; o polowa­ niu na słonie - jest on synem Sir Alfreda C , którego pamię­ tam dobrze z Brisbane. Dość mi się podoba, typowy Australczyk: otwarty, ekspansywny (mówi ze mną o zamiarach matrymonjalnych) - brutalny. Razem sobaczymy mocno Saville'a. 56 Piątek (1. święto) i Sobotę spędzam zaczytując się na śmierć Dumasem. W Sobotę popoł. przyjeżdża Puana, widzę Dimdima. Potem przy świetle księżyca wracamy do Mailu. W Niedzielę (27.) Poniedziałek] 28. zaczytuję się nadal Dumasem. Wtorek 29, Środa 30, Czwartek 31. Jestem chory. Gorączka. Ataki wściekłego bólu zębów. Piątek 16.1.14. Od 1. (Piątek) aż do 7. (Czwartek) pracuję nieźle. Przychodzi do mnie: Pikana , Puana i Dagaea i ga­ dam z nimi. Puana okazuje się dość inteligentny i b=ej otwar­ ty. Razem z Paparim dają mi szereg ciekawych informacji i niewątpliwie czuję, że pogłębiam moją wiedzę na punkcie Cora, tzn. tabu; na punkcie problemów pokrewieństwa itd. Któregoś to dnia robię wycieczkę z Puaną, Boo i jakimś 3=cim jeszcze na szczyt pagórka, przy czem faktycznie zo­ staję wciągnięty na górę. Rano, budząc się (budziłem się dość późno, koło 9=tej) ryczę o kakao. Zazwyczaj pod domem sie­ dzi już Puana, który potem włazi i gada ze mną. Po południu raz czy dwa przyszedł Pikana. Wioska pełna, prawie wszyscy na miejscu. Co wieczór tańce, teraz już w pełnym stroju, z piórami, z wymalowaniem etc. Upał szalony - chwilami czuję się fatalnie. Koło Wtorku 5=tego wiatr zmienia się na Płd. - znowuż nastrój passatu, znacznie chłodniej, pogoda, niebo jasne, mo­ rze błękitne i mgła lekka na horyzoncie. Od razu człowiek czuje się rzeźwiejszy. - Plan domku misyjnego, w którym mieszkam. [plan domu] Z początku moje łóżko stało na werandzie (zamkniętej) A, koło okna A'. Potem, jak wiatr się przemienił, na Płn. Zach., przeniosłem łóżko do B. (tam gdzie litera stoi), ażeby mieć przeciąg. Siedzę koło okna, w B' i patrzę na palmy, agawy (duże kwiaty tuż pod oknem); papaye i dziwne drzewko, kwitnące fioletowo, z zapachem jakby wysubtelnionego benzoezu i kwiatami jakby ulepionymi z wosku. Poprzez drzewa widzę skrawek morza. - Po lunchu i wieczorami czytywałem Pathfindera Coopera , kt[óry] mi robił miłe wrażenie, ale mnie nie przepoił tą wściekłą poezją, którą odnajdywałem w nim w młodości, czytając w wydaniu polskim. Niestety z wiatrem wschodnim wyjechali absolutnie wszyscy ludzie z Mailu. Chciałem z nimi pojechać, targowałem się, nie przy­ jęli mojej ceny i to mnie zaprowadziło do pasyi - przeciw obu policjantom i większości mieszkańców; a także zniechęciło mnie to kompletnie. Pozatem nie było absolutnie nikogo. Za­ cząłem czytać we Czwartek Bragelonne'a i czytałem go bez przerwy literalnie, aż do Środy, czy Wtorku wieczór. Dumas ma jednak urok. Zaczął mnie brać pod koniec, chociaż nie­ wątpliwie posiada on olbrzymie braki, itak np. kontrefekt Bragellone'a polega na zamianie królów. Przy czem restytu­ cja dawnego przeprowadzona jest haniebnie. Aramis wycho­ dzi jak ostatnia dupa bez żadnego jądra i sensu. - Czytałem zaraz po wstaniu; nie przerywałem jedząc, czytałem do pół­ nocy. Tylko o zachodzie zwlekałem się z tapczanu i szedłem na krótki spacer nad brzeg morza. W głowie mi szumiało, miałem [?] mózg i oczy - a pomimo to czytałem, czytałem ciągle. Zupełne urżnięcie się na umór. Postanowiłem, po skończeniu tego świństwa za żadną cenę nie wziąć już więcej książki do ręki w N.G. We Wtorek 13 przerwałem - a raczej skończyłem. We Środę spałem długo. Potem poszedłem do wioski rano i zro­ biłem parę fotografii. Wróciłem nie znalazłszy tam absolutnie nikogo, z którym bym mógł pracować, i zacząłem czytać l i 57 58 59 213 �sty M . Jeszcze przed epoką intoksykacyi Dumasem, zaczą­ łem czytać i segregować listy n. Teraz czytam je dalej. Chwi­ lami chciałbym napisać szkic mojego życia. Całe epoki wy­ dają mi się już tak obce. Bursa , Ślebodziński - Główczyński i Górski , Bukowina z Wasserbergiem - Chwistek i przygotowanie do doktoratu - te rzeczy wydają mi się pra­ wie że nie połączone ze mną. We Środę miałem gorączkę i we Czwartek także - dość słabą 36.9 st. ale zawsze nie byłem żwawy. We Wtorek i Śro­ dę wieczór brałem chine we Środę rano także arszenik. Mia­ łem dość przykre noce, trochę bezsenne z tym narkotycznym bólem głowy po chinie. Wczoraj (Czwartek) zacząłem zno­ wuż pisać notatki. Na razie poprzestałem na pracy z Iguą. Popołudniu fenilletowałem Shakespeara i miałem ból głowy. Rano przeglądałem Normana Angell'a i Rennana. Po połu­ dniu zdrzemnąłem się; o 5=tej jak z krzyża zdjęty, wlokę się do wioski. Dekorują dom na Madune - obwieszają banana­ mi naokoło. Wracam po ciemku i znowuż straszę małego chłopca, którego nazywam Monkey; dziwny od[g]łos wyda­ je w strachu; prowadzę go kawał drogi, nęcąc tytoniem, po­ tem nagle weszłem w krzaki, gdzie on zaczyna piszczyć. Wieczór jestem całkiem caput; nic nie czytam. Mam chwile szalonej tęsknoty za muzyką i słyszę chwilami wcale nieźle. Wczoraj np. 9=tą symfonię. - Kocham się wciąż i tęsknię za t. Jej ciało jest dla mnie czemś idealnie pięknem i świętem zdaję sobie sprawę jednak, że psychicznie nic mnie z nią nie wiązało, jak np. z t Ale w ż nie kocham się już erotycznie. Gdybym mógł wybierać którąś z nich na towarzyszkę w chwili obecnej, czysto impulzywnie, bez wahania wybrał­ bym t. Dużo przyczyniają się bajeczne fotografje, które mam ze sobą. 60 61 62 63 Sobota. 17.I.14.[pow. być 15] Po bezsennej nocy i proszku bromu, oraz uśpieniu się her­ batą - czuję się wcale nieźle; choć serce nietęgo. Zobaczymy, jak będzie dalej! Wczoraj rano pracuję z Iguą i Velavim o po­ karmie nativow - Velavi b. chaotyczny. Potem atletyczne za­ pasy z Velavim. Potem lunch (papaya) - potem czytam Riversa i przerzucam Hill Vachella. Chmurzy się; rano chłopcy wo­ łają Sail O! Wakefield przyjeżdża i cała flotylla OROU 'ów. Po poł[udniu], koło 3=ciej mierzę gorączkę 36.9, prawie 37 st. Mam to już od paru dni; przy tern ból głowy i stumanienie. Czytanie Riversa, wogóle teoryi etnologicznej jest nieocenio­ ne: daje mi zupełnie inny impuls do pracy i pozwala wyko­ rzystać informacje zupełnie inaczej. Ciągle mnie travailluje [travail - dręczy] myśl o możliwości jakiejś rządowej posady etnologicznej w N.G. Podejrzewam Haddona, że proteguje Layarda na to miejsce. - Koło 4=tej - zdemoralizowany go­ rączką, bólem głowy i deszczem, sin embargo idę do wioski. Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród tych ponurych barw. Duszno, ciężko. Lugumy, pokryta domkami, stoję przy Ogobadzie. Odpływ b. da­ leki. Mnóstwo ludzi zbiera frutti di таге. Siedzę i patrzę jak kobiety robią rami 's i pietą koszyki. - Potem deszcz się roz­ lewa. Siedzę na werandach; naprzód u Vavine, potem oglą­ dam werandę naładowaną małymi dziewczynkami; „pali się w piecu" i gotują strawę. Potem idę ulicą i , wracając, siadam na werandzie. - Jestem zmęczony. Ściemnia się. Domy w przezroczystym, ponurym cieniu; środkiem ulicy płyną strumyczki wody. Tęsknota za muzyką, za Tristanem; [?]. Wracam; w domu czytam Riversa, potem Hill. Długo nie mo­ gę zasnąć. Myśli erotyczne o E. Eat.; o Zosi Ziel-in, o Jadw. Malesz.). Ale właściwie czuję, że instynkty monogamiczne coraz silniejsze i myśl o jednej kobiecie. Tęsknię za t- za ni­ kim innym. Rozumując eliminuję t- jest ona jedynie chwilo­ wym substytutem jedynej. Ale lubieżność w ogóle staje mi się czemś obcem. Przypominam tylko z dreszczem noc 10.ГХ. na Olczy, wspomn[nienia] z Windsoru, z Meck=g St. - myślę o małym pokoiku z ukręconym bluszczem na Chalk Farm. W niej kocham się jeszcze niewątpliwie. - Dziś rano zrobiłem gówno - tego mi widać potrzeba. 64 65 66 Wszystkie fotografie wykonane przez Bronisława Malinowskiego PRZYPISY 1 Motu, język plemienia Motu (wokół Portu Moresby na Nowej Gwi­ nei), lingua franca południowych Massimów. Malinowski używał gra­ matyki i słownika W.G. Lawesa (1888), jedynego wówczas opracowania dotyczącego tego języka. Henry Balfour, antropolog brytyjski i dyrektor Pitt-Rivers Museum w Oxfordzie. Henry Rider Haggard (1856-1925), pisarz angielski, twórca neoromantycznych powieści przygodowych, np. Kopalnie króla Salomona, Pierścień Królowej Saby. Postać Haggarda posłużyła Malinowskiemu do stworzenia następującego porównania: „Rivers był Riderem Haggardem antropologii, ja będę jej Conradem". „Merrie England" rządowy jacht parowy, którym w 1904 roku wy­ ruszyła ekspedycja karna na wyspę Goaribari dla pomszczenia kanibalistycznego morderstwa dokonanego tam w 1901 roku na dwóch misjona­ rzach i dziesięciu wyspiarzach Kiwai. H.W. Champion był sekretarzem rządu Papui. Sędzia J.H.P. Murray był „lieutnantem governorem" czyli guberna­ torem Brytyjskiej Nowej Gwinei. Miles Stamford Cater Smith w 1907 r. był dyrektorem rolnictwa i kopalń oraz pełnomocnikiem rządowym do spraw ziemi i badań w Port Moresby, w 1908 został administratorem Papui. W latach 1910-11 pro­ wadził ekspedycję badawczą między Purari River a systemem Fly-Strickland River, za co został odznaczony medalem Królewskiego Towarzy­ stwa Geograficznego. 2 3 4 5 6 7 214 8 Ahuia Ova, lokalny informator wykształcony etnologicznie przez Seligmana, później prowadził swe własne badania. Patrz F E . Williams, 77ie Reminiscences of Ahuia Ova, .Journal of the Royal Anthropological Institute" L X I X , 1939, s. 11-44; C.S. Belshaw, The Last Years of Ahuia Ova, „Man" 1951, nr 230. Dubu (Mailu) dom klanu, wyraz ten może też oznaczać klan lub podklan. A.E. Pratt był badaczem biorącym udział w ekspedycji Smitha. Henry Ryan, zastępca lokalnego sędziego, w 1913 roku badał tere­ ny, które zamierzał eksplorować Smith. Leslie Bell, inspektor do spraw krajowców i jeden z czterech euro­ pejskich członków ekspedycji Smitha. Sędzia C E . Herbert pełniący obowiązki administratora Terytorium Papui w czasie ekspedycji Smitha Iduhu (Motu): plemię lub rodzina. Arszenik bywał używany jako środek stymulujący, najczęściej do­ ustnie, stosowanie go drogą iniekcji, jak to robi! Malinowski, było raczej eksperymentalne. 9 ш 11 12 1 3 14 15 16 Chinina oprócz swojego podstawowego zastosowania przeciwmalarycznego i przeciwgorączkowego, bywała stosowana jako tonikum - wzmacniająco. Igua byl motuańskim służącym i kucharzem z Elevala, który poje­ chał z Malinowskim na Mailu i był jego tłumaczem. 17 ��18 Prawdopodobnie chodzi o Roberta Huntera, który w latach 1880tych towarzyszy! wyprawie Armit-Dentona. W. Thackeray, Targowisko próżności, (oryg. 1848). J. Conrad, Przygoda, (oryg. 1903). Laloki to wieś pod Port Moresby. Jules Barbey d'Aurevilly (1808-1889), pisarz francuski. W oryginale dzienników Malinowski używa inicjałów n, t, ż w kółeczkach na oznaczenie swoich przyjaciółek: Annie Branton, Otolii Retingerowej (Tośki) i Żeni Zielińskiej. Patrz poprzednie odcinki. Chodzi zapewne o spotkania londyńskiego Kółka Polskiego. Wspomnienie podróży do Australii przez Kanał Sueski i Morze Czerwone w lecie 1914 r. Atlee Hunt, C.M.G., sekretarz Departamentu Spraw Wewnętrz­ nych i Terytoriów Wspólnoty Australijskiej. Michael Young twierdzi, że Atlee Hunt odegrał niezwykle ważną rolę w umożliwieniu i ułatwieniu badań terenowych Malinowskiego. „Pisał niezliczone listy wprowadza­ jące dla Malinowskiego, naciskał na swojego ministra, aby ten wspo­ mógł Malinowskiego finansowo, gdy ten miał kłopoty z transferem pie­ niędzy z Anglii, gdzie tylko mógł, organizował bezpłatne przejazdy, bronił go przed plotkami, że jest niegodny zaufania i że ma sympatie proniemieckie, ochraniał go przed podejrzliwym i wrogim Sir Hubertem Murray'em (gubernatorem Papui), wygładzał trudności z komendanta­ mi wojskowymi i ogólnie złagodził pewne przykre restrykcje, które ograniczały jego ruchy. Hunt nawet załatwiał dla Malinowskiego zakup materiałów fotograficznych po obniżonych cenach, darmowe lub bardzo nisko płatne wykonanie odbitek, wypożyczenie z Gubernatorstwa apa­ ratu fotograficznego (ЗА Graflex wyposażony w anastygmat Zeiss Ko­ dak F.6.5 lens) i namiotu - słynnego namiotu, który miał się stać sym­ bolem stylu badań terenowych tego etnografa. Atlee Hunt robił to wszy­ stko nie tylko dlatego, że został zobligowany przez Haddona i Baldwina Spencera, innych wpływowych protektorów Malinowskiego, lecz że posiadał oświeconą wiarę w praktyczną wartość badań antropologicz­ nych i niezachwianą wiarę w Malinowskiego umiejętności do ich prze­ prowadzenia. Żadna inna postać publiczna nie okazała takiego poparcia dla Malinowskiego Gdyby to zależało od gubernatora Murraya, Mali­ nowskiemu nie pozwolono by na powrót do Papui w 1915 roku, chyba że byłby zatrudniony przez rząd Papui. Murraya zirytowało, że grant (250 funtów na dwa lata) Hunt zabezpieczył Malinowskiemu z budżetu swej administracji; gdyby Murray płacił za badania Malinowskiego, chciałby mieć coś do powiedzenia w kwestii tego, gdzie jedzie i co bę­ dzie robić. Wstawiennictwo Hunta w ministerstwie pozwoliło stawić czoła Murrayowi i zapewnić kontynuację badań Malinowskiemu. Cho­ ciaż Malinowski był wystarczająco wdzięczny Huntowi za jego opiekę, nie wiedział do jakiego stopnia był przez niego chroniony - często w konsekwencji jego własnych gaf." Malinowski Among the Magi, Routledge, London and New York 1988 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 Jane Ellen Harrison, angielska archeolog, autorka dzieła pt. Prole­ gomena to the Study of Greek Religion, Ancient Art and Ritual, a także innych wybitnych prac. W.J.V. Saville, misjonarz Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego pracujący wówczas na Mailu. Jego praca A Grammar of the Mailu Lan­ guage, Papua, została opublikowana w „Journal of the Royal Anthropo­ logical Institute" w 1912 roku. Ferdynand Tabeau (1858-1919), zakopiański aptekarz, działacz spo­ łeczny, jeden z założycieli TOPR. W czasie I wojny świat, cały swój mają­ tek przekazał na potrzeby Legionów Polskich. Malinowski bywał częstym gościem jego apteki, która pełniła także funkcje kawiarni i salonu. Nie wiem na razie, kim była panna Nussbaum, ale natrafiłam na jej trop w liście do Malinowskiego wysłanym przez Marię Czaplicką w 1919 r. z Oxfordu: „(...) Panie Bronisławie, ma Pan wiele serdecznych uczuć dla siebie u Haliny Nussbaumówny. Pisała mi o Panu dużo". Ko­ respondencja B. Malinowskiego w Archiwum L . S . E . w Londynie. Papari byl naczelnikiem podklanu Banagadubu, potrafił przepo­ wiadać pogodę; Malinowski uważał go za przyjaciela i dżentelmena. Victor Cherbuliez (1829-1899), autor powieści L'aventure de Ladislaus Bolski. Suau, wyspa na wschód od Mailu. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Chodzi zapewne o list Stasia Witkiewicza pisany w Hotelu Metropole, w Sydney, 2.IX.1914: „Kochany Broniu: (...) O kwestii naszego stosunku nie piszę, bo (dodać nic nie mogę) na razie nie mam nic do po­ wiedzenia. W Papui będziesz mial wiele czasu na rozmyślania i może wiele rzeczy zrozumiesz, jak się na nie z daleka i z samotności popa­ 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 216 trzysz. Jeśli nie będzie za późno i jeśli mnie będziesz lubił naprawdę (czego teraz dopatrzeć się nie mogłem), może kiedyś na Olczy będziemy inaczej o tym mówić. Chciałbym bardzo, abyś się zmienił, zanim Cię ży­ cie nauczy różnych rzeczy w sposób bardziej okrutny niż dotąd./ Za pew­ ne rzeczy mam dla Ciebie głęboką wdzięczność. Jeśli nie było skutku, to dlatego, że jestem człowiekiem kompletnie złamanym, którego jedynie śmierć uleczyć może. Pół roku minęło i wszystko jest tak, jak było, a na­ wet gorzej. Oby moja śmierć nie była głupim przypadkiem i żebym zgi­ nął pożytecznie. Tej jednej rzeczy można mi życzyć7 Wierzę mocno, że Ci się uda wyprawa i że wrócisz cało./ Ściskam dłoń TwojąJStaś (...)" S I . Witkiewicz, Listy do Bronisława Malinowskiego, PIW: Warszawa 1981 Derebai, wioska w głębi lądu. Notes and Queries on Anthropology, wyd. 4, Londyn 1912 Borebo, wieś nad płytką zatoką na zachód od Millport Harbour. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Cat's cradle to dziecięca zabawa w przekładanie i zdejmowanie sznurka z palców. Pobliska wyspa. Wioska na wyspie Mailu nad zatoką Amazon w pobliżu Mogubo Point, część wioski Mailu. W Londynie Malinowski pracował zazwyczaj w czytelni (Reading Room) National Museum. Obsydian - odmiana szkliwa wulkanicznego bogatego w krze­ mionkę, najczęściej czarny. Maduna (Mailu) - coroczne święto, główne wydarzenie społecz­ nego życia krajowców. R. Kipling, Kim, (oryg.) 1901 Przywódca podklanu. Malinowski wspomina mieszkanie Rettingerów, które Tośka tak opisywała: „Zajmowaliśmy podówczas jedno z tych wygodnych, ume­ blowanych „appartments", urządzone wyjątkowo niebanalnie przez arty­ stę malarza. W czarnym saloniku, pełnym barwnych plam...". T. Zub­ rzycka, Syn dwu ojczyzn, „Iskry" 1931, vol. 9, s. 141 Wyspa na zachodnim końcu Zatoki Orangerie Rev. С.W. Abel, z Londyńskiego Towarzystwa Misyjnego, autor broszury Savage Life in New Guinea (bez daty), którą Malinowski opisał jako „napisaną zabawnie, ale powierzchowną, a często niepewną". Rev. J. Chalmers, misjonarz na wybrzeżu Zatoki Papuańskiej, au­ tor książki Pioneer Life and Work in the New Guinea, 1895 С В . Higginson, rezydujący sędzia w Samarai. Leslie, właściciel hotelu w Samarai. Dobu, jedna z wysp Archipelagu D'Entrecasteaux. Intichiuma, australijska ceremonia magiczna, mająca na celu po­ mnożenie zwierzęcia totemicznego klanu. Malinowski w 1912 roku na­ pisał na ten temat artykuł 77ie Economic Aspect of the Intichiuma Cere­ monies. Miało się tam odbyć święto Oilobo. Odprawia się je zawsze pod koniec roku i rozpoczyna w ten sposób okres postu przygotowującego do głównego święta w całym roku krajowców, mniej więcej dwa miesiące później. Pikana, informator z Mailu w średnim wieku, dzieli! dom z Omagą i jego rodziną; Malinowski uważał, że był chciwy i przemądrzały. J.F. Cooper, Tropiciel śladów, (oryg.) 1840 A. Dumas (ojciec), Wicehrabia de Bragelonne, 1848 Ojciec Malinowskiego, Lucjan (profesor lingwistyki), był przeło­ żonym bursy akademickiej dla studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego na Małym Rynku w Krakowie, gdzie też rodzina Malinowskich miała mieszkanie. Po śmierci Lucjana bursę prowadziła pani Malinowska. Ślebodziński, Główczyński i Górski, to koledzy Malinowskiego studiujący z nim w Lipsku. Patrz poprzednie odcinki. Ignacy Wasserberg (ur. ok. 1880 - zm. 1942), studiował na Wy­ dziale Medycznym i Filozoficznym UJ. W rodzinie Witkiewiczów był znany jako filozof. Ożenił się z Oderfeldówną, w której młodszej siostrze kochał się Staś Witkiewicz. W latach międzywojennych długoletni pra­ cownik Ligi Narodów w Genewie. Leon Chwistek (1884-1944) logik, matematyk, filozof, malarz i te­ oretyk sztuki. Był przyjacielem Stasia Witkiewicza i Bronia Malinow­ skiego, który był jego kolegą gimnazjalnym i uniwersyteckim. Oro'u (Mailu) - duża podwójna łódź z żaglem w kształcie kleszczy kraba, uważana za najlepszą łódź morską w tym regionie. J. Layard, antropolog, autor książki Stone Man of Molekuła, 1942 Rami - spódniczka z trawy noszona przez kobiety. 3 6 37 3 8 3 9 4 0 41 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 4 8 4 9 5 0 51 5 2 5 3 5 4 5 5 5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 6 6 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c146e3710876487ec85c577acc26fbe1.pdf 2ced9d41da786851bbcdc72f96d12740 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2621 Title A name given to the resource Dzienniki 1914-1918 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski Dzienniki 1914-1918 Prezentowany fragment pisał Malinowski na Wyspach Trobrianda między połową grudnia 1917 a połową stycznia 1918. Nastręczał on dużych trudności w opracowaniu, gdyż zawiera bardzo wiele obcojęzycznych wtrąceń. Widać, że Malinowski jest już długo poza zasięgiem polszczyzny, że coraz częściej my­ śli po angielsku i pewnych wyrażeń nie chce mu się już tłuma­ czyć na polski. Jest to dziennik intymny, nie przewidziany do pu­ blikacji, ani nawet do czytania przez kogokolwiek, więc autor nie stara się o piękno wypowiedzi i komunikatywność, stąd też wielka ilość spolszczanych słów angielskich, lapidarny styl, czę­ sto zupełnie nieczytelny. Oprócz stałego wątku i powodu, dla którego młody uczony dokonuje zapisków, jakim jest praca nad sobą, można zauważyć także, co jest dla niego sprawą istotną, a co nie. Na pierwszy plan wysuwa się powód, dla którego się znalazł na Trobriandach, czy­ li badania terenowe, a raczej ich finalizowanie, codzienna żmud­ na, czasami nudna i odstręczająca praca polegająca na groma­ dzeniu materiałów etnograficznych. Ta rutyna i zniechęcenie odbija się na jego stosunku do krajowców (patrz przypis 24 do­ tyczący terminu „nigger"), ale także do białych mieszkańców wysp. To co daje mu, jak zwykle, chwile szczęścia i zapomnie­ nia, to kontakt z przyrodą. Zachwyt nad jej pięknem często poja­ wia się w opisach zachodów słońca, morza i nieba etc. Opisy te świadczą o jego wrażliwości, a usiłowanie nadania im walorów literackich - o artystycznych ambicjach młodego uczonego. Innym stałym motywem jest miłość do Elsie Masson, tęskno­ ta za nią, decyzja o małżeństwie i walka o zachowanie emocjo­ nalnej wierności (czasami wszakże bezskuteczna, co jest z kolei powodem do wyrzutów sumienia i nakazów poprawy). Motyw wojny w Europie pojawia się niezmiernie rzadko, na przykład pod postacią problemu heroizmu, wobec którego musi się usto­ sunkować. Narzeczony Elsie zginął pod Gallipoli. Jego cień prześladuje Malinowskiego, ale trwa on jednak w przekonaniu, że jeżeliby dostał powołanie, to poszedłby na wojnę bez ociąga­ nia, ale zdawał sobie jednocześnie sprawę, że ryzyko takiego obrotu spraw jest dość ograniczone. Matka i Polska zjawiają się jak wyrzut sumienia: „Zapomi­ nam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. (...) O Boże, Boże, ja­ kież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem". Jego plany ży­ ciowe ciągle są jednak związane z krajem: „będę niewątpliwie 'wybitnym uczonym polskim'. To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mo­ gę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej". Musiał w to jeszcze wtedy wierzyć naprawdę. W opracowaniu korzystałam w dużej mierze z przypisów i słownika języka tubylców pomieszczonych w A Diary in the Strict Sense of the Term. Środa 12 112.17.1 Rano wstaję dość późno i zaczynam pisać dziennik, gdy Billi woła mnie. Jedziemy. Tam czuję się mocno podmęczony przez cały czas. Kamera mi ciąży. Czuję wyrzuty sumie­ nia, że nie opanowałem etnograficznej sytuacji. Obecność Billa mi trochę przeszkadza. After all [ostatecznie], on nie ma tej intenzywności interesu [zainteresowania], a raczej dla nie­ go to wszystko jest trochę głupie. Tu znowuż moja zdolność poddawania się cudownym stanom psychicznym (czasem urojonym) płata mi figla. Współdziałanie E.R.M. w moich badaniach nie działa na odległość. Raczej mam uczucie, że błaźnię się przed nią, że muszę jej wyraźnie napisać, że je­ stem disaponinted with myself [niezadowolony z siebie]. For­ mułuję Ust do niej popołudniu, odpoczywając w samotnej jeździe dinghą. W Oburaku: idziemy do domku kapitana (Towakajse). Tam siadamy na Bwajmie. Potem pieczenie żywcem świni. Pomieszane uczucia okrucieństwa i oburze­ nia. Płatanie świni i anatomiczne wyrażenia. Potem fotogra­ fujemy grupę z nose-stickami [patykami w nosie]; baku z puatai i świniami. Ja robię snapshot [zdjęcie migawkowe] z grupą płataczy świń. Potem siedzimy i smakujemy. Obcho­ dzę wioskę szukając miejsca pod namiot. Jemy banana i pije­ my coconut [orzech kokosowy]. Potem Sagali [ceremonialny podział żywności] obukubaku [część baku]. Vanoi kirivina. Spotykam znajomych: drjari z Kudokabilia, który przyniósł mi jaja w nocnej koszuli damskiej. Nie ma nikogo z Omarakany ani z Kasanai. Sagali: wszystkie wioski wymiecione. Uczucie społecznego mixusu w tym akcie: cała wyspa jako jedna całość: Kaileula i inne wyspy nie wymienione, nato­ miast Kitava i Vakuta wymienione. - Potem deszcz nadciąga. Siedzimy w Bwajamie Kapitana. Potem fotografuję widok wioski z zewnątrz 2 canoes [czółna]. Billi odjeżdża. Siedzę, rysuję kany. Wracam z Toguguą jego łódką. Siadam na dinghę i raduję się samotnością. Uczucie speszenia etnograficz­ nego (predominujące) powraca. Odnoszę je do E.R.M. Wio­ słując myślę o E.R.M. i jej zachwycie nad łódkami na Yarze [Yarra - rzeka w Melbourne]. - Wracam, jem kolację z Mic­ kiem, który powtarza, że takiego Sagali Kiriwina nie widział, a potem usprawiedliwia, że nie dał mi tytoniu. Siedzę na arm­ chair [fotelu] na werandzie i drzemię. - Idę spać o 8=ej. Śpię nieźle; mam sny, które mnie przenoszą daleko od Trobriands i od etnografii - ale dokąd? - Aha. Przed 2 dniami zacząłem czytać Tess of the d'U[rbervilles]. Zbliża mnie to do E.R.M. „Maiden no more" [już nie dziewica]. Refleksja nad tern, jak dalece ja jestem zobowiązany w stosunku do niej. Myślę 1 2 3 4 5 6 Grażyna Kubica-Heller 7 0 niej jako o mojej przyszłej żonie z poczuciem pewności 1 ufności, ale bez dreszczu. Myślę często o N.S. Pokazałem jej fotografie Billowi. Smutek. Kocham ją jak dziecko, ale nie 8 107 �łudzę się i nie wątpię, że ona nie mogłaby być szczęśliwa ze mną i vice versa. Melodja z Samsona i Dalili przypomina mi ją. Przychodzi mi na myśl: „Nie Uchadi!" i jestem w muzycz­ nym transie. Tęsknię często za kulturą, Paul & Hede i ich ho­ me [dom] (prawie ze łzami tęsknoty); E.R.M. i M.H.W. jako atmosfera. - Czy powrócą jeszcze kiedy te dni szczęśliwe w E. Malwern? - Melodje Bethovena - jestem niezmiernie przywiązany do P. i H. 9 Czwartek 13. [12.17.] Wstaję koło 7=ej. Herbata ranna; gadam z Mickiem. Idę pod kokos pisać dziennik za parę dni ostatnich. Zapowiadam Mickowi, że koło 11 chcę wyjechać. Po napisaniu dziennika koło ll=tej wracam. Gadam z Mickiem: Brudo" wrócił. Br. Nie dostał vaigua. Br. świnia. Dawniej było tu wielu traders [kupców]. Zbierali się wieczorami „playing & whoring" [na zabawę i rozpustę]. Mówi mi o swojem wyczerpaniu; poka­ zuje ciało wychudłe i oklapłe. Nie może nawet iść do shit housu [wychodka]. Dyskurs o konieczności wielkich shithouseów. Ofiarowuje mi dinghe. Zbieram rzeczy, załatwiam busi­ ness z Marjanną. Czuję się byczo fizycznie. Native canoe [tu­ bylcze czółno] napełnia się wodą. Przepakowujemy na din­ ghe. Przyjazd. Obieram miejsce na tent [namiot]. Gomeran, policeman [policjant] i paru boyów [służących] pomagają mi. Trochę czuwam nad tentem, trochę oglądam wioskę. Mam satysfakcję w patrzeniu na budowę tentu. Przyjemność pikni­ kowania. Ilumedoi siedzi ze swymi braćmi i introduce'uje [przedstawia] mnie. Daję 3 sztyki tobaku. Jem banany. Potem spisuję plan wioski. Brat Ilumedoi b. pomocny przytem. Wra­ cam. Oglądam tent i superintenduję [nadzoruję] rozpakowa­ nie rzeczy. Potem spacer. Myślę o E.R.M., dochodzę do wo­ dy. Robię gimnastykę szwedzką. Czuję się dobrze i jakkol­ wiek atmosfera łaźni tureckiej, nie jestem oprymowany [znu­ żony] ani zdeprymowany. Pierwszy spacer kiriwiński. Chwi­ 10 ne la poczucia, że Kiriwina [?]. Obecność duchowa E.R.M. My­ ślę o napisaniu definitywnem do N.S. Wracam i nogi mi cią­ żą. Piję kolację. Potem idę na round [spacer okrężny] wie­ czorną. Tuż koło mnie - jakie 6 metrów - iwalamsi [krzyczą]. Słyszę głównie Latuyu, gadugedo bigadajgu. Melodyjny, mo­ notonny chant [śpiew] - musi ich narkotyzować. Potem idę do Towakaise. Tam długie gwałcenie zanim oni decydują się gadać. Mówię o Poulo [połów]; potem 2 facetów Kukuonebusi. Czuję się wściekle śpiący. Wracam, piję kawę. Kładę się spać, ale wizje grzebieni szyldkretowych spędza­ ją mi sen. W nocy deszcz. Bulukwy spacerują naokoło mojego tentu. 12 Piątek 14.П2.171 Deszcz. Wstaję koło 6=30. Idę naokoło wioski, patrzę na grupy. Wracam, piję śniadanie. Gadam na werandzie z policemanem i kilku drjaniami. Potem wracam do tentu, parę de­ finitywnych zadań: przerysować plan wioski. Spisać dziennik etnograficzny. Robię trochę tego, ale, chociaż czuję się fi­ zycznie dobrze, opory: nie interesuje mnie praca. Przytem deszcz gwałtowny; woda spływa przez namiot, robimy ryn­ sztoki; namiot przepuszcza wodę. To wszystko mnie peszy; także Pilapala [grzmot] wali i to daje mi na nerwy. Koło 12 przychodzą drjanie z Vilajlimy i Osapoli. Gadam o krabach etc. Ciąży mi ten interview [wywiad] i nie idzie b. pomyślnie. Koło 2=ej ordynuję lunch: jaja, kakao. - Myślę o Paulu. E.R.M. wciąż mi się przypomina. Myślę z pangiem [ostrym bólem] o cywilizacyi; wiosłuję Yarra; czytając gazetę szcze­ góły o Melbourne. Rano srając, czytam głupstwa w gazecie z Melbourne. Domek w Malvern jak raj ziemski. - Przez ten czas, kiedy byłem z nimi, byłem niewątpliwie szczęśliwy (wykluczając nastroje a la Dostojewski i chorobę). Zwłaszcza pod koniec, kiedy tak bardzo pragnąłem zostać w Melbourne do kwietnia. - Wojna pewnie się skończy i idylla w Melbour­ �ne weźmie w łeb: [?] żalu za tern i wyrzutów sumienia. - Po­ południu wypoczywam; idę naokoło wioski - przygotowania do mony [puding z taro]. Koło 4=30 idę, patrzę na gotowanie tara. Kładziemy kluski; excitement [podniecenie]; buoysila Urgowa. Idę od jednego gar[n]ka do drugiego. Excitement i buoysila Urgowa pociągają mnie. Stanie na nogach męczy mnie. „Upadam ze zmęczenia". Sagali w Kajzabu. Siedzę na bwajmie młodej kobiety z Sinakety. - Wracam do Yasitine. Mrok. Szarzyzna. Ciemnoniebieski wilgotny dym kłębi się wśród palm, domki - niektóre szare, ciemnobrązowe, ochrowe pokrywają się ciepłymi tonami. Wioska spowita w ciem­ ność zacieśnia się i skupia, wyłania się [z] otaczającej pustki. Idę do tentu; leżę przez chwilę. Wiosłuję dinghą, nie bez funku [strachu], że nie znajdę wioski, że mielizna mnie odetnie, że „coś" wylizie z ciemności. Myślę o E.R.M., że ona by lu­ biła mnie widzieć. Gdy patrzę na kobiety, myślę o piersiach i o budowie ciała in terms of [kategoriami] E.R.M. - Wracam, jem b. frugalną [oszczędną] kolację, leżę na łóżku, gadam z drjaniami, policemanem z Vakuty i drjaniem w żółtej lawalawa [przepasce biodrowej] o różnych rzeczach (Poulo, Tova'u ). Także o Doketa v. Gabena. On znał Giblena, Subeta, Arse'a. - Śpię nieźle, choć obawiam się, że będę się czuł pod­ le (popołudniu reakcja [?]). Biorę cathar[tic] compfound] [przeczyszczającą miskturę]. 13 Sobota 15.112.171 Rano koło 6=tej gwałtowne valamsi [krzyki] na dwa gło­ sy (Ginger mówi, że w Saribie nie ryczą tak ciągle). Wstaję o 6=30, łódki odjeżdżają. Idę srać między mangrowy: jedyne okazje, w których jestem w kontakcie z przyrodą! Potem przez wioskę, znowuż sram: wielkie drzewa, liście twarde, politurowe, głębokie cienie na ziemi pokrytej gnijącymi liść­ mi. Czuję się fizycznie byczo i to trwa przez cały dzień. Po śniadaniu (herbata i biscuits [herbatniki]) v[illage] census [spis ludności wioski] od 9 - 11. Potem wracam i przeryso­ wuje wioskę. Census: siedzę na krześle, które gwadi [dzieci] przenosi naokoło wioski. Guadi także dają mi nazwiska mie­ szkańców. Niektórych wymieniają po nazwisku pomimo ża­ łoby, jeżeli Kala koulo kwaiwa'u, nie mówią nazwisk. O 12 idę na dinghę. Pod namiotem chłodno, w słońcu gorąco. Wio­ słuję koło mangrowów. Poczucie siły i zdrowia. O 12 "Galuluwa i chleb od Micka. Uczę Gingera (klnę na czem świat stoi) jak smażyć. Jem jajecznicę na smalcu. Wypoczywam (nie czytam powieści). O 3=30 zaczynam robić genealogję cenzusową. Przychodzi Toulu[wa] i naprzód N.G. , daję mu tytoń. Pytam o przyjaciół. Śmierć Gilayviaka. Przycho­ dzą inni: Kalumwaywo , Muaiduili, Orjcapa. Ten ostatni ma może najbardziej „ludzkie" maniery. W każdym razie ma nie­ zmiernie miły wyraz, piękne usta i urocze oczy i dużo skrom­ ności w wyrazie. Jest on the first gentleman of Kiriwina. [pierwszym dżentelmenem Kiriwiny] - Toulu[wa] przycho­ dzi. Witamy się jak przyjaciele. On mówi o mnie i renomuje mnie. Pomimo wszystko jest pewne residuum sympatyi. Stoi nade mną z pół ironicznym i pobłażliwym uśmiechem pół deprecatoryi opowiada o moich exploits [wyczynach]. - Żart o naszej kuli. - Potem w namiocie Dipapa, Kenoria. - Idę sam ku Waweli. Duszno, ale jestem energiczny. Puszcza mnie fascynuje. Siedzę, Gijowile; Kenoria ładna, świetnie zbudo­ wana. Pasja, aby ją „poklepać po brzuchu". Opanowuję to. Wieczorem znów wiosłuję. Idę spać wcześnie. 14 15 16 17 18 19 Niedziela 16.112.171 Rano śpię długo. Taparoro (b. krótki). Koło mojego na­ miotu Tomwaya Lakwabulo i paru innych drjani. Niezła in­ formacja o Poulo. Przed lunchem wiosłuję trochę. Po lunchu o 2=ej cenzus wioski. Około 3=ciej b. zmęczony (nerwowo) - ledwo się ruszam, jadę do Kiribwy (tomakapa [obcy] i yamatamlobwala). Mick b. podle, użala się; b. pesymistyczny. Opuszczony domek; samotny stateczek - smutna książka od E.R.M. Czytam kawałki Stevensona . Wracając wiosłuję. Gadam z facetem of Poulo, planie mona tutaj naokoło. [??] Wiosłuję energicznie. Czuję się nieźle. (Jem cudowną polę­ dwicę wieprzową w Kiribwa). Około 8=ej piję lemoniadę; idę do Kwayutili. Bwogau rano. Siedzę, faceci mówią mi o Katoulu, Silami etc. Village policeman [wioskowy policjant] b. dobry informant. - Idę do namiotu o 16=tej, myję głowę. Śpię nieźle. 20 21 17/12/17 Wstaję o 6=30. Round naokoło [?] Siedzę i słucham wa­ lam i rozmawiam ze starym facetem w Walawi. Potem via Okinai, Olouam (staram się kupić 2 lagimy ) do namiotu. Przynoszą Vayoulo. Taszczą[?] Tomwaya Lakwabulo. - T L . daje mi vocabulare [słownik] języka Tuma. B. ochrypły. Po­ tem Baloma [duchy zmarłych]. Potem Namwana Guyau wra­ ca. Jadę dinghą jak zwykle. Po lunchu taszczę żółte calico [perkal] i gadam o Balomach. Robię małe Sagali, Navavile. Czuję się fed up [znudzony] niggrami [czarnuchami] i pra­ cą. Idę sam przez raibuag. Woda. Czuję się silny i energicz­ ny. I waded through [szedłem w bród], ale błoto mnie zatrzy­ muje w drodze. Podczas spaceru fizyczny wysiłek mnie ab­ sorbuje i nie myślę dużo ani nie tęsknię. Tropiki zupełnie straciły dla mnie charakter nadzwyczajnego istnienia: czuję się l=st cl[ass] [pierwsza klasa] i nie mogę wierzyć, że bym się gdziekolwiek mógł czuć lepiej. - Dinghy; czuję się tak energiczny, że po powrocie do brzegu znowu wracam i wio­ słuję. Potem bananowy kompot (świeży wynalazek). Idę do Navavile. Jestem śpiący i zmęczony. - W nocy burza, ale za­ sypiam znowu prędko. - Reumatyzm w kolanie znikł prawie bez śladu. - Czasem czuję, że mam prawą nogę. 22 23 24 25 26 18/12/18. Wstaję o 7=ej. Chłodny powiew - kładę extra gacie i ko­ szulę (t = 24,5°). Chalcedonowo niebieskie niebo z płatkami róży herbacianej. To samo na morzu z zielonymi refleksami. - Rano przeglądam parę stron tego dziennika i myślę o E.R.M., P.&H. I Mim. Postanawiam: wprowadzić ład do moich notatek i polepszyć system dotychczasowy. - Aha: wczoraj podczas spaceru myślę o „przedmowie" do mojej książki: Jan Kubary jako konkretny metodysta. MikłuhoMakłay jako nowy facet. Porównanie Maretta: early ethnogphers as prospectors [wcześni etnografowie jako poszuki­ wacze]. Myślę o moim obecnym stosunku do pracy et­ nograficznej] i do nativow [krajowców]. Moja uczuciowa niechęć do nich. Tęsknota za cywilizacją. - Po śniadaniu przeglądam dotychczasowe notatki, adnotuję i porządkuję. Nie idzie mi to zbyt dobrze: tępota i lekkie otumanienie gło­ wy. Chwilami [?] down. Ideał P.J. Black (Greenwood go mał­ puje?) ze swoją kamienną powolnością i flegmą. O 12=tej właśnie kiedy słońce wschodzi, jadę łódką. Ból głowy, tępo­ ta, brak energii - mija pod wpływem exercise [ćwiczeń]. 27 28 29 30 109 �Mam myśli ogólne (spisane na verso [odwrocie]) o socjolo­ gii, Riversie i.t.p. Po lunchu (smażenie ryby - moje wyna­ lazki kulinarne) spisuję myśli ogólne, kolo 3=ciej idę do Tubwabiu i robię cenzus genealogiczny (nie zabawne!) - Potem z policjantem do Lubwoile (sapi [plewienie]) - jestem zmę­ czony, ale idę szybko i czuję się lepiej. Potem łódką. Na środ­ ku, stopuję, słucham, szmery na dnie łódki - funk [strach]. Potem ciemność; myślę o N.S. i o liście, który muszę do niej napisać. Ciemne chmury z brudno brązowymi refleksami, deszcz płatami na morze, na Zachodzie pilapala [grzmot] wa­ li i kavikavila [błyskawica?] mruga. Smutek. Myślę o E.R.M. - gdyby ona tu była? Czy byłbym wolny od tęsknot i melan­ cholii? Zmęczenie. Kładę się. Przychodzą facety. Kadilakula i Nayowa i inni. Gadam o Poulo, Wasi, Gimwali [barter] etc. Idę spać dość późno; piszę list do Billi; czytam parę l i ­ stów Stevensona. 31 32 19/12/17. Wstaję o 7=ej. Wczoraj pod moskitierą brzydkie myśli: Mrs. Hary Pitt; Mrs. Cummings, nawet Mrs. Wilson. [?] w myśli te baby, które bym mógł był uwieść. Myślę, że gdy­ by nawet E.R.M. tu była, to by mnie to nie zadowolniło. My­ ślę brzydko o C[?] Roberts. Doktryna tego drjania [?], że wy­ świadcza się dobrodziejstwo kobiecie rozprawiczając ją. (So­ lomon Hirschband). Myślę nawet o uwiedzeniu Mimy. Otrzą­ sam się z tego i decyduję przedewszystkiem unikać biblji. Dziś wstaję o 7=ej - gnuśność; leżę pod moskitierą i chciał­ bym wziąść książkę i czytać, zamiast pracować. Wstaję, idę na round wioski. Śniadanie. Gimwali. - Postanawiam: abso­ lutnie unikać wszelkich lubieżnych myśli i osiągnąć czystość duchową. - W pracy: zbyć się cenzusu; jeśli można dzisiaj. Popołudniu, koło 4=tej idę do Kaytabu, gdzie robię cenzus ze staruszkiem z bródką. Monotonna, głupia robota, ale ko­ nieczna. Jestem wściekle zmęczony pod koniec i często od­ poczywam. Potem dinghą na lunch - crab z ogórkiem. Obe­ cne jadło: rano cacao; względnie dość urozmaicony i prawie zawsze fresh food [świeże jedzenie]. Wieczór b. lekkie: kom­ pot z bananów, Momjajpu [papaja]; raz jadłem dość dużo ry­ by etc. i nie czułem się źle. Tendencja do konstypacyi [zapar­ cia] (jod czy arszenik?). Popołudniu (jedzenie craba zajmuje mi 2 godziny!) o 3=ej cenzus w Obukubaku. Koło 5=tej ja, młody facet z Kaytabu (Mwanusa) i Moruvato, idziemy do Waweli. Nie czuję się zbyt bu[o]yant [pogodny]; boję się, że mnie spacer zmęczy. Ale nie, przyszedłszy nad morze, okrzyk radości: przeźroczysta woda z ciemno stalowym połyskiem w dali i pasmo czarnych i białych [?] breakers [fal przybrzeż­ nych] - gaping black when they vault and then white with fo­ am - [rozwierające się czarno, gdy się wysklepiają, a potem białe od piany] to daje jakiś ton radosnej odświętności, które­ go tu na lagunie nie ma. Gaj kokosowy wśród łagodnej zao­ krąglonej zieleni zatoki, która się piętrzy amfiteatralnie nad piaskiem brzegu. Dalekie stretches [odcinki] brzegu ku Vakucie. Pandanusy i szeroko liściaste drzewa na brzegu. Jedzie­ my łódką. Myślę o E.R.M. i odczuwam mistyczny związek między nią i tym widokiem, zwłaszcza czarno-białą linię ła­ miących się fal.) Raduję się na myśl, że tutaj będę mieszkał. Szeroka ulica w Waweli. Konfrontacja z Kovala Koja. Idę po­ przez, wybieram site [miejsce] pod mój namiot - zaraz za wioską pod palmami. Trzeba będzie babajva kawałek odyli [buszu]. Dwa lub trzy opuszczone obukubaki. Smutny widok 33 110 tej podupadłej wioski. - Chałupka Kitawczyków. Naguajluwa, mieszkająca w chatce samotnej. W nocy, trochę zmęczo­ ny, ale nie wyczerpany, śpiewam Wagnera: „Całujże mnie w dupę" ażeby odpędzić Mulukwausi [latające wiedźmy]. Staram się [?] moich towarzyszów, ale oni widocznie zdener­ wowani i droga też podła. Tomakapu nie czeka na nas, lecz [?] wprost do wioski. Trick z odpędzeniem fireflies [świetli­ ki] (Fireflies wspaniałe w Rajbwagu). O mało co nie wysypu­ ję się do wody, kiedy black [czarny] mnie transportuje. Burza nadciąga. Szumi deszcz i wiatr. Wspaniały płat, like a curta­ in [jak zasłona], zawieszony nad morzem, zbliża się. (Wczo­ raj wiosłując myślę o E.R.M. i naszych planach socjologicz­ nych; o tern, że jakbym nie miał prawa jej zatrzymać i że na­ sze role są przewrócone: ja - robię poświęcenie kobiety, ona - mężczyzny, wystawiając się na niebezpieczeństwo). - Mia­ łem wczoraj, wracając z Wawelu, jakieś pomysły etnologiczne, i nie mogę sobie przypomnieć! *) Odnosiły się one do ogólnego sosu teoretycznego], w którym pływają moje kon­ kretne obserwacje. - Koło 9=tej idę pod moskitierę i gadam trochę z Niyową. Zasypiam z pewną trudnością. 34 Czwartek 20/12.Ц7] Wstaję o 6=tej (budzę się o 5=30). Nie czuję się b. intenzywnie. Robię round wioski; Tomakapu objaśnia mnie co do świętego gaju koło jego domu. Deszcz całą noc, błoto. Wszy­ scy w wiosce. Policeman przychodzi do mnie koło 9=tej, bio­ rę się do roboty z nim. Około 10=30 nie decyduję się iść na poulo. - Ja zbieram się z nimi. Megwa [magia] w domku Yosala Gawa. Czuję znowuż rozkosz bycia z prawdziwymi Naturmenschen [ludźmi natury]. Jazda na morze. Mnóstwo obserwacyi i informacyi. Ogólny Stimmung [nastrój]. Styl, w którym obserwuję tabu. Technologia polowania, której ty­ godnie badań by nie wyczerpały. Radość z otwartych hory­ zontów. Robię cruise around this part of the lagoon [wyciecz­ kę dookoła tej części laguny]. Aż do Kiribi, potem ku Buomapou. Bajeczne wrażenie ryb unoszących się w powietrzu i wskakujących w sieci. Wiosłuję z nimi; zdejmuję koszulę i mam rodzaj kąpieli słonecznej. Puntuję [płynę na pych]; po­ ciąga mnie woda, chciałbym się kąpać. Ale jakoś tego nie ro­ bię - dlaczego? Ten sam brak energii i inicjatywy, który mi tyle złego zrobił. Potem to zaczyna mnie nużyć; głód. Urok otwartych przestrzeni ustępuje przed pustką absolutną. Wra­ camy koło Kaytuvi i Kwabulo; [?] Katakajluve u ujścia Wai. - Łódka od Billi z butami i Billicannami [menażkami z pu­ szek]. Wracam, jem lunch (o 3=ciej czy 4=tej). Potem około 5=tej idę do Tudagi, gdzie robię cenzus. Wracam, zachód pło­ nie ceglastym kolorem. Nativy [krajowcy] spostrzegają rybę Tumadawa i 12 czy 13 łódek jedzie za nią w pościgu. Ja sta­ ram się dogonić ich, ale czuję się trochę zmęczony i składam wiosła, myślę o N.S., o południowej Australii. Sfouth] A[ustralia] jest dla mnie jedną z najbardziej uroczych części świata. Intenzywne uczucia, które miałem teraz wracając tam. N.S. i moja z nią miłość jest duszą tego raju. Teraz kie­ dy N.S. stracona, raj stracony. Nie chcę nigdy tam wrócić. Myślę o tern i układam list do niej. Nie chcę stracić jej przy­ jaźni. - Niewątpliwie miłość do niej była jedną z najczyst­ szych, najbardziej romantycznych rzeczy w moim życiu. *) Naturmythus, Naturkontakt d. Naturvolker [mit natury, kontakt z naturą u ludów pierwotnych] �Przyjaźń dla niej? Gdyby była zdrowa i silna? Nie - jej spo­ sób brania życia byłby dla mnie niemożliwy. Całkiem nie­ możliwy. Gadalibyśmy do siebie jak z jednego pokoju do drugiego. Niemniej żal. Gdybym mógł odwołać to wszystko i nigdy nie być w posiadaniu jej duszy? Ta fatalna żądza do­ stania się aż na dno, bezwzględnego opanowania duchowego. Niewątpliwie zawiniłem w stosunku do niej i bez serca po­ święciłem ją dla bardziej pewnego stosunku. - Wracam, czu­ ję się dość kiepsko. Piję herbatę tylko. Gadam trochę, ale bez definitywnego celu. Lewatywa i sranie na plaży. Śpię nieźle. Piątek 21/12.[17] Budzę się późno o 7=ej. Sny, w których S[tanisław] I[gnacy] W[ifkiewicz] i stary Wfitkiewicz] zmieszani. Także judge [sędzia] Herbert i inni. - Deszcz, wściekła sraczka koło gro­ bów. Postanawiam już więcej nie brać cathartic compound! Lenistwo: chciałbym przerwać monotonny bieg życia, „take a day off' [wziąć dzień wolny] - to jest jedna z najfatalniejszych tendencyi! Całkiem przeciwnie: wykończę rutynowe rzeczy: dziennik etnograficzny; przejrzę notatki cenzusowe i wrażenia wczorajsze. Dziś rano czułem się trochę podławo, ręce mi drętwieją (zmęczenie serca); głowa omglona; osłabienie i „dno w stru­ mieniu żywotności". - Myślę o E.R.M. i o liście do niej. - Po śniadaniu Tomwaja Lakwabulo i jego historyjki z tamtego świata. Język Balomów. Kiedy go pytam, krótka pauza przed odpowiedzią, a shifty look in his eyes [nie patrzy prosto w oczy]. Przypomina mi trochę Sir Olivera Lodge. - Potem spisuję moje wrażenia z wczorajszej ekspedycyi. Potem idę do Walasi i robię cenzus. Sram znowuż. Jestem b. zmęczony i po lunchu (ryby i taro) kładę się spać. Budzę się około 4=tej b. zmęczony. Myślę o urywku z listów Stevensona, gdzie on 35 mówi o heroicznej walce z chorobą i wyczerpaniem. - Potem łódką do Kuabulo. Pytam trochę [o] nazwiska drzew i laguny i postanawiam zabrać się do systematycznego opracowania języka i ułożenia vocabulary. Waya Kuabulo - cienista wąska rzeczka między grupami mangrowów. - W Kuabulo - popo­ łudniowy, cienisty nastrój - chłodny urok na czarnej ziemi i złoto-zielone połyski [?] Oglądam kwilę Inuvailauego. Kupuję banany, momjajpy, jeden kamień. Wracamy. Intenzywny blask na zachodzie - złoto-brązowy, otoczony mon[o]tonnym, płynnym ażurem na niebie i morzu. Planuję rysunek chmur dla E.R.M. i różne inne rysunki dla niej oprócz sylwetek gór naszkicowanych na Itace. Jadę znowuż sam - pustka księżycowej nocy na lagunie. Wiosłuję intenzywnie i myślę o? Wracam b. zmęczony. Piję herbatę i idę do łóżka na czczo po rozmowie z Morowatym Karaiwapą, o ry­ bołóstwie i nazwach drzew etc. ,ń Cały ten dzień tęsknota za cywilizacją. Myślę o przyjacio­ łach z Melbourne. Wieczorem na dyndze myśli przyjemne i ambitne: będę niewątpliwie „wybitnym uczonym polskim". To [tutaj] będzie moim ostatnim etnograficznym wybrykiem. Potem oddam się konstruktywnej socjologii; metodologii ekonomii politycznej etc. i w Polsce mogę zaspokoić moje ambicje lepiej niż gdzieindziej. - Silny rozdźwięk między snami o życiu cywilizowanem z jednej a dzikusami z drugiej strony. Postanawiam: wyeliminować czynniki (składniki) leni­ stwa i rozlazłości z mojego życia obecnego. Nie czytaj po­ wieści, o ile to nie jest konieczne. Staraj się nie zapominać myśli twórczych. Sobota 22/12.[17] Budzę się b. późno (śpię mamie, 3 gr. kalomelu wieczo37 111 �rem). Pod moskitierą myślę o stosunku historycznego point of view [punktu widzenia] (uwypu[k]lenie przyczynowości jako związku rzeczy nadzwyczajnych, osobliwych) do socjo­ logicznego (związek biegu normalnego, prawo socjologicz­ ne w znaczeniu praw fizyki i chemii. „Historycy" a la Rivers = badanie geologii i „historyi" geologicznej, ignorując pra­ wa fizyki i chemii). Fizyka i chemia historyi i etnografii = psychologia społeczna. Mechanizm i chemizm socjologicz­ ny = dusza indywidualna w stosunku do zbiorowych wytwo­ rów. Rano idę spacerem ku Sopi [wodzie] i myślę o języku ja­ ko utworze zbiorowej psychologii. Jako „system of social ideas" [systemie społecznych wyobrażeń]. Język jest wytwo­ rem objektywnym i jako taki odpowiada on instytucyi w rów­ naniu {wyobrażenie społeczne = instytucja + myśli indywi­ dualne}. Z drugiej strony język jest urządzeniem, naczyniem myśli indywidualnych i jako taki jest pierwszym z brzegu, gdy badam drugi składnik równania. Potem opracowuję (głównie Morovaty, Yosala Gawa, Karawabu i Toyodaya). Wyrażenia rybołóstwa i I overhaul [sprawdzam] szkic wypra­ wy, który napisałem spontanicznie. Rezultaty zadawalniające. Po lunchu śpię. Także przed lunchem. W ogóle czuję się niezbyt tęgo, ale lepiej niż w Piątek. W Piątek miałem Stevensonowskie refleksje. W Sobotę (po wzięciu 10 gr. chininy, 3 gr. kalomelu i Epsom Salts rano) czuję się nieźle, ale trochę wyczerpany. Około 4=tej decyduję się pojechać do Kiribwa; angażuję Morowatego i Weironę; krótki cenzus w Oloulam, o 5=tej jedziemy, ja wiosłuję a good deal [sporo]. Mick znacznie lepiej; mówimy o jego zdrowiu, jemy przypaloną zupę z kwabu. Słońce zachodzi w różnokolorowych szkarła­ tach i ochrach. Wracamy przy księżycu. Dyskusja geografii laguny z Morovatym. Wiosłuję dużo i energicznie. Objadam 112 się bananami i ryżem. Jestem dość ociężały. Idę pod moskitierę. Lubieżne myśli - decyduję się opanować je. Ale [?] zbyt daleko. Biblia. Śpię b. kiepsko. Zmęczenie serca i drę­ twieją ręce. Niedziela 23/12.Ц7] Ten dzień odkładam na pisanie listów Bożego Narodze­ nia. Rano sraczka. Potem wracam. Wprost do tentu. Czytam trochę Stevensona. W łóżku, pod moskitierą piszę najłatwiej­ sze i najbłahsze listy Miss D[?], Bruno etc. Koło 12=tej ob­ serwuję robienie Saipwany w wiosce. Potem wracam, piszę znów listy. B. zmęczony kładę się i drzemię. Budzę się zmę­ czony ale silniejszy. Drab z ogórkami. Potem chwilkę odpo­ czywam. Niggersy hałasują - wszyscy nic nie robią z powo­ du Niedzieli. Piszę do P.&H., zaczynam do E.R.M. Myślę o liście do N.S. - Koło 6=tej na lagunę. Bajecznie przejrzy­ sty wieczór. Dzieci jadą i śpiewają na łódce. Jestem pełen tę­ sknot i myślę o Melbourne (?). Jakaś niepewność co do E.R.M. Gdy uprzytamniam sobie co jej grozi - zimny pot mnie oblewa. Myślę jak ona cierpiała, wyczekując wiadomo­ ści o C.E.M. - Chwilami tracę ją z oczu. Zmysłowo nie zdo­ łała mnie ujarzmić. - Jadę łódką aż pod Kajtuvi, wracam przy księżycu. Gubię się w pustce, reverie [zaduma]; chmury, wo­ da. W ogóle wstręt do niggersów, do monotonii - poczucie więzienia. Jutrzejszy spacer do Billi i pobyt w Gusawecie niezbyt jako przyjemność. Wieczorem Kajaku; terminy lin­ gwistyczne - naokoło śpiewy (sprośna piosenka z Okajkody). O 10=tej zasypiam szybko. 38 Poniedziałek 24.Г 12.17.1 Wstaję o 7=ej. Idę wokoło wioski. Kumajdona tomuota bilousi wapoulo [wszyscy poszli łowić ryby]. Trochę mnie to irytuje. Kilesi Imkuba ivita vatusi Saipwana. Postanawiam �zdjąć fotografie. Grzebię się z kamerą. Około 10=tej psuję ją, psuję jedną rolkę. Wściekłość i mortyfikacja [wstyd]. Up aga­ inst fate [stawiam czoło przeciwnościom losu]. After all it will probably do its work [w końcu chyba zrobi co do niego należy]. - Zdejmuję baby. Wracam wściekle speszony. Pomi­ mo to piszę do E.R.M. Nadzieja listu od niej. Stopniowo wra­ ca jej obecność - zaczynam się „czuć ją" znowu. Wizja prze­ szłości. Lunch (jestem wciąż speszony i wydaję moje rozka­ zy Gingerowi płaczliwym głosem). Potem znowuż piszę z pewnym wysiłkiem, ale czuję że muszę jej powiedzieć du­ żo rzeczy. O 4=30 Wilkes i Izod zjawiają się na horyzoncie. Jestem stanowczo niezadowolony i są mi w drodze. In fact [rzeczywiście], psują mi urok i poezję spaceru popołudnio­ wego. Pokazuję im kwilę Inuvailausa w Kuabulo. - Fatalne to, że nie umiem się wyizolować kompletnie z atmosfery stworzonej przez foreign bodies [obce ciała]: ich obecność deprecjuje dla mnie wartość naukową i osobistą przyjemność tego spaceru; widzę i odczuwam całą nieefektywność kiriwińskich wiosek i patrzę na nie ich oczami (zdolność tego jest miła) ale zapominam patrzyć moimi własnymi. - Rozmo­ wa: krytyka Governmentu, zwłaszcza Murraya. Poetyczna ja­ zda między mangrowami zepsuta rozmową: Wilkes lubi opo­ wiadać swoje historje. Tępy egoista pod powłoką pewnej ogłady. Izod całkiem sympatyczny. - Priest [ksiądz] jeszcze nie przyjechał - pewno pije z Auerbachami. Rozmowa z Billem o fotografiach, butelka whiskey. - Mick opowiada 39 0 swoich countrymanach [rodakach]. Idę spać o 10=tej. My­ śli intenzywne i głęboko uczuciowe (zmysłowość najfajniej­ szego typu) o E.R.M. Czuję, że chciałbym ja mieć za żonę 1 że myśl o zmysłowości z innymi kobietami ma quelque cho­ se de funeste [coś zgubnego] w sobie. Myślę o naszych chwi­ lach przeszłych i jak nigdy nie osiągiem tej prawdziwej war­ tości, którą sam fakt posiadania Jej mi dać musi. Tęsknię za nią - mieć ją znowu przy sobie. Wizja jej z rozpuszczonymi włosami. Intenzywna tęsknota idzie zawsze ku ostatecznościom? Być może tylko pod moskitierą. - W nocy budzę się i obłażą mnie myśli lubieżne of all the people imaginable [o wszystkich jakich można sobie wyobrazić], o żonie moje­ go gospodarza! To musi ustać! Żebym ja nie był w stanie być absolutnie pewnym, że nie uwiodę żony przyjaciela, żeby po takim silnym przypływie tęsknoty za E.R.M., to mogło się przytrafić c'est un peu trop [to trochę za dużo]! Muszę to zmienić, absolutnie. - Wczoraj w dzień czuję się nieźle. - Za­ pominam zupełnie o wilii Bożego Narodzenia. Ale właśnie teraz, właśnie dziś rano, kiedy nie spałem, Mamusia tam my­ ślała o mnie i tęskniła za mną. O Boże, Boże, jakież marne jest życie w ciągłym rozdźwięku etycznym. Ten brak myśli głębszych o Mamie, o Stasiu, o kraju i tern co oni wszyscy cierpią i co Polska cierpi - jest czemś wstrętnem. Wtorek 25.П2.171 Wyłażę spod moskitiery przed wschodem słońca. Billi, kąpiel, rozmowa o Ted; Ted idzie do Gilmoura i mówi mu: ,J have the clap" [Mam trypra], „What is clap?" [co to tryper], „Bloody pocks" [chlerne krosty] Gilmour nie daje mu lekarstwa. - Ted przepija „80 funtów" pożyczonych Georgowi przez Murphy'ego i łże Georgowi, że mu to odda. - Ted ma [?] krosty na kutasie. Bill pyta gdzie „on the bloody cock" [na cholernym członku]. - Po śniadaniu idę pod drzewo i pi­ szę list do E.R.M. Ogisa odpędza muchy. Czuję się niezmier­ 40 nie bardziej zbliżony do niej. List idzie mi łatwiej. Zupełnie inne uczucia. Potem piszę pod domem. Lunch z Mickiem. Bałwany wracają z Billem. Koło 3=ciej znów wracam do l i ­ stu. O 5=tej ubieram się i idę via Tukwaukwa ku Olivilevi. Czuję się nieźle ale pocę się porządnie. Obiad. Jazda dinghą z Gingerem i Gumerau. Ten ostatni daje mi świetne informa­ cje o Bwaga [czarowniku] i Taukuripokapoka. - Gwałtow­ na niechęć do słuchania go. Cudowne jego informacje poprostu odrzucam wewnętrznie. Pokonanie tego jest główną trud­ nością etnograficzną! Piję claret. Gadamy z Billi & Priest, który vocyferuje [wykrzykuje] przeciw swemu bossowi. Idę pod moskitierę i wracam myślą do E.R.M. 41 26.12.[17] Rano scramble [rzucam się] na łeb na szyję z listami. Trudność w pisaniu do N.S. Listy oficjalne o przedłużenie urlopu. - Potem rozmowa z Wilksem, który reweluje [ujaw­ nia] się jako kurwiarz kobiet kolorowych i bez sense of hu­ mour [poczucia humoru] mówi, że niektóre dystrykty Nigerii są „very bad" [bardzo złe]: jego uznanie dla Conrada mnie trochę [?].[?] odjeżdża, pół godziny przeglądam war pictures [wojenne zdjęcia], a potem biorę się do przeglądu moich rze­ czy. Rozpakowuję foodstuff [żywność] i klasyfikuję je z Gin­ gerem. To pozwoli mi zorjentować się co i jak powinienem jeść itp. - Potem jadę dinghą na creek [zatoczkę], z imieniem E.R.M. Jestem b. energiczny i czuję się zdrowo (odpocząłem nerwowo - moja praca etnograficzna jest ciężka). Wieczorem gadamy z Billem o perłach. - Opowiada mi o targach między Stonem i Grekami. O Verebelim, który był obrażony na nie­ go, za to że George Auerbach dowiedział się o tern, że V. ca­ me up 100 £ on his original price [podniósł о 100 funtów swą początkową cenę]. 27.12.Ц7.] Wstaję dość późno. Mam plany o przeglądzie moich pa­ pierów i zabraniu się do roboty. Ale pakowanie zabiera mi du­ żo czasu. Po lunchu znowuż się grzebię w moich rzeczach. Koło 4=tej jedziemy z Billim do Mission Station. Tam Tay­ lor, młody, przystojny, sympatyczny; Brudo b. uprzejmy i przyjacielski. Wracam z Billem. Przygnębiające wrażenie w Losui: podłe drjanie i życie ich i funkcje są wstrętne. Poprostu otrząsam się na myśl, jak życie przedstawia się z ich perspektywy. Campbell, Symons. [?] głupie i nieprzyjemne żarty o mojej Austrian nationality [austriackiej przynależno­ ści państwowej]. - Obrzydliwe i przygnębiające wrażenie: te drjanie mają takie [?] opportunities [możliwości] - morze, statki, jungle, władzę nad krajowcami - i nic z tego nie robią! - Kolacja z Billem. List lizodupski do Symonsa. O 8=30 idę do Oburaku. Czuję się z początku out of sorts [niedyspono­ wany] i gdyby nie przekonanie, że a la fin des fins [koniec końców] spacer zrobi mi dobrze, mój nerwowy stan prawdo­ podobnie wywołałby wyczerpanie. Między Olivilevi i Vilailima jestem b. energiczny; potem trochę podmęczony ale nie tak bardzo. Jazda po płytkiej lagunie. Zabawny facet z Sajzaja taszczy mnie. Ciemna, obnażona ziemia z korzeniami mangrowów, jakby sekcja roślinności. Ryby skaczą cały czas. Myśli, uczucia i nastroje: silny brak zainteresowania w etno­ logii. Podczas pakowania i rannego włóczenia się z kąta w kąt w Gusawecie, stała tęsknota za E.R.M. ([?] wieczora poprze­ dniego kiedy patrzę na jej fotografje). Cały czas silne poczu- 113 �cie jej istotności: jest moją żoną de facto i powinienem o niej tak myśleć. - Co do etnologii: wizje życia krajowców jako coś absolutnie nieinteresującego, nieistotnego. Coś co jest tak dalekie jak życie psa. Podczas spaceru „biorę na ambit". My­ ślę o celu mego istnienia tutaj. O konieczności zebrania dużo dokumentów. Mam ogólne wyobrażenie o ich życiu i pewną znajomość języka, ale jeżeli teraz potrafię „zdokumentować" to, to będę miał świetny materjał. - Zamknąć się w ambicyi i celowości pracy. Zorganizować lingwistykę i kolekcje doku­ mentów, wprowadzić udoskonaloną metodę badań kobiet i guguadi [dzieci] i system badania „wyobrażeń społecz­ nych". - Silny popęd duchowy: przeglądam moje książki, za­ bieram Riversa, niemieckie książki, poezje; poza pracą pro­ wadzić życie umysłowe i żyć w samotności, a E.R.M. jako companion [towarzyszka]. - Tak intenzywnie i wyraźnie uzmysławiam sobie szczęście, że ją posiadam, że strach polikratyczny mnie ogarnia, że coś tak doskonałego mogło się zdarzyć. - Niemniej jednak teraz, w świadomości, że ona mnie kocha, że o mnie myśli, że wszystko co dla niej czuję i myślę nie idzie w pustkę - jestem szczęśliwy. 28.12.[17] Po przyjeździe do namiotu; o 12=30 znajduję Ogisę, Tomakapu i boje śpią. Ginger ściele łóżko, piję 2 bwajbwaje, zmęczony idę spać. Śpię b. długo do 10=30. Wstaję. Silna tę­ sknota za E.R.M. - czytam jej listy. Dezorganizacja w pracy. Nie mam ochoty się zabrać do niczego. Postanawiam przejrzyć cenzus; i wydobyć lingwistykę. Poświęcić * godziny dziennie językowi. - Kończę wszystkie preliminarja o 12=30. Przeglądam i porządkuję v[illage] cenzus (b. podle). Jem lunch. Czytam Swinburne'a (restlessness [niepokój]). Po­ tem znowu v.c. (czuję się słaby i wyczerpany i mózg nie pra­ cuje porządnie). Potem dezorganizacja: biorę Swinburne'a, Vilette. Piszę list do E.R.M. Ciężka tęsknota. (Wściekłość na 42 41 114 Gingera) Silne poczucie istotności mojego stosunku do E.R.M. Jazda dinghą. Myślę mało, ale staram się steel my thoughts for work [zahartować moje myśli do pracy]. Wra­ cam. Po kolacyi Gomerau i Ginger. - Ocena tego dnia: nie­ wątpliwie jestem przemęczony poprzednim spacerem. Leni­ stwo i rozlazłość. Brak sił na dindze. Zmęczenie oczu wie­ czorem. - Nagle przerwanie palenia i lekiego alkoholizowa­ nia się. - Stany Weltschmertzu [melancholii], ale z określonem koncentrowaniem się na E.R.M. Poza brakiem wydajno­ ści, nie mam sobie nic do zarzucenia. 29.12.Ц7] Śpię do 9=tej. Oczy zmęczone (pole widzenia jak sitko). Wstaję zaraz. Dzień szary, chłodny; niebo i morze diluted Sax[on] blue [wyblakły błękit]. Zapuszczam krople w oczy. Tendencja do myślenia o E.R.M. Chciałbym znów pisać do niej, czytać jej listy. Gomerau czeka - zabieram się z nim do pracy. Rano długa sesja. Toyodala opowiada Liliu [mit]. Po południu znowuż, koło 5=tej ja i Gomerau jedziemy do Kiribi. Dużo wiosłuję. Billi, Mick i „Kaiona" jedzie następnego dnia. Piszę listy do E.R.M. - do Smitha, Mrs. Gofton i Aumiillera. - Jestem zmęczony (oczy i nerwy) i idę spać. - Jestem b. z E.R.M. przez cały ten czas; myślę wciąż o niej. Mam plany myślowe [?] dzielę z nią. Myślę o niej z czuło­ ścią, głęboką przyjaźnią i namiętnością. 44 30.12.Ц7.] Rano wstaję o 6=tej z brzaskiem dnia (wziąłem kalomel dnia poprzedniego) i kończę list do E.R.M. (czytam jej listy z całkiem innem uczuciem, znacznie intenzywniej niż po­ przednio) i o 9=ej wyprawiam Gingera (jednonogi Medó'u funkuje [tchórzy przed] Samarai). Opracowuję spisaną poprzedniego dnia liliu (dzień deszczowy). Po lunchu jadę na poulo, fotografuję; potem creekiem do Kaituvi - mangro- �wy; wrażenie czegoś niezmiernie pogodnego i wesołego {Kontrast: mangrowy podczas odpływu jako istota potwor­ ności; życie na bagnie - mangrowy podczas przypływu: uśmiechające się życiu) Wieczorem idę do Yosala Gawa. Rozmawiam o kula, o Kudayuri (stary brat opowiada liliu). - Opowiadanie robi mnie b. śpiącym. Wracam (irytacja głu­ potą Ogisa). Pod moskitierą myślę o E.R.M. czule i namięt­ nie. 45 31.12.17. Ostatni dzień roku. - Roku, który być może będzie nie­ zmiernie ważnym w moim życiu, jeżeli E.R.M. zostanie mo­ ją żoną. Rano pod moskitierą myślę niezmiernie intenzywnie 0 E.R.M. - Koło 8 ' wszyscy wyjeżdżają na poulo. Idę nao­ koło wioski, zbieram informantów. B. kiepski komplet (Narubutau, Niyova, Taburabu, Bobau) ci dwaj ostatni staruszko­ wie jeszcze względnie najlepsi. - Rozpacz i niecierpliwość. Ale przemagam się i przepiłowuję. Po lunchu - koło l=ej wszyscy wracają - Yosala Gawa i Toyodala. Spisuję megwę nienajgorzej i zaczynam tłomaczyć. O 5=tej zmęczenie. Ro­ bię trochę lingwistyki. Zbiera mnie gwałtowna tęsknota za E.R.M. - Ostatni dzień 1917. Morze lekko wzruszone, taje­ mniczy [?] światło i cień mieszają się w nieustannym biegu, znikają i przychodzą. Nad tern niebo [?] pogodne; na hory­ zoncie między pasiastymi chmurami złoty blask zachodu; na tern wsunięty między morzem i niebem, aż do połowy [?] czarny pas mangrowów. Z początku myślę o Baldwinie 46 1 przygotowuję retaliację [zemstę] ([?] zbiory i wypomnę mu objetnicę niedotrzymaną). Potem [?] i myślę o E.R.M. „Co ona robi?" - a jeżeli - jej nie ma? Straszne uczucie. Myślę o niej i o C.E.M. O wojnie. - Także mam myśli konstrukcyj­ ne, gramatyczne. Wracam, Navavile daje mi megwę (b. by­ czo). Piszę list do E.R.M. Intenzywność myśli i messages [wiadomości] niknie w świetle białego papieru. Laguna spo­ kojna jak zwierciadło, zalana światłem wschodzącego księ­ życa. Palmy schylone nad wodą. - Czuję się znowuż dobrze fizycznie i tropiki mi wcale nie dokuczają. Tęsknię za E.R.M. raczej niż za cywilizacją. 1.1.18. Budzę się o 7=ej. Powietrze czyste z lekkim zabarwie­ niem, które nadaje ciepły różowawy ton [?]. Mangrowy wy­ raźne z puszystymi pękami zieleni i płaciastymi cieniami. Budzą mnie krzyki nativow, którzy idą na [?] do Oiabia [Metodystyczna misja koło Losuya]. Wstaję, myślę o Nowym Roku - pewne ściśnienie serca, cyfra 17 symbol obrazy ży­ cia, symbol sztywnego wcinania nieubłaganego następstwa liczb w treść życia. Myślę o E.R.M. Piszę dziennik. Mam istotne myśli o pisaniu dziennika i pogłębianiu życia. Idę srać nad morze między mangrowy. - Myśli o historycznej warto­ ści dziennika (vide verso). Skupiam się, w ogóle czuję się by­ czo. - Zabieram się do lingwistyki z niezłem powodzeniem. Potem Balomy. Zmęczony, o £ do l=szej ' godziny lekkiej drzemki. Potem superintenduję [nadzoruję] smażenie kotletu (damned hard [cholernie twardy]), potem przychodzę i pod [?] znowuż kajaku i rozmowa o Balomach. O 5=ej bum off [wstaję], golę się, zbieram rzeczy i wiosłuję do Billa. Gwia­ zdy się jarzą (z początku zachód płonie) - wiosłuję intenzyw­ nie i myślę o lingwistyce. Także o gwiazdach i gwiazdom mówię o E.R.M. - Billi, herbata. Opowiadam mi o Oiabii, Brudo z żoną i dziećmi, Thursday Islanders, którzy tańczą potem. - Mówi mi jak Geo Auerbach chce podkupić Harrisona i wziąść jego trading site [teren handlowy] w Vakucie. Mówi o .jumping a claim on the gold fields" [przywłaszczyć sobie prawo do czyjejś działki złotonośnej] & „tin-drumming" - Potem ja pompuję go co do materjału etnograficzne­ go: o miesiączce, o poczęciu, o porodzie. Potem siedzimy chwilę w pokoju, i idę spać o 12=tej. Mick kaszle potwornie, potem dziecko buczy. - Noc podła. 2.1.18. Pomimo to czuję się nieźle. Wyłażę o 7=ej z pod tajnamu [moskitiery]; typowy Stimmung domku Billa. Idę do smali house'u. Piję morning tea [poranną herbatę] na stole, na którym dzieci Billa zrobili potworny mess [bałagan]. Potem zabieram się do fotografji. Faceci z Omarakany. Ja i Bill idziemy na Wasi do Teyawy. Wracamy, lunch; potem znowuż zdejmuję 6 film. Pomimo upału (świat jarzy się zielenią i błę­ kitem w słońcu) jestem całkiem energiczny i po powrocie (gdybym miał czas) zabrałbym się do języka, chwytam się energicznie, jakkolwiek z niezbyt dobrym rezultatem (!) oko­ ło moich fotografii. Po kolacyi zbieram muszelki (injekcja Streptokoków); jem zbyt dużo pomimo to wiosłuję całą dro­ gę i przyjeżdżam tu w godzinę i * . Herbata z kroplą brandy, rozmowa z kilku dzikusami - koło ll=tej. Myślą do E.R.M. się przenoszę. Obserwacje wewnętrzne: konstatuję raz jeszcze moją materialistyczną zmysłowość: chuć, z jaką odnoszę się do owej butelki ginger beer [napój imbirowy], która jest pozytywną pokusą; skrytna gorliwość z jaką przynoszę sobie butelkę brandy, a jak wyczekuję owych butelek z Samarai, ostatecz­ nie poddaję się pokusie tytoniu. W tern nie ma nic złego. Zmysłowe używanie świata jest tylko niższym stopniem arty­ stycznego używania. Chodzi o to tylko, ażeby jasno sobie z tego zdać sprawę i żeby to nie właziło w rzeczy istotne. (Przypomnij jak sobie lubiłeś dogadzać u Khunerów). Z dru­ giej strony, jestem w stanie żyć prawie że ascetycznie. Naj­ ważniejszą rzeczą jest, ażeby to does not matter [było bez znaczenia]. 3.1.18. Rano ten sam Stimmung na lagunie. Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki. Laguna gładka, na tyle tylko zmarszczona, że odbite chmury mienią się i żyją. - Pod moskiterą zazwyczaj skupiam się i gotuję do pracy, [?] moją robotę, staram się pogłębić dziennik. Robię to prawie że codzień. Ale, jak dotąd dziennik nie jest jeszcze zbyt pogłębiony! - O 7=ej wyłażę z pod moskitiery. Dzien­ nik, śniadanie, przeglądam papiery. T L . [Tomwaya Lakwabula] koło mojego tentu. O 10=tej biorę się do pracy (Balo­ my, reinkarnacja, koncepcja). Około 12=30 b. zmęczony, kła­ dę się, drzemka. O 1=30 wstaję, superintenduję bulukwę, która jest b. smaczna, jem takową. O 3=ciej zabieram się do roboty (ale jestem zmęczony i ociężały). O 4=tej [?] preliminarja kuli i próbki (echantilions [próbki]) Mwasili. O 5=tej b. zmęczony (dno świadomości, fluid duchowy dried up [wy­ sechł]), kładę się, Tiresias Swinburne'a. Piszę do E.R.M. - O 6=tej jadę dinghą. Rozbieram do paska rupturycznego. Fragment kojarzeń: myślę o małżeństwie z E.R.M. B[aldwin] Sp[encer] [?] dla niej - czy zerwie z nią? Lady Sp. jaką przyj47 115 �mie postawę? Oburzenie na myśl o jej ,,anty-Aust[riacko]Polskiej" attitudzie [postawie] - Wyobrażam sobie mój dys­ kurs, wykazujący podłość tego. I screw myself up to a pitch of indignation [zbieram się na odwagę wyrażenia oburzenia]. - Potem uświadamiam sobie, że ona dba tylko o public opi­ nion [opinię publiczną]. „Wahn, alles Wahn" [złudzenie, wszystko złudzenie]. Myślę o R. Wagner[?] czy on teraz był­ by gwałtownym anglofobem? - Przychodzi mi do ucha melodja taneczna rosyjska: wizja Julitki i Olgi w E. Malvern Stu­ dio. Tęsknię za tem co było. Myślę o Ivanowych. - Potem gwiazdy wychodzą. Orjentuję się w konstelacjach. Przez chwilę problem: jak dalece ja żyję w „mroku gwiazd" - jak Tirezjas Swinburne'a? E.R.M. jest wciąż ze mną. Myślę dłu­ go o planowanej wycieczce łódką. - Postanawiam nabić ka­ merę: zrobić fotografje i układam które zrobić. [ I zapominam zabrać kamerę!} - Wieczorem od 8=ej piję herbatę. Potem kajakuję i gadam różności. Od 10=30 - 11 piszę do E.R.M. Potem myślę o niej pod moskitierą: czy będę jeszcze w Ca­ irns szedł na paradzie? Czy zobaczę jeszcze E.R.M. - Death, the blear-eyed visitor, I am ready to meet [śmierć, gość o za­ mglonych oczach, którego jestem gotów spotkać]. - Aha, na dindze silne poczucie pragnienia, że chciałbym mieć rodzinę, ożenić się z E.R.M., osiąść. 4.1.18. Budzę się jak zwykle i wyłażę o 7=ej z pod tajnamu. Znowuż gładka woda, chmurki - cienkie fioletowawe kumulusy na niebosklepie i białe [?] na nieboskłonie. Silny powiew Rualiminy, deszcz - morze szklisto zielone, trochę brudnawe. Potem mangrowy świeżą matową zieleń poprzez rzednący deszcz, tęcza i znów słońce i pogoda i białe chmurki na nie­ 116 bie i na wodzie. - Muszę napowrót podjąć dziennik etnogra­ ficzny. - Zabieram się do roboty o 9=tej ale b. prędko zmę­ czenie. Pracuję z marnymi informatorami i overhaulujac mo­ je informacje z pomocą paru drjani. Bobau niezły informant, after all [mimo wszystko]. O ll=tej przestaję wyczerpany i piszę list do E.R.M. (paskudny deszcz, składam papiery) ja­ dę łódką - ale bez energji i bez „punchu" [krzepy]. - Wra­ cam. Jem taro. Koło 3=ciej znów do roboty. Tababayila b. marny jako habitan[t] informant [miejscowy informator]. Potem piszę znowuż do E.R.M., łódka. Marne, powierzchow­ ne kojarzenia: myślę o Józku Kościelskim i jak bym go opi­ sał: syn członka Herrenhausu [pruskiej Izby Panów] i przyja­ ciela Kaisera; wnuk Blocha - pamiętam rozmowę z nim w Berlinie (poznałem tych facetów: Morsztyn, Kościelski przez Jana Włodka). Potem myślę o Weyssenhofce i o tem czy imponowałbym jej teraz. Myślę o imaginarnym spotka­ niu z Polkami i Polakami. Małżeństwo z E.R.M. odsunęłoby mnie od Polskości. To mnie peszy być może więcej niż cokol­ wiek innego w myśli o małżeństwie z nią. - A ją? Potem pa­ trzę na morze i niebo i tęsknotą wracam do E.R.M. Żal na myśl, że jej może nigdy nie zobaczę. Wracam. Kolacja, czy­ tam T[ess] o[f the] d'U[rbervilles], w której zaczynam coś znajdować. Motyw fałszywego płciowego przywłaszczenia b. silny, ale treatment [sposób potraktowania]? - Krótka rozmo­ wa z nativami bez wielkiego rezultatu. - Pod tajnamem my­ ślę o E.R.M. Pożądam ją b. głęboko i intenzywnie. Myśli nie zbaczają w żaden impas lubieżności. - Przed wyjazdem sma­ ruję ręce wazeliną. Ta nikczemna asocjacja budzi we mnie tę­ sknotę zmysłową, głęboką, sentymentalną - Myślę o powro­ cie: zielony żar naszego spojrzenia. Bezwzględna wartość jej ciała. 48 49 50 51 52 �5.1.18. Dzień wilgotny, deszczowy i gromowy. Rano niebo i lagu­ na bleu electrique [niebieskie elektrycznie]. O 10=tej biorę się do roboty. Tokajbalisa kończy swoje liliu; I slacken [zwal­ niam] kolo 10=tej; jem betel nut, potem jadę dinghą koło £ do l=szej (czuję konieczność exercise). Po lunchu zabieram się prędko do roboty z Yosala Gawa i 2 godziny tłomaczenia je­ go megwy, „do for me" [zrób dla mnie]. Około 4 " zbieram się i idę do water hole [dołu na wodę], szybko, biegnę przez 4 minuty atletycznie. O 6=tej wracam i jadę aż ku Buoimapou, wracam. Po kolacyi, Navavile mówi o Kum', spisuję tra­ dycje, tak jak ja słyszę od niego. Piszę parę słów do E.R.M. Pod moskitierą zasypiam prędko. Głębszy nurt życia. Rano zabieram się do pracy, a także obrabiam dziennik etc. bez potrzeby specjalnego montowania się. Idzie mi to do pewnego stopnia, as a matter of course [zu­ pełnie naturalnie]. Praca sama nie idzie mi świetnie. Być mo­ że fizycznie nie jestem A = l (miałem pewną depresję we Czwartek). Najważniejszą rzeczą byłoby wyeliminować ele­ ments of worry out of my work [elementy niepokoju z mojej pracy]. Mieć poczucie of the ultimate mastery of things [cał­ kowitej biegłości]. Przy spisywaniu informacyi mam: 1° pe­ dantyczne poczucie, żeby odrobić a certain measure [pewną miarę], (3 page [strony], 2 hours [godziny], fill out a blank space in Chap.X or Y [uzupełnić puste miejsce w rozdz. X czy Y]), 2° Zbyt duża chęć przeskoczenia, tam gdzie możnaby podleść. Pod koniec pracy wyłażą tęsknoty i wizje: wczoraj nagle zobaczyłem Zach. koniec Albert Street, tam gdzie przechodzę szeroki bulwar ażeby zejść do Lonsdale St[reet]. Tęsknota za E.R.M. follows [następuje]. - Na spacerze do Sopi, czuję po­ trzebę ucieknięcia od niggers, ale o czem myślę nie pamię­ tam. - Na łódce: poczucie Joan Weigall; tęsknota za „ubrany­ mi" wytwornymi kobietami. E.R.M. chwilowo zaćmiona. Przez chwilę myślę z szaloną tęsknotą za powrotem South [na południe]. Jak bym się czuł, gdyby z jakiegokolwiek po­ wodu E.R.M. nie wyczekiwała na mnie tam? Po prostu nie mogę o tym myśleć. Mieszanina kojarzeń: przyszłość z E.R.M. - w Melb[ourne] w Polsce? Myślę o Mollie i że mógłbym napisać do niej list Nowo Roczny! Niewątpliwie ona będzie miała jeszcze do czynienia ze mną. Charaktery­ styczne, że ja więcej myślę o ludziach wrogich niż o przyja­ ciołach. I takich których by trzeba przekonywać, gwałtem ujarzmiać (Joan, Lady Sp., Baldy, Molly), nie o Khunerach, Mim, Peckach, Stirlingach. Dziś rano (6.1.18) myślę, że pisanie dziennika i tendencja kontrolowania życia i myśli w każdej chwili, umieć dążyć do normalizowania życia, do integrowania myśli, do unikania siekania tematów. - Takie refleksje stałe, jak np. ta o wrogach etc. - Powrót z Boymapou, cudne [?], ryby iluminowane. Pa­ trzę na Venus i myślę o E.R.M. i o pracy; układam i planuję atak na dokumenty etc. Transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. ' Dingi lub dinghy - mała jednomasztowa łódź żaglowa. Bwayma - trobriandzki spichrz czasami dodatkowo wyposażony w platformę i miejsce do siedzenia. „Każdy, kto odwiedzi Wyspy Trobrianda, będzie pod wrażeniem znaczącego miejsca, jakie zajmuje bwa­ yma: budynek wyższy i bardziej okazały niż dom mieszkalny, bogaciej ozdobiony, staranniej naprawiany, otoczony większą liczbą tabu i reguł postępowania", B. Malinowski, Ogrody koralowe i ich magia, w: Dzieła, t. 4, cz. 2, s. 335. 2 4 s Baku - duża, otwarta przestrzeń w s'rodku trobriandzkich wiosek, otoczona pierścieniem chat poprzedzonych spichrzami; na baku stały do­ my wodza, a reszta służyła za miejsce do tańców, a dawniej także jako cmentarz. Pwata'i - duży zbiornik na żywność w kształcie pryzmy, służący do przechowywania mniejszych kuvi (dużego yamu), orzeszków betelowych i trzciny cukrowej. Ta dziwna pisownia słowa drań jest spowodowana prawdopodobnie tym, że jest to słowo w polszczyźnie w tym znaczeniu stosunkowo nowe. U Lindego nie ma go jeszcze wcale. Zaś w słowniku J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1898) znajdujemy nastę­ pujące jego znaczenia: „Drań [Drańć, Drańcie, Drańdź, Dreń, Draństwo, Dreństwo], 1. (o rzeczach) lichota, gałgaristwo, plugastwo, zły towar, sta­ ry sprzęt, grat, łach, gałgan. 2. (o ludziach) gałgan, nicpoń, rozpustnik, leniuch, próżniak, hultaj, podlec, nikczemnik, dureń, głupiec, ukr. dran, brs. dreń, ros. drjań" Malinowski używa zatem słowa „drań" w wersji ro­ syjskiej. Niewykluczone, że to właśnie z tego języka weszło ono do pol­ szczyzny. 6 7 8 Inicjały Niny Stirling, córki Sir Edwarda Stirlinga, profesora uni­ wersytetu w Adelajdzie, który pomógł Malinowskiemu w wydaniu jego pierwszej monografii nowogwinejskiej The Natives of Mailu. Podczas kilkutygodniowego pobytu w Adelajdzie Malinowski zakochał się w pięknej córce profesora Stirlinga i się jej oświadczył. Mimo swego związku z Elsie Masson nie zerwał zaręczyn z Niną Stirling, z czego wy­ nikł poważny skandal. Patrz H. Wayne-Malinowska, Wpływ kobiet na ży­ cie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 236-7. Patrz przypisy w poprzednim odcinku. J.w. J.w. Bulukwa Miki - europejski gatunek świni, znany jako świnia Mic­ ka, rozpowszechniona na Wyspach Trobrianda przez Micka George'a, greckiego kupca. Świnie te mają wielką wartość, można było za nie do­ stać od 5 do 10 lokalnych świń. Tauwa'u - złe, antropomorficzne stworzenia przybywające z wysp południowych i wywołujące choroby. Kala koulo kwaiwa'u - żałoba praktykowana przez rodzinę osiero­ conego (np. brata wdowy, w czasie okresu żałoby brat nie wymienia imienia zmarłego ani wdowy po nim). Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Inicjały Namwana Guya'u - najstarszego syna To'uluwy, jego ulu­ bieńca i wiodącej postaci w Omarakanie. Mimo że został wygnany do in­ nej wsi, często odwiedzał ojca. Kalumwaywo jest wspomniany w Ogrodach koralowych jako sil­ ny i wydajny ogrodnik. Podczas swego poprzedniego pobytu na Trobriandach Malinowski namówił To'uluwe, aby go zabrał na wyprawę kula na wyspę Kitava. W połowie drogi wiatr się zmienił i czółna musiały zawrócić. Malinow­ ski miał wrażenie, że To'uluwa jego winił o sprowadzenie pecha. Dipapa i Kenoria - syn i córka To'uluwy. Tomwaya Lakwabulo - jasnowidz, jeden z głównych informato­ rów Malinowskiego (patrz Życie seksualne dzikich). Robert Louis Stevenson (1850-1894), szkocko-angielski pisarz, który osiedlił się na Samoa i występował w obronie miejscowej ludno­ ści. Autor m.in. następujących książek: Wyspa skarbów, Porwany za miodu, Dziwna historia dra Jekyila i Mra Hyde'a, a także In the South Seas. 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 2 0 2 1 117 �2 2 Lagim - dwie ozdobne poprzeczne deski ograniczające zbiornik z wodą na czółnie z obu końców. Tuma - wyspa położona na północny zachód od Boyowy, była tak­ że miejscem przebywania dusz zmarłych. Navavile - ważny informator Malinowskiego ze wsi Oburaku. Termin „nigger", którego obraźliwą konotację dobrze chyba odda­ je polski „czarnuch", był słowem powszechnie używanym przez Brytyj­ czyków w koloniach. Malinowski zaczął go stosować dopiero po dłuż­ szym przebywaniu na Nowej Gwinei. W jego dzienniku występuje w spolszczonej wersji nawiązującej do słowa „negr", które miało bar­ dziej neutralne zabarwienie emocjonalne. Malinowski używa jednak te­ go słowa raczej w znaczeniu angielskim, gdy chce podkreślić swą nie­ chęć czy irytację w stosunku do tubylców. Wokół tej kwestii narosło wie­ le nieporozumień, a prekursorzy idei politycznej poprawności robili Ma­ linowskiemu z tego powodu zarzuty i obwiniali go o niechętną wobec krajowców postawę. Cóż, nieczęsto pałał do nich sympatią, ale podobnie często nie pałał sympatią do otaczających go białych. Robienie mu za­ rzutów, że używał słowa powszechnie wtedy stosowanego, jest nieporo­ zumieniem, szczególnie w ustach osób nawykłych do idei kulturowego relatywizmu. A że miał czasami dość przedmiotu swych badań? - to uczucie nieobce jest każdemu badaczowi terenowemu. Jedyną w tym za­ kresie „winą" Malinowskiego jest, że nie był hipokrytą i o tym pisał. 2 3 2 4 2 5 2 6 Raybwag - rafa koralowa pokryta małymi skrawkami urodzajnej ziemi, porośniętej dżunglą. Mim Weigall, przyjaciółka Elsie Masson. Jan Stanisław Kubary (1846-1896), polski podróżnik i etnograf, autor min. Beitrage zur Kenntnis des Karolinen Archipels, 1895 Nikołaj N. Mikłucho-Makłaj (1846-1888) rosyjski podróżnik i et­ nograf, który w latach 1870-86 odbył liczne podróże po Oceanii, Filipi­ nach, Indonezji, Półwyspie Malajskim, Australii. Autor Podróży, 1940-44 R.R. Marret (1866-1943), antropolog brytyjski. W.H.R. Rivers, brytyjski antropolog i fizjolog, założyciel szkoły psychologii eksperymentalnej w Cambridge. Przeprowadzał swe testy psychologiczne na Melanezyjczykach, rozwinął metody zapisu danych dotyczących pokrewieństwa, które stały się najważniejszymi technikami zbierania materiału w czasie badań terenowych. Jego prace miały duży wpływ na badaczy, włączając w to Malinowskiego. Autor History of Melanesian Society, 1914 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Wasi - wymiana jarzyn na ryby między wsiami wewnątrz lądu i ty­ mi na wybrzeżu. Morovato - godny zaufania informator, cytowany w Życiu seksu­ alnym dzikich. Niyova - krajowiec z Oburaku, którego Malinowski uważał za do­ brego informatora. Patrz przypisy w odcinku w numerze 242-3 Kwilą - kamienny punkt orientacyjny, związany z legendą opowia­ daną przez Inuvayla'u w Życiu seksualnym dzikich. Kalomel - chlorek rtęci, był używany raczej zewnętrznie jako śro­ dek przeciwbakteryjny, doustnie bardzo rzadko jako środek pobudzający wydzielanie wszystkich gruczołów. Są to prawdopodobnie inicjały byłego narzeczonego Elsie - Charlesa Mattersa, który w lipcu 1915 roku poległ pod Gallipoli. Patrz przypisy do poprzedniego odcinka. Pastor M.K. Gilmour z Metodystycznej Misji w Oiabia. W Argo­ nautach Zachodniego Pacyfiku pisze o nim Malinowski, że wiedział wszystko o „kuli". 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 4 1 Ta'ukuripokapoka - istota mitologiczna, wcielenie zła. Mówi się, że wiedźmy spotykają się z nim w nocy na tańce i orgie. Bwaybwaya - orzech kokosowy w takim stadium wzrostu, kiedy jego wnętrze wypełnione jest słodką galaretką. Patrz przypis w poprzednim odcinku. Toyodala - ważny informator z Oburaku, patrz Życie seksualne dzikich. Kudayuri - wieś na wyspie Kitava. Mit o latającym czółnie z Kudayuri jest przytoczony w Argonautach Zachodniego Pacyfiku. Sir Walter Baldwin Spencer, znany etnolog brytyjski, który razem z F.J. Gillenem opublikował kilka ważnych monografii dotyczących abo­ rygenów australijskich. Bardzo zachęcał Malinowskiego do badań tere­ nowych w początkowym okresie. 4 2 4 3 4 4 4 5 4 6 4 7 Mwasila - magia wykonywana po dotarciu do celu kula, aby na­ kłonić gospodarzy do hojności. Chodzi o Władysława Kościelskiego (1886-1933), syna Józefa (patrz niżej), poetę, wydawcę i mecenasa sztuki. W roku 1911 założył wraz z L.H. Morstinem w Paryżu pismo „Museion" mające informować 0 życiu artystycznym Francji i nawiązywać do tradycji klasycznych. Wtedy zapewne poznał go Malinowski. W odrodzonej Polsce zajmował się głównie działalnością wydawniczą. Popełnił samobójstwo wyskaku­ jąc z okna poznańskiego hotelu Bazar, gdy jego sytuacja finansowa była krytyczna. Pozostały majątek wyciągnęła z długów wdowa po nim - Mo­ nika z Krystyńskich, dawna aktorka i piosenkarka. Ustanowiła ona później w Szwajcarii Fundację Kościelskich, która od 1961 roku przy­ znaje doroczne nagrody młodym polskim twórcom kultury zamieszka­ łym w kraju i na emigracji. 4 8 4 9 Mowa o Józefie Kościelskim (1845-1911), ziemianinie, polityku, poecie i dramaturgu. Postaci dość wpływowej choć kontrowersyjnej, zwolenniku lojalizmu wobec Prus. Jan Gotlib Bloch (1836-1902), znany finansista, przemysłowiec 1 ekonomista, współdziałał przy budowie kolei Warszawsko-Petersburskiej, założeniu Banku Handlowego w Warszawie i wielu innych inicja­ tywach. Ludwik Hieronim Morstin (1886-1966), dramaturg, poeta, powieściopisarz, eseista i tłumacz. Uczęszczał do tego samego co Malinowski gimnazjum, ale chyba się wtedy nie znali. Studiował na niemieckich uni­ wersytetach. W Paryżu założył z Kościelskim pismo „Museion". W cza­ sie I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich. Służbę wojskowo-dyplomatyczną zakończył w randze majora w 1924 roku. Później ob­ jął rodzinny dwór Pławowice, gdzie stworzył swoisty „salon literacko-artystyczny". Przedstawiciel tendencji klasycystycznej w schyłkowym okresie Młodej Polski. Pisał sztuki i powieści o tematyce antycznej (Obrona Ksantypy, Penelopa), historycznej (Polacy nie gęsi - o Reju, Klos panny - o Koperniku) i współczesnej (Przygoda florencka) oraz po­ ezje, szkice literackie i eseje. 5 0 51 5 2 Może chodzić na przykład o siostrę Jana Weyssenhoffa lub jego matkę, pochodzącą z Blochów. Jan (1889-1972) ukończył gimnazjum w Krakowie i Uniwersytet Jagielloński, gdzie studiował nauki ścisłe i mógł znać Malinowskiego. Później profesor fizyki teoretycznej Uni­ wersytetu Wileńskiego, UJ, członek PAU. 3 8 3 9 4 0 118 Za konsultację językową dziękuję Anniemarii Orla-Bukowskiej, Pio­ trowi Olszówce. Przemysławowi Piekarskiemu i Krzysztofowi Kowal­ skiemu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204a2fff65ba30b4a769275dd2afd271.jpg 822283451bc31635df17c121d243f100 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54d5c3be7392b37c310ea07c8cf599e3.jpg 25a5ad8c71cc16d8b0dd2b277fdcd6ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziewczęta w strojach podhalańskich niosące feretrony / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ludźmierz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; obrzędy religijne ; społeczność lokalna ; strój regionalny ; Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają dziewczęta w strojach podhalańskich niosące feretrony podczas procesji z okazji odpustu w Sanktuarium Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Ludźmierzu ( 15 sierpnia) (1,2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.4_01 PAE_FNK_24.37.XVI_D.1.2.5_01 Ludźmierz obrzędy religijne odpust okolice Nowego Targu Podhale religijność ludowa społeczność lokalna strój podhalański strój regionalny święto Święto Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87761b2546c61f6be0a7238a3a6bb0d3.jpg 4d998372c7bff57ed9612a7a8c9225b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dziewczyna siedząca w łodzi płaskodennej na brzegu Sanu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyszatyce (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dziewczynę siedzącą w łodzi płaskodennej przy brzegu, obok zacumowana jest druga łódź Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.35.XIV_F.4.7.5_01 łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny Wyszatyce https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/308bbe34d464eab81c1df1ed19dff43d.pdf 95008a505d7cd766aa2190c5ce75aa11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6084 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Sudan - Dżuba ( miasto) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5673 Title A name given to the resource Dżuba - miasto pogranicza afrykańskiego /ETNOGRAFIA POLSKA 2010 t.54 z.1-2 Description An account of the resource Etnografia Polska 2010 t.54 s.45-63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurcz, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIV, 2010, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 MACIEJ KURCZ Instytut Etnologii i Antropologii Uniwersytetu Śląskiego, Cieszyn DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO. ANALIZA RÓŻNYCH ASPEKTÓW DOŚWIADCZENIA POGRANICZNOŚCI Wyodrębnianie się pograniczy (czyli stref przejściowych pomiędzy dwoma lub więcej bytami politycznymi) we współczesnej Afryce ma wpływ na procesy urbanizacyjne na kontynencie. Postępująca westernizacja czy „transgraniczna przedsiębiorczość” przyczyniają się bowiem do żywiołowego rozwoju ośrodków miejskich na pograniczach. To swego rodzaju „targi kontaktów” – przygraniczne centra wymiany komplementarnych dóbr pochodzących z sąsiednich, odmiennych kulturowo czy geograficznie regionów (więcej: Vorbrich 1996, s. 211). Na obszarach pogranicznych tworzą się także zalążki urbanizmu. Na skutek gwałtownych przeobrażeń kulturowych, miejscowa ludność nabiera cech typowych dla środowiska miejskiego (na przykład w kwestii pracy czy wypoczynku). Z naturalnych względów ma to ogromny wpływ na urbanizację pograniczy afrykańskich – koncentrowanie się życia tych obszarów w ośrodkach miejskich i prężnego ich rozwoju. Pograniczność posiada nie tylko wymiar dosłowny, przestrzenny, ale może być rozumiana metaforycznie – jako poczucie liminalności, progowości, niejednorodności istnienia. Tym samym można traktować ją na wzór środkowej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). Oba wymiary: geograficzny oraz symboliczny, w równym stopniu odpowiadają ze specyficzną kulturę utrzymującą się na tych obszarach. Dżuba usytuowana jest na pograniczu z Ugandą, Kenią, Kongiem (DRK) i Republiką Środkowoafrykańską. Skutki jej „pograniczności” widoczne są gołym okiem na różnych poziomach funkcjonowania miasta, zarówno w kwestiach ekonomicznych, identyfikacyjnych czy kulturowych. Fenomen ten ma olbrzymie znaczenia dla kondycji życiowej mieszkańca miasta – jego wysiłków, by skutecznie poruszać się w rzeczywistości intensywnie urbanizującej się Dżuby. Ze względu na współczesną sytuację w regionie (powstanie niepodległego Sudanu), miasto stanowi niezwykle interesujący obiekt badań w skali całego kontynentu. W artykule przedstawię różne przejawy pograniczności w tym mieście – nie tylko żywiołowo urbanizującego się ośrodka pogranicznego, ale także stolicy pół-niezależnego bytu państwowego: Sudanu Południowego. Omówię również specyfikę miejscowego urbanizmu, kształtowanego pod wpływem wielowymiarowej pograniczności. Artykuł ten jest efektem badań terenowych w Dżubie prowadzonych w latach 2007 i 2008 w ramach grantu MNiSW Dżuba – ośrodek kultur i konfliktów. �48 MACIEJ KURCZ POGRANICZE AFRYKAŃSKIE JAKO PRZEDMIOT BADAŃ We współczesnych studiach nad pograniczami Afryka jest obecna coraz częściej. Na temat pograniczy afrykańskich dysponujemy już niemałą literaturą (Wilson, Donnan 2007; Cohen 1997; Merkx 2000 i inni). Nie bez przyczyny – na kontynencie afrykańskim obserwujemy bowiem szczególny wzrost mobilności przestrzennej zamieszkujących go ludzi. Wpływają na to różnorakie czynniki, w szczególności jednak procesy globalizacji oraz konflikty zbrojne. W Afryce dokonuje się proces deterytorializacji, obejmujący: migracje, globalizację (transnarodowy przepływ dóbr oraz ludzi), subnacjonalizację oraz – procesy reterytorializacji, których wyrazem jest powstawanie mikro-regionów czy wyodrębnianie się pograniczy. W procesach tych biorą udział różnorodni „aktorzy”: miejscowi przedsiębiorcy, warlordowie, pracownicy pomocowi, międzynarodowe korporacje, elity polityczne i wielu innych. Efektem tych procesów jest tworzenie się nowego ładu przestrzennego kontynentu – a jednym z jego składników jest wyodrębnianie się pograniczy (Cohen 1997; Howard, Shain 2005). Podobnie jak w przypadku innych kontynentów, teoria pogranicza jest jednym ze sposobów przestrzennego ujęcia kultury afrykańskiej, który we współczesnej afrykanistyce należy do szczególnie chętnie podejmowanych. Mimo rosnącej popularności tej problematyki, „miastu pogranicza” (jako swoistej odmianie urbanizmu afrykańskiego) nie poświęcono, jak dotąd, wystarczającej uwagi. Zdecydowanie niesłusznie. Miasta te, szczególnie obecnie, rozwijają się wyjątkowo dynamicznie, stając się nowymi centrami kapitalizmu afrykańskiego, eksploatującymi transgraniczne kontakty, a których wpływy nierzadko promieniują na bardziej metropolitalne obszary. DŻUBA – MIASTO PRZYCIĄGAJĄCE MIGRANTÓW Jeszcze niedawno Dżuba była prowincjonalną afrykańską mieściną, zdewastowaną przez wieloletnią wojnę. Aktualnie – prawie z dnia na dzień – staje się wielkim miastem, stolicą autonomicznych prowincji południowych. W okresie dwóch wojen (1964–1972 oraz 1983–2005) Dżuba liczyła kilka tysięcy mieszkańców, a jej obszar ograniczał się do niewielkiego centrum, do dziś nazywanego Juba Town. W latach 1970. w krótkim okresie międzywojennym, podejmowano próby rozbudowy miasta, ale przerwał je wybuch w roku 1983 drugiej wojny domowej1. Przez ostatnie kilkadziesiąt lat Dżuba była dla ludności tubylczej symbolem nietolerancji i ksenofobii, miejscem kaźni wielu tysięcy osób, terenem zmilitaryzowanym, przypominająKonflikt zbrojny w Sudanie Południowym był jednym z najkrwawszych i najdłuższych konfliktów w pokolonialnej Afryce (działania zbrojne trwały tak naprawdę bez mała pięćdziesiąt lat). Tysiące ludzi straciło życie, setki tysięcy ratowało się ucieczką do sąsiednich krajów. Wielu deportowano do prowincji północnych i przydzielano muzułmańskim opiekunom, czyniąc z nich nierzadko niewolników. Bez­ pośrednią przyczyną konfliktu były autorytarne rządy muzułmańskiej większości; brutalna islamizacja i arabizacja obszarów zamieszkałych przez ludność afrykańską, w większości wyznającą różne odmiany chrystianizmu. 1 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 49 cym bardziej obóz wojskowy niż ośrodek miejski. Z miasta uczyniono fortecę wojsk rządowych, choć nie wybudowano fortyfikacji. Zostało natomiast otoczone osiedlami czarnoskórej ludności internowanej w mieście. W zamyśle Chartumu mieszkańcy tych osiedli stanowili zakładników – przysłowiowe „żywe tarcze”, osłaniające miasto przed atakami partyzantów. Porozumienia pokojowe ze stycznia 2005 roku między rządem w Chartumie i Ludowym Ruchem Wyzwolenia Sudanu (Sudan People’s Liberation Movement – SPLM)2 stworzyły możliwości odbudowy Sudanu Południowego i powrotu do tego kraju milionów uchodźców3. W procesach zapoczątkowanych tymi porozumieniami ważną rolę odgrywa Dżuba. Obecnie jest to największe – po Chartumie – centrum polityczno-administracyjne Sudanu. Powstaje tam ogromna struktura administracyjna o charakterze tak centralnym, jak i lokalnym (stanowym)4. Miasto to odgrywa także pierwszorzędną rolę gospodarczą na Południu, stając się pewnego rodzaju katalizatorem boomu gospodarczego, finansowanego głównie dzięki środkom z handlu ropą naftową. Obecnie Dżubę zalewa istna powódź imigrantów, która rozpoczęła się w 2005 roku i w 2007 osiągnęła najwyższy poziom. Do miasta wędruje ludność wiejska, która szuka tam lepszych warunków do życia. Imigrantami są zarówno pracownicy tworzących się urzędów państwowych, jak i dorobkiewicze z sąsiednich krajów. Do miasta ciągnie przede wszystkim rzesza niegdysiejszych uchodźców. Jak na razie, na Południe powróciło dwa miliony wygnańców (The long road home 2008, s. 5). Duża ich część skierowała się do Dżuby – najprężniej rozwijającego się ośrodka Południa. W ostatnich kilku latach liczba mieszkańców tego miasta zwiększyła się kilkakrotnie i sięga kilkuset tysięcy. I będzie wzrastać. Na powrót czekają bowiem jeszcze dziesiątki, jeśli nie setki tysięcy ludzi. DŻUBA I POGRANICZE POŁUDNIOWOSUDAŃSKIE Obszarem o bez wątpienia bardzo starych tradycjach pogranicza jest południowo­ sudańska Ekwatoria – najbardziej na południe wysunięty kraniec Sudanu. Od niepamiętnych czasów dla ludności z Północy (białej, zorientowanej na kulturę Bliskiego Wschodu), był to obszar o wyraźnych cechach pogranicza. Z jednej strony, wyznaczał ogólnie granice z Czarną Afryką, z drugiej: krańcowo peryferyjny, nie­do­ stępny, nieznany, złowrogi, ukształtowany przez czynniki geograficzne – nieprzebrane 2 To polityczne ramię Ludowej Armii Wyzwolenia Sudanu (SPLA) – organizacji militarnej, która wiodła prym w ruchu oporu przeciwko władzom w Chartumie. 3 W wyniku porozumienia z 2005 roku (tzw. Comprehensive Peace Agreement) prowincje południowe otrzymały szeroką autonomię, a w plebiscycie w roku 2011 mieszkańcy tych obszarów opowiedzieli się za niepodległością. Ważnym punktem tego kompromisu jest podział dochodów ze sprzedaży ropy naftowej wydobywanej ze złóż w Sudanie Południowym, (co zapewnia władzom autonomicznych obszarów znaczne środki finansowe). 4 Dość wspomnieć, iż na mocy porozumień pokojowych w Dżubie powstają odpowiedniki większości instytucji centralnych z Chartumu (24 ministerstwa!). �50 MACIEJ KURCZ bagniste rozlewiska rzeczne – tzw. Sudd („przegroda”, „zapora”). Ekwatoria miała więc utrudnione kontakty z Północą, także pod względem kulturowym. W czasach kolonialnych doszły do tego zaniedbania w infrastrukturze regionu. Również i dziś jej stan pozostawia wiele do życzenia. Drogi na Północ są niebezpieczne i tylko okresowo przejezdne. Transport rzeczny – tradycyjnie najpewniejszy – po wojnie nie został, jak na razie, w pełni reaktywowany. Właściwie jedynym regularnym środkiem komunikacji z wnętrzem Sudanu jest samolot. Na ten jednak pozwolić sobie mogą tylko nieliczni. Zresztą nawet i ten środek transportu, jak się miałem okazję przekonać, zawodzi w porze deszczowej. Do dziś więc niedorozwój komunikacyjny regionu wpływa na kontakty między obydwiema częściami kraju, skazując Południe na łączność z zagranicą, a w rezultacie na autonomizację polityczną i ekonomiczną. Podczas gdy od Północy region ten jest przez większą część roku niedostępny, od Południa otwiera się naturalnie (poprzez rozległe, płaskie połacie sawanny między jeziorem Wiktorii a basenem Konga) na interior afrykański. Dokładniej tworzy geograficzny trójkąt w granicach dzisiejszego Sudanu Południowego, Konga (DRK), Ugandy i Kenii. Tak kiedyś, jak i dziś, zamieszkują go zróżnicowane kulturowo społeczności. Dodatkowo – znów ze względów geograficznych (braku naturalnych barier), nader często był terenem migracji, przebiegających zazwyczaj z Północy na Południe. Jego struktura etniczna należała do szczególnie dynamicznych; krzyżowały się tu bowiem nieustannie elementy różnorodnych kultur. W okresie kolonialnym pogranicze to uległo polityzacji. Granice, arbitralnie ustalone na początku XX wieku przez władze Brytyjskiego Protektoratu Ugandy oraz Anglo-Egipskiego Sudanu, sztucznie podzieliły miejscowe społeczności, jak Aczoli czy Madi (Merkx 2000, s. 8, za: Collins 1962). Etniczne i handlowe więzi między nimi jednak nie zanikły, lecz rozwijały się pod wpływem nowych czynników (np. restrykcyjnej polityki kolonialnej). W okresie postkolonialnym były to fale migracji zarówno generowane politycznymi i zbrojnymi zawieruchami, jak i koniunkturą ekonomiczną. Już w latach 1950. Sudańczycy masowo migrowali do pracy w ugandyjskim przemyśle bawełnianym. Doświadczenia te okazały się wkrótce bezcenne, gdy wyruszyli do tego kraju ponownie. Tym razem jednak jako uchodźcy (Merkx 2000, s. 10). Niedługo później ci sami uciekinierzy musieli sami udzielić gościny, bowiem na przełomie lat 1970. i 1980. Sudan stał się schronieniem dla Ugandyjczyków, uciekających z kraju na skutek niepokojów po upadku Idi Amina; „wojsko Amina” rekrutowało się głównie z takich grup etnicznych, jak: Alur, Lugbara, Kakua i Madi – po zmianie sytuacji politycznej w 1979 (upadku reżimu Idi Amina) salwowali się ucieczką do Sudanu Południowego (Merkx 2000, s. 11). W latach 1980. sytuacja znów się odwróciła. Sudańczycy masowo szukali schronienia w pobliskiej Ugandzie, na skutek wybuchu w 1983 kolejnej wojny domowej na południu Sudanu. Tradycyjnie pogranicza afrykańskie zajmowały społeczności wędrowne. W ostatnim pięćdziesięcioleciu dla pogranicza afrykańskiego charakterystyczni stali się różnego rodzaju uciekinierzy, przede wszystkim uchodźcy i wewnętrznie przesiedleni. Z powodów bezpieczeństwa, koszarowani są najczęściej w pobliżu granic państwowych. Zjawisko uchodźctwa nierozerwalnie związane jest dziś w Afryce z pojęciem �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 51 pogranicza. Obszar ten w ostatnich dekadach stawał się nader często areną konfliktów zbrojnych oraz kryzysów humanitarnych. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia na pograniczu południowosudańskim. Na skutek doświadczeń historycznych tożsamość mieszkańca tego obszaru pogranicza jest dynamiczna, zmienna – polega na identyfikowaniu się zarówno z losem uchodźcy, jak i udzielającego gościny. Na pograniczu południowosudańskim spotkać się można z tzw. tożsamością kontekstową – zwaną też wielokrotną lub sytuacyjną, polegającą na identyfikowaniu się z różnymi grupami (etnicznymi, narodowymi czy religijnymi) w zależności od sytuacji. Migracje ludności tego regionu przez formalnie istniejące granice przyczyniły się do ukształtowania heterogenicznej współczesnej kultury miejscowych społeczeństw i ich poczucia „wielopaństwowej” przynależności. Jedną z ich cech jest umiejętność życia na styku różnych bytów państwowych, wędrowania z kraju do kraju w zależności od koniunktury (Allen, Turton 1996, s. 5–9). Mieszkaniec pogranicza południowosudańskiego pod wieloma względami koresponduje z koncepcją Roberta Parka, „człowieka pogranicza” (Marginal Man) – jednostki głęboko zakorzenionej w kulturze dwóch różnych ludów. Nie czuje się do końca członkiem nowej społeczności. Nie może lub nie chce bowiem zerwać ze swoją pierwotną tożsamością. Przez to niejako żyje na marginesie dwóch kultur i dwóch społeczeństw (Park 1928, s. 892). „Migrant-uchodźca” z pogranicza Sudanu Południowego rzadko kiedy jednak pragnie zerwać ze swoją przeszłością. Przeciwnie, włączył ją do swojej nowej, synkretycznej tożsamości. Tą stara się wykorzystywać do budowania poczucia kolektywnej jedności lub też do poprawiania swojej pozycji materialnej. Nie jest do końca akceptowany w „społeczeństwie narodowym”. Doświadczenia, które posiada, czynią z niego osobę zaradną życiowo i kreatywną. Jego sytuacja nie wywołuje u niego zasadniczo poczucia osamotnienia czy wyobcowania. To zasadniczo odróżnia go od „człowieka pogra­ nicza” opisanego przez Parka. PROCESY URBANIZACYJNE A INFRASTRUKTURA MIEJSKA Gwałtowny rozrost urbanizacyjny Dżuby wywołuje wiele problemów. Miasto przeżywa głód mieszkaniowy. W zasadzie nie buduje się nowych domostw, ograniczając się do renowacji starych, które na razie najczęściej wciąż są w stanie ruiny. Szczęśliwcy na prominentnej państwowej posadzie mogą co prawda liczyć na lokum pracownicze, które wszakże nie są do pozazdroszczenia. Według moich obserwacji, w jednym pomieszczeniu mieszka średnio 5–6 osób. Czynsze biją rekordy, przeciętna wysokość wynosi około 200 dolarów miesięcznie, sięgając nawet 3000 dolarów za miesiąc5. W rezultacie znaczna liczba mieszkańców miasta rozlokowała się w turystycznych namiotach lub mieszka w tradycyjnej, okrągłej chacie z gliny i sitowia. Taka zabudowa stanowi dominujący akcent architektoniczny Dżuby. 5 Czynsze podbijają prominentni urzędnicy państwowi, którzy na utrzymanie w mieście (w tym najem reprezentacyjnego lokalu) pobierają specjalne subwencje. �52 MACIEJ KURCZ Kolejny, palący problem to brak bieżącej wody – paradoksalny ze względu na położenie miasta na brzegu Nilu. Woda dostępna jest tylko punktowo ze źródeł gruntowych, czerpana za pomocą ręcznych pomp, jest też rozwożona becz­ko­wozami tankowanymi wprost z rzeki. Ograniczony dostęp do wody stanowi poważne utrudnienie, zwłaszcza dla kobiet, które zwyczajowo są odpowiedzialne za zaopatrzenie zagrody w wodę. Często muszą one w tym celu pokonywać znaczne odległości. Deficyt wodny jest jedną z najczęstszych przyczyn sąsiedzkich kłótni, a nawet poważniejszych awantur. Sytuację pogarsza zagrożenie epidemiologiczne, które jest związane z dotychczas nierozwiązanym problemem odpadów. W mieście nie ma kanalizacji, zaś funk­ cjonujące niegdyś szamba uległy zaśmieceniu. Przydomowe ustępy mają charakter prowizoryczny lub de facto nie istnieją. Kto tylko może udaje się za potrzebą nad rzekę lub w pobliskie zarośla. Jeszcze gorzej jest ze zwykłymi odpadami. Wyrzucane są na ulicę, gdzie miejscami powstaje ubita warstwa śmieci. Problemem nie są odpady organiczne, ulegają bowiem szybkiemu rozkładowi lub są zjadane przez domowy inwentarz zwierzęcy. Prawdziwą zmorą są natomiast śmieci, które nie ulegają szybkiemu rozkładowi. Jedynym, zaobserwowanym przeze mnie, sposobem usuwania tych odpadów było regularnie wypalanie. O poranku i zachodzie słońca nad miastem unosi się cuchnący dym palonych tworzyw sztucznych. Wyłącznymi, jak na razie, systematycznymi czyścicielami miasta są „dzieci ulicy”, specjalizujących się w zbieraniu plastikowych butelek, które skupowane są przez sprzedawców napojów i benzyny. Wprawdzie zostały utworzone służby oczyszczania miasta, lecz ich działanie zauważalne jest tylko na terenie bazarów, gdzie nagromadzenie śmieci jest największe. Bazarowe odpady są wywożone za rogatki miasta i pozostawiane na sawannie. W czasie pory suchej w Dżubie niezwykle często wybuchają pożary. Stanowią one plagę zwłaszcza bazarów, gdzie nie ma tygodnia, żeby nie było przynajmniej jednego pożaru. Najczęściej przyczyną jest palenie śmieci, miejscowi uważają jednak, że jest to sprawka czarnoksięskich sztuczek zamawianych przez nieżyczliwych sąsiadów lub konkurencję. Pożary, a nadto ich konceptualizacja, może być sygnałem narastania animozji w dynamicznie heterogenizującym się społeczeństwie, zwłaszcza na linii Sudańczycy – obcokrajowcy. W mieście w zasadzie nie ma także elektryczności. W energię elektryczną zaopatrywane są wyłącznie ministerstwa, budynki publiczne oraz nieliczne domostwa położone w okolicy centrum. Brak prądu, w przeciwieństwie do wody, nie jest szczególnie uciążliwy dla mieszkańców, ponieważ przywykli sobie radzić bez elektryczności. Większość domów oraz lokali usługowych posiada generatory prądotwórcze. W oczach moich informatorów miasto należy do skrajnie nieprzyjemnych i nieestetycznych. W przypadku większości migrantów prezentuje się zdecydowanie gorzej od miejsca ich dotychczasowego pobytu – bez różnicy, czy był to Chartum czy obóz Kakuma w Kenii. Zabudowa miejska pozostaje w ruinie. Krajobraz zdominowały prowizoryczne konstrukcje z blachy i gliny. W mieście brak jest zasadniczo asfaltowych dróg. W rezultacie ciągle utrzymuje się tu chmura piasku i pyłu. Nie ma też zieleni. Ta �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 53 ogołocona została prawie całkowicie w czasie wojny. Zatem nie ma się co dziwić, że respondenci zgodnie twierdzili, iż brakuje w mieście fragmentów, które moglibyśmy nazwać ładnymi. Dla większości, jedynymi względnie przyjemnymi miejscami były hotele i restauracje. Fakt ten w zasadniczy sposób utrudniał aklimatyzację ludności migrującej do miasta. Jednocześnie współtworzył złowrogą aurę tego miejsca, która udzielała się tak naprawdę wszystkim kategoriom mieszkańców miasta. Krajobraz miejski ma ogromne znaczenie dla budowania specyfiki kulturowej Dżuby – intensyfikacji metaforycznego odczuwania pograniczności tego miejsca. GOSPODARKA POGRANICZNOŚCI W okresie postkolonialnym pogranicza afrykańskie to przede wszystkim „hand­ lowe i przelotowe korytarze” (Traffic and Passage Corridors). Pograniczność łączy się z przestrzenną mobilnością. Ta z kolei, w dzisiejszych czasach, okazuje się z reguły niezwykle dochodowa. Takie działania, jak szmugiel czy migracja zarobkowa, okazują się szczególnie opłacalne – są w stanie zrekompensować człowiekowi kryzysy humanitarne czy fakt oddalenia od centrum. Pogranicze to obszar peryferyjny i zmarginalizowany. Jednocześnie jednak jest także wolny, nie do końca kontrolowany – a zatem i doskonały dla rozwoju gospodarczego, drobnej przedsiębiorczości. W Afryce to obszary, które są kuźniami nieformalnej gospodarki – dochodowa działalność ekonomiczna poza oficjalnymi regulacjami. Już u progu niepodległości powszechne na kontynencie stały się okresowe migracje zarobkowe. Zjawisko to, choć wciąż mało znane (w nowożytnej historii Afryki zajmowano się przede wszystkim migracją do miast), jest udokumentowane w wielu krajach afrykańskich (na przykład pogranicze Beninu i Nigerii czy Togo i Ghany) (Adepuju 1995, s. 93). Ważne w tym względzie okazały się także wspólne tradycje kolonialne, podobne dzieje polityczne i gospodarcze całych regionów. Okres kolonialny sprawił, że wiele obszarów zostało zespolonych trwale w większe kulturowe całości (frankofońska Afryka Zachodnia czy anglosaska Afryka Wschodnia). Fakt ten w okresie postkolonialnym jest znaczącym bodźcem wyodrębniania się obszarów pogranicznych. Transgraniczna wymiana handlowa ma na południowosudańskim pograniczu stosunkowo długą tradycję. Już wraz z dekolonizacją na pograniczu (jak i na całym kontynencie) przyspieszyły znacznie przeobrażenia w sferze ekonomii. Tradycyjny system wymiany i produkcji stracił na znaczeniu. W jego miejsce pojawiała się gospodarka towarowa. Ludność pogranicza szybko przekonała się o korzyściach, które niósł ze sobą transgraniczny kapitalizm – zarzucając dawne instytucje życia gospodarczego. Sudańczycy, wykorzystując „gościnność” Ugandyjczyków, szmuglowali do kraju używki w rodzaju kawy oraz tytoniu. W zmian pozostawiali towary otrzymywane w ramach pomocy humanitarnej, na które było niesłabnące zapotrzebowanie w Ugandzie (Merkx 2000, s. 10). Nie inaczej jest i dziś, gdy w Sudanie Południowym zagościł pokój. W regionie tym rozkwita drobna przedsiębiorczość. W znakomitej �54 MACIEJ KURCZ większości jest to zasługa imigrantów ugandyjskich. Tak naprawdę jednak, w zależności od sytuacji – tak Sudańczycy, jak i Ugandyjczycy nauczyli się czerpać korzyści z zamieszkiwania na styku dwóch bytów politycznych. Fakt ten w równym stopniu co czynniki polityczne, wpłynął na poczucie wspólnotowości tego zakątka Afryki. To jeden z podstawowych komponentów spajających tożsamość jego mieszkańców. Gospodarka badanego ośrodka w dużej części opiera się na półlegalnej wymianie handlowej z sąsiednimi krajami. Bliskość granicy państwowej stwarza dodatkowe możliwości dla rozwoju miejskiej gospodarki, w szczególności jednak jej sektora nieformalnego. Ustanawia bowiem swoistą dwuznaczność, która umożliwia eksploatowanie lokalnej gospodarki za pomocą, tak legalnych, jak i nielegalnych praktyk. W przypadku Dżuby władza okazuje się zupełnie bezradna wobec tych działań. Nielegalnym dorobkiewiczom udzielają wsparcia wszyscy: organizacje międzynaro­ dowe, wspólnoty lokalne, kościoły czy zwykli ludzie (bez mała połowa pracowników goszczącej mnie instytucji kościelnej pochodziła z Ugandy). Mało tego, praktyki te nie były kompromitujące nawet dla formalnych struktur państwowych. Są pewnego rodzaju koniecznością w zdewastowanym przez wojnę regionie. W pewnym sensie stanowią podporę państwa w budowaniu niezależności ekonomicznej względem Chartumu. Stały się rodzajem ogólnospołecznej aktywności secesyjnej – kontestacji wszystkiego co pochodzi z Północy. Przemytnictwo czy przepływ nielegalnych pracowników odpowiadają za normalne życie w mieście – za dostępność podsta­wowych produktów czy usług: od wody mineralnej po benzynę. W 2008 roku w czasie niepokojów w Kenii po wyborach prezydenckich, ruch transgraniczny na pewien czas ustał – sparaliżowało to funkcjonowanie Dżuby. Drastycznie podskoczyły ceny niektórych produktów, co gorsza, w pewnym momencie w mieście zabrakło benzyny. GLOBALIZACJA NA POGRANICZU Procesy globalizacyjne wywierają znaczny wpływ na gospodarkę miejską. Glo­ balizację postrzegam jako intensyfikującą się sieć transnarodowych powiązań, obejmującą szerokie spektrum zjawisk od wykorzystywania nowoczesnego sprzętu komputerowego i telekomunikacyjnego po globalne korporacje, a w szczególności inwestycje, systemy produkcji czy procedury prawne realizowane przez nie w różnych częściach świata. Przez wiele lat Afryka znajdowała się na marginesie globalnej ekumeny. Ze swoją zacofaną infrastrukturą, niestabilną sytuacją politycznym czy ubóstwem materialnym Afrykańczyków, nie tyle nie była w stanie wziąć aktywnego udziału w globalnym systemie wymiany, co nie mogła odgrywać w nim nawet swych tradycyjnych ról: rezerwuaru naturalnych surowców oraz rynku zbytu towarów wysokorozwiniętego świata (Hannerz 2006; Freund 2007, s. 170–171). Przypadek Dżuby przeczy tym uogólnieniom – świadczy przynajmniej o ich dezaktualizacji. Miasto wraz ze stabilizacją polityczną w regionie, stało się częścią procesów współtworzących globalizację. Sprzyja temu swoisty mikroklimat kulturowy panujący na obszarze przygranicznym. �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 55 Na pograniczach, za sprawą migracji, konfliktów czy organizacji dobroczynnych, ulegają przyspieszeniu przeobrażenia kultury afrykańskiej. Dawni przywódcy nie są już uznawani przez władzę, a instytucje tradycyjne ulegają dekompozycji. W ich miejscu pojawia się nowa kultura o bardziej kosmopolitycznym charakterze. Krzyżują się w niej elementy tradycyjne oraz globalne, mieszanka pochodzenia amerykańsko-europejskiego. Ich eksponentami są aktualnie różnorakie organizacje pozarządowe niosące pomoc na obszarach ogarniętych przez „kryzysy humanitarne” (w znakomitej większości właśnie na terenach pogranicznych). Wiemy już, iż niezwykle ważnym bodźcem kształtowania się nowej kultury są czynniki gospodarcze. W celu skuteczniejszego wykorzystywania możliwości ekonomicznych mieszkańcy wypracowują wspólne zasady komunikacji. Wykorzystuje się do tego celu języki wehikularne (suahili, arabski, hausa, somali czy oromo) albo też języki dawnych metropolii kolonialnych, przede wszystkim angielski i francuski. Te ostanie nie budzą już negatywnych emocji – przeciwnie, są doceniane, choćby ze względu na przypisywaną im „neutralność” i „bez-etniczność”. Wraz z językiem pojawiają się wspólne, ujednolicone zasady wymiany handlowej (np. jedna waluta)), czy ogólne wzory codziennego życia. W Dżubie liczyć się trzeba jednocześnie z dwoma systemami organizacji ruchu drogowego (sudańskim oraz ugandyjskim – prawostronnym i lewostronnym). Podobnie, powszechnie akceptowaną walutą jest szyling ugandyjski. Niekiedy, płaszczyzną do transgranicznej komunikacji stają się dawne, przedkolonialne tradycje. W przypadku badanego ośrodka tę rolę spełnia kultura suahili. Jej agentami są cudzoziemcy z sąsiednich krajów, ale także byli uchodźcy. Ciekawe, iż ci ostatni, nielubiani i krytykowani przez ludność, która w czasie wojny przebywała w Sudanie, stają się jednocześnie nośnikiem kultury, do której aspiruje całe miasto. Uosabiają kulturę, której wszyscy aktualnie pożądają. Jest to kultura Zachodu, podlana wschodnioafrykańskim sosem, która staje się fundamentem tworzącej się nowej kultury Dżuby. Wielkomiejskie obycie repatriantów sprawia, że są oni wzorem dla pozostałych mieszkańców miasta. Wychodźstwo pociąga za sobą gruntowne przeobrażenia kulturowe. Jednym z jego rezultatów jest nabywanie przez uciekinierów elementów typowo miejskiej kultury. Centrami tych przeobrażeń są obozy dla uchodźców. To tam znajdują się zalążki urbanizmu: charakterystyczny sposób spędzania wolnego czasu, stosunki społeczne, ekonomia (Agier 2002). Uchodźctwo ma aktualnie ogromne znaczenie dla żywiołowego tempa urbanizacji w Afryce. Zespolenie tych dwóch arcyważnych zjawisk utrudnia proces repatriacji dawnych uciekinierów. ORGANIZACJE POMOCOWE Jednym z najbardziej jaskrawych przejawów globalizacji we współczesnej Afryce jest obecność organizacji pomocowych. Od prawie półwiecza Afryka jest odbiorcą gigantycznej pomocy humanitarnej. Od lat 1980., na fali popularności neoliberalnego paradygmatu rozwoju, dystrybucją pomocy zajęły się głównie Organizacje �56 MACIEJ KURCZ Pozarządowe (NGOs). Na przestrzeni ostatnich kilku dekad stały się w Afryce agendami globalizacji: ekspansji amerykańsko-europejskiej kultury (choć także nierzadko treści z innych kręgów kulturowych, jak np. cywilizacji islamu). Współcześ­ nie to znaczące źródło wielopłaszczyznowych zmian w społeczeństwie afrykańskim od zwyczajów kulinarnych i seksualnych, przez ustrój ekonomiczny i społeczny, po idee religijne. Odpowiadają za dyfuzję globalnej kultury, w tym przede wszystkim wolno­rynkowej gospodarki, demokratycznych reguł życia społecznego. Percepcja tych zjawisk przez Afrykańczyków to klucz do zrozumienia globalizacji we współczes­ nej Afryce. Dla mieszkańców Zachodu to instytucje jednoznacznie pozytywne – są wybawieniem dla cierpiącej skrajną nędze Afryki. Dla Afrykańczyków istotnie wiążą się z szansą na lepsze jutro. Afrykańczycy nie szukają dziś wsparcia ze strony państwa. Jego rola prawie wszędzie na kontynencie uległa zredukowaniu, a wiele z jego obowiązków przejęły organizacje pozarządowe. Warto pamiętać jednak, iż dla miejs­ cowych intelektualistów są nierzadko przejawami re-kolonizacji, neoimperializmu. Tak jak przed wiekami Europejczycy „uwolnili” Afrykę z jarzma przedkolonialnego despotyzmu, tak i teraz ratują ją od nieudolnych i opresyjnych rządów, które uczyniły życie na kontynencie koszmarem (Nugent 2004, s. 327). W mieście mają swoje siedziby liczne organizacje zajmujące się działalnością humanitarną. Najważniejsze to wyspecjalizowane agendy Narodów Zjednoczonych, takie jak: UNICEF, WFP, UNOCHA, UNMIS (Sudan Południowy to jeden z najstarszych obszarów ich działalności w Afryce6). Inne to tzw. organizacja pozarządowe (Non-Government Organizations, NGOs) – podmioty prywatne lub prawne działające na rzecz wybranego interesu publicznego, niepobierające z tego tytułu rządowych subwencji (np. Amnesty International, Międzynarodowy Czerwony Krzyż) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). Ich znaczenia dla funkcjonowania miasta nie da się przecenić. Mają olbrzymie znaczenie dla miejscowego rynku pracy: wspierają drobną przedsiębiorczość: organizują szkolenia, stowarzyszenia zrzeszające drobnych przedsiębiorców, czy pomagają założyć własny biznes. Ważne są w kwestii proponowania typowo miejskiej etyki: wytężonej pracy i przedsiębiorczości. Przyczyniają się także do zacieśniania międzyludzkich kontaktów, choćby w formie różnego rodzaju stowarzyszeń. Celebrowanie globalnych świąt, w rodzaju Światowego Dnia Uchodźcy czy Chorych na AIDS/HIV, to znaczące elementy miejskiego ludyzmu. Organizacje dobroczynne to także drugi, po aparacie państwowym, pracodawca w mieście. Materialnie, nierzadko oferujący lepsze apanaże aniżeli administracja państwowa. Pensja jest godziwa i co najważniejsze, regularnie wypłacana. Mankamentem jest okresowość zatrudnienia. Sudańczycy pracują tam w różnorakim charakterze: od portierów, po pracowników specjalistycznych, bezpośrednio związanych z konkretnymi projektami. Praca ta To tzw. organizacje międzyrządowe (IGOs). Ich członkami są państwa (minimum trzy) repre­ zentowane przez specjalnych przedstawicieli, posiadających od nich pełnomocnictwo i instrukcje. Do organizacji tego typu należą między innymi: ONZ i System NZ, Wspólnoty Europejskie czy Północno­ amerykańska Strefa Wolnego Handlu (NAFTA) (Łatoszek, Proczek 2001, s. 38). 6 �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 57 stabilizuje materialnie człowieka, zazwyczaj także jego najbliższą rodzinę. To wśród pracowników organizacji pomocowych znaleźć można najwięcej drobnych przedsiębiorców, którzy dzięki stałej posadzie, dysponują dodatkowymi funduszami na rozwój własnej działalności. Organizacje mają znaczenie dla miejscowego rynku pracy także z innego powodu. W przeciwieństwie do aparatu państwowego znajdują tutaj zatrudnienie przedstawiciele grup mniejszościowych, wśród nich przede wszystkim byli uchodźcy. Organizacje pomocowe tworzą dodatkową, alternatywną rzeczywis­ tość. Są wyraźną przeciwwagą dla formalnej władzy, jednocześnie kompensują jej niedostatki, jak immobilizm, korupcję czy brak transparentności. Przepustką do tego alternatywnego świata jest status „pokrzywdzonego”: przede wszystkim uchodźcy lub wewnętrznie przesiedlonego. Podstawowym personelem instytucji pomocowych są jednak biali. W mieście praktycznie wszyscy „Europejczycy” związani są mniej lub bardziej z działalnością dobroczynną. Zajmują miejskie hotele oraz zamknięte obszary rezydencjalne, nazywane „campami”. Ze względu na obowiązujące procedury, nie ma do nich dostępu nikt z zewnątrz. Są też w pewnym sensie obszarami samowystarczalnymi. Europejczyków, podobnie jak innych obcokrajowców, charakteryzuje skrajna separacja względem Afrykańczyków (wyjątek stanowi wąska grupa „natywnych z kompetencjami” – czyli byłych uchodźców, którzy mieli wiele do czynienia z cudzoziemcami z organizacji dobroczynnych). Ich dzień przebiega według schematu: camp/hotel – miejsce pracy – camp/hotel. Przy czym, pomiędzy tymi miejscami przemieszczają się wyłącznie samochodami. Rzadko kiedy spotykałem na ulicy białego człowieka. Miejscami kontaktu pozostawały przede wszystkim restauracje i kawiarnie hotelowe, ewentualnie kościół oraz ścisłe centrum (Juba Town). W innych częściach miasta obecność białego człowieka spotykała się co najmniej ze zdziwieniem. Pracownicy organizacji pomocowych to jedna z grup, w której zachowaniu, sposobie bycia można było dostrzec specyfikę miejscowej rzeczywistości: anty-strukturalną oraz dekadencką. Cechowała ich swoista moralność, nietypowe pod względem obyczajowym zachowania. Wszystko zrzucano na karb stresującej pracy, z dala od domu, w niewyobrażalnie ekstremalnych warunkach. BEZ-ETNICZNOŚĆ Dżuba, choćby z racji swojego stołecznego charakteru, jest tyglem etnicznym i kulturowym. W mozaice etnicznej Dżuby dominują czarnoskóre ludy – rdzenni mieszkańcy stanu Ekwatoria. Wśród nich najliczniejszy to lud Bari oraz spokrewnione językowo z nim: Mondari, Niambara, Padziuru, Kakua, Padziulu oraz Kuku. Tak naprawdę jednak, od przynajmniej dekady mieszkają tutaj przedstawiciele wszystkich etnosów tego fragmentu Sudanu (Madi, Moro, Azande, Latuko, Aczoli czy Toposa). Wszystkie one tworzą nieformalną grupę podstawowych mieszkańców Dżuby – tzw. Ekwatoriańczyków. Nie należą jednak do najbardziej wpływowych. Od podpisania porozumień pokojowych rzeczywistą władzę w mieście sprawują bowiem Nuerowie, �58 MACIEJ KURCZ Szyllukowie, a zwłaszcza Dinkowie – tradycyjnie najsilniejsze etnosy murzyńskiego Południa. Do grona mieszkańców zaliczają się także dorobkiewicze z sąsiednich krajów afrykańskich. Ze względów ekonomicznych w mieście przybywa także Azjatów. W pierwszej kolejności to Hindusi z sąsiednich krajów afrykańskich. W mieście przebywa także znacząca liczba pracowników chińskich – inżynierów czy zwykłych robotników budowlanych. Wreszcie mamy także białych, pracowników różnego rodzaju instytucji pomocowych. W tak zróżnicowanym środowisku możemy obserwować całe spektrum przemian etniczności: od wzrostu partykularyzmu etnicznego oraz międzyetnicznej rywalizacji, przez pojawienie się nowych tożsamości, po anty-etniczne zachowania. Wszystkie służą przeżyciu w środowisku miejskim – adaptacji do życia w nim, a także optymalnego wykorzystanie drzemiących w nim możliwości. Jedną z takich strategii, jak sądzę związaną ze specyfiką Dżuby, jest swoiste „ukrycie” etniczności. To w pierwszej kolejności efekt doświadczeń wojennych w zbiorowej pamięci murzyńskiego Południa. Obawiają się jej jako czynnika konfliktogennego. Dlatego też nie manifestuje się jej zasadniczo w obrębie miasta. Jest ważna, żywa, silnie uświadomiona, ale nie pojawia się w sferze publicznej, poza murami zagrody. Ulega prywatyzacji. Daje o sobie znać na poziomie klanu lub rodziny, i to zazwyczaj w czasie podniosłych uroczystości. Języka etnicznego nie używa się poza rodzinnym domem. Nie chodzi tylko o różnice językowe, ale także o przekonanie, iż lepiej komunikować się za pośrednictwem arabszczyzny, a dokładniej arabskiego pidżinu Juba Arabic, a najlepiej używać języka angielskiego. W potocznym wyobrażeniu, ludzie mówiący w swoim rodzinnym języku są nieokrzesani – to po prostu wieśniacy. Powszechnie unika się także przestrzeni o wyraźnie etnicznym charakterze. Preferuje się za to miejsca otwarte dla wszystkich. Dotyczy to szczególne znienawidzonych powszechnie, mieszkających w mieście Dinków. Z tym zjawiskiem należy wiązać popularność hotelowych barów i restauracji. To najważniejsze elementy na „mapie” miejskiego wypoczynku. Ich nazwy: Addis, Asamra, Bejding, pozwalają czasem dowiedzieć się czegoś o ich właścicielach. Lokal taki to zazwyczaj kontuar i kilka plastikowych stolików. W ciągu dnia świeci pustką – po zachodzie pęka w szwach. Zapełnia się wtedy międzynarodową klientelą, bez względu na pochodzenie czy kolor skóry. Nocami bawi się tu miejscowa elita: sztubaccy watażkowie ruchu oporu, sfrustrowani urzędnicy państwowi czy najróżniejszej maści biznesmeni. Łączy ich poczucie nudy, nierzadko także wyobcowania i osamotnienia. Wszyscy są tutaj regularnymi bywalcami. Dla wielu, to miejsce, to przysłowiowy drugi dom. Tu etniczności nie ma. To przestrzenie między­narodowe – otwarte na wszystkich. Można schować się tam za jakaś fikcyjną, kosmo­ polityczną tożsamością. Ważna jest także swoista recepcja miasta jako przestrzeni bez-etnicznej, która zamieszkała jest nie przez przedstawicieli różnych grup etnicznych, ale w pierwszej kolejności przez mieszkańców miasta. W przeciwieństwie do prowincji, tu nie ma plemienności tak samo, jak tradycyjnych obrzędów i rytuałów. Etniczność, plemienność to przejawy ruralizmu, czynniki stygmatyzujące migranta wiejskiego. Dlatego też tatuaż bliznowy, rudawe włosy zabarwione krowim moczem czy faso- �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 59 nowo wygolone włosy poza wąskim paskiem na czubku głowy to wizualne dowody „zaściankowości” i „tradycjonalizmu”. „Ukrycie etniczności” to zachowanie typowe dla środowiska miejskiego. Jak zauważyła amerykańska antropolożka Lissa Malkki (1995), motywowane jest lękiem – przekonaniem, iż pierwotna tożsamość nie pasuje do miejsca, w którym właśnie znalazł się człowiek. Ochronę zapewnia ukrycie etniczności lub też schowanie się za jakąś fikcyjną, fasadową tożsamością. Zjawisko to zaobserwował także brytyjski antropolog Gaim Kibreab, w przypadku uchodźców erytrejskich w Sudanie. Zanotował między innymi, iż wygnańcy osiedlający się w miastach starają się być bardziej kosmopolityczni od tych z obozów. Dzieje się tak ponieważ, nie czują się pewnie ze swoją pierwotną tożsamością. Dlatego też uchodźcy zmieniali imiona, język, strój czy nawet religię. Wszystko po to, by jak najbardziej upodobnić się do otoczenia. Nie przeszkadzało to jednak, zdaniem Kibreaba, w uważaniu się w dalszym ciągu za Erytrejczyków – identyfikacja ta jednak była do pewnego stopnia uśpiona (za: Agier 2002, s. 333). Moim zdaniem, doskonale odnosi się to także do aktualnej sytuacji w Dżubie. „Ukrycie etniczności” w mieście to dowód jej żywotności, a nie rozpadu. To swoista „strategia niewidzialności” mieszkańca gwałtownie urbanizującego się ośrodka. Ludzie w heterogenicznym środowisku miejskim obawiają się etniczności. Upatrują w niej siłę konfliktogenną. Mieszkańcy Sudanu Południowego przekonali się o tym dobitnie w czasie niedawnej wojny, a także w okresie wychodźstwa. Z powodu „ukrycia etniczności” miasto należy do nader bez­piecznych. Nie jest to zasługą służb mundurowych, ale właśnie tego, iż ludzie boją się nawet najmniejszej awantury z sąsiadami. Mogłaby ona rozwinąć się do rozmiarów konfliktu etnicznego. MIASTO POGRANICZA I KOBIETA Wiele mieszkanek współczesnej Dżuby to cudzoziemki, pochodzące z praktycznie wszystkich ościennych krajów. Najwięcej jest tu Ugandyjek. Przyciąga je perspektywa szybkiego zarobku. Nie marzą z reguły, aby tutaj pozostać. Chcą się po prostu szybko dorobić i wyjechać. Perspektywy są rzeczywiście nęcące. W miesiąc można zarobić tyle, ile w Ugandzie czy Kenii przez cały rok. Imigrantki z zagranicy korzystają z boomu gospodarczego w mieście oraz (a może przede wszystkim) z mody na wszystko co wschodnioafrykańskie. Są sprzedawczyniami dóbr konsumpcyjnych, których wszyscy pożądają. To oficjalne powody ich migracji. Te bardziej intymne to cała różnorodność problemów z jakimi boryka się obecnie afrykańska kobieta. Kobiety uciekają przed nieszczęśliwymi małżeństwami, zazwyczaj poligamicznymi, w których zabrakło po prostu dla nich miejsca. Inne, to porzucone lub rozwódki, które nie mają już do kogo wrócić oraz z czego się utrzymać. Wiele z nich musiało opuścić rodzinne strony, gdyż zaszły w ciążę przed zawarciem małżeństwa. Migrują wtedy do Sudanu wraz z nieślubnym potomstwem. Sudan Południowy dla kobiet z sąsiednich krajów stwarza wiele możliwości . Przede wszystkim daje im szansę na odrobinę ekonomicznej, ale także życiowej niezależności. �60 MACIEJ KURCZ W potocznym wyobrażeniu Sudańczyków afrykańskie cudzoziemki to prostytutki, kobiety lekkich obyczajów. Rzeczywiście prostytucja znajduje się na szczycie listy usług oferowanych przez cudzoziemki. Wiele kobiet przyjeżdżających do Dżuby także niejako zostaje zmuszona do zajęcia się tym procederem. Nie tyle nie udaje się im znaleźć innego zatrudnienia, co nie są w stanie odłożyć satysfakcjonującej je sumy. Powodem są skrajnie wysokie koszty życia w mieście. To zazwyczaj skłania wiele z nich do podjęcia, niejako dodatkowo, zawodu prostytutki. Najbardziej dochodowa jest praca w hotelowych barach i restauracjach. Tam pojawiają się tylko najzamożniejsi, głównie obcokrajowcy. Pracują tam w podwójnym charakterze: kelnerek oraz „kobiet do towarzystwa”. Nie nagabują klientów. Byłoby to zdecydowanie niestosowne i nie­eleganckie. Żadna nie uważa się za zawodową prostytutkę. To zresztą uniwersalna cecha Afrykanek zajmujących się tą profesją. W całej Afryce kobiety przypisują temu zajęciu charakter prywatny, towarzyski (Flynn 2005, s. 156). Bez względu na okolicz­ ności oraz zaangażowanie w proceder, kobieta nade wszystko dba o swój wizerunek. Za wszelką cenę stara się zachować pozory przyzwoitości oraz tradycyjnych wzorów zachowań w kwestii relacji damsko-męskich. Dlatego też nie ma mowy o bezpruderyjności czy bezpośredniości. Wszystko opiera się na nieformalnej konwencji i grze pozorów. Wszyscy doskonale wiedzą na czym ona polega. Zawsze jednak nim kobieta ulegnie, musi wpierw zostać zdobyta. Z tego powodu zaloty mają niemalże standardowy, zrytualizowany przebieg. Przez większą część wieczoru prostytutki usługiwały i umilały czas klientom baru. Przysiadały się do stolików, rozmawiały, cały czas dbając, aby ich potencjalni klienci mieli kufle pełne piwa. Z reguły po kilku wychylonych kuflach, lądowali razem w którymś z namiotów hotelowych (w czasie moich badań hotele Dżuby składały się wyłącznie z namiotów). Dzięki swoistej strategii, mało który mężczyzna opierał się wdziękom hotelowych pracownic. Warto nadmienić, iż ich klientami była w miarę jednorodna grupa mężczyzn. Byli to w większości samotni (pozostający w mieście bez żadnych krewnych), sfrustrowani urzędnicy państwowi. Wszyscy mieszkający tu od niedawna. Łączyło ich poczucie nudy i wyobcowania. Nie mieli zasadniczo problemów finansowych. Ich problemem było poczucie obcości i osamotnienia. Ludzie ci każdą wolną chwilę spędzali w lokalnym hotelowym barze. Prostytucja to część gospodarki przygranicznej prawie całego świata. Nie występuje na wszystkich pograniczach politycznych – równocześnie nie ogranicza się także tylko do tych obszarów (charakterystyczna jest także dla obszarów zurbanizowanych). Tu jednak znajdują się szczególnie korzystne warunki do jej rozwoju. Należy do nich specyfika gospodarcza tych terenów. Rozwinięta szara strefa, asymetria rozwoju gospodarczego między sąsiadującymi krajami czy w końcu mobilność przestrzenna, to tylko niektóre z czynników sprzyjających „urynkowieniu seksu” (Donnan, Wilson 2007, s. 127). Podkreśla się także, iż prostytucja rozkwita w miastach pogranicznych ze względu na panującą tam bezosobowość i pogardę dla przedsta­ wicieli obcych społeczeństw (tamże). Problem ten naturalnie należy do bardziej złożonych (więcej: Donnan, Wilson 2007). W transgranicznej prostytucji w Dżubie nie chodzi o różnice w rozwoju gospodarczym między dwoma sąsiednimi krajami (jak na przykład na pograniczu meksykańsko-amerykańskim czy czesko-austriackim). Dla �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 61 kobiety wschodnioafrykańskiej to po prostu jedna z bardziej dochodowych możliwości zarobienia pieniędzy – podreperowania domowego budżetu czy zdobycia pieniędzy na rozpoczęcie własnego biznesu. To jeden z przejawów nieformalnej aktywności kobiety na pograniczu afrykańskim. W wymiarze społecznym prostytucja to szansa na skompensowanie przez nie niskiej pozycji społecznej w macierzystym kraju. Prostytucja tutaj nie jest tym samym co wśród swoich. Tutaj to tylko jedna z wielu usług oferowanych przez cudzoziemców – przejściowa i niezwykle dochodowa! Dla miejscowych mężczyzn – większości klientów prostytutek – są one atrakcyjne nie ze względu na cenę. Pożąda się je ze względu na kulturę, którą uosabiają, a nade wszystko ich pochodzenie. Podług informatorów, odpłatne korzystanie z usług seksualnych Sudanek byłby nie tyle niemożliwe, co niemoralne i niebezpieczne (ze względu na niebezpieczeństwo pozamałżeńskiej ciąży i zemsty rodowej). Dla Sudańczyków miejs­ cowe kobiety nie mogłyby się zajmować tym procederem. Mają bowiem zupełnie inny temperament, przede wszystkim jednak odmienne morale. Popularność kobiet lekkich obyczajów zza granicy (Ugandy, Konga czy Etiopii) nie przeszkadza w obarczaniu ich winą za upadek obyczajowy miasta oraz szerzenie się różnych poważnych chorób. AIDS/HIV, w potocznym wyobrażeniu mieszkańców, to dolegliwości, które całkowicie należy łączyć z zagranicznymi migrantami. To choroby, których źródła znajdują się na zewnątrz: w Kenii lub Ugandzie. W Sudanie Południowym, tak jak w innych miejscach w Afryce, całe zło, bez względu, czy nadprzyrodzone czy nie, pochodzić musi od obcych7. ZAKOŃCZENIE. LIMINALNA TEORIA MIASTA POGRANICZA Dżuba przeżywa dziś dramatyczne przeobrażenia. Tempo i rozmiar owych zmian wymakają się jakimkolwiek próbom ich zrozumienia czy choćby opisu. W moim odczuciu pewną szansą w tym zakresie jest dialektyka pograniczności, rozumianej szeroko, i przestrzennie, i symbolicznie. Pograniczność tego obszaru Sudanu Południowego koresponduje z „liminalnością” (progowością) okresu w historii Dżuby – jak i całego Sudanu Południowego, zawieszonych gdzieś między kryzysem a stabilizacją, wojną a pokojem, chaosem a porządkiem. W przypadku tego miasta 7 W Afryce mamy do czynienia ze swego rodzaju „demonologiczną geografią”. Na przykład: czwezi – duchy lokalne w Ugandzie, budzą strach wśród mieszkańców pobliskiej Tanzanii; w tym samym kraju ludzie obawiają się migawo – duchów pochodzących z Konga, w rejonie Wielkich Jezior do kategorii duchów opętujących należą arabskie dżiny, z wiarą w których spotkać się można było pierwotnie na wybrzeżu Oceanu Indyjskiego (Shorter 2001, s. 70). Nie inaczej sprawa się ma w przypadku kultu duchów zaar w Sudanie Północnym. Powszechnie wierzy się, iż są one pochodzenia cudzoziemskiego i wywodzi się je bądź ogólnie z interioru afrykańskiego, bądź z Arabii Saudyjskiej. Współcześnie tradycje związane z duchami opętującymi wiązane są z określonymi chorobami, przede wszystkim AIDS – największym nieszczęściem współczesnej Afryki. W Sudanie powszechnie uważa się, iż choroba ta przywleczona została bądź przez Europejczyków, bądź Afrykańczyków z południa. W Ugandzie także uważa się ją za obcą – jej rozpowszechnienie łączy się z żołnierzami i handlarzami z Tanzanii, kierowcami z Kenii czy – podobnie jak w Sudanie – z zagranicznymi turystami (Donnan, Wilson 2007, s. 177) �62 MACIEJ KURCZ intensyfikują to zjawiska żywiołowe procesy urbanizacyjne. Dżuba to miasto w fazie tworzenia się. Mało tego, to także miejsce intensywnego oddziaływania transformujących zjawisko, jak globalizacja czy nieformalna wymiana handlowa. Wszystko to powoduje, iż utrzymuje się tutaj swoista kultura, w wymiarze znaczeniowym i procesualnym zbliżona do środkowej, liminalnej fazy obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa (2006). W tym przypadku skojarzenia nasuwają się z jeszcze jednym, wybitnym etnologiem Victorem Turnerem (2005) i jego teorią rytuału liminalnego. Dżuba to miejsce tworzenia się efemerycznych, odwróconych i zmiennych struktur, czyli wszystkiego tego, co Turner nazywał liminalnością. Miasto jest jedną wielką antystrukturą, generującą swoistą więź. Człowiek zawiesza tam swoją tożsamość i wkracza do świata odmiennej rzeczywistości kulturowej: swoistej kultury, moralności czy układów społecznych. Wszystko to, co tu spotyka, kłóci się z typowymi społecznymi hierarchiami oraz instytucjonalnymi normami i ideami. Dla każdego oznacza to coś innego. Dla migranta wiejskiego łączy się zasadniczo z dekompozycją tradycyjnej organizacji społecznej, dla mieszkańca globalnej Północy z kolei, raczej z materialnymi niedostatkami ludzkiej egzystencji oraz beznadzieją i cierpieniem rdzennej ludności. Miejscowa rzeczywistość jest zatem antystrukturalna, jednocześnie także twórcza i przekształcająca. Przerywa monotonię, prezentuje nieograniczone wręcz możliwości czy wreszcie służy zbożnym celom (np. bogaceniu się). Dzięki utrzymującemu się mikroklimatowi kulturowemu, miasto żyje, a nawet się rozwija. Przejawem tego jest choćby żywiołowy rozkwit spontanicznej przedsiębiorczości czy masowy napływ cudzoziemców. Ważna w tym względzie jest bliskość granicy państwowej. Niemniejsze znaczenie ma także więź między mieszkańcami. Zdewastowany wojną krajobraz, trauma wojenna oraz żywiołowe tempo urbanizacyjnych przemian wywołuje u wszystkich poczucie wyobcowania. Wszystko tutaj podporządkowane jest właściwie jednemu tylko celowi: przeżyciu. Inne usuwane są na plan dalszy. Nie ma znaczenia zasadniczo, czy jest się wiejskim migrantem, repatriantem czy pracownikiem organizacji dobroczynnej. Do tego jeszcze powódź migrantów, żywiołowy i niekontrolowany napływ grup ludzkich o najróżniejszym zapleczu rasowym, etnicznym czy społecznym. Dżuba to tygiel kultur, mimo iż jeszcze przed kilku laty mało kto słyszał o jej istnieniu. Większość traktuje jednak miasto jako miejsce tymczasowego pobytu. Nikt nie wiąże z nim swojej przyszłości. Byli uchodźcy planują powrót w rodzinne strony lub też wyjazd za granicę. Migranci wiejscy pragną ogólnie poprawić swoją sytuację życiową. Cudzoziemcy zatrudnieni w organizacjach humanitarnych są tutaj tylko na czas trwania projektów. Spajająca jest także bliskość granicy państwowej. Ta jednako u wszystkich wywołuje te same, antagonistyczne uczucia: nadziei, ale też i lęku – przed nieznanym i obcym światem, z którym niejako intuicyjnie kojarzy się wszelkie zło. To miejsce realnych możliwości, ale i metafizycznego lęku. Wyrazem tego ostatniego jest choćby utrzymująca się w mieście wiara w złowrogie, nadprzyrodzone istoty będące na usługach czarowników-cudzoziemców. Wszystko to zasadniczo odpowiada za swoisty, dekadencki klimat miejscowej kultury. Nikt nikogo nie zna – wszyscy są tutaj obcy, niczym tabula rasa – są czystą, nie zapisaną �DŻUBA – MIASTO POGRANICZA AFRYKAŃSKIEGO 63 kartą. To ogromna niedogodność, ale też czynnik budujący, ułatwiający tworzeniu się związków społecznych. To czynnik zespalający. W swoich badaniach mogłem się o tym osobiście przekonać. Jak w przypadku rytuałów pielgrzymkowych, opisanych przez Turnera, ludzi wyłączonych poza ramy społeczeństwa, jednoczy wspólny cel. Efemeryczne, tymczasowe, tym niemniej spajające skrajnie zróżnicowanie miasto, umożliwiające w nim przetrwanie tak migrantowi ze wsi, jak i cudzoziemcowi z pozarządowej organizacji. W przypadku rytuałów pielgrzymkowych, Turner (2005) kładł nacisk na obrzęd jako pochwałę odrzucenia i przekroczenia konwencji społecznych. W Dżubie chodzi bardziej o przetrwanie w silnie urbanizującym się mieście. W tym wyraża się społeczna funkcja tego zjawiska. LITERATURA A d e p u j u A d e r a n t i 1995, Migration in Africa. An overview, [w:] The migration experience in Africa, red. J. Baker, T. A Aina, Nordiska Afrikainstitutet, Uppsala, s. 87–109. A g i e r M i c h e l 2002, Between war and city. Towards an Urban Anthropology of refugee camps, Ethnography, Volume 3, Number 3, s. 317–341. A l l e n T i m, T u r t o n D a v i d 1996, Introduction: in search of cool ground, [w:] In search of cool ground. War, flight and homecoming in Northeast Africa, red. T. Allen, African World Press Trenton, London, s. 1–23. C o h e n R o b i n 1997, Global diasporas: an introduction, University College, London. D o n n a n H a s t i n g s, W i l s o n T h o m a s M. 2007, Granice tożsamości, narodu, państwa, WUJ, Kraków. F l y n n K. C a r e n 2005, Food, culture, and survival in African city, Palgrave Macmillan, New York. F r e u n d B i l l 2007, The African city. A history, Cambridge University Press, University of KwaZulu-Natal. H a n n e r z U l f 2006, Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, WUJ, Kraków. H o w a r d A l l e n M., S h a i n R i c h a r d S. 2005, Spatial factor in African history. Relationship between social, material, perceptual, Brill, Leiden. Ł a t o s z e k E w a, P r o c z e k M a g d a l e n a 2001, Organizacje międzynarodowe. Założenia, cele, działalność. Podręcznik akademicki, ELIPSA, Warszawa. M a l k k i L i s a H. 1995, Purity and exile: violence, memory, and national cosmology among Hutu refugees in Tanzania, University of Chicago Press, Chicago. M e r k x J o s e p h 2000, Refugee identities and relief in an African borderland: a study of Northern Uganda and Southern Sudan, New Issues in Refugees Research, Number 19, Geneva. N u g e n t P a u l 2004, Africa since independence, Palgrave Macmillan, London. P a r k R o b e r t 1928, Human migration and marginal men, American Journal of Sociology, Volume 33, Number 6, s. 881–893. S h o r t e r A y l w a r d 2001, African culture. An overview, Paulines Publications Africa, Nairobi. The long road home… 2008, The long road home. In-depth study into the reintegration of IDPs and refugees returning to Southern Sudan and the Three Areas, Phase II, Juba Report, Humanitarian Policy Group (HPG), Overseas Development Institute, London. Tu r n e r V i c t o r 2005, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, WUJ, Kraków. v a n G e n n e p A r n o l d 2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne stadium ceremonii, PIW, Warszawa. V o r b r i c h R y s z a r d 1996, Górale Atlasu Marokańskiego, PTL, Poznań–Wrocław. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fad517f52a887f844863b8ee7add39b3.jpg e67918662d7597ce97234581a830e8d6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dzwon z wizerunkiem Matki Boskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource ludwisarstwo ; religijność ludowa ; kult świętych ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dzwon (za dzwonnicą znajduje się dawna cerkiew św. Męczennicy Paraskewii - obecnie kościół rzymskokatolicki pw. NMP Królowej Polski) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.2.4.3_01 dzwon ludwisarstwo okolice Leska Polańczyk religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f887df37543708990759b62e9f9bf79.pdf 864aef66465dfd31d18df9e80fe7e7c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2856 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2661 Title A name given to the resource Edgar, Duke of Nevermore i Bungo. Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2, s.29-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokół, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... B ronisław M a l i n o w s k i (1884-1942), w y b i t n y an­ tropolog, był bodaj najbliższym przyjacielem LECH Stanisława Ignacego W i t k i e w i c z a (1885-1939) SOKÓŁ poczynając o d i c h zakopiańskiego dzieciństwa. W i t k a ­ cy utrzymywał burzliwe stosunki przyjaźni z M a l i n o w ­ s k i m w gruncie rzeczy do końca życia; i c h słynne ze­ Edgar, Duke of Nevermore i Bungo Bronisław Malinowski jako postać w twórczości Stanisława Ignacego Witkiewicza rwanie, j a k k o l w i e k głębokie i dramatyczne, nie było wszakże całkowite i ostateczne. Jest ważnym zagadnie­ n i e m biografii o b u , jak dalece ta przyjaźń, oparta na podobieństwach i różnicach, ukształtowała i c h . Sym­ b o l e m opozycji jest przeciwstawienie: nauka i sztuka, nauka to oczywiście M a l i n o w s k i , sztuka, wraz z litera­ turą, estetyką i filozofią to W i t k a c y . A l e przecież M a ­ l i n o w s k i był uczonym w y c h y l o n y m k u sztuce, zaś W i t ­ kacy artystą w y c h y l o n y m k u nauce. M a l i n o w s k i zajmuje ważne miejsce w życiu W i t k a ­ cego, ale - jak w i a d o m o - wszedł także do jego twór­ czości: pojawił się w jego powieści 622 upadki czyli Demoniczna Bunga, kobieta (1910-1911) jako Edgar, D u ­ ke o f N e v e r m o r e , był przywoływany przez postacie dramatów, k r y t y k o w a n y jako antropolog w tekstach Witkacego poświęconych jego k o n c e p c j o m sztuki młodego Bronia i niepokoił się o wpływ na syna. Doce­ i kultury. niał jego niezwykłą inteligencję i niezależność myśle­ Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa M a l i n o w ­ nia, która graniczyła jednak z cynizmem. Ojciec W i t ­ ski pojawił się w korespondencji W i t k a c e g o z ojcem kiewicza postrzegał Malinowskiego jako absolutnego jako L o r d Douglas w liście z 31 lipca 1900. egoistę, zaangażowanego w rozwój «teorii antyspolecz- Piszę: prawdopodobnie, gdyż W i t k i e w i c z o w i e ojciec i syn nych», w których nie było miejsca na uczucia i d u c h o ­ rozwinęli w swojej korespondencji grę słowną, którą w o ś ć " . O b a w y te znajdują odbicie w powieści, w któ­ obaj l u b i l i i w którą się głęboko zaangażowali: nadawa­ rej to m a t k a (w rękopisie: ojciec) m a r t w i się o wpływ li o n i rzeczywistym l u d z i o m przezwiska i pseudonimy, księcia Edgara na Bunga. W a r t o mieć w pamięci te są­ niekiedy niemożliwe już do rozszyfrowania. Ta gra dy, rozważając powieść Witkacego 622 upadki słów, swego rodzaju „ludolingwistyka", która miała a zwłaszcza jej bohaterów Edgara księcia N e v e r m o r e 2 Bunga, wielkie znaczenie dla twórczości przyszłego W i t k a c e - i Bunga. Pod postacią Bunga W i t k a c y wprowadza na go-pisarza, dzieciństwie karty powieści samego siebie, a raczej t e n obraz siebie, i wczesnej młodości w grach prowadzonych z ojcem. j a k i miał w latach 1910-1911, gdy pisał powieść. Z ko­ rozwinęła się już w jego Jej p r z e d m i o t e m były także cytaty i aluzje literackie. lei widzenie siebie nie zostało mechanicznie wprowa­ N i e l i c z n o n y c h przykładów dostarczają szczęśliwie oca­ dzone do powieści, ale dostosowane do jej kompozycji lałe i wydane listy Stanisława W i t k i e w i c z a do syna. i relacji postaci między sobą; żywy autor widzący siebie 1 w określony sposób stał się postacią literacką. Nadanie M a l i n o w s k i e m u pseudonimu Lord Douglas ma duże znaczenie dla m o i c h rozważań, jest to b o w i e m Nazwisko i imię Edgara jest oczywiście aluzją do aluzja do osławionego przyjaciela Oskara W i l d e ' a , Edgara A l l a n a Рое i jego poematu Kruk uważanego za złego ducha nieszczęsnego poety. Ten 1844), dobrze znanego i wysoko cenionego w Polsce pseudonim wyraża niepokój Witkiewicza-ojca związa­ i Europie schyłku X I X . w i e k u , z jego sławnym refre­ ny ze złym wpływem, j a k i Bronisław M a l i n o w s k i , zwa­ n e m „Never m o r e " - „Nigdy już". Wedle A n n y Miciń- ny zwykle „Bronio", miał jakoby wywierać na Stanisła­ skiej owo „never m o r e " jest reakcją W i t k a c e g o na do­ wa Ignacego. Jak słusznie zauważył Peter Skalnik w swoim artykule Science versus Art in the (The Raven, świadczenie stosunku homoseksualnego, który odbył Conceptuali­ o n z M a l i n o w s k i m , i którego powtórzenie wykluczał. „Wydaje się, że już w w i e k u młodzień­ N a t o m i a s t imię Bungo D a n i e l G e r o u l d w relacji M i - czym M a l i n o w s k i wykazywał cechy charakteru, które cińskiej wyprowadził „z angielskiego bung - czop, za- zation of Culture: przeciwstawiały go W i t k i e w i c z o w i [ . . . ] , co prowadziło tyczka do beczki, w który, w rozważaniach H a m l e t a , do konfliktów. Estreicher, którego ojciec znał dobrze obrócił się d u c h A l e k s a n d r a W i e l k i e g o («Why may młodego Malinowskiego, scharakteryzował Bronia ja­ n o t i m a g i n a t i o n trace the noble drust of Aleksander k o chłopca pracowitego, c h o ć pozbawionego wyobraź­ t i l l he f i n d i t stopping a bung-hole?», (Hamlet, n i , który szybko się uczy, lecz powściągliwość w wyraża­ [...] Koresponduje z t y m zresztą slangowe użycie wyra­ n i u myśli może u niego nagle przemieniać się w działa­ zu bung - bujda, kłamstwo, nieprawda; w o b u znacze­ nia stanowcze, c h o ć pozbawione odpowiedzialności. n i a c h imię W i t k i e w i c z o w s k i e g o bohatera - na równi Ojciec W i t k i e w i c z a jeszcze surowiej oceniał charakter ze sposobem, w j a k i autor traktuje go na k a r t a c h po- 29 V, 1 ) . �Lech SoM • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N C O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... wieści - podważa totalnie wiarę w autentyczność jego odwołując się do i n n y c h postaci tylko wtedy, gdy to działań, porywów, wzlotów". Trwające o d dzieciństwa konieczne. 3 zainteresowanie W i t k a c e g o Szekspirem wspiera o d ­ Pierwsze pojawienie się Edgara o f N e v e r m o r e jest czytanie G e r o u l d a . późniejsze niż Bunga oraz starannie przygotowane. 622 upadki Bunga to powieść z kluczem, ale także U w a g i poświęcone Edgarowi przez narratora są bardzo E n t w i c k l u n g r o m a n i Bildungsroman, podobnie jak charakterystyczne: jest o n określany jako „wielki zdo­ K u n s t l e r r o m a n (powieść o artystach). Najpełniejsze bywca życia". Wpływa na o b u przyjaciół w sprawach dotychczas rozwiązanie pseudonimów rzeczywistych „samej t e c h n i k i życia: kwestii masek i wytwarzania postaci wprowadzonych na karty powieści przynosi ar­ w o l i w k i e r u n k u opanowywania zawiłych s y t u a c j i " . 6 tykuł A n n y Micińskiej zatytułowany identycznie jak Jak widać, wpływ księcia N e v e r m o r e dotyczy „tech­ powieść W i t k a c e g o , ogłoszony w „Miesięczniku L i t e ­ n i k i życia", czyli sztuki życia, uprawiania i k o m p o n o ­ r a c k i m " (1967, n r 8 ) , ale odwołanie d o i n n y c h posta­ wania życia, podporządkowywania tej kompozycji w o ­ c i niż Edgar N e v e r m o r e i i c h rzeczywistych pierwo­ l i i n d y w i d u a l n e j , ma natomiast niewiele, jeśli w ogóle wzorów wykracza poza cele, jakie sobie stawiam. Po­ c o k o l w i e k wspólnego ze sztuką jako taką. Jeśli tak jest, dobnie bliższe rozważanie cech powieści rozwojowej Bungo, w swoim dążeniu do sformułowania własnej na przykładzie W i t k a c e g o rozmija się z m o i m i zamia­ metafizyki i sztuki opierającej się na niej jako na f u n ­ r a m i . Najważniejsze jest określenie gatunkowe Bunga damencie, znajduje się na biegunie przeciwnym do po­ jako powieści o artystach, na co wskazała Bożena D a ­ glądów Edgara. Istnieje wszelako między n i m i pewna nek-Wojnowska, a później D a n i e l G e r o u l d w swojej w o l n a przestrzeń, która dopuszcza dyskusje, a może książce o W i t k a c y m . Powieść o artystach rozwijała się n a w e t k o m p r o m i s ; dyskusja czy k o m p r o m i s są jednak zwłaszcza w latach 1890-1918, w Polsce uprawiał ją możliwe głównie z p o w o d u wahań Bunga i n i e d o m y ­ Przybyszewski. Szczytowe osiągnięcie g a t u n k u to Por­ ślenia do końca jego teorii, także wahań „praktycz­ Joyce'a, o p u b l i k o w a n y n y c h " : kuszony przez życie, głównie seksualne, stawia w 1916, ale napisany k i l k a lat wcześniej, n i e m a l rowie - sobie pytanie, czy jest możliwy wybór zarazem sztuki śny powieści W i t k a c e g o . metafizycznej i czystej, nie mającej związków z życiem, tret artysty z czasów młodości 4 i życia oraz użycia. Bungo chce zatem jednoczesnego Powieść o artystach przedstawia zwykle „zmagania wyboru o p c j i przeciwstawnych, natomiast Edgar ob­ młodego artysty z k o n w e n c j a m i i systemem wartości staje niewzruszenie przy s w o i m ostatecznym wyborze nie rozumiejącej go rodziny i wrogiego społeczeństwa mieszczańskiego", natomiast u Witkacego sztuki życia pojętej jako radykalnie przeciwna sztuce „temat tout court. Dyskusji na temat opozycji bądź związków sztuki i seksu rozwija się właściwie z wyłączeniem życia i sztuki, zagadnienia sztuki życia i sztuki po pro­ wszelkich i n n y c h tematów, niejako w próżni. Wszelkie stu bądź sztuki czystej poświęcono wiele miejsca w po­ k o n f l i k t y mają charakter wewnętrzny, estetyczny l u b wieści. egzystencjalny i zachodzą między różnym p o j m o w a ­ n i e m sztuki i jej stosunku do rzeczywistości: albo jako Pierwsze pojawienie się Edgara, jak pierwsze wejście samoistnego absolutu, albo jako narzędzia służącego na scenę postaci w teatrze, jest istotne; zgodnie z trady­ i n n y m c e l o m . Bohater nie jest osamotniony, ale jest cyjnym sposobem prezentowania bohaterów powieścio­ członkiem grupy p o k r e w n y c h dusz. O w i młodzi ludzie wych W i t k a c y opisuje i c h wygląd zewnętrzny, zwykle walczą z bezdennie głupim światem filistrów, nie mają w szczegółach, sugeruje określone cechy i c h charakte­ kłopotów finansowych, i c h przygody erotyczne nie są r u , podaje ogólne informacje o n i c h wychodzące poza protestem przeciwko mieszczańskim obyczajom a n i też to, co możemy zobaczyć czy odgadnąć, kiedy je już po­ nie spotykają się z potępieniem społecznym. Religia znajemy. oraz t l o społeczne, polityczne i narodowe - kolejne Wejściu Edgara do powieści warto poświęcić trochę dwa m o t y w y grające tak wielką rolę w portrecie Stefa­ na Dedala - nie występują w powieści W i t k a c e g o " . miejsca: „Tu dały się słyszeć szybkie k r o k i w b e t o n o w y m korytarzu i bez pukania wszedł pewnym, zimnym k r o ­ 5 k i e m książę Nevermore, ubrany w tyrolski kapelusik, N i c dziwnego zatem, że główne postacie powieści są niosąc na ramieniu prześliczny magazynowy karabin. arystokratami: majątek, pozycja społeczna, kosmopo­ lityczne niezakorzenienie ułatwia im żeglowanie Efekt był straszliwy. w próżni społecznej. N e v e r m o r e jest księciem, B r u m - Tymbeusz i B r u m m e l odskoczyli o d siebie jak para m e l de Buffadero-Bluff baronem, zaś Bungo, nie uży­ kochanków złapana na gorącym uczynku. Bungo, bę­ wający żadnego tytułu, ma także m o c n o błękitną krew dąc j e d y n y m przyjacielem niedostępnego księcia, aż w żyłach: jego m a t k a , z d o m u Fitz-Patrick, należy do wyciągnął się w rozkosznym dreszczu [ . . . ] . rodziny książęcej. N i e będąc zakorzenionymi i nie m a ­ jąc trosk życiowych, bohaterowie 622 upadków - G o o d evening - rzekł książę stłumionym, lecz Bunga t w a r d y m jak stal głosem. - Przerwałem, jak widzę, roz­ uprawiają bez przeszkód medytację o sztuce, nauce i f i ­ mowę niezwykle interesującą [ . . . ] . A l e proszę was, nie lozofii i rozmyślają n a d naturą i c h i n d y w i d u a l n y c h po­ przerażajcie się zbytecznie: a u t o m o b i l czeka na m n i e wołań. W m o i c h dalszych rozważaniach, zgodnie z i c h w alei. W r a c a m znad Białki. Zabiliśmy ze starym H o - tytułem, skupiam się na księciu N e v e r m o r e i B u n g u , henlohe parę ładnych niedźwiedzi. Jestem wściekle 30 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ .. zmem d o wytwarzania siły życiowej, j a k i m był pożerany przez siedem chronicznych chorób N e v e r m o r e . [...] - Zegnam panów - rzeki nagle [książę], biorąc dwie książki, które podawał m u B r u m m e l . - Czekam cię j u ­ t r o o piątej po południu, drogi Bungusiu. Mogę wysłać a u t o m o b i l - i wyszedł gwiżdżąc arabską piosenkę i zo­ stawiając osłupiałego B r u m m e l a na środku p o k o j u . [...] - Książę miał piękne wejście — rzekł nagle Tymbeusz" (B, 24-26). Jak widać z powyższego c y t a t u , prezentuje o n księ­ cia, ale mówi też wiele o stosunkach w grupie przyja­ ciół wprowadzonych na karty powieści. Pozwala także zaobserwować istotne cechy relacji Edgar - Bungo. O d samego początku Edgar zachowuje się jak praw­ dziwy arystokrata, ale także dekadent (w sensie zarów­ n o dekadencji przysługującej omalże z natury starym arystokratycznym r o d o m — a dzieje rodziny Edgara obejmują 36 pokoleń! - jak, przynajmniej d o pewnego stopnia, dekadencji artystycznej; odrzucający sztukę na rzecz n a u k i książę nie jest n a powaby sztuki całkowicie u o d p o r n i o n y ) . Jak przystało arystokracie, jest pewny Stanisław I . W i t k i e w i c z . Portret Bronisława M a l i n o w s k i e g o , siebie i arogancki (wchodzi bez p u k a n i a ) , t a k dalece o k . 1912, węgiel opanowany i zimny, że wchodzi - jak napisał W i t k a c y zmęczony, aber das Barenproblem existiert fur m i c h - „zimnym k r o k i e m " . C o k o l w i e k t o określenie miałoby m i c h t mehr. - Rzucił się na sofę obok Tymbeusza, ob­ znaczyć, podkreśla chłód Edgara, księcia i uczonego. serwującego sytuację z miną jakiegoś ptaka z podbie­ Jego strój i broń myśliwego A D 1910 wskazują na g u n o w y c h okolic, i n u c ą c aragońską «jotę» obcinał o l ­ oddawanie się tradycyjnemu zajęciu arystokracji, ja­ brzymie cygaro niemieckiego księcia. k i m o d wieków były łowy. Jest zaprzyjaźniony z księ­ Wejście księcia w t a k już zaawansowane w rozmo­ c i e m H o h e n l o h e , co wskazuje n a międzynarodowe k o ­ wie towarzystwo zrobiło wrażenie, jakby ktoś na grze­ neksje arystokracji i jej równie międzynarodową soli­ jące się n a p o w i e r z c h n i bagna r o p u c h y nalał stężone­ darność. Staranność stroju Edgara, podobnie j a k nie­ które jego cechy już tutaj zarysowane, na przykład nie­ go kwasu azotowego. N e v e r m o r e zapaliwszy cygaro rozglądał się p o p o k o ­ wzruszona pewność siebie, i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a ­ j u . Głowę miał ostrzyżoną krótko maszynką; twierdził, nie ludzi i życie oddane przyjemnościom (erotyka, na­ że z tą fryzurą największe robił wrażenie n a kobiety, uka, polowania, podróże, co jest wyrażone wprost bądź szczególnie w krajach południowych. Jego zielone, sugerowane w o m a w i a n y m cytacie) wskazują n a jego zimne j a k u gada oczy, przeszywające szkła siedemna- przynależność d o kategorii dandysów. Należą d o niej s t o d i o p t r i o w y c h b i n o k l i stanowiły niepokojący k o n ­ zresztą i i n n e główne postacie powieści, co n a j m n i e j trast z d z i e c i n n y m uśmiechem o g r o m n y c h , czerwo­ w pewnym stopniu. 7 n y c h , prześlicznie narysowanych warg. K o s t i u m przy­ Opis wyglądu Edgara, zwłaszcza jego twarzy, przypo­ pominał przedziwną dezynwolturą sławnego ze smako- m i n a liczne portrety Malinowskiego wykonane przez szostwa i luksusowych polowań kniazia Stiwę O b ł o n - Witkacego, grafiki i fotografie. N i e brak także i n n y c h skawo z A n n y Kareniny Tołstoja. Miał na sobie jasno- szczegółów odnoszących się d o życia jego przyjaciela: kakowe ubranie, sztylpy swego nie żyjącego już dziad­ sugerowane w cytacie podróże Edgara są przekształco­ ka, pożyczoną o d H o h e n l o h e g o torbę d o ładunków n y m i literacko podróżami Malinowskiego, odbywany­ i również pożyczony tyrolski kapelusz. [...] m i dla poratowania zdrowia. Słabego zdrowia jest tak­ że książę, jego dolegliwości odpowiadają dolegliwo­ - Będę u ciebie w t y c h d n i a c h , Edgarze - rzekł d o ściom jego realnego pierwowzoru bądź są i c h grotesko­ księcia Bungo - otrzymałem znowu list z o c h r o n k i . w y m przekształceniem. W y l i c z m y je dla przypomnie­ - Dyskrecja przede wszystkim - przerwał m u książę. Z i m n y jego dotychczas wzrok zamącił się jakimś dziw­ nia: Edgar jest krótkowidzem w stopniu niesłychanym, n y m pomieszaniem, a usta skrzywiły się boleśnie. cierpi n a „siedem chronicznych chorób", na rupturę B r u m m e l , który założył już binokle i widział wszyst­ (zasłania antyrupturycznym paskiem „kolosalną ranę ko dokładnie, zmartwiał w oczekiwaniu. Spostrzegł, że z prawej strony brzucha", B, 35) i co r o k u odbywa k u ­ Bungo oprócz tego, że miał m o n o p o l na wyprowadza­ rację na nerwy (B, 3 6 ) . nie księcia z równowagi przy pomocy naprędce insceni­ Całokształt stosunków łączących Edgara i Bunga zowanych przeżyć artystycznych, znalazł wreszcie spo­ określa w bardzo dużym stopniu niekończąca się dys­ sób istotnego zachwiania t y m przedziwnym m e c h a n i ­ kusja o życiu, sztuce i i c h wzajemnym powiązaniu bądź 31 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... b r a k u powiązania oraz o relacji między sztuką i nauką; być. A r t y s t a p o w i n i e n całkowicie poświęcić się swojej powstaje także pytanie o t o , czy sztuka jest wyższa sztuce, żyć w ścisłej ascezie. Według Bunga sztuka po­ w h i e r a r c h i i zatrudnień i n t e l e k t u a l n y c h i możliwości wstaje w życiowej pustce, osiągniętej w w y n i k u długiej poznawczych człowieka, czy nauka. S t o s u n k i między i t r u d n e j p r a k t y k i ascezy, w t o k u której życie zostaje przyjaciółmi rozgrywają się na dwóch p l a n a c h : „teore­ w i r t u a l n i e zniszczone. Edgar pragnie zatem życie opa­ tycznym", nować i zwyciężyć, Bungo chce je przezwyciężyć i ob­ obejmującym wspomniane dyskusje, i „praktycznym", życiowym, odnoszącym się d o rzeczy­ rócić na rzecz sztuki takiej, jak j ą p o j m u j e . wistego życia jako przeciwstawionego sztuce, nauce Poglądy Edgara i Bunga zdają się całkowicie prze­ i wszelkiej „teorii". W sferze życia rzeczywistego p o d ­ ciwstawne, istnieje wszakże, jak już pisałem, pewna stawowe znaczenie m a doświadczenie homoseksualne przestrzeń, która jest i m wspólna: Edgara kusi sztuka, Bunga z Edgarem i tego ostatniego atak szaleństwa. co najmniej sztuka życia, Bunga kusi nauka, co naj­ Jak już wspomniałem, mniej n a u k i humanistyczne i ta wielce specyficzna ak­ Edgar jest przedstawiany w powieści jako mistrz „techniki życia" i „wielki zdo­ tywność i n t e l e k t u a l n a człowieka, jaką jest filozofia. bywca życia". Ta jego zdolność jest w istocie przede Bungo jest zatem uwrażliwiony na naukę, zaś Edgar wszystkim wyrazem jego skrajnego egotyzmu: k o n c e n ­ o t w a r t y na sztukę. Tomasz Bocheński nazwał go traf­ truje się o n n a swoich sprawach d o tego stopnia, że nie „artystą bez sztuki" w sensie zbliżonym d o tego, reszta świata znika, jeśli wychodzi poza krąg jego zain­ 0 j a k i m i idzie. 8 teresowań. Oglądana z tego p u n k t u widzenia, jego T r u d n a już w p u n k c i e wyjściowym przyjaźń Edgara przyjaźń jest po części oszustwem. I n n i ludzie nie dają 1 Bunga m a pewien aspekt szczególny: jest t o związek się wszakże całkiem usunąć poza krąg jego zaintereso­ dwóch młodych ludzi poszukujących dojrzałości, pró­ wań k u nicości. Stwarzają o n i możliwość obserwacji bujących zbudować własny system wartości, wykazują­ i c y c h głęboką empatię we wzajemnych stosunkach, eksperymentów, stają się źródłem przyjemności w szerokim sensie słowa, przyjemności i n t e l e k t u a l n e j umiejących się zrozumieć, a nawet pomagać sobie. I c h i seksualnej, są wreszcie potrzebni d o spełnienia f u n k ­ przyjaźń, ze względu na zasadniczo o d m i e n n e p u n k t y cji, o d której zaczyna się wszelkie myślenie i filozofo­ widzenia na kwestie zasadnicze, nosiła w sobie o d p o ­ wanie: d o stworzenia relacji ja - nie-ja. Filozofię życia czątku element sprzeczności, która musiała doprowa­ Edgara można ująć najkrócej w następujący sposób: dzić d o rozsadzenia jej i zniszczenia. Jest t o także wska­ celem życia jest osiągnięcie władzy i szczęścia, d o cze­ zówka dotycząca przyjaźni rzeczywistych pierwowzo­ go dojść można wyłącznie poprzez doskonałą technikę rów o b u postaci l i t e r a c k i c h . A n a l i z a Bunga i Edgara życia czy sztukę życia. Pomaga ona w przezwyciężeniu przez W i t k a c e g o jest jednocześnie dokonaną przez trudności n a drodze d o władzy i szczęścia, umożliwia niego analizą siebie samego i Bronisława M a l i n o w s k i e ­ całkowite podporządkowanie sobie życia, a poprzez go, 622 upadki Bunga są przecież powieścią z kluczem. uzyskanie władzy n a d życiem i ludźmi osiągnięcie moż­ A zatem już z perspektywy lat 1910-1911 W i t k a c y po­ liwie głębokiej, całkowitej przyjemności. Jak już wska­ kazuje nieuchronność zerwania przyjaźni z M a l i n o w ­ zywałem, nawet zainteresowanie Edgara nauką jest skim, zerwania m i m o fascynacji, obopólnej fascynacji. w znacznym stopniu pogonią za przyjemnością. Uści­ Ta fascynacja sprawiła, że i c h stosunki w szczątkowej ślając ostatnie sformułowanie, chciałbym dodać, że formie przetrwały słynne zerwanie z r o k u 1914, ale na­ nie oznacza to, iż jego zainteresowanie nauką jest nie­ wet gdyby M a l i n o w s k i wrócił po wojnie d o Polski, na­ autentyczne; jest o n o wszakże silnie zabarwione przy­ leży przypuszczać, że i c h przyjaźń nie zostałaby o d b u ­ jemnością: jeśli określimy cel n a u k i jako poszukiwanie dowana. Może tylko stosunki byłyby częstsze. prawdy, u Edgara jest o n ściśle związany z przyjemno­ Stosunek Edgara d o życia i n a u k i jest żarłoczny; ścią, także seksualną. Poszukiwanie prawdy, co brzmi pragnie je opanować, podporządkować sobie, by osią­ patetycznie, znajduje nieoczekiwanie swoje uzupełnie­ gnąć satysfakcję. Jest t y t a n e m i jego ogromne apetyty nie czy drugą stronę w hedonizmie. nie są łatwe do zaspokojenia. Zycie i nauka t o dwie domeny jego działalności, ściśle ze sobą powiązane: Bungo jest po stronie sztuki, wszelkiej sztuki, jest artystą na początku swojej drogi, ale kusi go także lite­ Edgar nie przeciwstawia życia i n a u k i j a k Bungo, któ­ ratura. Już w pierwszym rozdziale powieści pisze i czy­ ry radykalnie oddziela życie i sztukę. W bezkompromi­ ta B r u m m e l o w i swój utwór prozatorski; jego celem sowym dążeniu d o osiągnięcia przyjemności nie prze­ jest stworzenie sztuki metafizycznej i jej teoretycznej szkadza k o n c e p c j i ową metafizyczność uzasadniającej. Jego wszystkie, czy może prawie wszystkie, drogi wiodące m u wcale jego słabe zdrowie. A k c e p t u j e zdaniem istotą sztuki nie jest odtwarzanie rzeczywisto­ do przyjemności, poczynając o d przyjemności p r y m i ­ ści, ale wyrażanie jej metafizycznej esencji czy zawar­ t y w n y c h aż p o najbardziej wyrafinowane. W dziedzi­ tości. Odrzucając m i m e t y z m sztuki, artysta w i n i e n nie życia seksualnego Edgar uznaje relacje zarówno także odrzucić życie rzeczywiste, włączając seksualne, hetero- j a k homoseksualne, co całkiem logiczne w je­ co jest p r o b l e m e m dla Bunga i jego przyjaciół, w c h o ­ go bezkompromisowej p o g o n i za przyjemnością, a p o ­ dzących dopiero w życie p o d t y m względem, m i m o ja­ n a d t o homoseksualizm jest pociągający także dlatego, kiegoś doświadczenia erotycznego, które zdążyli zdo­ że wówczas zakazany i ścigany przez prawo (vide przy- 32 �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... padek Oskara W i l d e ' a ) . O b j a w i a o n zatem d o d a t k o w y cego. Wyjaśni się wówczas sprawa Złotej Gałęzi walor: wyzwania rzuconego społeczeństwu. Należy ra, książki czytanej i dyskutowanej już nie przez fikcyj­ Fraze­ także do procedur dandyzmu: w dążeniu do osiągnię­ n y c h przyjaciół w powieści, ale przez rzeczywistych cia satysfakcji dandys nie cofnie się w razie potrzeby w Z a k o p a n e m . W i t k a c y znał zapewne pierwszą d w u t o ­ nie t y l k o przed niedozwoloną formą aktywności seksu­ mową wersję dzieła Frazera, ogłoszoną w 1890 г., być alnej, ale nawet przed zbrodnią, nie popełni jedynie może inną jego książkę wydaną po polsku jako podłości. rownik, kapłan, Cza­ król (Warszawa 1911). Jest wątpliwe, by czytał nadal Frazera po powrocie do Polski, w cza­ W dziedzinie seksualizmu relacje Edgar-Bungo były szczególnie bliskie, poczynając o d i c h razem spędzone­ sie gdy rozpoczął swoją dojrzałą twórczość. N i e ulega go dzieciństwa. Wspólnie przeżywali „perwersje" wła­ jednak wątpliwości, że te dramaty i fragmenty powie­ ściwe w i e k o w i dziecięcemu, jak je nazywają bohatero­ ści, które dzieją się - mówiąc ogólnikowo - w t r o p i ­ wie, a później i c h specyficzna, na poły seksualna b l i ­ kach, zawierają nie tylko relację z doświadczeń autora, skość trwała. S k u t k i e m tej otwartości ale problematykę antropologiczną, którą w a r t o prze­ połączonej z młodzieńczym ekshibicjonizmem pojawiła się w i c h śledzić także p o d kątem literatury n a u k o w e j , w t y m stosunkach silna skłonność do zwierzeń: bez więk­ głównie Jamesa Frazera. szych oporów opowiadali ze szczegółami o swoich Przypadek homoseksualizmu przedstawiony w po­ „perwersyjnych" doświadczeniach obejmujących star­ wieści jest zatem dla Bunga elementem rozwoju jego sze i młodsze panie, nie wyłączając n i e l e t n i c h . O w a seksualności, i n c y d e n t e m w r a m a c h zasadniczo hete­ „perwersyjność" jest zarówno n a t u r a l n y m procederem roseksualnych zachowań. Jeśli idzie o o b u powieścio­ poszukiwania silnych wrażeń erotycznych na podłożu w y c h przyjaciół, był to, nawet w przypadku Edgara, i n ­ młodzieńczego nienasycenia, j a k t r y b u t e m płaconym cydent w sensie nieoczekiwaności oraz gwałtownej kulturze epoki. Rola doświadczenia erotycznego, hete­ i spontanicznej reakcji na określoną sytuację silnego roseksualnego i homoseksualnego, jest zresztą u W i t ­ stresu. Szerszy kontekst tej sceny (rozdział: Bal w pała­ kacego wielka, co dobrze w i a d o m o ; o złożoności mate­ cu Bimam i jego skutki) r i i erotycznej w jego twórczości w ogóle wiele by trze­ zdenerwowanego i roztrzęsionego (określenia autora) ba Edgara Edgara, uwikłanego w bliżej nie określoną aferę miło­ i Bunga, czy - raczej - homoseksualny i n c y d e n t , zosta­ sną z księżniczką Keskeszydze, umęczonego namiętno­ pisać. Doświadczenie homoseksualne ukazuje udręczonego, wściekle ło zatem przygotowane i ułatwione przez t e n właśnie ścią do Fenixany (por. B, 112), zaplątanego w przygo­ aspekt i c h przyjaźni. D l a Bunga był to zdecydowanie dę erotyczną akt jednorazowy, dla Edgara początek albo k o n t y n u ­ w e m b r i o n a l n y m stanie" (В, 114). Bungo doznaje rów­ acja postawy biseksualnej. W zakończeniu powieści nież niecodziennych, niełatwych d o określenia uczuć, W i t k a c y pisze o Edgarze następująco: „Książę za jakieś które przetwarza na sztukę, tyle że... pornograficzną: z panną Saphir, nazwaną „sadystką niesłychane zbrodnie, których dopuszczał się po zauł­ „Bungo, w o l n y o d wszelkich pożądań realnych, błąkał k a c h W h i t e c h a p e l u z paroma l o r d a m i , skazany na de­ się jak cień za księciem, obserwując zwyrodniałe twa­ portację na Nową Gwineę, napisał tamże będąc dzie­ rze swoich przyjaciół i uwieczniając je w swoich k o m ­ ło [ t u przypis: „The Golden Edgar pozycjach, które w przeciwieństwie d o jego życiowej D u k e o f N e v e r m o r e ; Cambridge U n i v e r s i t y Press"] i m p o t e n c j i wkraczały coraz bardziej w sferę perwersyj­ tak genialne o perwersjach t y c h pozornie d z i k i c h l u ­ nej p o r n o g r a f i i " (B, 114). Bough of Pleasure, dzi, których z pogardą Papuasami nazywają, że wrócił Uogólniając sytuację Edgara i Bunga można powie­ po paru latach do A n g l i i j a k o M e m b e r o f B r i t i s h A s ­ dzieć, że stanowią o n i typowy obraz młodych męż­ sociation for A d v a n c e m e n t o f Science i Fellow [ o f czyzn udręczonych przez potrzeby seksualne, których the] Royal Society" (B, 4 6 6 - 4 6 7 ) . nie umieją a n i zaspokoić, a n i stłumić czy wysublimo­ N i e ma d o w o d u wprost w c y t o w a n y m fragmencie, wać. S t o r t u r o w a n i przez pożądanie, traktują zachowa­ że doświadczenia Edgara i lordów miały także charak­ nie homoseksualne jako ucieczkę i - pewnie tymcza­ ter homoseksualny, ale stereotyp upodobań seksual­ sowe - rozwiązanie trudności. Uważna l e k t u r a tekstu n y c h literackiego lorda i surowość kary (deportacja na prowadzi najpierw do w n i o s k u dość oczywistego: t o Nową Gwineę) wyraźnie na to wskazują. nie ciekawość popchnęła Bunga do akceptacji przyja­ ciela jako kochanka. Został o n łatwo (zbyt łatwo?) Te oczywiste aluzje do działalności i dzieł M a l i n o w ­ skiego weszły d o powieści w trakcie jej poprawiania „uwiedziony" przez Edgara, j a k t o określił Tomasz Bo­ i przygotowywania do publikacji, do której - j a k wia­ c h e ń s k i ; „uwiedzenie" Bunga interpretuję zresztą ina­ d o m o - za życia W i t k a c e g o nie doszło. 9 Zakończenie czej niż o n . Edgar bezwiednie obudził w B u n g u prze­ najprawdopodobniej powstało w r o k u 1919, podobnie śladujące go nieraz natręctwo zrobienia czegoś nagan­ j a k Przedmowa. Zabawna aluzja do dzieła Frazera nego, czego w istocie zrobić nie chce, a b o i się, że zro­ wskazuje na kwestię, która nie należy d o t e m a t u tego b i : „Miewał o n czasami chwile pokus w k i e r u n k u czy­ artykułu, a jest wielkiej wagi. Konieczne jest dokładne nów przeciwnych jego najgłębszej istocie, a nawet prześledzenie nie tylko relacji M a l i n o w s k i - W i t k a c y , zgubnych. Jadąc pociągiem na przykład musiał się czę­ ale także r o l i antropologii w dziele i myśleniu W i t k a ­ sto trzymać, aby nie sięgnąć d o kieszeni i nie wyrzucić 33 �Lech Sokół * E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... za o k n o pieniędzy i koniecznych dokumentów lub że­ planuje wykorzystanie swojego doświadczenia seksual­ by w towarzystwie zacnych m a t r o n i poważnych star­ nego: „Ciekawy jestem, co powie na to B r u m m e l [ . . . ] . ców nie wymówić nagle jakiegoś d o b i t n i e świńskiego Bądź co bądź było t o przeżycie" (B, 119). Jednakże wyrazu. Miewał też i n n e , groźniejsze, dotyczące naj­ Bungo powie ostatecznie „nie" homoseksualizmowi, ważniejszych kwestii jego życia. W tej c h w i l i , p o d a zdecydowanie „tak" doświadczeniom heteroseksual­ wpływem wzroku księcia, poczuł pokusę zupełnie tego n y m : zasada „never m o r e " — „nigdy więcej" obowiązu­ samego g a t u n k u . A l e była ona tak potężna, tak pocią­ je. Znaczy to także, że d e f i n i t y w n i e zamyka t e n późny gająco zbrodnicza, że jednocześnie pojął niemożność rozdział dojrzewania, w którym wybór zachowań sek­ wszelkiego o p o r u i że coś, co może m u zwichnąć całe sualnych może się jeszcze dokonać w sposób względnie życie, co decyduje może o całym jego losie, stać się w o l n y i łatwy. m u s i " (B, 116). N i e wydaje się zatem całkiem słuszne mówienie A zatem zgoda Bunga, podobnie jak oferta Edgara o prostym „uwiedzeniu" Bunga przez Edgara: z chwilą były przygotowane przez wcześniejsze doznania i d o ­ kiedy u r u c h o m i o n y przez niego mechanizm zaczął świadczenia o b u . Bungo w p e w n y m momencie odkrył, w Bungu działać, zrobił o n wiele, by uwiedzenie doko­ że dziwny i przerażający m e c h a n i z m w n i m zaczął dzia­ nało się; by tak rzec: dogonił i przegonił przyjaciela. Je­ łać. W s k u t e k przebudzenia się wewnętrznej dominują­ śli incydent Edgar - Bungo uznamy za jeden z 622 cej n a d n i m siły zaakceptował ofertę seksualną przyja­ upadków tego ostatniego, postarał się o n sam, by upaść. ciela prawie natychmiast. Wystarczyło, że zobaczył na­ W i t k a c y powraca w swojej późniejszej twórczości kilka­ gie ciało Edgara i odkrył, że jest o n seksualnie p o b u ­ krotnie do kwestii homoseksualizmu, wystarczająco dzony. Odpowiedział na podniecenie przyjaciela na­ często, by wskazać, iż jest to temat wart podjęcia. tychmiast, bez żadnej presji a n i nawet prośby z jego A t a k szaleństwa Edgara został poniekąd zapowie­ strony. Edgar zbliżył się do niego z „wyrazem zbrodni­ dziany wcześniej w powieści przez informację, że co ro­ czej żądzy, niemego błagania i jakiegoś wstrętnego k u odbywał kurację na nerwy; poniekąd: nie każda s m u t k u . Bungo patrzył na niego przez jakąś część se­ nerwica może doprowadzić do tak znacznego pogor­ k u n d y z artystycznym zadowoleniem. Twarz ta, prawie szenia zdrowia psychicznego. N i c dziwnego zatem, że obca m u w tej c h w i l i , podobna była do demonicznych wiadomość o ataku szaleństwa została przyjęta przez postaci, które rysował". Uświadomiwszy sobie, o co przyjaciół księcia j a k g r o m z jasnego nieba. Edgar wła­ naprawdę idzie Edgarowi, „nagle zdrętwiał z przeraże­ śnie wrócił do Polski z A n g l i i po okresie dzikiego w y ­ nia", a jednak to o n wyraził zgodę: „Chcesz? - spytał uzdania, przyjmującego prawie k r y m i n a l n e rozmiary. głosem, którego prawie nie poznał. Książę l e k k o skinął Początkowo zachowywał się n o r m a l n i e , był tylko t r o ­ głową" (wszystkie cytaty B, 116). chę nerwowy, aż t u nagle, po „ataku" na ulicy został wzięty d o szpitala dla obłąkanych. Wstępna diagnoza Jedyna trudność, jaką Bungo musi przezwyciężyć, to ograniczone uczucie obrzydzenia. Kiedy zdecydował nie jest pewna: „ostra paranoja; a może postępowy pa­ się, działa na zimno, w y m i e n i a k i l k a słów z Edgarem raliż" (B, 3 6 3 ) . Paraliż postępowy jest w y n i k i e m syfili­ „jakby się targował w sklepie" (B, 117). W i t k a c y , jak su, co kieruje naszą uwagę k u angielskim wyczynom się zdaje, z dużą precyzją opisał t e n przełomowy p u n k t erotycznym Edgara. Tomasz Bocheński wskazuje ana­ wszelkiego uwodzenia, w którym nagle zapada decyzja. logie między chorobą księcia a obłędem Nietzschego: W a r t podkreślenia jest akcentowany w opisie nadmiar obaj przeżyli pierwszy atak choroby na ulicy; Edgar po­ świadomości, która pozwala na chłodną analizę do­ daje jako przyczynę swego stanu „konieczność w y m y ­ znań, dostarczającą dodatkowej, ślenia ostatniej maski, dzięki której można by opano­ ponadzmysłowej, wać samo d n o zbrodni [ . . . ] . Psychiatryczna diagnoza czyli i n t e l e k t u a l n e j , przyjemności. choroby księcia ma znaczenie drugorzędne, ponieważ T e n stosunek seksualny przyjaciół jest także jakby cierpi o n na dolegliwość filozoficzną: tak jak N i e t z - na pół uświadomioną kontynuacją i c h „dziecięcych schemu «udało» m u się przezwyciężyć sprzeczności ist­ perwersji", może m n i e j n i e w i n n y c h , niż się t o mogło nienia za c e n ę schizofrenii. Można więc użyć metafo­ wydawać. Być może jest to powtórzenie i rozszerzenie wcześniejszego doświadczenia, a nie ry w stylu Heideggera: N e v e r m o r e zamieszkał w ist­ doświadczenie n i e n i u , które jest niemożliwe do zamieszkania". całkowicie nowe, zwłaszcza że, ściśle rzecz biorąc, nie 10 jest to pełny akt homoseksualny (por. B, 117). Ran­ G d y Bungo w towarzystwie dwójki przyjaciół o d ­ k i e m Bungo żałuje n o c n y c h przeżyć i jest to raczej re­ wiedził księcia w szpitalu, doznał głębokiego wstrząsu: akcja na seksualną represję panującą w społeczeń­ Edgar, król życia, został całkowicie złamany przez cho­ stwie, a nie poczucie w i n y w sensie religijnym czy robę: siedział w k u c k i na łóżku w szpitalnej separatce, choćby m o r a l n y m . Zal Bunga jest dwuznaczny także wypowiadając absurdalne bądź niezrozumiałe słowa; dlatego, że podszyty znowu satysfakcją płynącą z n a d ­ B u n g o w i zdawało się, że mówi do żywego trupa. K i e ­ świadomości i radością z nowego doświadczenia oraz dy, niespodziewanie, Edgar rozpoznał go, powiedział s k u t k i e m włączenia swojego przeżycia do gęstej siatki k i l k a czułych słów i pocałował go w usta. Potem nagle zwierzeń, niedyskrecji i gier u p r a w i a n y c h w powieści skoczył z łóżka na środek p o k o j u i zaczął wykonywać przez przyjaciół. Biorąc p o r a n n y prysznic, Bungo już jak a u t o m a t przerażający w swym mechanizmie taniec 34 �Uch Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... i śpiewać absurdalną piosenkę francuską: „Les plus be­ z obłędu, Edgar odszedł do świata niedostępnego B u n - au des mirliflores, c'est le due de N e v e r m o r e " . Byl to gowi. W t y m świecie wygtał; czy w ogólności wygrał początek nowego ataku choroby, w trakcie którego jako twórca k o n c e p c j i o p a n o w y w a n i a życia? Jeżeli tak, Edgar krzyczał rozpaczliwie, wzywając pomocy m a t k i . za jaką cenę? Czy tzeczywiście całkowicie wyzwolił się z obłędu? N a te pytania nie m a łatwej odpowiedzi. Jedyny fragment wypowiedzi księcia, który ma wy­ raźny sens i wpisuje się doskonale w kontekst w i e l u Bungo poświęcił wiele czasu rozmyślaniom n a d l o ­ stwietdzeń jego i Bunga, dotyczy kwestii maski, bardzo sem Edgara. W n i o s k i , do j a k i c h doszedł, lęki, jakie ży­ ważnej dla zrozumienia powieści. Szaleństwo księcia wił, podsumował zwięźle Bocheński: „Bungo o losie opisane jest w rozdziale 1 części I I I 622 upadków księcia myśli ze strachem, ponieważ wie już, że marze­ ga noszącym tytuł W poszukiwaniu Bun­ maski; rozdział 2 tej­ nie o życiowej potędze ptowadzi do obłędu; czuje za­ że części, ostatni w książce, zatytułowany jest Mas/ca, zdrość, która spada za książę, [...] wreszcie odczuwa radość, późno. gdyż pojmuje, że sam nie posiada tyle sił, co bo czym byłaby egzystencja bez nadziei na h a r m o n i ę " . Kiedy Bungo nachylił się n a d Edgatem, usłyszał: 11 O w a harmo­ szeptał książę. nia, której szuka Bungo, jest możliwa d o osiągnięcia - Tej nie mogę opanować. Patrzę w oczy w same d n o . jeśli nie w życiu, w sztuce w Czystej Formie, oderwa­ Muszę wziąć o v e r h a n d n a d wszystkim. Z b r o d n i opa­ nej o d życia, dostarczającej przeżyć metafizycznych, nować nie mogę. Muszę się nauczyć. Muszę jeszcze ekstazy, szczęścia. Tego szczęścia Bungo już nie osią­ mieć siłę. Jeszcze jestem za słaby na t o . Jeszcze tylko gnął: jego maska, j a k głosi tytuł ostatniego rozdziału jedna maska. Tylko jedna..." (B, 364-365). powieści, „spada za późno". „Jeszcze jedna maska, tylko jedna - W groteskowym końcu życia Bunga, przedstawia­ W n i o s e k z wypowiedzi Edgata jest t a k i , że nawet w chorobie zmaga się o n z żywiołem życia, który pra­ n y m w Zakończeniu, gnie opanować, a który go łamie. B o c h e ń s k i słusznie wymierza swojemu b o h a t e r o w i i swojemu wyobrażeniu należy widzieć karę, jaką autor stawia pytanie o rozumienie szaleństwa i przypomina 0 sobie z okresu młodości. Poderżnięcie sobie gardła o romantycznej k o n c e p c j i szaleństwa jako „niepojęte­ „nożem o d brzytwy G i l e t t e " było jego „ostatnim, defi­ go dla zdrowych przeżycia ttanscendencji", która to n i t y w n y m a k t e m w o l i " . Bungo umarł, Edgar wyjechał. koncepcja powróciła u schyłku w i e k u X I X . i na po­ „Zycie płynęło dalej swą tajemniczą i m ę t n ą koleją" czątku X X . W ramach takiego idealizowanego szaleń­ (B, 4 6 7 ) . Tylko o n o jest w pełni zwycięskie. stwa wypowiedzi c h o r y c h stają się wypowiedziami mę­ Edgar zniknął z kart powieści, dowiadujemy się o je­ drców, proroków, jasnowidzących. W d o d a t k u Edgar go n a u k o w y c h sukcesach, ale nie o t y m , k i m był „na- wyzdrowiał, niejako z własnej w o l i , wprawiając w po­ ptawdę". W sensie h i s t o r y c z n o l i t e t a c k i m był postacią mieszanie psychiatrów: opuścił swój obłęd, jak opusz­ utwotzoną z motywów obecnych w litetatutze i myśle­ cza się miejsce czasowego p o b y t u . n i u Młodej Polski, m o d e r n i z m u europejskiego oraz p e w n y c h cech rzeczywistego Bronisława Powtót Edgata do świata ludzi „notmalnych" ma Malinow­ skiego takiego, j a k i m go widział W i t k a c y w latach pewne cechy niesamowitości. Pozostaje widoczny ślad jego w a l k i z żywiołem życia. O t o jak opisane zostało 1910-1911 oraz w r o k u pisania Przedmowy i w powieści niespodziewane spotkanie Bunga z Edga­ nia, czyli w r o k u 1919. D l a Stanisława Ignacego W i t ­ r e m : „Tym samym, j a k zwykle p e w n y m , m i a r o w y m kiewicza był pewnie najważniejszym z przyjaciół jego Zakończe­ k r o k i e m zbliżał się k u n i m książę N e v e r m o r e , ubrany zakopiańskiej młodości, a k t y w n y m uczestnikiem dys­ w ogromne f u t r o i m e l o n i k na głowie. [...] Bungo zo­ kusji przyjaciół o życiu, sztuce i nauce, ptzyjacielem baczył tylko oczy księcia, wpatrzone w dal z wyrazem bardzo ważnym dla jego rozwoju, ponieważ fascynują­ niesamowitego napięcia w o l i , po czym światło l a t a r n i c y m , ale także t a k i m , któtemu W i t k i e w i c z ostro się błysnęło w jego o k u l a r a c h , czyniąc go na sekundę po­ ptzeciwstawiał, wreszcie przyjacielem rozumiejącym d o b n y m do jakiegoś strasznego trupa o fosforycznie 1 w i e r n y m , który go nie opuścił w rozpaczy po samo­ błyszczących oczodołach. N e v e r m o r e przeszedł koło bójstwie narzeczonej Jadwigi Janczewskiej. n i c h , nie widząc i c h wcale. Dyskusja powieściowych przyjaciół była etapem na - Edgarze! Edgarze! zatrzymaj się! — krzyczał za n i m drodze k u dojrzałości, a jednocześnie bodźcem do jej Bungo. A l e książę szedł dalej i w t y m nieubłaganym osiągnięcia. Ułatwiła i m ona przejście przez okres fer­ posuwaniu się dalej robił wrażenie jakiegoś pocisku m e n t u do stadium, w którym byli w stanie podjąć w o l ­ ślepo pędzącego na rozbicie mogących m u stać na d r o ­ ną decyzje dotyczącą i c h powołania. Edgar wybrał dze przeszkód". Bungo miał wrażenie, „że t o t t u p Ed­ błyskotliwą karierę naukową oraz szczególną, własną gara wstał z grobu i wieje o d niego jakieś zimno, już wersję bycia „królem życia" jak Oskar W i l d e , L o r d Douglas, książę des Esseintes z powieści Huysmansa nie z tego świata" (B, 4 3 9 - 4 4 0 ) . K i l k a d n i później Bungo otrzymał informację, że Na wspak. Bardzo i s t o t n y m aspektem osobowości po­ Edgar wyjechał do A n g l i i , nie szukając k o n t a k t u z żad­ wieściowego M a l i n o w s k i e g o jest to, że p o d koniec n y m z przyjaciół. O s t a t n i a informacja w powieści swojego życia na kartach 622 upadków o n i m była już cytowana; dotyczy ona jego londyń­ wrażliwy na sztukę w sensie, w j a k i m używał tego sło­ skich wyczynów i n a u k o w y c h osiągnięć. Wychodząc wa w odniesieniu do życia, że stał się „artystą bez sztuki". 35 stał się o n �Lech Sokół • E D G A R , D U K E O F N E V E R M O R E I B U N G O . BRONISŁAW M A L I N O W S K I J A K O POSTAĆ ... Z p u n k t u widzenia Bunga zarówno mieszanie sztuki i demonicznie zazdrosna. Grzech przeciwko niej, j a k i życia, jak utrzymywanie, że sztuka jest naśladownic­ grzech przeciwko D u c h o w i Świętemu, nigdy nie bę­ t w e m natury, jest grzechem śmiertelnym. Bungo ostro dzie odpuszczony. przeciwstawia się t a k i m poglądom, przynajmniej wer­ balnie. Zycie kusiło go m o c n o , mocniej niż Edgara PS Znikając z powieści, Edgar o f N e v e r m o r e nie sztuka. zniknął z twórczości W i t k a c e g o . W Kurce wodnej p o ­ Trzeci z przyjaciół biorących udział w dyskusji o ży­ jawia się postać Edgara N e v e r m o r e , ale w n i e w i e l k i m c i u , sztuce i nauce, B r u m m e l , zaledwie przeze m n i e s t o p n i u m o d e l e m dla niego jest M a l i n o w s k i ; bardziej wspomniany, wybrał naukę (matematykę i logikę), nie przypomina o n C h w i s t k a , czyli barona B r u m m e l a wyrzekając się sztuki (sztuk pięknych i literatury) i nie z powieści 622 upadki Bunga. odrzucając całkiem życia. Być może wybór sztuki, na­ m i n a n y przez postacie W i t k a c e g o , ale wówczas to M a l i n o w s k i jest wspo­ u k i i życia jest d o zaakceptowania, gdyż nie prowadzi fikcyjna postać w y m i e n i a nazwisko realnej, Mali­ do katastrofy w przypadku B r u m m e l a . Wybór n a u k i nowski fikcji. i życia doprowadził do odwracalnej katastrofy Edgara, O b e c n o ś ć nazwiska, p o l e m i k a z jego poglądami jesz­ ale o n - co bardzo ważne - chciał zdominować życie, cze w Niemytych być tryumfującym artystą życia, a to nie interesowało k o i stałe obecny jest M a l i n o w s k i w myśleniu W i t k a ­ B r u m m e l a , przynajmniej nie w t a k i m stopniu. Edgar cego, we w s p o m n i e n i a c h z dzieciństwa i młodości. nie w c h o d z i wówczas duszach do domeny ( 1 9 3 6 ) , świadczy, jak głębo­ s k u t k i e m swoich zamierzeń i działań prowokował ży­ I c h przyjaźń została zerwana, ale - powtórzmy - moż­ cie, miał pewne cechy osobowości demonicznej w po­ na i trzeba powiedzieć, że m i m o dramatycznego ze­ jęciu Goethego: osobnik demoniczny to t a k i , który r w a n i a M a l i n o w s k i w p e w i e n sposób pozostał przyja­ wyzywa Los i musi w walce z n i m ponieść konsekwen­ cielem W i t k a c e g o , co n a j m n i e j przyjacielem lat mło­ cje wyzwania, a częstokroć klęskę. U W i t k a c e g o klę­ d y c h , którego o b e c n o ś ć jest często a k t u a l i z o w a n a ska nie jest całkowita. w jego świadomości. Grzechu śmiertelnego według Bunga: pomieszania życia i sztuki dopuścił się o n sam i dlatego został uka­ rany. Kara przyszła w m o m e n c i e jego nawrócenia na Przypisy właściwą drogę, ale nie dane m u było skorzystanie 1 z etycznego i estetycznego odrodzenia. N i e był już S. Witkiewicz, Listy do syna. Opracowały: B. Danek-Wojnowska i A . Micińska, Warszawa 1969. List z 31 lipca 1900, wspomnia­ w stanie naprawdę odrodzić się, gdyż życie, głównie ny przeze mnie, por. s. 39 życie seksualne, któremu się oddawał, doprowadziło 2 E Skalnik, Bronisław Kasper Malinowski and Stanisław Ignacy Witkiewicz. Science versus Art in the Conceptualization of Culture, do trwałego uszkodzenia jego świadomości. G d y d o ­ „Konteksty" 2000, nr 1-4, s. 54; cytuję wersję polską artykułu konał w y b o r u zarówno sztuki, jak i życia seksualnego, w przekładzie S. Sikory, tamże, s. 55. O złym wpływie Bronia na oddał swoje ludzkie (w istocie swoje męskie!) w a r t o ­ Stanisława Ignacego por. S. Witkiewicz, Listy do syna, s. 281; ści: świadomość i i n t e l e k t we władanie kobiet (kobie­ warto zwrócić uwagę, że Stanisław Witkiewicz, przestrzegając t y ) , która jest uosobieniem biologii i nieświadomości. syna przed Bronieni, uznaje siłę ich przyjaźni, powątpiewa jedy­ Jest niezmiernie charakterystyczne, że stan orgazmu nie w jej głębszą wartość: „Jeżeli Wasza harmonia i bliskość po­ Bunga jest zawsze opisywany przez narratora powieści lega na zgodności wyższych potrzeb duszy, na wspólności dążeń jako u t r a t a świadomości; w i e l o k r o t n i e powtarzane umysłowych, na podobnym tonie uczuć - zawsze wyższej skali, tym lepiej i niech ta harmonia trwa". stwierdzenie n i e o d m i e n n i e mówi, że Bungo „stracił ' przytomność". Początkowo B u n g o wraca do p r z y t o m ­ S. I . Witkiewicz, Dzieła wybrane, t. I : 622 upadki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Narkotyki. Niemyte dusze, Warszawa 1985, ności czy świadomości względnie łatwo i pozornie bez s. 37 (Wstęp A . Micińskiej do 622 szkody dla stanu świadomości; z czasem powrót staje 4 się coraz trudniejszy, aż następuje trwałe jej uszkodze­ upadków...). Por. B. Danek-Wojnowska, Problem artysty w powieści S. I Wit­ kiewicza" „622 upadki Bunga", „Pamiętnik Literacki" 1970, nr 3 nie, które można określić słowami, j a k i c h W i t k a c y 5 użył, by nazwać jeden ze swoich rysunków: „schujo- D. G. Gerould, Stanisław Ignacy Witkiewicz jako pisarz. Przeł. J. Sieradzki, Warszawa 1981, s. 59 wacenie mózgowia" (rysunek z r o k u 1931). M i m o po- 6 S. I . Witkiewicz, Dzieła zebrane. Wydanie krytyczne ze wstępem padnięcia w obłęd, Edgar dał sobie radę i z życiem, J. Brońskiego. Komitet redakcyjny: przewodniczący J. Degler i z chorobą, ostatecznie zwyciężył, natomiast Bungo oraz B. Michalski, A . Micińska, K. Puzyna, L. Sokół, 622 upad­ ki Bunga, czyli Demoniczna kobieta. Oprać. A . Micińska, Warsza­ poniósł klęskę totalną. Dlaczego? Odpowiedź, która wa 1992, s. 14- Wszystkie cytaty z powieści wg tego wydania, się nasuwa, jest bardzo m o c n o związana z epoką, z jej oznaczane bezpośrednio w tekście za pomocą skrótu В z poda­ poglądami estetycznymi, z estetyką W i t k a c e g o wresz­ niem strony cytatu. cie, właśnie się wówczas kształtującą. Z potęgą życia 7 można j e d n a k , przy całym niebezpieczeństwie, wał­ czyć i nie przegrać całkowicie, m i m o wielkiej ceny - 8 bokiej satysfakcji i n t e l e k t u a l n e j , jak wyrafinowanej Sztuka jest T. Bocheński, Powieści Witkacego. Sztuka i mistyfikacja, 1994, s. 31 uratować się. N a u k a może być źródłem zarówno głę­ dandysowskiej przyjemności. Por. L. Sokół, Dandyzm u Witkacego: gra i metafizyka w: Witkacy w Polsce i na świecie. Redakcja: R. Skwara, Szczecin 2001, s. 197-209 zaborcza 36 " Tamże, s. 30 10 Tamże, s. 32-33 11 Tamże, s. 34 Łódź � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e57777d0d00fe47bea5283182b32719.pdf 929af5a37c31fc4017e50fd17874ffef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5625 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5229 Title A name given to the resource Egzystencja nieautentyczna/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.99-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danel, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Dane Ur. w 1980 roku, socjolog, doktorant W y d z i a ł u Nauk Społecznych Uniwersytetu Śląskiego. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje - w g ł ó w n e j mierze na problemie intersubiektywności i społecznej dystrybucji wiedzy. Teoretycznym i metodologicznym układem odniesienia do podejmowanych przez niego r o z w a ż a ń jest przede wszystkim fenomenologia społeczna i socjologia wiedzy. Jest autorem a r t y k u ł ó w z zakresu teorii ról społecznych, „ p o n o w o c z e s n o ś c i " i problematyki monitorowania r/nku pracy. Egzystencja nieautentyczna ozważania nad autentycznością i nieautentycznością człowieka niekoniecz, nie muszą implikować zaangażowanie wartościujące, choć potoczne rozumienie tych terminów mogłoby taką konotację sugerować. Nieautentyczność - pojęcie permanentnie nie­ jednoznaczne - w potocznym rozumieniu od­ syła nas do takich pojęć, jak „fałszywość" czy „sztuczność". Są to jednakże kategorie etyczne. Kategorie autentyczności i nieautentyczności są zaś kategoriami ontologicznymi w wymia­ rze socjologicznym. Odnoszą się do ludzkiego sposobu bycia. Sposób bycia jest z kolei SpOSO— R: bem orientacji w świecie i regulacji zachowań ze względu na odczuwany i rozumiany sens znaków i rzeczy, kształtujący specyficzny obraz świata jako całości" . Celem tego artykułu nie jest więc wskazanie moralnego ideału, który człowiek własnym wysiłkiem ma realizować, ani tym bardziej instruktaż, jak mu w tym projek­ cie dopomóc. Praca ta, w s w y m założeniu, m a jedynie stanowić socjologiczny ogląd sposobów uświadamiania sobie przez ludzi siebie samych i swego społecznego domostwa. Dokonane jest to w oparciu i poprzez ontologiczną kategorię nieautentyczności. W Pawluczuk, Wiara a życie codzienne, Wydawnictwo Miniatura, Kraków 1990, s. 9. 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA 1 �Adam Danel 100 Rzeczywistość społeczna w subiektywnym oglądzie Socjologiczny namysł nad problematyką nieautentyczności w życiu społecznym wyma­ ga zaakceptowania dwóch fundamentalnych założeń: 1. założenia o ludzkiej podmiotowości; 2. założenia o ludzkiej wolności. Akceptacja tychże założeń w i ą ż e się w sposób konieczny - z przyjęciem określonej wizji człowieka oraz określonego sposobu ujęcia istnienia społeczeństwa. Pomimo, iż założenia te mają charakter ontologiczny oraz funkcjonują (explicite bądź implicite) we wszystkich orienta­ cjach teoretycznych składających się na huma­ nistyczną perspektywę w socjologii, do dziś dnia pojęcia „wolność" i „podmiotowość" obciążone są wieloznacznością, emocjami i ideologią. Dokonując eksplikacji pojęcia podmioto­ wości i poszukując jego socjologicznego sensu, zacząć wypada od określenia filozoficznego pojęcia podmiotu, wobec którego wszelkie po­ jęcia pozafilozoficzne mają charakter wtórny. Otóż „sam termin »podmiot« wywodzi się wprost z łacińskiego subiectum, będącego odpowiedni­ kiem greckiego hypcAeiménon (od hepókeimai). Hepókeimai zaś oznacza dosłownie: »znajdować się pod czymś, u spodu czegoś«, a niedosłownie: »być podstawą, założeniem czegoś«. W źródło­ wym zatem znaczeniu podmiot jest tym, co znaj­ duje się u podłoża czegoś, tym co utrzymuje coś innego, jest jego substratem czy substancją" . 2 Problematyka podmiotowości obejmuje roz­ legły i wieloaspektowy zespół zagadnień. W 2 A. Węgrzecki, Zarys fenomenologii podmiotu, Ossolineum, Kraków 1996, s. 11-12. 3 R. Cichocki, Podmiotowość w społeczeństwie, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań 2003, s. 49. 4 P. Sztompka, Socjologiczna teoria podmiotowości, [w:] P. Buczkowski i R. Cichocki (red.), możliwość, rzeczywistość, konieczność, Podmiotowość: swej istocie odnosi się do usytuowania i aktyw­ ności jednostki w społeczno-kulturowym świecie. „Zdeterminowanie i twórczość, nawyk i sponta­ niczność, naciski sytuacyjne i autodeterminacja, reifikacja i emancypacja, ponadindywidualne struktury i aktywność indywiduów, zniewolenie i rewolucja, alienacja i dezalienacja, struktura społeczna i tożsamość jednostki - wszystkie te opozycje dotykają jakichś aspektów podmioto­ wości" . Próbując jednakże dokonać delimitacji obszaru obejmowanego przez pojęcie podmio­ towości, można przyjąć - zgodnie z sugestią Piotra Sztompki - iż genus pfoximum sociologicznej idei podmiotowości to relacja działania i struktury" a podmiotowość w sociolosicznvm znaczeniu tezo terminu to istotny aktyw nv wpływ działań ludzkich na kształt struktury społecznej" . 3 4 5 Przyjmowane w tej pracy ontologiczne założenie o podmiotowości, można sformuło­ wać - bazując na propozycji Ryszarda Cichoc­ kiego - w postaci trzech komplementarnych stwierdzeń: 1. działania społeczne nie są jednoznacz­ nie i całkowicie zdeterminowane ani przez kon­ stytucję biologiczną podmiotu, ani przez wpływy społeczne, którym podmiot ulega; 2. struktury społeczne wszystkich typów (idealne, organizacyjne, materialne) są plastycz­ ne wobec aktywności podmiotów; 3. relacja działań i struktur ma charakter obustronny . Podsumowując zatem, koncepcja podmioto­ wości zrywa z pozytywistyczną wizją człowieka i świata w XIX-wiecznej socjologii. Uwydat6 7 1989, s. 12-13. 5 Ibid., s. 12-13. 6 Założenie Ryszarda Cichockiego o podmiotowości jest w zasadzie syntetycznym ujęciem dialektycznej teorii podmiotowości Piotra Sztompki. Zob. ibid., s. 19-25. 7 Por. R. Cichocki, op. cit., s. 76. Nakom, Poznań BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna niając strukturotwórczą rolę ludzkich działań, podważając absolutną obiektywność społeczne­ go świata oraz kwestionując fatalizm, zarysowu­ je ona obraz człowieka twórcy {homo creator), podmiotu społeczeństwa. Z pojęciem podmiotowości na gruncie nauk społecznych, kojarzone bywa pojęcie wolności. Nie są to jednak pojęcia tożsame. Wolność sta­ nowi raczej istotny atrybut podmiotowości czło­ wieka, umożliwiając mu przekroczenie obszaru tego, co przedmiotowe . Podobnie jak w przypadku koncepcji pod­ miotowości, problematyka wolności w rozwa­ żaniach socjologicznych ma charakter wtórny wobec sposobów jej rozumienia przez filozo­ fów. Historia filozofii jest w znacznej mierze zapisem rozważań wokół koncepcji wolności, by wymienić tylko: stoików, Platona, św. Toma­ sza Duns Szkota Karteziusza Thomasa Hobbesa Immanuela Kanta lohna S Milla Maxa Schelera czy egzystencjalistów. Nie wnikając we wszystkie zawiłości i subtelności poszczęgólnych stanowisk, można stwierdzić, iż pojęcie wolności rozumiane jest zazwvczai na. czterv różne sposoby (czasem ujmowane rozłącznie czasemkoniunkcyjme): 101 WOLNOŚĆ WOLNOŚĆ ZEWNĘTRZNA WOLNOŚĆ WEWNĘTRZNA 8 Pierwsza dychotomia - to rozróżnienie wol­ ności wewnętrznej, a więc indywidualnego czło­ wieka i wolności zewnętrznej, społeczno-poli­ tycznej. Drugi podział - to rozróżnienie „wolności od" i „wolności do" oraz uwypuklenie dwóch aspektów wolności: negatywnego i pozytywnego. „Wolność od" jest absencją przymusu, koniecz­ ności fizycznej, brakiem całkowitego zdetermi­ nowania. „Wolność do" jest zaś możnością uczy­ nienia inaczej i uzdolnieniem do rozstrzygnięcia wyboru. 8 Por. A. Węgrzecki, op. cit., s. 85. 9 P.L. Berger, Zaproszenie do socjologii, tłum. J. Stawiński, P W N , Warszawa 2001, s. 135. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA WOLNOŚĆ OD (ASPEKT NEGATYWNY) WOLNOŚĆ DO (ASPEKT POZYTYWNY) SCHEMAT 1: CZTERY PŁASZCZYZNY WOLNOŚCI (OPR. AUT.) Na gruncie socjologii problematykę wolności najczęściej sprowadza się do relacji „jednostka społeczeństwo", która ma charakter dialektycz­ ny. I tak, z jednej strony, społeczeństwo zniewala jednostkę, ma ograniczający wpływ na jej spon­ taniczną aktywność, z drugiej zaś, w konfron­ tacji z rzeczywistością społeczną, człowiek jest aktywną przyczyną, a -jakpowiada Peter L. Ber­ ger - „stwierdzenie: »muszę« jest nieprawdziwe prawie w każdej sytuacji społecznej" . Jednostka może więc wypowiedzieć posłuszeństwo swemu społeczeństwu. Inną sprawą są negatywne kon­ sekwencje, które akt ten nieuchronnie by na nią sprowadził Niemniej jednak jednostka ma taka możliwość.' 9 Wolność, podobnie jak podmiotowość, jest pojęciem trudnym do operacjonalizacji i na­ ukowego badania. „Wolność - pisze Berger - nie jest faktem empirycznym. Mówiąc ściślej, cho­ ciaż wolność może być przez nas doświadczana z pewnością równą pewnikom empirycznym, �Adam Danel 102 \ CZAS PRZESTRZEŃ NASTĘPCY • Carnap wraz z inny­ mi przedstawicielami Koła W i e d e ń s k i e g o uznałby za pozbawio­ ne sensu i odmówiłby i m miana naukowo­ ści. Burrhus F. Skin¬ ner - kolejny badacz o pozytywistycznej proweniencji - uznał­ by z kolei iż założenia te schlebiają człowie¬ kowi dostarczając mu tvm 'samym wzmoc­ nień- w y n i k a j ą z a ś z naszej niewiedzy isa wybiec em stosowa nvm cdy nie można inacźei w y t ł u m a c z y ć pewnych zjawisk. Z całą pewnością w ramach naukowe­ go dyskursu nie jest możliwe pełne, esencjonalne ujęcie zjawi• ska wolności. Jednakże SCHEMAT 2: EGOCENTRYCZNA STRUKTURA SPOŁECZNEGO ŚWIATA (OPR. AUT.) „jedynie intelektualny to nie jest możliwe jej dowiedzenie jakimikol­ barbarzyńca może utrzymywać, że rzeczywistość wiek metodami naukowymi. (...) Cokolwiek to tylko to, co daje się uchwycić metodami na­ może się w subiektywnej świadomości jednostki ukowymi" . Wulgarna redukcja, upraszczająca pojawić jako wolne, w systemie naukowym oka­ obraz człowieka i świata w imię kanonów meto­ że się ogniwem w jakimś łańcuchu przyczyno­ dologicznej poprawności i - w efekcie - będąca wym" . Max Scheller wskazuje z kolei, iż „to, negacia humanistyki jest równie nieuprawniona czym jest wolność, rozumiemy tylko w obrębie jak stwarzanie iluzji poznania blizszeco poezji naszego życia wolitywnego, a nigdy poprzez rozważanie teoretyczne" . Jak zatem możliwe jest myślenie socjologicz­ Poczynione powyżej założenia o podmioto­ ne bez porzucenia wizji człowieka jako wolnego wości i niezbywalnej wolności człowieka Rudolf podmiotu? 12 10 11 10 Ibid., s. 117-118. 11 M . Scheller, Rozważania i metafizyki wolności, 1 2 dotyczące P.L. Berger, op. cit., s. 133. fenomenologii „Znak" 11 1963, s. 1275. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 103 Właściwą drogę wytyczył Edmund Husserl. W ślad za nim poszedł Alfred Schiitz, którego ustalenia stały się przyczynkiem do powstania socjologii fenomenologicznej, etnometodologii i socjologii egzystencjalnej. Nastąpiła zasadni­ cza zmiana perspektywy - „fenomenologiczny zwrot w socjologii" . Środek ciężkości zain­ teresowań przeniesiony został z obiektywnej rzeczywistości na świadome podmioty. Dekonstrukcja naturalizmu pozwoliła na odejście od obrazu człowieka jako istoty reaktywnej, której cechy i działania są całkowicie zdeterminowane przez zewnetrzno-obiektywna rzeczywistość Podkreślaiac konstytutywna role intencionalnei świadomości fenomenologia dostarczyła obrazu człowieka iako wolnego podmiotu przy czym samą wolność sprowadziła do poziomu aksjo¬ matu któreco sie wnrawdzie nie kwestionuie ale którego się również nigdy w pełni nie wyjaśnia. 13 D o k o n u j ą c fenomenologicznego zwrotu i analizując rzeczywistość społeczną w nasta­ wieniu humanistycznym, należy przyjąć i utrzy­ mywać w najpełniejszym zakresie subiektywny punkt widzenia. Punktem wyjścia uczynić trze­ ba fenomenalne doznania podmiotu, sens jego doświadczeń. To one bowiem są tym, co konsty­ tuuje rzeczywistość. W codziennym życiu człowiek doświadcza społecznego świata tak, jakby był on zorganizo­ wany wokół jego własnej osoby. Świat społeczny ma strukturę egocentryczną . Podmiot stano­ wi jego centrum, „punkt zerowy", na którym zorientowana jest jego konstytucja. Świat ten posiada znaczenie i sens dla niego i poprzez 14 13 Zob. M . Roche, Fenomenologiczny zwrot w socjologii, niego. Zawsze odnosi go do swojej rzeczywistej, biograficznie zdeterminowanej sytuacji. Jego system istotności selekcjonuje i grupuje poszcze­ gólne przedmioty zgodnie ze schematem osobi­ stych planów i potrzeb. Rozciągły przestrzennie i czasowo świat, zorganizowany wokół „tu i te­ raz" doświadczającego podmiotu, rozwarstwia się wedle stopnia znajomości i anonimowości. Dzieli się na świat współczesnych, przodków i następców. Egocentryczna struktura świata ukazuje, że własna świadomość i własne doświadczenie są uprzywilejowane. Dodać tu jednak trzeba, że świat doświadczany przez podmiot jest polem możliwego działania innych i z ich perspektywy zorganizowany jest w analogiczny sposób. Świat społeczny przekracza obszar jednostkowego do­ świadczenia. Jest intersubiektywnym światem kultury, uniwersum znaczeń. Mostem łączącym subiektywne i intersubiektywne ujęcie świata jest generalna teza przekładalności perspektyw. Ciało (oraz związana z nim przestrzeń), czas (subiektywny i obiektywny) i inni są ontologicznym fundamentem świata przeżywanego; „sta­ nowią najogólniejsze warunki doświadczenia, które narzucone są każdemu. Są one granicami, w ramach których subiektywne doświadczenie świata przeżywanego strukturalizuje się na róż­ ne sposoby" . W rozpatrywaniu podmiotu, ludzkiego Ja jako centrum społecznego świata, nie chodzi tyl­ ko o wyróżnienie go w stosunku do tego, co jest poza nim i oddzielenie tego, co własne, od tego, co obce. Człowiek nie jest bowiem zamkniętym 15 współczesnej, PIW, Warszawa 1984, s. 153, 180; oraz [w:] Z. Krasnodębski [red.), Fenomenologia i socjologia. A. Schütz, Świat społeczny Zbiór tekstów, [w:] P. Sztompka (red.), Metodologiczne podstawy 14 PWN, Warszawa 1989, s. 458-474. Zob. A. Schiitz, Fenomenologia i nauki społeczne, [w:] socjologii. Wybór tekstów, i teoria działania społecznego, WUJ, Kraków 1980, s. 155-156. Z. Krasnodębski (red.), Fenomenologia i socjologia, op. cit., 15 s. 124-127; zob. także: A. Schutz, Potoczna i naukowa 1971, s. 20; cyt za: D. Lachowska, Codzienność i rozumienie w teońi interpretacja ludzkiego działania, Alfreda Schulza, [w:] Z. Krasnodębski (red.),Ctótranscendentdizmu [w:] E. Mokrzycki (red.), Kryzys i schizma. Antyscjentyczne tendencje w socjologii 3-1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA A Schütz, Das Problem der Relevanz, Suhrkamp, Frankfurt ku hermeneutyce, PWN, Warszawa 1987, s. 166. �Adam Danel 104 kosmosem, „monadą bez okien" - jak chciał tego Leibniz . Geneza ludzkiego umysłu nie jest „monologiczna", lecz dialogiczna - powstaje w nieustannym dialogu z innymi (o czym świad­ czą takie procesy, jak: socjalizacja, kulturalizacja czy wychowanie). Owo „centrum" rozumieć raczej należy jako to, z czego coś się wyłania (bądź intencjonalnie, bądź samorzutnie) i jako to, do czego coś prowadzi. Sensowna aktywność podmiotu jest poddawana interpretacji przez innych i odwrotnie 16 sensowne aKtv innvcn sa interpretowane przez podmiot. Tylko przez odniesienie do podmiotu pewne typy stosunków społecznych i elementów kultu­ ry zyskują specyficzny sens. Podmiot w każdej chwili swego świadomego życia znajduje się w jakiejś sytuacji, „jest ona w swej konkretnej tre­ ści nieskończenie zmienna - dlatego, że z jednej strony jest wyartykułowana biograficznie jako, by tak rzec, produkt wszystkich poprzednich sy­ tuacji, z drugiej zaś, że jest względnie »otwarta«, to znaczy może być w różny sposób na podstawie danego »17zasobu wiedzy definiowana i opanowyWcina. umysłu, który skłonił go do przyjęcia nieauten­ tycznych postaw i zrozumieć ich odniesienie w sferze działań. Chodzi tu o ukazanie orien­ tacji społecznej podmiotu, a więc zgeneralizowanych tendencji do postrzegania, odczuwania, wartościowania i reagowania na rzeczywistość społeczną . Warto w tym miejscu zaznaczyć, że powstające różnice w obrazach świata nie są wynikiem deformacji w procesach pozna¬ nia, ale są rezultatem odmiennych procesów społecznych, przyjmowanych i dokonywanych definicji sytuacji wyznaczających granice tego, co rzeczywiste. 18 Wyróżnić m o ż e m y dwie zasadnicze zgeneralizowane tendencje do postrzegania świa­ ta przyjmowane przez aktorów społecznych. Pierwszą z nich nazwijmy plastycznym obrazem świata. Tutaj wszelkie sytuacje, w które wkracza jednostka, charakteryzują się pewnym „otwar­ ciem", „plastycznością" wobec jej aktywności. Jednostka dostrzega różne możliwości działa­ nia. Stale „nosi w sobie" możliwość kontestacji czy też transgresji kulturowego status quo. Swą podmiotową aktywność podejmuje ze względu na aksjologiczne preferencje a nie zewnętrzne przymuszenia Źródłem konformizmu - który Narodziny n i e a u t e n t y c z n o ś c i zarazem konieczny jest dla skuteczności działań iest przede wszystkim wewnętrzne przeko Z punktu widzenia nieautentyczności de­ cydujący jest sposób, w jaki aktor społeczny name wewnętrzna kontrola Materia znaczeń napełnia sensem społeczny świat, którego jest wartości czy norm wzniesiona przez przodków centrum. Odpowiadając na pytanie: „co ten i współczesnych stanowi zasób z którym nod świat społeczny znaczy dla działającego czło­ miot kieruie sie ku otwartemu horyzontowi wieka?" i ukazując sposób, w jaki ten świat jawi przyszłości Doświadczane wielowymiarowości się w toku doświadczenia, możemy ujawnić stan i plastyczności, jednostka traktuje tenże świat 16 Leibniz pisał: „Monady nie mają okien, przez które by 2003, s. 113; cyt. za: Z. Krasnodębski, O związkach cokolwiek mogło się do nich dostać lub z nich wydostać. fenomenologii i socjologii. Wprowadzenie, [w:] idem (red.), (...) Naturalne zmiany monady pochodzą od jakiejś Fenomenologia i socjologia, op. cit., s. 37. zasady wewnętrznej, ponieważ przyczyna zewnętrzna nie 18 Por. M . Ziółkowski, Orientacje indywidualne a system może wywierać wpływu w jej wnętrzu". G.W. Leibniz, społeczny, Monadologia, tłum. H . Elzenberg, U M K , Toruń 1991, s. 48. i M . Ziółkowski (red.), Orientacje społeczne 17 A. Schütz, Strukturen der Lebenswelt, Taschenbuch mentalności, [w:] J. Reykowski, K. Skarżyńska jako element Nakon, Poznań 1990, s. 57. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 105 jako pole możliwości, ekspresji (eksternalizacji) własnej subiektywności i samorealizacji (przy czym nie jest tutaj ważne, czy będzie to makiawelizm, czy autodeterminacja przez społecznie aprobowane wartości). Tylko w tak postrzega­ nym świecie człowiek może stać się „sobą" i ta­ kim pozostać. Przeciwstawną orientacją jest perspektywa, którą nazwać można zreifikowanym obrazem społecznego świata. Reifikacja jako odmiana świadomości sprawia, iż wszelkie instytucje spo­ łeczne postrzegane są jako posiadające własną realność, niezmienne i oczywiste same przez się. Ich zmiana nie jest dostrzegana nawet jako realna możliwość. Istniejący porządek społeczny jawi się jako naturalny i nieodwołalny. Zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umy­ śle człowieka jest źródłem tego, co psycholo­ gowie nazywaia utrata poczucia kontroli nad otoczeniem Świat społeczny doświadczany iest w kategoriach powinności których niespełnie­ nie iawi sie iako skok w szaleństwo a wszelkie formv ekstazy (bycia poza wykraczania poza) czy transrresii sa traktowane iako nonadnie cie w nierzeczywistość. Zachowanie człowieka nrzvbiera formę inercvinei asvmilacii swoistego L w „ > hlizszean bierności niz rzeczywiste, twórrzei .ktywnośri nodmiotn W b , ś n i e wtedy - adv snhie J v w n e odbieie rzeezvwi stośei w «rn, m ?en7^w7^^^ mieniu świadomości przypiera zreitiKowaną postać się nieautentyczny sposób bycia, jest warunek Konieczny meautentycznosci, który w pewien sposób wiąże się z jej istotą, ale jej jeszcze nie stanowi. 19 Zob. M . Merleau-Ponty, Czym jest fenomenologia?, Rola społeczna: zaangażowanie i dystans Fenomenolog francuski Maurice Merleau¬ -Ponty wskazał, iż rozpoznanie poza własnymi działaniami świata, który jest dany podmioto­ wi, możliwe jest dlatego, że podmiot jest dany samemu sobie . Człowiek nie tylko istnieje, ale ma pewien stosunek do swego istnienia; może u c z y n i ć siebie przedmiotem własnej reflek­ sji. Pytanie: „kim jestem?" jest fundamentalną kwestią naszej społecznej egzystencji. Udzielane nań odpowiedzi kolei sprzęgnięte z subiek­ tywnym oglądem rzeczywistości w obustronnie koniecznej koegzystencji. Za Zbigniewem Bokszańskim przyiać wiec można teze o wzaiemnvch uwarunkowaniach koncepcii siebie i świata społecznego . 19 20 Mówiąc o refleksyjnym stosunku podmiotu do samego siebie, wkraczamy w szeroko podej­ mowaną w naukach społecznych problematykę tożsamości. Generalnie rzecz biorąc, „pojęcie tożsamości w socjologii i psychologii społecznej odnosi się najczęściej do sfery autodefinicji ak­ tora społecznego (...). Można w związku z tym określić je jako zbiór wyobrażeń, sądów i prze¬ konań owego aktora o samym sobie" . Ujmując rzecz jeszcze lapidarniej, za Anthonym Giddensem można przyjąć, iż indywidualna tożsamość „jest to »ja« pojmowane przez jednostkę w ka­ tegoriach biograficznych" . Ponieważ biogra­ fia jednostki praktycznie zawsze uwikłana jest 21 22 życie społeczne tożsamość konstytuuje sie w dialogu z innymi, w toku interakcji społecz- 22 A. Giddens, Nowoczesności „Ja" i społeczeństwo Warszawa 1995, s. 103. A. Szulżyńska, PWN, Warszawa 2002, s. 75. 20 Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie a obraz innego, „Kultura i Społeczeństwo" 3 1984, s. 171-172. 21 Z. Bokszański, Tożsamość, [w:] Encyklopedia socjologii, t. W, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002, s. 252. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA w epoce późnej tożsamość. [w:] J. Migasiński, Merleau-Ponty, Wiedza Powszechna, nowoczesności, tłum. �Adam Danel 106 nych, przy czym tożsamość jest nie tylko „pro­ duktem" interakcji, ale także determinantem jej przebiegu. Wart podkreślenia jest fakt, i ż tożsamość konstytuuje się nie tylko w relacji poznawczej do świata, ale także emocjonalnej . Emocjo­ nalne naznaczenie społecznego świata, procesy jego odczuwania i doświadczania, społeczna kategoryzacja i stygmatyzacja - wszystko to ostatecznie sumuje się w jakiejś postaci obrazu samego siebie. Tożsamość - tak j ak j est ona tutaj uchwycona - ma fundamentalne znaczenie dla społecznej egzystencji człowieka. Pozwala ona jednostce urzeczywistnić się w społeczeństwie, chroni ją przed egzystencjalnie pojętym lękiem i trwoea czy wreszcie zapewnia jej ontoloeiczne bezpieczeństwo" - by posłużyć sie terminem ukutym przez Ronalda D.Lainga,aupowszechnionvm przez Anthonv'eeo Giddensa Ber cer dobrze to ilustruje »wraca do rzeczywistością Przypomina sobie swoje nazwisko, adres i zawód, swoje plany na następny dzień. Przechadza się po domu, pełnym potwierdzeń przeszłej i obecnej tożsa­ mości. Słucha odgłosów miasta. Może nawet obudzi żonę i dzieci i zostanie uspokojony przez ich zatroskane zapewnienia. Wkrótce może śmiechem skwituje niedorzeczność tego, co się właśnie zdarzyło, zajrzy do lodówki, żeby coś przekąsić lub do barku, żeby coś łyknąć na sen i pójdzie do łóżka z postanowieniem, że będzie śnił o awansie . 23 - Spójrzmy na przykład na człowieka zbudzo­ nego w nocy przez jeden z tych koszmarów sennych, w których traci się całkowicie poczucie tożsamości i miejsca. Nawet w chwili przebu­ dzenia realność jego własnego istnienia i jego świata wydaje mu się senną fantasmagorią, która może zniknąć lub zmienić się za jed­ nym mrugnięciem powieki. Przebudzony, leży w łóżku tknięty czymś w rodzaju metafizyczparaliżu, czując się oddalony co najwyżej 0 krok od owego unicestwienia, które zagrażało mu w przerwanym właśnie śnie. Przez kilka chwil tak boleśnie j asnej świadomości j est w sta­ nie nieomal zmysłowego kontaktu ze śmiercią 1 - wskutek tego - z nicością, lecz wówczas po omacku sięga po papierosa i , jak to się mówi, 23 Emocjonalna, uczuciowa sfera człowieka, często 24 Ten długi cytat wskazuje na jeszcze jedną istotną kwestię. Otóż zachwianie tożsamości powoduje, że także inne aspekty realności świata są zagrożone. Potwierdza to tezę, iż tożsamość i obraz świata warunkują się wzajemnie. Obraz samego siebie, w mniejszym lub więk­ szym stopniu, jest odbiciem uczestnictwa jed­ nostki w grupach społecznych i zajmowane­ go przez nią (przypisanego bądź osiągniętego) miejsca w strukturze społecznej. Pojęcie tożsa­ mości łączy więc w sobie zagadnienie refleksyj­ nych podstaw działania jednostkowego z proble­ matyką ról społecznych. Przyjmując perspektywę teorii ról, można postrzegać jednostki jako aktorów w teatrze lub jako uczestników gry. „Naturalne stosunki społeczne - pisze Erving Goffman - powstają w taki sam sposób, w jaki powstaje sytuacja na scenie: przez w y m i a n ę dramaturgicznie uwznioślonych działań, reakcji na działania i zamykających kolejne sceny odpowiedzi. Sce­ nariusz nawet w ręku niewprawnego aktora może ożyć dlatego, że samo życie ma konstruk­ cję dramatyczną. Oczywiście nie cały świat jest Uwagi na marginesie książki Existential Sociology, „Studia bagatelizowana przez socjologów, stała się rdzeniem Socjologiczne" 4 1980, s. 315-331. socjologii egzystencjalnej. Zob. przeglądowy artykuł 24 P.L. Berger, op. cit., s. 139. M. Czyżewskiego, O programie socjologii egzystencjalnej. BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 107 sceną, lecz niełatwo rozstrzygnąć, w jakiej mie­ rze sceną nie jest" . Czym jest więc rola społeczna? Zdaniem Pawła Rybickiego, „można ją określić jako spo­ łecznie wydzielony zakres działania, jako ciąg zachowań i działań spełnianych przez człowieka zajmującego określoną pozycję społeczną. (...) Jest zawsze szczególnego rodzaju schematem społecznym i jest tokiem działalności, który ten schemat wypełnia. Jest zawsze dwoista; nie ma roli społecznej bez określającego ją schema­ tu i nie ma roli bez człowieka który w swych zachowaniach i działaniach ów schemat realizu­ je" . Rola społeczna zawiera w sobie oczekiwa­ nia określone przez współrzędne wyznaczające umiejscowienie jednostki w przestrzeni" społecznei Peter L Berger stwierdza wręcz że rola może bvć zdefiniowana iako typowa odpowiedź na typowe oczekiwania" . 25 26 27 Oczekiwania, z jakimi spotyka się aktor od­ grywający swą rolę na społecznej scenie, pocho­ dzą ze zróżnicowanych źródeł. Są to: a) oczekiwania wynikające ze scenariusza chodzi tu o aksjonormatywne podłoże aktywno­ ści, wyznaczające zobiektywizowane schematy zachowań; b) oczekiwania ze strony innych aktorów - są to oczekiwania ze strony partnerów interakcji; c) oczekiwania ze strony publiczności - źró­ dłem oczekiwań są tutaj audytoria będące dla jednostki układem odniesienia. Warto w tym miejscu nawiązać do myśli Ralpha Lintona, 25 E. Goffman, Człowiek ™ teatrze życia codziennego, który stwierdził, i ż „jesteśmy skłonni grać dla publiczności, nawet gdy publiczności nie ma" . Chodzi t u przede wszystkim o w y o b r a ż a n e przez jednostkę zobowiązania wobec „przod­ ków" i „następców", a także - w przypadku osób wierzących - istot nadprzyrodzonych. Stopień spełnienia tych oczekiwań pozwala odnieść zachowanie jednostki do opozycji kon­ formizm - nonkonformizm . Poczynione dotychczas ustalenia definicyjne dotyczące roli społecznej pozwalają wyodrębnić jej trzy komponenty. Są to: 1. wymogi i oczekiwania wobec jednostki przypisane zajmowanej przez nią pozycji spo­ łecznej; 2. subiektywna ocena sytuacji interakcyjnej; 3. uzewnętrznione zachowania. Czerpiąc z metaforyki teatralnej, można po­ wiedzieć, iż odgrywanie roli wiąże się z włoże­ niem określonej maski. „Nie jest chyba dziełem historycznego przypadku - pisał Robert Ezra Park - że pierwszym znaczeniem słowa »osoba« (person) jest »maska«. Jest to uznanie faktu, że każdy zawsze i wszędzie, bardziej lub mniej świadomie, odgrywa jakąś rolę. (...) To właśnie w tych rolach znamy się nawzajem i znamy sa­ mych siebie" . 28 29 30 Maska jest funkcjonalną koniecznością życia społecznego. Jest środkiem komunikacyjnym; oszczędza czas i emocjonalną energię. Maska jest także - chciałoby się powiedzieć - koniecz­ nością antropologiczną, bowiem: „nie wystarcza ukazuje, że świat społeczny jest również zamieszkiwany tłum. H . Datner-Śpiewak, P. Śpiewak, KR, Warszawa przez ludzi pozbawionych tej fundamentalnej sprawności, 2000, s. 100. jaką jest wyczucie gry. Wydaje się więc, że wobec 2 6 P. Rybicki, Struktura społecznego społecznej, świata. Studia z teorii Iluzje codzienności. 2 7 P.L. Berger, op. eh., s. 93. 28 R. Linton, Kulturowe podstawy osobowości, tłum. A. Jasińska-Kania, PWN, Warszawa 2000, s. 113. 2 9 Ujmując życie społeczne jako grę, Pierre Bourdieu 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 tych typów ludzi tradycyjna opozycja konformizm nonkonformizm nie ma zastosowania. Zob. M . Jacyno, PWN, Warszawa 1979, s. 462, 463. BARBARZYŃCA O teorii socjologicznej Pierre a Bourdieu, IFiS PAN, Warszawa 1997. 3 0 R.E. Park Race and Culture, Glencoe 1950, s. 249; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 49. �Adam Danel 108 nam fakt, że istniejemy. Musimy istnieć dla i n ­ nych, istnieć przez innych" . Wobec tego w tymże artykule problematyczne nie jest samo funkcjonowanie masek w świecie społecznym. Problemem jest sytuacja, w której maska przenika do wnętrza człowieka, stając się jądrem jego tożsamości. Gaston Bachelard wskazał, iż maska jest synte­ zą dwu przeciwieństw: dysymulacji i symulacji . Dysymulacja wiąże się z ukrywaniem, zatajaniem czy po prostu nieujawnianiem pewnych aspektów siebie. „Tymczasem symulacja stawia pod zna­ kiem zapytania różnicę między »prawdziwym« a »fałszywym«, między światem »rzeczywistości« a światem »wyobraźni«" . Symulacja narusza zasadę rzeczywistości. Nie jest ona prostym uda­ waniem. Ktoś kto symuluje chorobę wywołuje sobie pewne j ej objawy. Analogicznie jest w przy¬ padku roli społecznei (maski) Z iednei strony iest ona konstruktem społecznym pewna społeczna abstrakcia z drugiei zaś człowiek ia odgrywaiacy nie tylko działa zgodnie'z iei schematem ale tak ze w pewnych sytuaciach odpowiednio (do tego) czułe Tak wiec sfera ziawisk nsychicznych iest nieustannie przenikana nrzez siły snołeczne" Kwestie te dobrze oddaie myśl Georga Santay' anv Każdy kto iest newIn sweanumysłu dumny 31 32 33 34 zelweanurzędu rzy nrzeiety swoim nhnwiazkiem n r z v i m ^ i e m ! , k e r r L z n / p n z w l rei m L e bv a a a r S f lmvm 7 ^ 2 1 1 2 2 c l była nim samym, przelewa na nią całą swą próż­ ność. J ak długo żyje i podlega niepokojom własne­ go ciała, jak wszystko cokolwiek żyje, tak długo w duszy tworzy ideę i bardziej z dumą niz żalem ofiarowuje swe życie na ołtarzu Muz . 31 G. Bachelard, Fenomenologia maski, [w:] M . Janion Poszukując własnego miejsca na społecznej scenie, odgrywamy role i z a k ł a d a m y maski. Każdą rolę można odgrywać świadomie lub bez udziału refleksji, z mniejszym lub większym zaangażowaniem. Maska jako istotne akceso­ rium identyfikacji (tożsamości), może być mniej lub bardziej elastyczna. W społecznej dramie występują więc dwojakiego rodzaju aktorzy. „Na jednym krańcu - pisze Goffman — mamy do czynienia z wykonawcą, którego całkowicie wciąga akcja sceniczna i który może być szczerze przekonany, że zainscenizowana iluzja rzeczy¬ wistości iest sama rzeczywistością Publiczność naicześciei odbiera widowisko w ten sam sposób i tylko sociolog lub malkontent moga wątpić w >>realność« tego, co jest przedstawiane Na dru¬ gim krańcu mamv do czynienia z wykonawca który wobec swei Pry zachowuie dystans Taka możliwość łatwo sobie wyobrazić nikt bowiem nie ma równie dogodnego stanowiska do ob­ serwowania nrzedstawienia iak ktnś ktn sam ie zainscenizował" . ' 36 Stopień zaangażowania w pełnioną rolę spo­ łeczną i zakres identyfikacji z nią wyznacza dwie odmienne jakościowo formy społecznej egzystencji: autentyczność i nieautentyczność. Tworzą one swego rodzaju continuum, którego krańce nie są rzeczywistą reprezentacją sposobu bycia człowieka w społecznym świecie, ale ra­ czej typami idealnymi czy też eksperymentami myślowymi, do których rzeczywiste przypadki mogą się co najwyżej asymptotycznie przybliżać. Niemniej jednak, bieguny owego continuum odzwierciedlają niestabilną sytuację człowie- tłum. A. Chmielecki, St. Czerniak, J. Niżnik, [w:] i S. Rosiek (red.), Maski, t. I I , Wydawnictwo Morskie, A. Chmielecki, J. N i ż n i k i S. Rainko (red.), Problemy Gdańsk 1986, s. 20. socjologii wiedzy, P W N , Warszawa 1985, s. 479. 32 Zob. ibid., s. 14. 33 J. Baudrillard, Precesja symulakrów, 35 [w:] R. Nycz (red.), Postmodernizm. Antologia przekładów, Baran i Suszczyński, Kraków 1997, s. 177-178. 34 P.L. Berger, Tożsamość G. Santayana, Soliloquies in England and Later Soliloquies, Nowy Jork 1922, s. 133-134; cyt. za: E. Goffman, op. cit., s. 86. 3 6 E. Goffman, op. cit., s. 47. jako problem socjologii wiedzy, BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 109 ka w świecie społecznym. W żadnym z nich bowiem człowiek nie pozostaje na stałe. „Tak wiele potrzeba energii, aby ściśle przystosować się do maski, że energia ta gdzieś zawodzi. Wówczas najpodstępniej skomponowana twarz się rozpada. Dysymulacja traci swą podstawową jedność" . 37 Należy wreszcie zapytać o ogląd ejdetyczny, 0 istotę tytułowej nieautentyczności. Wspomnia­ no wcześniej, iż warunkiem koniecznym nie­ autentyczności jest zreifikowana reprezentacja społecznego świata w umyśle człowieka. Wyka­ zano następnie, iż obraz świata i obraz samego siebie warunkują się wzajemnie. Dokonując reifikacji społecznego świata, człowiek doświadcza go w kategoriach powinności. „Wymogi rzeczy­ wistości" nie istnieją jednak same przez się, ale są powiązane ze społecznymi rolami. Zreifikowany obraz świata implikuje więc, że autodefinicje aktora społecznego formułowane są w oparciu 1 poprzez pełnione role społeczne. Niezmienną istotę nieautentyczności stanowi zatem utrata subiektywnego dystansu pomiędzy samym sobą a pełnioną rolą społeczną. Co prawda, zawsze istnieje świadomość innych aspektów siebie, ale są one marginalne i w znacznej mierze przesło­ nięte maską pełnionej roli społecznej. Maska ulega usztywnieniu, podczas gdy - jak sądzi Antoni Kępiński - powinna być jak najbardziej elastyczna, zmieniać się zależnie od sytuacji i być wypadkową prawdziwej reakcji emocjonal­ nej i reakcji rytualnej to znaczy tej której spo­ dziewa się społeczne 'otoczenie Usztywnienie maski powoduje, iż przestaje ona. spełniać swe 38 3 7 G. Bachelard, op. cit., s. 21. 3 8 A. Kępiński, Poznanie chorego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002, s. 100. 39 4 0 społeczne zadanie (środka komunikacyjnego i zwierciadła społecznego), a człowiek „nieza­ leżnie od tego, co wokół niego i w nim samym się dzieje, kroczy przez życie na kształt posągu, dużych czy małych rozmiarów" . Utrata jednostkowego autentyzmu zaciera granice pomiędzy tworem a twórcą. Rola spo­ łeczna zaczyna być traktowana jako rzeczywisty byt. Przestaje być czymś, co się robi, a staje się czymś, czym się jest. Nietrudno wyobrazić sobie dyrektora, który nie potrafi (nie chce) „przestać być" dyrektorem po opuszczeniu przestrzeni swego gabinetu. Zmiana „dekoracji" i „publiczności" nie prze­ rywa występu, o czym często boleśnie przeko­ nuje się jego rodzina. Sam moment przejścia na emeryturę staje się dla niego swoistą sytuacją graniczną , często o katastrofalnych konsekwen­ cjach psychologicznych. Uświadomienie sobie bowiem nietrwałości społecznych przypisań, po­ woduje zachwianie ontologicznego bezpieczeń­ stwa co w skrajnych przypadkach prowadzi do uformowania się osobowości schizoidalnej . 39 40 41 Nieautentyczność określić więc można jako fundamentalizm roli społecznej. „Człowiek przyzwyczaja się do bycia w rolach i tak wycho­ wywany w tych rolach nie ma odwagi znaleźć się w tych miejscach poza rolami. To są miejsca dość straszne i trudno jest się znaleźć poza sumą ról" . Człowiek jednak sumą ról być nie musi. Jest on raczej czymś permanentnie niedookreślonym i nieredukowalnym do czegokolwiek. Wskazują na to pojęcia wolności i podmiotowości, a naj­ pełniej wyraża pojęcie osoby . 42 43 R. Rudziński, Jaspers, Wiedza Powszechna, Warszawa 1978, s. 186-242. 41 Zob. R.D. Laing, Podzielone „Ja". Egzystencjalistyczne Ibid. studium zdrowia i choroby psychicznej, dum. M . Karpiński, Pojęcie „sytuacja graniczna" pochodzi od Karla Rebis, Poznań 1995. Jaspersa. Zob. K. Jaspers, Sytuacje graniczne, [w:] 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Adam Danel 110 R e d u k u j ą c się do pełnionej roli społecz­ nej, człowiek rodzi się po raz wtóry jako homo sociologicus - jednostka doskonale uspołecznio­ na, której aktywność sprowadza się jedynie do pełnienia przeznaczonej jej funkcji społecznej. Można powiedzieć, że homo sociologicus jako nosiciel ról społecznych jest człowiekiem bez in­ dywidualności. Jego podstawowymi cechami są bezrefleksyjny konformizm i pasywność zacho­ wania, będąca w istocie kresem podmiotowości (która najpełniej wyraża się w twórczej aktyw­ ności). Pasywność oznacza bowiem „ogranicze­ nie a nawet brak wolności wyboru - a mówiąc dokładniej, brak zainteresowania dla problema­ tyki wyboru jaki prezentuje ze swej strony homo socioLicus ze względu na narzucone iednost ce zobowiązania i dyscyplinę społeczną" . 44 Jednostce nieautentycznej szczególnie bliska jest „myśl jednowymiarowa" czy „myśl osiadła" , nie pozwalająca jej na myślowe przekroczenie siebie jako tworu społecznego (homo sociologi­ cus) i kontestację rutynowego sposobu istnienia. Ponadto nieautentyczność sprawia, iż jednostka dokonuje symbolizacji własnego doświadczenia wyłącznie przez pryzmat pełnionej roli. Odwo­ łajmy się do przykładu. Urzędnik, który silnie zinternalizował biurokratyczny subświat, świat, który rozwarstwia się wokół jego własnej oso­ by widzi" w kategoriach przepisu jako ścisły nie podlegający dyskusji układ zależności wy¬ mogów i przywilejów Wszelka sytuacja która wymaga od jej uczestników aktywnego udziału zdefiniowaniu staje się dla mego nazbyt W 45 42 M . Paschalska, Człowiek autentyczny i człowiek zniewolony. (Glos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), Strategia życia. Rozważania Jabłonnie, 43 i dyskusje na sympozjum w UMCS, Wrocław 1983, s. 83. idea osoby, [w:] J. Pawlak (red.), Kierunki filozofii współczesnej, 46 Mówienie o nieautentyczności byłoby pozba­ wione sensu, gdyby u jej podstaw nie leżała moż­ liwa autentyczność. Powracając po raz kolejny do metaforyki teatralnej, można powiedzieć, iż — w pewnym sensie i pewnym zakresie — auten­ tyczność to zachowanie „Czystej Formy" w „te­ atrze życia codziennego". Intencją Stanisława Ignacego Witkiewicza, twórcy pojęcia „Czysta Forma", było stworzenie teatru, który nie byłby tylko kopią rzeczywistości, ale swobodnie de­ formowałby życie. Rozpoznawałby on własną dynamikę określona wewnętrzna konstrukcja a nie istniejącym dotąd szablonem Aktor w sztuteatralnej „Czystej Formie" miałby SWiJ rolę CC „jednostka"), najczęściej stosowane jest przez socjologów instytucjonalnie i intelektualnie związanych z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim. 44 Syntetyczną wykładnię koncepcji osoby zawiera esej Emmanuela Mouniera, Ogólna problematyczna, wręcz nieznośna. W efekcie, opisana przez Roberta K. Mertona, „wyuczona nieudolność" jako dysfunkcja biurokracji rozcią­ ga się także na inne sfery rzeczywistości. W tym kontekście warto powrócić do wspom­ nianej j u ż tezy o wzajemnych uwarunkowa­ niach koncepcji siebie i świata społecznego. Otóż implikacją tej tezy jest fakt, iż jednostki, które postrzegają siebie w kategoriach konsensualnych (ról społecznych) są także skłonne patrzeć w ten sam sposób na innych . Kategorie subkonsensualne (personalne, indywidualistyczne) są marginalizowane czy pomijane. Rzeczywistość społeczna jest tedy - w oczach jednostki - systemcm ról społecznych, światem, w którym wszy¬ scy ludzie są tożsami z ich społecznymi przypi­ saniami. Przodkowie współcześni następcy są odbierani w aspekcie ról społeczi ych które pełnili, pełnią lub będą pełnić 45 1.1, P. Chmielewski, Homo sociologicus - model a rzeczywistość, „Studia Socjologiczne" 3 1998, s. 78. Pojęcie „myśl jednowymiarowa" pochodzi od Herberta Marcuse, a „myśl osiadła" od Gillesa Deleuze. Wyd. U M K , Toruń 1995, s. 178-181. Pojęcie osoby, coraz 4 6 powszechniejsze w socjologii (jako synonim pojęcia s. 175-178. Zob. Z. Bokszański, Koncepcja siebie..., op. cit., BARBARZYŃCA 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �Egzystencja nieautentyczna 111 nie tyle odgrywać, co stwarzać (nie przekraczając jednakże idei formalnej utworu) . Autentyczny aktor społeczny jest więc dys­ ponentem swej roli. Staje się ona narzędziem do możliwie pełnej realizacji tego, co w nim tkwi. Pozwala wówczas na „wyraz czegoś, co może być przypisane zjawisku rozleglejszemu i trwalsze­ mu n i ż bieżąca rola lub sposób jej wykonywa­ nia czemuś w skrócie co charakteryzuje nie rolę, lecz osobę - chodzi o trwały charakter moralny, osobowość, wyposażenie biologiczne i tak dalej" . Z całą pewnością nie jest to t a k ż e wywód wy­ czerpujący. Poznanie z a k o ń c z o n e , poznanie, które zwolnione j u ż jest z obowiązku dal­ szych dociekań, to n i e w ą t p l i w i e contradictio in termims . Jednocześnie trzeba zdać sobie sprawę z ogra­ niczeń socjologicznego poznania. Otóż rzeczy­ wistość społeczna będąca przedmiotem socjolo­ gicznej refleksji to nie tyle pewien byt, co raczej proces ustawicznie zmienny i płynny. Przedmio­ tem poznania nie jest więc to, co gotowe, lecz to, co się staje. My zaś - jak twierdzi Henri Berg­ Oczywiście nie oznacza to całkowitej dowol­ son - „ograniczamy się tylko do rejestrowania ności. „Autentyczność i oryginalność jednostki - migawkowych ujęć płynącej rzeczywistości" . pisze Antonina Kłoskowska - polega na swoistej Podążając z kolei za wszystkimi jej meandrami, kombinacji różnorodnych elementów i na ich myśl socjologiczna zawsze natknie się na sferę refleksyjnej modyfikacji oraz selekcji" . Ilość in­ transcendencji, na to, co przekracza ludzkie terpretacji jest siłą rzeczy ograniczona. Nie moż­ możliwości poznawcze Pewne łamigłówki" na całkowicie oderwać się od społecznej materii w rozumieniu Kuhnowskim -pozostaną na za¬ znaczeń i pozostać człowiekiem. Autentyczność wsze nierozwiązane Stad permanentny i - iak i nieautentyczność możliwe są tylko w ramach wolno sadzić - zasadniczo nieprzezwyciężony kryzys socjologu". społeczeństwa. 47 51 48 52 49 Zamiast konkluzji Ryszard Kapuściński pisał, i ż „poczucie, że coś odkrywamy w humanistyce, wynika dziś tylko z naszych braków w oczytaniu" . W y w ó d zawarty w tej pracy, będący próbą socjologicznego teoretyzowania nie powołuje rzeczy nowych. Ma cel o wiele skromniej­ szy. Jest jedynie próbą rekonstrukcji socjolo­ gicznego oglądu zjawiska nieautentyczności. 50 4 7 Zob. S.I. Witkiewicz, Czysta Forma w teatrze, J. Degler Płynie też stąd wniosek etyczny. Alfred Schiitz pisał: „Gdy tylko socjologia zaczyna rościć sobie pretensje do ostatecznego wyjaśniania tajemnicy tego świata, do wypowiadania się na temat prze­ znaczenia człowieka oraz do natychmiastowego tłumaczenia pojęć teoriopoznawczych w katego­ riach bytu społecznego, oznacza to, iż j u ż uległa demonowi nihilizmu" . Jean-Francois Lyotard z kolei, w swym Raporcie o stanie wiedzy wysunął tezę, iż w wa­ runkach ponowoczesnych wiedza zmieniła sta53 5 0 R. Kapuściński, Lapidarium (red.), Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1997, s. 134. 1977. 51 48 E. Gottmzn, Frameanalysis. Uwagi końcowe, „Teksty" 5-6 1977, s. 249. 4 9 A. Kłoskowska, Człowiek człowiek filozofią a socjologią. Społeczna ontologia Alfreda Schutza, P W N , Warszawa 1991, s. 147. 52 autentyczny i Zob. J. Sójka, Pomiędzy III, Czytelnik, Warszawa H . Bergson, Pamięć i życie, tłum. A. Szczepańska, Pax, Warszawa 1988, s. 36. A. Schiitz, A. Gurwitsch, Briefwechsel 1939-1959, zniewolony. (Głos w dyskusji), [w:] B. Suchodolski (red.), 53 op. <//.. s. 83. R. Grathoff (red.), Monachium 1985, s. 134; cyt. za: J. Sójka, op.cit., s. 147. 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZVNCA �Adam Danel 112 tus i z kształcenia ducha stała się informacją . Z całą pewnością wiele w tym racji, ale to od nas zależy, jaki użytek (pożytek) ze zdobytej wie­ dzy zdołamy zrobić. Świadomość socjologiczna, zrozumienie logiki społecznej dramy daje nie­ bywałą szansę ograniczenia sfery oczywistości, intelektualnego wyzwolenia i urzeczywistnienia autentycznego sposobu bycia. Wszak, jak pisał 54 Peter L . Berger: „W odróżnieniu od lalek mamy możliwość zatrzymania się podczas ruchu, spoj­ rzenia w górę i przyjrzenia się maszynerii, która nami porusza. W akcie tym kryje się pierwszy krok w stronę wolności. I w tymże akcie odnaj­ dujemy ostateczne uzasadnienie socjologii jako dyscypliny humanistycznej" . 55 Inauthentic Existence The article concerns the phenomenological reflection about the ways of becoming conscious of one's self and the surrounding world. The centre of the interest is not the objective reality, but the aware human subject, the context and the meaning of their experiences. Author determines the necessary condition of the inauthenticity by characterizing the means of structuralization of the subjective experiencing of the world, as well as determines its essence by presenting the social role that appears in the field of human awareness. 54 J.F. Lyotard, Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie 5 5 P.L. Berger, op. cit., s. 163. wiedzy, tłum. M . Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa 1997. Zob. też B. Baran, Postmodernizm i końce wieku, Inter Esse, Kraków 2003, s. 194. BARBARZYŃCA 3 - 3 (13-11) 3ÛÛ9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602e2ddc5f7e8520f98f0164134693c8.pdf ef05df81071aabf31a0a77a21c5e9f55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6218 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource poezja Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5799 Title A name given to the resource Ekfraza imaginacyjna: 'eidolon' Heleny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.3, s.27-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available IS PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M WIESŁAW J USZCZAK ojęcie „ekfrazy”, które dziś zasadniczo odnosi się do dzieł sztuki,1 nie miało początkowo takich ograniczeń. Grecki czasownik EKfpaZ©, od któ­ rego EfpaCTtę pochodzi, znaczy „opowiadać” lub „opi­ sywać”, a stąd rzeczownikowa forma to po prostu „opis” (pierwotnie bez dalszych kwalifikacji). Jednak już w późniejszym okresie hellenistycznym, a zwłaszcza za cesarstwa, bujny rozkwit retoryki (np. Hermogenes z Tarsu, ok. 160-230) uczynił z ekfrazy ściśle określo­ ny gatunek literacki, związany z ćwiczeniem mówców (npoYupvaCTta), lecz pozbawiony jednak jeszcze wyraź­ niejszego tematycznego zakresu: mógł to być opis cze­ gokolwiek, byle cechowała go EvapY£ta, czyli przejrzy­ stość, jasność, gwarantująca wyraźny „widok” tego, co opisywane, przedstawiane w słowach.2 Jako doskonały pierwowzór takiego gatunku podawało się niekiedy fragmenty opowieści o dawnych Atenach (110d-111d) lub o Atlantydzie (114d-115c) z Kratylosa. Ważnym uzupełnieniem definicji poprzednich było stwierdzenie, że przedmiotem ekfrazy może być przed­ miot „realny” lub „wymyślony”, „wyimaginowany”.3 Ten podział, a zarazem rozszerzenie zakresu ekfrazy li­ terackiej, został znakomicie ukazany w pracy greckie­ go filologa klasycznego Johannesa Th. Kakridisa za­ wierającej dziesięć studiów o Homerze, w tym intere­ sujące nas tu szczególnie, zatytułowane: Imagined Ecphrases.4 Czytamy tam: „Ogłoszono wiele ważnych tekstów o Tarczy Achillesa z księgi S w Iliadzie, i nie dodawał­ bym niczego do tej liczby, gdybym nie pomyślał, że ja­ kieś nowe światło mogłoby być rzucone na ów przed­ miot z perspektywy, która - przynajmniej gdy o moją wiedzę chodzi - nie została jeszcze wykorzystana przy traktowaniu tego tematu”. Kakridis stwierdza, że tylko w jednym punkcie opis Homera odpowiada rzeczywi­ stym przedmiotom tego typu ówcześnie (tj. w ósmym wieku) używanych. Tarcze były faktycznie okrągłe i dekorowane koncentrycznymi pasami, oraz wykony­ wano je z kilku nakładanych na siebie warstw. Poza tym poeta przenosi tu pewne szczegóły techniczne z tarcz wykonywanych z twardej skóry na przedmiot sztuki kowalskiej. I, co ważniejsze dla ukazania odle­ głości tej ekfrazy od przedmiotów rzemiosła o orientalizującym, na przykład, charakterze,5 znów z czasu H o­ mera, Kakridis zwraca uwagę na to, że sceny następu­ jące po sobie w opisie nie tylko nie są poddane żadnym regułom symetrii (a zatem wyklucza to wpływ geometryzującego stylu), lecz tworzą jedną ciągłą całość. A zatem - wedle niego - poeta dokonuje w zasadzie jednego: „daje doskonałą formę plastyczną pewnej idei, która ogarnia cały świat”.6 Jest to zarazem, dodaj­ my, obraz porządku kosmicznego i obraz czysto ludz­ kiego świata, życia i działań w obrębie tamtej, nad­ rzędnej całości. Cytując pracę Huberta Schradego,7 pisze jednak, że mimo wszystko zjawiają się wciąż jesz­ cze hipotezy łączące tę ekfrazę z dalszym Orientem. P Ekfraza imaginacyjna: eidolon Heleny Dla Profesora Krzysztofa Maurin OhK ectt’ ETOpoę lógoę ohtoj, oh8’ Epaę ev vhUoiv ehcElpotę, oh8’ tKEo nEpyapa Tpoiaę [STESICH O RO S, n a l m jS i a ] Np. dopełnianie jej o elementy, które nie mogły być żadną miarą ukazane środkami plastycznymi (np. ryk krów, muzyka, szum strumienia, odgłosy walki o mia­ sto), zdaniem Schradego stanowić mogą pochodną ta­ kiej postawy, jaką reprezentował pewien babiloński król twierdząc, że węże wyobrażone u wejścia jego pa­ łacu mają moc zabijania jadem wrogów usiłujących tam wejść.8 „Zarówno wschodni władca, jak Homer podsumowuje Kakridis ten wywód - zdają się zapomi­ nać, że mówią o dziele sztuki; utożsamiają obraz z ży­ wym stworzeniem, które on przedstawia. To pomyle­ nie granic między realnym życiem a jego wyobraże­ niem zakłada koncepcję sztuki przesiąkniętą pojęcia­ mi magicznymi”. Zakładając to, co stanowi dla niego kwestię zasadniczą, pyta jeszcze, czy jest to założenie słuszne, a dalej, czy Homer był pierwszym poetą, któ­ ry taki typ ekfrazy wprowadził. N a drugie z tych pytań nie może zresztą udzielić jednoznacznej odpowiedzi, skoro nie powołuje się na źródła niegreckie, a para­ doksalnie sięga po przykłady znacznie późniejsze od obu eposów, jak dziewiętnastowieczna grecka pieśń ludowa czy dziewiętnastowieczny wiersz lub fragment pamiętnika. Takie analogie podsumowuje stwierdze­ niem: „Możliwe, że przed Homerem inni epicy czynili użytek z popularnych ekfraz imaginacyjnych, i wzbo­ gacali je”. Rozpatruje także pohomeryckie dzieła an­ tyczne, od chronologicznie najbliższej Tarczy Hezjoda, po Dionysiaka Nonnosa. Gdy idzie o inne ekfrazy u sa­ mego Homera, są to - jak powiada - krótkie i proste obrazy przedmiotów takich, jak spinka Odysa, puchar Nestora, itd. Dziwi brak na tej liście opisu pałacu Alkinoosa, drugiej rozbudowanej „imaginacyjnej ekfra­ zy”, opisującej również dzieło Hefajstosa. 27 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY Dalej Kakridis wspomina, że w literaturze starogreckiej istnieją dwa opisy tkanin o równie swobodnej czy „wyzwolonej”, jak tarcza Achillesa, tematyce. Oba należą do kategorii dzieł, których nie mógłby wykonać człowiek. O wcześniejszym z nich mówi w Kobiercach Klemens Aleksandryjski. Jest to fragment teologiczne­ go traktatu Ferykydesa z Syros, z wieku VI, gdzie opi­ sana została szata, którą Dzeus wykonuje dla Chtonii jako dar na trzeci dzień ich zaślubin: „czyni wielką i piękną zasłonę, a na niej haftuje żywymi barwami i ziemię, i samego Ogenesa, i domostwo Ogenesa”.9 Jednak z powodu prozatorskiej formy tego opisu Kle­ mens podważa jego bliższy związek z ekfrazą Homera, za prawdopodobnie na niej wzorowany uważając ob­ raz, jaki kreśli Eurypides w Ijonie (1143-1158).10 N a marginesie tych przykładów Kakridis czyni jesz­ cze uwagę (z którą można się zgodzić lub nie), że ekfrazy imaginacyjne mają to do siebie, że winny być badane niezależnie od przedmiotów, jakie obrazują (co jest po­ niekąd oczywiste, takich przedmiotów „badać” się nie da), a także że ekfrazy tego typu mogą być wzajemnie porównywane tylko w obrębie tych granic, jakie ustana­ wiają. To, co Homer czyni dziełem Hefajstosa, mogło­ by być równie dobrze zaprezentowane jako dzieło tkac­ kiej sztuki Ateny. Szkoda tylko, że nie podkreśla faktu, że w obu przypadkach chodziłoby o dzieła bogów. Pomijając wiele interesujących szczegółów tej pra­ cy, powiedzmy za Kakridisem na koniec, że zniesienie czy „pomylenie” granic między rzeczywistością a jej przedstawianiem to element stały w greckiej ekfrazie wszystkich czasów (nie omawialiśmy tu wspomnianych przykładów nam prawie współczesnych). Dążność ta jest tak naturalna - pisze na koniec - że nie ma potrze­ by szukania dla niej inspiracji w źródłach orientalnych. Z tym ostatnim stwierdzeniem dość trudno się zgodzić, bo ekfraz imaginacyjnych nie sposób ograniczyć do pi­ śmiennictwa greckiego. W antyku na pewno nie. Przejdźmy po tym wstępie, mającym na celu przede wszystkim wyjaśnienie tytułowego tu terminu, do in­ nego jeszcze dzieła, które stanowić może temat tego rodzaju i tak też dającego się nazwać opisu. oczyszczalny, którego Homer nie dostrzegł, a Stesichoros dostrzegł: obrany ze światła oczu za złą opo­ wieść o Helenie, nie ugrzązł w niewiedzy, jak Homer, lecz z pomocą Muzy, której służył, rozeznał przyczynę kary. [...] I ułożywszy całą pieśń odwrotną z miejsca odzyskał wzrok”.11 W wypuszczonym tu fragmencie mamy właśnie trzy wersy z owej palinodii, czyli „odwołania”, jak się zwykło ten utwór nazywać, a co Zwolski oddaje do­ słownie przez „odwrotną pieśń” (bo n a lr n jd ia to zło­ żenie z n a lw - na powrót, wstecz, przeciwnie, od­ wrotnie, oraz ©8» [kontrakcja aotS»] - pieśń, śpiew), która brzmi: Nieprawdziwa jest moja opowieść: Nie wsiadłaś na okręt z pięknymi ławami, Nie weszłaś nigdy do Troi warownej.12 N a marginesie warto zaznaczyć, że u Platona odna­ leźć można sugestię, że Homer był niewidomy (legen­ da powszechnie znana i może w cytowanym miejscu mająca swe główne, a w każdym razie najbardziej obie­ gowe źródło) i że powodem tej ślepoty była wersja opowieści o wojnie trojańskiej zawarta w Iliadzie. He­ lenę czczono w Sparcie jako świętą. Inne ślady jej mi­ tu jako bogini sięgają minojskiej Krety, gdzie należała, jeśli nie stała w centrum chtonicznego panteonu, jako pani śmierci i narodzin. Jej postać okrywa głęboka ta­ jemniczość. Jeden z uczonych posunął się nawet do wyrażenia opinii, że nie wiadomo jakim sposobem sta­ ła się bohaterką opowieści o zagładzie Ilionu. Być mo­ że taka dawna, a przez najsłynniejszy epos usunięta całkowicie na margines tradycja była znana (a w każ­ dym razie już od VII-VI wieku istniała w piśmiennej tradycji13) w węższym gronie, co sprawiło, że Platon mógł dawać do zrozumienia, że wersja opowiedziana przez Homera stanowiła mitologiczne kłamstwo lub bluźnierstwo wymagające specjalnego oczyszczenia, przebłagalnej ofiary: Ka0appóę, albo innej formy eks­ piacji (tu: przez odwołanie tego, co się powiedziało). N a koniec obecnej dygresji dodać trzeba, że passus z Fajdrosa jest niezmiernie ważny (choć z tego punktu widzenia rzadko chyba zwraca się nań uwagę) jako przekaz o świętości mitu, który w tym ustępie może być interpretowany jako zarazem „kanoniczna” praw­ da objawiona i „słowo” naznaczone pieczęcią sakralności. Stąd w cytowanym tekście wyraz apapTavw: błądzić, pobłądzić, uchybić (ściśle jego forma bierna: apapTav£Tar nepi t i - popełnić grzech). Dla Platona, w każdym razie, być może za sprawą Sokratesa, znane w piątym wieku już powszechnie okoliczności powstania palinodii Stesichorosa nie były w żadnym wypadku zmyśleniem, za jakie je uznawała tradycja późniejsza. Eurypides, jeden z największych „mitologów” tego stulecia, choć korzystał z wersji Ho­ mera w wielu swoich dziełach, stworzył tragedię opar­ tą na palinodii, przynajmniej w najogólniejszym zarysie akcji. Ta druga opowieść o Helenie nie wykluczała by­ * Platon mówi w Fajdrosie [243a-b] o pewnym daw­ nym obyczaju związanym z opowiadaniem mitu: ectrv Se toię ap ap tav o u cr nepi puGoloyiav Ka0appoę apcaioę, ov "Oprpoę pev ohk fjoGexo, Etrsi%opoę Se. t©v gap oppatwv ct£pr0£ij Sra tpv 'E levrę KaKrgopiav ohk hyvorsev ©cnep "Oprpoę, a l l ' a te pouatKÓę i v egvw tpv a itiav , [...] Kai nor»aaę dp n aaav tpv Kaloupevrv n a lr v jd ia v napacpflpa avepleyev. „Istnieje na użytek osób, które dopuszczają się uchybienia w dziedzinie mitologii, prastary obrzęd 28 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY najmniej opowieści danej w Iliadzie, z tym że „Helena trojańska” nie była rzeczywistą Heleną. I cała zatem wojna toczyła się z pozornego powodu. Helena znik­ nęła ze Sparty, ale Parys-Aleksander nie uprowadził jej, tylko podstawione w jej miejsce eïSwlov. Próbując powiedzieć coś o tym pojęciu i „zjawisku” przez nie przywoływanym, posłużmy się wspomnianym już przykładem, jakim jest tragedia Eurypidesa. Nale­ ży ona do jednej z późnych tetralogii wielkiego poety-dramaturga, którą m.in. próbował zrekonstruować wybitny znawca jego twórczości, T.B.L. Webster, w pracy The Tragedies of Euripides (London 1967). Stosując tzw. metodę stylometryczną (najbardziej zna­ ną dzięki użyciu jej przez Wincentego Lutosławskiego do ustalenia chronologii pism Platona), a idąc w tym za wykorzystaniem jej do oeuvre Eurypidesa przez T a­ deusza Zielińskiego w wydanej w 1925 roku w Krako­ wie książce Tragodoumenon libri tres, Webster umieścił Helenę w najbliższym sąsiedztwie zachowanej we frag­ mentach Andromedy, i znanej nam w całości tragedii Ijon. Dzięki pewnej dacie dwu pierwszych, wystawio­ nych w 412 roku, tak hipotetycznie ustalił układ tra­ gicznej trylogii, bez wskazania związanego z nią drama­ tu satyrowego, o którym nic powiedzieć się nie da. Chociaż Eurypides nie stosował „tematycznej” jed­ ności w swych kompozycjach dramatycznych, z wy­ mienionych wyżej dwie sięgają najstarszych „mitycz­ nych epok” greckich: bohaterką Ijona jest Kreusa, cór­ ka Erechtheusa, jednego z pierwszych herosów attyckich, identyfikowanego niekiedy z Posejdonem, A n­ dromeda zaś należy do historii Perseusza, sięgającej „czasu” równie odległego, jeśli nie najodleglejszego w zespole „heroicznych dziejów”. Gdyby tak umiejsco­ wić postać Heleny - zważywszy pierwotność jej posta­ ci - mielibyśmy w całej trylogii pewną temporalną jed­ ność, a raczej bliskość wątków, o wspólnej wielkiej „rodowodowej archaiczności”, biegnącej daleko wstecz od akcji samego dramatu, który toczy się po spaleniu Troi, a więc (jak na mit) w okresie już niemal wchodzącym w historię. Jest to tylko „robocza hipote­ za”, ale może tkwi w tym coś z zamysłu autora. Nie ulega wątpliwości, że źródłem podstawowym mógł być, w przypadku Heleny, utwór poety sycylijskiego. Dodajmy, mógłby być także on. Bo nie da się wyklu­ czyć - jak wspomniano - wcześniejszych, których ist­ nienie zawsze może wyjść jeszcze kiedyś na jaw. Weźmy jeden przykład. W Fenicjankach uderza nas nieoczekiwanie zmiana w rozpowszechnionym ukła­ dzie zdarzeń z opowieści o Edypie. Podczas oblężenia Teb jest on w nich obecny. Istotnie, wiemy, choćby z Sofoklesa, że żyje w tym czasie. Natomiast zaskaku­ jący jest fakt zjawienia się Jokasty, która w Królu Edy­ pie popełnia samobójstwo. Czyżby dramaturg sam zmienił „literę” opowieści, zdawałoby się obowiązują­ cej (choć „tylko” heroicznej)? Wspomniana rozległość mitologicznej wiedzy Eurypidesa zawsze skłania do wątpliwości w tym względzie. I wątpliwość, w danym miejscu, rozwiewa względnie niedawno odczytany fragment papirusu, zawierający - jak się przypuszcza urywek z utworu Stesichorosa, odnoszący się do „wy­ prawy siedmiu”, a zwierający ślad obecności jakiejś królowej podczas sporu Eteoklesa z Polinejkesem. Wszystko wskazuje na to, że królową tą może być ich matka, co wskazywałoby na źródło (może znowu po­ średnie) zjawienia się Jokasty w Fenicjankach. Wiele innych jeszcze tekstów, dziś uważanych za zaginione na zawsze, mogła mieścić owa pierwsza z największych prywatnych bibliotek, jaką zgromadził Eurypides na Salaminie. Ktoś nazwał Helenę tragifarsą. Trwająca całe dzie­ sięciolecie wojna o Troję, pochłaniająca tyle ofiar, i powodująca konsekwencje dalsze nie mniej bolesne i okrutne, jak późniejsze losy zwycięskich bohaterów, by wspomnieć tylko powroty - nieskończenie długie i nie zawsze tak szczęśliwe jak powrót Odysa - wszyst­ ko to okazuje się tutaj straszliwą pomyłką spowodowa­ ną kaprysem bogów. Niekiedy Hery, niekiedy samego Dzeusa, jak głosi wersja odnotowana w Elektrze, trage­ dii datowanej na lata 421-415 lub ok. 413, czyli po­ przedzającej Helenę o kilka lat, lub tylko o rok. W fi­ nale tego wcześniejszego dramatu ukazują się bracia Heleny, Dioskurowie, zapowiadając oczyszczenie Orestesa ze zmazy matkobójstwa (ww. 1278-1283): phtepa Se tpv cpv Ąpti N au n liav nap©v Mevelaoę, e£, oh TpwvKpv etle %0óva, 'Elevh te 0ay ev npwtewę g“ P Sópwv hkev lin o w ' AiYuntov ohS' p!0ev F phyaj' Zehę S', róę epvę y£vovto Kai fó v o j ppot©v, eiSwlov 'Elevhę e^epepy' e j "I1vov. W przekładzie Jerzego Łanowskiego czytamy: Matkę zaś twoją, przybyły z Nauplii, Choć dawno Troję zdobył, Menelaos I z nim Helena pogrzebią. Z Proteusa Domu, z Egiptu wróci, bo nie była We Frygii. Dzeus, by zwadę wszcząć i wojnę, Zjawę Heleny posłał do Ilionu. Przekład jest wierny, ale eiSwlov to nie „zjawa” (jeden z angielskich przekładów daje w tym miejscu słowo phantom, również niezadowalające). Helena wy­ słana do Troi była w pełni cielesną, żywą kobietą. Nie była tylko, jak mówiliśmy, „sobą”, nie była zrodzona, lecz stworzona na swoje podobieństwo. Słownik Abramowiczówny podaje sześć zasadniczych odpowiedni­ ków wyrazu: 1. (przede wszystkim u Homera) widmo, widziadło; duchy zmarłych; 2. odbicie w wodzie lub w zwierciadle; 3. emanacja przedmiotu dostająca się do oka i wywołująca wrażenie wzrokowe; 4. wyobraże­ nie, wizerunek, imaginacja, wytwór fantazji; 5. (w N o­ 29 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY wym Testamencie) obraz, figura, wizerunek (stąd po­ tem: posąg bóstwa, bałwan); 6. konstelacje (ei'8©la ohpavra). W naszym kontekście żadne z tych znaczeń nie pokrywa się ściśle z tu aktualizowanym. ei'8©lov w Helenie to jeszcze coś innego, choć oczywiście zwią­ zanego w jakiś sposób z tą grupą znaczeń. Przejdźmy najpierw do fabuły dramatu. Akcja toczy się na wyspie Faros, u wybrzeży Egip­ tu. Nie wiemy, z zachowanego fragmentu, czy wedle Stesichorosa Helena też tam miała przebywać podczas wojny. Lecz tu Eurypides mógł korzystać z innego przekazu, najpewniej z Dziejów Herodota, pisanych w trzeciej ćwierci wieku piątego, a mających dla Gre­ ka tej epoki walor obiektywnego historycznego źródła, potwierdzającego wydarzenia mityczne (lub, jeśli o he­ roicznym micie mowa, określającego jego historyczne „podłoże” czy uzasadnienie). W księdze drugiej, po­ święconej Egiptowi, jest mowa o świątyni tzw. Obcej Afrodyty, którą historyk utożsamia z Heleną, widząc dodatkowy argument w tym, że świątynia znajduje się w Memfis, przy sepulkralnej budowli króla Proteusa. Bo on to właśnie (por. fragment z Elektry) miał wy­ zwolić Helenę z rąk Parysa, który ją porwał ze Sparty, a którego okręt niepomyślne wiatry zepchnęły do tych wybrzeży. Proteus, wedle relacji Herodota, powołują­ cego się na autorytet egipskich kapłanów, oburzony na Parysa z powodu nadużycia gościnności, jaką oka­ zał mu Menelaos, odprawił go ze słowami: „kobiety tej i skarbów nie pozwolę ci zabrać, tylko przechowam je dla twego helleńskiego gospodarza, aż sam tu przybę­ dzie i zechce je sobie wziąć z powrotem”. Następnie Herodot czyni taką uwagę: „Zdaje się, że także Homer znał tę opowieść. Zarzucił ją jednak, ponieważ nie by­ ła tak stosowna do epopei jak inna, którą właśnie zużytkował.”14 To zdanie mogło posłużyć także Platono­ wi w oskarżeniu Homera o blasfemię mitologiczną, która spowodowała, że utracił wzrok, jak czytaliśmy w Fajdrosie. I dalej jeszcze Herodot pisze: „Kiedy pytałem ka­ płanów, czy opowiadanie Hellenów o czynach pod Ilion jest czczą gadaniną, czy też nie, oświadczyli co następuje, twierdząc, że wiedzą o tym z wywiadu z sa­ mym Menelaosem. Mianowicie po porwaniu Heleny przybyło do ziemi Teukrów15 liczne wojsko Hellenów, aby nieść pomoc Menelaosowi”. Wysłano do miasta posłów z żądaniem, by oddano Helenę i zwrócono zra­ bowane skarby, „ale Teukrowie odpowiedzieli im wte­ dy to, co i potem stale twierdzili pod przysięgą i bez przysięgi, że nie mają Heleny ani skarbów, o które się Menelaos upomina, lecz że są one wszystkie w Egipcie [...]. Hellenowie, sądząc, że Trojanie z nich drwią, za­ częli wtedy miasto oblegać, aż je zdobyli. Kiedy jednak po wzięciu warowni nie znaleźli tam Heleny, lecz usły­ szeli to samo co przedtem opowiadanie, wysłali same­ go Menelaosa do Proteusa. Kiedy więc Menelaos przy­ był do Egiptu i popłynął w górę do Memfis, przedsta­ wił tam prawdziwy stan rzeczy, otrzymał wielkie po­ darki gościnne i Helenę nieukrzywdzoną odebrał, a prócz tego jeszcze wszystkie swoje skarby”. Istotna w tym wywodzie jest uwaga końcowa. Hellenowie nie wierzyli Trojanom, mimo wszystkie racjonalne argu­ menty, wyznaje historyk, „gdyż (żeby powiedzieć, co myślę) bóstwo tak zrządziło, aby zupełną swą zagładą objawili ludziom, że za wielkie bezprawia wielkie są także kary ze strony bogów”.16 W otwierającym tragedię Eurypidesa monologu Heleny wiele szczegółów zgodnych jest z Herodotem. Miejsce akcji przeniesione zostało jednak, jak wspo­ mniano, z Memfis na Faros (co dyktuje przebieg akcji, która musi się odbywać na brzegu morza, gdzie okręt Menelaosa ulega rozbiciu w czasie burzy); Proteus natomiast już nie żyje, a władzę sprawuje jego syn, Theoklymenos, co zasadniczo odmienia położenie he­ roiny. N eiloo pev arSe Kallrnap0evor poai, oę avtr S raj y aK aS o j Aighntoo neSov leoK pj taK eiapj %róvoj hgpaiver gh aj. npwtehj S' ot' śZh tpaSe gp j thpavvoj pv, Fapov pev o„k ©v vpaov, Aighntoo S' avaX 'Elevp S' eKl»0pv. § Se nenóv0apev xaK a legorp' av. pl0ov tpeij 0ear K a llo o j nepr ’ISaiov e j Keo0p©v' 'AleXavSpov napa, "Hpa Khnprj te Srogevpj te nap0evoj, p o p fp j 0eloo aar Sranepavaa0ar Kpiarv. tohpov Se K a llo j, ei K alov to Soato%ej, Khnprj npoteivaa' ć j 'AleXavSpoj gaper, vrKar. lrn©v Se pohata0p' ISaroj naprę Snaptpv afrKe0' ć j epov a%»a©v le%oj. "Hpa Se pepf0era' oovek' oh vrKar 0 eaj eXhvepwae tap ' 'AleXavSpwr le%h, SiSwar S' ohK ep' a l l ' óporróaaa' epor ei'Swlov epnvoov ohpavoh Xuv0era' ano nprapou topavvoo narSr Kar SoKer p' e%erv, Kevpv SóKparv, ohK e%©v. t a S' ah Droj poolehpat' a l l a toraSe aoppaiver KaKoij' nhlepov gap eiapvegKev 'E ll»vw v %0ovr Kar FpoXr Soat»vorarv, ć j o%loo ppot©v n l»0 o o j te Koofiaere pptepa %0óva gvwtóv t£ 0eih tov Kpatratov 'E lla S o j. Fpog©v S' eę alK pv npoote0pv eg© pev oh, to S' ovopa tohpóv, a0 lo v "E llp a rv Sopóę. lap© v Se p' Epppj ev nto%ararv ai0epoj vefelpr K alhyaę_oh gap hpelpae poo Zehj _ tóvS' eę orKov npwtewj ISphaato, navtwv npoKpivaj aw fpoveatatov ppot©v, aKeparov ć j aróaarpr Mevelewr le%oę. Kag© pev ev0aS' ei'p', o S' a 0 lro j nóarj atpateop' a 0 p o iaaj t a j e p a j av a p n a g a j 0hpar nopeo0erj Ilio o nopgrópata. 30 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY yo%ai Se n o ll a i Si' em' eni SKamavSpioię poaiciv e0avov ą Se n av ta t l ą c ' eg© K atap ató j eipi Kai Sok© npoSow' epóv nóaiv c w a y a i nólepov " E ll r s iv pegav. ti o w eti Z©; I wszystkich Greków. Nie chcą cię bogowie, Wyplują z ust swych, boś złudą Heleny. Gdybym nie stąpał tu po obcej ziemi, Zaraz bym zabił cię niechybną strzałą Za to do córki Dzeusa podobieństwo.18 Oto dziewicze, piękne wody Nilu, Co zamiast deszczów Dzeusowych nawilża Egipskie pola, gdy śnieg biały taje. Proteus za życia był władcą tej ziemi, Zył tu, na Faros, a rządził Egiptem. Teukros jest pierwszym ukazującym się na scenie członkiem załogi Menelaosa, z którym, jak się widz za chwilę dowie, płynie „Helena” uprowadzona z Ilionu. Ani na moment nie bierze więc zobaczonej postaci za Helenę. Tylko łudzący wygląd budzi ten nagły wybuch odrazy i nienawiści. Dlatego zaraz padają słowa: Jam jest Helena. A co wycierpiałam Opowiem. Przyszły trzy boginie w sporze 0 piękność, w wąwóz Idy, do Parysa, Chcąc, by rozstrzygnął spór o ich urodę. Moją urodą, klęską nie urodą, Kusi Parysa Kypris, i małżeństwem. Zwycięża. Rzucił trzody Parys z Idy, Przybył do Sparty, aby mnie wziąć w łoże. Hera, zawistna, bo nie zwyciężyła, Jak wiatr zdmuchnęła mój ślub z Aleksandrem, Nie mnie mu dała, lecz podobne do mnie Zywe widziadło zesłała z niebiosów Synowi króla Priama. I sądził, Ze mnie ma. Złuda, bo nie miał. A nadto Z woli Dzeusowej więcej idzie nieszczęść. Dzeus zesłał wojnę krainie Hellenów 1 biednych Frygów, aby ulżyć Matce Ziemi od tłumu i natłoku ludzi, I okryć sławą najlepszego z Greków. Więc dzielność Frygów nie mnie osłaniała, Lecz moje imię. O nie walczą Grecy. Mnie uniósł Hermes w powiewach eteru, Okrywszy chmurą. Dzeus troszczy się o mnie I tu umieścił, w pałacu Proteusa — Uważał, że to najcnotliwszy z ludzi — Bym nie skalała łoża Menelaja. I ja tu jestem, a mąż mój nieszczęsny, Zebrawszy wojsko mści moje porwanie, Chce łowić sprawców pod murami Troi. Wielu przeze mnie nad falą Skamandra Już poginęło. Ja to przecierpiałam Wszystko, przeklęta. I mówią, że męża Zdradzam, że Greków w straszną wojnę pchnęłam. Po co ja jeszcze żyję?17 Zbłądziłem nazbyt folgując mej złości, Bo całą Grecję mierzi córka Dzeusa. Wybacz, niewiasto, że tak powiedziałem. Wyrażeniem „boś złudą Heleny” tłumacz oddaje: mimhma e%eię 'Elevrę - co dosłownie znaczy „masz mimhma Heleny”, a co w tym kontekście jest w zasa­ dzie trafnym odpowiednikiem oryginalnego wyrazu mimrma, ponieważ mamy tu do czynienia z iden­ tycznością wyglądu. Jednak kłopot sprawia oddanie guvaiKój e„K©v przez „postać kobiety”, bo po grecku e„K©v to raczej obraz, odbicie w lustrze, coś łudzącego z wyglądu, „podobizna”, która w tym miejscu byłaby stosowniejszym rozwiązaniem. Natomiast w ostatnim z cytowanych wersów e„K©v e0aj. to nie „podobień­ stwo”, lecz raczej „dobrze znany obraz”, widok czy wy­ gląd, do którego się nawykło. Poza tym sąsiedztwo wy­ razów mimrma i ei.K©v odsłania tu dalsze możliwości ich odcieni znaczeniowych, prócz tych wszystkich, z którymi filologia od dawna nie umie sobie ostatecz­ nie poradzić, zwłaszcza gdy chodzi o pierwszy z nich.19 Co do jego tutaj użycia: odnosi się on do żywej istoty, do sobowtóra (może to najlepsze słowo), stwo­ rzonego przez „naśladowanie”, jak powie prawie każ­ dy, bo panuje powszechne przekonanie, że to przede wszystkim lub tylko to znaczy mimrsię, co bardzo od­ biega od rzeczywistego semantycznego zakresu termi­ nu i wypacza go. Proces takiego deformującego zabie­ gu łączy się z tą późną fazą w rozwoju języka, którą na­ zwać wypada jego petryfikacją, a który polega na defi­ niowaniu słów. Definicja jest Prokustowym łożem pierwotnego kształtu i „wewnętrznego życia” słowa, które rodzi się jako coś nieledwie bez granic. Definicja wykrawa z owej przedustawnej całości tylko drobny fragment jej wyrazowego bogactwa. I tak poetycka si­ ła starych słów zostaje zamknięta w szufladach „tech­ nicznego” - żeby tak rzec - języka. Oczywiście zawsze wielka poezja uwalnia te słowa ku dawnej swobodzie. Jednak w naukowym i potocznym użyciu są one jej wyzbyte. Są wprawdzie ścisłe (choć może tylko z pozo­ ru), ale i martwe w istocie. Nie ma tu miejsca, aby przedstawić nawet najogól­ niej pierwotną zawartość czasownika m.im.£ic0ai i wielu Kiedy monolog się kończy, wchodzi Teukros, wra­ cający spod Troi książę z Salaminy, którego nienawiść do Heleny jest tym większa, że w wojnie stracił uko­ chanego przyrodniego brata, Ajasa. Podziwiając wspa­ niałość budowli, wśród których się znalazł, nagle za­ uważa kobietę: Co widzę, bogi! Oto najwstrętniejsza Postać kobiety, morderczyni mojej 31 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY jego pochodnych, tworzących zróżnicowaną grupę. Wspomnieć jednak trzeba, że - wedle dokonanych ustaleń - wywodzi się on od nazwy rozpowszechnio­ nych zwłaszcza na Sycylii krótkich utworów o charak­ terze farsowym wykonywanych zwłaszcza podczas uczt zwanych pipot. pipoę to zarazem nazwa wykonawcy takiego utworu: „mim” - nazwa, która, jak wiadomo, przetrwała do dziś w językach nowożytnych. Gatunek ten dał wspomniany czasownik, ptp£tc0at, pierwotnie znaczący: „wykonywać mim (farsę)”, „zachowywać się jak aktor mimiczny”, lub tak, jak się zachowują ludzie w mimach. Sorbom pisze, że „konotacyjna skala” sa­ mego tego słowa rozrosła się już w piątym wieku tak, że nie daje się ująć w jednym znaczeniu, bo jest ich nie­ mal tyle, ile może być kontekstów. Znaczyć więc bę­ dzie, na przykład: „kopiować” (lub, jak w gwarze szkol­ nej, „ściągać”), „małpować”, „naśladować”, „przedsta­ wiać”, „wyobrażać” , „odtwarzać”, „odgrywać”, „robić taką samą rzecz jak”, „wygłupiać się”, itd20. Tę skalę ograniczono w zasadzie do jednego znaczenia: „naśla­ dować”, które dość lub zupełnie mechanicznie stosuje się bez względu na czas powstania tekstu. Stąd cała dyskusja nad pojęciem mimesis u Platona schodzi na manowce z tego powodu, że używa go on i krytykuje nie w sensie „naśladowania”, lecz „małpowania”: uda­ wania kogoś, kim się nie jest, na przykład przez stoso­ wanie tzw. mowy niezależnej albo opisywania działań lub rzeczy, o których sposobie wykonywania poeta lub malarz nie mógł mieć pojęcia (czyli o T£%vr, która w zasadzie nigdy nie oznaczała sztuki jako takiej, lecz samą umiejętność albo biegłość w jakiejś dziedzinie, zwłaszcza w tej, którą my nazwalibyśmy raczej rzemio­ słem, mimo że Grecy nie stawiali tu wyraźnych rozgra­ niczeń: okręt mógł być wielkim dziełem, tak jak tkani­ na, bo obie te rzeczy powstawały często „pod okiem”, niejako z natchnienia Ateny). Powiedzieć możemy za­ tem, że u Eurypidesa p ip rp a niewiele ma wspólnego z ptp£tc0at tak rozumianym, jak się je dziś rozumie, i co gorsza - tłumaczy; £„Króv zaś to niekiedy coś więcej niż „obraz” po prostu, albo niekiedy coś od naszego po­ jęcia „obrazu” bardzo oddalonego. Znowu, dla przykła­ du: „odbicie w wodzie”, „zjawa”, „widmo”, „porówna­ nie”, „wzór”, itd. Komplikacje semantyczne i ich profuzja w obu tych słowach ujawni się w pełni, gdy w omawianym te­ raz tekście uznamy je za synonimiczne lub bliskoznacz­ ne z terminem £i'8wlov. N a antypodach bowiem tego, czym jest zbrodnicze w istocie, upiorne dzieło Hery, umieścić można słowa Heleny, w których wyraża się w swoisty sposób tęskno­ ta za ludzkim, rękom człowieka tylko dostępnym dzie­ łem sztuki, obrazem namalowanym, lub - jak tu po­ wiedziane, posągiem - a g a l p a [w. 262-263]: Żeby tak można znów, jak u posągu, Zmienić mi rysy, twarz z pięknej na brzydką £i'0' eX alerf0eis/ róę a g a lp ' ah0tę n altv ai'a^tov erSoę Elapov avxi tou K alou Powtórzmy kluczowy dla całej tej tragicznej „ko­ medii omyłek” passus z prologu. Hera niwecząc zamysł Afrodyty i nadzieje Parysa: Nie mnie mu dała, lecz podobne do mnie Żywe widziadło zesłała z niebiosów Synowi króla Priama. SiSwct S' ohK £p' a l l ' ópotrócac' epoi Ei'Swlov Epnvouv ohpavou Xuv0£ta' ano, nptapou ropavvou natSi. Tu przekład odbiega w pewnych znaczących szcze­ gółach od oryginału. Musimy więc posunąć się w stro­ nę dosłowności. Całe wyrażenie: ópotrócaca epoi Ei'Swlov Epnvouv ohpavo'B Xuv0£taa ano, zawiera słowa, którym trzeba się przyjrzeć bliżej. Mamy więc najpierw imiesłów aorystu od czasownika ópotów: upodobnić do czegoś, być porównywalnym z czymś a zatem Hera „upodobniwszy do mnie”, mówi Helena, Ei'Sralov, które było Epnwouę, to znaczy zarazem „od­ dychające” i „żywe”, czyli ożywione oddechem, żywe, bo oddychające, i dalej: Xuv0£tca - „uformowawszy”, „ukształtowawszy” (od CTuvTi0hpt, czyli czasownika utworzonego z Ti0ppt: „położyć”, „postawić”, „umie­ ścić” ; a potem: „wykonać”, „sporządzić” itd., oraz z c w : „razem” ; czyli „składać”, a w dalszym znaczeniu „kształtować”, „tworzyć”), ano ohpavo'B: „z niebios” lub „z nieba”, co można też rozumieć jako: „z materii niebieskiej”, „z powietrza”. Ei'Swlov więc jest po­ wietrznym tworem, naznaczonym łudzącą, lecz pełną cielesnością i obdarzonym oddechem życia. Te dwa wersy znakomicie oddaje dziewiętnasto­ wieczne tłumaczenie Zygmunta Węclewskiego [34-35]: I dała mu nie mnie, lecz na me podobieństwo Stworzoną z warstw powietrznych nieba postać żywą. Choć wszystko to udziela jakiegoś obrazu samego Ei'Sralov naszemu pojmowaniu, nie pozwala zarazem na oddanie tego terminu przez jeden godny zaakceptowa­ nia jego odpowiednik w nowożytnych językach, gdzie wciąż poruszać się musimy po obszarze przybliżających go na różne sposoby definicji „roboczych” czy opiso­ wych. Z drugiej strony, jak wspomniałem, to słowo rzu­ ca nieco nowego światła na pojęcie „mimesis”, a nadto na archaiczną grecką koncepcję sztuki i tworzenia. Co do kwestii pierwszej. W cytowanym wersie z prologu, jaki wypowiada Teukros: pipppa £%£tę 'ElEvpj - dosłownie: „masz pipppa Heleny”, greckie Dziw —moje życie i te losy moje. Jedne przez Herę, drugie przez mą piękność. 32 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY słowo można przełożyć jako „wygląd” („tak bardzo wy­ glądasz na Helenę”). Ale starając się lepiej wczuć w ten termin, mamy wciąż wrażenie, że coś nieustan­ nie wymyka się nam z jego sensu. Jest tym „czymś” w mimhma to właśnie, co na różne sposoby sugeruje znaczenie możliwe dla wyjaśnienia słowa ei'Swlov. Teukros (oczywiście to nasza sugestia tylko) używa drugiego z tych słów jak gdyby był to - powtórzmy synonim pierwszego. Może mu się wydawać, że widzi zjawę, a raczej że ma halucynacje, a równocześnie „przedmiot” tego widzenia jest tak fizycznie dany, że mógłby go zabić strzałą. Taka wykładnia tego seman­ tycznego związku kieruje nas ku pewnej dygresji. Chodzi o dyskusję (niekiedy już dość jałową) nad znaczeniem u Platona. Jego atak na „sztukę mimetyczną”, rozciągany często na sztukę w ogólno­ ści, rozumianą przezeń rzekomo jako bierne naślado­ wanie tego, co podpada pod zmysły - niezależnie od pomyłek i nieścisłości w odczytywaniu zawartych w je­ go dialogach intencji - bywa, nie jest, atakiem dykto­ wanym przez ogromną rolę i powagę, jaką upatrywał w doświadczaniu sztuki. Sprzeciwiał się pewnym, w jej obrębie istniejącym praktykom, bo widział w niej moż­ liwości najgłębszych duchowych zagrożeń. Jego kry­ tyczne uwagi i ataki na pewne dzieła czy pewne ich ro­ dzaje lub środki w sztuce stosowane miały na celu ochronę paidei, a zatem systemu, albo nawet pewnego kanonu wychowawczego. I stąd omawiana tu „ekfraza imaginacyjna” - w przeciwieństwie do takiego przy­ kładu z tego samego gatunku, jak opis tarczy Achille­ sa (niemal równie „mimetycznej”) - może pomóc nam w rozpoznaniu tego, co i jak Platon myślał o sztuce, nie będąc w tym odosobniony, a prócz tego będąc wy­ razicielem (może jednym z ostatnich) nieskończenie dawnej tradycji. Tak jak słowa s o f i a czy pow iK », najwcześniej używane na oznaczenie twórczości, mają przeważnie pozytywne konotacje, ale w zasadzie są obojętne ak­ sjologicznie i mogą być stosowane wobec źle ukierun­ kowanych czynności w sztuce, tak wyraz nóvhsvę, a jeszcze jawniej plphCię jest, prócz określonego kon­ kretnie kontekstu i użycia, umieszczony poza sferą wartościowania. I podobnie jak ten ostatni oznaczać może bierne naśladowanie, ale też może być odniesio­ ny do najszlachetniejszych czynności, tak i termin piphpa może oznaczać coś, za czym stoi głupota lub oszustwo, ale też coś tak szlachetnego, jak u Platona i w jego pojęciu ustanawianie praw, skoro w Polityku właśnie prawa określa jako piphpaTa tflę alhTeiaę: „odwzorowania prawdy”. Ważnym głosem w tej dyskusji jest rozprawa Robi­ na G. Collingwooda, Plato’s Philosophy of Art, opubli­ kowana w czasopiśmie „Mind” (t. 134, 1925). Ponie­ waż był on związany z kręgiem Whiteheada w późnym okresie jego działalności, kiedy ten odrzucał scjentyzm i, nawiązując właśnie do Platona, opowiadał się ostro przeciw pozytywizmowi i szedł ku odbudowaniu meta­ fizyki, tekst Collingwooda cechuje postawa podobna. A właśnie w nurcie pozytywistycznej filozofii sztuki, estetyki, itd., dokonało się ostateczne przypisanie Pla­ tonowi wyłącznie „naśladowczej” koncepcji twórczo­ ści artystycznej. Niezbyt często cytowana, rozprawa ta zasługuje na trwałą pamięć. Przypomnijmy krótko jej fragmenty: „W ostatnich latach - czytamy - weszło w zwyczaj uznawanie wypowiedzi Platona z dziesiątej księgi Pań­ stwa nie za pewną teorię sztuki, lecz za atak na sztukę: atak oparty na tak kompletnym i tak nieusprawiedli­ wionym niezrozumieniu jej natury, że urąga to wszelkim wyjaśnieniom, wyjąwszy może hipotezę, że Platon albo wyrażał się ironicznie, lub działał pod wpływem moty­ wów, które nie licują ze statusem filozofa. [...] zdaje się istnieć rodzaj powszechnej zgody co do tego, że Platon, w tym co najmniej fragmencie [595-608], wykazał cał­ kowitą niezdolność ogarnięcia istoty sztuki”. Fragment wspomniany zawiera stwierdzenie, że twórczość artystyczna (nórrstę)21 stanowi intelektual­ ne niebezpieczeństwo dla każdego, kto nie dysponuje tą wobec niej przeciwwagą (tu dosłownie: antidotum), jaką jest wiedza o rzeczywistej naturze takiego działa­ nia, jak artystyczne. Należy przy tym wziąć pod uwagę, że w swej wykładni rzeczywistości Platon przyjmuje dwa porządki: składają się na nią rzeczy będące abso­ lutnymi i wiecznymi formami wszystkiego co jest, tzn. idee - realne w pełni i w pełni należące do sfery ogar­ nianej przez umysł, i - po drugie - rzeczy obejmowane przez zmysły, należące do sfery percepcji, które są ko­ piami, odwzorowaniami idei. Dalej dopiero mamy rze­ czy z dziedziny sztuki, będące kopiami rzeczy porządku drugiego: tego, który podpada pod zmysły. Z takiego układu wywodzi się hierarchia danych poznania. W ar­ tość idei jest absolutna, niczym nie uwarunkowana. W artość rzeczy zmysłowych warunkuje potrzeba (greckie cpela: użytek, korzyść, zastosowanie), jaką zaspokaja wykonawca biegły w swoim zawodzie. War­ tość dzieła sztuki, z kolei, jest zrelatywizowana przez wartości porządku drugiego. To co absolutne, stanowi przedmiot wiedzy (£mcT»pr). To co względne w sto­ sunku do prawdy idei, oddalone od niej, to przedmiot mniemania (Só^a), które - choć przez wiedzę uwarun­ kowane - jest niejako chwiejne w swej pewności. D a­ lej: wiedza może być uzasadniana przez odwoływanie się do dowodów. Só^a to coś, czego dowieść nie moż­ na, lecz tylko wesprzeć można jakimś autorytetem. Natomiast sztuka, jako przeświadczenie o przeświad­ czeniu, mniemanie o mniemaniu, nie znajduje oparcia w niczym (w każdym razie w niczym pewnym), a stąd jej miernikiem może być tylko kryterium bezpośred­ niego odczucia. Jest to więc, w interpretacji Collingwooda, u Platona dziedzina „swoistej gry na uczu­ ciach”, dziedzina emocjonalności. Tu zatem możli­ wość korygowania błędów, odwoływania się do czegoś 33 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY wyższego niż same dane zmysłowe, po prostu znika, jak dowodzi Sokrates w rzeczonym dialogu, a stąd sztuka sama „znajduje się jakby w punkcie, w którym tracą moc racje rozumowe. Lecz skoro natura ludzka ogar­ nia w sobie zarówno to, co racjonalne, jak to, co emo­ cjonalne, punkt unieważnienia racji rozumowych otwiera drogę absolutnemu panowaniu emocji. Sztuka ją właśnie pobudza, apeluje do niej. Żywiołem rządzą­ cym nią są namiętności, które w życiu szczęśliwym, naznaczonym ładem, muszą być poddane kontroli rozumu. Bo w istocie doświadczenie estetyczne to psychologiczna anarchia, orgia bezrządu, a szczegól­ ne niebezpieczeństwo z jej strony grozi ludziom naj­ lepszym, i dlatego właśnie w państwie idealnym, ja­ kie Platon projektuje, dopuszczona może być taka nóthstę, która w sposób mądry stosuje narzędzia te­ go, co czysto emocjonalne”. Wywód Collingwooda potwierdza przeto związki z archaiczną tradycją, o jakiej wspomnieliśmy. Jej ślad zachowały liczne mity, naznaczone szczególną pierwotnością. A łączyła ona sztukę (zwłaszcza tę, którą dziś nazywamy wysoką) z ciemnymi siłami ludzkiej du­ szy i charakteru. Opowieści o Telchinach z Rodos, uważanych za pierwszych artystów i niezwykłych wy­ nalazców, opowieści o Dedalu - by się do tych najwy­ mowniejszych przykładów ograniczyć - ukazują akt twórczy na granicy wykroczeń przeciw ludziom i bo­ gom, albo już poza tą granicą: związany, niejako z sa­ mej swojej „natury”, z podstępem, oszustwem, pychą i zazdrością prowadzącą do zbrodni. W historii ducho­ wej kultury rzadko spotykamy rzeczy nowe. Wszystko już kiedyś było, wszystko się nieustannie powtarza. Tak samo jak, z pozoru „wynaleziony” przez roman­ tyzm, portret d’artiste maudit. Przykłady, jakich dostar­ cza nam grecka myśl o sztuce, co najmniej od począt­ ków okresu archaicznego, odnajdujemy w każdym cza­ sie, z teraźniejszym włącznie. Owo przekleństwo i zło wiązane z najwyższymi wzlotami wyobraźni i poznania nie tylko ludzi wysta­ wia na próbę. Mit grecki ukazuje, że także dla bogów tworzenie było niebezpieczną dziedziną. Tworzenie, nie stwarzanie. Wspomnieliśmy, że tkwiła w nim po­ kusa magii. I sztuka staje się często jej narzędziem. Magii ciemnej, oślepiającej i sycącej mściwe instynk­ ty. Dopiero na wyżynach Olimpu ta zła energia sztuki jawi się w swojej przerażającej mocy, która uwolniona ostatecznie jest w stanie zadawać ból, pustoszyć i nisz­ czyć jak niehamowane już niczym masy wód, jak hu­ ragan, jak lawiny. N a przykładzie takich nadludzkich „dzieł”, jak eïSwlov Heleny, czy wcześniejszy, a może jeszcze okrutniejszy w skutkach akt utworzenia Pandory, można to przekonanie Greków ogarnąć najmocniej. Zostając przy Eurypidesie: ukazuje on w swej trage­ dii, jak „imaginacyjne” (faktycznie boskie) tworzenie, wchodząc całą swą siłą w to, co przed chwilą nazwane było porządkiem drugim i trzecim zarazem, mąci cały ład ludzkiego świata. Kiedy zacierają się w nim prze­ działy między naturą a sztuką, umocnioną w swoim możliwym złu występną magią. Kiedy w porządek „świata”, „natury” czy fh atę wdziera się spotęgowany ponad ludzką miarę, najgwałtowniejszy, jaki pomyśleć można, wicher artystycznej fikcji. Przypisy: 1 2 3 4 Por. Janusz Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Wro­ cław 1976, s.v.: „utwór poetycki będący opisem dzieła malar­ skiego, rzeźby lub budowli” (takie, rzadkie, ograniczenie zakre­ su ekfrazy do poezji jest podyktowane zakresem tematycznym tego słownika; hasło jednak nie uwzględnia częstych utworów prozatorskich o literackim charakterze). Por. definicję w Der Neue Pauli (t. 3, 1997): In der rhetorische Terminologie der Kaiserzeit ist die Ek-phrasis eine Beschreibung, die sich Anschaulichkeit (¿vapgEta) zum Ziel setzt, d.h. dem Leser ih­ rer Ge-genstandt klar vor Augen stellen will: Personen, Sachen, Si­ tuationen, Orte, Jahreszeiten, Feste usw. [...] Oxford Classical Dictionary (20002): an extended and detailed lite­ rary description of any object, real or imaginary. Homer Revisited, Lund 1971, s. 108-124. Kakridis, wówszas związany z uniwersytetem w Salonikach, pozostawał od młodo­ ści (tzn. od lat dwudziestych) w bliskich kontaktach ze Szwecją. Studiował w Lund pod kierunkiem Martina P. Nilssona, jedne­ go z największych współczesnych filologów i historyków religii greckiej. 5 Bo wśród takich próbowano szukać „pierwowzorów” opisu H o­ mera, sięgając do kultur małoazjatyckich, niezależnie od zabyt­ ków kultury minojsko-mykeńskiej, oraz do wykopalisk Schlie­ manna, zwłaszcza tzw. VI miasta, zniszczonego w drugiej poło­ wie trzynastego wieku, bo ślady odnalezione w tej warstwie łą­ czono z wydarzeniami z Iliady, gdy traktowano ją jako historycz­ ny „paradokumen”. 6 op. cit., s. 109 7 Der homerische Hephaistos, «Gymnasium» 57, 1950 8 Przypomina to istotnie opis złotych i srebrnych psów strzegą­ cych pałacu Alkinoosa w Odysei. 9 Kobierce, vi. 9,4. Przekład Janiny Niemirskiej-Pliszczyńskiej (t. 2, s. 112), Warszawa 1994. ‘Wypvóę to inna forma imienia Okeanosa. 10 Por. tu szkic poprzedni: Tkanina Amazonek. 11 Przekład Edwarda Zwolskiego [Kraków 1996, «Aureus»]. Tłu­ macz pozwala sobie na pewną licencję pisząc: „lecz z pomocą Muzy, której służył” - w miejscu, gdzie oryginał ma: a l l ' ätE pouatKÓę i v , czyli raczej: „ponieważ był obeznany w dziedzinie mousike”, co w zasadzie należałoby oddać przez „będąc wykształ­ conym” (zasadniczo - w ogólności, w tym kontekście można to ograniczyć do dziedziny, o jakiej mowa). Dla porównania poda­ ję także ten fragment w przekładzie Leopolda Regnera [BKF, 1993]: „Istnieje zaś dla tych, którzy zawinili wobec wierzeń [pEpi pu9o1oyiav - tłumaczenie puGoloyia przez „wierzenie” uznać trzeba, w tym zwłaszcza miejscu za niezwykle trafne, a na­ wet odkrywcze], starodawny obrzęd oczyszczenia, o którym H o­ mer nie wiedział, wiedział natomiast Stesichoros. Pozbawiony bowiem wzroku za oszczerstwo wobec Heleny nie zbłądził jak Homer, lecz jako pieśniarz natchniony [tu mamy jeszcze jedną możliwość przekładu - tzn. także rozumienia - słowa pouatKÓę: 34 �04_juszczak.ps - 2/14/2006 11:19 A M Wiesław Juszczak • EKFRAZA IMAGINACYJNA: E ID O LO N HELENY „będący we władzy Muz”] odkrył przyczynę [...]. A gdy ułożył tak zwana pieśń przebłagalną, natychmiast znów przejrzał na oczy”. 12 Przekład Jerzego Danielewicza (fr. 32, Bergk). 13 Stesichoros, jeden z głównych twórców liryki archaicznej, żył na Sycylii w latach ok. 640-555. Być może, mówiąc o „prastarym obrzędzie oczyszczalnym” (Ka0appóę apcatoę), Platon ma na myśli samego Stesichorosa. Być może oczyszczenie takie, z opo­ wiadaniem mitu związane, miało jeszcze dawniejsze precedensy, których nie znamy. 14 Zygmunt Węclewski, w swoim wstępie do przekładu Heleny (por. Tragedye Eurypidesa. Część III, Poznań 1882, s. 273), zwraca uwagę na fakt, że „podanie o pobycie Heleny w Egipcie krążyło od bardzo dawnych czasów po Grecji”, i powołuje się na fragment z szóstej księgi Iliady (288-292), gdzie mowa o szacie, którą Aleksander (płynąc z Heleną do Troi) przywiózł z Sydo­ nu, co w tym miejscu związków z Egiptem bezpośrednio nie su­ geruje, bo Sydon to Fenicja, a o całej trasie uprowadzenia nic się tu nie mówi. Natomiast istotna jest informacja zawarta w Odysei (4. 220 nn. i 351 nn.), gdzie Menelaos wspomina o po­ bycie tam w powrotnej drodze spod Ilionu, i gdzie przede wszystkim Helena spędzić musiała czas dłuższy (220 nn., prze­ kład Parandowskiego): podczas wizyty Telemacha w Sparcie, kiedy bolesne wspomnienia nękają rozmówców podczas uczty, „do wina, z którego pili, wrzuciła lek, co uśmierza ból i żółć i gładzi pamięć wszelkiego zła. [...] Te zacne i wymyślne leki córka Dzeusa dostała od Polidamny, małżonki Tona, Egipcjan­ ki”. Stephanie West, która opracowała pierwsze cztery księgi w I tomie A Commentary on Homers Odyssey (praca zbiorowa pod red. Alfreda Heubecka), Oxford 1988, ad vv., s. 206-207, pisze m.in.: n o lú S a p v a : [...] neither this name nor its. masc. co­ unterpart, noXvSafivoj is historically attested. ©mvoę: Thon [...] bears what looks like a genuine Egyptian name, but it is primarily a place-name, once widespread and still surviving in Coptic. Thon seems to have been invented by the Greeks as the eponymous foun­ der of the town where they [i.e. Menelaos and his crew] put into land [...]. (Herodotus, whose elaborate account of Helen’s sojourn in Egypt (ii 1113 ff.) skilfully combines Homer, Stesichorus, and ra­ tionalizing speculation, makes Thon warden of the Canopic mouth of the Nile.). 15 Tj. Trojan, tak nazywanych od Teukra, legendarnego protopla­ sty królewskiej dynastii Troi (którego nie należy mylić ze zja­ wiającym się w Helenie, i tu dalej w naszym tekście, Teukrem z Salaminy, bohaterem Iliady). 16 2. 115-116; 118-119; 120. Przeł. Seweryn Hammer. 17 Helena, 1-5; 22-56a. Przekład Jerzego Łanowskiego za: Eurypi­ des, Tragedie, [T. 2], Warszawa 1972 18 72-77: & 0Eoi, xiv' EtSov Ôytv; ëc0icxrç ôprâ yuvatKoç e I kto fôvtov, ą p' « p A I e c e v pâvxaç x' ’Acatotię. 0 e o î o ', ô c o v piprp' E%Et j “E lév riç, âpopxûc Etav. e I 5è pą ' v Xévri y aiat PÓ5' £t%ov, xrâtd' âv EÙaxôcwt PXEprât â p ô la u m v e I k o û ç Ë0avEÇ âv Atoç KÓprę. 19 Por. podstawową na ten temat pracę Gorana Sorboma, Mimesis and Art, Uppsala 1966, oraz wcześniejsze, tu omówione rozpra­ wy: Hermann Koller, Die Mimesis in der Antike. Nachahmung, Darstellung, Ausdruck, Bern 1954, i Gerald F. Else, „Imitation” in the Fifth Century, «Classical Philology» 1958, s. 73 -9 0 20 op. cit., s. 38-39 21 U Collingwooda „poetry”, bo w zasadzie mowa tu o poezji, ale autor wyjaśnia, że Platon jest w pełni świadomy istotnej iden­ tyczności poezji i innych sztuk, przede wszystkim malarstwa w tym przypadku. 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db55e1dca3e48720442f62158f3cf196.pdf 9ead0a1b2e6aa8251615a0d818a480c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3000 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2804 Title A name given to the resource Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.54-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kirchner, Agnieszka; Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Eklektyczny obraz świata (w kontekście tradycyjnej religijności) Agnieszka Kirchner Magdalena Radkowska Matka Boska Szkaplerzna Do Widz pojechaliśmy poszukiwać fragmentów apokryfów, ludowej religijności, dawnych tradycji. Na miejscu jednak bar­ dziej inspirujące i ciekawsze okazały się dla nas opowieści o ko­ smitach, planetach i współczesnych uzdrawiaczach. W oparciu o doświadczenia białoruskie były zbierane materiały w Polsce na Łemkowszczyźnie. Pozwoliłyśmy sobie je porównać, gdyż oba te tereny charakteryzuje wielowyznaniowość i wieloetniczność na styku różnych tradycji. Jednocześnie zdajemy sobie sprawę z tego, że zjawiska przez nas opisywane dotyczą w ogóle kultury współczesnej i mogą (powinny?) być rozpatrywane w znacznie szerszym kontekście (nie będzie tu mowy chociażby o New Age i ponowoczesności - słowach kluczach przy opisy­ waniu współczesności). Raczej postaramy się zasygnalizować pewne problemy i przedstawić bardzo ciekawy, naszym zda­ niem, materiał. W krajach dawnego Związku Radzieckiego propaganda ko­ munistyczna starała się ugruntować ateistyczne spojrzenie na świat, przeciwstawiając je tradycyjnej postawie religijnej i fawo­ ryzując jedynie słuszny światopogląd - ateizm naukowy. To oczywiście nie pozostało bez wpływu na kształt religijności i światopoglądu tamtejszej ludności. Ateizm i komunizm niewąt­ pliwie zachwiały tradycyjną wiarą. W ciągu ostatnich lat na tę już zmienioną religijność nakłada się współczesna, popularna, pseudonaukowa wizja świata. W warunkach białoruskich, gdzie sytuacja zawsze była skomplikowana wskutek istnienia obok sie­ bie wielu wiar i wyznań oraz brak kościoła narodowego, problem jest jeszcze bardziej złożony. Niektórzy czują się zaniepokojeni lub bezradni wobec sprzeczności, dysonansu między tym, co utarte, tradycyjne, a tym, co nowe, związane z ateizmem nauko­ wym, sekularyzacją i próbą racjonalnego ogarnięcia rzeczywi­ stości. Z drugiej strony wydaje się, że część osób dobrze funk­ cjonuje łącząc wybrane elementy sprzecznych systemów świato­ poglądowych. Właśnie z panującego do niedawna ateizmu marksistowskie­ go -jak dowodzi Jan Jarco (1993:65) - wywodzą się dwa prze­ ciwstawne ruchy: pierwszy oznacza powrót do prawosławia, dru­ gi - silniejszy - prowadzi do świadomości amorficznej, eklek­ tycznej. Z tą drugą postawą (wydaje się charakterystyczną dla zjawisk przez nas opisywanych) wiąże się pojęcie „chrześcijan w ogólności", czyli chrześcijan bez przynależności wyznanio­ wej. „Fiłatow i Furman - pisze Jarco - odnotowują szczególną 54 kategorię ludzi o jak najbardziej nieokreślonym, eklektycznym światopoglądzie, o zawyżonym zainteresowaniu wschodnimi doktrynami religijnymi, spirytyzmem i współczesną paranauka i parareligijną mitologią budowaną wokół parapsychologii, UFO itd. (...) Wzrost światopoglądowej nieokreśloności, światopoglą­ dowej entropii związany jest z nowym etapem procesu dedogmatyzacji i wzrostu tolerancji światopoglądowej. Występuje wszę­ dzie na świecie, ale w Rosji przybrał największe rozmiary." (Jar­ co 1993:64, 65). Wraz z upadkiem komunizmu otworzył się rynek dla zacho­ dniej i rodzimej pop-kultury. Wcześniej zarówno prasa, jak i te­ lewizja, jako świetne narzędzia propagandy, były bardzo łatwo dostępne, w zasadzie darmowe, a to wytworzyło pewne przy­ zwyczajenia i - co za tym idzie - podatność na nowe autorytety. Temu, co widzi się w telewizji, słucha w radiu i czyta w gazecie, nie sposób nie wierzyć. Bo po radie oni nie skłamaliby. W wy­ powiedziach można zaobserwować ciągłe powoływanie się na media, a prawdziwość treści przekazywanych przez rozmówców jest legitymizowana ich pochodzeniem z telewizji czy prasy. Te­ lewizor spowodował, że młode pokolenie przestało wierzyć w „zabobony" i przesądy, zna prawdę. Kiedyś to dzieci straszyli, a jak to teraz dzieciom, jak one to wszystko po telewizoru wie­ dzą?'• A może prosto ludzie już nie zwracają uwagi. A tak daw­ niej, a teraz naczyta się, napatrzy się tych filmów... szwarcenegerowych i tam dalej (1. 58, Karasino). Oglądając brazylijskie se­ riale (np. bardzo popularną „Tropikankę"), ludzie obcują z „raj­ ską rzeczywistością". Telewizja staje się uświęconym profan Dawne autorytety inspirują się mediami. Ksiądz cudowne wy rżenia pseudoracjonalizuje i na pytanie o sny, w których wys pują postacie świętych odpowiada: Święte!!? Co się może świę­ tego śnić. Psychoanaliza! Sni się człowiekowi to, co przeżywa, ta, co w głowie nosi, to, co w sercu. Dawne wątki biblijne, atrybuty tradycyjnej wierzeniowości, zostały zaadaptowane do współczesnego świata. I tak na przy­ kład chleb św. Agaty używany jest teraz jako apotropeion w sa­ mochodzie czy talizman na przejściu granicznym. A ja dzieciom łożę w sumkie, żeby na granicy nic nie zabrali. Znane wierzenie i o tym, że krew chrześcijańskich dzieci służy Żydom do robienia I macy, teraz kojarzy się z problemem transplantacji: Za granią sprzedają, potem wybierają tam to serce wybierają, to liokki wy­ bierają, to potem przesadzają dla kogo. �w sposób „zracjonalizowany". Moce uzdrowicielskie zawdzię­ Szczególnie wyraźne na tych terenach wydawało nam się łą­ cza nie tylko znajomości słów zamów, ale - jak sam twierdzi czenie sprzecznych kategorii, nakładanie się działań z różnych pomagają mu w tym zdolności bioenergoterapeutyczne. Żarnowa kontekstów. Przykładem może być tu chirurg, który zamawia więcej pomaga, chyba że żarnowa też. Ale trzeba mieć i biopole; różę, pielęgniarka-szeptunka twierdząca, że jej moc pochodzi od każdy człowiek ma w sobie energię, ale tylko niektórzy na tyle di«bła, dyrektor „miedinstituta" w Grodnie potrafiący wróżyć silną, żeby przekazując ją drugiemu człowiekowi, mogli go wy­ z ręki czy też nauczycielka przepowiadająca przyszłość z kart. leczyć. Chory czuje działanie biopola: Jak mnie dotykała (szepZwłaszcza w przypadku wróżbitów powtarza się opinia, że po­ tunka), to tak samo jako i grzałka goronco takie wot i ciepło od siadają pewne wykształcenie, wiedzę książkową - o wsjo tam napisana, jest takoje w naukie daże, nie tylko w religie (staroo-rąk, gdzie tam jej renka (...) urodziła się z taką siłą. Popularny znachor Czumak, który leczy za pośrednictwem brzęd.). Inaczej jest w Polsce, gdzie kategorie naukowe i religij­ telewizji, wydaje się praktykować nową koncepcję leczenia bio­ ne traktowane są w znacznym stopniu alternatywnie. energią, jednak posługuje się tradycyjnymi magicznymi techni­ Wielką estymą cieszą się naukowcy, zwłaszcza amerykańscy, kami: zamawia „na maśle, na wodzie" itp., a oprócz tego: tylko wraz z wszystkowiedzącymi komputerami. Często nasi rozmów­ cy powołują się na to, radziecka nauka dokazała, chociaż czasem cicho coś powtarza, jakieś słowa, widzę, Że ustami on coś prze­ mawia. Przemawia i tylko tak o, ręcami -to w jedna strona od­ jej osiągnięcia bywają kojarzone z partyjnymi zebraniami „za za­ prowadzi, to w druga, takimi o ruchami. Okazuje się, że on coś mkniętymi drzwiami", ze spiskowaniem, z wiedzą tajemną. Tak od siebie oddala, czy to przez telewizor posyła wszystko na ta potem na partyjnym sabraniu powiedzieli, że to był NŁO, z dru­ woda i ten krem, czy prosto, on oddala te wszystkie choroby od giej znaczy, planety. To tylko na partyjnej sabraniu, tajnej - pomedziali. A tak wszystko u bolszewików było tajna (Opsa). Nau­siebie. To coś - jak się dowiadujemy później - jest bliżej nieo­ kreśloną energią. Zarówno Czumak jak i Kaszpirowski uznawa­ kowcy wydają się posiadaczami jakiejś wielkiej tajemnicy, ni są za uczonych: No tylko to, że oni uczoni, ten Kaszpirowski wręcz jedynej prawdy o każdym z nas i o całym świecie. Mają onże to wracz, on jak to mówi się psichołag. No i on musi uczył nie tylko wiedzę, ale także przywileje, nawet w związku z prze­ się, i coś u niego objawiła się i on zaczął tym magnesem, tym widywanym rychłym końcem świata. Współcześni naukowcy czym uzdrawiać ludzi. Czumak bywszy żurnalistom jak rozpo­ budują wielki statek, który ma ich uchronić przed kolejnym po­ wiadał. No a potem, jego ktoś to nauczył, dla jego coś przeszło, topem. W przeciwieństwie do sytuacji Noego, to nie pobożność o ta uczoba, nauka. I on zaczął tym zajmować się i widzieć, że to ratuje uczonych, ale nauka i pieniądze. No to teraz w Leningra­ dzie robią, ten karabel duży, że to pól Leningrada może zmieści. zaczęło pomagać, no i zaczął lieczyć ludzi. Nasuwa się przypu­ A ta Sybilia powiedziała, przed końcem świata zostaną ludzie, no szczenie, że szeptun tradycyjny i telewizyjny to ta sama postać to-tylko uczone i same bogate (...) Tak, ot karabel budują, ale w odmiennych kontekstach kulturowych. Wiele zjawisk - wyda­ ja tylko ot mówię, jeżeli te wody nie zejdą znowu w okiejan, to onwałoby się, nowych - zostało tylko przybranych w nową termi­ (uczony - A.K, M.R.) jak zeżre wszystko to, co miał na karabliu, nologię, nałożoną na starą siatkę wierzeń i poglądów. W Polsce różnica między klasycznym a współczesnym zamawiaczem to też musi umierać, prawda. Jeżeli oklejany, wszystka ziemia za­ lana będzie". Koniec świata naukowcy mogą też przetrwać dzię- tkwiła w przynależności tego pierwszego do przestrzeni sakral­ kirakietom. „Potopy żesz bywały ranie (...) O teraz puszczają oni nej: zamawiacz dysponuje mocą, przypisywaną łasce Bożej, bio­ te rakiety, to wot jeżeli bendzie wojna, to kto bendzie tam u ra­energoterapeuta - bioprądom, wykorzystywanym dzięki wiedzy świeckiej. W Widzach nowe nazwy nadawane dawnym pojęciom kiecie, to może astać. (staroobrzęd.) zyskały wymiar sakralny, podobnie jak nauka i książki. Wielką ufnością, w stopniu nieporównywalnym do przykła­ Jak już wspomniałyśmy, zdolność uzdrawiania Kaszpirowdów znanych z Polski, ludzie darzą to, co napisane. Ciągłe powo­ skiego jest oceniana w kategoriach wiedzy książkowej. Dzieje ływanie się na książki, gazety i czasopisma może się wiązać się tak również dlatego, że umiejętność posługiwania się hipno­ z wiarą w tajemną, niedostępną Księgę, która zawiera wszelką zą, którą wykorzystuje Kaszpirowski podczas swoich seansów, mądrość. W Widzach bardzo ważną rolę przypisuje się czarnym jest traktowana jako wiedza wyuczona. Mówili, że gipnozy (...) książkom posiadanym nie tylko przez czarowników. Liczne są gipnotyki te (...) że oni jakości nie od Boga, oni jakby to robią, opowieści o znalezieniu u kogoś w domu takiej magicznej księ­ ale od diabła(\. 90). Hipnozę przypisuje się więc raczej mocy gi z białymi literami na czarnym tle, która posiada moce sama diabelskiej niż boskiej, zapewne dlatego, iż siłę wzroku łączy się w sobie i każdy może je uruchomić. Niejasna jest relacja, w ja­ z cechą zwyczajowo określaną mianem drennych oczu (które kiej pozostaje ona do Biblii, ponieważ nie stanowi jej prostego jednak szkodzą, a nie leczą). Nie bez znaczenia jest też tradycyj­ przeciwieństwa. Ten kulturowy archetyp księgi może mieć ne kojarzenie wiedzy książkowej z diabłem. wpływ na dzisiejszy autorytet słowa pisanego. Jednym z jego przykładów jest popularność metod leczenia „wyjętych" prosto Nową odpowiedź na to, dlaczego nie każdemu choremu po­ z różnych gazet, np. urynoterapii, (a mocz wszystkie mikroby od­ magają niekonwencjonalne sposoby leczenia, dostarcza pojęcie dziela, oczyszcza wszystkie pola), która chociaż jest metodą tra­ autosugestii. Żeby zostać uzdrowionym, trzeba w to głęboko dycyjną, współcześnie została spopularyzowana przez prasę. wierzyć. Przekonanie takie jest sprzeczne ze zwyczajowym deMamy też do czynienia z zaklęciami drukowanymi w gazetach, terminizmem, który uzdrowienie wiąże ze zdaniem się na bożą czego nie spotyka się raczej w Polsce. Ta tradycyjna wiedza, wolę: Którzy mówią, że pomaga, czy to może człowiek sam w sie­ przekazywana do tej pory w tajemnicy z pokolenia na pokolenie, bie wmusza. A ja to jakoś nie. A najlepsza sprawa niczym nie drukowana w gazecie nie traci swojej mocy, może nadal poma­ przejmować się. Jeśli co człowieku boli przecierpieć. (...) Ja po gać i leczyć. Dwudziestojednoletni rozmówca, uczący się obe­ radiu słyszałam to, że ludzie dużo mówili „Nie trzeba dużo obra­ cnie w katolickim seminarium w Grodnie, zamawiania nauczył cać się do doktorów, jeśli co boli przecierpieć i zdać się na bożą się od baby Daszy (podejrzewanej przez sąsiadów o czarnoksięwolę, i sam siebie nie rozstrajać, i liczyć, że to wszystko przej­ stwo), a także ze współczesnej literatury popularnej z zakresu dzie, i że będzie zdrowy." No i tak to jest. Podobnie w Polsce: czarnej magii i medycyny ludowej. Teraz leczy ludzi szepcząc, w większości to bym powiedziała, że wiara leczy ludzi, jak ktoś a także umieszcza znane mu zamowy w dwutygodniku Tałaka. uwierzy mocno w coś, to i terapeuta pomoże, i lekarz pomoże. Magiczne działanie szeptunów godzi się w świadomości naszych Spopularyzowanie informacji o innych planetach, o tym, że rozmówców ze współczesną wiedzą naukową. Inny widzki zaZiemia jest tylko częścią wszechświata, zmieniło wyobrażenia mawiacz, cieszący się dużą popularnością (bardzo ładnie zama­ przestrzeni. Tradycyjna koncepcja innego świata zderza się z no­ wia), interpretuje stosowane przez siebie tradycyjne metody wą, „masmedialną" wizją życia pozaziemskiego. Współczesne 2 55 �dycyjnej, spójnej wizji świata do nowej, niejednorodnej kreowa­ nej przez ateizm naukowy i science fiction, implikuje jej eklek­ tyzm. Nie ma to jednak większego wpływu na wizję Boga isto­ ta, teigi Twastejf. i k . •assieRiiSłŁ, «adaL ^ «astas», v centom wszechświata. Domowe ikony modlitewne hipotezy istnienia równoległych s'wiatów we wszechświecie łą­ czą się z bardzo konkretną lokalizacją Piekła, Nieba i Czyśćca na innych planetach. Niebo, Piekło „to drugie kuli ziemskie będą. A już i teraz jest. A jak. Myślicie, że nasza jedna ziemia? Pewnoż (ludzie tam - A. K. i M. R.) żyją. U nas będzie koniec świata, a na drugiej kuli będą żyć. Wot tak przedstawcie sobie, że nie ma nigdzie końca. Nigdzie końca nie ma. To co? To wszystko puste? No pewnoż jest jeszcze (...) ile może tysięcy kul ziemskich. I róż­ ne ludzie może żyją. Ja tak myślę. (...) Tam gdzież i niebo jest... W części jakiejś tej... Jest gdzieś i piekło... I kuli ziemskie też jest. Skąd tu (...) te innopłanecianie. (...) Skąd oni? Myślę, że z dru­ giej ziemi gdzieś przylatują". „Przestępstwa zrobił (człowiek) wielka, za to jego Pan Bóg z Nieba przepędził na nasza płanieta. Nasza płanieta była sama straszna, sama paślednia. Takich płanietow jak nasza może setni jest, i słońce swai jest i łudzi żyją tam. Uż nauka dakazuje, użAmerykańcy widzieli ludzi na płanietach. Zapuskają sputniki, to wszystko uże, przez lat prędko pole­ cą aparatury amerykańskie, ruskie. Moskwa też aparatury moc­ no dobre zrobili, wot. Znaczyt (...) między tych płaniet będą la­ tać, będą fotografować, żeby człowieka znaleźć!' Poprzez zwerbalizowanie i nazwanie swojej nowej wiedzy, współczesny „widzki człowiek" oswaja ją, dopasowuje do spo­ sobu dotychczasowego myślenia. Pomagają mu w tym nowe au­ torytety oraz wyniesiony z naukowego ateizmu i innych współ­ czesnych prądów ideologicznych (których wynikiem jest m.in. sekularyzacja czy tendencja do bycia „chrześcijaninem w ogól­ ności") sposób racjonalizowania wszelkich zjawisk w świecie, często przybierający charakter pseudoracjonalizacji, wręcz kary­ katury naukowości. Także wśród mieszkańców polskiej wsi pytania o kosmos bu­ dziły pewien niepokój, ludzie nie mogli poradzić sobie z pogo­ dzeniem wiedzy o innych planetach z tradycyjną wizją świata rządzonego przez Boga: Na pewno we wszechświecie nie jeste­ śmy sami. Poza tym - co my wiemy o wszechświecie, nic, nasza religia tylko ma się z Panem Jezusem do Ziemi, ale do innych planet to się nie odnosi (...) My swoją naukę, swoją religię mamy tylko odnośnie do Ziemi (1. 35, Myscowa). Rozmówcy starali się rozgraniczać naukę wobec wiary, niepowodzenia wprawiały ich w duże zakłopotanie, poczucie niezrozumienia otaczającego świata. Nie wiem w co wierzyć(...) Nie wiem, jak to pogodzić. Ra­ czej zawieszali sądy, niż ustawiali się po którejś ze stron. W Wi­ dzach wydaje się to mniej problematyczne. Oczywiście, nie twierdzimy, że przed mieszkańcem Widz nie otwierają się żadne tajemnice i na wszystko ma gotową odpowiedź, natomiast nie­ wątpliwie tak wyraźnie nie oddziela wiedzy nowej - naukowej (czy pseudonaukowej) - od tradycyjnej, raczej stara sieje pogo­ dzić, rzadziej negować jedną z nich. Ta próba zaadaptowania tra­ 56 wiony w konkretnej, namacalnej przestrzeni. Na pytanie o to, gdzie się znajdują, rozmówczyni odpowiada: To jest... płanieta nasza bardzo duża, to jest któraś z gwiazd, może która blisko słońca, może która dalej od Słońca, to nie ma tak, że to znaczy się piekło, nam kiedy to mówiłi, że to smoła gotuje się, kto ich wie, ale tylko to jest płanieta. Bóg fizycznie zlokalizowany w nowej, rozleglejszej prze­ strzeni, jest teoretycznie osiągalny; możliwość dotarcia do Nie­ go ogranicza z jednej strony jeszcze niedoskonała technika, z drugiej - On sam. Bóg karze za zbytnią ciekawość, ponadto wydaje się, że jeszcze nie jesteśmy przygotowani na dotarcie do Niego. Gagarin nasz dabierałsja i nie doleciał i rozbił. I dalej jeszczo adin leciał (...), ale tam widzieli (...) jakich to ludiej po dwa metry toż pisałosja, toż objaśniali! Toż naleciesz do tych ludiej, szto ani po dwa metry na niebie, toż Pan Isos był. (...) Gagarin widział! Pa dwa metry ludi, tak hawarił, takoj czieławiek po dwa metry, no Isos Chrystus nie dał jemu dolecieć...(staroobrzęd.). Dla innej zaś kobiety wielką karą za loty w kosmos są mrozy w Ameryce: te Amerykany, oni lecą, lecą w kosmos, nie wiado­ mo gdzie dobierają się, aż im tego roku było, ile ich pomarzła już A tam, że wiek nie było mrozu w Ameryce. (...) Taka kara Pan Bóg dał: „Że wy latacie do Nieba, chcecie już mądrzejsze od Boga być! A wot macie! Zatrzymajcie jak wy mądre, lecicie wszędzie, i zróbcie i nie puście tego mrozu." Przeciw Boga nigdy nie moż­ na nic robić i powiedzieć. Że Bóg Ojciec co zechce to i będzie. A już oni wysokości wiele, wyżej i wyżej chcą, dostać tam, uznat wszystko (staroobrzęd.). Amerykanie są zatem bohaterami adap­ tacji biblijnego wątku Wieży Babel. Za pychę, chęć przechytrze­ nia Boga i dosięgnięcia Go grozi surowa kara. W Widzach wspominają o dwumetrowych ludziach żyjących na innych planetach, co pokrywa się z relacjami o kosmitach, którzy przylatują na Ziemię. W tradycyjnej koncepcji pogarsza­ nia się kondycji człowieka mamy podobne opisy dotyczące ludzi dopotopnych, którzy silniejsi byli, zdrowsze byli, rostem więhze. (Współcześnie uzasadnieniem tego stanu rzeczy jest pseudoracjonalizacja potwierdzana odkryciami archeologicznymi: Byli bardzo mądre (...) Ot jeszcze dotychczas wszystkie te rozkopii (...) jednego razu to po bialoruskiem mówili, że przy rozkopkaá (...), że w Emiratach, że coś oni tam kopali takiego, to odkopali, Że noga człowieka tylko do kolana, ale to całe kości to odkopali, że do kołana człowieka półtora metra. To jaki był człowiek? Ko­ smici kreowani są na istoty doskonalsze od Ziemian. Co prawda mówią niezrozumiałym dla nas językiem, ale są uprzejmi w s' sunku do ludzi (dają prezenty, kłaniają się), wyglądają zdrowo zdrowe łudzie jak nasze, a co najważniejsze posługują się wy ko rozwiniętą techniką. A jak pięknie (...), wsio awtamatika, j szczo nasza płanieta będzie tysięcy lat uczitsa, wsio awtamati W relacjach osób uprowadzonych przez UFO tamtejsza rzeczy­ wistość przypomina klasyczny Raj. Jest tam wspaniała przyroda, ale też bardzo wysoka technika. W gazecie napisali, jak jedna kobieta, jak ją tam zabrali i trzymali ją dłuższy czas. (...)/ mówi­ ła tam, że bardzo jest ślicznie na tamtej planecie, tam bardzo du­ żo zieleni, łąki takie zielone, drzewa bardzo śliczne. (...) Rozpo­ wiadali tutaj nawet i po telewizoru, że u nich taka rozwita tech­ nika. (...) Oni spuszczają się na Ziemię. Kosmici łączą rozwi tą technikę z zachowaniem równowagi w przyrodzie, gdy czasem na niedoskonałej Ziemi wynalazki techniczne powodują katastrofy ekologiczne: Teraz jeszcze po radii słyszała, że syren] byli. Ale teraz nie ma, wymarli. Za to, że zatruta te morze. I wo­ da taka niedobra (1. 90). Dotyczy to także innych stworzeń: ił �jest tych bożych krówek, ale teraz już mniej. U nas atom wytruł.tłość, blask i ogień. Co tam tak światło, mocno? Miesiąc tak świeci, ni tak? Patrzę a sztota, a talierki. Cały dom oświecony, Choroby nowotworowe, duża umieralność niemowląt, wady roz­ ajajaj. (...) Ale po drodze pochodzili, pochodziła wielka taka tawojowe u dzieci interpretowane są jednoznacznie jako znaki za­ lierka, jak nazywają się, a światłosz - ajajajaj, a droga oświeco­ powiadające koniec świata. No, tak teraz u nas. Atomna stancja tutaj lo, za jeziorem (chodzi o elektrownię w Ignalinie - A. K. na. (...) No tak jak świet, no jak ogień. Światło, jak niezmierono i M. R.), jeżeli zerwie się, to i nam koniec świata. W Czarnopolu światło, ajaj. Wot, jak tedy jak talierka widziała, wszystko co lem, Czarnopol, jak zerwało się to jak niektóre zostali się żywe,wielkie latają, mówią. Dla nas (badaczy!) UFO i jego przestrzeń lo rak ich zjadł. A już potopem (Bóg) karał ludzi (...) I teraz tak- chociażby z racji swojego naukowego (czyli profanicznego) ro­ dowodu - nie jest jednak pełnym sacrum. Przypomina nam ra­ samo - i wichry rozmaity, i burzy, wojny te. To tam wypalili, wy­ strzelali, no pewnoż kara Boża (Karasino). Jest to kolejny przy­ czej uświęcone profanum. Zdajemy sobie jednocześnie sprawę z tego, że niemożliwe jest opisanie i zrozumienie doświadczenia kład adaptacji wiedzy o współczesnych zagrożeniach cywiliza­ sacrum, jego sensu możemy się tylko domyślać. Nie wyklucza­ cyjnych do tradycyjnej koncepcji upadku człowieka i świata. Oni (ludzie kiedyś - A.K. i M.R.) nic nie mieli tylko siekiery. I dzie­ my jednak, że spotkanie z NOL może być takim właśnie do­ ci wyhodowali i wnuki. I na nic nie chorowali. A za co? Za to, żeświadczeniem. sterylna, czysta powietrza (...) czyste jedzenie, ni chemii, ni nic. Gazety i telewizja zapewniają stały napływ „opowieści niesa­ A jak ten samolot, to oni od razu zachorowali grypem, jedzeniemowitych", które przeważnie są kategoryzowane jako cudowne. juislabe, tak to raniej nie było chorób (...) wszystko teraz nowe Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka dokazuje to Spidy pojawilis się. Ona niewyleczalna tak jak rak. Współcze­jeszcze nic nie dokazali. Było tam jeszcze opowiadanie, ja to sły­ szał sam, nu, gdzie dokładnie, może w Indii to było. Metieorit śnie Bóg karze ludzi również za grzech rozpusty, zsyłając na upał z nieba, wielki, strzęsienie ziemi było, zostało się jezioro na nich AIDS, niczym ognisty deszcz na Sodomę i Gomorę (Sznajtym miejscu wielka, wzgiebili się na mogiłkach nagrobki, idą lu­ derman, 1994). dzi może 50. W szmatach, roztrzepane już, pogniwszy. Jeden mąż Kosmici obserwują nas z góry, jak wszechwidzący Bóg. Ich poznał żonę swoją. Żona 4 lata temu pochowana była (...) I oni intencje są dobre i czyste: Mc oni nie robią drennego, tak może iodBoga? Nic drennego oni nie robią. (...) Zabierają ludzi, kie­ do tego jeziora szli, no jak cienie, tylko szmaty. No świadków pi­ dy chcesz jechać, lieczyć, że będą. Ale kto tam jechał, tak an i nie sało się, że może 500 widzieli. No poszli na cmentarz Na cmen­ pamięta. Jak widzisz o, zrobiono. Wizyty składane na Ziemi tarzu nie kopane nic tylko wzdybione ziemia, jak dusze u człowie­ ku, ciało uszło (Białorusin). Ta sama historia powtarza się u in­ przez UFO są skojarzone z boską ingerencją. Kosmici mają nych respondentów. A wot, gazeta (...) Znaczy jeden ereksponudział w antropogenezie, co jest przywilejem sacrum: No o pierwszych, to jak to mówią Adam i Ewa. Ale to jeszcze nie sa­ dent (...) on szedł i zobaczel jak rakieta jakaś padła koło cmen­ me pierwsze, to wszystko tak było, ale o, jak teraz, to, że te farel­tarza, koło mogiłek. No i z tej rakiety, ja nie wiem czy ta rakieta ki co latają, syn był tam w Ameryce, to mówił, że w Ameryce ma­ miała siłę czy co. (...) Wszystkie te powstawali, na mogiłkach ją tam złowionych, tych ludzi z Kosmosu (...)To mówią, że ta cy­ Z grobów (...)! jak ta rakieta spadła, (...) zaczęli iść z mogiłek lu­ wilizacja, to od nich zasilona. Objawiają swoją moc współcze­ dzie rzędem. Ale mówi: «Idąjak do jeziora, jezioro jakby tam by­ ło i przepadają tam w jeziorze. Ale idą tak rozmaite, i niedawno śnie w pewnych niezwykłych zdarzeniach. A teraz u nas mówią, Że na Ukrainie już o, patrzyli, że jedna przyszła rodzić i czesna, pochowane, ubrania jeszcze całe, niektóre tylko strzępy, a nie­ Że ona nie spała z mężczyzną, a przy połogu. Jak to jest? I oni które tylko kościotrupy takie idą.» (...) Zobaczyli na mogiłkach przyznali, że ona rodziła z tych kosmonawty, z tych z Kosmosu. tylko same jamy i groby, a ludzi nie ma. (...) Puste groby. A gdzie (...) I teraz tam zaczęli patrzeć, że siedem takich naleźli. Siedem te ludzi? (...) To, to w gazecie, tak ja i księdzu dawała i księży takich dziewcząt naleźli. Że oni żadnego z mężczyznami nie mie­ czytali, i teraz musi u ich gazeta jest ta. On sam nie wie, sam nie może powiedzieć (Opsa). Meteoryty, a tym bardziej rakiety po­ li (kontaktu), a rodzili. chodzą z przestrzeni pozaziemskiej, co na poziomie semantycz­ Rudolf Otto podkreśla istotną inność sacrum w stosunku do nym pozwala je identyfikować z przestrzenią sakralną. Tym bar­ wszystkiego co świeckie, a także jego ambiwalencję: sacrum za­ dziej że miejscem inwazji owych „przedmiotów spadających razem fascynuje i wzbudza trwogę (1968). Tak też jest w przy­ padku UFO: Dwa traktaństy były w polie. Wot, widzit, gdzie ta z Nieba" jest cmentarz - będący w tradycyjnej wierzeniowości toie, apuskajetsja sa świetam, no takaja w rodzie tarielki. Upali miejscem granicznym, przynależnym jednocześnie do świata ży­ na ziemliu i traktaryst, katory schawałsia - tot nie aślepł, a ka­ wych i umarłych. Inaczej rzecz się ma w przypadku zdarzeń tradycyjnie klasy­ tary był u traktorie - tot i aślepł. I patom podniałsia etat tariełka (...) Za Postawami, tak. /... aślepł etot traktaryst (...) ad etawa fikowanych jako cud. Odnawianie obrazów zawsze uznawane blaska. Tak, ad światła etawa (Białorusinka, prawosł., Koziany). Tremendum jest bezpośrednią odpowiedzią człowieka na do­ świadczenie sacrum. Sacrum ukazuje się człowiekowi jako naj­ wyższa wartość, na którą otwiera go jego zmysł religijny, albo wrażliwość. Ale sacrum poraża zmysły. Ono jest „totalne" (Ti­ schner, 1996:9). Rozpowiadali, że jakiś człowiek szedł. No i oni tak samo spuścili się. Oni jego uderzyli, że on tam (prawie) nie umarł. A potem oni tam jego uzdrowili. Wot. Oni bardzo takie rozwity naród. Tam toże oni leczą, prosto mówi, w tej chwili le­ czą. Nasze przykłady świadczą o tym, że UFO może być sklasy­ fikowane jako hierofania. A to w tych gazetach było napisane, łpo telewizoru pokazywali (...) jak oni spuścili się na błoto taki­ mi o, jak talerz. I teraz ludzie widzieli. Mówi: blask taki ogień pokazał się. Ipotem oni wyszli, to nawet (...) (ludzie) na te błoto wejść nie mogą, bo (...) lękają się. A oni idą i im nic. Tedy ludzie do nich przybliżyli się. Oni wzięli i polecieli. Wot. W opowie­ ściach o UFO charakterystyczne jest to, że jego „zstąpieniu" na Ziemię, tak samo jak objawieniom sacrum, towarzyszy świa­ Apokalipsa Staroobrzędowa 57 �ot Napoleon, Ganibał. Przez tyle lat, przez te set, przez tysięcy lat ta dusza się wcieli w tego człowieka teraz, ten człowiek też boha­ ter będzie. Ta sama dusza. Człowiekiem rządzi dusza. O prawdzi­ wości tej koncepcji ma świadczyć fakt, że potwierdzają kompu­ ter - nieomylny autorytet technicznej cywilizacji Człowiek rodzi się nie pierwszy raz na świat, on rodzi się kilka razy. Ot, moja córka, tam gdzieś, ot w tym Snieczkusie, tam jest jakiś kampiuter (...) To tam jest taki, który tam bardzo już wszystko wylicza, wy­ dziela tam wszystko. To już córce powiedział, że ona już siódmy raz rodziła się. Że ludzie te sama przeradzają się, tylko, że on tam nie pamięta czy co, ale oni przeradzają się. Wizja świata współczesnego mieszkańca Widz ma charakter kompilacyjny. Uświadamiana często niekoherentność opiera się na przemieszaniu i połączeniu elementów magii, religii i nauki w jej masmedialnej postaci. Pseudoracjonalizacja dokonywana w odniesieniu do sfery religijnej jest w gruncie rzeczy narzę­ dziem, które ma ocalić spójność świata. Zarazem odwrotną stro­ ną tego procesu jest - poniekąd - uświęcenie zjawisk należących do kategorii profanum. Religijność, która konstytuowała zwarty obraz rzeczywistości, i teraz ochrania go przed dezintegracją, ulegając jednak głębokiej metamorfozie. Współczesny „czło­ wiek widzki" dąży do jednolitego obrazu świata, paradoksalnie, poprzez łączenie elementów z różnych kontekstów. PRZYPISY Matka Boska Budsławska 1 było za wydarzenie cudowne. W zderzeniu z interpretacją, we­ dług której jest to tylko proces chemiczny, rodzi się sprzeczność, z którą trudno sobie poradzić. Niemożnos'ć jednoczesnego po­ strzegania takiego wydarzenia w kategoriach cudu i w katego­ riach pseudonaukowych pogłębia poczucie niespójności wizji współczesnego świata. Obrazy. Aha. To było tak, że odnawiali się. Teraz u nas w kościele przynieśli (...) i teraz Matki Boskiej obraz jest w Widzach, w kościele. (...) Adnawił się, nauka tam do­ kazywała, że tam jest takie materiały, substancje. Jaka reakcja idzie. Ja liczę, że to więcej jest cud święty, a co tam nauka doka­ zuje to jeszcze nic nie dokazali (Białorusin). Doświadczenie sa­ crum niełatwo poddaje się racjonalizacji, a próby podejmowane w tym kierunku kończą się czasem uznaniem własnej niemożno­ ści. Znaczenie odnawiania się obrazów może być zrozumiane tylko w kontekście sacrum. Odarcie zdarzeń cudownych z tego, co najważniejsze, co nadaje im sens, musi budzić niepokój i nie­ pewność. Dlatego też znany z gazet i wspominany często opis objawienia się Matki Boskiej na szpitalnym oknie zawsze jest zaliczany do cudów. Jedna z respondentek na pytanie o cud opowiada: Jak czło­ wiek umrzy to i postać tak jak słup stoi biały jak śnieg, z mogiłow (...) Jak słup, jak nierównując jak dym idzie do góry. Jest to znana pseudoracjonalizacja, często określająca to zjawisko mia­ nem „fosforu". Współczesna interpretacja zostawia fosfor w spo­ koju, a przedmiotem jej zainteresowań jest dusza. Interpretuje się ją jako ciało astralne albo energię. Ja wierzu, w człowieku jest dusza. No wot my siedzim żywe, prawda. Jakaś ci to eniergia to jest w nas, prawda, bio. Możet białagiczna jest. Człowiek zmarł, to jego futłar - ciało, a cości to z niego wyszło, eniergia gdzieści, nie może przepadnąć (1.58, Karasino). Jedna z rozmówczyń czy­ ta fragment artykułu o duszy z gazety: Czieławiek - wiecznoje, tonkoje tieło - dusza. Smiertne, astralne tieło. Riebionok eto gost w siebie - głosit narodna mundrost. Wschodnie koncepcje reli­ gijne cieszą się dużą popularnością, a szczególnie reinkarnacja rozumiana jednak jako indywidualna nieśmiertelność. Dusza wsila się, ot rodzi się, ja umieram, a drugi rodzi się, w jego wcie­ la się. Oczyszczona ta dusza. W historii pisze, tych wielkich było, 58 Brak dodatkowych informacji przy cytacie oznacza, że rozmówca jest Polakiem, katolikiem w wieku 60-80 lat, zamieszkałym w Widzach. Problem uczonych jako „narodu wybranego" podejmuje Jean-Bruno Renard w swojej książce Les extraterrestres. Une nouvelle croyance religieuse? Les Editions du Cerf, 1988. Dużo zawartych w niej analiz, m.in. dotyczących kosmologii jako typu nowej religijności i w ogóle synkretyzmu religijno-naukowego, można przyrównać do opisywanych przez nas zjawisk, które, jak zasygnalizowałyśmy na początku, mieszczą się w znacznie szerszym kontekście niż ten, jaki pokazujemy. 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fd23c7fccce86f7a2894386f4f172bd8.pdf 81bd99c3536b43eaa8e89be14b8cc2ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1685 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource Cyganie - Romowie żebractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1559 Title A name given to the resource Ekonomiczne i kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa / LUD 1978 t.62 Description An account of the resource LUD 1978 t.62, s.177-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ADAM t. 62, 1978 BARTOSZ EKONOMICZNE I KUL TUROWE UWARUNKOWANIA CYGAŃSKIEGO ŻEBRACTWA Żebractwo było i po części jest uprawiane przez wszystkie grupy Cyganów. Występuje ono zazwyczaj w powiązaniu z innymi sposobami pozyskiwania środków do życia, czasem - z różnymi formami wyłudzania datku I. Przy tym Cyganie są dziś \V naszym kręgu kulturowym jedyną grupą, w której żebractwo w formie sprofesjonalizowanej pełni nadal pewną rolę w pozyskiwaniu dochodu 2. W przedstawionych uwagach chciałbym wskazać na pewne ekonomiczne oraz kulturowe momenty związane z żebractwem uprawianym przez osiadłych Cyganów Karpackich; w szczególności zaś rozważania poniższe dotyczyć będą Cyganów zamieszkałych na polskim Spiszu. Na użytek tych rozważań proponuję następującą definicję pojęcia żebract\va: są to mianowicie sposoby zdobywania środków utrzymania, polegające na pozyskiwaniu, przede wszystkim prośbą, datku od ludzi nie związanych z żebrzącym żadnymi zależnościami ekonomicznymi i rodzinnymi. Tak zdefiniowane żebractwo wskazuje na pewną sytuację wzorcową, podczas gdy obraz przedstawionej niżej rzeczywistości odbiega od niej w mniejszym lub większym stopniu. W relacji: Cyganie - społeczność wiejska mamy przy tym do czynienia ze zjawiskiem, którego złożoność tym lepiej się uwidoczni, jeśli dokona się jego konfrontacji z ustalonym wyżej określeniem Będziemy mieli też możność ocenić, o ile zilustrowane zjawisko kwalifikuje się do żebractwa, a a ile żebractwem w tym :rozumieniu nie jest. 1 O prawnych aspektach wyłudzania zob. A. Pawłowski. Cyganie. nrzestępczościq, Zielona Góra 1973, s. 51 i nast. 2 O społecznych uwarunkowaniach żebractwa zob. E. Horvathova, S:ovensku, Bratislava 1964, s. 218. :2 - Lud LXII Studia Cigani nae! na �178 ADA:'.1 BARTOSZ Cyganie osiadli we wsiach polskiego &piszu, podobnie jak na terenie całych Karpat, do niedawna trudnili się powszechnie kowalstwem. W związku zaś z zapotrzebowaniem wsi na wyroby i usługi kowalskie oraz niewystarczającą zazwyczaj ilością kwalifikowanych kowali niecygańskich, popyt na cygańskie wyroby i usługi był bardzo duży. Stąd też każde gospodarstwo we wsi, w której zamieszkiwali Cyganie, a także Ryc. 1. Młode Cyganki z Szaflar. Fot. A. Bartosz. 197.; Fig. 1. Young Gypsies, Szaflary. (Photo: A. Bartosz, 1975) liczne gospodarstwa ze wsi okolicznych, wchodziły w stały kontakt z rzemieślnikami cygańskimi. Należy przy tym zaznaczyć, że we wsiach, gdzie pracowali kwalifikowani kowale nie-Cyganie, naJczęściej oni zajmowalJ się wykonywaniem robót wymagających dużych nakładów pracy i wysokich kwalifikacji, podczas gdy Cyganie, na ogół dysponujący ubogim warsztatem i nie najwyższymi kwalifikacjami, podejmowali się każdej najdrobniejszej pracy, której innemu kowalowi niekiedy nie opłacak ~ię przyjąć :1. Jedną z form zapłaty, jaką pobierali Cyganie za swą pracę, było w\-nagrodzenie w naturaliach. Przyczyny tego były różnorakie, a utrzymanie takiego stanu leżało w interesie obu stron. Dla zrozumienia tego uważam za wskazane, aby przynajmniej w kilku zdaniach scharakteryzować działalność tradycyjnego gospodarstwa rodziny cygailskiej. ~ A. Bartosz, Z badmi. nad cygali.skim kowalstwem na Spiszu ... Rocznik zeum Etnograficznego \\. Krakowie", 6: 1976, s. 167-195. Mu- �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 179' Gospodarstwo to dziaJało jak warsztat rzemieślniczy, zbywając obok efektów swej pracy (wyroby kowalskie) również i siłę roboczą członków rodziny (Cyganie byli wynajmowani m. in. do najróżniejszych prac w gospodarstwach góralskich). Cała działalność produkcyjna gospodarstwa cygańskiego nastawiona była na zbyt na zewnątrz. Nie produkowało ono absolutnie żadnych artykułów przez Cyganów pożądanych; wszystkie potrzebne do życia artykuły (głównie żywność) pozyskiwali oni z zewnątrz w zamian za swą pracę 4. Rodzina cygańska, składająca się z kilkunastu niekiedy osób, mieszkała z reguły w jednej tylko izbie, w której skupiała się większa część działań gospodarczych, a to w szczególności działania dystrybucyjno-adaptacyjne. W wielu przypadkach jeszcze do II wojny w izbie tej zlokalizowany był również warsztat kowalski i tu odbywała się cała działalność rzemieślnicza Cygana. W izbie tej nie było wprost miejsca na zapasy, ale też mentalność cygańska pozostawiała gromadzenie zapasów na marginesie działań gospodarczych 5. Z wielu jeszcze innych względów pozyskiwanie artykułów spożywczych odbywało się z dnia na dzień, i to Ryc. 2. Fragment Fig. 2. Gypsy colony, Horv<ithova, cygańskiej, Trybsz, Trybsz, gmina Łapsze Wyźne. Fot. A. Bartosz, 1973 community Łapsze Wyźne. Fragment. (Photo: A. Bartosz, 1973) K otcizke etnokulturneho vyvoja a etnickej klasifikacie Narodopis" 1974, z. 1, s. 6 i nast. s Por. E. Horvathova, Cigani..., s. 228; A. Bartosz, Niektóre elementy gospodarki Cyganów, "Etnografia Polska", XXII, 1978, z. 2, s. 131-14:3. 4 E. osady Cigano L', "Slowensky �180 ADAM BARTOSZ w ilości, którą zazwyczaj spożywano w ciągu jednego dnia 6. Artykuły te pozyskiwały kobiety cygańskie, chodząc codziennie po pytaniu 7. Kobiety wstawały więc wcześniej niż inni domownicy i wychodziły z domu, aby udać się w swą codzienną wędrówkę po okolicznych i dalszych domach 8. Jeśli był to okres wzmożonej pracy w kuźni czy też letnia pora tłuczenia kamieni na drogach, wstawali też mężczyźni i o głodzie zazwyczaj udawali się do pracy. Jedli na ogół po kilku godzinach pracy, gdy kobiety wróciły z uproszonym jedzeniem. Również j pozostałe w izbie dzieci nie wcześniej otrzymywały śniadanie. Jeśli w rodzinie wspólnie gospodarującej było więcej kobiet, rozdzielały się one, by nie wchodząc sobie nawzajem w drogę obejść prędko jak najwięcej gospodarstw. Przy tym jedne udawały się do odleglejszych wsi, skąd wracały później, a inne żebrały w pobliżu, aby jak najrychlej przystąpić do sporządzania posiłku dla domowników. Wyjątkowo chodzili żebrać chłopcy, np. kiedy matka zachorowała. Rzadko żebrali dorośli mężczyźni 9. Proszącym Cygankom dawano artykuły żywnościowe, a rzadziej zużyte fragmenty ubrań. Dostawały więc np. garnuszek mleka albo garść mąki, bardzo często ziemniaki - dwie, trzy grule, czasem kawałek słoniny, trochę kapusty czy okazjonalnie inne artykuły. Ziemniaki, które Cyganka dostawała niemal w każdym domu, wsypywano jej do uwieszonego na plecach worka, a mleko, które było też częstym datkiem, zlewano do wiaderka. W ciągu dnia każda Cyganka obchodziła kilka do kilkunastu domów góralskich, w zależności od sezonu. A im więcej kobiet w rodzinie cygańskiej, tym szybciej i lepiej byli nakarmieni czekający na ich powrót domownicy. Jak to było możliwe, aby w zasadzie niechętnie usposobiona do Cyganów społeczność góralska wspierała ich codziennym datkiem? Czy powodowano się tylko poczuciem miłości bliźniego, współczuciem dla żebrzącej Cyganki? (; Cyganie na Spiszu uwazaJą, że potrawy przygotowane do spożycia ;,ależy zjeść w tym samym dniu, gdyż zjedzenie ich w dniu następnym jest szkodliwe. 7 Pytać prosić, zapraszać. Na Spiszu i Podhalu jest to zwrot gwarowy, używany m. in. w znaczeniu - żebrać. 8 Cyganki chodziły żebrać codziennie, z wyjątkiem kilkudniowych okresów, kiedy po uzyskaniu większej gotówki zakupywano duże ilości jedzenia i spożywano je w ciągu kilku dni. 9 W zakresie pozyskiwania dochodu w rodzinie cygańskiej zaznacza się wyrażny podział między płci. Otóż mężczyźni zajmują się pracami, które przynoszą jednorazowo wysoki zysk, ale nieczęsty, głównie gotówkowy. Natomiast o codzienne zaopatrzenie domu w żywność troszczą się zawsze kobiety, A. Bartosz, Op. cit, �Ekonomiczne I kulturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 181 Wspomniałem, że za usługi kowalskie wynagradzano Cyganów naturaliami, po należną mu zaś zapłatę Cygan zawsze sam udawał się do domu klienta po wykonaniu powierzonej mu pracy, często przy tym odnosząc gotową robotę. Wynagrodzenie jednak nie zawsze otrzymywał natychmiast w całości. Tym bardziej zaś, gdy nie potrzebował aktualnie żywności, wynagrodzenie odbierała jego kobieta (żona, córka, synowa) w czasie codziennego obchodzenia góralskich domów po prośbie. Należność tę pobierała niejednokrotnie również nie od razu w całości, ale Ryc. 3. Cygański kowal. Czarna Góra, gmina Bukowina Tatrzańska. Fot. Wojciech Dudziak, 1970 Fig. 3. Gypsy blacksmith, Czarna Góra, community Bukowina T. (Photo: W. Dudziak, 1970) �182 ADAM BARTOSZ ratami, przez kilka kolejnych dni do czasu, aż gospodarz uznał, że należność została wyrównana, co okazywał niechętnym przyjmowaniem proszącej w swoje obejście. Następna usługa Cygana czyniła znowu dom górala otwartym dla jego kobiet. Usługi były liczne, ich wartość rozmaita, ale Cyganki zawsze wiedziały, gdzie mogą spodziewać się życzliwszego przyjęcia. Tam, gdzie świeżość wykonanej przez Cygana usługi czyniła gospodynię bardziej hojną, Cyganka z większą śmiałością wyciągała rękę. Często też zachodziła sytuacja odwrotna, kiedy to Cygan brał od górala np. worek ziemniaków czy porcję mięsa z uboju na konto przyszłych prac, które w najbliższym czasie wykona wierzycielowi. Wartość towarów, które dawano proszącej Cygance, nie zawsze była na trzeźwo skalkulowana w stosunku do uzyskanych ze strony Cygana wyrobów i usług. Cygance nie odmawiano datku również i w sytuacji, gdy całkowicie już rozliczono się z ostatniej należności, a to dlatego, by gdy zajdzie pilna potrzeba - jej mąż, ojciec, brat nie odmówili wykonania pracy, by wykonali ją szybko i dobrze. Stały, pozytywny kontakt Cyganki z gospodarstwem warunkował stałą gotowość Cygana do wyko·· nania natychmiastowej usługi na rzecz owego gospodarstwa. Chodzące po prośbie Cyganki, zwłaszcza zaś gdy udawały się do wsi, z którymi Cyganie mieli słaby kontakt poprzez kuźnię, zabierały ze sobą drobne wyroby kowalskie: skrobacze do ziemniaków, noże, pierścienie do kos, podkowy, motyki itp. W zamian za te drobiazgi mogły oczekiwać bardziej wartościowych, czy bardziej przez siebie pożądanych artykułów. Wyroby kowalskie wykorzystywały zwłaszcza wtedy, kiedy np. trafiły na świniobicie i mogły liczyć na szczególnie zyskowną transakcję. Oczywiście, nie zawsze była to wymiana ekwiwalentna. Jak widać, żebractwo uprawiane przez Cyganów osiadłych warunkowane było istnieniem pewnych stałych powiązań natury ekonomicznej między "żebrzącymi" Cygankami a "obdarowującymi" ich góralami. Od typowych żebraków, dziadów wiejskich, kościelnych, cmentarnych itp., których można by objąć podaną na wstępie definicją, żebrzący Cyganie różnili się znacznie. Obdarowywanie ich naturaliami było ze strony górali po części wypłacaniem należności za ich pracę, a także było uwarunkowane innymi jeszcze powiązaniami - o czym niżej. Otóż w wielu wypadkach obdarowywano proszących bez dokonywania jakichkolwiek kalkulacji ekonomicznych. Odnosiło się to do Cyganów szczególnie biednych, starców, wdów, a także Cyganów powiązanych z góralami przez fakt kumostwa. Praktykowane tu jest bowiem zapraszanie górali na rodziców chrzestnych cygańskiego dziecka. Prośbie takiej nie wolno odmawiać i górale, nie zawsze może chętnie, wchodzą w dodatkowe związki z rodzinami cygańskimi. Dla Cyganów jest to korzyść podwójna. �F:konomJczne i kultuTowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa 18~) Chrześniak mianowicie otrzymuje odpowiedni do zamożności kumotra prezent, jednocześnie zaś jego matka może zawsze liczyć na życzliwe przyjęcie w góralskim domu. Także w wypadku obdarowywania proszących wdów i starców górale kierowali się wyraźnie określonymi motywacjami. Nie odmówiono więc wsparcia wdowie po bardzo szanowanym kowalu, starcowi, który kiedyś był takim 'Szanowanym kowalem, ubogiej kobiecie, która wykazywała się pracowitością i właściwym, w świetle mejscowych norm, postępowaniem, nawet jeśli jej mąż był pijakiem i awanturnikiem. Niekiedy przypadkowa znajomość, zawarta przez Cygana przy wódce, pewna zażyłość z góralem, wystarczyły, aby Cyganka pewniej się czuła wstępując do danego gospodarstwa. Wskazane wyżej formy żebractwa, jakkolwiek nie zawsze są żebractwem wE' właściwym rozumieniu, uważane są przez obie zaangażowane w to strony za jedyną i typową postać żebractwa. Istnieją jednak również inne sposoby pozyskiwania dochodu, których forma kwalifikuje je w mniejszym lub większym stopniu do profesji żebraczej, a tylko przez swoją nadbudowę obrzędową czy zwyczajową zaciera się ich prawdziwy charakter i do żebractwa nie są przez Cyganów ani górali zaliczane. W pierwszym rzędzie wymienię tu istniejący do II wojny zwyczaj obdarowywania Cyganów z okazji wesel góralskich. W dniu wesela tłoczyli się oni od rana przed domem panny młodej, aby dostać trochę potraw ze stołu weselnego. Również po skończonym weselu było w zwyczaju dać Cyganom pozostałe z biesiady resztki. Dawano też Cyganom niejadane zwykle przez górali części ubitego zwierzęcia: śledzionę, kiszkę odchodową, prosięcinę (macica), flaki, łeb. "To tego, to nifto nie jod - to trza było dać Cygance" - powiadają na Spiszu. Czasem góral droczył się i o te bezwartościowe dla niego odpadki i upominał się o zapłatę, gdy widział, że kilka Cyganek przyszło po nie. Przezorna Cyganka przynosiła z sobą jakiś drobiazg z kuźni, nóż czy skrobacz do ziemniaków. Wtedy ta Cyganka mogła liczyć na szczególnie smakowitą lub większą porcję. Przed Bożym Narodzeniem i w Wigilię chodzą Cyganie "po kolędzie". Obdarowuje się ich przygotowanymi na święta potrawami, rzadziej pieniędzmi. Zwyczaj ten jest szeroko znany w Polsce i w innych krajach słowiańskich pod ogólną nazwą podlazów 10. Przyjście podłażników miało dać szczęście domowi i domownikom, chętnie więc byli przyjmowani. Ale choć niektórzy powiadają jeszcze dziś, że to "scyńście Por. P. Bogatyrev, Slovakov, Polja- kov i UlcTaincev. "Lud Słowiański" 1934, t. 3, ez. B, s. 212-273. Na Spiszu podloi:nik nie jest znany, znają go natomiast na Podhalu. termin 10 Polaznik u juznych Slavjan, Madjarov, �ADAM BARTOSZ przyjąć biydnego w Wiliją", traktują cygańskich kolędników z lekką drwiną 11. O żebraczym charakterze cygańskiego kolędowania świadczy też fakt, że zachodzono wyłącznie do bogatych gospodarstw, gdzie spodziewano się wysokiego datku. Jasne jest, że bez tych szerokich powiązań i uwarunkowań, będą cych wynikiem wielopokoleniowego zamieszkiwania Cyganów we wsiach górskich, nie byłoby możliwe uprawianie tam stałego żebractwa. Wszak społeczność góralska jest nastawiona do ogółu Cyganów niechętnie, czasem wręcz wrogo. Wyraźnie należy zaznaczyć, że górale nie są w pełni świadomi powiązań, które tu zilustrowano oraz ich konsekwencji W ich przekonaniu chodzenie po pytaniu, to typowe żebractwo, wypływające z natury cygańskiej, z ich lenistwa i wynikającej z tego nędzy, a datek dla proszącej Cyganki - wyłącznie przejawem góralskiego miłosierdzia. Podobnie zresztą traktują to zjawisko sami Cyganie Zauważmy jednak, że wraz z zanikaniem cygańskiego kowalstwa. co na Spiszu datuje się mniej więcej od połowy lat pięćdziesiątych, Cyganki przestały tak powszechnie jak dawniej nawiedzać góralskie domy. I to bynajmniej nie dlatego, że same z tego zrezygnowały, ale po prostu stąd, że górale, odtąd w niczym od Cyganów niezależni, bezinteresownie niechętnie dają. Na zanik żebractwa ma wpływ oczywiście również ogólny postęp spoleczno-e'kon{)miczny i możliwości korzystnych dla Cyganów zarobków. Dziś żebractwo jest na Spiszu zjawiskiem zanikającym. Zebrzą jeszcze Cyganki z naj uboższych rodzin. Wobec zaś niechętnego do nich stosunku mieszkańców wsi, udają się po prośbie do wsi odleglejszych. Prosząc o datek proponują często w zamian swoje usługi, np. mycie podłogI czy inną drobną pomoc w gospodarstwie. Jak dawniej, żebractwo uprawiane jest w powiązaniu z usługami nielicznych już warsztatów kowalskich. Powszechniej natomiast uprawiają żebractwo Cyganie z Podhala. Wobec niewielkiej roli, jaką pełni dziś kowalstwo i u tych Cyganów, chodzenie po pytaniu Cyganek ze 'Wsi podhalańskich ma obecnie więcej niż dawniej cech typowego żebractwa. Uprawiane masowo, jest wynikiem między innymi stosunkowo dużych różnic w poziomie gospodarczym dzielącym Cyganów spiskich od Cyganów zamieszkujących w niektórych wsiach podhalańskich. Żebractwo tych Cyganek znalazło poważne oparcie w turystyce i stąd koncentruje się ono w ośrodkach miej11 Na Podhalu obok Cyganów na podłazy chodzą też synowie biedniejszych górali. Bogaci gospodarze uważają to za zwykłą żebraninę. P. Bogatyrev, op. cit., s. 222; por. też E. Horvathova, Cigani... �Ekonomiczne I klllturowe uwarunkowania cygańskiego żebractwa skich regionu (Zakopane, Nowy Targ). Cyganki podhalańskie coraz rzadziej żebrzą na wsi. Posiadając przy tym umiejętność wróżenia (obcą Cygankom ze Spisza), w ten sposób najchętniej wspierają swe prośby o datek. Wróżba rzadko traktowana bywa przez turystów poważnie, dają sobie powróżyć dla żartu, a należność za wróżenie, aczkolwiek Ze znamionami "zapłaty" za swoistą usługę, ma bardziej wydźwięk datku. ADAM BARTOSZ THE ECONOMIC AND CULTURAL FACTORS GYPSY BEGGING (S THAT CONDITION u m m a r y) Certain economic and cultural factors connected with the begging done by the Carpathian Gypsies were pointed out in the arcticle. These considerations pertain in particular to the Gypsies who live in the Spisz district of Poland. At the beginning the concept of begging was defined as the procuring of the means of livelihood mainly by begging from people who are independent of the beggar in an economic, family, etc. sense. Later in the article it is shown that the type of begging done by the Gypsies differs in an essential way from the typical begging done by wandering beggars, church beggars, cemetery beggars, etc. The Carpatllian Gypsies were lhked with the local population by a mutual economic interdependence which stemmed from the fact that they were mianJy blacksmiths and performed services as craftsmen for the peasants. The work paid for up to a certain time exclusively in farm products which the Gypsy woman normally came for in several installments, thus going "begging" every day. There were also additional emotional tier as a result of peasants being asked to be godparents for Gypsy children. Also the very fact of long-term co-existence with the Gypsies contributed to their being treated in other categorries than as mere beggars or outsido Gypsies. The Gypsy women who went begging every day were tolerated, although the Gypsies in general were looked down upon. Together with the decline of the economic interdependence (the Gypsies have given up bing blacksmiths) and the general socia-economic changes that have occurred, Gypsy begging is also on the decline, and only the Gypsy women from the poorest fimilies still beg. Nowadays, begging has more of he earmarks of the classical type of begging than it used to since it is not based on any emotional or economic ties between the Gypsy and peasant societies. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5562cbdda654193d775fa37a155e882a.pdf 401e246389f7e4f94378681250db1650 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6334 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Sempoliński, Jacek Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5909 Title A name given to the resource Elegia i dramat / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.65-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM ALEKSANDRA MELBECHOWSKA-LUTY mpulsem do napisania tego tekstu była wystawa dzieł Jacka Sempolińskiego otwarta wiosną 2006 roku w galerii Studio w Warszawie* oraz to, że znalazły się tam prace zupełnie odmienne od tych, które pamiętamy, a więc - używając modnego dziś ter­ minu - nowe artefakty. W tytule przywołane są dwa bliskie, choć nie tożsame, pojęcia dotyczące ludzkich przeżyć i ducha miejsca. Smutek, żal, refleksja, melan­ cholia, nostalgia, tęsknota to uczucia przynależne ele­ gii, której, niby kontrapunkt, często towarzyszy obec­ ność dramatu. Można sądzić, że dla takiego twórcy jak Jacek Sempoliński, elegijne doznanie świata w szcze­ gólny sposób wiąże się z Kazimierzem, niezwykłym, magicznym „punktem” na mapie Polski ewokującym cały ciąg skojarzeń zakotwiczonych w losach ludzi, którzy tu żyli, oraz w trudnym do uchwycenia i zdefi­ niowania klimacie genius loci. To najpiękniejsze nad­ wiślańskie miasteczko odkryli dla siebie intelektualiści epoki Oświecenia, a jego symbolika, mit, legenda suk­ cesywnie narastały w ciągu XIX i XX wieku. Do tego zjawiska przyczyniły się: konteksty historyczne i kultu­ rowa tradycja Kazimierza, jego unikalne walory krajo­ brazowe - pagórkowata rzeźba terenu, żyzna lessowa gleba, bujna roślinność, uprawy tytoniu i chmielu, słynne sady, fauna (czarne bociany), drążone przez wody wąwozy, szeroki nurt nieuregulowanej, „dzikiej” rzeki raz po raz odsłaniającej lub zatapiającej wysepki, i wreszcie plan przestrzenny wypełniony kadrami ar­ chitektonicznej zabudowy „wędrującej” od rynku po okoliczne wzgórza, punktowanej drewnianymi doma­ mi, kamienicami, kościołami, spichlerzami i ruinami zamków. To wszystko tworzy „eter duchowy” tego miejsca, które jawi się jako rezerwat rodzimości, cze­ goś własnego, a zarazem uniwersalnego. Pielgrzymowały tu rzesze ludzi: zrazu dwór Czarto­ ryskich z Puław i malarze wedutyści (m.in. Zygmunt Vogel), później pisarze, artyści, architekci, lekarze, dziennikarze, luminarze kultury - głównie opiniotwór­ cza inteligencja warszawska, która wykreowała Kazi­ mierz przed pierwszą wojną światową. W dwudziesto­ leciu międzywojennym rozsiadła się tu kolonia malarska, której przewodził Tadeusz Pruszkowski ze swego antyzamku zbudowanego dlań przez Lecha Niemojewskiego.1 Malarze nie opuszczają tego miasteczka do dziś i tak trwa nieprzerwanie kazimierska „gorącz­ ka artystyczna”, której - miejmy nadzieję - nie znisz­ czą zaniedbania, niefortunne pomysły konserwator­ skie, ekspansja popkultury, turystycznego biznesu, knajp, reklam, „pamiątek” i tłumnie ciągnących wy­ cieczek. Do przypomnienia tych, na ogół dobrze zna­ nych, faktów czuję się uprawniona ze względów osobi­ stych, ponieważ Kazimierz także dla mnie był szczególnym, magicznym miejscem, które odcisnęło w mojej pamięci niezatarty ślad. Jacek Sempoliński wielokrotnie przyjeżdżał do K a­ zimierza w dzieciństwie, latach młodzieńczych i doj- I Elegia i dramat. Nisze, przejścia, progi Jacka Sempolińskiego rzałych, i doznał tam wielu przeżyć; od 1979 roku mieszka wiosną i latem w swojej „niszy” - stuletniej, krytej strzechą chałupie w pobliskim Męćmierzu, któ­ ra jest jego azylem odgradzającym go od zgiełku życia, szumu informacyjnego, nadmiaru słów, dźwięków, ob­ razów. Okolice Kazimierza opiewano niegdyś jako „cuda malowniczości” z ich wielką spławną rzeką, wzgórzami i polami (po których snują się jeszcze zjawy powstańców listopadowych, podkomendnych młode­ go pułkownika - poety Juliusza Małachowskiego, któ­ ry zginął na kazimierzowskim rynku 18 kwietnia 1831 roku).2 Artysta odnajdywał tu swoją elegię, sycił się urodą łagodnego, melancholijnego pejzażu, wchłaniał jego „ton” i promieniowanie; malował krajobrazy i piękne nokturny znad Wisły - głęboką, czarną toń Jacek Sempoliński, Ruiny zamku w Janowcu, 2005 65 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u św. Anny, 2004 Jacek Sempoliński, Ukrzyżowany u św. Anny, 2004 Jacek Sempoliński, Głowa Ukrzyżowanego u św. Anny, 2005 Jacek Sempoliński, Janowiec, 2005 66 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO Jacek Sempoliński, Kamieniołom, 2006 Jacek Sempoliński, Czaszka w kamieniołomie, 2006 wody czasem rozjaśnianą delikatnym błyskiem światła. Jego elegijne nastroje podsycała też stale powracająca fala wspomnień o ludziach, rzeczach, sprawach i zda­ rzeniach, a także zachowane gdzieniegdzie znamię szlachetnej prowincjonalności zniewalającej swoją au­ tentycznością (a warto przypomnieć, że Sempoliński jest apologetą zgodnego z naturą „prawdziwego” życia, dlatego tak wysoko ceni nieskażoną sztukę ludową). Kilka lat temu przeżył poruszające doświadczenie niespodziewanie odnalazł w opuszczonym domu swój gliniany portret wykonany w Kazimierzu przez znajo­ mą rzeźbiarkę w 1953 roku i ów młodzieńczy wizeru­ nek stał się dlań osobliwym znakiem - parabolą życia rozpiętą między dawnymi a nowymi laty. Wszelako tak się zdarza, że z najbardziej nawet wy­ ciszonych elegijnych doznań wyłania się eschatolo­ giczny dramat, naznaczony stygmatem niepewności, poczucia przemijania i świadomości wiecznego cier­ pienia. W kazimierskich kościołach Jezus codziennie umiera na krzyżu, a pamięć przechowuje i uobecnia postacie ludzi w jarmułkach i chałatach, którzy żyli tu niegdyś w swoim „sztetł” - wyodrębnionej wyspie „jidyszlandu” - i wpisali się znacząco w kulturę polską, a dziś są już tylko cieniami zamordowanego narodu, zatrzymanymi w czasie na obrazach i starych fotogra­ fiach. Przypominam te okoliczności, ponieważ war­ szawska ekspozycja Sempolińskiego była w swoim głównym zrębie - jak może żadna inna - wystawą „ka­ zimierską” . Zgromadzone tam rysunki i obrazy, niektó­ re emanujące subtelnym, wyciszonym tonem, a inne uderzające energetyczną siłą, wskazują na impulsy, ja­ kie określiły ich ikonosferę, a niemal wszystkie wywo­ dzą się z przeżywania realnej i duchowej egzystencji w tym właśnie miejscu. Oczywiście, te same wątki ar­ tysta podejmował również gdzie indziej i kiedy indziej, w jeszcze innych swoich „niszach”: warszawskim mieszkaniu i pracowni czy podczas pobytów w Niebo­ rowie. W ten sposób na ścianach galerii Studio szcze­ gólnie wyraziście ożyło ingenium Kazimierza. Przez wiele lat Sempoliński rysował i malował figu­ rę św. Jana Chrzciciela z fary i krucyfiks z kościoła św. Anny. Tworzył więc „obrazy zapośredniczone” z trady­ cji i sprawił, że tamte barokowe rzeźby wciąż żyją w dziełach innych, nowszych, które jednak nie są żad­ nymi kopiami ani powtórzeniami, lecz „wariacjami na temat” postaci proroka „wołającego na puszczy” i Ukrzyżowanego, obrazami niejako „dwoistymi”, wy­ wiedzionymi z obecności przyjętego wzorca, lecz za­ chowującymi swój integralny, suwerenny byt (kilka tych dawniejszych prac z kościoła św. Anny pokazano na wystawie). W 2005 roku artysta odmienił plastycz­ ne motywy Pasji, zobaczył je zupełnie inaczej, od no­ wa. Rezygnując z wyobrażenia pełnego krucyfiksu, z konwulsyjnie skręconym ciałem Jezusa, zredukował 67 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO kresek, którymi artysta zaznacza odłamki kamieni, skalne szczeliny i dukt biegnącej tu drogi. Tym przed­ stawieniom towarzyszy czasem czaszka (Cranio), mo­ tyw często przez artystę podejmowany, którego obec­ ność sprawia, że ów kamieniołom przeistacza się w obraz Golgoty, „Miejsca zwanego Czaszką”. Nawią­ zując do poetyckiej frazy Paula Celana, można powie­ dzieć, że Sempoliński czerpie „Z Pisma wzór/nieprześcigniony”; rysuje Księgę Dobrej Nowiny i wiele innych kompozycji opatrzonych inicjałami ewangeli­ stów, np. MM (Marek, Mateusz), MŁ (Marek, Łu­ kasz), a także ŁP (Łukasz, Paweł), bo św. Paweł jest mu szczególnie bliski, jako Apostoł łączący Stary i N o­ wy Testament. Osobliwym emblematem malarstwa Sempoliń­ skiego jest ruina, ale nie ta romantyczna, „malowni­ cza”, lecz pojmowana jako wykładnia ludzkiego cier­ pienia, a także jako obraz miejsc utraconych i przeszłości, o której trudno zapomnieć. Artysta wie, że modelu, czyli natury i rzeczy, nie można wiarygod­ nie powtórzyć (odtworzyć), można je co najwyżej le­ piej lub gorzej imitować. Dlatego tworzy następną malarską metaforę - rysuje zwaliska zamku w Janow­ cu, który jest kamiennym rekwizytem jego młodości, z wyprowadzonym jedną kreską zetlałym murem, pu­ stymi prześwitami okien i półkolistą bramą - owym przejściem, przy którym energia ruin eksploduje jak ognista chmura czerwieni, żółcieni, oranżów lub jak nawałnica ciemnych błękitów, szarości, fioletów i czerni. Ten nagły „wybuch” niegdysiejszych emocji przywodzi na myśl teorię Roberta P. Harrisona, który stworzył pojęcie „humicznych fundamentów” posia­ dających moc odzyskiwania przeszłości, jako że „humiczność w swym konserwującym elemencie zawiera niedokończoną historię tego, co odeszło” .3 Niedo­ kończoną, bo stale powracającą w sztuce. Być może wtedy, w Janowcu, młody malarz rozmyślał o tym, co przyniesie mu przyszłość, i zadawał sobie pytanie: co dalej? Gdyby wehikuł czasu zmienił bieg, mógłby wówczas odpowiedzieć na nie słowami starego poety, który wiele lat później, u schyłku życia, zapisał w wierszu własne, paradoksalne „wspomnienie z przy­ szłości”. ostatni moment Pasji do wykadrowania samej głowy Chrystusa, i ta powiększona, ociekająca krwią i potem męczeńska głowa, ze spazmatycznie ściągniętymi rysa­ mi twarzy, być może mieści w sobie więcej dramaty­ zmu niż cała rozpięta na krzyżu postać (do której przy­ zwyczaił nas powielany od setek lat kanon krucyfiksu przyjęty w sztuce sakralnej) i pozwala widzowi stanąć „twarzą w twarz” z obrazem Męki Pańskiej. Z owym „ostatecznym portretem” Jezusa (podda­ nym czasem tak silnej, że niemal abstrakcyjnej defor­ macji) wiążą się też inne res novae, jakie pojawiły się niedawno w malarstwie Sempolińskiego, a mianowicie transformacje „figury” krzyża, najświętszego znaku świata chrześcijańskiego, który wiernym odkrywa rze­ czywistość nadprzyrodzoną. Obecnie jego tradycyjne wyobrażenie sprowadza artysta do skrótowej, krysta­ licznie czystej, ascetycznej, a zarazem fundamentalnej formy wykreślanej ołówkiem przy linijce - jak rysunek architektoniczny. W tej prostocie leży siła owego przedstawienia, którego struktura zasadza się na prze­ cięciu podwójnych linii (bez żadnych dodatkowych elementów), sprawiających wrażenie lekkości, prze­ zroczystości i zawieszenia w nieokreślonej (mistycz­ nej?) przestrzeni. Ten podstawowy zarys podlega jed­ nak różnym metamorfozom: czasem wykreślany jest, drżącą od ruchu ręki, barwną kreską „falującą” na ziarnistej fakturze papieru, niekiedy zyskuje kolorowe lub ciemne tło bądź obrasta innymi kształtami, np. ukośnymi smugami cienia padającego od belki. Jaka była geneza tych przedstawień sprowadzo­ nych do najprostszego modułu? Sempoliński sam o tym opowiedział. W 1935 roku poszedł ze szkołą na film Juliena Duviviera Golgota; w ostatnim kadrze fil­ mu reżyser pokazał prosty, ciemny krzyż na pochmur­ nym niebie. Ośmioletni chłopiec tak przeżył tę wizję, iż zaczął rysować go „przy linijce” i ten obraz pozostał w nim na całe życie, latami tkwił w jego podświado­ mości, a teraz nagle powrócił i doczekał się dojrzałej realizacji. Nadto, na owym wyobrażeniu mogło - jak sądzę - zaważyć jeszcze inne, mimowolne „zapatrze­ nie”. Otóż na lesistym wzniesieniu koło kazimierskiej fary znajdują się trzy smukłe krzyże (z maksymalnie wyciągniętą w górę pionową belką i podwyższoną bel­ ką poprzeczną), ustawione tam podczas epidemii cho­ lery w 1708 roku, później odnawiane i wymieniane. Nie sposób nie zauważyć, jak pięknie ich sylwety rysu­ ją się na tle nieba, a w końcu lat 40. były lepiej niż dziś widoczne, gdyż wzgórze nie było jeszcze tak gęsto zale­ sione. Prosty krzyż Sempolińskiego jest wędrującym „symbolem” jego obrazowania; pojawia się w różnych miejscach, np. w nieczynnym kamieniołomie (Cava di pietre), wśród rozpadliny wapiennych skał, i staje się fi­ gurą rumowiska, pojmowanego jako metafora człowie­ czego losu. Z jego klarownym, „absolutnym” kształtem zderzają się formy zgoła odmienne - pełne ekspresji, pulsujące wibracje krętych, nerwowych, splątanych [•••] mapa mojej podróży dopiero powstanie wydeptywana błądzeniem staną po moim przejściu drogowskazy dezorientacji z pomyłek wyrosną szlaki to przed nimi tak się broniłem zagadywaniem otchłani 68 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO błędne koła będą wymierzalne uzyskają średnicę i nieomylny punkt środka tak potrzebny w nagłych wypadkach Dla Hegla zaś Absolut jest otchłanią, a „jednocześnie podstawą, bez której straciłoby sens wszelkie istnie­ nie”.9 A Friedrich Hölderlin głęboko wierzył, że artysta, tworząc sztukę, buduje swoją drugą istność i odzyskuje siebie. Jacek Sempoliński zmienia przedmioty, „rzeczy sztuki” w fenomeny, zmaga się z żywiołami metafizyki, egzystencji i własnym neurotycznym ego, przetwarza ob­ razy rzeczywistości w zjawiska, szuka też fenomenu sa­ crum. Nieustannie wystawia się na próbę, przekracza progi i prześwietla własne bycie, stawiając fundamental­ ne pytanie: kim jestem? N a to pytanie musi sam sobie odpowiedzieć, ale też może kierować je do dzieła sztuki, ponieważ „nie tylko my patrzymy na obrazy, ale one też patrzą na nas [...]. To, co malowane, ma patrzeć, a więc «spojrzenie» obrazu jest najważniejsze. Obraz pa­ trzy na nas i pyta, jacy jesteśmy”.10 I tak nawiązuje się milczący dialog między dziełem a twórcą. Malarstwo Sempolińskiego jest przede wszystkim sztuką znaczeń; w ich rozpoznaniu pomagają nam jego wypowiedzi publikowane w licznych tekstach i książce Władztwo i służba (Lublin 2001). Obcowanie na równi ze słowem i dziełem malarza pozwala nam uchylić zasło­ nę jego twórczości, zrozumieć osobowość i „wewnętrz­ ną” biografię, od której nie można uciec. Sempoliński pisał: „Człowiek, biorąc do ręki ołówek, nie robi tego ja­ ko artysta, ale właśnie jako człowiek”, który dąży „do uchwycenia niezbędnych i elementarnych sił, które rzą­ dzą życiem”. „Forma to jest coś takiego, co stoi na gra­ nicy świata fizycznego i świata już nie fizycznego, a sztu­ ka ze swojej natury zawsze chce tę granicę przekroczyć, lub co najmniej się do niej zbliżyć [...]”. Być może „do jądra tajemnicy bytu wiedzie mnie [moja droga] ciem­ na, uczuciowa”. „Człowiek zawsze niepokoił się sobą, bał się siebie, swej napiętnowanej grzechem egzystencji. Tego, że zabija ludzi i zwierzęta, że idzie za popędami, że nie dość wierzy, nie dość kocha. Niepokoił się też, że impuls twórczy jest anachroniczny, że za mało w nim dobra i jasności, za dużo ciemności”. Potrzebował „uczuć czystych i świeżych, których nie wyzbył się mimo życia. Zwraca się więc ku sztuce, bo ona, jakby sama w sobie, jest królestwem nie z tego świata”. Ponieważ sztuka nie jest żadną „normatywnością”, dlatego „pragnę pomyłek, a nie ustaleń”, bo „czyż po­ wodem twórczości nie powinno być coś, co jest poza malarstwem? Coś niesfornego w głębi człowieka i co wyziera z niego niejako szparami?” „Wiele z tego, na co narzekamy, to rzeczy «obłaskawione», naznaczone morderczym stygmatem standardu. W całości jednak rysuje się coś ostrego: pierwotny niepokój. Według mnie jest on zbawczy, jak wszystko, co pierwotne i nie­ pokojące. Przyznać się: kimś jestem, czegoś żądam, cze­ goś nie mogę. Jestem gdzieś w głębi, moje czyny są śle­ pe”. „Akt twórczy zakotwiczony jest w pamięci czasów przedustawnych, a w niej tkwią wszystkie tęsknoty we­ wnętrzne człowieka”. I jeszcze pytanie: po co tworzymy sztukę? „Każdy artysta, czy chce, czy nie, przed tym py- [•••] Jerzy Ficowski4 Prawie wszystkie omawiane wyżej prace Sempoliń­ skiego (także pojedyncze Czaszki „wcierane” węglem w przezroczyste kalki) wskazują na nowe koncepty wizu­ alne, np. nie są już, jak dawniej, obramiane grubymi li­ niami pasteli czy farby, lecz pozostają celowo niedo­ mknięte na czystym polu otwartym na przestrzeń i niejako dopowiadają „ciąg dalszy” istniejący poza ka­ drem papieru czy płótna, zgodnie z myśleniem Ernesta Gombricha, który uważał, że „niepełny, niedokończony obraz może pobudzić wyobraźnię widza do rzutowania czegoś, czego na obrazie — nie ma”.5 W potocznej recep­ cji dzieła sztuki uwagę przykuwają przede wszystkim jego walory plastyczne oraz ikonografia, bowiem według jej klucza rozpoznaje się treść przedstawienia - a zatem waż­ ne są tu motywy, wątki i wędrujące przez stulecia „tema­ ty ramowe”, których twórca świadomie poszukuje (lub je powtarza). Jednak czasem „odwracano” tę zasadę. Nie­ miecki poeta, dramaturg, filozof i teoretyk sztuki, Frie­ drich Christian Hebbel (1813-63), który traktował rzecz metafizycznie, uważał, że to „nie artysta wybiera sobie te­ mat, lecz temat artystę. Pomysł nie zależy od woli artysty. Dlatego też i wybór tematu nie jest od niego zależny: przychodzi on nagle jak piorun, a ten pada i trafia niespodziewanie”.6 Hebbel pisał też, że „Nikt nie ogarnia żywio­ łu, w którym żyje, lecz żywioł ogarnia jego, [a artysta] kontynuuje akt tworzenia w jego najwyższym znaczeniu, chociaż go pojąć nie może”. I dodawał: „Pierwszą i ostat­ nią zasadą sztuki [jest to], że ma ona uzmysławiać nie­ skończoność w pojedynczych zjawiskach”.7 Rozpoznanie takiej kategorii jak „temat” wymaga uzmysłowienia sobie relacji przedmiotu do podmiotu, sfery ontologicznej do fenomenologicznej. Realny, a więc możliwy, przedmiot wyobrażony w dziele sztuki, w procesie aktu twórczego, odmienia czasem swą przy­ rodzoną naturę i staje się swoistym fenomenem, a więc jakby kontr-przedmiotem, zupełnie nową jakością, czymś, co - jak sądzę - zaczyna funkcjonować w stop­ niu wyższym, żyć własnym życiem i jest zdolne do obja­ wienia metafizyki obecności. W ten sposób wypełnia się sens ukryty w przedmiocie.8 To dzięki owym fenome­ nom, w kontakcie z uduchowionym dziełem sztuki, do­ świadczamy obcowania z tajemnicą zawieszoną między tym, co rzeczywiste, konkretne, zmysłowe, a tym, co za­ kryte, niewidzialne, niedotykalne, bo - jak głosił Hegel - to duch znosi obcość między sobą a przedmiotem. Józef Tischner mówił, że człowiek potrzebuje idei Absolutu i według tej idei mierzy potem resztę świata. 69 �05_M E L B E C H O W SK A -L U T Y .ps - 4/25/2007 2:02 PM Aleksandra Melbechowska-Luty • ELEGIA I DRAMAT. NISZE, PRZEJŚCIA, PROGI JACKA SEMPOLIŃSKIEGO ru Kazimierza Brodzińskiego Nagrobek Juliuszowi Małachowskie­ mu oraz zapewne pierwowzorem postaci Jana w Fantazym Sło­ wackiego. Jego imieniem nazwano jeden z najpiękniejszych wą­ wozów Kazimierza. 3 R. P. Harrison, The Dominion of the Dead, Chicago-London 2003, s. X. Zob. też E. Domańska, Nekrokracja, „Konteksty”, 2004 nr 1-2, s. 102-107 4 J. Ficowski, Autobiografia przypadku [fragment], w zbiorze Pantareja, Kraków 2006, s. 13 5 E. Gombrich, Sztuka i złudzenie. O psychologii przedstawienia ob­ razowego, Warszawa 1981, s. 202 6 Tę wypowiedź Hebbla podaję za: M. Treter, Ksawery Dunikow­ ski. Próba estetycznej charakterystyki jego rzeźb, Lwów 1924, s. 28 7 F. Ch. Hebbel, Dzienniki, wyboru dokonał i przełożył K. Irzy­ kowski, wyd. 2, Warszawa 1958, s. 15, 37, 51 8 Przy pisaniu tego fragmentu korzystałam z publikacji: B. Skarga, Tożsamość i różnica. Eseje metafizyczne, Kraków 1997, s. 92-107; J. Derrida, Głos i fenomen. Wprowadzenie do problematyki znaku wfenomenologii Husserla, przełożył i posłowiem opatrzył B. Banasiak, Warszawa 1997; H. Maldinay, Zarys fenomenologii sztuki [przełożył J. Jakubowski], [w:] Fenomenologia francuska. Rozpo­ znania —interpretacje —rozwinięcia. Wybór, pod red. J. Migasińskiego i I. Lorenc, Warszawa 2006, s. 477-498. Za nieborowskie rozmowy o „fenomenach” oraz o malarstwie Jacka Sempoliń­ skiego serdecznie dziękuję Pani Profesor Barbarze Skardze. 9 B. Skarga, op. cit., s. 80 10 J. Sempoliński, [Z dziennika], [w:] Twarzą w twarz z obrazem, Materiały Seminarium Metodologicznego Stowarzyszenia Hi­ storyków Sztuki pod red. M. Poprzęckiej, Nieborów 24-26 paź­ dziernika 2002, Warszawa 2003, s. 19 11 Wywiad Ewy Korulskiej z Jackiem Sempolińskim, Ankieta „Artyści plastycy ’84-8 5 ”, spis w Muzeum ASP, przedruk w: Jacek Sem­ poliński, A me stesso [pamiętnik wystawy], Państwowa Galeria Sztuki Zachęta, Warszawa 2002, s. 111, 112; J. Sempoliński, Tak i tak, „Biuletyn informacyjny Zarządu Głównego ZPAP”, 2000 nr 2, s. 35; Jacek Sempoliński, katalog wystawy, Związek Polskich Artystów Plastyków, Gdańsk 2004 [rozmowa Janusza Janowskiego z artystą] s. 9, 11, 34; J. Sempoliński, O sztuce do­ brej, „Aspiracje”, 2004 nr 2, s. 36-37; Idem, Po co i jak, „Aspi­ racje”, 2005 nr, s. 8-9 taniem stoi. O d urodzenia umieramy - zażegnać śmierć, albo przynajmniej ją opisać. Po to być może malujemy, to jest, być może, sedno aktu twórczego. Po­ za tym jest cala reszta, wszystkie nasze sposoby i środ­ ki, cały montaż i demontaż”. Obecnie [zapis z 2003 ro­ ku] „moje nastawienie wobec malarstwa zmieniło się. Od miłości do malarstwa czystego przeszedłem do ta­ kiego, które służyć ma wyrażaniu przeżyć osobistych. Jest więc malarstwem «użytkowym» - używam je do szybkiego notowania biegu życia”.11 Kilka lat temu Adam Miłobędzki powiedział, że postrzega twórczość Sempolińskiego nie jak prostą, ciągłą drogę rozwijającą się linearnie, lecz jak drogę wstępującą ku górze (której „poziomy” nakładają się na siebie jak warstwy geologiczne Ziemi odsłaniane później w kamieniołomach). Była to figura retoryczna, która dobrze objaśnia rozwój samoświadomości mala­ rza, jego doświadczeń życiowych i dokonań. Bo do stworzenia obrazu potrzebny jest jeden dzień i całe po­ przednie życie. Przypisy: * Cava di pietre, Cranio, wystawa prac Jacka Sempolińskiego, ko­ misarze: Grzegorz Pabel i Danuta Wróblewska, Warszawa, G a­ leria Studio, 20 marca - 26 kwietnia 2006. 1 Kazimierz odnowiony. Jego zabytki i krajobraz kulturowy, praca zbiorowa pod red. J. Krawczyka, teksty: J. Krawczyk, A. Miło­ będzki, K. Chmielewski, W. Husarski [oraz aneks], Warszawa 2003, Oficyna Wydawnicza „Mówią Wieki”. Małachowski (ur. w 1801 r.), otoczony garstką swych strzelców i kosynierów, poległ z kosą w ręku w czasie odwrotu oddziałów polskich. Rychło stał się postacią legendarną, bohaterem utwo­ 2 Rodzina Jarnuszkiewiczów 70 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216da2515e3b3f0aaeeb3ef9a00deacb.pdf 51a35af6bfdc0c967e0c1997499620f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1151 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.83-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część I KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me­ c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m , że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a ­ n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m ­ pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a . W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y ­ j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r ­ c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości 1 * Artykuł ten powstał na podstawie jednego z rozdziałów pracy doktorskiej pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e w Zakładzie 1 Etnografii Pokrewna, koncepcja IHKM jakkolwiek człowieka PAN, pod o p i e k ą prof, dr M a r i i skoncentrowana na jako centrum emisji ruchu technicznej Frankowskiej. stronie zagadnienia, l e ż y u podstaw kinetografii, tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j : 1926, 1956; Knust, 1956, 1979. me­ L a b a n, �84 JOLANTA KOWALSKA p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta­ w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po­ s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto­ ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier­ c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i ­ stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę ­ dziem poznania jest l u d z k i e ciało . B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r ­ w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś ­ nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t ­ nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z ­ kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m w k r ą g interesujących mnie zagadnień. S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d ­ stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o — prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p . W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce­ g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych. W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a ­ necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e ­ n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y ­ p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca. 2 3 2 Waga i dla nowego we wstępie prekursorska kierunku do prac Socjologii rola w zaprezentowanego etnologii, i antropologií, spostrzeżenia podkreślana przez Marcela Claude potwierdzona została w praktyce czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e hohna, k t ó r e poszły kulturowych, Blackinga i oraz w innych, W tej t e ż t r a d y c j i na terenie w prowadzonych Zjednoczonych, dla tego w tomie z a t y t u ł o w a n y m The 8 współcześnie symbolice sytuuje się r o z w i j a j ą c y Stanów Reprezentatywny kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji poświęconych kierunku Mary Douglas, posługiwania się określany poszukiwań of the jest Body jako zbiór „antropologia prac a u t y z m u . Zob.: Deikman, Johna ciałem. ciała". ( L o n d o n 1977). leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w 1966. Kluckzjawisk opublikowanych K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do badaw­ się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m kierunek Anthropology pracach sposobów Maussa Levi-Straussa wpro­ wypadkach �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI I. D Y C H O T O M I A RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 86 RUCH—BEZRUCH D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych: ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta­ n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o ­ nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u ­ sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za­ razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja­ w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane . R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o ­ m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego , lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i bytu. Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier­ ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za­ leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h . M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma­ t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz­ nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a ­ ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4 5 6 * Przy ten tym niejednokrotnie r y powietrzne p o w s t a j ą Na wszystkie ten na tańczą. Szczególnie skutek t a ń c a niewidocznych dla t e m a t p o r ó w n a j : Mythology 181-183, 286; t. 6, s. 233, 236; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 5 Races, 1964, Sachs, 1965, dalece, ż e p o s i a d a ć m a Graves, 1967, oczu l u d z k i c h t. 2, s. 193; s. 87, Jung, 1976, 1978, s. 48-58; H u x l e y , Jajo kosmiczne w wirowy t. 4, s. 9, 114, 231. s. 37; Kalewala, 1980, 179, Także: Sam zgodnie z n i e k t ó r y m i wi­ postaci. Ł 11, s. 323. Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der kreatora atrybut wiatr przeka­ s. 621-623; 1979, s. 430-431. 532-544; e all 1, s. 470-485; z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.: H a a v i o, of często przekonanie, że t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274; a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak s. one p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d (Nazwanego taniec s. 61-62, 95-101. Amma s. 137-138. N a temat symboliki L e e u w, bezruchu: 1978b, Douglas, 1977, s. 29-37. mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona boskim wokół garncarzem). własnej osi. Spiralny Za: ruch Griaule, zaś wewnątrz Amrna, jaja Dieterlen, to 1965, �86 JOLANTA KOWALSKA skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala (Kalewala, 1980, s. 8-10). Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa­ nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a ­ c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą ­ cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967, s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń ­ c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o ­ m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i ­ t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964, s. 98). Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie­ n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p ­ n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze­ d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a ­ dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę ­ powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a ­ n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964, s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i . R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za­ ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127). Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u ­ chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e ­ zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m — w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e . 7 8 Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo­ lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie, 7 W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a cja świata. 8 krea­ Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a ­ d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r ­ t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e ­ ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze­ n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą i przenikając pulsującym życiem". �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 87 w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j ­ sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła. Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a . W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u ­ je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse­ k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze­ de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć w tańcu. W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś , bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m — znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u ­ r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo­ soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e ­ r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z ruchu; później „ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze. Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d ­ czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere­ n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko, czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o ­ w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest­ n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273). A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d ­ k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa­ rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m , u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e ­ dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260). 9 9 S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y ­ cia i śmierci. �88 JOLANTA KOWALSKA W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu, podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć . O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą ­ cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne­ go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e ­ uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł ­ g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez kalusarów na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y ­ wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod­ nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę ­ gu fcaZusarótu-lekarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze­ zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze­ w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o ­ w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u ­ t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa­ modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de­ m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia . 1 0 1 1 1 2 Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g ­ n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów. Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez­ r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana, „ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł duch . Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r ­ p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o ­ że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13 1 4 1 0 Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a ­ d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.: Eliade, 1970, s. 149-153. 1 1 Porównaj bohatera uwagi obrzędów na temat przejścia jest bezruchu panny m ł o d e j . w płaszczyźnie działań Stan śmierci głównego obrzędowych z reguły w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem. 1 8 N a temat z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.: 1978b, s. 392-398; 1 8 Eliade, 1966; v a n der L e e u w, „ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e ­ cjalistycznej na określenia wodowane 1 4 Douglas, 1970, s. 61-196. być mają s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie zawładnięciem istoty z wierzeniami — ludzkiej przez s i ł y P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a , rakov, Eliade, 1947 (na temat 1974 (na t e m a t nestinarów); szamanizmu); Grass, G e 11, 1907, t. 1 (na 1978 (na t e m a t spo­ nadprzyrodzone. temat „koni 1955; S z a- Chłystów); bogów"). �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. ТАЛСА 80 l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y ­ nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna­ ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej. Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego. 1 S F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l ­ ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o ­ wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k ­ k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń ­ czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m „ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego. W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k ­ terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h — bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b ­ r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż ­ n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a ­ niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y ­ o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha­ t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się. 16 J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele ( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o ­ j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h — "Porównaj: v a n der (na t e m a t w y p e ł n i e n i a 1 8 Na podstawie przejściowej cjalne: cepcję życia, i obrzędów Zob.: v a n efekt i życia przejścia Gennep, 1978b, s. 326-386 (na t e m a t konstatacji w y s t ę p o w a n i a stanowiącej śmierci L e e u w, duszy), s. 524-529 bóstwem). przejścia, odrodzonego, przyjętą w w obrzędach którym stany wstępnej, egzysten­ Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł religioznawstwie 1960 ( w y d . org. 1909). t r z e c h faz: odpowiadają i antropologii kon­ kulturowej. �90 JOLANTA KOWALSKA w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg: 1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e z pannami 2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j 3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i ­ c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u ­ p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h ) b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego­ r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta­ n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o ­ l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta­ m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e ­ żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst­ k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za­ t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez­ r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do ż a d n e j j a k o ś c i życia. P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u ­ leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e ­ mianie . 1 7 Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d ­ zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o ­ r z ą one ciąg: 1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a 2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a 3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a — brak tańca 4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a 5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 1 8 1 7 P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y ­ m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60. 1 8 T o jest poza dniem 19 m a r c a . W źródłach nie znalazłam wyjaśnienia tego f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia. wyrywkowe, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 91 6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a 8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne 9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) . B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m ­ b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c ­ t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po­ m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d ­ ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i , j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " , ,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo użycie tańca w roli symbolu życia. 1 9 20 I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta­ niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce­ chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u ­ c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r ­ ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y " zmarłego. O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a ­ ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e belskie" miał (wspominane tańczyć świadczących, diabeł. by tu już wiry powietrzne M o s z y ń s k i , obrzędom zadusznym 1967, t. w 2: okolicy 1, s. 483). cmentarza, Brak w jednak okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y na „dia­ których danych terenie S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie. 2 0 Mówię K o w a l s k a , o wersji, w 1985. której wysoki podskok symbolizuje wysokość rośliny. �92 JOLANTA KOWALSKA m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y ­ rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e . O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i ­ nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r ­ m y społecznej, były „ o b c e " zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez. M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a ­ j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " . Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y . Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o . R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y , z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem ( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221). Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y 2 1 2 2 2 3 2 4 « M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865. 2 2 mała Panna, która normę obyczajową, wego. N i e m i a ł a wodu, który urodziła dziecko ale poza s o b ą b y ł zabiegiem ze wypadała inicjacji związku pozamałżeńskiego, z obowiązującego do r o l i kobietę matki: wesela. p u r y f i k a c y j n y m . W sensie Nie nie tylko cyklu szła ła­ obrzędo­ t e ż do kulturowym była wy­ więc po­ s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą . M „Każde obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą albo w wiedźmiarza i odpowiednio traktowane: ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą Moszyński, biety. Anegdota łapy pazury, koty lub wiedźmę palą opustoszałego tych baśni m ó w i domu i po w lesie je etc. p a l ą , i t d . " ude­ 1978b, s. 396. T a pierwsza, wygnana przenocować pierze, o b c i n a j ą obcinają 1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u rzenia w . v a n der L e e u w , 2 4 żabom o mądrej przez m a c o c h ę (lub n a odmówieniu pasierbicy i głupiej n a noc córce pewnej z domu, błądzi i trafia pustkowiu). Dziewczyna postanawia modlitwy s i a d a do przędzenia konopi. O w ko­ do nim północy ( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a . T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y posyła noszenia wody pieniędzy. d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s diabła odzie­ osobno, a T r w a to do wszyst­ znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a ­ k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o do­ mu za- własną córkę. Córka macochy jest głupsza od swej przyrodniej siostry, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 93 •chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y ­ p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty..., 1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o ­ chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro­ waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo­ mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w . Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h , jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed­ nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą • o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e ­ dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo­ licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w ) jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d ­ m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y . M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k ­ terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o ­ w y c h . S ą to kolejno: 1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m 2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna­ cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié z signijant, a w rezultacie 3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i . U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y . Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o ­ n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja­ mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S ślepia ją t e ż pragnienie diabeł i z a p r a s z a j ą do t a ń c a , stępnie zdobycia p i ę k n e g o posyła stroju i pieniędzy. go po w s z y s t k i e Kiedy zjawia się przedmioty n a r a z , a n a ­ p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c uśmierca dziewczynę („urywa j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę w okno, kontaktują „tamtego a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a . Obydwie bohaterki baśni się z diabłem, reprezentantem ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t obdarowana. Druga traci stępowaniu polega ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a . Różnica n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i gotowana, mawia w żaden modlitwę). K r z y ż a n o w s k i , 2 5 Frazer, sposób nie zabezpieczona Dane za: Kolberg, 1947, t. 2, s. 90-91. 1890, cz. 2, s. 123. (zwróćmy uwagę, b r w . , t. 8, s. 154-156; w ich po­ do t a ń c a z dia­ [—] n i e p r z y ­ że pasierbica od­ t. 21, s. 190-191; �94 JOLANTA KOWALSKA w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno­ ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za­ b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o ­ staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) , czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie­ m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y ­ czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a , k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s , g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó ­ w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany. Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o ­ n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a ­ j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d ­ n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego. Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w ­ n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e ­ s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y . R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna­ c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce — niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i ­ n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą ­ cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a ­ n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o . Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez­ r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a ­ ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen­ t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m , po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy. Stwierdzam ponadto, że na podstawowym schemacie dychotomii �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 95 ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h : ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua­ listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i . II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T RUCHU. R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ RZECZYWISTOŚCI W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o ­ dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m ­ bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało­ ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e ­ t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata­ cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j . W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o ­ r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m , j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku. P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen­ t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i ­ w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n ­ t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i . 1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE" Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o przypuszczenia s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y ­ m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz­ n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a — „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego 2 6 u W z a ś w i a t y , to j e s t nie tylko do g ó r y , lecz i w dół. „Biali" szamani p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u . mieli �96 JOLANTA KOWALSKA opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod­ miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o ­ szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba (Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e ­ b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o ­ ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226). Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza­ m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o ­ n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza­ m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo­ nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a nieba . I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u ­ j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa w zasadni­ czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u — b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o ­ w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o ­ ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 Rekwizyt w postaci W fazie liny w y s t ę p u j e także w „zwykłych" podróżach szamań­ skich. 2 8 ostatniej Umieszczani inicjacji byli na platformie rozkręcając się w p r a w i a ł y adepci odbywali zawieszonej ją w ruch na „wędrówkę" czterech w i r o w y . N a temat w inny skręconych sposób. linach, interpretacji tych które tańców por. rozdz. 4. 2 9 wacji Opis pozostawiony tańca wirujących przez Sachsa p o w s t a ł derwiszy poczynionych w rezultacie przez wielokrotnych Sachsa w Kairze obser­ w latach 1930-1932. M Całość działania z derwiszy z n a j d u j ą c e g o tancerzy. Do zycję i recytacja s i ę poza k r ę g i e m recytującego na kuczną 13 c z ł o n k ó w runku rozpoczynała dołączał flecista, a następnie stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y bractwa w s t a w a ł o przeciwnym ruchowi i utworzywszy wskazówek dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi modlitw z Koranu przez 17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie poruszenia siedzący, zmieniający ciała. dalszym W k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w zegara. F a z ę tańca. jednego nieruchomo tę kończyły wzajemnie po­ ciągu kie­ od­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 97 3 1 n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne, w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975, s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a . Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y ­ nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der­ wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y ­ znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie­ l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a ­ c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d ­ niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e ­ go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne. N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o ­ wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " , c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o ­ w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze­ s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a ­ nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz­ czenie t a ń c z ą c y c h . Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono — s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia, o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n ­ d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u : „ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w ­ nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty 3 2 8 1 N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch 1 Iranie), baraka. dzaju Warto już który miał posiadać Przed rozpoczęciem błogosławieństwa. w tym wirowanie zgromadzenia, miejscu nie l u b pir szczególne (ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a błogosławieństwo wirowania udzielał Składali wspomnieć przynosiło mu pokłon o analogii rezultatu w Boga on c z ł o n k o m i przyjmowali w postaci rytuale była w — Turcji duchowy bractwa swojego r o ­ od niego Chłystów. zstąpienia dar pocałunek. Gdy Boga, ci z k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili trwające członków do s t e r n i k a i wy­ z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie. 8 2 Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za: 516. — Etnografia P o i . 33.1 S z y m a ń s k i , 1978, s. 475- �98 JOLANTA KOWALSKA w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e ­ t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re­ p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as­ p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna, k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po­ m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a , zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m . P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i ­ gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a (czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n ­ tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen­ t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze­ strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu. Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u ­ chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk­ cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą kon­ figuracją t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h , i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r ­ dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k ­ że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą dłoń ku g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen­ t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n . 3 3 Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y ­ k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y ­ t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m . „ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec­ n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We *» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j : Sachs, s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1965, s. 144-151; Kotań- 1976, s. 76; v a n der Leeuw, 1978b, s. 422. 3 4 Ruch wykonywane i „ z a s ł o n e c z n y " przebiega były Moszyńskiego. obroty w od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w tańcach Chłystów, zgodnie ze tę też stronę świadectwem Grassa �SKŁADNIKI dwójkę, gdy KULTUROWYCH mężczyzna Ścianką, za s ł o ń c e m . z kobietą gdy KONCEPCJI objąwszy tworzą koło w RZECZYWIST. W się wzajemnie, ten SYMB. kręcą TAŃCA się w miejscu koła, stanąw­ w t a k t , a po każdym sposób, że c z ł o n k o w i e s z y do siebie bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć podskoczeniu m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i rzywszy d w a k o ł a , jedno z mężczyzn, a drugie z kobiet, 99 kręcą się szybko: utwo­ męż­ c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h . Wirowanie i biegną s k a k u j ą na rowanie W nim jedni z okrętowe albo Dawidowe polega na tym, j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u rozbieżne, kobiety i inaczej zwane mężczyźni d r u g i m i , tworząc w krzyżowym, stają w ten krzyż zebrani tworzą elipsę pod­ na południe. Wreszcie w i ­ ponieważ kątach izby i sposób że s i ę t w a r z a m i do siebie i tworzą Krzyż szybko z a m i e n i a j ą świętego Piotrowy. swe miejsca Piotra" (Dębiński, 1910, s. 135). R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a ­ s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a ­ nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2: 1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o ­ w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest­ n i k ó w zgromadzenia. C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d ­ m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m ­ b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó ­ rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u ­ chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i ­ r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo­ su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e Boga. Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż ­ czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto­ s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i ­ r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo­ graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze­ c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia­ ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e ­ r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o ­ biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y ­ styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o ­ du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć . Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m , aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u �100 JOLANTA KOWALSKA letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na­ s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk, 1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y ­ w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o ­ k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n ­ t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i . P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h ­ nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo­ m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze­ kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n ­ k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a ­ s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c , w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i ­ wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l ­ nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre­ s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho­ r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i ­ p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o ­ znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) . 3 5 W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej­ mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a ­ ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n ­ tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha­ r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a , w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta­ je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu. W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u ­ chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5 P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a ­ ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe­ go ruchu wyznacza swymi watora. R u c h obrotami Niebo, m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u ruch służy w ten w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a obrzędach obser­ i gwiazd, a p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy więc tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i zaś ruch się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i , pod słońce 1979, s. 145. ów czas i ma­ dziejący �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 101 giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń ­ skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż ­ na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak­ t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie. W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a ­ ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j oraz analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę ­ dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko­ k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów, za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a ­ no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń ­ cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u ­ j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń ­ skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u 3fi 3 7 3 8 3 9 ** O b e c n o ś ć tego e l e m e n t u sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o (1962, s. 52). A n a l o g i c z n e ruchu w stwierdzenie niesienia pojawia s i ę u S a c h s a 8 7 Wśród cjonują osiadłych jako pojęcia tańcach, celem których jest zapewnienie u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t ludów ujmowane już w (1965, s. 24-34, 85-102, rolniczych płodność od­ 115-118). kobiety s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i F r a z e r szerszym k o n t e k ś c i e i płodność ziemi funk­ Sachsa, o k t ó r y c h była mo­ wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności. Skok jako jako symboliczny pomyślną sennymi wości przyszłość, (równonocy noworocznej. pustne wiosennej) Z terenu na urodzaj; tańce skoki przez o g i e ń występuje skok t a k ż e czasu, p r z y w o ł u j ą c y element t a ń c ó w i letnimi związane wymienimy z kompleksem Sobótek, z ruchem okrężnym oprowadzanych w w tańcach i wymuszający związanych ze wokół okresie weselnych. w wspomniane w których ogniska n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic, wio­ obrzędo­ tańce za­ występują czy noworocznym. W W weselu nie­ świętami ( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e Słowiańszczyzny stowarzyszone skoki maszkar zwierzęcych roli manipulator stanowi taneczne tej samej z terenu Polski s ą to jest z a m ę ż n y c h to ko­ biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o ­ ki starościny zytów: z czepkiem. Zwraca pieczywa obrzędowego, uwagę symbolika symbolu pomyślności pojawiających się tu oraz c z e p k a , s y m b o l u a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w wesela. z Istotna jest także grupy r e p r e z e n t u j ą c e j wyjaśnienia obsada przyszłość wykonawcza. panny p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e nych i obrzędowych j a k o apotropeion. Tańczą mężatki, m ł o d e j . Przedstawione skok w y s t ę p u j e Jest n i ą w ł a ś n i e w a rezultacie więc dane rekwi­ statusu, kobiety dostarczają działaniach magicz­ owa symboliczna zdolność do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i . 8 8 W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne, gdy i n i c j o w a ­ niepełne, niezwykłe, jak: p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp. 8 9 Każda I n f o r m a c j a dotyczy tańca z panien, zanim s i ę g n ę ł a wykonywanego po św. Michała (29.09). jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w w przeddzień wróżą­ c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 385. kie­ �102 JOLANTA KOWALSKA weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą ­ cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m ­ ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej, w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e ­ r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e świata . 4 0 Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko­ k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a ­ tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d ­ n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze­ kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a ­ n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m , pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego. Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u ­ dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich) przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b . „ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w cy P i o r u n z 4 1 wnętrza obudzi do m ł o d e g o tej rzęta w y j d ą ją góry, je, słońce, podczas szamana i towarzyszącej wszystkie księżyc, za w a m i i p ó j d ą ceremonii, którą wszystkimi zwierzętami. ciała gwiazdy niebieskie i deszcz, m u k o b i e t y — a gdy będą który w ruchu. Grzmiący ofiarowałem, a Piorun r o d z i owoce. W s z y s t k i e do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę wam Grzmią­ wyjdziecie będziecie zwie­ z rogami i n o ś posiadali władzę W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci nad błogosła­ w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123). W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń ­ czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0 larza Najbardziej znany i customs podróżnika and opis tego t a ń c a Georga conditions С a 11 i n a, of North American J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h jestracji, szczegółowość Aleksandra 1903; Indians opisów p r a c y angielskiego Notes on the Manners ( L o n d o n , 1844, t. 1, s. tego t a ń c a o d n o ś n e g o fragmentu P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h z prac: D o r s e y , and ma­ and 127-128). z uwagi na moment re­ opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a ­ ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a i z a w a r t y jest w Letters Spier, 1921; (1977, Jones, cytowanego w pracy s. 102-106). 1955; Ponadto S h i m к i n, Mirosławy korzystałam 1953; V o g e t, 1953. 4 1 Piorun u w a ż a n y b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r , go 1964, s. 99-100. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 103 rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych, u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y ­ t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a , udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta­ n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander, 1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81). T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y ­ s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d ­ n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o ­ l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z ­ k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e ­ r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y , w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u . P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga­ nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob­ r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje­ m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e ­ r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen­ t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j ­ duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i ­ cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e ­ r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny. Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j ­ n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2 4 3 4 2 R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o ­ wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90. i S Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o ­ n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych widzów. Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y , 1977, s. 95. �104 JOLANTA KOWALSKA 44 d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l ­ k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y ­ w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander, 1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141). Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz­ k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo­ z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w . Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą ­ ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o ­ n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez 4 S 4 4 N a temat c e d r u i jego r o l i w kosmogonii Kwakiutlów por.: В o a s, 1930, cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357. 4 5 dy. Mówi o tym mit o „straconych Obudzeni pewnej dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w wznosili s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w gwiazdy, n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem pozosta­ na ziemi śpiewami ludzi. Jeden z i muzyką braci zaczęli słysząc tańczyć. Pleja­ Tańcząc wionych nocy skargi swej matki obejrzał się i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a ­ kiwała jego ś m i e r ć . P o r o k u , pęd, który rozwinął się w w m i e j s c u , gdzie sięgające nieba chłopca drzewo pochłonęła ziemia, wyrósł p i n i i . M i t ten zawiera szereg charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r ­ cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w dowości p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e opisuje szereg: sakralizacja (przez taniec!) w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie szy m u d r u g i szereg: lament — czynnik obrzę­ po sobie z d a r z e n i a zakłócający (spojrzenie (z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y ­ m a t k i pozostawionej na ziemi ( m a t k a = z i e m i a ) —• p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a ­ niu Plejad El wain 27; Mac zob.: i jego E 1 w a i n, К u r a t h, („Woman's związek z obrzędowością początku roku zwrócił uwagę (1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r , 1964, Shuffle 1978, s. s. 4-26. Dance", 107-108. Na Rzecz „Corn temat noworocznych charakterystyczna, że Dance", „Society of tańców wiele Womens Mac 1964, s. 26tych Plantes Irokezów tańców Dance") w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą to tańce więc d z i ę k c z y n n e , przeszłości, związane z k u l t a m i wegetacji. co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u . Akcja tańca dotyczy �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 105 wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o ­ szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219; Hincks, 1910). E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n ­ da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i ­ w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o ­ że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o ­ lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y ­ t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne­ go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n ­ carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i . T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen, 1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821). Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z ­ nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso­ cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m ) o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie, 1962, s. 1-12). Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a ­ r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re­ l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy­ nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy­ w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze­ c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o ­ nania (siedziba ludzka). Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l ­ nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka­ tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na „ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a ­ gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no­ t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na �106 JOLANTA KOWALSKA i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na kolu ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č , 1937). W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y ­ padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l ­ n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat — w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać — p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać wy­ g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a ­ s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po­ dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria, tzn. s t o d o ł y , w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u ­ piętrowe. F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do­ d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e ­ dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a ­ n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e . P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz­ w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu, składające się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d ­ k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u ­ kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o ­ r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń ­ com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł . I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e ­ sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i , k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n , h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o ­ s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6 4 7 4 6 amrity P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna miczna Mandara tywnej roli przez 4 7 oceanu i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos­ (D o w s o n, 1978, s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się w ruchu obrotowym, ak­ przytaczane H a a v i o (1979, s. 204-210). M o s z y ń s k i skłaniał się ku i n t e r p r e t o w a n i u tej formy t a ń c a jako rodza­ j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 107 4 8 n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza­ sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183). Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za­ pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca­ łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów z n a j d u j ą swoje miejsce t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e ­ r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j , tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o ­ w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re­ g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a ­ ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y , są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o ­ t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze­ strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze­ d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż ­ dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach. U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko­ znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e ­ go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o ­ nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na­ k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e ­ n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m ­ b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter. W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h w osi g ó r a — d ó ł . Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje 4 9 t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o , 1954. Z g o d n i e z o p i ­ n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y . 4 8 O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205. jed­ faza *' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo­ g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a . E n a k s h i , 1970, s. 182. �108 JOLANTA KOWALSKA i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b ­ r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a ­ w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a ­ c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y ­ s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z ­ w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale­ nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) , zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970, s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282). 5 0 3 1 2. D W U D Z I E L N O S Ć RZECZYWISTOŚCI Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a ­ ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o ­ j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i ­ d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m . Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y ­ wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y ) zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e ­ r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r ­ m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n ­ n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0 Formacja m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi para tancerzy t r z y m a j ą to b y ć np. s k r z y ż o w a n e się za wzniesione w górze do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą szable), pod k t ó r y m i l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane rych mostem może się odbywać pełzającej. jest Trzy szereg tancerzy stojących przechodzi solista, p a r a są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w w rozkroku. Przejście pod lub mogą so­ któ­ mostem w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż ostatnie występują przede wszystkim w tańcach towarzyszących o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i . 6 1 Reprezentatywnym przykładem n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o cach w szamańskich elementami kierunku południowym łączący asocjacji tych szamana. Tańczył ruchu. drogi d w a brzegi bezdennej jest Jednym most dwóch on p o s ł u g u j ą c z „cienki ostatnich jak włos porządków symbolicz­ się z w y k ł y m i etapów w z końskiego ogora", p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e , 1974, s. 200-204. tań­ przebywanej znaj­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 109 nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę ­ d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e ­ ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą ­ c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a . D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i — j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na­ d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o ­ ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o ­ wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a ­ nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele­ m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula­ ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a . R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y ­ pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o ­ w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i ­ s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w . „ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do „ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u ­ py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze­ c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e ­ g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2 5 3 5 4 5 2 W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e szczególnych wadzone go". tempa ruchu g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w . mogą być także stylizowane c y t a t y r u c h u nietanecznego J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e lub po­ Wpro­ „nieludzkie­ to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u i bezruchu. 5 a Sachs s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o jest n a j c z ę ś c i e j formą „nieprzedstawiającą", o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h 5 4 lem temat nego. Ugrupowanie k o ł o w e wykonania tańca jest występuje tu w podkreślenie wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a pewną fabułę. Sachs, s y t u a c j a c h , gdy zwartości grupy. pierwszorzędnym Por. tań­ 1965, s. 155. dalsze uwagi s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u ce­ na tanecz­ �110 JOLANTA KOWALSKA r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h 0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n ­ f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j ­ szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h . M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob­ cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y ­ czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo­ rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y ­ r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e ­ den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e ­ k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y ­ raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do " t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m . Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b ­ r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h 1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o ­ w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie­ giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y ­ padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają­ cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń , k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach. N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a ­ wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych. W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale, 1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5 5 6 5 5 D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z ­ k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8. *• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n ­ s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAiłCA 111 ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec­ n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y ­ t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y ­ cia . 5 7 Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez­ p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza, gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka­ dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane­ go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo­ zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą , do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze­ mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o ­ w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze­ pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y ­ w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego". 5 8 W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo­ wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o ­ biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć 5 9 6 7 Rekwizytowi w konawców, w postaci tańcach drążka, niekiedy długiej z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i tzw. laski trzymanej „stick-dances", w przez wy­ sytuacjach, gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y ­ ciem i śmiercią, „stick-dances" najprawdopodobniej zaliczano o b r z ę d ó w leczniczych m.in. 5 8 Sachs, tualnością ści rozpoznania ich przez m i a ł o przed z ł a m a n i e m obrzędu, symbolika kalusarów ś w i ą t wiosennych. więzi poza drzewa życia. wchodzące Do w skład jako pobudzające płod­ N a temat „stick-dances" 1970/71. obecną b y ł on p o ś w i ę c o n y . jako wyobrażenie uczestnicy okresie ciał miało ochronić uczestników człowieka, któremu bezpieczać w 1965, s. 121-123; В 1 а к e, Malowanie jest tańce oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e — n o ś ć ziemi — wykonywane zob.: właściwa wspomniane w t a ń c a dla z m a r ł e g o przed czasie obrzędu wśród Okadzanie i przechodzenie ewen­ żywych duszę przez dym za­ kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika ko­ pokrewieństwa. bliskimi krewnymi Zwraca uwagę zmarłego, fakt, ż e gdy podejmują wszyscy zabiegi zabez­ p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h lub k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m sy­ mulują uszkodzenie nieobecności nogi zmarłego. s y m b o l i k a postaci W и Kwalifikacja: rytuale tańca jej moim jednonogich łego. Dane za: G o o d a l e , w lub złamanie. przekonaniu Goodale istotna interpretuje jest w to jako symbol tym wypadku raczej i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e zmar­ 1959/60, s. 9. k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e , d l a z m a r ł e g o , nie jest powszechna. którą nasuwa podział Asocjacje symboliczne ról zależą �112 JOLANTA KOWALSKA „ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego, stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965, s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e przedstawiony r y t u a ł taneczny. Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę ­ skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą ­ cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y ­ ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d . T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y ­ ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e ­ go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0 od kontekstu. zmarłych nawcy We wspomnianym (obcych, tańca. ale wcześniej i przodków) Kobiety są tańcu wyobrażają „widzami" pogrzebowym mężczyźni, reprezentując Indian Bororo, zarazem jedyni społeczność żywych, wyko­ zarazem ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e przez mężczyzn w trakcie j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a cach pogrzebowych rytuału (zob.: wieńczącego Frazer, opisywanych przez zabiegi puryfikacyjne 1890, t. 2, s. 165-185). Malinowskiego były obowiązu­ Z kolei w (Trobriandy), tań­ aktywnymi i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń ­ cach świątecznego zbiorów i święta linowski, 8 0 okresu milamala stanowiącego zmarłych, w których brali uroczystości mężczyźni święta (za: M a- 1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178). N a p e ł n y obraz kosmogonicznych mitologiczne. połączenie udział wyłącznie Zgodnie z pierwszym, w w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle początkach świat zbudowany był wielopo­ ziomowo. Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u ­ dzie wówczas żyli w podziemnej wiosce, do k t ó r e j dotarł pewnego dnia p ę d w i ­ n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a gór­ nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j spo­ sób zerwana też została potop, w którym „droga" zginęła pomiędzy większość stworzeń poziomami t ę g i e j kobiety. W ten świata. Nastąpił (także i ludzi), k t ó r e wówczas wydostały na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit należy do t y p o w y c h zgodnie z k t ó r y m i (Ojciec Słońce) w dla kosmogonii dziele stworzył z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę grup s j u a ń s k i c h koncepcji stworzenia tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h Pierwszego Człowieka z m u ł u wyniesionego demiurgów. (in. S a m o t n e g o na powierzchnię świata, Pan Życia Człowieka), który ziemi przez k a c z k ę . P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y bie. Samotny Człowiek stworzył ludzi, a n a s t ę p n i e się O-kee-pa, b y ł ich nauczycielem i sie­ opie- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 113 m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona. W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi­ c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa) u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y ­ t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o ­ wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta­ tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o ­ w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u ­ j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m „ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i ­ k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n ­ hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez omawiany obrzęd. Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l ­ t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n ­ cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u ­ l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega­ j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na­ s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e . 6 1 6 2 kunem. On też stworzył życia Hoitę ka. Kwestią przez wszystkich tańca. z plemienia zultacie zwierząt Samotny dotarł do przy pomocy k t ó r e g o uwolnił ludzi. w „psiej Człowiek, „psiej Hoita zwierzęta Dane za: co ż y j e . P a n Ż y c i a interesującą Mandanów, występującym której tańca, bra i wszystko, zaś powołał Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego najbardziej tu nas Hoitę pomocy zwierzęta (Nakrapianego jest konflikt pieczarze", wraz w roli pieczary" i można i przyrzekł posiąść z 1964, mu je przy młodzieńcem jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w władzę s. uwięzieniem z w a b i ł towarzyszącym zdobył Samotnemu Alexander, wywołany dokąd tajemnicę owego nad zwierzętami. Człowiekowi 105-106; re­ magicznego W rezultacie współpracę Hoebel, do Człowie­ dla Frost, do­ 1976, s. 341-342. 6 1 T e r m i n ten u ż y w a n y niesieniu der L e e u w, 6 2 go j a k u v a n der L e e u w a w 1978b, s. 227-233. przez G o n d ó w mężczyźni kobiety, od­ Mandanów. Van P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma konywany nają jest t u w t a k i m sensie, do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y z Indii C e n t r a l n y c h po i kobiety, jego p r z e b i e g mężczyźni natomiast zakończeniu zaś w y g l ą d a tworzą zbiorów. następująco: nieruchomą grupę taniec stojącą wy­ Wykonują rozpoczy­ na uboczu. W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �114 JOLANTA KOWALSKA Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a ­ ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż ­ czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł ­ nienia . Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń ­ cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach, jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w ­ szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o ­ ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł 6 S c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą pojedyncze kobiet. koło się mężczyźni męskie t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie przekształcane W ostatniej, p i ą t e j fazie, jest uczestnicy w piętrowe tańca tworzą otaczane czwartej nadal kręgiem linię: kobieta, mieszaną m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego tańca i n a temat s ą to z r e s z t ą charakteru ruchu poszczególnych dane w po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego wykonawczej, składa grup w tym wypadku najważniejsze. się na klarowną kolejnych fazach. Sama kolejność etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą wypowiedź w omawianej Nie występujących materii. obsady Podobny p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń ­ czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i , Analogiczny kanon z kultami płodności 1970, s. 175-218. asocjacji symbolicznych i wegetacji, w których właściwy jest tańcom związanym p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w drugiej z a ś n a s t ę p u j e nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne „na urodzaj" czy tańce sobótkowe z terenu tańca, którego wykonawcami są mężczyźni n i e j fazie — Kunapipi, cych rejon Polski i Słowiańszczyzny; d o p u s z c z a j ą c y kobiety corroboree plemion A l a w a , Roper River w Australii. Dodać lub połącze­ tańce natomiast dopiero w ostat­ Mara i Mangaraja zamieszkują­ przy tym należy, że przebieg tego o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r ­ tego w pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e Prawdopodobnie zaważyła tu różnica ze w z g l ę d u w czasie na udział rejestracji. kobiet Praca w obrzędzie. Wernera ukazała s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a : ner, 1937, s. 290-311; e ców * Porównaj Lockwood, w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o orgiastycznych (Gluziński, notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety 293, 302-303, 416. Wer­ 1969, s. 127-135. 1927, s. 100-101). w : v a n der dotyczące symboliki Zobacz także Leeuw, tań­ n a temat ko­ 1978b, s. 138-139, 292- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 115 i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i spra­ w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o ­ czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia­ j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze­ c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l ­ n y c h klas zjawisk. 6 4 3. GRANICE T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest — poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno­ r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio­ w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o ­ d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m , zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo­ z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i ­ ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze­ strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu. M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza­ r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha­ rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c : wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e ­ r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e ­ dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y ­ szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y - M D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y taniec ich z a w i e r a elementy b r w . , s. 140-141. ge­ t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym. Simatupang, �116 JOLANTA KOWALSKA c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń . S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u ­ t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c go niejako w k r ę g u swoich c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a ­ ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda­ ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y ­ m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967, s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b, s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te­ r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu 6 5 6 6 6 7 6 5 B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a ­ lijskiego, J a , Australijczyk. Bohater w s p o m n i e ń został w młodości „wyśpiewany" przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m w posiadanie. szkodzić, 6 6 Na drugi w o k ó ł terenie i Nowego R o k u sennych Europy (obchód formy wokół działania herody, z kurkiem, lazaric, wsi brania związane delikwenta osoby, k t ó r e j Lockwood, chciał są z okresem B o ż e g o i dodoli, wędrówki po Narodzenia całej wsi itp.). W t y m p a r n y m czasie bądź Polski, znacząca jedynie drzewa życia; pojęć sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w jących wspólny źródłosłów nego z t a ń c e m n o t o w a n y zagroda m o g ł y przez gospodarza jest etymologia w do polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo­ z wyobrażeniem dom i cała wio­ od d o m u wreszcie siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h mieszkańców za­ 1969, s. 19-22. o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t niedźwiedziem, peperugi obchodzenia te to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e ­ wyobrażenia samego chorego. D a n e z a : (kolędnicy, domu b u ł g a r s k i c h giczne Pierwszy tańczył magicznego, j a k o sposobem czy b y ć obchodzone gospodynię. „obchód" na określenie znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć czasowniku obchodzić. obieganie karnawału Jeśli przez jej idzie całości o teren działań opi­ siedziby ludzkiej, m a ­ M o t y w obchodzenia połączo­ jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a obcho­ d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y to nie młodą w którą tylko Europy mężatkę czy miejsc jedynie jej społeczności osiadłych, p r z y n a l e ż n o ś c i okrążanie lub bowiem jest w ł a ś c i w y m obrzędem inicjacji s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie 6 1 d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e własnością w sto­ symbolizuje o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m K o b i e t a staje s i ę p a n i ą domo roli, wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l ­ turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a tu przez i n s y g n i ó w zabiegów. domu, swojego r o d z a j u adscripti. M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t ­ k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y , �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 117 tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o ­ s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e ­ k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re­ z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw­ n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa­ n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow­ ning, 1960/61, s. 32-39). T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance­ rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę ­ zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj­ d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed­ miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre­ ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k ­ k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć . 6 8 do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona oczepin kobieta­ p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie (często p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i k a m i grupy, w s p ó l n y człon­ taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y zamężnych. I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i dokumentujące, s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e analogiczny spo­ jest z a w ł a s z c z a n i e panny że w mło­ dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y jego r o d z i n y Pop, poczynając od krewnych najdalszych, na najbliższych 1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e było w członkowie kończąc. obrzędzie weselnym jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j Za: S w i e ż a w s k i , glądami Za: i Jugosławii (Baswo­ mężatki. 1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o ­ P i p r e k a n a temat symboliki okręcania się obrzędowego. W: В y s t r o ń, 1980, s. 199-203. ' w 8 P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei zestawieniu z uwagami na temat roli symbolu koła w podróżach s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności). mistycznych tańczących (z j e d n e j s t r o n y k o ł o — �118 1 JOLAN : W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o ­ ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y ­ n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y ­ w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j ) oraz w ł ą ­ czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą , s p i r a l ę l u b meander . Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą ­ zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u ­ chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez­ r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź ­ w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u . O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za­ sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a , a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e ­ nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9 7 0 71 " Oddaje je r e g u ł a : lepsi przed gorszymi, przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i co w t y m w y p a d k u oznacza: starsi przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č , 1980, s. 59, 62, 66; 1973, s. X X X . 7 0 N o w i tancerze członu kola, mogli w ł ą c z a ć w którym tańczyli W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola, s i ę do t a ń c a przedstawiciele z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u ich grupy w k t ó r y c h kobiety wiekowej i mężczyźni i tego społecznej. uszeregowani są na­ p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i tańczących. Do przekształcania kola uprawniony b y ł kolovodia. Zdarzały nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z mógł w trakcie tańca oderwać grupę tancerzy i uformować koło się jed­ kolovodia konkurencyjne. J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a ­ d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet do z a b ó j s t w a . kolovodii M l a d e n o v i č , 1980, s. 66-67. 7 1 Dwóch nawiązuje uprzywilejowanych tancerzy: kolovodia b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego. s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę tegracji tancerzy. i kec („niosący Koło zamknięte b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte, koniec") uważane stanowiące nie jest p r z e z o silniejszej i n ­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA Ц9 den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y : z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż dla kolovodii — „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u . 7 2 I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o ­ r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " — d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko­ w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o ­ m i ę d z y nie d i a b e ł " . Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e ­ r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia­ ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento­ w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a s i ę od nich. 7 3 7 4 A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i . B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że 7 2 N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola zuje także kierunek ruchu. Najczęstszy jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y , m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a analogiczną „za­ terenach w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o wska­ czyli Jugo­ prawidłowość). Nasuwa się domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u skiego, Bałkańskie- c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a że na plan pierwszy w symbolice sprawia, t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć odizolo­ wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h . 7 8 Mówię o shakeryzmie indiańskim powstałym na początku ósmej dekady X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e za: Nowicka, 7 4 1971, s. 41-52. Shakeryzm przejął Boga-Ojca, stwórcę ziemi, Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w od chrześcijaństwa wiarę anioły i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę •asocjowanego w motyw ruchu z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y . przeciwsłonecznego �120 JOLANTA KOWALSKA w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y ­ dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i ­ gijnej. F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y ­ d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa­ n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l , 1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a ­ zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz­ l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d ­ k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l , s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen­ tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń ­ c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na w p ł y w y obce czy szkodliwe . Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a ­ niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a grupy ludzi określa­ j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak­ terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m " u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l ­ ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a , wyrażającą wspólnotę istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u . Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst­ k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b ­ nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j , b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno­ r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym. 7 5 7 5 N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié z signifiant w wypadku koła wskazuje J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o ­ s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego. Blacking, 1977, s. 44. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 121 Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą ­ ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso­ w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a ­ ściwym działaniu obrzędowym. W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza­ j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e . M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi­ no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a ­ zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y ­ b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska „do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy­ n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i ­ ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o ­ n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne— taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a . M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę ­ du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a ­ nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń ­ ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r ­ pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak­ t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó ­ rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k 7 6 7 8 vrzino W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie kolo d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z Moszyńskie­ go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a ­ rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u szyńskiego. Vakareiski, 1965, s. 303-304. Mo­ �122 JOLANTA KOWALSKA w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz­ cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d ­ mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p . K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie­ dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło 0 jego z a ż e g n a n i e . W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza­ r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č , Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e ­ n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne, nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e ­ d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k ludzie. Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego, k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y ­ n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za­ i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d ­ g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec 7 7 1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra­ n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u . 7 S 7 7 T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a ­ c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o , 1971, s. 198-206, 255-269. 7 8 W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d ­ n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 123 K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y ­ c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz­ nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y ­ k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch. M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha­ r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h . Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i ­ z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej­ n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o ­ w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą ­ c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach, k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze­ c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113). Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg. P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e ­ selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202), poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965, s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a ­ dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na k t ó r e polowali mężczyźni. 7 9 Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano­ w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika 7 9 W przeciwieństwie pomieszczenia, wany był w gdzie innym do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j młodzi spędzają pomieszczeniu p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali razem. pierwszą lub na tańca wykonywanego wspólną podwórzu. noc, Trwał taniec tak ten wokół wykony­ długo, jak długo �124 JOLANTA KOWALSKA w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej. Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli zawartego w t a ń c a c h pakarena i patoe'doe' przez sam fakt obecności w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76). W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania, a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica jest par excellance s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation my­ stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u , j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż ­ d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w mających nastąpić zdarzeń. 4. R U C H O W E ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU POZNAWCZEGO Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i ­ w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n ­ struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s ­ p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja, spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy­ wistości. W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec­ ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok (kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y ­ na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe­ n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e ­ czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu, z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m , że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y ł ą c z o n y jest ze skokiem. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 125 R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h ­ czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń ­ czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego. Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze­ c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują­ c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z ­ k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta­ t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l ­ m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y ­ t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87). 8 0 ..Figury taneczne tarantelę wać rozwijały i tarantystka na dźwięki leżąca się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m na podłodze na rzucając rytmicznie g ł o w ą w porządku: kapela zaczęła wznak zaczęła natychmiast grać reago­ prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach odpycha­ jąc wybijała się zgiętymi w kolanach nogami i tłukąc piętami o podłogę. Głową g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w sposób z wyciągniętymi w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u , odwróciła b r z u c h — nogi rozrzucone, sobą s i ę nagle n a l u b pod t u ł o w i e m , nieiadzie. F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y jęcia pozycji pionowej, żywała głowa w więc swoją ciągłym w nieruchome ręce rytmicznym ruchu, w ł o s y oczywisty sposób stworzenie zgięte w przed burzliwym niezdolne do j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a identyfikację z tarantulą, była u j a r z m i o n a przez ten później za­ prze­ bestię, tań­ c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a ­ jąkiem nastąpił kilkakrotnie w moment rozłączenia: prostych c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e w rekach. Trzymała łowia; wzniesionych znane figury chusteczkę do tarantystka zerwała podwójnych podskokach s i ę n a nogi i obrzędowy krąg, przebiegła wykonując tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą za d w a k o ń c e góry nad głową; w rękach zgiętych opuszczonych od chusteczką wzdłuż do t y ł u z a p l e c a m i w ten tu­ spo­ s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej fazie, podobnie j a k w c y m i stopami Po pewnym ło, po waga czasie, nie d ł u ż s z y m którym stawała kładnością poprzednich, tarantystka przestrzegała u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie przebiegała niż kwadrans, cykl tarantystka, s i ę coraz mniej pewna, i wszystko zaczęło We wnioskach się skończyło się frenetycznym z badań de taneczny stopniowo Tańczą­ dobiegł końca. K o ­ zmniejszać, r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie s o ściśle rytm. 50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d . równo­ z taką kręceniem się w kółko do­ zapowia­ głowy". Martino stwierdza, że obserwowane e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę przez jego autonomicz- �126 JOLANTA KOWALSKA W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u , k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po­ c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj­ m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie bestiaryzację tarantystki. K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l ­ k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec­ n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) , p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji . Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po­ n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po 8 1 8 2 8 3 nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w historia Apulii w okresie k s z t a ł t o w a n i a pansją na te islamu tereny wywarła s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y a wyprawami krzyżowymi. zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m Symbol „złej przeszłości", symboliczne zaś s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j b ę d ą c symptomem eks­ tarantuli jest nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a — uką­ siebie" podświado­ udzielającego ta- r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a spowodowanego chłonięcia imaginowanym owej ekstatycznej tarantyzm, k t ó r y pierwotnie cjach konfliktowych ukąszeniem, praktyki upatruje przez K o ś c i ó ł de Martino w próbach tj. w okresie, (porównuje gdy go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j , prowadzone były badania, do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e 8 1 sprowadzony opierając został Martino, w roku wyłącznie 1971, s. 209-306. M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e 8 1 że p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a ­ s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej 1959, po­ katolicki. Stwierdza także, S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e : „Żeby bowiem zabić Martino, lub zadeptać „uką­ 1971, s. 333. tarantulę trzeba n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m , co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę z w nim bez którym reszty. Równocześnie narzuci się t a ń c o w i jednak pająka trzeba własny uchwycić rytm kulminacyjny taneczny, zmusi moment, pająka, by t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z ­ depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą 8 1 Narastająca kanonu ruchu g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De częstotliwość wprowadzania opisanego cyklu stanowiła z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De dla Martino, 1971, s. 81. t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do miejscowych Martino, surowego obserwatorów 1971, s. 90. sygnał �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZ YWIST. W SYMB. TANCA 127 k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i ­ j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a ­ zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a ­ cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte­ growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i : gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania. O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje­ s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " , w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y ­ czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n ­ s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza­ ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie­ gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e . T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po­ staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec­ n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y ­ w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń . W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis — r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252). Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali, w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta­ necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e ­ nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po­ w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo­ z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e ­ r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w ­ k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m . W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h �128 JOLANTA KOWALSKA m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a ­ d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e , j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post). Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a ­ j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c , b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i ­ ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a , nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo­ nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza­ r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r ­ ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u (stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i . W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e ­ ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd — p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y . Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę ­ ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o ­ ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń ­ ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319) tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y . u 8 5 Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa — m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się życia. 8 4 Dane za: mi artykuł (L. B. Lawler, poświęcony Lawler, 1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany­ szczegółowej The Geranos Dance reinterpretacji — A New nazwy i Interpretation, funkcji geranosu „Transactions the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t Z w o 1 s к i, tologicznych: także 1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i ­ Graves, informacje na 1967, s. 310-320; temat także t a ń c e m Tezeusza 8 5 of geranosu: Santarcangeli, wykonywanego współcześnie 1982, s. 212-214. P o r . tańca yaryitos, zwanego (S t r a t o u, 1977, s. 19-22). J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r badacze przychylają się do takiej, j a k zaprezentowana, jego i n t e r p r e t a c j i . Opinię t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich. tego �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 129 M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę umo­ ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o ­ dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u ­ dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w ­ szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli, 1981, s. 213). Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e — geranos, w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i ­ sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u ­ chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o ­ r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d ­ s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e ­ go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o ­ w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez rhymoi. Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d ­ z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y ­ t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę ­ du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o ­ dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia tego t a ń c a . 8 6 8 6 Pewną Gravesa czący z wskazówką co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego posuwanie podskokami, s i ę z biegiem kojarzony miał linii być z z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej tańca wykreślonego ruchem s ą dane przytoczone kreteńskiego. n a posadzce przepiórki się w zasadzkę Ruch wzoru wabionej przez tancerzy ł ą ­ labiryntu przez samca o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu, przy czym erotyka tańca l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m rodzaj t a ń c a (Graves, nioną interpretację zanych tańca semantycznie stosunku seksualnego 9 — Etnografia P o l . 30/1 1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a za u p r a w ­ ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w z ideą labiryntu (zalicza (Santarcangeli, do n i c h aeremos), z a 1982, s. 62, 215). zwią­ odpowiednik �130 JOLANTA KOWALSKA Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu­ k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi, k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o ­ l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě r o l ę signifant. R u c h meandryczny, spi­ r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-, w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po­ znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o ­ we cechy w ę ż a . Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n ­ t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i ­ r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej — prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e ­ g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y — l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń ­ ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się 8 7 8 8 8 7 Pogląd labiryntu w Sachsa inspirowany b y ł ustaleniami kulturach megalitycznych. Sachs, J . Laylard na temat symboliki 1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t tej f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155. 8 8 N a temat symboliki i funkcji l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w : Eliade, 1974, s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob. M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i dróg i m o s t ó w nie­ uwagi (Moszyński, 1967, t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą nowożeń­ cy, s y m b o l i z o w a n y c h Porównaj także asocjację m. in. c z e r w o n ą n i t k ą (Vakareiski, 1965, s. 273). l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y Mandara. pełnił funkcję �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 131 do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą ­ cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu. T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u " p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez­ p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po­ w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po­ w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali. W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i . 0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po­ w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a (Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o ­ d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u ­ j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h . W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a ­ ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m 1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u ­ pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo­ wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o ­ lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang, b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to­ warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a ­ dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o ­ l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o ­ stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o ­ l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na �132 JOLANTA KOWALSKA w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r ­ ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a ­ n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154). Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i tej nie r o z w i n ą ł . LITERATURA Alexander 1964 H . В. North Anapetu 1979 The Lakota Angelova 1955 American Igra po Sun ogni. de Ze Dance, Mythology of all Races, Y o r k , t. 10. „ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23. Nestinarstvo, Sofia. studiów nad obrzędami obrzędowości warzystwa Przyjaciół weselnymi -weselnej, Nauk ludu Rozprawy w Wilnie, polskiego, cz. 1: Forma i Materiały Wydziału dra­ I To­ R o y a l Anthropological In­ t. 2, z. 3, W i l n o . J . H. M. 1962 Twin ceremonies in Bunyoro, „ J o u r n a l of the stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s. Benedict 1935 1966 Mythology, kultury, 1-2, Columbia University Contributions to Anthro- York. Warszawa. E. L. Danzas B i e l a w s k i 1980 t. t. 21, N e w Wzory Benvenuto 1965 1-12. R. Zuni pology, Blake New C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С. matyczna В e a 11 i e The W a n i c a R. Baudouin 1929 Indians, O j h a n k e folklóricas argentinas, Buenos Aires. J. Islam, Warszawa. A. 1970/71 Stick-dances, ..Yearbook of the International Folk Music C o u n c i l " , t. 2, s. 56-62. Blacking 1977 J. An Introduction to Venda traditional the Ethnology Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Boas F. 1925 Contributions to tributions 1928 Bella to Anthropology, Bella t. 5, N e w 1930 The Texts, Religion Zwyczaje 1980 T e m a t y , które Callois University Con- University Contributions to Anthropology, of the Kwakiutl Indians, t. 10, cz. 2, N e w Columbia University Contributions York. żniwiarskie mi w Polsce, odradzano, Kraków. Warszawa. R. Żywioł Cassirer 1977 Columbia York. J . S. 1916 1973 Columbia Kwakiutl, York. to Anthropology, B y s t r o ń of t. 3, N e w i ład, Warszawa. E. E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp C h o w n i n g do filozofii kultury, Warszawa. A. 1960/61 Canoe making among t. 3, n r 1, s. 32-39. the Molima of Fergusson Islands, „Expedition", �SKŁADNIKI KULTUROWYCH C o m a r a s w a m i 1964 1975 tan, Music, SYMB. TANCA 133 Podstawy kultury hinduskiej, W a r s z a w a , s. 143-156. Dance and Ecstasy, „ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15. A. Deautomatisation D ę b i ń s k i 1910 W A. D e i k m a n 1966 RZECZYWIST. A. Stwórczy Danielou KONCEPCJI and Mystic Experience, „Psychiatry", t. 29, s. 324-338. -historyczny), War­ K. Raskoł i sekty prawosławnej cerkwi rosyjskiej (szkic szawa. Dieterlen 1971 G. L e s ceremonies soixantenaires du Sigue chez les Ceremony of the Dogoń, „Africa", t. 41, Offering Lodge, „Field s. 1-11. D ors e y 1903 G. A. The Arapaho Sun Dance. The C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75). Douglas M. 1966 Purity 1978 Natural and Danger, London. Symbols. Explorations in Cosmology, London. D o w s о n J. 1975 A Classical Dragomanov 1961 Notes the Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi. M . P. on the World, Series, Slavic Religio-Ethical Indiana University Legends: Publications The Dualistic Russian and Creation of East-European t. 23, H a g a . E 1 i a d e M. 1970 Sacrum, 1974 Shamanism. Mac E l w a i n 1978 mit, Mythological E n a k s h i Frazer of ecstasy, Princeton. Tales and Stockholm the Allegany Studies Seneca, Acta Universitatis Stock- in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m . B. The Dance in India, Bombay. J. G. 1890 The Golden the peris 1962 Warszawa. techniques T. holmiensis. 1970 historia, Archaic Bough. A Study in Magic and Religion, cz. 2: Taboo and of the soul, C a m b r i d g e . Zlota gaiaź, Warszawa. G e 11 A . 1980 The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, n r 2, s. 219-248. v a n G e n n e p A . 1967 The Gilgamesz 1967 Rites of Passage, Gilgamesz. niony Gloger London. ... Epos także babiloński pieśniami i asyryjski szumerskimi ze szczątków przez Roberta odczytany Stillera, Z. 1895 Frycowe G l u z i ń s k i 1927 „ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768. J. Taniec Goodale w Korytnicy, i zwyczaj taneczny, Lwów. J . C. 1959/60 The Granet M. Tiwi Dance et Legendes for the Dead, 1926 Danses 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. de la Chine . . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13. Ancienne, P a r i s , t. 1-2. i uzupeł- Warszawa. �134 JOLANTA Grass KOWALSKA K. 1907 Die Graves Gottesleutes oder Chlüsten. Die Russischen Sekten, Juriev, t. 1. R. 1967 Mity Griaule greckie, Warszawa. M., D i e t e r l e n G . 1965 Le renard stite G u s t a w i c z 1900 pále, de Paris, Travaux et Memoir es de V Institut d'Ethnologie Univer- w szczególności, „Lud", rajona, Moskva. t. 72, P a r i s . B. O ludzie podduklańskim w ogólności a Iwonicza t. 6, s. 36-80. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, H a r a s y m c z u k 1964 Warszawa. P. Osobiennosti ukraińskich tancov karpatskogo H i n с к s M. A. 1910 The Japaness Dance, H o e b e 1 E . A., F r o s t 1976 Cultural H u x l e y London. E .L . and Social Antropology, New Delhi. F. 1977 The Body and the Play within the Play, Anthropology of the Body, Lon­ don, s. 29-37. J a n k o v i č L . i D. 1937 Folk 1953 Niekie Dances, Beograd. karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Etnografskog M u - z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282. 1957 Prilog prouczovaniju ostatka orskich obriednich igra и Jugoslaviji, Beo­ grad. Jones A. J . 1955 The Sun American Dance of the Ethnology, Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264, Washington. Jung C. G. 1976 Junk Archetypy i symbole. Handbuch des Pisma wybrane, Warszawa. V. 1930 Kalewala 1980 Tanzes, Stuttgart. ... Kalewala, Warszawa. К n u s t A. 1956 Abriss 1979 Dictionary Kolberg 1961 wszystkie Niektóre K o t a ń s k i 1983 Hamburg. Plymuth. Oskara Kolberga, W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66. zabobony „Zbiór i przesądy Wiadomości ludu polskiego z okolic do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , Makowa i Andry­ t. 15, s. 46-52. W. Zwyczaje, obrzędy i symbole i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 475-516. Japońskie opowieści K o w a l s k a 1984 Laban, Laban, W. chowa, 1978 Kinetographie Kinetography O. Dzieła K o s i ń s k i 1891 der religijne o bogach, w Japonii, [w.] Zwyczaje, obrzędy Warszawa. J. Symbolika kreacyjnego uniwersum Siwy-Nataradży, w wyobrażeniu „Etnografia rzeźbiarskim mitycznego P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. tańca 231-241. �SKŁADNIKI 1985 KULTUROWYCH Środki i mechanizm KONCEPCJI przekazu RZECZYWIST. tanecznego, W SYMB. 136 TAÑCA „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2, s. 63-82. K r o e b e r A . L. 1925 » Handbook of of American K r z y ż a n o w s k i 1947 1964 Indians Ethnology, of California, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 78, W a s h i n g t o n . J. Polska K u r a t h the bajka ludowa w układzie systematycznym, W a r s z a w a , t. 1. G . P. Iroąuis Music Smithsonian and Dance: Institution Ceremonial Bureau of Arts of American two Seneca Ethnology, Longhouses, bull. 187, W a ­ shington. L a b a n R. 1926 Choreographic, 1956 Principles Jena. of Dance and Movement Notation, London. L a w 1 e r L . B. 1964 The Dance L e c h o w a 1967 in Ancient Obrzędowe obchodzenie porównawczych, v a n der L e e u w 1932 Greece, Washington. I. pól w Łowickiem w świetle S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s. materiałów 277-302. G. In der Himmel 1978a Czy granic „Łódzkie w es eenen niebie tańczą? Dans, Paryż—Amsterdam. ( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353. 1978b Fenomenologia L e v i - S t r a u s s 1960 Smutek 1970 Antropologia L o c k w o o d 1969 L u k i a n 1951 de tropików, Warszawa. strukturalna, Ja, Australijczyk, z Warszawa. Warszawa. Samosate Dialog o tańcu, Warszawa. B. 1958 S z k i c e z teorii 1980 Dzieła, M a r s h a l l Warszawa. D. M a l i n o w s k i 1962 religii, С. kultury, Warszawa. W a r s z a w a , t. 1-2. L. IKung Bushman Religious Beliefs, „ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252. M a r t i n o E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego Włoch, War­ szawa. Matida 1938 K. Odori. Japanese Dance, Tokio. M a u s s M. 1973 Sposoby posługiwania się ciałem. Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. M i e l e t y ń s k i 1981 E. Poetyka M l a d e n o v i č mitu, Warszawa. O. 1973 Kolo 1979 K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon Arts, 1980 u jużnich Slovena, Beograd. the Round in Yugoslavia, The Performing H a g u e , s. 73-77. Forms s. 53-83. and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", t. 4, �136 JOLANTA M o s z y ń s k i K. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały go oraz z powiatu de KOWALSKA etnograficzne rzeczyckiego, z byłego powiatu mozyrskie- Warszawa. 1967 Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a , t. 1-2. N e b e s k y - W o j k o w i t z R. 1971 Tibetan N o w i c k a 1971 Religious Dances, Hague. E. Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer", n r 4 (82), s. 41-52. O p r i s a n H. B. 1966 Calusari, Pajtondzev 1973 Makedonski Plass narodni ora, S k o p j e . M. 1970/71 Pop Bucuresti. G. The Dance of Sigi, „ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21. M. 1979 The Relations between of Customs, P o s e r n - Z i e l i ń s c y 1977 Indiańskie The System of Kinship Relations and the System M. A. wierzenia P r o c a - C i o r t e a 1978/79 the „ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146. i rytuały religijne, Wrocław. V. Całus Custom in Rumania. Tradition-Change-Creation, „Dance Stu­ dies", t. 3, s. 1-43. Sachs 1965 C. World History S a n t a r c a n g e l i 1982 Księga S h i m k i n 1953 of the Dance, New York. P. labiryntu, Warszawa. D. В. The of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397- 484, W a s h i n g t o n . S i m a t u p a n g brw. Spier R . O. Dances in Indonesia, Djakarta. L. 1921 The Sun Dance thropological of Plains Papers Indians. of the Its American development Museum and of Natural difussion, History, An­ t. 16, s. 451-527, N e w Y o r k . S t r a t o u D. 1977 The Greek Dances: dies", t. 2, s. 19-22. Szarkov 1947 and how we show them, „Dance Stu­ Sofia. E. Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 457-516. w islamie, [w:] Zwyczaje, obrzędy ludoznawstwa polskiego, „ L u d " , t. 9, s. 209-239. T. Narodnyj T o m i c k i religijne E. Z przeszłości T k a c z e n k o 1954 found i symbole Ś w i e ż a w s k i 1903 we E. Nestinarstvo, S z y m a ń s k i 1978 How tanec, Moskva. R. 1976 Słowiański 1980 L u d o w e mity mit kosmogoniczny, i stworzenie „Etnografia człowieka. P o l s k a " , t. 20, z. 1, s. Z badań nad syrikretyzmem 47-97. mito- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH logicznym w Europie KONCEPCJI wschodniej RZECZYWIST. i południowej W SYMB. oraz w TANCA Azji 137 Centralnej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119. V a k a r e l s k i 1965 Ch. Etnografia Bułgarii, Wrocław. V o g e t F . W. 1953 Current trends stitution in the Bureau of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun bull. Dance, Smithsonian In­ 151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a ­ pers n r 42), W a s h i n g t o n . W a s i l e w s k i 1978 J . S. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. 1979 Podróże Werner do piekieł. Rzecz o misteriach szamańskich, Warszawa. W. L . 1937 A Black Civilization, W i e r u s z e w s k a 1966 Obrzędy New York—London. M. recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80. W i e r z b i c k i 1966 Mały W o l f r a m 1935 J., R a d n o v i č słownik U., C h l a b i c z serbochorwacko-polski, J. Warszawa. H. Ritual and dramatic associations of Sword and Chain Dances, „Journal of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2. Y o u n g e r n i a n 1974 Maori S. Dancing since the Eighteenth Century, „Ethnomusicology", t. 18, cz. 1, s. 75-100. Zapusty ... 1885 Zapusty, Popielec, Wielkanoc. Wierzenia z Tarnobrzeskiego, „ L u d " , t. 1, s. 82-83. Z w o ls к i E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Jolanta Kowalska THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E SYMBOLISM OF DANCE Part CULTURAL QUALIFICATIONS MOVEMENT I OF T H E MOVEMENT OF DANCE AND T H E SYMBOLISM MOVEMENTS S u m m a r y This cultural p a p e r is the t h a t it c a n f u l f i l l out, part that as particular the of the study of the is: w h i c h f e a t u r e s dance of the as a m e a n s dance of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a , elementar "kinems" have movement units wholes l e c t i o n a n d composition of the movement no a u t o n o m o u s and have function of signs and k i - a r e j o i n e d together as of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements me­ 1985) I p o i n t e d called in kinetography meaning. T h e y of determine, c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the chanism and means nesics succesive communication. M y question a r e s u l t of of the the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l . dance into the due se­ to �138 JOLANTA The influence of cultural KOWALSKA conotation of the movement on the symbolism of the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r . A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t a n d the o r g a n i z i n g f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s a d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t . been sprung up from two statements: the n o r m a t i v e r o l e of the T h e idea has dancer-the con­ c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l ­ s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's attitudes t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t knowledge a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition a n d the i n s t r u m e n t of cognition of symbols reflecting his internalized — is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s , back wards-forwards, left-right, future-past, present-past of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become etc.). As a consequence the b a s i c cathegories of c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the in like dance. T h e y determine they have too determined the the s t r u c t u r e of structure „ d a n c e texts" of the images of composed symbolic movement by them Siva-Nataradja in sculptures. I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the a n d the movement's referrence fications to its o n the antithesis a n d also the spatial a n d temporal aspect symbolism of dance classification and movement the of the influence movement movement of a n d , i m p l i c i t l y , the with these c l a s s i ­ dance itself. T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i ­ d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e90cf1acf1dec6aca2c24970388af239.pdf 461800a05d7e3f3aad57dbfb1e6dcd16 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1262 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1165 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.161-174 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X : 1986, z. 2 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA ( I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część II WSPÓZALEŻNOŚC S Y M B O L I K I RUCHU TANECZNEGO I RZECZYWISTOŚCI O OKREŚLONEJ WALORYZACJI * Koncepcja, zgodnie z którą czasoprzestrzenna rzeczywistość jest zrelatywizowana wobec określonego centrum i ma charakter dualny *, na­ rzuca człowiekowi konkretne reguły postępowania. Przestrzeganie ich jest warunkiem koniecznym skuteczności ludzkich poczynań. Jedną z pod­ stawowych reguł jest utrzymanie jednorodności określonych i wydzielo­ nych sfer dualnej rzeczywistości: swojej i obcej. W płaszczyźnie symbo­ l i k i determinuje ona konieczność spójności semantycznej wszelkich uży­ tych symboli. Reguła ta znajduje m. i n . odzwierciedlenie w rodzaju za­ leżności łączących ruch taneczny o określonej kulturowej konotacji, ze zwaloryzowaną rzeczywistością, przy czym może to być zależność o charakterze analogii bądź opozycji. I. A N A L O G I A S Y M B O L I K I M I E J S C A I R U C H U W rozważaniach zawartych w pierwszej części tego artykułu (Kowal­ ska, 1986, s. 83-138) oraz w artykule poświęconym analizie symboliki mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży i jego wyobrażeń rzeź­ biarskich (Kowalska, 1984), w których omówiłam znaczenie kategorii centrum w tańcu, wskazywałam m. i n . na stwierdzony przez wielu badaczy fakt, że wszelkie istotne — a wśród nich obrzędowe — działa* Pierwsza część tego artykułu znalazła się w tomie 30, zeszyt 1 „Etnografii Polskiej". Taka koncepcja rzeczywistości przypisywana jest społeczeństwom tradycyj­ nym. Por. dane bibliograficzne we wprowadzeniu do całości tego artykułu. 1 11 — E t n o g r a f i a , t. X X X / 2 �162 JOLANTA KOWALSKA nia członków społeczności tradycyjnych lokalizowane były w miejscu identyfikowanym jako centrum. Decydował o t y m archetyp myślenia, zgodnie z k t ó r y m środek jest miejscem świętym, a zarazem szczegól­ nym punktem pełni czasoprzestrzeni, w k t ó r y m ma miejsce jednoczenie sfer rzeczywistości (Eliade, 1970, s. 61-86). Dzięki tej właściwości w cen­ trum możliwy ma być — jak wierzono — przepływ istnień i energii witalnej pomiędzy niejednorodnymi obszarami świata. Reguła determinująca wspomnianą wyżej lokalizację istotnych dzia­ łań ludzkich decyduje także o tym, że centralny punkt osiedla czy obo­ zowiska (nie zawsze jest to jego faktyczny środek, jakkolwiek najczę­ ściej pokrywają się) jest miejscem tańca . Modelowym przykładem tej współzależności jest uzasadniona w micie kwalifikacja miejsca tańca u Indian Zuni jako s e r c a (pępka, środka — pojęcia te występują w t y m wypadku jako wyrażenia synonimiczne) świata . Analogiczną sy­ gnaturę ma także, zgodnie z kulturową kwalifikacją miejsc, sam obszar siedzib ludzkich i każda poszczególna siedziba, przy czym rola wyjątko­ wa przypada domowi, który jest niejako ,,z natury" w środku (Eliade, 1970, s. 78). Podobnie rzecz się ma, gdy ów środek jest dany i raz na zawsze oznaczony drzewem, słupem, ołtarzem bądź budowlą. W t y m obszarze, a więc w rzeczywistości sakralnej i swojej, loka­ lizowane są wszelkie tańce, w których celem wykonania jest pozytywne i konstruktywne oddziaływanie na rzeczywistość i magiczne współdzia­ łanie z nią. W poprzedniej części artykułu mówiłam o zarejestrowanym w kulturze Vendów z A f r y k i płd. przekonaniu, że stan possession (za­ władnięcia) przez przodka może być osiągnięty jedynie w wyniku tańca wykonywanego na terenie należącym do rodziny tancerza. Identyczna logika kojarzeń decyduje, że takie działania magiczne, jak sprowadzanie przychylnego ludziom bóstwa, przelewanie na nich jego mocy i błogo­ sławieństwa czy uczłowieczanie istot „nieludzkich", jeżeli realizowane są za pośrednictwem tańca, to wykonywanego w jedynym właściwym po temu miejscu: w obszarze swojskości, poprzez centrum. Tu więc na przykład, na centralnym placu wsi tańczą u Muriów z Indii Centralnych tzw. „konie bogów" — tancerze, których zadaniem jest użyczenie swych ciał bogom pragnącym skosztować ludzkich rozrywek w czasie trwania uroczystości Pen Karsana („boskich zabaw") . W centrum, to jest w domu obrzędowym, który stanowił replikę 2 3 4 2 Por. kapitalną u w a g ę Claude Lévi-Strauss'a, że miejsce tańca jest miejscem przenikania sfer, jednoczenia przeciwieństw ( L é v i - S t r a u s s , 1971, s. 218). * Zgodnie z wierzeniami Zuni środek świata jest mitycznym miejscem tańca zamieszkiwanym przez tańczących bogów řcatcina. Jego symboliczną transpozycją staje się każdorazowo obszar, gdzie wykonywane są tańce ludzi przyjmujących na czas ich trwania rolę tańczących bogów (za: A l e x a n d e r , 1964, s. 185). Symbolika miejsca wzmacniana tu jest symboliką rekwizytu anga wyobra­ żającego kosmiczne uniwersum (G e 11, 1980, s. 219). 4 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 163 domu istot nadprzyrodzonych, wybudowanym na ich zlecenie i wedle instrukcji wydanych człowiekowi w czasie mitycznym, tańczyli mężczyź­ n i i kobiety Kwakiutlów urealniając w tańcu xwe-xwě pierwotny kon­ takt z t y m i istotami (Boas, 1935, s. 27-32). Podobnie kobiety Irokezów dziękowały za udane zbiory kukurydzy minionego roku, tańcząc podczas zimowych uroczystości wokół pnia pinii symbolizującego środek świata. Co więcej tańczyły w tzw. „długim domu", który będąc siedliskiem ludzi stanowił zarazem ziemski odpowiednik siedziby sił nadprzyrodzonych (Alexander, 1964, s. 34; Kurath, 1964, s. 16-21). Również mężczyźni w Macedonii i Serbii wykonywali „błogosławiące" ludziom i zwierzętom kolo na kolu na dziedzińcu przed kościołem, to jest w miejscu centralnym i świętym, przy czym szczególnie ważna jest w t y m wypadku korespondencja tak kwalifikowanego miejsca oraz kon­ figuracji tańczących zarazem kołowej i piętrowej, którą wcześniej zin­ terpretowałam jako symboliczny odpowiednik góry kosmicznej (Mladenovič, 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; Kowalska, 1986, s. 106). W środku świata przebywali także bądź powracali do niego w k u l ­ minacyjnym momencie obrzędu inicjowani przywracani społeczności l u ­ dzi, m. in. także za pośrednictwem tańca. Reprezentatywny dla tej ka­ tegorii jest taniec hamatsy — ludożercy — młodzieńca Kwakiutlów aspi­ rującego do członkostwa w bractwie ludożerców. Młodzieniec ten na okres przygotowań do obrzędu znikał z wioski i , jak wierzono, przenosił się do krainy Ludożercy z Północy położonej na krańcach ziemi. W dniu obrzędu powracał przywoływany tańcem członków bractwa niedźwiedzi. Zjawiał się wpadając do domu obrzędowego przez otwór w dachu. Był we władaniu Ludożercy: zachowywał się jak szalony, kąsał ludzi, doko­ nywał aktu rytualnego kanibalizmu spożywając spreparowane w specjal­ ny sposób ciało zabitego niewolnika. Wszystkim t y m jego poczynaniom towarzyszył taniec, jakkolwiek niekiedy stan oszołomienia był tak głęboki, że hamatsa nie mógł tańczyć, ponieważ nie był zdolny do wykonania serii skoordynowanych ruchów; inaczej mówiąc ruch jego był ruchem b ł ę d n y m . Po pewnym czasie hamatsa wymykał się do lasu. Całość działań powtarzana była trzykrotnie, a na koniec egzorcyzmy — w k t ó ­ rych taniec odgrywał rolę tonizującą stan psychiczny inicjowanego, a w płaszczyźnie symboliki wyrażał jego powrót do społeczności ludzi — uwalniały go od szału . 5 6 6 Porównaj dane dotyczące możliwości interpretacji ruchu błędnego i niepra­ w i d ł o w e g o jako symboli procesu poznawczego, zawarte w poprzedniej części arty­ kułu. Zwraca uwagę fakt, że egzorcyzmującymi mogli być jedynie członkowie brac­ twa niedźwiedzi, a w i ę c istoty tej samej kategorii mające jednak za sobą pełny proces transformacji. Byli oni niejako wprowadzającymi w nowe życie opiekuna­ mi hamatsy. Nasuwa się w związku z tym dodatkowa możliwość interpretacji po0 �164 JOLANTA KOWALSKA Zgodnie z tą samą logiką analogii współwystępujących symboli, dzia­ łania związane z cyklicznie powracającym stanem chaosu lub kryzysu wyprowadzane są poza określony t u obszar. Na przykład w polskiej k u l ­ turze ludowej wszystkie tańce okresu zapustów wykonywane były na drogach lub w karczmie, czyli na obszarze — odpowiednio — granicz­ nym i niczyim. Jedynie tańce ze skokami na urodzaj lnu i konopii po­ jawiające się w końcowej fazie zapustów wykonywane były nie tylko w karczmie, ale także w obejściu — „na śmieciach" i bezpośrednio na połach. W polskiej kulturze ludowej obszary niczyj i graniczny (karcz­ ma i drogi) były także miejscem tańców okresu noworocznego, z który­ mi łączona była symbolika periodycznego powrotu do początku. Wyjątek stanowiły tu tańce oprowadzanego po wsi „zwierzęcia", w których w y ­ obrażano misterium śmierci i powrotu do życia. Sięgając po bardziej egzotyczne przykłady tańców, których lokaliza­ cję determinuje ta sama reguła, przytoczyć można północnoaustralijską ceremonię kunapipi osadzoną w mitycznej sytuacji prapoczątku, cele­ browaną częściowo na granicy obozowiska i — poza ściśle określonymi fazami (wstępną i końcową) obwarowaną zakazem uczestniczenia dla ko­ biet, k t ó r y m przypada t u status istot nieczystych, odpowiedzialnych za mityczny kryzys, t j . powódź . Na terenie głównego obozu należącego do mężczyzn, gdzie wykonywano większość tańców wchodzących w skład tej ceremonii, pozostawali wyłącznie dojrzali mężczyźni, a więc członko­ wie grupy, którzy mieli poza sobą inicjację i reprezentowali harmonię oraz sakralny aspekt rzeczywistości. Do obozu mężczyzn wprowadzani by­ l i z czasem inicjowani chłopcy i wówczas taniec przenoszono na granicę obozowiska. Innym przykładem tańca związanego z sytuacją chaosu, wyprowa­ dzanego poza obszar klasyfikowany jako swój, są omówione przeze mnie wcześniej w rozważaniach dotyczących ruchowych symboli wyobrażają­ cych proces poznawczy (Kowalska, 1986) tańce wykonywane podczas inicjacji na szamana w południowoamerykańskim plemieniu Karibów. Były one niejako „zamykane" w domu obrzędowym, stanowiącym za­ równo centrum, jak i obszar izolowany od właściwej siedziby ludzi 7 myłki i kary za pomyłkę w tańcu bractwa niedźwiedzi, o czym m ó w i ł a m w pierw­ szej części artykułu. Przyjmując, że w planie symboliki ruchu zwielokrotnienie obiegu koła jest transmutacją spirali, taniec tego bractwa wykonywany w celu we­ zwania hamatsy, wolno zinterpretować jako czynność (a zarazem działanie magicz­ ne) otwierającą i budującą jego drogę z krainy Ludożercy z Północy do siedzib ludzi. Pomyłka jest w ó w c z a s równoznaczna z zerwaniem tej drogi (dane za: В en e d i c t , 1966, s. 260-265; B o a s , 1930, s. 105-110). 7 Ceremonia ta, razem z trzema innymi zaliczana przez Wernera do tzw. „kon­ stelacji mitu Wawilak", skoncentrowana jest na kwestii istnienia i reprodukcji życia ( W e r n e r , 1937, s. 247-250 — „konstelacja mitu Wawilak"; s. 290-311 — przebieg ceremonii kunapipi; s. 372-398 — interpretacja). �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 165 (w t y m przypadku ma miejsce inwersja symboli denotujących znacze­ nie miejsca, w k t ó r y m wykonywane były te tańce ) . Również tańce kalusarów, związane z kryzysem, to jest chorobą, mia­ ły zwykle za scenę drogę lub łąkę poza wsią, w przypadku zaś, gdy rusalska bolest' wyjątkowo opornie poddawała się zabiegom tancerzy-terapeutów, tańce te przenoszono na jedną z okolicznych łąk śródleśnych, uważaną tradycyjnie za siedzibę rusałek (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 351, 602-603). W ostatnim z wymienionych przykładów taniec jest już nie tylko „wyprowadzany" poza teren osady ludzkiej (to jest swój), ale przenoszo­ ny konkretnie w obszar wpływów mocy pozaludzkich. Analogiczny zabieg miał zastosowanie wobec vrzino kolo — owego „obłędnego k r ę g u " w y ­ konywanego na cmentarzu, który „klamrą taneczną" separował aran­ żowany stan chaosu i t y m samym stanowił magiczny środek umożliwia­ jący — w przekonaniu wieśniaków z Serbii i Bułgarii — usunięcie rze­ czywistego kryzysu w przyrodzie, suszy (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 273, O koncepcji „klamry tanecznej" zob.: Kowalska, 1986). Identycz­ nie lokalizowany jest „taniec dla zmarłego" plemienia T i w i wykonywany na terenie przycmentarnym i niwelujący niekorzystne skutki śmierci jednego z członków grupy ludzkiej (Goodale, 1959/60). Jakkolwiek w tańcach tych ma miejsce zgodność symboliki miejsca ich wykonania z charakterem działania, występuje w nich dysonans uży­ tych form symbolicznych ze względu na obsadę. Sfera obca „nieludzka" przekraczana jest przez ludzi. Zwraca przy t y m uwagę fakt, że ludzie ci zmieniają niekiedy swoją naturalną konotację na przeciwstawną przez odpowiednie zabiegi magiczne i charakteryzację. Wariant ten reprezen­ tują na przykład: transformacja tancerzy biorących udział w vrzino kolo sygnalizowana nagością i działaniami przekraczającymi zwykłe normy, jak również obcość noworocznych i zapustnych przebierańców dokumen­ towana analogicznymi działaniami i kostiumem. Natomiast w przypadku, gdy konotacja tancerzy pozostaje niezmieniona, w czasie trwania tak lo­ kalizowanego tańca albo po jego zakończeniu występują zabiegi i rekwizy­ ty pełniące funkcje zabezpieczającą i oczyszczającą. W leczniczym tańcu kalusarów było to rozbicie naczynia z wodą i elementy stroju (dzwonki, zioła), w „tańcu dla zmarłego" zaś maskujące — w intencji — malowanie ciał i okadzanie dymem. Obrzędowe oczyszczenie dokonywane po tańcu ma miejsce także wówczas, gdy zachodzi przypadek symbolicznej trans­ formacji tancerzy. Na przykład wszystkich uczestników vrzino kolo obo­ wiązywała rytualna kąpiel dokonywana przez nich w zakończeniu r y ­ tuału (Moszyński, 1967, t. 2, cz. 1, s. 273; Vakarelski, 1965, s. 303/304). 8 8 Jak się zdaje, taka inwersja symboli występuje (jak i w tym przypadku) w ó w c z a s , gdy taniec wykonywany jest na terenie zewnętrznego (w stosunku do siedzib ludzkich) centrum stanowiącego obszar wtajemniczeń. �166 JOLANTA KOWALSKA Należy zwrócić uwagę na fakt, że w wielu przypadkach tańce nieza­ mężnej młodzieży również wykonywane są poza obszarem siedzib ludz­ kich lub na ich marginesie. Wspomnijmy chociażby tańce sobótkowe stanowiące domenę młodzieży (przede wszystkim dziewcząt) lokalizowane na ,,polu niczyim", łąkach, ugorach (Dekowski, 1947, s. 206-208; RawitaGawroński, 1898, s. 176-177; Krček, 1898, s. 308-324; IKS, 1891, s. 41-43; Wiort, 1896, s. 97-115); tańce „po drodze" (także w karczmie) wykony­ wane przez młodzież i państwa młodych w weselach z terenu Polski, w pierwszej ich fazie stanowiącej wstęp do zdarzeń, które mają się roze­ grać; wspomniane przeze mnie w związku z kwestią ruchowych środków wyrazu treści „granica" (Kowalska, 1986) zabawowe tańce intermedialne będące domeną młodzieży czy dziewczęce tańce kołowe z terenu Węgier tańczone w okresie wiosennym na specjalnych przeznaczonych do tego celu placach usytuowanych na peryferiach wsi, przy czym był to jedyny rodzaj tańca dozwolony w okresie, gdy całą społeczność obowiązywał zakaz tańczenia (Martin, 1974, s. 19-24) . Kwestię peryferyjnego miejsca tańca niezamężnej młodzieży intere­ sująco egzemplifikują fakty zarejestrowane przez Johna Błackinga w od­ niesieniu do grupy Venda (Blacking, 1977, s. 40-41, 49-53). Należące tam do młodzieży tańce tszigombela (dziewczęcy) i tszikanganga (stanowiący własność młodzieży męskiej) obłożone są wręcz nakazem wykonania na terenie obcym, to znaczy w sąsiednich wsiach. Co więcej, tańczone są one tam także na peryferiach, nie zaś na placu tanecznym w centrum wsi. Występuje w nich zarazem znacząca inwersja cech tancerzy, znajdująca wyraz w ruchu i kostiumie. Dziewczęta noszą męskie kamizelki i nakry­ cia głowy, a tańcząc poruszają się w sposób tak ekspresyjny, jak zwykle czynią to młodzieńcy. Natomiast ci ostatni przywdziawszy dziewczęce okrycia i paciorki poruszają się delikatniej niż czynią to w innych tań­ cach. Nasuwa się przypuszczenie, że podobnie jak w przypadku vrzino kolo, tak i t u tancerze „przystosowują" się do rzeczywistości, w którą wkraczają: w świecie obcym stają się własnym przeciwieństwem . Zilustrowana przytoczonymi przykładami kwalifikacja miejsca obce­ go, a ściślej mówiąc: peryferii i granic, jako właściwej sceny tańców młodzieży stanowi pochodną generalnej zasady, zgodnie z którą sferą działań młodzieży są szeroko rozumiane pogranicza, to jest pogranicza nie tylko w sensie przestrzennym, ale przede wszystkim socjologicznym. Skrajnym tego wyrazem jest jej przedinicjacyjna, niekiedy długotrwała i drastyczna izolacja od reszty społeczności. Fakty te uzasadnia nieusta­ bilizowany pod względem ról pełnionych w grupie ludzkiej status owych 9 10 Miało to miejsce jedynie we wsiach zamieszkanych przez ludność wyznania katolickiego. Inwersja kwalifikacji wykonawcy tańca z reguły towarzyszy magicznej translokacji inicjowanych i celebrantów w rzeczywistość obcą rzeczywistości ludzi. 1 0 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 167 dojrzałych do małżeństwa i podjęcia obowiązków człowieka dojrzałego, lecz niezamężnych i nie podejmujących tych obowiązków jej członków. W rezultacie, w płaszczyźnie konotacji symbolicznych, młodzieży przy­ pisywana jest kwalifikacja reprezentantów (bo — w tymże sensie — „rezydentów") granicznej fazy życia, która koresponduje z kwalifika­ cjami miejsc obcych jako „chaotycznych" , oraz granic jako miejsca przenikania zjawisk z obydwu dzielonych przez nią sfer dualnej rzeczy­ wistości. Ta sama reguła rządzi lokalizacją tańców innych postaci, k t ó r y m przypisywane są trwałe znamiona chaosu lub czasowej tylko dezorgani­ zacji, która wynika z sytuacji, w jakiej się znajdują, bądź z podejmowa­ nych przez nie działań. Cmentarze, uroczyska, rozstaje dróg, opuszczone domy i wszelkie obszary znajdujące się poza sferą znaną i bezpieczną, bądź na jej granicy, są miejscem właściwym dla tańca istot „nieludzkich" i obcych. Zgodnie z wierzeniami t u właśnie tańczyć miał diabeł, wiły, rusałki, wszelkiego rodzaju demony, czarownicy i czarownice trudniący się czarną magią i odbywający spotkania z diabłem na Łysej Górze. Tu więc, kierując się wskazaniami płynącymi z takich wierzeń, tańczyć mieli także ci wszyscy, którzy pragnęli wtajemniczenia w zło, jak rów­ nież ludzie chcący szkodzić komuś ze swych bliźnich bądź dokonać czy­ nu wymagającego złamania obowiązującego prawa i podejmujący w t y m celu działania magiczne, których elementem był taniec . W ten sposób też wyobraźnia ludzka wykreowała scenerię tzw. „tańców ś m i e r c i " . Omawiana zasada kojarzenia zdecydowała także o kwalifikacji dróg, któ­ r y m i ciągnęły procesje ludzi dotkniętych epidemiami tanecznymi, ogar­ niającymi u schyłku średniowiecza znaczne obszary Europy (von Boehn, 1928, s. 65-69; Meerloo, 1961; Gluziński, brw.). Natomiast właściwym miejscem tańca ludzi pozostają nieodmiennie ich siedziby, zlokalizowane — zgodnie z archetypem — w środku znanej rzeczywistości. W pewnych wszakże sytuacjach, dyktowanych niejako społeczną koniecznością, występuje łamanie zasady analogii symboliki ruchu oraz miejsca i okoliczności jego wykonania, wypieranej przez dy­ sonansowy układ wyrażeń symbolicznych. 11 12 1S 1 1 „Chaotyczność" obcego nie wynika z destrukturyzacji, lecz z odmienności porządku, zgodnie z zasadą, że świat obcy jest ś w i a t e m na opak. Charakterystyczne, że dokonany czyn decyduje o kontacji takiego tancerza. Ciekawy przykład pierwszego z działań przytacza Moszyński powołując się na Kolberga ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 303). Z kolei przykładem działania przełamującego normę społeczną, kojarzonego z tańcem, jest metoda uwodzenia kobiety za pośrednictwem tańca, praktykowana przez plemiona z rejonu Roper River w płn. Australii (dane za: L o c k w o o d , 1966, s. 147-150). Legendy na temat pochodzenia tańca śmierci przytacza Gluziński (brw.). Na temat motywu tańca śmierci w kulturze późnego średniowiecza zob.: Trevor- R o p e r , 1966. Na temat tańca śmierci zob.: von B o e h n , 1928, s. 72-73; S a c h s , 1964, s. 252. 1 J l ł �168 JOLANTA KOWALSKA II. D Y S O N A N S S Y M B O L I K I M I E J S C A I R U C H U Z kwestią dysonansu miejsca i ruchu łączy się zagadnienie wprowa­ dzania ruchu niezwykłego i ruchu kwalifikowanego jako „nieludzki" emi­ towanego przez tancerzy, którzy posiadają status ludzi, jak również ruchu istot z definicji „nieludzkich" lub obcych w tein obszar rzeczywistości, który identyfikowany jest przez grupę ludzką jako swój. Łączy się z nią także zagadnienie wprowadzania ruchu ludzkiego w obszar obcości. W obydwu przypadkach ma miejsce naruszenie jednorodności obszarów o ściśle określonej waloryzacji. Przedmiotem mojego zainteresowania jest pierwszy z wymienionych wariantów. Dysonans pomiędzy symboliką miejsca a lokalizowanego w n i m ruchu tanecznego wystąpił parokrotnie w omówionych dotychczas przykładach tańców. Między innymi obecny był w tańcu hamatsy, inicjowanego mło­ dzieńca z plemienia Kwakiutlów. Tancerz ten miał status istoty odczłowieczonej. Nabywał go w czasie swej obrzędowej izolacji (nieobecności we wsi), która stanowiła odpowiednik pobytu w krainie Ludożercy z Pół­ nocy. Pomiędzy ludzi hamatsa wracał jako szaleniec; tak też tańczył bądź demonstrował, że tańczyć (jak ludzie) nie potrafi. Analogiczny sens ma każdy taniec inicjowanego wykonany w fazie recepcyjnej obrzędu przejścia, w k t ó r y m pojawia się ruch markujący okaleczenie tancerzy (szczególnie zaś okaleczenie nóg) bądź też ruch nie­ zwykły czy „nieludzki". Tak właśnie rzecz się ma w przytaczanym w po­ przedniej części tego artykułu „kulawym tańcu" paniny młodej, wyko­ nywanym po oczepinach, w k t ó r y m młoda kobieta demonstrując swoje zawieszenie pomiędzy dwoma stanami: panny i mężatki, poruszała się w sposób nieprawidłowy — kulała . Wśród cytowanych już przeze mnie przykładów tańców, dysonans symboliki miejsca i ruchu wystąpił także w autoterapeutycznym tańcu tarantystki Marii z Nardo, w fazie, którą Ernesto de Martino zakwali­ fikował jako fazę identyfikacji z pająkiem, ja zaś zinterpretowałam jako bestiaryzację tancerki (Kowalska, 1986, s. 126). Widoczny był on rów­ nież w tańcu, który przyszli szamani plemienia Karibów wykonywali przed pierwszą podróżą mistyczną, równoznaczną z wtajemniczeniem. Inicjowani młodzieńcy identyfikowali się w nim z jaguarami i nietope­ rzami, poruszali się „jak" o n e (Kowalska, 1986, s. 127-128). Miał on także miejsce w tańcu Oxinhede, uosobieniu chaosu, występującym w po14 15 1 4 Nie jest obojętny rodzaj ruchu nieprawidłowego. K u l a w o ś ć stanowi cechę mediantów kojarzonych ze sferą chtoniczną. Por.: L é v i - S t r a u s s , 1971, s. 295296. W tym wypadku opozycja nie jest tak oczywista, jak w poprzednich, jak w s p o m n i a ł a m bowiem całość obrzędu jest „wyprowadzona" do specjalnie budowa­ nego w tym celu pomieszczenia, zlokalizowanego poza obszarem osady. 1 5 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A RZECZYWISTOŚĆ 169 czątkowej fazie ceremonii O-kee-pa Mandanów, poświęconej rekonstruk­ cji zasobu sił witalnych plemienia. Przykłady te wskazują, że dysonans symboliki miejsca i ruchu to­ warzyszący transformacji jest oznaką tego procesu. Zarazem, na płasz­ czyźnie symboliki zdarzeń, dysonans ten może ewokować k o n t r o l o ­ w a n ą d e s t r u k t u r y z a c j ę r z e c z y w i s t o ś c i dokonywaną za­ równo w planie indywidualnym (inicjowanego), jak i uniwersalnym. W i ­ doczne jest to w sposób szczególnie klarowny w ostatnim z przykładów. Obecność Oxinhede i umiejscowienie jego tańca na początku ceremonii odtwarzającej zdarzenia mityczne sygnalizuje przełamanie spójnej struk­ tury rzczywistości i powrót do sytuacji pierwotnego kryzysu, będącego jednocześnie kryzysem w rocznym cyklu istnienia świata i granicznym momentem w życiu inicjowanych młodzieńców. Po spełnieniu swej roli Oxinhede był eliminowany. W micie mowa jest o tym, że został uśmier­ cony (przed t y m wszakże dał życie poczynając potomstwo ze śmiertel­ n y m i kobietami). W obrzędzie kobieta, która później wraz z szamanem i starszymi plemienia kierowała przebiegiem inicjacji (a w jej zakończeniu „uruchamiała" seks aseksualnych na czas obrzędu młodzieńców i mężczyzn-tancerzy), pozbawiała go jego mocy zdzierając zeń wyobrażenie fallusa. Gdy się to dokonało, Oxinhede (tj. członek społeczności, który pełnił jego rolę w O-kee-pa) był bity i brutalnie usuwany poza obszar, na którym rozgrywała się uroczystość . Agresywna postawa ludzi wobec postaci reprezentujących chaos i od­ mienność jest regułą. Może być ona demonstrowana w dwóch sytuacjach: w momencie przełamania spójności obszaru swojskiego, co z tańcem wią­ zane jest stosunkowo rzadko, bądź — jak wyżej — gdy obcy wypełnili swe obrzędowe zadania usprawiedliwiające ich obecność w świecie ludzi. Rozwiązanie pierwszego rodzaju występuje w tańcu rozpoczynającym na Wyspach Trobrianda okres milamala — święto zbiorów, a jednocześ­ nie święto zmarłych (Malinowski, 1980, t. 2, s. 176-178) . Rytuał, k t ó ­ remu towarzyszy t u taniec, przełamywał — zgodnie z opinią Bronisława Malinowskiego — tabu. Jakkolwiek nie zostało to sformułowane wprost, szło o zakaz kontaktu żywych ze zmarłymi. W całości działania najistot­ niejszy jest dla nas atak kobiet na grupę mężczyzn rozpoczynających taniec. Zaledwie ci ostatni, zgromadzeni na centralnym placu wioski, wykonali pierwsze taneczne kroki, spoza wewnętrznego pierścienia do16 17 1 6 Charakterystyka i poczynania Oxinhede sytuują go w gronie herosów-ofiar, a także postaci fallicznych. Zgodnie z mitem o pochodzeniu milamala, podstawowe pożywienie T r o briandczyków, jam, jest darem, był on przekazany przez ducha zmarłej kobiety jej córce, która urodziła syna i miała zbyt mało pokarmu, by go w y ż y w i ć . Był w i ę c darem babki dla wnuka. Tekst mitu w: M a l i n o w s k i , 1958, s. 508-509. Mit ten uzasadniał „prawo" zmarłych (jako obdarowujących) do udziału w święcie zbiorów. 1 7 �170 JOLANTA KOWALSKA 1 8 mów wypadały krzyczące przeraźliwie kobiety, które bijąc tancerzy, rzucając w mich kokosami i kamieniami, zmuszały ich do ucieczki poza granice w s i . Wieczorem tego samego dnia mężczyźni powracali, by —już bez przeszkód — wykonać pierwszy taniec. Jak wierzono, wraz z nimi przybywały do wsi duchy przodków baloma, które pozostawały tam przez najbliższy miesiąc, czyli przez cały okres milamala . W przypadku tego tańca mężczyźni nie są postaciami uosabiającymi zmarłych, jak ma to miejsce w tańcu pogrzebowym Indian Bororo (LéviStrauss, 1960, s. 257). Pełnią natomiast rolę reprezentantów zmarłych i swojego rodzaju mediatorów pośredniczących w ich przybyciu do wsi. Gdyby jednak nie istniała owa „społeczna konieczność" uzasadniona pra­ wem zmarłych do udziału w święcie zbiorów, tabu pozostałoby niena­ ruszone. Opisane wyżej drugie rozwiązanie demonstracji agresywnej postawy ludzi wobec obcych — eliminacji postaci reprezentujących zaświaty po spełnieniu przez nie oczekiwanego przez ludzi czynu —• interesująco r y ­ suje się w kontekście obrzędu weselnego z terenu Polski. Występującemu tu w „kulawym tańcu" dysonansowi symboliki miejsca i ruchu towarzy­ szyła obecność i partycypacja w tańcu postaci obcych: k o w a l a i jego pomocnika, Żyda i niekiedy Cygana. Pojawiali się oni w chwili, gdy oka­ zywało się, że oczepiona panna młoda tańcząc z mężem kuleje. Obok 1 9 20 21 1 8 Por. na ten temat dane odnośnie do kwalifikacji przestrzeni wsi T r o briandzkiej w: M a l i n o w s k i , 1980, t. 2, s. 154, 204. Plac centralny był domeną mężczyzn. T u usytuowany był dom wodza, dom młodzieży, cmentarz i boisko do tańca. T u koncentrowało się życie obrzędowe. Ulica pomiędzy pierścieniem spichrzy otaczających plac a zewnętrznym pierścieniem domów była domeną kobiet i miej­ scem życia prywatnego, codzienności. Goście przybywający na uroczystości czy dla wymiany kula zakładali obozowiska poza terenem wsi. Podobne zachowania z identycznym podziałem ról między płci zarejestro­ wano w Nowej Gwinei. Towarzyszą one sprowadzaniu do wsi drzewa na totem zmarłego ł o w c y głów. T u także kobiety atakujące mężczyzn nie chciały dopuścić duchów przodków, które — jak wierzono — przybywały wraz z drzewem. Za: S a l u n i e r , 1967, s. 47-48. O analogicznych zachowaniach w wypadku powrotu do wsi zabójcy (dotyczy to zabójstw dokonywanych w czasie walki) wspomina Frazer dla obszaru Nowej Gwinei i Timoru. Por.: F r a z e r , 1980, t. 2, s. 165/166, 169. Taniec pojawia się w tych wypadkach dopiero w momencie „socjalizacji" elemen­ tu obcego. Rzecz znamienna, że milamala poprzedza i następuje po nim okres nocnych spacerów tzw. karibom, odbywanych w koło, po centralnym placu wioski, przez wszystkich jej mieszkańców. Nasuwa się przypuszczenie, że owo krążenie — jesz­ cze nie będące tańcem, ale też już nie z w y k ł y m chodem —• jest odmianą „klamry tanecznej" (por. K o w a l s k a , 1986), wyizolowującej kompleks świąteczny mila­ mala z codziennego trybu trwania. Na temat karibom zob.: M a l i n o w s k i , 1980, t. 2, s. 347. Na temat kowala i boskiego kowala zob.: G r a v e s , 1967, s. 89-91; E l i a d e , 1974, s. 470-474; także: M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 1, s. 618-619. Są to postaci kojarzone z ogniem niebieskim (piorun), a zarazem z kulawością i sferą chtoniczną. 1 3 2 0 2 1 �SYMBOLIKA RUCHU TANECZNEGO A 171 RZECZYWISTOŚĆ dokonujących oczepin kobiet (czasem występujących w asyście rajka, starszego drużby czy starosty) byli oni jedynymi uczestnikami wesela mającymi prawo do udziału w swoistym rytuale tanecznym o charakterze egzorcyzmu „naprawiającym" i „sprawdzającym" pannę młodą w re­ zultacie którego trzecia (lub czwarta) próba wspólnego tańca państwa młodych wieńczona była powodzeniem. Wówczas obcy, do tej chwili tolerowani, byli wyrzucani z domu i b i c i . Pojawić się mogli jeszcze w tańcach w czasie przenosin i poprawin, to jest podczas kolejnego eta­ pu obrzędowej drogi, którą przebywała panna młoda (w t y m wypadku z domu rodzinnego do domu męża) i w sytuacji powrotu (jakkolwiek jest to jedynie powtórzenie fazy obrzędu). Uzasadnia to ich obecność zgodnie z zasadą analogii symboli: t y m razem symboliki miejsca i po­ szczególnych postaci tancerzy. Towarzyszyły i m wówczas często postaci zwierzęce (bocian, niedźwiedź, koza, turoń ) i falliczne („dziad" — odpo­ wiednik .dziada" zapustnego i pełniący t u identyczne funkcjft). Taniec postaci obcych występował w niektórych wersjach wesela z Podlasia już podczas obiadu spożywanego po powrocie orszaku weselnego z koś­ cioła, a więc znacznie wyprzedzał oczepiny (Dworakowski, 1935, s. 80). Jak przypuszczam, stanowił wówczas typologiczny odpowiednik tańca Oxinhede: był sygnałem przełamywania i otwierania rzeczywistości swo­ j e j i ludzkiej na wpływy sfery pozaludzkiej, koniecznego ze względu na cel obrzędu, t j . transformację panny młodej, przemianę dziewczyny w ko­ bietę. Dodać należy, że zgodnie z informacjami podanymi przez Kolberga, dotyczącymi rejonu krakowskiego, analogiczną funkcję jak obcy pełnić mogły w weselu postaci o konotacji inwertywnej. Partnerkami panny młodej w jej tańcu po oczepinach były tam kobiety przebrane za męż­ czyzn (Kolberg, t. 6, s. 58, 88/89) . Przy t y m , raz jeszcze — podobnie jak obcy —- występowały one w poprawinach i przenosinach a ponadto w zapusty, podczas tzw. „wkupu do bab", stanowiącego ostatni akt we­ selnej inicjacji kobiety, który przenoszony był w czasie i realizowany 2 2 23 24 2S 2 2 W niektórych wersjach ich funkcje przejmuje swacha. Zob. na temat ł ą ­ czenia funkcji donatora (tu swachy) i pośrednika (obcych) w: P r o p p, 1976, s. 146-148. Mamy tu do czynienia z sygnalizowaną już przeze mnie wcześniej, apotoropaiczną funkcją uderzenia, m. in. neutralizującego szkodzącą ludziom „moc" po­ staci obcych w jej negatywnym aspekcie. Są to maszkary pojawiające się w okresie Nowego Roku i zapustów. Zob. także dane przytaczane przez Toma Selwyna na temat rytuału wcho­ dzącego w skład obrzędów weselnych z Indii, w którym dwie kobiety przebrane za mężczyzn markowały konsumpcję małżeństwa (S e 1 w у n, 1979, s. 684-689). Od­ nośnie do kultury ludowej Słowiańszczyzny Moszyński stwierdza, że postaci za­ pustne, w tym także transwestytywne, w y s t ę p o w a ć mogły w czasie pogrzebów i ob­ rzędów związanych z narodzinami ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2, cz. 2, s. 275-276). 2 3 3 4 s 5 �172 JOLANTA KOWALSKA w ramach obrzędu „inicjacji" odrodzonego życia w cyklu rocznym, która to rola przypada właśnie zapustom. Na t y m kończę rozważania, celem których była prezentacja, w jaki sposób w symbolice ruchu tanecznego mogą znaleźć odzwierciedlenie elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości. LITERATURA A l e x a n d e r , H. В. North American Indians, [w:] The Mythology of all Races, New 1964 York, t. 10. B e n e d i c t , R. Zuni Mythology, Columbia University Contributions to Anthropo­ 1935 logy, New York, vol. 21. Wzory kultury, Warszawa. 1966 B l a c k i n g , J. 1977 An Introduction to Venda traditional Dances, „Dance Studies", vol. 2, s. 34-56. Boas, F. Trie Religion of the Kwakiutl Indians, Columbia University Con­ 1930 tributions to Anthropology, New York, vol. 10, cz. 2. 1935 Kwakiutl Tales. New Series, Columbia University Contributions to Anthropology, New York, vol. 24. von B o e h n , M. 1928 Der Tanz, Berlin. D e k o w s k i , J . P. 1947 Swiąty Jan, Prace i Materiały Etnograficzne, Lublin, t. 6, s. 206-208. D w o r a k o w s k i , S. 1935 Zwyczaje rodzinne w powiecie wysokomazowieckim, Prace Etnologiczne, Warszawa, t. 3. E l i a de, M. 1970 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1974 Shamanism. Archaic techniques of ecstasy, Princeton. F r a z e r, G . J . 1890 The Golden Bough. A Study in Magic and Religion, Cambridge, + 9 X. G e 11, A. 1980 £t. The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", vol. 15, nr 2, s. 219-248. G l u z i ń s k i , J. Taniec i zwyczaj taneczny, L w ó w . brw. G o o d a l e , J . С. 1959/60 The Tiwi Dance for the Dead, „Expedition", vol. 2, nr 1, s. 3-13. G r a v e s , R. 1967 Mity greckie, Warszawa. IKS 1891 Kopernocka, „Wisła", t. 5, s. 41-43. K o w a l s k a , J. 1984 Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tań- �S Y M B O L I K A R U C H U T A N E C Z N E G O A RZECZYWISTOŚĆ 1986 ca kreacyjnego Siwy-Nataradży, „Etnografia Polska", t. 29, s. 231-241. Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w bolice ruchu tanecznego. Część I: Kulturowe kwalifikacje a symbolika ruchu tanecznego, „Etnografia Polska", t. 30; 1986, s. 83-138. 173 z. 2, sym­ ruchu z. 1, K r č e k , F. 1898 Sobótka w Galicji, „Lud", t. 4, s. 308-324. К u r a t h, G. P. 1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of two Seneca Longhouses, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, Wa­ shington, bull. 187. L é v i - S t r a u s s , С. 1960 Smutek tropików, Warszawa. 1971 Antropologia strukturalna, Warszawa. L o c k w o o d , D. 1966 Ja, Australijczyk, Warszawa. M a l i n o w s k i , B. 1958 Szkice z teorii kultury, Warszawa. 1980 Dzieła, Warszawa, t. 2. M a r t i n , Gy. 1974 Hungarian Folk Dances, Budapest. M e e г 1 o o, J . А. М. 1961 Dance Craze and the Sacred Dance, London. M l a d e n o v i č , О. 1973 Koio u jużnich slovena, Beograd. 1980 Forms and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", vol. 4, s. 53-83. M o s z y ń s k i , К. 1967 Kultura ludowa Słowian, Warszawa, t. 1-2. P r o p p, M. 1976 Morfologia bajki, Warszawa. R a w i t a - G a w r o ń s k i , F. 1899 Sobótka w południowej Słowiańszczyźnie i Grecji, „Lud" t. 5, s. 176177. S a c h s , C. 1964 The World History of the Dance, New York. S a 1 u n i e г, Т. 1967 Papuasi, Warszawa. S e l w y n , Т. 1979 Images of Reproduction, „Man", vol. 14, nr 4, s. 684-698. T r e v o r - R o p e r , H. 1966 The Rise of Christian Europe, London. V a k a r e l s k i , Ch. 1965 Etnografia Bułgarii, Wroclaw. W e r n e r , L . W. 1937 A Black Civilization, New York — London. Wiort, J. 1896 lus primae nocis, „Lud", t. 2, s. 97-115. �174 JOLANTA KOWALSKA Jolanta Kowalska T H E E L E M E N T A R Y COMPONENTS O F T H E C U L T U R A L CONCEPTIONS OF R E A L I T Y IN T H E SYMBOLISM OF T H E DANCE MOVEMENT Part I I THE CORRELATION B E T W E E N T H E SYMBOLISM OF DANCE MOVEMENT AND T H E R E A L I T Y O F A P A R T I C U L A R V A L O R I Z A T I O N Summary The first part of the article was published in the vol. X X X — 1 of "Etnografia Polska". The whole work is the study of the ways of expressing the elementary components of cultural conceptions of reality in dance symbolism. In the first part the author analysed the influence of the cultural connotation of movement on the dance symbolism. Now she focuses on the problem of the correlation be­ tween the dance symbolism with particular cultural connotation and the valorized reality (the dual one, related to the centre) into which it is introduced. Two possi­ bilities of such a correlation have been distinguished: 1) The analogy of the place symbolism and movement symbolism 2) The dissonance between them. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ef1b8c8f21dd612e6a74ebfe1e715ae.jpg 8da4bce80e719cd0acaaed6b4be9351c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Elementy konstrukcji dachu i ścian budynku obory / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają fragment drewnianej konstrukcji dachu - płatew i węgłową konstrukcję ścian w budynku gospodarczym (obora) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.3_01 PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach konstrukcja dachu konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa Kręgi Stare obora okolice Wyszkowa ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dace39bf401ce5ae39f141d7c19a86ca.pdf 6e24738d066fe0c95be3bc630a522e8a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1181 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1088 Title A name given to the resource Elementy kultury duchowej Indian Nahua z 2 połowy XVI w. w: "Krótka relacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa" Pedra Ponce de Leon / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.111-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I : 1984, z. 2 PL ISSN 0071-1861 RYSZARD TOMICKI E L E M E N T Y fcULTURY DUCHOWEJ INDIAN NAHUA Z 2 POŁOWY X V I W.: KROTKA Z CZASÓW Í RELACJA POGAŃSTWA O BOGACH I OBRZĘDACH PEDRA PONCE DE L E O N 1 l 1 W dziejach społeczności indiańskich z obszaru Mezoameryki wiek X V I był okresem szybkich, często nawet gwałtownych przemian obejmująI cych wszystkie dziedziny życia. Najwcześniej dotknęły one mieszkańców f środkowego Meksyku, w większości mówiących językiem náhuatl \ któl rzy przed przybyciem ekspedycji Hernána Cortesa żyli głównie w graniI cach tzw. imperium azteckiego. Dla nich już trzyletnie walki o panowanie l nad Tenochtitlanem (1519-1521) zapowiadały spore zmiany. Nikt jednak ; nie mógł wówczas przewidzieć rozmiarów, jakie osiągną one w latach I następnych , kiedy to miliony Indian stały się przedmiotem akcji kolonizacyjnej lub — jak wolą mówić niektórzy badacze — konkwisty doko­ nującej się tym razem w sferach technologicznej, społecznej i duchowej. W konsekwencji wczesny okres kolonialny (1521 — ok. 1600) przyniósł całkowitą zagładę dawnego systemu społeczno-politycznego (czemu sprzy­ jała katastrofa demograficzna), likwidację wszelkich publicznych przeja­ wów dawnych kultów religijnych i upadek tradycyjnych centrów k u l ­ turowych. Równolegle postępowało upowszechnianie się licznych elemen­ tów kultury chrześcijańsko-hiszpańskiej, stymulujących proces akulturacji, w tym także synkretyzacji religii. 1 2 „Stare zwyczaje przetrwały tylko wśród tych tubylców, którzy byli zbyt biedni albo zbyt odlegli, by przyciągnąć Hiszpanów [...] Tubylcze religie państwowe Mek­ syku stały się religiami ludowymi; w tym samym czasie wyrafinowana sztuka z okresu przed podbojem, wraz ze swą skomplikowaną ikonografią i panteonem, 1 Należy on do podrodziny uto-azteckiej języków aztek-tano, por. M i l e w s k i , !948, mapa 14. O możliwościach oceny przez Indian celów hiszpańskich w zakresie upo­ wszechniania katolicyzmu piszę w artykule Religijne aspekty podboju Meksyku. Konflikt semantyczny jako początkowa faza ewangelizacji Indian (maszynopis, 1982). 8 \ �112 RYSZARD TOMICKI -stopniowo przekształcała się w sztukę ludową, zmieniając swoją treść, przedstawiając świętych zamiast bogów" . 8 Obumieraniu cywilizacji indiańskich towarzyszyło zjawisko unikalne chyba w skali światowej, przynajmniej jeśli chodzi o jego znaczenie dla współczesnych nauk społecznych. Było nim gromadzenie materiałów do­ tyczących dziejów i kultury podbitych ludów. U źródeł tego ienomenu leżały rozmaite czynniki. Misjonarze, którzy dzieło zainicjowali, kierowali się vr dużej mierze względami praktycznymi, traktując zdobywaną wie­ dzę jako jeden ze środków służących optymalizacji działań ewangeliza­ cyjnych. Antycypowali w ten sposób antropologię stosowaną, a zwłaszcza tzw. antropologię misyjną. Jednakże niemniej istotnym motywem ówczes­ nych „badań etnohistorycznych" był przysłowiowy duch Renesansu, sprzyjający rozszerzaniu zainteresowań poza cele czysto pragmatyczne. Już w 1533 r. biskup don Sebastian Ramírez de Fuenleal i fray Martín de Valencia, gwardian zakonu franciszkanów, zlecili fray Andresowi de Olmos napisanie księgi utrwalającej „starożytności indiańskie" . Podobne podejście, praktyczne i zarazem ogólnohumanistyczne, cechowało wielu innych zakonników-badaczy, m. in. franciszkanina Bernardina de Saha4 gun, autora słynnej już dziś Historia general de las cosas de Nueva Espa­ ña, ukończonej w 1585 r. W prowadzonych przez Hiszpanów studiach od początku ogromną rolę odgrywali tłumacze, informatorzy i pomocnicy indiańscy. W pierwszym okresie po podboju ich funkcja była wszakże mocno ograniczona. Zaspo­ kajali oni wyłącznie potrzeby poznawcze misjonarzy, ci zaś utrwalali uzyskane informacje tak, jak je zrozumieli i w stopniu, jaki wydawał, się im właściwy. Przykładem tego rodzaju współpracy może być spisana po hiszpańsku, prawdopodobnie przez Andresa de Olmos, Historia de los meocicanos por sus pinturas (1547). Jedyny sposób notacji, jakim dyspo­ nowali Indianie, a mianowicie tzw. pismo piktograficzne, uniemożliwiał im rejestrację treści w sposób, który byłby porównywalny pod względem bogactwa i precyzji informacji z pismem alfabetycznym. Stosunkowo szybko jednak dzięki naciskowi, jaki kładli misjonarze na kształcenie tu­ bylczej młodzieży, Indianie przekroczyli tę barierę i powstawać zaczęły manuskrypty sporządzane przez nich samych w języku náhuatl — grafią łacińską. Rozwojowi piśmiennictwa nahuatlańskiego sprzyjało z jednej strony powstanie w Tlatelolco szkoły zwanej Colegio de Santa Cruz (1536), mającej w założeniu kształcić indiańskich kapłanów, z drugiej ś _ inspiracja ludzi takich, jak Sahagun (będący przez 20 lat dyrektorem wspomnianego Colegio),' którzy rozbudzali u młodych neofitów za-i interesowanie rodzimą przeszłością. J Efekty pracy dziesiątków przedstawicieli wczesnokolonialnej „inteli-j z a ; * Y o o t L e o n , 1963, s. 245. i i i �113 E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA gencji" indiańskiej trudno dziś przecenić. Tylko podczas realizacji progra­ mu badawczego Sahagúna, rozpoczętej w 1547 r. w Tepepulco i konty­ nuowanej potem w Tlatelolco i Tenochtitlań, zapisali oni tysiące stronic tekstów w náhuatl. Spora część zapisków przetrwała i znana jest obecnie jako tzw. Códices Matritenses oraz Códice Florentino. Prawdopodobnie z tego samego, środowiska wyszły również tzw. Anales de Cuauhtitlan i bogaty zbiór pieśni (Colección de cantares mexicanos). O istnieniu nie­ których manuskryptów wiadomo tylko pośrednio, ze wzmianek kronika­ rzy wykorzystujących je przy pisaniu swych dzieł. Tak np. dominikanin* Diego Duran, autor Historia de las Indias de Nueva España y Islas de Tierra Firme (1581), w partiach historycznych opierał się na zaginionej relacji o wielkim znaczeniu dla rekonstrukcji dziejów Tenochtitlanu . Bez wątpienia wielu Indian spisujących ustne tradycje, przenoszących na papier treść malowanych ksiąg, rejestrujących wiedzę, wierzenia i oby­ czaje, kierowało się swoistym patriotyzmem. Był to zasadniczy motyw, który przyczynił się do powstania szeregu dzieł stanowiących prawdziwe kopalnie informacji o starożytnym Meksyku. Do nich należą w pierw­ 5 szym rzędzie Crónica mexicana (po hiszpańsku) i Crónica mexicayotl (w náhuatl) autorstwa Hernanda de Alvarado Tezozomoca, po matce wnuka Motecuhzomy Xocoyotzina, liczne prace Fernanda de Alva Ixtlilxóchitla, Metysa, pochodzącego wszakże w prostej linii od ostatnich wład­ ców Tetzcoco, piszącego po hiszpańsku, a także spisywane w X V I I stule­ ciu relacje Francisco de San Antón Muñón Chimalpahin Cuautlehuanitzina, potomka rodów panujących w Chalco. Nietrudno domyślić się, że głównym przedmiotem zainteresowania Indian czy poczuwających się do związku ze swymi indiańskimi przod­ kami Metysów, którzy samodzielnie sięgali po pióro, była tak zwana wiel­ ka tradycja, nie pozbawiona czasem elementów apologetycznych. Jest faktem znamiennym, że wiadomości z zakresu szeroko pojętego życia co­ dziennego (np. obyczajowość rodzinna, wiedza przyrodnicza, medycyna) Indianie spisywali zwykle z inspiracji hiszpańskiej albo czynili to sami Hiszpanie, czy to w celach poznawczych, nieraz stricte naukowych (jak Francisco Hernández, protomedyk Filipa II), czy też przy okazji ewan­ gelizacji i zwalczania idolatrii. Wielkie dzieła autorów indiańskich zorien­ towane są natomiast przede wszytkim na przeszłość i koncentrują się wokół tych zagadnień, które z perspektywy nowej rzeczywistości wyda­ wały się godne przypomnienia i utrwalenia. Ich stałym tematem są więc początki różnych grup etnicznych, kształtowanie się organizmów państwo­ wych, dzieje dynastii, genealogie, opisy wojen, bogów, świąt. Wydarzenia aktualne, o ile w ogóle je uwzględniano, przedstawiane były z reguły w postaci kroniki podkreślającej zmiany personalne i polityczne na róż¬ \ 5 Chodzi o tzw. kronikę X, jak ją nazwał R. H. Barlow albo — jak się przy­ puszcza ostatnio — o co najmniej dwie kroniki czerpiące ze wspólnego źródła in­ formacji, por. C o l s t o n , 1973. •i — Etnografia Polska t. 28/2 �114 RYSZARD TOMICKI nych szczeblach administracji kolonialnej i w hierarchii kościelnej. Bar­ dzo rzadkp, znacznie rzadziej niż w dziełach pisanych przez Hiszpanów, szczególnie misjonarzy żywo zainteresowanych zmianami dokonującymi się w społecznościach indiańskich, spotyka się tam wzmianki dotyczące życia codziennego nowych poddanych Korony hiszpańskiej. Niemniej jed­ nak, na marginesie głównego nurtu piśmiennictwa tworzonego przez I n ­ dian, powstała wyjątkowa pod tym względem praca, w całości poświęcona opisowi wybranych fragmentów kultury rdzennych mieszkańców środko*wego Meksyku. * Breve Relación de los Dioses y Ritos de la Gentilidad, czyli Krótka re­ lacja o bogach i obrzędach z czasów pogaństwa, (gdyż taki tytuł nosi ów tekst), jest manuskryptem w języku hiszpańskim stanowiącym środkową część tzw. Códice Chimalpopoca, w skład którego wchodzą ponadto Ana­ les de Cuauhtitlan oraz Leyenda de los Soles, oba w języku náhuatl. Ze­ branie tych trzech tekstów w jeden kodeks przypisuje się wspomnianemu już Fernandowi de Alva Ixtlilxóchitl i nie wykluczone, że egzemplarz, który w 1 połowie X V I I I w. trafił do kolekcji Lorenzo Boturiniego Beneduci, był kopią sporządzoną jego właśnie ręką. W połowie X I X w. znany badacz i kolekcjoner zabytków staromeksykańskich, Charles Etienne Bras­ seur de Bourhourg, nadał manuskryptom nazwę Códice Chimalpopoca. Do niedawna znane były dwie kopie kodeksu — jedna sporządzona przez An­ tonia de León y Gama, znajdująca się w kolekcji Goupil w Bibliothèque Nacional w Paryżu, i druga należąca zapewne do Alvy Ixtlilxóchitla, prze­ chowywana do lat 40-tych bieżącego stulecia w archiwum Instituto Na­ cional de Antropología e Historia w Meksyku. Ta ostatnia zaginęła po wydaniu jej fototypu wraz z tłumaczeniem na hiszpański w 1945 r. Krótko relacja... nie weszła w skład wspomnianego wydania. Doczekała się publikacji znacznie wcześniej, bo już w 1892 r., staraniem Francisco del Paso y Troncoso ; w 1953 r. dokonano reedycji wersji opracowanej przez tego badacza . Kolejne wydanie tekstu, sprawdzone i poprąwionę, przygotował w 1965 r. wybitny znawca języka i kultury náhuatl, ' Ángel Ma. Garibay K. W przeciwieństwie do autorów dwóch nahuatlańskich części Códice Chimalpopoca, którzy nadal pozostają anonimowi, twórca Krótkiej re- i 6 r 8 9 i j ] j j ! \ j > Por. O' G o r m a n, 1975, s. 141, 160, 172, 224. „Anales del Museo Nacional", t. 6: 1892, s. 3-11. s Krótka relacja... wydana została wówczas z paroma innymi XVI-wiecznymi źródłami, por. Jacinto de la S e r n a et al, Tratado de las idolatrías, supersticiones, dioses, ritos, hechicerías y otras costumbres gentílicas de las razas aborigénes de j México, notas, comentarios y un estudio de Francisco del Paso y Troncoso, Edicio­ nes Fuente Cultural, México 1953, t. 1-2. ] » Korzystam z trzeciej edycji, por. T e o g o n i a , 1975. j 7 i �E L E M E N T Y K U L T U R Y DUCHOWEJ INDIAN NAHUA 115 lacji... jest postacią znaną. Był nim Pedro Ponce de León, urodzony w póź­ nych latach 40-tych X V I w. w pobliżu Meksyku, najprawdopodobniej jako dziecko Lucasa Ponce de León, indiańskiego szlachcica, potomka arystokracji tlaxcalteckiej, który za pomoc okazaną Hiszpanom podczas podboju Meksyku otrzymał na mocy edyktu królewskiego z 16 sierpnia 1563 r. klejnot szlachecki . Możliwe, że przed otrzymaniem święceń ka­ płańskich Pedro Ponce uczył się w Colegio de Santa Cruz w Tlatelolco. W każdym razie w 1569 r. został księdzem w parafii w Tzumpahuacan (lub Zumpahuacan), niewielkim miasteczku położonym na południu obec­ nego stanu Meksyk, zamieszkanym przez ludność mówiącą głównie ję­ zykiem náhuatl . Spędził tam resztę swego życia i zmarł w 1628 r., mając 80 lat. Według świadectwa człowieka znającego osobiście Pedra Ponce de León, był on osobą powszechnie znaną ze swej prawości i wiedzy, szlach­ cicem w każdym calu (caballero notorio), a przy tym „Demostenesem ję­ zyka meksykańskiego" przejawiającym duże zainteresowanie „sposobami, w jaki należy rozumieć znaki, liczby i figury, których używali tubylcy, rachubą ich wieków, lat, miesięcy i dni oraz innymi starożytnymi cieka­ wostkami" . Był także — dodaje Ángel Ma. Garibay, komentując przy­ toczone słowa — jednym z wielu Indian dumnych ze swej przeszłości, którzy dostrzegali wartość dawnych sposobów życia i próbowali je za­ chować. Wolno wszelako nie podzielić tej ostatniej opinii, w Krótkiej relacji... nie ma bowiem nic, co by wskazywało na to, że jej autor żywił podobne uczucia do opisywanej rzeczywistości. Zważywszy na jego wy­ kształcenie i powołanie, byłoby to nawet nieco zaskakujące. Natomiast z pewnością ma rację Garibay wskazując, iż niewielki tekst, powstały w 1569 r.,. posiada specjalną wartość jako źródło bezpośrednich, czerpanych z pierwszej ręki informacji, o czym świadczy chociażby duża ilość nahuatlańskich słów, zwrotów i zdań w nim zawartych. Charakter zgromadzonych informacji nie pozostawia jednak raczej wątpliwości co do tego, że ksiądz Ponce de León bliższy był — jeśli chodzi o kierujące nim motywy — np. Hernando Ruízowi de Alarcón i Jacinto de la Serna niż Tezozomocowi czy Ixtlilxóchitlowi. Krótka relacja... składa się w zasadzie z dwóch nierównych pod wzglę10 11 12 i | ¡ 5 1 3 Por. wykaz Indian, którym nadano herby (escudos de armas) w X V I w., zamieszczony w: I c a z a, 1928, s. 90. " Tzumpahuacan należało w owym czasie — jako encomienda — do Antonia Velázquez de la Serna i przeżywało kryzys demograficzny spowodowany migracją ludności; ilość osiedli indiańskich zmniejszyła się z 22 w 1548 r. do 14 w 1580 r., por. G e r h a r d , 1972, s. 171-172. i* Luis B e c c e r a T a n c o , Felicidad de México en el principio y milagroso origen, que tuvo el santuario de la Virgen Maria nuestra señora de Guadalupe México, Viuda de Bernardo Calderon, 1675, s. 60, cytuję za: T e o g o n i a , 1975, s. 17 i" Obaj napisali w 1 połowie X V I I w. dzieła ujawniające dziedzictwo pogańskie istniejące nadal w kulturze Indian — H. R u i z de A l a r c ó n , Tratado de las �116 RYSZARD TOMICKI •dem objętości części. Pierwsza (akapity 1-1.4), którą rozpoczyna swego ro­ dzaju wyznanie wiary, zawiera wykaz głównych bogów indiańskich wraz z krótką ich charakterystyką oraz ogólne wiadomości o praktykach reli­ gijnych. Część drugą (akapity 15-71) wypełnia rejestr „przeżytków" cza­ sów pogańskich związanych przede wszystkim z niektórymi momentami w życiu jednostki (narodziny, choroby) i działalnością gospodarczą (upra­ wa ziemi, sporządzanie octli, czyli pulque, wyrąb drzew, wypalanie wap­ na, budowa domu). Nie jest moim celem przeprowadzanie tutaj szczegóło­ wej analizy relacji ani porównywanie jej z podobnymi źródłami, lecz wydaje się, że warto zwrócić uwagę na trzy kluczowe zagadnienia poru­ szone w Krótkiej relacji...: synkretyzm religijny, panteon indiański oraz działania magiczno-religijne. 1. Synkretyzm religijny. Krótka relacja... powstała równo 50 lat po wylądowaniu Hiszpanów pod wodzą H. Cortesa na wybrzeżu Meksyku i w 45 lat od chwili zapoczątkowania walki z miejscowymi religiami przez 12 franciszkanów z Martinem de Valencia na czele. Tereny, z których pochodzą informacje Pedra Ponce de León, od początku znajdowały się w bezpośrednim zasięgu działań misyjnych i można założyć, że Indianie, 0 których mowa, co najmniej przez okres jednego pokolenia mieli kontakt z religią katolicką i w takiej lub innej formie poddani byli indoktrynacji. Wprawdzie na podstawie relacji trudno stwierdzić, jak głęboko wierzenia 1 obrzędy katolickie zakorzeniły się wśród autochtonicznej ludności, ale kilka wzmianek sugeruje wyraźnie, iż proces ten był już dość zaawanso­ wany w 60-tych latach X V I w., przynajmniej w warstwie formalnej. Być może jednak to ostatnie sformułowanie jest nazbyt ostrożne, gdyż Krótka relacja... dostarcza wielu przykładów synkretyzmu religijnego, przybie­ rającego postać tzw. dwuwiary. Akapity 11 i 71, a także szereg wzmianek o składaniu ofiar w świątyniach chrześcijańskich, świadczą dobitnie o włą­ czeniu Boga, świętych i aniołów do zbioru bytów nadnaturalnych czczo­ nych przed konkwistą. Jeszcze więcej informacji dotyczy systemu działań magiczno-religijnych. Tu podkreślić należy przede wszystkim akceptację j kościoła jako dodatkowego miejsca kultowego, istniejącego obok innych, tradycyjnych miejsc tego typu (por. akapity 14, 24, 53). Pośrednio sygna- I lizowany jest fakt uwzględnienia w kalendarzu obrzędowym pewnych ¡ rytuałów chrześcijańskich związanych z przełomowymi momentami cyklu j życiowego jednostki (np. chrztu, por. akapit 16). Bogato udokumentowane J zostało przyswojenie sobie przez Indian świecy jako dodatkowego przed-1 miotu ofiarnego (por. akapity 8, 24, 35, 36, 38, 39). Znajdujemy też przy-1 kład wzbogacania języka náhuatl o terminy hiszpańskie, będące nazwami* chrześcijańskich obiektów kultu (akapit 22). Trzeba pamiętać, że informacje zawarte w Krótkiej relacji... nie mogą supersticiones y constumbres gentílicas que hoy viven los indios naturales de esta Nueva España i J. de l a S e r n a , Manual de ministros de indios para el conocimiento de sus idolatrías y extirpación de ellas. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 117 stanowić podstawy do wnioskowania o rzeczywistym stopniu chrystiani­ zacji opisanych w niej społeczności, już choćby dlatego, że autor pragnął przedstawić wyłącznie przeżytki pogaństwa. Najprawdopodobniej pomi­ nął zatem to wszystko, co jego zdaniem było „czyste" i nie nosiło na sobie piętna przeszłości. Ewentualność taka nie ma jednak większego wpływu na generalny obraz stosunku Indian do nowej religii, wyrażony skrótowo, lecz w sposób nader wymowny w akapicie 11. Pod naciskiem realiów okresu dominacji hiszpańskiej Indianie gotowi byli zmodyfikować swój system religijny, głównie poprzez poszerzenie go o obiekty i formy kultu wymagane przez panujących cudzoziemców, podobnie jak to czyniono (także na szczeblu „religii państwowej") przed konkwistą. Ów trend inkorporacyjny charakteryzował w ogóle przemiany dokonujące się we­ wnątrz kultury náhuatl, co niektórym badaczom dało asumpt do ujęcia konfrontacji hiszpańsko-meksykańskiej jako zetkjuęcia się kultur pre­ ferujących dwa przeciwstawne rodzaje mentalności — inkorporacyjną i eliminatorską (mentalidad incorporativa y eliminadora) u . 2. Bogowie indiańscy. Ponce de León wymienia w sumie 32 imiona i nazwy bóstw oraz 3 nazwy zbiorowe, ale faktycznie liczba nadnatural­ nych postaci, o których mowa w relacji, jest znacznie mniejsza, wiele bowiem imion i nazw odnosi się do jednej i tej samej postaci. Trudno po­ wiedzieć, na jakiej podstawie sporządzona została lista bogów zamieszczo­ na w pierwszej części relacji. Paru z nich, zaliczanych do głównych bóstw panteonu ludów Nahua sprzed podboju, nie pojawia się w dalszej partii opisu i nie wiadomo, czy byli oni czczeni w środowiskach znanych auto­ rowi z autopsji, czy też wymienił on ich po prostu jako typowych „bogów pogańskich". Fakt, iż w akapicie 9 dwie boginie identyfikowane są z Ewą i Wenus (analogicznie postąpił np. Sahagún w swej Historia general...) uznać można za wskazówkę, że Ponce de León przystępował do pracy posiadając już pewien stereotypowy obraz panteonu indiańskiego, ukształ­ towany podczas pobierania nauk w szkołach misyjnych. Informacje za­ warte w drugiej części relacji pochodzą natomiast niewątpliwie z pierw­ szej ręki i one właśnie decydują o wartości tekstu. Wśród nich na pod­ kreślenie zasługują liczne dane o roli kultu Xiuhtecuhtli, boga ognia, w życiu prostej ludności indiańskiej, unikalne wzmianki o funkcjach Quetzalcoatla (por. akapity 33, 37, 59, 61, 63), o Xolotlu jako pośredniku między ludźmi i Chicomecoatl/Iztaccihuatl (por. akapit 43), itd. Pod tym względem Krótka relacja... stanowi cenne źródło do badań nad „warstwą ludową" religii ludów Nahua, także dla okresu sprzed konkwisty. 3. Działania magiczno-religijne. Ostatnie stwierdzenie odnosi się w jeszcze większym stopniu do sfery działań magiczno-religijnych, będą­ cej zasadniczym przedmiotem zainteresowania autora relacji. Nie wnika­ jąc tu w istotę i charakter opisanych praktyk, gdyż sam tekst jest aż nad14 Por. Z a n t w i j k, 1959. �118 RYSZARD TOMICKI to wymowny, niezbędne zaś uwagi i wyjaśnienia podane są w przypisach, wypada parę słów poświęcić dwóm kwestiom: miejscom i formom kultu oraz podmiotom działań magiczno-religijnych. Jeśli chodzi o pierwszą z nich, to Ponce de León wymienia całą gamę miejsc stosownych do za­ noszenia modlitw i składania ofiar, poczynając od szczytów okolicznych wzgórz, gdzie znajdowały się małe ołtarze (por. akapity 12, 20, 40), po­ przez uprawne pola, a zwłaszcza ich środek (akapit 36), skrzyżowania dróg (akapit 43), źródła (akapit 26), miejsca przechowywania kukurydzy {akapity 12, 27, 38), aż po dom naczelnika wsi (akapit 13) lub po prostu dom każdego z, mieszkańców, w którym miejscem uprzywilejowanym jest nieodmiennie palenisko (akapity 17, 24, 32, 48, 53). Równie bogato reprezentowany jest zestaw składanych przy różnych okazjach ofiar, nie odbiegający zasadniczo — z wyjątkiem kury, która zastąpiła prawdopodobnie przepiórkę — od zestawu występującego w okresie przedhiszpańskim . Są więc wśród nich produkty spożywcze, przede wszystkim placki kukurydziane i kaczany kukurydzy, kadzidła, napój alkoholowy octli (zwany w relacji pulque), papier, tytoń, kwiaty, kakao, kury, wreszcie krew ludzka uzyskiwana na skutek samookaleczeń {por. akapit 41). Jako ofiara traktowane są ponadto woskowe świece, acz­ kolwiek sam akt zapalania świecy zaliczyć można do form kultu. Dodaj­ my, iż prócz modlitw i ofiary w jednym wypadku (akapit 58), najwidocz­ niej jako forma kultu, wymieniony został również taniec. Kwestia podmiotów działań magiczno-religijnych zasługuje na odnoto­ wanie ze względu na rolę odgrywaną przez osoby szczególnie predystynowane do wykonywania pewnych czynności. Krótka relacja... mówi w za­ sadzie o trzech grupach takich ludzi: o szeroko rozumianych lekarzach, w tym także położnych, o wróżbitach i zaklinaczach oraz o specjalistach przewodzących niektórym kategoriom obrzędów. Szczególnie interesująca wydaje się ostatnia grupa, można bowiem podejrzewać, iż pod niewiele mówiącymi nazwami, takimi jak „mistrz ceremonii" (maestro de ceremo­ nias), „stary mistrz" (un viejo maestro), „pewni wyznaczeni starcy" {al¬ 13 gunos viejos señalados) czy „najwięcej wiedzący" (el más sabio), niejedno­ krotnie kryli się dawni kapłani (por. akapity 40, 43, 47, 52, 55, 59). Z tekstu wynika ponadto, że główną rolę w życiu magiczno-religijnym społeczności wiejskich odgrywali mężczyźni, zwłaszcza starzy, a ucze­ stnictwo w niektórych przynajmniej obrzędach było reglamentowane (por. np. akapit 40) . Reasumując powyższe uwagi należy stwierdzić, że relacja Pedra Ponce de León dostarcza stosunkowo wielu różnorakich informacji, które w po­ łączeniu z innymi materiałami źródłowymi pozwalają śledzić losy indiań,Ę « Por. B r o d a , 1976, s. 45. Zakaz udziału dzieci w „pogańskich ceremoniach", z punktu widzenia praw hiszpańskich — nielegalnych i karalnych, mógł być motywowany względami bez­ pieczeństwa. Jest to wszakże tylko przypuszczenie. 1 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J INDIAN NAHUA 119 skiej kultury duchowej w 2 połowie X V I w. i to na poziomie społeczności lokalnych, będących wówczas ostoją dawnych tradycji. * Zamieszczone niżej tłumaczenie Krótkiej relacji... dokonane zostało na podstawie tekstu przygotowanego do druku pod względem paleograficznym przez Ángela Ma. Garibaya i opublikowanego w 1965 r. Jak każ­ de tfumaczenie, tak i to wymagało szukania kompromisu między mak­ symalną wiernością oryginałowi a formą literacką przekładu. Z uwagi na źródłową wartość tekstu starałem się wszakże pozostać wiemy zarówno jego literze, jak i duchowi, czasem nawet kosztem formy wersji polskiej. Uznałem za stosowne zachować podział relacji na akapity oraz ich nume­ rację, które Garibay wprowadził w swym wydaniu, aby nadać tekstowi większą przejrzystość i ułatwić korzystanie z niego. Za badaczem tym po­ daję również tłumaczenie fraz w języku náhuatl, umieszczając je — po­ dobnie jak numerację akapitów — w nawiasach kwadratowych []. W na­ wiasach okrągłych () umieściłem natomiast to, co nie jest wyrażone ex­ plicite w tekście hiszpańskim, ale jest potrzebne dla więszej precyzji i jasności wersji polskiej. Kursywą wyróżnione zostały słowa i zdania w náhuatl oraz tzw. meksykanizmy, czyli pojęcia pochodzące z náhuatl, ale posiadające już zhispanizowaną formę. W stosunku do wydania Gari­ baya, o bardzo skromnym aparacie naukowym, ograniczonym w zasadzie do wyjaśnień językowych, powiększyłem znacznie część komentarzową, podając tam wszelkie konieczne moim zdaniem objaśnienia i uwagi, a tak­ że tłumaczenie tych nazw, słów i zwrotów w náhuatl, których Garibay nie przetłumaczył albo których tłumaczenie podane przez niego nie jest jedynym możliwym. II Krótko relacja o bogach i z czasów obrzędach pogaństwa [1] Zawsze usiłował Szatan uzurpować sobie cześć i uwielbienie należne Panu Naszemu, Bogu prawdziwemu, zawłaszczając jo dla siebie, rzeczy stworzone sobie przypisując i domagając się, aby człowiek okazywał mu za nie sza­ cunek. I tak zarówno w czasach minionych, jak obecnie miał on i ma takich, co mu składają ofiary z wdzięczności za korzyści, jakie człowiek otrzymuje od Boga, Pana Naszego, a które on sobie przypisuje. Także pośród tubylców z tej Nowej Hiszpanii, ludzi łatwowiernych, co wzywają go w swoich spra­ wach, prosząc o względy przy wykonywanych pracach, nic zostały zapo­ mniane imiona ich bogów i pamiętają je nadal starzy oraz młodzi. [2] Podam tu imiona bogów Indian, by powiedzieć o kilku, którzy dziś są przez nich poważani i których wzywają zależnie od dzieł przypisanych każdemu. �120 RYSZARD TOMICKI 1 ,[3] Ometeuctli Omecihuatl — o nich mówią, że mieszkali ponad dwunastoma niebami. [4] Tezcatlipoca , zwany również Titlacahuan», Telpochtli *, Yaotl« Yohualii ehecatl Ipalnemohuanidawca wielkich bogactw i władzy. [5] Huitzilopochtli = Taras , bóg mieszkańców Mechuacan. 2 8 9 1 „Pan Dwoistości" i „Pani Dwoistości" lub „Dwoisty Pan" i „Dwoista Pani' ( _ dwa; teuctli/tecutli/tecuhtli — pan; cihuatl — kobieta). Najwyższe bóstw, ludów Nahua, uważane za stwórców wszelkich istnień i ostoję kosmosu, łącznu zwane także Ometeotl „Bogiem Dwoistości" lub „Dwoistym Bogiem" (teotl — bóg ale również rzecz czy osoba wypełniona nadnaturalną, magiczną rnoeą; należąc do pozaludzkiego porządku świata; por. H v i d t f e l d t , 1958). Istoty te sytuowan zawsze na ostatnim, trzynastym (w wariantach — dziewiątym) poziomie niebio: w miejscu noszącym nazwę Omeyocan „Miejsce Dwoistości"; por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, passim. * „Dymiące Zwierciadło" (tezcatl — zwierciadło; popoca — wydzielać dyn dymić). Jeden z głównych bogów czczonych przez ludy Nahua, obdarzany częst atrybutami najwyższego bóstwa. » „Jesteśmy jego ludźmi" (ti- przedrostek podmiotowy 1 os. 1. mn.; tlaca[tl człowiek; -huan — przyrostek dzierżawczy l.mn.). Często pojawiający się w źróc łach przydomek Tezcatlipoca, interpretowany także w formie: „Ten, którego ni wolnikami jesteśmy". „Młodzieniec"; termin używany w przedziale wieku od 12 do 20 lat, jeś chłopak nie jest żonaty; por. S a h a g ú n, 1979, s. 946. s „Wróg", w znaczeniu: przeciwnik, wojownik. * „Noc — Wiatr"; określenie używane w stosunku do wielu wyższych bogói m i n . Quetzalcoatla. Tej typowej dla náhuatl strukturze, zwanej dijrasismo, nada się również sens: niewidoczny-niedotykalny, interpretując ją jako wyraz transce; • dencji, „tajemnicy i ducha", G a r i b a y, 1958, s. 126. ' „Dawca Życia", dosł. „Ten, dzięki któremu się żyje/istnieje życie" (i-pal przez niego, za jego sprawą; nem[i] — żyć, mieszkać; o-hua — przyrostek bezos bowy czasownika nemi; -ni — przyrostek oznaczający sprawcę działania). Jest nazwa najwyższego bóstwa, nadawana zwykle Ometeotlowi; misjonarze hiszpańs dopuścili jej używanie w odniesieniu do Boga, w przeciwieństwie do wielu inny równie ogólnych nazw. . * * „Koliber z lewa/z lewej strony" albo — w związku z zasadami orienta, przestrzennej przyjętymi wśród ludów Nahua — „Koliber z południa" (huitzil[in] furkoczący ptaszek, koliber; opochtli — lewa strona, lewa ręka). Istnieje konti wersja co do tego, czy słowo opochtli można rozumieć także jako leworęczny, ms kut, z czym łączyłaby się określona konotacja magiczna imienia; por. G r a l i c h , 1974, s. 338. Huitzilopochtli to bóg pletnienny Meksykanów, mieszkano Tenochtitlan, identyfikowany ze słońcem, uważany za opiekuna wojowników i 1 ga wojny. » Według XVI-wiecznych źródeł nahuatlańskich — bóg ludności zamieszkują Michoacán, nazwanej w związku z tym Taraskami. jednakże w źródłach tarask; skich bóg o tym imieniu nie występuje, natomiast słowem tarasque (taraskwe) zięć — określano Hiszpanów, którzy żyli z miejscowymi kobietami. Na skutek n zrozumienia termin ten został przez nich uznany za etnonim ludu nazywając* samych siebie Purépecha. Przypuszcza się wszakże, iż słowo taras może być zw zane z taraskańskim thares o ogólnym znaczeniu: wyobrażenie (jakiegokolw: boga; por. ' Z a n t w i j k , 1974, s. 80-81. 0 m e ( 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA I • I 1 $. § £ 10 [6] Quetzalcoatl , Y a c a t e c u t l i b ó g kupców, noszący też imona Yacacoliuhąui»* i Amimitl . mny bóg (to) P i l t z i n t e c u t l i i słońce Tonatiuh «, nazywane również Cuauhtlehuanitl oraz Xipilli ». ] Także ogień wyświęcili na boga i nazwali go Xiuhtecutli , a w naszych czagach dali mu imiona HuehuetzinXoxeptzin*>, Ximeontzin«. Nazywają go ponadto Tocentah „Ojcem wszystkich", bo' wśród' Indian wszystko robi się lł { 7 ] 18 18 [ 8 w „Pierzasty Wąż" lub „Drogocenny Bliźniak" (quetzal[li] — piękne, długie, zielone pióra, a także — skarb, klejnot, ogólnie zaś synonim czegoś drogocennego; coatl/couatl/coate — wąż, bliźniak). Bóg odgrywający dużą rolę w mitologu ludów Nahua jako stwórca i heros kulturowy, łączony z Toltekami, znany również pod? imieniem Ehecatl „Wiatr". » „Pan, który prowadzi" (yaca[na] — prowadzić, kierować kogo; tecutli/tecuhtli — pan). Bóg otaczany szczególną czcią przez wędrownych kupców. Pewne atry­ buty łączą go z Quetzalcoatlem. „Krzywy/Garbaty Nos" (yaca[tl] — nos; coliuhqui — krzywy, zagięty, nachy­ lony, pochylony). » Garibay tłumaczy to imię jako „Wodna Strzała" (a[tl] — woda; mitl — strza­ ła); por. S a h a g u n 1979, s. 917. Być może jednak z uwagi na człon -mi- należa­ łoby uwzględnić inną etymologię, a mianowicie: amilli — nawadniana ziemia, pole oraz mitl — strzała, łącznie Ami/1/mitl „Strzała z nawadnianej ziemi". Amimitl, bóstwo rzadko pojawiające się w źródłach, czczony był głównie w Cuitlahuac lub w ogóle przez ludność żyjącą na chinampas — pływających ogrodach, w pbłudniowej partii jezior Doliny Meksyku. Bywa identyfikowany z Atlahua „Panem/Posiadaczem Wody" lub „Panem/Posiadaczem Wyrzutni Strzał", tzn. broni zwanej w náhuatl atlatl; por. G a r i b a y , 1958, s. 115, 213. „Pan Dziecko" albo „Książe Dziecko" (piltzin[tli] — zdrobnienie od pilli — dziecko, potomek; tecutliltecuhtli — pan, *ale także — szlachcic, osobnik wysoko postawiony w hierarchii społecznej). Nazwa słońca rozpoczynającego swą pozorną wędrówkę po niebie, tuż po wschodzie. „Słońce"; nazwa ta, składająca się z czasownika tona — dawać, powodować ciepło, świecić oraz przyrostka -tiuh oznaczającego akcję skierowaną poza coś,, na zewnątrz, tłumaczona jest dosłownie jako „Ogrzewający i Oświetlający" lub. „Ten, który powoduje nastanie/daje ciepło i światło". Nazwa budząca kontrowersje i tłumaczona jako „Wstępujący/ Wznoszący się Orzeł" (quauhtlH1-ehua-nitl; por. G a r i b a y , 1958, s. 168, 245) albo „Orzeł z Ognis­ tymi Strzałami" (ąuauhtlifcuauhtli — orzeł; tetl — ogień; -hua — właściciel, po­ siadacz, ten, który ma coś; mitl — strzała); por. L e ó n - P o r t i l l a , 1959, s. 116, czy też — na podstawie tej samej etymologii, lecz przy ściślejszym zachowaniu re­ guł gramatycznych — „Orzeł-Właściciel Ognia-Strzała"; por. H v i d t f e l d t , 1958,. s. 106-107. " Imię złożone ze słów xi[uitl] — rok, turkus, zielona trawa, rzadziej — ko­ meta; pilli — dziecko, potomek, ale również — szlachetnie urodzony, książę; w związku z powyższym istnieje kilka możliwości przekładu, choć z reguły prefe¬ ruje się dwie — „Książę Turkusa" i „Książę Roku". „Pan Roku" ewentualnie „Pan Turkusów" lub „Pan Trawy"; por. przyp. 17 (xiv.itl) i przyp. 14 (tecutli). „(Czcigodny) Starzec" (huehue — stary, dawny; -tzin — przyrostek wyraża¬ jacy szacunek, poważanie). » Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. Nie udało mi się ustalić znaczenia tego imienia. 12 \. X | ! ; ! 1 15 w T 'j 18 2'° - & k > 121 19 81 �122 RYSZARD TOMICKI przed ogniem, kiedy zaś umrą, towarzyszy im on w postaci zapalonej świecy podczas pogrzebów. [9] Uważali też za bogów niektóre kobiety i (jeszcze) dziś czczą je: ChicomecoatlK, boginię zbóż, i (boginię) wód Chalchihuitlicue *> albo Chalchicueye«, Cihuacoatl" jako Ewę, Tlazolcoatl ¡* jako Wenus. Í10] Czcili również chmury i zwali je Ahuaque", a boga, który nimi kieruje Tlaloque* ; góry, gdzie powstają chmury nazywają Tlaloque tlamacazque 8 *» „Siedem-Wąż" (chicome — siedem; cootZ — wąż); znak kalendarzowy, będący jednocześnie imieniem własnym bogini uważanej za stwórczynię wszelkiego poży­ wienia roślinnego (dlatego zapewne autor nazywa ją diosa de panes — boginią zbóż) oraz nazwą kukurydzy; por. przyp. 71. » „Ta o szmaragdowej spódnicy" (chalchihuitl — szmaragd, zielony kamień szlachetny; i-cue — jej spódnica). M „Ta, która ma szmaragdową spódnicę" (chalch[ihuitlj — por. przyp. 23; cueitl — spódnica; i-cuey-e — ta, która ma swą spódnicę). ** „Kobieta-Wąż" lub „Kobiecy/Żeński Wąż"; bogini narodzin, związana także z wojną i wojowaniem, znana pod wieloma różnymi imionami. Sahagun tłumacząc jej imię jako „Kobieta węża" (mujer de la culebra) i dodając, iż nazywano ją też Tonantzin jNasza Matka", pisze: „Z tych dwóch wypadków zdaje się wynikać, że bogini ta jest naszą matką Ewą, która oszukana została przez węża i że ond (India­ nie) mieli wieści o sprawie, jaka zaszła pomiędzy naszą matką Ewą i wężem". W innym miejscu, przytaczając mowę położnej skierowaną do położnicy, przy sło­ wach „uczyń tak, jak to zrobiła owa bogini, która porodziła jako pierwsza i nazy­ wała się Cihuacoatl i Quilaztli", franciszkanin dodał: „jest to Ewa, bo ona jesi kobietą, która porodziła jako pierwsza"; S a h a g i i n , 1979, lib. I , cap. V I , s. 33; lib. V I , cap. X X V I I I , s. 379. » „Wąż Nieczystości" albo „Wąż Grzechu" (tlazol[li] — śmieci, brudy, nieczys­ tości, łajno, gnój, a także — skaza, plama na honorze, cudzołóstwo, wiarołomstwo coatl — wąż). Nie spotkałem tej formy imienia w innych źródłach, a poniewa z pewnością mowa jest o Tlazolteotl sądzić należy, iż Ponce de Leon zamienił człoi teotl — bóg, bogini na coatl, kierując się skojarzeniami biblijnymi. Boginię te; zwaną też Toci „Nasza Babka", Teteo inan „Matką Bogów", Tlaelquani „Zjadaczk Brudu" lub „Grzesznicą" (por. M o n n i c h , 1969, passim), przyrównywał do Wenu także Sahagun, pisząc o niej i jej hipostazach co następuje: „Powiadali też, ż ta bogini czy boginie miały moc pobudzania do rozpusty, inspirowania spraw cieles nych i sprzyjania nieprzyzwoitym miłościom"; „[...] jest ona niczym bogini Wenu: jej [...] przypisywali wszelkie sprawy związane z brudnymi amorami i ze środkan zaradczymi przeciw ich (skutkom)"; S a h a g u n , 1979, lib. I , cap. X I I , s. 36; lib. conf., s. 62. " „Ci, którzy władają wodą" (a[tl] — woda, [a]hua — pan, właściciel, posiadać: -que — przyrostek l.mn.). Forma użyta przez Ponce de Leon jest l.mn. od imienia Tlaloc — boga des czu i wód, którego pomocnicy zwani byli tlaloque. Zważywszy na to, że auti mówi wyraźnie o jednej postaci, należy przyjąć, iż chodzi tu o Tlaloca. Sime< (1977, s. 602) wywodzi etymologię tego imienia od słowa tlalli — ziemia or onoc — leżeć, być wyciągniętym (gdy mówi się o osobach lub długich przedmi tach), utrzymując, że Tlaloca wyobrażał mężczyzna wyciągnięty na ziemi. Zapew miał na myśli posągi tzw. chac-mooli. Jest to wszakże interpretacja bardzo w£ pliwa, podobnie jak i inne; por. np. R o b e 1 o, 1980, t. 2, s. 577. » Mowa tu o pomocnikach Tlaloca, występujących zawsze jako grupa, st ich nazwa w l.mn. tlaloque — tlalokowie. Słowo tlamacazque to l.mn. od tlarr, cazqui — ten, który (coś) daje. Nazwę tę stosowano w odniesieniu do Tlaloca, jc 1 8 �- E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 123 I * I -|H] pomiędzy tymi wszystkimi bogami umieszczają naszego pana i odkupiciela Xpo.«", gdyż przyjęli go jako ostatniego boga. I na pewnych malowidłach (pokazujących) jak ma się czynić ofiary dla ich bogów, znajdują się krzyż, gwoździe, bicz przywiązany do kolumny, i ukrzyżowany; i kapłani odprawia­ jący mszę, a jednocześnie ich nauczyciele fałszywych prawd składają swoje ofiary zgodnie z dawnym zwyczajem. ¡{12] Posiadają i wyrabiają trzy rodzaje idoli: jedne maleńkie, kamienne, przezna­ czone do wnętrz ich spichrzów; inne robią z copalu« lub z masy tzoal* i te posyłają na szczyty wzgórz, gdzie są ołtarze zwane przez nich momoztli>»; z masy tzoal sporządzano ciało Huitzilopochtli, które przechowywane było przez okres jednego roku, a po jego upływie rozdzielano je na kąski uxcucoeyotia «*. Obchody świąt 113] Większości ofiar dokonują Indianie po północy lub o świcie, tak więc w cza­ sie uroczystości ku czci swych świętych już przed świtaniem są po śnia­ daniu, i odbywa się to w taki sposób, że^ucinają kurom głowy przed ogniem, który jest bogiem Xiuhtecutli, co w (swoim) języku nazywają tlaąuechcotonaliztli [„ucinanie szyi"]. Ofiarę tę czyni się w domu naczelnika' . [14] Kiedy ptaki zostały już przyrządzone na ich sposób i zrobiono tamale*, 5 pomocników tlaloąue, a także kapłanów indiańskich. W dwu pierwszych wypad.Jcach czynność dawania miała sens — zaopatrywanie, dawanie ludziom tego, co potrzebne do życia, a więc urodzaju, pożywienia. W ostatnim wypadku dawać zna­ czyło — wypełniać obowiązki związane z kultem, składać ofiary; por. G a r i b a y 1958, s. 105-106. Skrót greckiej wersji słowa Chrystus. Nah. copaZii — żywica o konsystencji gumy, uzyskiwana z drzewa o tej sa­ mej nazwie, używana jako kadzidło podczas aktów magiczno-religijnych, stosowana w medycynie i — jak wynika z tekstu — służąca do wyrobu figurek kultowych. Drzewo identyfikuje się jako Bursera spp.; M e s s e r, 1978, s. 139. Nah. tzoalli/tzohualli, czasem tzohuatl — zagęszczona masa, ciasto sporządza­ ne z nasion roślin zwanych michihuauhtli, które Hiszpanie określali ogólnie jako bledos (por. L ó p e z A u s t i n , 1974, s. 110-111, 128). Mieszane nieraz z ciastem kukurydzianym, miodem i copaZem służyło do wyrobu figurek kultowych oraz stanowiło pożywienie rytualne. Rodzaj niskiego ołtarza z kamieni, adobe — glinianej cegły suszonej na słoń­ cu lub z ziemi; w okresie przedhiszpańskim wznoszono je m.in. na skrzyżowaniach dróg. Dosł. „spożywać resztki (pozostałości) ze święta (uroczystości)"; pod. za G ar i b a y e m ; por. Teogonia, 1979, s. 139. Autor używa terminu mayoral. «• Nah. tamalli — rodzaj chleba czy też placka sporządzanego z mielonej ku­ kurydzy, który pieczono owinięty w liście kukurydziane. Znane były różne od­ miany tamali. Tutaj, na marginesie pisowni słowa tamale i jemu podobnych, na­ leży wyjaśnić, że Ponce de Leon z reguły podaje terminy zaczerpnięte z nahuatl w formie zhispanizowanej, np. dodając w l.rmn. końcówki właściwe dla tego ostat­ niego języka, nawet wówczas, gdy słowo nahuatlańskie ma już przyrostek l.mn. We wszystkich tych wypadkach oddaję osobliwości języka autora, stosując odpo­ wiednie końcówki polskie. 80 1 1 w 8 8 84 8 5 �124 RYSZARD TOMICKI mając także przygotowaną pulque", poquiety™ kwiaty i kakao, dzielą to. na dwie części: jedną ofiarowują ogniu i rozlewają przed ogniem puíquer drugą połowę niosą na ofiarę do kościoła, umieszczają w jicarach" przed ołtarzem i stojąc nalewają w jedną z jicar nieco pulque, stawiają pośrodku ołtarza, a gdy postoi chwilę, .zabierają wszystko i dają do zjedzenia teopantlakom* . To samo robi się z częścią ofiarowaną ogniowi, która jest dla starszyzny. 0 Położne {15} Położne D r z y b y w a j ą c e do połogów stosują obrządki z czasów ich pogaństwa. Oto one: [16] W czasie, gdy rodzą się dzieci, polecają, żeby oczekiwano na nie w przed­ dzień przyjęcia przez dzieci chrztu świętego w celu wyciągnięcia z nich ognia,, co w. (swym) języku nazywają itleuh quizaz in piltzintli {„musi wyjść ogień z dziecka"]. [17] Na dzień przedtem, zanim dziecko zostanie ochrzczone, położna przychodzi do domu położnicy, gdzie jufSv dniu porodu nakazała, by przygotowano dla niej pulque, tamale oraz ptaka i żeby zaprosić sąsiadów i mieć zapalony ogień: wszystko to mają więc gotowe. Położna bierze ptaka, pulque oraz tamale i ofiarowuje ogniowi. [18] Bierze potem jicara z wodą, wynosi na podwórze", a ustawiwszy ją na środ­ ku wraca do pomieszczenia, gdzie znajduje się ogień i bierze z niego (parę węgli) w (glinianą) skorupę. Idzie tam, gdzie jest położnica i wziąwszy dziec­ ko na ręce, wynosi je wraz z ogniem w miejsce, gdzie zostawiła jicarą z w o ­ dą. Gdy umieści ogień bardzo blisko wody, kąpie dziecko i powoli gasi ogień rozpryskującą się wodą. W tym momencie pyta obecnych, jak dziecko ma sięnazywać, a oni podają imię z czasów ich pogaństwa lub swych rodziców,. " Słowo o niejasnym pochodzeniu, używane przez Hiszpanów już w latach; i 20-tych X V I w. jako nazwa napoju powstającego w wyniku fermentacji syropu j uzyskiwanego z niektórych rodzajów agaw — Agave (Amatillidaceae). W náhuatl napój ten nosił nazwę ociZi. Być może pulque stanowi zniekształconą nazwę w y ­ razu poliuhqui — zepsuty, nie nadający się do spożycia; por. G o n c a l v e s deL i m a , 1956, s. 13-14. » W oryginale poquietes; A l v a I x l i l x ó c h i t l (1975-1977, t. 1, s. 362) wy­ jaśnia, że są to „unos cañutos llenos de liquiddmbar encendidos"; por. pocyotl — dym, opar; S i m e o n 1977, s. 389. Chodzi o swego rodzaju pierwowzór papierosa — rurkę z łodygi roślinnej, wypełnioną mieszanką tytoniu i balsamicznej sub­ stancji o kolorze żółtoczerwonawym i ostrym zapachu, wydzielanej przez drzewoocozol. Te cañas de humo, jak nazywali je Hiszpanie, zapalano z jednego końca,, a drugim wdychano dym, przypisując mu właściwości lecznicze; por. ' P o m a r , 1964, s. 215. «» Náh. xicalli — małe naczynie do picia, czarka wykonana z tykwy. Teopantlaca' to l.mn. od teopantlacatl „człowiek świątyni" (teo[tl]-pan — Ł świątynia, dosł. „miejsce boga/miejsce, gdzie jest bóg"; tlacatl — człowiek). Ponce I de León ma tu najwyraźniej na myśli służbę przykościelną. • W oryginale patio —• podwórko, wewnętrzny dziedziniec otoczony zabudowa- • niami. w 40 4 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 125 takie jak ecatl» czy coatí», jeśli zaś (dziecko) jest płci żeńskiej, to x i c o « albo a:oco « i im podobne. 19). Sprawdza się, czy imiona te należą do pewnych duchów, niczym anioły, które nazywają tlaloąue i tlamacaząue. Po zakończeniu obmywania położna oddaje dziecko matce i znowu bierze ogień w skorupie, wraca do położnicy, okręca jej głowę chustą i okrąża ogniem wokół jej głowy. Gdy to uczyni, odnosi ogień w miejsce, gdzie znajduje się ofiarna pulque, nalewa jej do jicary i rozlewa przed ogniem. (Resztę) tego, co złożono w ofierze, oraz pulque rozdziela pomiędzy gości. •120] W Dolinie Toluca posyłają potem dzieci na jakieś wzgórze i jeśli jest to chłopiec, zabiera na ofiarę coo«, jeżeli jest to dziewczynka — wrzeciono i bawełnę. f Lekarze 12\] Lekarze" Indian są bardzo zabobonni i pociągają za sobą serca niewinnych. 122] Lekarz wezwany przez chorego pyta go o dolegliwość i o to, w jakim miej­ scu i stronie zawładnęła nim choroba, a gdy chory powie już, co mu się zdarzyło, lekarz powiada: Cualani in santo*», cualani in huehuetzin [„za­ gniewany jest święty, zagniewany jest czcigodny starzec"], przypisując świę­ temu z jego wsi lub ogniowi, że są zagniewani. [23] I mówi, zeby w celu wyleczenia choroby znaleźli mu kurę na ofiarę, pulque, kwiaty i poquiety i ze następnego dnia on przyjdzie. [24] Niektórzy nakazują, żeby zarżnęli kurę przed ogniem i mieli przygotowane jedzenie, inni czynią to sami. A gdy wszystko jest już gotowe, lekarz przy­ chodzi, bierze ofiarną krew i namaszcza irzy kamienie, które są jak trójnóg 4 8 Ecatl lub Ehecatl — „Wiatr"; znak kalendarzowy oraz imię własne. » „Wąż", znak kalendarzowy oraz imię własne. Garibay wywodzi to słowo od xicotl i tłumaczy moscardón — bąk, giez albo mucha plujka; por. Teogonia, 1979, s. 139. S i m e o n (1977, s. 765) notuje słowo jcicotli w znaczeniu — duża pszczoła. Słowo pochodne od xocotl — owoc, płód. Sahagun wymienia to imię pisząc •o Tlazolteotl (por. przyp. 26) i jej trzech siostrach: „Od tych czterech bogiń kobiety meksykańskie brały i biorą takie oto swoje imiona: Tiacapan („Pierworodna" — R.T.), Teicu („Siostra" — R.T.), Tlaco („Środkowa" — R.T.), Xuco (zamiast xucotll lxocotl, „Owoc" —R.T.); należy im je usunąć"; S a h a g u n 1979, lib. I , oonf., s. 62. » K i j kopieniaczy, drewniane narzędzie do kopania ziemi o końcu utwardzonym w ogniu. Zdaniem Garibaya coa jest słowem pochodzącym z języków Indian antylskich, które zastąpiło nah. huictli — szpadel, motyka; por. S a h a g u n , 1979, s. 922. Według innej hipotezy stanowi ono skrócenie od nah. cuammaitl aquiloni — „kij <lo sadzenia (roślin)" {cuahuitl — drzewo, drewno; maitl — ręka, dłoń; cuammaitl — drewniana ręka gałąź, aquia — przesadzać, sadzić, wkładać (coś) w dziurkę; — loni przymiotnik odczasownikowy o znaczeniu — nadający się do); por. S i m s o n , 1977, s. 35, 401; L e a n d e r 1972, s. 130. " Nahuatlańskie terminy ticitl i tepatiani, oznaczające lekarza w ogóle, bez względu na specjalność (m.in. położną) oraz środki, jakimi się posługiwał, w po­ czątkach X V I I w. stały się synonimami czarownika; por. L ó p e z A u s t i n 1967, s. 107. Słowo santo — święty, stanowi przykład wprowadzania do języka nahuatl terminów hiszpańskich, związanych z religią chrześcijańską, bez ich tłumaczenia czy szukania bliskoznacznych odpowiedników. Podobnie wprowadzone zostało sło4 44 45 4 4 8 �126 [25] [26] RYSZARD TOMICKI i oni nazywają je tenamaztli». Potem bierze tamale, przyrządzonego ptaka, kwiaty oraz poquiety i dzieli na dwie części. Jedną ofiarowuje ogniowi, a drugą posyła, aby ofiarować ją przed wizerunkiem czy w kościele, gdzie zapala woskową świecę. Wygłasza przemowę i prośbę wobec ognia, następnie rozlewa trochę pulque. Jeszcze przed tym mówią: Motenciahuaz in huehuetzin [[„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. Uczyniwszy to lekarz oraz ci, którzy są obecni, zjadają ptaka i wypijają pulque, zaś biedny chory oczekuje, że ogień da mu zdrowie. Tym chorym, którzy mówią, że zachorowali w pobliżu jakiegoś strumienia lub źródła albo rzeki, nakazują, by zanieśli wszystko, co zostało wspomniane, do jakiegoś źródła i żeby ofiarowali to bogini wód, którą nazywają Matlalcueye* lub Chalchihuitlicue, oraz żeby zabrali woskową świecę i zapalili ją. Innym powiadają: Cualani in tonacayotl [„zagniewane jest to, co utrzymuje nas przy życiu"' ], przez co rozumie się boginię Chicomecoatl, boginię zbóż. Gdy oni sami czy któreś z ich dzieci jest chore, składają jej wielkie ofiary a czynią to w ten sposób, że lekarz bierze kurę, idzie ku płotkom do suszenie kukurydzy lub przed spichrza, tam zarzyna kurę i poleca, aby ją przyrzą­ dzono, zrobiono tamale i przygotowano pulque. Mając to, połowę ofiarowuji ogniowi, a druga połowa (przeznaczona jest) na ofiarę przed płotkami lul spichrzami, gdzie znajduje się kukurydza. I spala trochę copalu, będącegi jego kadzidłem. Dzieciom rozmaite kuracje stosują lekarze nazywani tetonalmacani^, a s, to ci, co przywracają szczęście dzieciom, które je utraciły. I mówią do nic pewne słowa, kładąc im na czubku głowy korzeń zwany tlacopatli«». 0 [27] 1 {28] wo^Bios — Bóg, którego nie wolno było zastępować pojęciem teotl; misjonarze dc opuszczali natomiast złożenie teotl Dios. Por. G a r c í a Q u i n t a n a , 1974, s. 15( 151, passim. « Kamienie służące do podtrzymywania naczyń nad ogniem, o których w Am les de Cuauhtitlan mówi się, że strzegą Xiuhtecutli i nadaje im imiona własn Mixcoatl („Wąż Chmur"), Tozpan („Chorągiewka z żółtych papuzich piór") or Ihuitl („Pióro"); por. L e h m a n n , 1938, s. 52. *° „Ta, która ma ciemnoniebieską spódnicę" (matlalin/matlalli — silna ziek ciemny błękit; cue[itl]-ye — ta, która ma spódnicę). Imię nadawane -bogini w przez mieszkańców Tlaxcali, czyli przedhiszpańskiego państwa Tlaxcallan; tak nazwa góry w tym rejonie, dziś La Malincbe, 4461 m n.p.m. » Rzeczownik abstrakcyjny tonacayotl złożony jest z to- przedrostka o znac: niu — nasz, nasze, rzeczownika naca[tl] — mięso, miąższ, ciało oraz przyros! -yotl odpowiadającego angielskiemu -hood, -ship, co dosłownie można przełóż „istota, treść naszego ciała". Używano go zazwyczaj w znaczeniu „to, co utrzym nas przy życiu, nasze pożywienie", a czasem nawet wprost w odniesieniu do 1 kurydzy; por. L ó p e z A u s t i n 1974, s. 127, 131. " „Ten, który daje ludziom tonalli" (te-tonal[li]-maca-ni), gdzie słowo ton oznacza los, przeznaczenie, jakie człowiek otrzymuje od sił nadnaturalnych w leżności od znaku kalendarzowego, pod którym się urodził, albo — jeśli ten należał do szczęśliwych — od znaku najbliższego, bardziej pomyślnego dnia bieranego do odbycia ceremonii poświęcenia dziecka wodzie (czyli rytualnego ob cia; por. akapity 16-19). Wierzono, że główną siedzibą tonalli, które Ponce de L nazywa szczęściem, pomyślnością (ventura), jést głowa, skąd może ono wydo się na zewnątrz, powodując ciężką chorobę, a nawet śmierć; por. L ó p e z A t i n 1967, s. 98-99, 108. w Roślina identyfikowana jako Aristolochia mexicana, rosnąca głównie na łudniu Meksyku (w kraju Mixteków), o szerokim zastosowaniu leczniczym. 2 �t E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 127 I k {29] Inni, po złożeniu ogniowi ofiary z kury i rozlaniu pulque, dotykają dziecko l piciełem to jest tytoniem, oraz wzywają Quetzalcoatla, modląc się do niego. ! po] Choroby dziecięce przypisują także wiatrom i chmurom, i powiadają: Cualani ineecame, cualani in ahuaque {„zagniewani są władający wiatrami, zagnie­ wani są władający wodą"], i dmuchają na wiatry, kierując do nich swe zaklęcia. [31] Ci, co są chirurgami i leczą złamania, wzywają i proszą o przychylność cuatlapanqueki , przez co rozumie się wzgórza znajdujące się między rozpadli­ nami, aby wspomogły ich kurację. [37] W domach Indian nigdy nie powinien wygasnąć ogień, ani nie powinnozabraknąć drewna (opałowego), a jeśli przypadkiem brak go i domownikowi przytrafi się jakieś nieszczęście, wówczas po przyjściu do domu prosi ogień o wybaczenie będąc przeświadczonym, że nieszczęście zdarzyło mu się dla­ tego, że ogień nie był rozpalony albo z (powodu) braku drewna. Tak więc w Dolinie * i w innych stronach Indianie umieszczają pod dachem kilka dyli, przytwierdzając je do ścian, pod spodem rozkładają ogień, a na tych dylach układają porządnie drewno, tak iż ten, kto je widzi, sądzi, że trzy­ mają je tam, aby wyschło. Inni układają drewno wokół lub w pobliżu ognia. 65 5 Rolnicy {33] O (ustalonej) porze, kiedy mają uprawiać swe ziemie, najpierw modlą się do ziemi mówiąc jej, że jest ich matką i że chcą ją otworzyć i położyć na jej aromatycznego korzenia wyrabiano także naszyjniki dla dzieci rozpoczynających naukę w szkołach calmecac, wierząc, że „duch chłopca był usadowiony w pacior­ kach z tlacopatli"; S a h a gú n 1979, lib. I I I , Ap., cap. V I I , s. 212. Náh. pícietí — odmiana tytoniu, roślina mniejsza i delikatniejsza od innych (pic[iliui] — cienieć, stawać się cienkim, kiedy mowa o przedmiotach; yeti — ogólna nazwa tytoniu), o szerokim zastosowaniu w lecznictwie. Ponce de León używa naz­ wy tabaco, którą Hiszpanie przejęli od Indian z Haiti, choć identyfikowali także tytoń ze znanym z Europy blekotem; por. P o m a r , 1964, s. 215; S a m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 90-95. Cuatlapanąue to l.mn. od cuatlapanqui, dosł. „ten, który rozdziera, rozbija głowę" (cua[itl] — głowa; tlapan[a] — rozdzierać, rozrywać, drzeć, rozbijać; -qui Przyrostek oznaczający podmiot działania). Sahagún notuje tę nazwę w l.poj. jako imię boga wina, czyli octli, i jednego z grupy mitycznych postaci, które po raz pierwszy przygotowały ten napój. Cuatlapanqui wchodził zatem w skład centzontotochtli „czterystu królików", jak ogólnie nazywano bogów związanych z octli oraz Pijaństwem, do którego skutków zdaje się nawiązywać imię podane przez Ponce de León. Fakt, iż autor pisze je w l.mn. (sam wyraz nahuatlański ma przyrostek Lmn, do którego Ponce de León dodał jeszcze hiszpańską końcówkę -es), świad­ czyć może o synonimizacji określeń centzontotochtli i cuatlapanque. Natomiast sko­ jarzenie z pewnym rodzajem wzgórz jest zapewne wyrazem umiejscawiania przez Indian siedzib owych bóstw w tych właśnie miejscach. Por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 104, passim. Ponce de León parokrotnie mówi o Dolinie (el Valle), nie precyzując, o jaki obszar chodzi. W jednym wypadku, kiedy podaje informacje uzupełniające jego opis, pisze wprost o Dolinie Toluca (Valle de Toluca), najwyraźniej jako o rejonie odmiennym od Doliny anonimowej. Należy sądzić, że pod nazwą tą kryje się obszar Położony na południe od Sierra de Ajusco, zamykającej Dolinę Meksyku, i na Południowy wschód od wulkanu Chiuhnauhtzin (dziś Nevado de Toluca, 4560 m «pm.\ czyli terytorium na którym zlokalizowane było m.in. Tzumpahuacan. 54 M 5 8 �128 RYSZARD TOMICKI plecach pług czy coa. Wtedy proszą (też) Quetzalcoatla o przychylność, żeby dał im siłę, by mogli obrobić ziemię. Po spulchnieniu ziemi i nadejściu czasu, w którym należy siać, idą na pole i tam wpierw przywołują pewne duchy, zwane tlaloque i tlamacazque, bła­ gając je, żeby troszczyły się o obsiane pole i strzegły go przed szkodnikami, takimi jak borsuki, wiewiórki i myszy, aby nie uczyniły im szkód. Następnie je obsiewają. W siedem czy osiem dni później, gdy kukurydza już wzeszła, niosą na pole woskową świecę oraz copal ku czci owych duchów. Zapalają (świecę), palą copal pośrodku pola i proszą je ponownie, żeby uwolniły ich pola od wspo­ mnianych szkodników. Kiedy kukurydza może już być po raz pierwszy pielona, znowu przynoszą na skraj pola woskową świecę i kurę na ofiarę. Zapaloną świecę ustawiają pośrodku pola. Potem przyrządzają złożonego w ofierze ptaka, niosą go wraz z tantalami na środek, gdzie znajduje się świeca i tam ofiarowują go bogini Chicomecoatl, bogini zbóż, która — jak powiadają — mieszka w górach Tlaxcali. Modlą się do niej i zanoszą prośby, a gdy ofiara poleży tam chwilę, zabierają ją i zjadają z pozostałymi (ludźmi). Potem palą copal. Przed rozpoczęciem, pielenia wzywają Quetzalcoatla, prosząc go o przychyl­ ność i siłę przy pomocy pewnych słów, jakich używają w tym czasie, to jest podczas pielenia. Ci spośród tubylców, którzy są (ludźmi) dbałymi, nie pozwalają, by z ku­ kurydzy oberwany został choćby jeden liść zanim nie zaczną wychylać się xilote". A gdy już się pokażą, biorą parę liści kukurydzianych i pierwsze xilote z pierwszymi kwiatami i pierwszy miahuatl««, pierwsze rzeczy, jakie ziemia daje im w tym okresie, i niosą je, żeby ofiarować przed spichrzami razem z ptakiem, tamalami, copalem, woskową świecą i pulque dla rozlania odpowiedniej części przed spichrzami. Inną ofiarę, zwaną przez nich tlaxquiztli™, czynią pierwszym młodym kol­ bom kukurydzy, jakie dają im pola. Mając przygotowane rzeczy potrzebne do tej ofiary, to jest hule»», papier, który nazywają texamatl« i coś niby £34] 135] 136] '[37] 138] 139] 7 « Náh. xilotl — zalążek kolby kukurydzy o nie wykształconych jeszcze ziar­ nach. Po pewnym czasie przekształca się on w zieloną, młodą kolbę o stwardniałych ziarnach zwaną w náhuatl elotl, co Ponce de León oddaje słowem elote, ja zaś -tłumaczę jako „młoda kolba"; por. akapit 39 n. Náh. miahuatl/miauatl/miyauatl — kłos kukurydzy z kwiatem. • Garibay tłumaczy to słowo jako „prezentacja czegoś, ofiara" (od tla-ix-qui20), por. Teogonia, 1979, s. 138. Wydaje się jednak, iż z uwagi na charakter opisy- \ wanego obrzędu (por. akapity 39, 41, 42, gdzie podkreśla się rolę młodych kolb oraz i ich pieczenia), właściwszy będzie przekład następujący: tla- przedrostek oznacza-1 jacy rzeczy, przedmioty; ixca — wypalać (ceramikę), piec coś w rozżarzonych wę- i glach, w gorącym popiele; -iztli przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikows, 1 co łącznie tworzy słowo tla-[i]xqui-[i]ztli „pieczenie (czego)". «• Náh. ullilolli — rodzaj elastycznej gumy z soku drzewa kauczukowego Castilloa elástica, wykorzystywanej do wyrobu piłek do gry tlachtli, a także jako środek medyczny oraz ofiara dla bogów. Rodzaj papieru wykonanego ze sprasowanych liści; S i m s o n , 1977, s. 540¬ 541. Garibay tłumaczy: „popielaty papier"; por. Teogonia, 1979, s. 138. Amatl, czyli papier z włókien roślinnych, używany był do wyrobu ksiąg, stanowił też częstą ofiarę. 68 5 9 81 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA {40] ' [[41] [42] [43] 129 koszulki z bawełnianej tkaniny, zwane xicoli«, copal, pulque, świecę wosko­ wą i kurę na zabicie, biorą pierwsze młode kolby i udają się na wzgórza, gdzie mają swe świą­ tyńki które zwą teteli**, podobne do ołtarzy. Istnieje nakaz, by na wzgórza te nie szły dzieci, żeby nie odkryły, co się (tam) robi. Po przyjściu rozpalają ku czci Xiuhtecutli ogień u stóp świątyńki albo w środku, a najwięcej wie­ dzący bierze (glinianą) skorupę z ogniem, wrzuca copal i okadza całe miejsce ofiary. Wtedy zapala woskową świecę, stawia ją pośrodku świątyńki, a na¬ stępnie bierze ofiarę, którą stanowi hule, copal, pulque, koszulki, jicary oraz papier i składa to przed świątyńką i ogniem. Uczyniwszy to, zaczynają piec młode kolby, czerpią z ofiarowanej pulque, rozlewają przed świątyńką i przed ogniem oraz skrapiają pulque kolby. Niektórzy puszczają sobie krew z uszu i skrapiają krwią kolby i otoczenie. Potem biorą kurę przyniesioną na ofiarę i zarzynają przed ołtarzem i świą­ tyńką. Każą przyprawić ptaka i wraz z tamalami ofiarowują go przed ogniem i przed cu«, a koszulki wdziewają na kilka kamieni, które tam k ł a d ą " . Po skończeniu, jedzą młode kolby przepijając pulque i w ten sposób oddają pierwociny z nowych płodów. Jeśli kukurydza nadaje się już do zbioru, a na polu jest łodyga mająca dwie lub trzy kolby, nazywana przez nich xolotlwłaściciel powiadamia zaraz te­ go, który jest mistrzem ceremonii, będącego zazwyczaj starcem, i mówi mu jaki to dobry okres był na jego polu. Mistrz przychodzi i po obejrzeniu ło­ dygi z dwoma czy trzema kolbami poleca, aby na dzień następny zrobiono dwa rodzaje tamali: tamale białe oraz tequixquitamale«. Przybywszy (na­ zajutrz), idzie w pole, wyrywa łodygę o dwóch kolbach i on oraz właściciel pola zabierają zrobione tamale i roślinę i odchodzą poza teren zamieszkany na jakieś miejsce, gdzie rozchodzą się dwie drogi, jedna w jedną, druga w drugą stronę. Tam mistrz ofiarowuje oba rodzaje tamali i roślinę z dwoma ra Nâh. xicolli — szata, rodzaj kaftana sięgającego do kolan. Xicolli z malowa­ nego płótna nosili kapłani, lecz był to także typ ubioru charakterystyczny dla mie­ szkańców Miiohoacain; por. S a h a g u n , 1979, lita. I I , cap. XXV, p. 113; lib. X, cap. X X I X , s. 609. •» Autor używa słowa cueciUo, zdrobnienia od cu — terminu pochodzącego najprawdopodobniej z języka maya, który Hiszpanie przejęli jako nazwę wszelkich świątyń indiańskich. ' « Nâh. tetelli — konstrukcja z kamieni lub ziemi, o płaskim wierzchołku, słu­ żąca jako ołtarz. Por. przyp. 63. Kamienie wyobrażały zapewne jakieś czczone istoty; por. zwyczaj wyrabiania z masy tzoalli tzw. gór (tetepe) podczas święta Tepeilhuitl, które ubierano potem w stroje wykonane z papieru i piór oraz składano przed nimi ofiary; S a h a g u n , 1979, lib. I I , cap. X I I I , s. 88-89; H v i d t f e l d t 1958, s. 92, passim. " Wieloznaczne słowo, o niejasnej etymologii, w tym i podobnych kontekstach tłumaczone jako — rzecz zdwojona, podwójna, o dwóch bliźniaczych częściach. W znanym micie o powstaniu słońca i księżyca w Teotihuacan bóstwo o imieniu Xolotl (por. przep. 69) przemienia się kolejno w kukurydzę o podwójnej łodydze (xolotl), w podwójną agawę (mexolotl) i ziemno-wodnego płaza zwanego axolotl, żyjącego w jeziorach środkowego Meksyku; S a h a g u n 1979, lib. V I I , cap. I I , s. 434; por. polskie tłumaczenie mitu, M i l e w s k i 1966, s. 311. Rodzaj tamali (por. przyp. 36) z domieszką tequixquitl — soli krystalizują­ cych się na powierzchni podmokłych i zasolonych ziem, których głównymi skład­ nikami są węglan sodu i chlorek sodu; por. S i m é c n 1977, s. 513. M 6 8 S- Etnografia Polska t. 28/2 �130 RYSZARD TOMICKI kolbami, kładąc kolby czubkami ku górom Tlaxcali, na wschód, to jest tam, gdzie mieszka bogini Chicomecoatl, bogini zbóż. Wygłasza mowę i śle po­ słanie za pośrednictwem kolb, mówiąc: In ti Xolotl™ xi mohuicatiuh ma xic monahuatiliti in Iztac Cihuatl™ ca in mochihua motequipanoa in quimonequiltia {„ty, Xolotlu, bądź u boku Białej Kobiety i przekaż jej, że czyni się i przygotowuje to, co ona sobie życzy"]. I tych ofiarowanych tamali nikt wziąć nie może, chyba że byłby to jakiś przechodzący biedak, a jeśli taki nie nadejdzie, zabierają je i dają jednemu z biednych ze wsi;. Mówią, że jest to prowiant Xolotla, z którego korzysta jako wysłannik w poselstwie. [44] W czasie zbierania plonów najpierw wzywają boginię Chicomecoatl i mówią: Chicomecoatlé ca onihualla in tíquetzal i titecencoząui ca onichauatquic in noteocuitlachiquiuh in noteocuitlamacpal [„Siedem-Wężu: przybyłem do cie­ bie, drogocenne pióro, do ciebie, wspaniały naszyjniku; przynoszę twój złoty wytwór, twój złoty bukiet"]. {45] Po zebraniu kukurydzy, gdy mają (ponownie) rzucać ją w ziemię, pozdrawia­ ją ją i mówią: Tla xi huallauh tlaltechtli nican mopan nocontema in chico­ mecoatl amo ce toconelehuiz {„Przyjdź tutaj, gnębiony p»zez ziemię: tu, obok ciebie, kładę Siedem-Węża ; nic więcej nie będziesz już pragnął"]. 71 Huiztli lub huitzmaniliztli™ (nowe wino) [46] Sposób, w jaki Indianie przycinają młode magueye™ i składają pierwociny ogniowi, jest taki, [47] że gdy nadejdzie pora przycinania ich i wyciągania syropu, wołają starego mistrza, który jest do tego wyznaczony, a on nakazuje, by po wyciągnięciu syropu wlali go do kadzi lub do dzbanów do robienia pulque. I najpierw wylewa odrobinę syropu na ziemię w miejscu, gdzie rosną nowe magueye. Po wydaniu polecenia, żeby robiono pulque, przychodzi następnego dnia do domu pana winnicy, gdzie byli już niektórzy zaproszeni sąsiedzi. «• „Tajemniczy Xolotl ze starej mitologii jest stuprocentowym «doble». We wszystkich znaczeniach, jakie słowo to mieć może w dzisiejszym kastylijskim" — pisze G a r i b a y 1958, s. 166. El dobie oznaczać więc może kopię, duplikat, sobo­ wtóra, bliźniaka, w ogóle rzecz podwójną, także alter ego. W tym ostatnim sensie Xolotl uważany jest za „bliźniaka" Quetzalcoatla; jest także bogiem monstrów, wszelkich transformacji, istotą związaną z zaświatami i czarownictwem. „Biała Kobieta" (iztac — biała, biały; cihuatl — kobieta). Imię bogini oraz nazwa góry w południowo-wschodnim krańcu Doliny Meksyku (dziś Sierra Nevada, 5286 m n.p.m.), której wierzchołek pokrywał wieczny śnieg. Tu Iztaccihuatl jest najwyraźniej identyfikowana z Chicomecoatl. Sens całego zdania nie jest jasny, lecz nazwa chicomecoatl odnosi się tym razem najprawdopodobniej do ziaren kukurydzy. Stosowanie tego typu nazw, bę¬ dących datami kalendarza tonalpohualli, w odniesieniu do roślin, ziaren, pożywie­ nia poświadczają inne źródła; por. L e h m a n n , 1938, s. 62 Huiztlilhuitztli — cierń, kolec (agawy), ale także nazwa nowego wina z aga­ wy (octli); por. S i m e o n 1977, s. 759. Drugie słowo stanowi złożenie z członów: huitzltli] — znaczenie jw.; mana — ofiarowywać, dawać (co), składać ofiarę, robić, wytwarzać (co); — liztli — przyrostek tworzący rzeczowniki odczasownikowe, co łącznie przetłumaczyć można jako „wytwarzanie iyiub ofiarowywanie nowego wina". Słowo pochodzące najprawdopodobniej z języka Indian haitańskich, używane przez Hiszpanów jako-nazwa różnych odmian agawy, zwanej w náhuatl metl; por. G o n c a l v e s de L i m a , 1956, s. 14, passim. 70 71 72 7 1 �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA 131 [48] I mają już przygotowane dla niego serce magueyu, które w (swym) języku zwą ciotl w On nalewa nowej pulque do jicary czy do kubka i wraz z pełnym dzbanem ofiarowuje ją ogniowi. Przez chwilę trwa akt ofiarowania; potem bierze pulque i rozlewa nieco przed ogniem. Na to mówią w (swym) języku: Motenciahuaz in huehuetzin [„odświeży swe wargi czcigodny starzec"]. [49] I bierze czubek serca magueyu, wrzuca go do jicary, uderzając palcem tak, aby został spryskany, ogień, a następnie przemawia do niego szeptem, wy­ chodzi na zewnątrz i mówi, wypowiadając takie słowa: Nican catqui in antlamacazque achitzin neuctzintli ic on mohuellamachtizque j[„tu oto jest, kapłani , odrobina mego syropu: wraz z nim ma tu zapanować szczęście"]. Uderza się sercem magueyu, a potem wypija swą jicarkę. [50] Wraca ponownie, nalewa z ofiarowanej pulque i podaje pierwszemu gościowi, uderzając go; ten pije, i tak czyni to, aż skończy się kolejka. [51] Podczas kosztowania nowej pulque nie mogą się upić. W taki oto sposób robi się i próbuje nowe wino, które nazywają huitztli albo huitzmanaliztli. 76 Otwarcie nowych domów, co oni nazywają nicalchalia w [52] Wybudowawszy dom i umieściwszy w czterech rogach jakieś figurki albo kamienie o ładnej barwie oraz odrobiny picietu, pan domu zwołuje mistrzów i starców, (ci zaś) po obejrzeniu domu polecają przygotować na dzień na­ stępny kurę oraz zrobić tamale. [53] Gdy nadszedł kolejny dzień, przychodzą i zebrawszy się w domu, niecą przy pomocy kijów nowy o g i e ń " ; po rozpaleniu go, biorą kurę, ucinają jej głowę przed ogniem, rozlewając krew i nią namaszczają cztery kąty lub cztery ściany, następnie kalenicę jacalu™ czy dach, i otwory świetlne oraz boki drzwi. [54] Po tym, co powiedziano, każą oskubać ptaka poza domem i przyrządzają go na swój sposób, a przyrządzonego biorą wraz z tamalami, zanoszą znowu do ognia i ofiarowują podzielonego na dwie części: jedną zostawiają przed ogniem, drugą zaś posyłają na ofiarę przed wizerunkiem w kościele, a jeżeli nie (ma go w tej wsi), to tam, gdzie jest, razem z zapaloną świecą. Gdy (kura) poleży chwilę jako ofiara, zjadają ją goście. I to nazywają calchalia, co znaczy „oddawać dom do użytku". Wypalacze wapna {55] W większości okolic 'tej Nowej Hiszpanii przyjęte jest wśród tubylców, że wapna nie może wypalać każdy, a tylko pewni wyznaczeni starcy, których wzywają, kiedy ktoś ma wypalać wapno. Po przyjściu (takiego), biorą trochę 74 Nah. quiotl — pęd, odrośl, łodyga; tu: trzon, rdzeń agawy rosnący pomiędzy mięsistymi liśćmi. Wołacz antlamacazque, który można przełożyć jako „o, kapłani" lub „o, wy, którzy jesteście kapłanami", odnosi się zapewne do tlaloque tlamacazque (por. Przyp. 29). „Otwieram/oddaję do użytku dom" (ni- przedrostek 1 os. l.poj.; cal[li] — dom; chalia — otwierać, inaugurować). Mowa oczywiście o rozniecaniu ognia przy pomocy tzw. wiertła ogniowego. Nah. xacalli — dom z glinianych, suszonych na słońcu cegieł zwanych przez Hiszpanów adobe (xa[ca] — piasek, drobno rozbity kamień; calli — dom). 75 n 77 7 8 �132 RYSZARD TOMICKI picietu i kładą go na czterech czy pięciu kamieniach, zwanych tenamaztli na których montuje się piec. [56] Wewnątrz pieca, na ziemi, i na zewnątrz robią linie na kształt ukośnego krzyża i modlą się do Xiuhtecutli, który jest ogniem, aby pomógł swoim płomieniem. [57] Kiedy piec jest gotowy, mają już przygotowaną pulque, a.gdy piec się pali, rozlewają pulque od góry na krawędź pieca i w dolny otwór składają w ofie­ rze kurę, obcinając jej głowę. [58] Zwykli tańczyć przed otworem, przez który ogień oddycha. Podczas tego wszystkiego, przy każdej czynności z osobna, wypowiadają słowa, które zostaną umieszczone na marginesie (słów tych brak). Ci, którzy tną drewno i są nazywani cuauhtlatoque™ (59] Jest rzeczą bardzo powszechną, że w każdej wsi są wyznaczone osoby, które wtedy, gdy mają ciąć belki (czy) inne drewno, idą na wzgórze lub do lasu i zanim tam wejdą modlą się do Quetzalcoatla, prosząc go o pozwolenie i mówiąc, żeby nie poczytał im za brak szacunku tego, że chcą uzyskać drew­ no z jego lasu i aby pozwolił i m zabrać ze swego boku owe drewno, bo obie­ cują umieścić je w miejscu, gdzie będzie szanowane przez ludzi. [60] Po przycięciu belki czy belek i przygotowaniu jej do ciągnięcia, kładą trochę picietu na przednim jej krańcu, w środku i na krańcu tylnim, a potem ude­ rzają w środek parę razy drągiem. [61] Wzywają Quetzalcoatla, aby i m pomógł i nie przytrafiło się im w drodze coś złego, żeby nikt sdę nie zranił. To samo czynią podczas zwózki kamieni i okadzają je copalem na cześć Quetzalcoatla. Wędrowcy [62] Wypowiadają pewne słowa, które zwą acxotlatolli*\ w chwili, gdy spostrzegą jakąś nadchodzącą osobę, na wypadek gdyby był to rozbójnik i zabójca, nazywany przez nich dzikusem . [63] Wzywają Quetzalcoatla, gdyż jest on bogiem mężnym, a potem przywołują wilki, lwy, tygrysy, gepardy oraz wiry powodowane przez wiatry, aby im pomogły i wsparły ich przeciw takim osobom. 6t Ci, co oddalają chmury i grad i ,[64] Są też inni, którzy nazywają się teciuhpeuhque **. W większej części Doliny są tacy, co oddalają chmury i zaklinają je, i w większości wsi są oni wyznaPor. przy. 49. «> „Panowie drzew" lub „Władcy lasu" (cuauitUquauitl — drzewo, a także — belka, dyl; -h formant l.mn.; tlatoque — l.mn. od tlatoani — pan, władca). Nazwa drwali. si W wolnym tłumaczeniu można przełożyć to słowo jako „zaklęcie"; dosł. oznacza „słowo przeciwko krokowi" (a[mo] — negacja rzeczy lub czynności; li]cxi[tl] — noga, krok; tlatolli — słowo); por. Teogonia, 1979, s. 133. » Autor używa słowa cimarrón, które oznaczało udomowione zwierzę zdziczałe po ucieczce z gospodarstwa. Później stosowano je również do zbiegłych niewolni­ ków murzyńskich. M Teciuhpeuhque to l.mn. od teciuhpeuhąui dosł. „ten, który ujarzmia grad" (feciuh[itl] — grad; peua/pehua — zwyciężać, ujarzmiać, czynić podległym; -qui podmiot działania). n �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA czeni i zwolnieni z coateąuilu**. na wiatry. 133 Czynią rękoma wiele znaków i dmuchają Inni, o których mówią, że przywracają szczęście czy zdrowie i których nazywa się tetonalmacani»' [65] Gdy jakieś dziecko zachorowało z przestrachu albo z powodu upadku, są wśród Indian tacy, którzy zajmują się. przywracaniem mu zdrowia. [66] Oglądają dziecku dłoń, podnoszą mu włosy na czubku głowy do góry, a potem wzywają słońce i mówią do niego: „Panie nasz, proszę cię i błagam, abyś ulitował się nad tym dzieckiem i dał mu i przywrócił utracone zdrowie lub szczęście, bowiem jest ono w twym ręku". [67] Po wygłoszeniu tego wezwania, odrobiną picietu robi dziecku kreskę, ciągnąc ją od czubka nosa do ciemienia na głowie. Tych nazywają tetonolmaconi. 8 Ci, których zwą atlauhtlachique « [68] Biorą jicare z wodą i umieściwszy ją na ogniu, wrzucają do środka siedem (ziaren) kukurydzy i trwają jakby w modlitwie przez jakiś czas, poczem mówią to, co chce się od nich wiedzieć. [69] Inni robią to w odmienny sposób: mierzą źdźbło słomy na trzy i pół dłoni. Jeszcze inni mierzą źdźbłem słomy (rękę) od zgięcia w łokciu do środkowego palca, a uczyniwszy to, mówią, co im się zdaje, i choćby było łgarstwem, (ludzie) im wierzą. Aby dowiedzieć się o zaginionych rzeczach oraz o innych sprawach, jakie pragnie się znać l [70] Piją ololiuhqui " peyote** i pewne nasienie, które nazywają tlitliltzin*'. Są one tak mocne, że tracą zmysły i twierdzą, że ukazuje im się ktoś jak murzynek, który mówi im wszystko, co pragną. y w Nah. coatequitl — prace publiczne, wykonywane przez wszystkich członków społeczności lokalnej. ' Por. przyp. 52. Garibay podaje jako właściwą formę tego słowa atlauhtlachixqui dosł. „ten, który obserwuje głębię wody" (atlauh[tli] — głęboka dziura (z wodą), studnia, głębina wodna; tlachixqui — ten, który patrzy, obserwuje, ogląda, strzeże); por. Teogonia 1979, s. 133. López Austin odczytuje natomiast atlan tlachixqui dosł. „ten, który ogląda (rzeczy) w wodzie" (a[tl] — woda; -tlan — w; tlachixqui — znaczenie jw.); por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 105. W obu wypadkach przyrostek -que oznacza l.mn. Nazwę tę można przełożyć jako „ten, który kręci/powoduje zawroty" (od cza­ sownika ololoa — zbierać, łączyć (rzeczy), kręcić, zaokrąglać). Zdaniem Garibaya to określenie rośliny halucynogennej odnosiło się do różnych rodzajów botanicz­ nych — Ipomea sidaefolia, Rivea corymbosa, Datura metaloides; por. S a h a g u n 1979, s. 940. Jednakże w X V I w. F. Hernandez opisał ololiuhqui lub inaczej coaxihuitl „ziele węża" jako określoną roślinę o szerokim zastosowaniu w medycynie; por. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , 1971, s. 136-137. Nah. peyotl (Lophophoria williamsii) — roślina z rodziny kaktusowanych o właściwościach halucynogennych; por. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , 1972. « Dosł. „(czcigodny) czarnuszek" (zdrobnienie C d tlilli — czarny kolor, przez powtórzenie pierwszej sylaby; -tzin przyrostek wyrażający szacunek, poważanie). 8 6 8 8 8 7 8 8 8 �134 RYSZARD TOMICKI £71] Inni powiadają, że ukazuje się im Pan Nasz, (jeszcze) inni, że aniołowie I kiedy to czynią, wchodzą do pomieszczenia, zamykają się i stawiają straż aby słuchała tego, co mówią. I nie mogą z nimi rozmawiać zanim nie minie im obłęd, gdyż stają się jako szaleńcy. A potem pytają, co powiedzieli, i to jest rzeczą niewątpliwą. Rozprawkę tę sporządził don Pedro Ponco, który był beneficjantem w okręgu Tzumpahuacan. LITERATURA A l v a I x t l i l x ó c h i t l , Fernando de 1975-1977 — Obras históricas, México, t. 1-2. B r o d a , Johanna 1976 — Los estamentos en el ceremonial mexica, .[w:] Pedro Carrasco et al., Estratificación social en la Mesoamerica prehispánica, México, s. 37¬ 66. C o 1 s t o n, Stephen A. 1973 The „Historia Mexicana" and Durán's Historia, „Journal de la So¬ ciete des Americanistes", t. 62, s. 35-42. G a r c í a Q u i n t a n a , Josefina 1974 — Exhortación de un padre a su hijo. Texto recogido por Andrés de Olmos, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 137-182. G a r i b a y K., Ángel Ma. 1958 — Veinte himnos sacros de los Nahuas, México. G e r h a r d , Peter 1972 — A Guide to the Historical Geography of New Spain, Cambridge. G o n c a l v e s de L i m a , Oswaldo 1956 — El maguey y el pulque en los códices mexicanos, México — Buenos Aires. G r a u l i c h , Michel 1974 — Las peregrinaciones aztecas y el ciclo de Mixcoatl, „Estudios de de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 311-354. H v i d t f e l d t , Arild 1958 — Teotl and Hxiptlali. Some central conceptions in ancient mexican religión, with a general introduction on cult and myth, Copenhagen. I c a z a, Francisco A. de 1928 — Selección de documentos referentes a México, sacada de los volú­ menes de la Colección de extractos de Belmonte existentes en el Archivo de Indias por don Francisco A. de Icaza, jefe de la Comi­ sión Mexicana de Investigaciones y Estudios Históricos y confronta­ dos con las signaturas originales. Años 1922 y 23, „Revista Mexicana de Estudios Históricos", t. 2, Num. 1-4, s. 7-112. L e a n d e r , Birgitta 1972 — Herencia cultural del mundo náhuatl o través de la lengua, México. Nazwa odnosi się do wspomnianych nasion albo do czarnej postaci pojawiającej się w wizjach (Ponce de Leon nazywa ją negrito), którą uważa się nieraz za personi­ fikację halucynogennej rośliny, nie zidentyfikowanej botanicznie; por. L ó p e z A u s t i n , 1967, s. 102. �E L E M E N T Y K U L T U R Y D U C H O W E J I N D I A N NAHUA * I ! 135 L e h m a n n , Walter 1938 — Die Geschichte der Königreiche von Colhuacan und Mexico, Stutt­ gart — Berlin. L e ó n - P o r t i l l a , Miguel 1959 — Filosofía náhuatl estudiada en sus fuentes, México. L ó p e z A u s t i n , Alfredo 1967 — Cuarenta clases de magos del mundo náhuatl, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 7, s. 87-117. 1974 — Descripció^ de medicinas en textos dispersos del libro XI de los Códices Matritense y Florentino, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 11, s. 45-135. 1975 — Textos de medicina náhuatl, México. M e s s e r , Ellen 1978 — Present and future prospects of herbal medicine in a Mexican Com­ munity, [w:] Richard I . Ford, ed., The Nature and Status of Ethnobotany, Ann Arbor, s. 137-161. M i l e w s k i , Tadeusz 1948 — Atlas lingwistyczny języków świata, Lublin — Kraków. 1966 — Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50, cz. 1, s. '297-320. M ö n n i c h , Anneliese 1969 — Die Gestalt der Erdgöttin in den Religionen Mesoamerikas, Berlin. O ' G o r m a n , Edmundo 1975 — Estudio introductorio, [w:] A l v a I x t l i l x ó c h i t l , 1975-1977, t. 1, s. 1-257. P o m a r , Juan Bautista de 1964 — Relación de Tezcoco, 1582, [w:] Angel Ma. Garibay K., ed., Poesía náhuatl, México, t. 1, s. 149-219. P o s e r n - Z i e l i ń s k a , Mirosława 1972 — Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław. R ó b e l o , Cecilio A. 1980 — Diccionario de mitología náhuatl, México, t. 1-2. R o b e r t s o n , Donald 1959 — Mexican Manuscript Painting of the early Colonial Period. The Metropolitan School, New Havan. S a h a g ú n , Bernardino de 1979 _ Historia general de las cosas de Nueva España, México. S i m e o n , Remi 1977 _ Diccionario de la lengua náhuatl o mexicana, México. S o m o l i n o s D ' A r d o i s , German 1971 _ El doctor Francisco Hernández y la primera expedición científica en América, México. S u 11 i v a n, Thelma D. 1976 — Compendio de la gramática náhuatl, México. Teogonia 1979 _ Teogonia e historia de los mexicanos. Tres opúsculos del siglo XVI, edición preparada por Angel Ma. Garibay K., México. Y b o t L e ó n , Antonio 1963 — La iglesia y los eclesiásticos españoles en la empresa de Indias. I I . La obra y sus artífices, Barcelona - Madrid. Z a n t w i j k , Rudolf A. M. van 1959 _ in ihiyoyaoyotl, in atl in tlachinolli teoyotica, „Estudios de Cultura Náhuatl", t. 1, s. 113-124. 1974 _ Los servidores de los santos. La identidad social y cultural de una comunidad tarasca eñ México, México. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c894ab3a4a3fab63391852ba8ca9b94.pdf b6096ae8de32470cc1b9ff3e38ba3ba9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3938 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource meblarstwo ludowe - elementy renesansowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3687 Title A name given to the resource Elementy renesansowe w polskim meblarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.6 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.6; s.327-334 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Skrzynia dolnośląska. Fornirowanie imitowane malaturą. ROMAN REINFUSS ELEMENTY RENESANSOWE W POLSKIM MEBLARSTWIE L U D O W Y M Mimo ekskluzywności, która charakteryzuje sztukę służącą warstwom elitarnym, między ludową a nieludową twórczością artystyczną istnieje stała wza­ jemna wymiana. Nawet najbardziej zachłannie strze­ żone przez warstwy elitarne elementy ich kultural­ nego decorum (jak np. strój) przenikają z czasem do ludu, mimo zakazów a nawet sankcji karnych, jakimi w ustroju feudalnym tzw. „warstwy wyższe" starały się bronić swego stanu posiadania. Świadectwem przenikania sztuki elitarnej do sztuki ludowej są widoczne wpływy stylów historycznych w wielu dziełach wychodzących spod ręki twórców ludowych, zarówno dawnych, jak i współczesnych. Analizując wpływ poszczególnych stylów historycz­ nych na ludową twórczość plastyczną widzimy, że nie wszystkie z nich oddziałały z jednakową siłą. Sto­ sunkowo nieznaczny jest wpływ starych stylów z cza­ sów średniowiecza, jakkolwiek pewne elementy zwią­ zane z gotykiem spotyka się w ludowej architektu­ rze, meblarstwie czy zdobnictwie żelaza. Niezbyt silne Ryc. 2. Stara skrzynia podhalańska i raczej zlokalizowane w zachodnich połaciach Polski było oddziaływanie rokoka i klasycyzmu. Najsilniejsze natomiast piętno wycisnęły na ludowej twórczości plastycznej renesans i barok. Zwłaszcza bogata i głęboko w swej treści humanistyczna sztuka renesansu znalazła tu żywy oddźwięk, co widoczne jest zarówno w kulturze ludowej Polski, jak i sze­ regu innych krajów europejskich, np. Czech, Węgier czy Niemiec. / Wpływy renesansu i baroku stwierdzamy nie tylko w ludowej rzeźbie i malarstwie, ale również w dzie­ dzinie rzemiosła artystycznego, a więc w hafciarstwie, kowalstwie czy garncarstwie, gdzie np. barwnie po­ lewane majoliki renesansowe pchnęły na nowe tory lu­ dowe zdobnictwo, zarówno pod względem technicznym (malowanie), jak ornamentalnym (motywy roślinne i zwierzęce). Jedną z dziedzin, w których wpływ renesansu jest niewątpliwy, stanowi ludowe meblarstwo. Z rene­ sansu zaczerpnęło ono nie tylko formy niektórych z Cichego (pow. nowotarski). 327 �Ryc. 3. Stara skrzynia podhalańska z Cichego (pow. mebli, ale i pewne techniki dekoracyjne oraz mo­ tywy, interpretowane dosyć swobodnie przez ludo­ wych artystów. W renesansowym meblarstwie, prócz rzeźby, która i w okresie poprzednim była szeroko uprawiana, znalazły zastosowanie inne techniki de­ koracyjne, jak intarsja, wyklejanie powierzchni ko­ lorowymi fornirami, czy wreszcie wzorzyste malo­ wanie powierzchni, występujące np. na włoskich skrzy­ niach wczesnorenesansowych. Spośród wyżej wymienianych technik w zdobnictwie mebli ludowych przyjęło się malarstwo oraz intarsja. Ta ostatnia pojawia się w sztuce ludu stosunkowo dosyć rzadko, i to na obszarze niezbyt wielkim (Pod­ hale , okolice Babiej Góry, zachodnia Żywiecczyzna). Instarsją z różnych gatunków drzewa (cis, buk, ja­ wor, lipa, grusza, dąb) wykonywano tam motywy ro­ ślinne, znaki kultowe, przybory do jadła i napoju — na powierzchniach stołów o kształtach typowo rene­ sansowych. Jeszcze z początkiem X I X w. zdobiono na Podhalu skrzynie na ścianie frontowej intarsjowaną gwiazdą o promieniach dwukolorowych, wykładanych cisem i jaworem -• Prócz terenów górskich, gdzie interesująca nas tech­ nika zdobnicza posiada niewątpliwie odleglejsze tra­ dycje, z intarsjowanymi meblami ludowymi spotyka­ my się sporadycznie i w innych stronach Polski, np. w Krakowskiem czy w widłach Wisły i Sanu . Są to jednak wypadki o charakterze indywidualnym, nie posiadające wyraźniejszych powiązań z dawnym me­ blarstwem stylowym. nowotarski). zastosowania w naszym zdobnictwie ludowym. Spoty­ kamy natomiast dość naiwną imitację fornirowanych powierzchni, wykonaną przy pomocy farby. (Meble zdobione w ten sposób, głównie szafy i skrzynie, wy­ stępują dość często na terenie Dolnego Śląska (ryc. 1). Jak to się często zdarza w sztuce, zwłaszcza ludo­ wej, artyści dla osiągnięcia efektu dekoracyjnego chętnie odbiegają od ściśle realistycznego traktowania tematu i dlatego w meblarstwie dolnośląskim, prócz malowanych naśladownictw oklej ek fornirowych utrzymanych mniej więcej w barwach drzewa, spo­ tykamy czasem w pewnych partiach kolory takie, jak niebieski lub różowy. 1 3 4 Wyklejanie powierzchni mebli kolorowymi fornira­ mi, które od renesansu zaczęło się coraz bardziej roz­ powszechniać w meblarstwie stylowym, nie znalazło 1 Wł. Matlakowski: Zdobienie i sprzęt ludu polskie­ go na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. X V I I I . jw. Tabl. X I . R. Reinfuss: Skrzynie zdobione z okolic Krakowa. Cz. I I . Skrzynie kaszowskłe. „Polska Sztuka Ludowa" 1948 s. 33—35. W Domastawie, pow. Nisko, znaleziono w 1950 r. inifcarsjowane meble, wykonane przez miejscowego stolarza. 2 3 4 328 Obok tego rodzaju zdobienia, gdzie przy użyciu t a ń ­ szego tworzywa naśladuje się motywy i wzory czer­ pane z innych technik zdobniczych (np. intarsje czy fornirowanie), spotykamy również i takie, które nawią­ zują do tradycji malarskiego zdobnictwa mebli z doby renesansu. W dekoracji malarskiej sprzętów ludowych na Dolnym Śląsku częste są widoki miast, zamków obronnych, malowane na frontowych ścianach skrzyń (ryc. 1), filunkach szaf i kredensów, mające analogie (jeśli chodzi o temat i zastosowanie) we włoskich skrzy­ niach renesansowych . 5 Prócz technik zdobniczych, o których była mowa powyżej, z mebli renesansowych przeszła do sztuki ludowej plastyczna dekoracja sprzętów domowych przy pomocy profilowanych listew, pilastrów, kolumiCT^k itp. Wyraźne wpływy renesansu obserwujemy w zespole motywów dekoracyjnych występujących na meblach ludowych. Zjawisko to omówił obszernie T. Seweryn w swej pracy o krakowskich skrzyniach malowanych , gdzie opisując skrzynie produkowane do niedawna w Skawinie (ryc. 4) koło> Krakowa, podkreślił rene­ sansowe pochodzenie szeregu motywów, jak „wole oczy", przełożone na język malarski tryglify zdobiące 6 5 R. Szmidt: Möbel. Ein Handbuch... Berlin, 1916, s. 74. T. Seweryn: Krakowskie skrzynie malowane- Kra­ ków, 1928, s. 31 i nast. 6 �krawędzie skrzyń, formy kwiatonów wyrastających ze smukłych dzbanków dwuusznych, podział ścian na trzy pola zdobnicze w postaci prostokątów z wklęsłe odciętymi narożami, względnie łukowato wychylony­ mi krawędziami górnymi. Wskazane przez T. Seweryna elementy renesansowe pomnożyć można przykładami z innych stron Polski. Widzimy je na przykład w starszych skrzyniach pod­ halańskich, gdzie sposób rozwiązania ściany fronto­ wej z podziałem na pola (ryc. 3), wypełniania pól zdob­ niczych, a nawet geometryczne motywy w postaci wpi­ sanych w siebie prosioKąrow poiączonycn na krzyż, zdobiące ściany boczne (ryc. 3) — nawiązują wyraźnie do ozdób znanych ze stylowego meblarstwa renesan­ sowego. Podobne nawiązania, zwłaszcza jeśli chodzi o po­ dział ściany licowej na pola i kształt pól, znajdziemy w ludowych meblach kujawskich (ryc. 5), niektórych skrzyniach warmijskich i mazurskich, kurpiowskich, czy występujących w okolicach Mińska Mazowieckie­ go, Puław, Węgrowa i w łuku Wisły na wschód od Ra­ domia. Ryc. 4. Skrzynia krakowska ze Skawiny (pow. Ryc. 5. Skrzynia kujawska z okolic Kowala (pow. krakowski). włocławski). 329 �Ryc. 6. Skrzynia dolnośląska z 1664 roku. Muzeum <w Jeleniej Przechodząc z kolei do omawiania poszczególnych sprzętów wypełniających izbę wiejską, zaczniemy od skrzyni służącej do przechowywania odzienia. Formę najstarszą stanowił tu tzw. „kadłub" wykonany z pnia wypróchniałego drzewa lub „kubeł" w postaci beczki składanej z klepek '. Dziś tego rodzaju sprzęty używa się jeszcze w niektórych okolicach Polski do prze­ chowywania ziarna. Z wnętrza mieszkalnego zostały one wyrugowane przez .skrzynie, które konstruowano początkowo „na słup", czego przykładem są dziś spo­ tykane w górach (Gorce, Żywiecczyzna, Łemkowszczyzna) czy na podgórzu (Limanowskie, Bocheńskie. Rzeszowskie) skrzynie sarkofagowe tzw. „kobyłczyste'' lub „ruskie" (Rzeszowskie), nawiązujące zarówno w budowie, jak i sposobie snycerskiego zdobienia do średniowiecznych skrzyń z okresu romanizmu i go­ tyku. 7 K- Moszyński: Kultura ludowa Słowian. Kraków, 1929. s. 585. Warstwę chronologicznie młodszą stanowią szeroko w Polsce rozpowszechnione skrzynie malowane, które genetycznie łączą się w sposób ścisły z meblarstwem renesansowym. Ze skrzyniami renesansowymi wiąże je konstrukcja ścian spajanych , na cynki", profilowa­ ne gzymsy podkreślające krawędź górną i oddziela­ jące pudło skrzyni od podstawy, podział ściany lico­ wej na pola zdobnicze o kształtach znanych ze skrzyń stylowych oraz sposób wykonania podstawy, która przybiera postać niskiego cokołu z profilowaną esowato ściankę frontową (ryc. 2). W skrzyniach renesansowych dekoracja ścian roz­ wiązana jest w kilku płaszczyznach — występujące ku przodowi pilastry i profilowane gzymsy oraz obra­ mienia pól zdobniczych, wpuszczone w głąb filunkiW skrzyniach ludowych, spotykanych na terenie Pol­ ski, zdobnictwo plastyczne ścian zdarza się na ogót rzadko, i to w formie znacznie uboższej. Zazwyczaj profilowanymi listwami obwiedzione bywają pola zd< Ryc. 7. Stół jaworowy z Wisły (pow. 330 Górze. cieszyński). �bnicze (Mazury, Dolny Śląsk, Kurpie) i poziome kra­ wędzie pudla skrzyni. Rzadki przypadek stanowi sta­ ra skrzynia podhalańska z 1772 r., w której krawędzie trzech łukowato sklepionych pól zdobniczych zazna­ czone są przy pomocy małych, ściętych, podługowatych piramidek, wklejonych w zagłębienie zrobione w ścianach s k r z y n i " P o d o b n y motyw występuje na plastycznym obramieniu pól zdobniczych jednej ze skrzyń dolnośląskich (ryc. 6), pochodzącej z 1664 r., przechowywanej obecnie w muzeum jeleniogórskim. Stosunkowo rzadko spotyka się w naszych skrzyniach ludowych wgłębione filunki (Kujawy — ryc. 5). Często natomiast wprowadzono podział zaczerpnięty ze skrzyń renesansowych do dekoracji malarskiej, z czym spo­ tykamy się zarówno na terenach poprzednio wymie! nionych, jak i na Podhalu (ryc. 3), w Krakowskiem (ryc. 4) i w Polsce środkowej'. Zwykle w skrzyniach tych widzimy 3 lub 4, rzadziej 5 pól zdobniczych, poj siadających kształt prostokątów o prostych lub wklę­ sło ściętych narożach, lub formę arkad łukowato zam| kniętych od góry (ryc. 5). Niejednokrotnie zdarza się, że pola w formie arkad oddzielone są od siebie pola­ mi prostokątnymi (ryc. 4, 6), rzadziej pole arkadowe stanowi motyw centralny między dwoma polami pro­ stokątnymi (Podhale, Powiśle Dąbrowskie). W porównaniu ze skrzyniami, które mają odległe tradycje, szafy są w urządzeniu izby wiejskiej ele­ mentem zupełnie nowym, niekiedy stanowiącym zdo­ bycz dosłownie ostatnich lat. Jedynie w zachodnich częściach Polski (Mazury, Pomorze, Śląsk, częściowo Wielkopolska) szafa przyjęła się wcześniej, ale i tam już przeważnie w formach barokowych lub później­ szych. Do wzorów renesansowych w kształcie i ko™.strukcji nawiązują jedynie szafy, składające się z dwóch części zamykanych dwuskrzydłowymi drzwia­ mi, rozdzielonych pośrodku wysokości poziomą szufla­ dą. W meblarstwie ludowym szafy takie występowały na terenie Dolnego Śląska, a czasem i Pomorza Za­ chodniego. Malowidła zdobiące ich powierzchnię no­ szą już zwykle cechy stylów późniejszych, jak rokoko lub empire. ; 1 Pola zdobnicze w skrzyniach o ścianach gładkich wyodrębnione są bądź kolorową ramką, bądź odmien­ ną barwą tła, a często jednym i drugim. Środek pól zdobniczych wypełnia dekoracja roślinna w postaci symetrycznie rozwiniętego kwiatonu. Sposób trakto­ wania dekoracji roślinnej bywa bardzo różnorodny i nie zawsze zharmonizowany z renesansowym charak­ terem całości. Najbardziej „renesansowe" w swym ogólnym wyrazie są smukłe kwiatony na skrzyniach robionych w Skawinie koło Krakowa oraz dekorac;e roślinne starych skrzyń podhalańskich. 8 Wł- Matlakowski: op- cit. Tabl. X I . Ryc. 8. Podhalański Ciekawych analogii do mebli używanych w dobie Odrodzenia dostarczają nam niektóre typy wiejskich stołów. Jeden z nich to stół o podstawie złożonej z dwóch nóg w kształcie litery I , połączonych w po­ łowie wysokości poziomą poprzeczką osadzoną przy pomocy klinów. Stoły tej konstrukcji, używane w Pol­ sce na przełamie igotyku i renesansu , spotyka się w izbach góralskich — na Śląsku (ryc. 7), Żywiec­ czyźnie, Orawie i Podhalu, a ponadto, choć rzadziej, w innych stronach Polski, jak np. w Opoczyńskiem czy Kielecczyźnie, gdzie jednak występują w uboż­ szej i jak gdyby zdegenerowanej nieco formie. 8 Typowo renesansową formę mają stoły w postaci płytkiej skrzyni pokrytej odsuwanym blatem, osadzo­ nej na czterech masywnych nogach, dołem rozchylo­ nych, wykonanych z deski o brzegach profilowanych, wzmocnionych poziomymi poprzeczkami (ryc. 8). Na terenie Podhala i w okolicy Babiej Góry stoły takie mają na powierzchni intarsjowane drzewem dekoracje 9 Stół tej konstrukcji znajdujemy w jednej ze scen Stwoszowskiego tryptyku w kościele N.M.P. w Kra­ kowie. stół jaworowy. 331 �w postaci motywów roślinnych, znaków symbolicznych i In. Poza Góralszczyzną stoły tego rodzaju notowane są również z. terenów Dolnego Śląska . 10 Ryc. 9. Oparcie „żidloka" (krzesła) z Istebnej (pow. cieszyński). Jako sprzęty do siedzenia służyły dawniej zwykłe pniaczki lub niskie czworonożne ławeczki bez oparciaKrzesło w izbie wiejskiej było sprzętem rzadkim, uży­ wanym raczej w momentach bardziej uroczystych, np. dla gości, których chciano w ten sposób szcze­ gólnie uhonorować. Z różnych form krzeseł renesan­ sowych do meblarstwa ludowego w Polsce przeniknęło i szeroko rozpowszechniło się krzesło o siedzeniu z deski w kształcie rozszerzającego się ku przodowi trapezu, z czterema prostymi lub toczonymi nogami i zapieckiem loparciem) również wyciętym z jednej deski na krawędziach, ozdobnie profilowanym. Opar­ cie zaopatrzone pośrodku w sercowaty otwór jest za­ zwyczaj wykonane dekoracyjnie. Krzesła te, zwane „zydlami", do dnia dzisiejszego spotkać można na znacz­ nych obszarach Polski, od Karpat po Bałtyk i Kur­ piowszczyznę. Formy ich z czasem zróżnicowały się, sprymityzowały lub zmodernizowały. Niemniej spo­ tyka się wśród nich i takie, gdzie kształt zapiecka dziś jeszcze nie wiele odbiega od dawnych form renesan­ sowych (ryc. 9). Dekoracja ich bywa dosyć różnorod­ na. Spotyka się więc czasem zydle z oparciem pokry­ tym płaskorzeźbą lub rytem o motywach przeważnie roślinnych (Podhale — ryc. 10. Kurpie — ryc. 11), zdobionym ażurowaniem (Pomorze, Podhale, Góral­ szczyzna, Śląsk) lub polichromią (Pomorze. Dolny Śląsk). W niektórych stronach Polski, jak np. na Podlasiu czy w Radomskiem, występują w urządzeniach izby wiejskiej ławy zaopatrzone w ruchome oparcia (ryc. 12), które na dzień przerzuca się w stronę ściany, na noc zaś w kierunku izby, co umożliwia spanie na do­ syć wąskiej przestrzeni bez obawy spadnięcia na zie­ mię. Ławy identyczne pod względem konstrukcji w y ­ stępują pospolicie w meblarstwie ludowym Europy za­ chodniej i krajów skandynawskich już w okresie re­ nesansu . Być może, iż jakiś związek z renesansowy­ mi ciężkimi ławami o skrzyniowatej podstawie (flo­ rentyńskie „cassapanca") mogą mieć ludowe „kanapy", „ślabanki", czy „bambette", które dopiero pod koniec ubiegłego wieku poprzez małe miasteczka przedostały się na wieś. Przy wielkiej rozmaitości form wśród ław ze skrzynią do spania spotyka się i takie, które w syl­ wecie i bryle mogłyby ewentualnie uchodzić na spóź­ nione odbicie dawnych włoskich wzorów. Bardziej prawdopodobny jest związek z wzorami re­ nesansowymi ściennych, wiszących szafek na naczynia, często zdobionych po brzegach profilowanymi esowato - skami, ze schowkiem na półce, zasłoniętym tńp. na odhalu) przy pomocy przesuwanej kratki. Garść przytoczonych wyżej przykładów, które by­ najmniej zagadnienia nie wyczerpują, wystarczy, aby stwierdzić, że w rozwoju ludowego meblarstwa rene­ sans odegrał znaczną rolę. 11 10 G. Grundmann — K. Hahm: Deutsche Volks­ kunst. T. V I I I . Schlesien. München, ok. 1927 r., ryc. 110. Ławę z ruchomym oparciem, wykonaną około roku 1500, pochodzącą z południowych Niemiec, pu­ blikuje R. Hube (Deutsche Bauernmöbel, ryc. 132). 11 Ryc. 10. Stołek podhalański z zapieckiem intarsjowanym drzewem cisowym. 332 �Mówiąc o wpływie renesansu na kształtowanie się ludowych mebli musimy pamiętać, że wpływ ten rzad­ ko przybierał postać mechanicznego zapożyczenia; przykładem tego jest np. forma stołu, o którym mó­ wiliśmy poprzednio. Poza tym odosobnionym wypad­ kiem można mówić raczej o inspiracji niż o zapoży­ czeniu. Przenikające do ludowej kultury wzory ule­ gały przetworzeniu. Proces asymilacji w nowym śro­ dowisku pociągał za sobą konieczność zmian, wynika­ jących bądź z przyczyn ekonomicznych (stąd np. za­ stępowanie szlachetniejszych gatunków drzewa mate­ riałem miękkim, unikanie kosztownych technik zdob­ niczych i zastępowanie ich tańszą dekoracją malarską, bądź też z konieczności dostosowania się do gusitów i wymogów nowego odbiorcy. Jak długo wyrób mebl' ludowych koncentrował się w małomiasteczkowych ośrodkach rzemieślniczych, w których przetrwały daw­ ne tradycje rzemiosła cechowego, związek ludowego meblarstwa z dawnymi stylowymi pierwowzorami był bardziej bezpośredni, jakkolwiek i tu „ludowy rene­ sans" odbiegał od form znanych ze sztuki elitarnej. Z chwilą jednak, gdy umiejętność wykonywania i de­ korowania mebli rozpowszechniła się po wsiach, wiej­ scy majsterkowie zaczęli coraz bardziej oddalać się od dawnych wzorów, tworząc zwłaszcza w dziedzinie de­ koracji formy własne o charakterze lokalnym, nieza­ leżne od wzorów stylowych. Widzimy to np. w zdob­ nictwie skrzyń pochodzących z wiejskich ośrodków skrzyniarskich koło Krakowa. W ten sposób na grun­ cie zapożyczeń czerpanych ze zdobnictwa renesanso­ wego rozkrzewiła się bogata ludowa twórczość pla­ styczna, której przykładem są dziesiątki, a nawet setki wokalnych odmian skrzyń malowanych, jakie notujemy na terenie Polski. 6), na terenie Lubelszczyzny czy Podlasia wschodniego sprzęty polichromowane pojawiły się dopiero za pa­ mięci poprzedniego pokolenia, a więc nie wcześniej niż pod koniec ubiegłego wieku. Trudno jest przypuszczać, aby znane nam datowa­ ne okazy były pierwszymi tego rodzaju sprzętami l u ­ dowymi. Na terenach zachodniej i południowej Pol­ ski meble nawiązujące do form stylowych zapewne wcześniej musiały pojawić się w izbach chłopskich, z tym oczywiście zastrzeżeniem, że były one powszech­ nie używane tylko przez warstwę najzamożniejszą. Przypuszczać można, że większość z omówionych tu sprzętów domowych, nawiązujących w formie czy zdobnictwie do mebli renesansowych, już z począt­ kiem X V I I wieku wchodziła w skład urządzenia izby zamożniejszych chłopów, którzy, naśladując w miarę możności styl życia mieszczaństwa lub nawet szlachty, szukali tym sposobem drogi do społecznego awansu. Brak materiału rzeczowego w postaci datowanych me­ bli pochodzących z tego okresu nie stanowi jeszcze argumentu podważającego słuszność wysuniętego przy­ puszczenia. Warunki, w jakich rozwijała się kultura ludowa, nie sprzyjały długiej konserwacji sprzętów. Przecież na­ wet sięgające wieku X V I I zabytki architektury ludo­ wej należą dziś do rzadkości, cóż więc mówić można Pisząc niniejszy szkic poświęcony zagadnieniu wpły­ wu Odrodzenia na rozwój mebli ludowych, opierałem się główne na materiale, który występuje dziś jeszcze w izbach chłopskich lub też występował w nich w wie­ ku ubiegłym. Brak źródeł historycznych lub raczej zbyt jeszcze nie wystarczająca ich eksploracja nie pozwala w chwili obecnej dać rozstrzygającej odpowiedzi na pytanie, od jak dawna datuje się w ludowym malarstwie wpływ renesansu- Badania prowadzone w różnych częściach kraju wskazują na to, że proces przemian, którym uległo wyposażenie wnętrza chałupy wiejskiej, nie przebiegał na terenie całej Polski w sposób jednoli­ ty. O wiele szybciej i głębiej wpływy stylów histo­ rycznych uwidoczniły się w meblarstwie ludowym Polski zachodniej (Pomorze, Śląsk, Wielkopolska, Ma­ zury) i południowej (Podhale, Spisz, Orawa), niż np. w Polsce środkowej czy zwłaszcza wschodniej, gdzie niemal do końca ubiegłego stulecia urządzenie wnętrza utrzymało się na poziomie bardzo prymitywnym (Lu­ belszczyzna, Podlasie wschodnie, widły Wisły i Sanu). Różnice zachodzące w rozwoju meblarstwa ilustruje najlepiej materiał odnoszący się do skrzyń malowa­ nych. Podczas gdy np. na Śląsku i Podhalu spotyka­ my datowane skrzynie malowane sięgające pierwszej połowy X V I I I lub nawet końca X V I I wieku (ryc1 2 12 Np. skrzynia z muzeum we Wrocławiu, nosząca datę 1716, lub skrzynia z Cichego w pow. Nowy Targ, z datą 1736. Ryc. 11. Rzeźbiony zydel kurpiowski. 333 �Ryc. 12. Ława z przerzucanym oparciem z Jastrzębi o skrzyniach, stołach, krzesłach itp., których trwanie normalnie nie przekracza żywota trzech pokoleń. Na szybkie niszczenie się mebli ludowych oddziaływały niekorzystne warunki, jakie panowały w izbach wiej­ skich (brud, przegrzanie, znaczna ilość pary wodnej tworzącej się w czasie gotowania), częste pożary zmia­ tające z powierzchni ziemi całe wioski, zawieruchy wojenne i brak pietyzmu ze strony właścicieli, którzy stare, nadwerężane przez czas meble odziedziczone po przodkach rąbali na opał, gdy tylko udało się je za­ stąpić nowymi. Wcześniejsze czy późniejsze przenikanie wpływów renesansu do meblarstwa ludowego uzależnione było z jednej strony od sytuacji ekonomicznej, w jakiej znajdowali się chłopi, z drugiej zaś — od istnienia ośrodków rzemieślniczych, które mogłyby ich zapo­ trzebowanie pokrywać. Współdziałanie tych czynników uwidoczniło się bardzo wyraźnie w meblarstwie Pod­ hala, gdzie ponad ogół ludności góralskiej wybijały - ę bogate rody gazdowskie i sołtysie (z tych ostatnich sporo przeszło z czasem do warstwy szlacheckiej), a znane z rozwoju rzemiosł miasta spiskie dawały (pow. radomski). możność łatwego zaopatrywania się w wyroby mieślnicze- Dwa te czynniki spowodowały, że w dowym meblarstwie nowotarskim wpływy stylów storycznych, a zwłaszcza renesansu, uwidoczniają w sposób szczególnie wyraźny. Wysuwając przypuszczenie, że wpływy Odrodzenia na urządzenie izby chłopskiej mogły w Polsce sięgać wstecz poza połowę X V I I wieku, bynajmniej nie su­ gerujemy, iż pojawiają się one w kulturze ludowej wiejskiej współcześnie z rozpowszechnieniem się no­ wych renesansowych form meblarskich wśród warstw elitarnych. Nie ulega wątpliwości, że zanim te czy in­ ne elementy zaczerpnięte z mebli renesansowych do­ stały się do miejskiego pospólstwa i chłopstwa, .minąć musiało sporo czasu. Skoro jednak zyskały one już dla siebie w sprzętarstwie ludowym prawo obywatelstwa, wykazały niesłychaną żywotność, trwając w kulturze ludowej prawie do końca X I X wieku, a więc daleko poza rok 1650, który w historii sztuki warstw elitar­ nych przyjęto uważać za datę zamykającą okres re­ nesansu. Fotografie wykonali: Roman Reinfuss: ryc. 11 i 12, Stefan Deptuszewski: ryc_ 1, 2, 3, 5. Zbigniew Kamykowski: ryc. 6. Ryc. 4 jest reprodukcją z pocztówki wydanej przez Muzeum Etnograficzne w Kra­ kowie. Ryc. 8 i 10 reprodukowane z: W. Matlakowski. Zdobienie i sprzęt ludu pol­ skiego na Podhalu. Warszawa 1901. Tabl. VII i IX. Ryc. 7 i 9 reprodukowane z: M. Gładysz. Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku. Kraków 1935. Tabl. XC i LXXXII. 334 rze­ lu­ hi­ się � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f89d5cdfb63811122615b9fcd45d6f6c.pdf 57063f5b67370ab7b2c46d00e1ffa559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2005 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource monastery - wyobrażenia ludowe Macedonia- legendy ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1860 Title A name given to the resource Elementy wyobrażenia monasteru jako "świętego miejsca" / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.107-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pokropek, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 AGNIESZKA POKROPEK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersyt Warszawski ELEMENTY WYOBRAŻENIA MONASTERU JAKO "ŚWIĘTEGO MIEJSCA". NA PRZYKŁADZIE MACEDOŃSKICH LEGEND LOKALNYCH Zjawisko monastycyzmu od dawna budziło zainteresowanie badaczy (historyków religii i kultury, socjologów, antropologów kultury), którzy podkreślali różnorodne jego aspekty - historyczny, ekonomiczno-socjologiczny czy też kulturotwórczy. Materią szczególnie ciekawą dla badacza-etnologa jest monastycyzm wschodni osadzony w korzeniach bogatej symbolicznie kultury bizantyńsko-prawosławnej, który wchodzi w różnorodne układy z kulturą tradycyjną, dostarczając przede wszystkim specyficznych wzorców świętości i wzbogacając doświadczanie sacrum charakterystyczne dla tej kultury. Niniejszy artykuł stanowi analizę jednego z wielu zagadnień odnoszących się do wzajemnych związków kultury monastycznej i tradycyjnej, mianowicie do pojęcia sakralności miejsca - monasteru w macedońskich ludowych legendach lokalnych. Materiał źródłowy, w oparciu o który została dokonana analiza, pochodzi z terenu Republiki Macedonii - z jednej strony obszaru o głębokich korzeniach monastycznych i związkach z centrum monastycyzmu wschodniego, jakim jest Góra Athos, z drugiej zaś o ciągle żywych tradycjach kultury ludowej. W trakcie moich wielokrotnych pobytów na tamtym terenie spotykałam się ze zjawiskiem osobliwego traktowania monasterów jako miejsc szczególnie świętych, do których ludzie pielgrzymują, w których uczestniczą w charakterystycznych obrzędach, za które w końcu czują się odpowiedzialni, służąc opieką i pomocą. Charakterystyczne było również to, że miejsca te niekoniecznie musiały być zamieszkane przez mnichów, aby być uważane za monastery. Badania na temat zachowań i wyobrażeń ludzi dotyczących tego typu świętej przestrzeni ze względu na swoją specyfikę nie były prowadzone tylko w jednym regionie, lecz ogniskowały się wokół prawosławnych monasterów rozproszonych na terenie całej Republiki Macedonii. Podstawę artykułu stanowi przede wszystkim zebrany przeze mnie materiał terenowy - wywiady oraz obserwacje uczestniczące. Korzystałam również z bazy źródłowej dotyczącej obszaru Macedonii, dostępnej w języku serbskim i macedońskim. Wymienić tu należy przede wszystkim XIX-wieczną twórczość �108 religijno-moralizatorską mnichów Joakima Krcovskiego i Kirila Pejcinovića oraz zbiory ludowych pieśni, legend, podań, przysłów, a także opisy obyczajów i obrzędów zgromadzone przez XIX- i XX-wiecznych zbieraczy folkloru macedońskiego (zbiór braci Miladinov, Vasila Ikonomova, Antona Stoilova, Kuzmana Sapkareva i inne). Na przykładzie zgromadzonych legend lokalnych, a także innego typu materiału terenowego Uak na przykład indywidualnych deklaracji informatorów) pokażę elementy konstruujące osobliwą świętość i inność monasteru, elementy, które decydują o powiązaniu tych miejsc z określonymi czynnościami kultowo-obrzędowymi dokonywanymi przez społeczność. Prawosławny teolog P. Evdokimov pisze, że "to, co sakralne i święte, nie jest nim nigdy dzięki swojej właściwej naturze czy swojej istocie, ale jedynie dzięki uczestnictwu". Miejsce jest zatem święte przez obecność Boga, bowiem "akt, który czyni coś sakralnym, odrywa rzecz lub jakąś istotę od warunków empirycznych i stawia w bezpośrednim stosunku ze sferą noumenalną" (Evdokimov, 1964, s. 225). Jednym z pierwszych elementów stanowiących o świętości monasteru jest decyzja o jego budowie, wiążąca się również z wyborem właściwego miejsca pod budowę. W macedońskich przekazach ludowych jest to wybór dokonany przez siłę wyższą. Motyw ten expresis verbis wyrażony jest w pieśni "Bogurodzica buduje monaster Treskavec", pochodzącej ze zbioru Vasila Ikonomova (Penuslinski, 1968, s. 203). Jest w niej mowa o tym, jak sama Matka Boska pojawiła się na szczycie Zlatovrv, aby przy pomocy świętych zbudować chrześcijański monaster na miejscu starej, pogańskiej świątyni. Po skończeniu budowy Treskavca Bogurodzica rozsyła siedemdziesięciu świętych, by pobudowali cerkwie i monastery w pobliskim mieście - Prilepie oraz na Świętej Górze Athos. Z reguły jednak decyzja o budowie monasteru jest w macedońskich wierzeniach przekazywana przez siłę wyższąjakiemuś człowiekowi we śnie. Kobieta opiekująca się monasterem sv. Bogorodica - Treskavec koło Prilepu w ten sposób wypowiada się o budowie świątyni: "Święci objawiają to ludziom. Ten święty objawi to komuś. I ten musi budować", o samym zaś monasterze Treskavec mówi: "Bo ktoś miał sen, żeby zbudować Bogorodicę"( 1)1. Podobnego typu wypowiedź otrzymałam z ust kobiety pomagającej w monasterze sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. Opowiedziała ona historię pewnego człowieka żyjącego w czasach tureckich, któremu przyśniła się Matka Boska. Kazała mu ona wybudować monaster. Ponieważ człowiek ten nie mógł podjąć budowy ze względu na brak pozwolenia ze strony władz tureckich, sen ten nękał go tak długo, aż w końcu, po wielu staraniach, człowiek ten uzyskał pozwolenie na budowę (2). I Zob. wykaz materiałów terenowych - s. 115. �109 Teren pod budowę monasteru również powinien być wybrany w sposób nadprzyrodzony; zbudowanie na tym a nie innym miejscu monasterskiej świątyni ma się wiązać z jakimiś cudownymi wydarzeniami. Często pojawiającym się motywem w przekazach ludowych jest opowieść o tajemniczym przenoszeniu materiałów budowlanych z terenu budowy na jakieś inne miejsce. W trakcie badań terenowych w Macedonii w 1995 roku jeden z moich rozmówców, w czasie naszej wspólnej wędrówki do położonego wysoko w górach monasteru Treskavec, pokazał mi w pewnym momencie miejsce zwane przez okoliczną ludność crkviste (od korzenia crkva czyli "cerkiew"), gdzie widoczne były nawet ślady fundamentów jakiejś budowli. Opowiedział mi przy tej okazji historię, że według przekazów starych ludzi, na tym właśnie miejscu miała stać monasterska cerkiew. Rozpoczęto nawet budowę, ale w ciągu nocy jakaś tajemnicza siła przenosiła materiały i narzędzia budowlane wyżej w góry, na miejsce, gdzie obecnie stoi monaster. Gdy zapytałam o tę historię starszą kobietę mieszkającą w Treskavcu i opiekującą się nim, odpowiedziała mi tymi słowy: "Bogurodzica nie chciała tam dalej ... Tam majstrzy murowali już monaster. Zaczęli już budować monaster Bogorodica, komuś zostało powiedziane, żeby budować. No i oni zaczęli budować na równym miejscu, nisko - tam nie było tak wysoko jak tutaj. I pracowali majstrzy. Bo ktoś miał sen, żeby zbudować Bogorodicę. Ale ci budowali w ciągu dnia i kiedy przychodzili rano - nie mogli znaleźć materiałów, młotków ... a znajdowali je tutaj - z równego terenu Bogurodzica tutaj je przenosiła. Za trzecim razem, chcąc nie chcąc, zaczęli tutaj budować monaster. I tutaj go wybudowali" (3). Istnieją również tego typu legendy, o niemalże identycznej strukturze treściowej, dotyczące innych macedońskich monasterów. Na innym miejscu niż pierwotnie zaplanowano był też, według słów mieszkanki osady Varos-Prilep, zbudowany pobliski monaster sv. Arhangel Mihail (3), jak również monaster sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. W przypadku tej ostatniej opowieści, opowiedzianej przez mieszkankę położonego niedaleko monasteru Kiceva, interesujący jest motyw hierofanicznego płomienia, który wskazuje majstrom poszukującym swoich materiałów i narzędzi owe przedmioty i zarazem właściwe miejsce pod budowę świątyni (4). O wyborze odpowiedniego miejsca pod budowę monasteru może zadecydować również pojawienie się na danym terenie jakiegoś atrybutu lub symbolu "miejsca świętego". Co może być takim atrybutem? Kobieta z Berova, ze wschodniej Macedonii, kiedy opowiada o powstaniu cerkwi sv. Bogorodica mówi w ten sposób: "Święte jest tam miejsce. I tam, jak mówili, była krowa i ryczała, ryczała, ryczała. Na tę samą datę, każdego roku ryczała tam i umarła tam. I to było na św. Bogurodzicę (28 VIII - Wniebowzięcie Najświętszej Marii Panny - przyp. A. P.). I kiedy rozkopali, znaleźli tam ikonę i serce od dzwonu. I takźe można było usłyszeć jakieś pieśni na tym miejscu" (5). Ciekawym wątkiem jest w tej opowieści owa rycząca krowa, która dla miejscowej ludności będzie stanowiła przyczynę i uzasadnienie składania Bogurodzicy �110 krwawej ofiary - tzn. kurbanu w dniu Jej święta. Zwróćmy jednak uwagę na przedmioty, które wskazały ludziom miejsce budowy cerkwi - serce od dzwonu i ikonę. Dzwonnica, jak pisze Jean Hani (1994, s. 72-23), jest częścią świątyni, początkiem drogi, którą wierny przechodzi od sfery profanum do sacrum, jako wieżajest także "symbolem specjalnym, symbolem wznoszenia się". Sam dzwon ma również sakralny charakter, sygnalizuje obecność sacrum, przyzywa błogosławieństwo Boże, przywołuje na modlitwy i dzwoni w ważnych momentach życia. Jeden z moich rozmówców w ten sposób podkreśla znaczenie dzwonu w miejscu świętym: "W monasterze jest przykazane, że dzwonnica powinna być wyższa od cerkwi. (...) Kiedyś ludzie pracowali według dzwonów. Dzwon na przykład w Krusevie, dzwon w Yaros, dzwon w Zrze. I się słuchało i ludzie tak się umawiali, według dzwonów, że na przykład dziś jest święto"(6). Jeśli zaś chodzi o ikonę jako o symbol świętości miejsca, podobnąjej funkcję znajdziemy w opowieści zapisanej przeze mnie w monasterze sv. Jovan Bigorski w zachodniej Macedonii, dotyczącej tegoż właśnie monasteru: "A tam tę ikonę, w cerkwi co jest na górze - to jest ikona św. Jana - to ją zabierali stąd do wsi, żeby tam zrobić cerkiew. W ciągu dnia ją zabierali, a ona nocą znów wracała tutaj (tzn. do monasteru - przyp. A. P.) (7). Ikona w teologii prawosławnej posiada szczególne znaczenie, daje bowiem poczucie "namacalnej obecności" Boga. Chrystus, Bogurodzica lub święci żyją jakby na ziemi w swoich ikonach. Ikona dla prawosławnego nie jest fetyszem, lecz miejscem obecności świętego. Jak pisze Nicolas Zernov (1967, s. 211), dla prawosławnego chrześcijanina to ,Jakby okna, przez które spogląda na świat poza czasem i przestrzenią", stają się one, według słów Evdokimova (1964, s. 249), "promieniowaniem obecności". Ikona zatem, ponieważ jest miejscem pełnej łaski obecności Chrystusa lub świętych, ma jakby prawo do "decydowania" w imieniu danego świętego na przykład o świętości lub nie miejsca przeznaczonego pod budowę monasteru. Motyw ten pojawi się również w lokalnej legendzie dotyczącej wspomnianego już monasteru sv. Bogorodica PreCista koło Kiceva. Ze zburzonego przez Turków monasteru Kneiino pozostaje jedynie ikona Bogurodzicy, która sama wybiera sobie miejsce do zbudowania kolejnej świątyni, tym razem koło wsi Krzino. Po kolejnym tureckim pogromie ponownie ostaje się tylko ta ikona, która cudowną mocą przenosi się na miejsce, na którym obecnie stoi wspomniany monaster (8). Wybór dobrego, świętego miejsca pod budowę monasteru może być związany z postacią mnicha (częstokroć późniejszego świętego) - założyciela danego monasteru. W przypadku lokalnej legendy o powstaniu monasteru sv. Gavril Lesnovski koło Probistipu mamy do czynienia z cudowną działalnością mnicha pustelnika - św. Gavrila (Gabriela). Był on jednym z trzech braci z Rilskiego monasteru (w Bułgarii), którym przyśniło się, że mają się rozejść na trzy strony świata. W ten sposób każdy z nich trafił na miejsce swojej przy- �111 szłej siedziby (mowa o monasterach sv. Joakim Osogovski, sv. Prohor Pcinjski i sv. Gavril Lesnovski). Święty Gavril był pierwotnie pustelnikiem, żył w pieczarze. Ludzie zaś chcieli go sprowadzić do wsi. Możliwe to było jedynie przy pomocy dwóch bliźniaczych wołów, które ponadto nie mogły wrócić z pustelni tą samą drogą, którą tam dotarły. Droga do pustelni Gavrila była niedostępna i zarośnięta, ale kiedy szły nią woły-bliźniaki - wszystko się rozstępowało, droga się oczyściła, stała się łatwiejsza i św. Gavrila można było już bez kłopotu sprowadzić do wsi. Według człowieka opowiadającego mi tę legendę, dlatego teraz pobliska wieś nazywa się Lesnovo ("lesno" po macedońsku oznacza "lekko", "łatwo") (9). Oprócz obecności świętego mnicha-pustelnika ciekawym elementem wydaje się tu motyw dwóch bliźniaczych wołów, które w cudowny sposób sprowadzają pustelnika do wioski, na miejsce przyszłego monasteru. Woły w kulturach ludowych Bałkanów otacza się wielkim poważaniem. W Bułgarii, jak podaje Moszyński (1967, s. 559), używa się w stosunku do nich określenia "aniołowie", w Macedonii i w Bułgarii właśnie woły, obok jagniąt, można składać w świętej ofierze dla patrona wsi, cerkwi lub monasteru. Jak podaje słownik Bułgarska mitołogija (1994, s. 310) u sąsiadujących z Macedończykami Bułgarów przy pomocy wołów-bliźniaków i zrobionego z bliźniaczego drzewa radła oborywano wieś, chroniąc ją w ten sposób od dżumy, wampirów i demonów. Woły-bliźniaki, które sprowadziły św. Gavrila do wioski, aby tam założył monaster, mogą się zatem jawić jako element obdarzony nadprzyrodzoną, świętą mocą. Para wołów-bliźniaków występuje również w legendzie o św. Naumie - założycielu monasteru nad Jeziorem Ochrydzkim. Na zaorany przez te woły, podarowane św. Naumowi, monasterski majątek nigdy nie spada grad (Risteski, 1990, s. 65). Właściwe miejsce pod budowę monasteru wskazuje również św. Joakim Osogovski, drugi z wyżej wspomnianych braci-pustelników. Osiemdziesiąt lat po swojej śmierci objawia się on we śnie pewnemu duchownemu, wskazując miejsce, na którym został pochowany - jednocześnie miejsce, na którym ma stanąć monaster jego imienia (Vrazinovski, 1986, s. 183-185). Z cudowną działalnością mnicha związane jest również powstanie monasteru sv. Naum nad Jeziorem Ochrydzkim. Według wielu ludowych przekazów, niejednokrotnie też zilustrowanych w postaci fresków w grobowej kaplicy przechowującej szczątki św. Nauma - słowiańskiego świętego, monaster został wybudowany na miejscu, o które poprosił św. Naum po uzdrowieniu łysej córki cara, feudała bądź według innych przekazów tureckiego bega. Miejsce pod budowę monasteru wyznaczone zostaje w bardzo charakterystyczny sposób: wdzięczny świętemu ojciec uzdrowionej córki musi zabić wołu i z jego skóry zrobić sznur. Tyle, ile obejmie on z przestrzeni wzgórza - tyle ziemi będzie należało do monasteru (Risteski, 1990, s. 49, 50, 53, 55). Monaster - ze swej definicji inny rodzaj świętego miejsca niż zwykła cerkiew, zamieszkały przez swoistą społeczność mniszą, jawi się w wyobrażeniach �112 ludowych jako obszar "oderwany od świata". Według informatorów monastery nie powinny znajdować się w mieście, lecz raczej w miejscach trudno dostępnych, w górach. Jak mówi jedna z moich rozmówczyń: "to musi być duchowe: bo w mieście są wszelkiego rodzaju ludzie, a to przeszkadza mnichowi. Oni cały czas trwają na modlitwie, a tutaj chodzą i chuligani" (3). Do świętego miejsca może prowadzić specjalna droga, w określony sposób znaczona i przypominająca o zbliżaniu się do przestrzeni świętej. Dzieje się tak szczególnie w przypadku monasteru Treskavec, do którego droga przez góry oznaczona jest freskami namalowanymi na skałach, przedstawiającymi - jako że monaster jest pod Jej wezwaniem - Bogurodzicę. Jedna z moich rozmówczyń tak się o tym wypowiada: "A to jest po to, żeby było wiadomo, którą drogą dojść do monasteru Treskavec. Tam są freski Bogurodzicy - żeby znaleźć drogę do monasteru" (10). Monastery mają więc znajdować się w pewnej odległości od miejsc zamieszkałych "jakby na pustyni" (10). Niektórzy informatorzy wypowiadali się, że powinny znajdować się w górach, tak "żeby nie były na równym" (1). Człowiek opowiadający mi wspomnianą już wcześniej historię o cudownym przenoszeniu materiałów do budowy monasteru Treskavec mówi o tym zdarzeniu, że stało się tak, ponieważ "Bogurodzica chciała być wysoko w górach, (...) chciała być jak najwyżej" (11). Zauważmy, że mamy do czynienia z dwoma bardzo ważnymi dla symboliki religijnej, w szczególności chrześcijańskiej, elementami: motywem góry i pustyni. Góra jest obrazem, który, jakby powiedział Eliade, odnosi nas do axis mundi - wszechświatowej kolumny umożliwiającej łączność między poziomami góry i dołu, jest miejscem transcendencji, doświadczania Boga, obszarem o najwyższym stopniu świętości (Eliade, 1974, s. 61-62). W tradycji chrześcijańskiej to właśnie góra - Golgota stanowi centrum świata, dokonują się na niej ważne dla historii zbawienia wydarzenia. Z kolei góra Tabor staje się miejscem Przemienienia Pańskiego, tak ważnego dla wschodniego monastycyzmu mistycznego spotkania z Boską energią - światłem Taboru (mowa tu o hezychastycznej tradycji modlitewnej związanej z postacią athoskiego XIV-wiecznego mnicha - św. Grzegorza Palamasa). Pustynia zaś jako obszar dosłownie i symbolicznie nie zamieszkany jest terenem próby, oderwania się od świata, ale równocześnie miejscem najwyższego doświadczania Boga, osiągnięcia transcendencji. To właśnie o "odejściu na pustynię" mówi się w odniesieniu do przejawów życia anachoretyczno-monastycznego. Obraz ten mogą uzupełnić nam południowosłowiańskie legendy o anachoretach, między innymi o trzech świętych pustelnikach czczonych w Macedonii - Joakimie Osogovskim, Prohorze Pcinjskim i Gavrilu Lesnovskim. Schemat tych legend wiąże powstanie i rozwój istniejących po dzień dzisiejszy monasterów z postaciami wspomnianych pustelników, rezygnujących z bogactw oraz życia małżeńskiego i udających się "na pustynię" - czyli samotne życie w górach lub lasach (SIankamenac, 1925). �113 Miejsce święte, jakim jest monaster, jest zatem "oderwane od świata", ale nie tylko przez swoje położenie (zazwyczaj wysoko w górach), lecz również przez rozplanowanie przestrzeni wewnątrz monasteru. Przestrzeń ta otoczona jest murem z bramą wejściową, na której widnieje zwykle wizerunek patrona monasteru. Ogrodzenie to wyznacza granice między przestrzenią świecką a sakralną. Centralnym punktem przestrzeni wewnętrznej jest oczywiście świątynia, do której przylega z reguły cmentarz, na którym spoczywają zmarli mnisi. Nieodłącznym elementem jest również tak zwany konak, którego część stanowią cele mnisze, pozostałe zaś części pełnią funkcję różnorodnych pomieszczeń gospodarczych oraz pokoi gościnnych dla pielgrzymów. Owa obecność zarówno cmentarza, jak i domu gościnnego pokazuje, według Evdokimova, ,jedność żywych i umarłych zgromadzonych w jednej przestrzeni sakralnej" (1964, s. 240). Dlatego też chyba tak ważnym elementem sakralności monasteru będą znajdujące się w świątyni ikony. Jedna z informatorek tak mówi o monasterze sv. Arhangel koło Prilepu: "Tutaj są wszystkie ikony, boskie ikony wszystkie tutaj są: i św. Jerzy, i św. Jan Chrzciciel, i św. Mikołaj, św. Dymitr, wszyscy święci. (...) My ze świętymi żyjemy i idziemy do cerkwi" (12). Ikony przypominają rzeczywistość świętego Kościoła, Bosko-ludzkiej jedności, wspólnoty żywych i umarłych. Elementem sakralizacji miejsca może stać się również grób świętego. Jak pisze J. S. Bystroń, "dość powszechnym zjawiskiem jest budowanie świątyń na miejscach, gdzie pochowano zwłoki wybitnych ludzi, zwłaszcza świętych" (1980, s. 233). Dzieje się tak również w przypadku macedońskich monasterów, a zwłaszcza monasteru sv. Naum położonego nad Jeziorem Ochrydzkim. Znajduje się tam grób słowiańskiego świętego - św. Nauma - założyciela monasteru. Jak mówi o nim jedna z ludowych opowieści, kiedy zmarł i przyszedł przed oblicze Boga, Bóg osądził, że święty ten powinien być w wiecznym raju. Ponieważ w niebiańskim raju nie było dostatecznie ładnego, godnego św. Nauma miejsca, Bóg pokazał mu ręką założony przez Nauma monaster, mówiąc, że to będzie jego raj i święty zostanie w nim na wieki (Risteski, 1990, s. 49). Monaster ten jest zatem jakby cząstką raju, w pełni usankcjonowaną, nawet przez samą siłę wyższą, świętą przestrzenią. Staje się on obszarem cudów i uzdrowień. Do dziś dnia nawiedzający monaster udają się do kaplicy grobowej św. Nauma i ofiarowując drobne pieniądze, przykładają prawe ucho do grobowca - jak mówią - "na szczęście"; mówi się też, że w ten sposób można usłyszeć bijące do tej pory serce św. Nauma (Risteski 1990, s. 89). Swoistym atrybutem "świętego miejsca" jest woda - element ożywiający, oczyszczający, składnik chrześcijańskich sakramentów i czynności sakramentalnych. Woda staje się nieodzownym elementem, który musi być w pobliżu monasteru - czy to w postaci źródła, studni czy też strumienia. Nazywana jest przez społeczność "świętą wodą". Jak mówi jeden z informatorów: "Święta woda jest na każdym świętym miejscu, musi być. Monaster nie może być bez �114 wody" (5). Bogurodzica, która według legendy o monasterze sv. Bogorodica Precista koło Kiceva ukazała się we śnie pewnemu człowiekowi z poleceniem wybudowania jej monasteru, kazała wybudować go w miejscu, gdzie znajdowało się źródełko. Obecnie źródełko jest obudowane i znajduje się wewnątrz cerkwi (2). Interesującą informację dotyczącą znaczenia i funkcji wody dla "miejsca świętego" usłyszałam również w czasie mojego pobytu w monasterze Veljusa koło Strumicy, we wschodniej Macedonii. Monaster ten przez długie lata nie funkcjonował jako ośrodek mniszego życia. Odrodzenie nastąpiło stosunkowo niedawno i było związane z działalnością ojca Nauma - obecnie władyki (czyli biskupa), a wcześniej athoskiego mnicha z dziewięcioletnim stażem na Świętej Górze. Ojciec Naum po powrocie ze Świętej Góry założył dwie wspólnoty mnisze - żeńską w monasterze Veljusa i męską w monasterze Vodoca. Jedna z dziewcząt zwanych po macedońsku "iskuszeniczkami" czyli nowicjuszkmi przechodzącymi czas próby życia w monasterze, pokazała mi źródełko znajdujące się powyżej monasteru i opowiedziała historię, że zanim monaster ponownie, po bardzo długiej przerwie, został zasiedlony przez wspólnotę mniszą, źródło było wyschnięte. Kiedy przybył tu ojciec Naum pobłogosławił źródło i woda znów zaczęła w nim płynąć. Woda, zgodnie z tym wyobrażeniem, stała się zatem jakby elementem ponownego uświęcenia monasteru, ponownej sakralizacji miejsca. Szczególnego wymiaru nabiera obecność wody w monasterze sv. Jovan Bigorski, którego patronem jest św. Jan Chrzciciel. Wodę zauważymy w samym kompleksie monasterskim - w postaci obudowanego źródła, z napisem pochodzącym z końca XIX wieku, które po odnowie źródła przekazane zostało do korzystania "braciom chrześcijanom, aby pili zimną i słodką wodę dla ochłody ich spragnionej duszy". Po wodę chodzi się również do małej pustelni paraklisu u podnóża monasteru. Woda obecna jest również w postaci przepływającej obok rzeki Radiki, która ze względu na patrona monasteru - św. Jana Chrzciciela - jest jakby symbolicznym Jordanem, w którym dokonał się chrzest Chrystusa. Tę jej funkcję może potwierdzić fakt bardzo uroczystego obchodzenia w tym miejscu święta Epifanii, czyli Jordanu, zwanego w Macedonii Vodojordanie lub Vodici (Atanasovska, Bocev, 1992). Świętość monasterskiej wody ujawnia się zazwyczaj w jej cudownym działaniu. Ludzie przychodzą do źródła, obmywają się wodą, piją ją - wszystko to czynią "na zdrowie", a także "od uroku, od przestrachu" (7). Informatorka z Prilepu tak mówi o źródełku znajdującym się przy monasterze Treskavec: "To jest święta woda. Jak na przykład przyjdzie we śnie, na przykładjajestem chora i nie mogę znaleźć leku, modlę się do Boga. I jak mi przyjdzie we śnie, że na tym a na tym miejscu jest święta woda - idź, umyj się i wyzdrowiejesz!" (3). W opowieści dotyczącej świętego źródła w monasterze sv. Naum podkreślone jest cudowne pochodzenie tej wody. Św. Naum, kiedy przychodzili do �115 niego ludzie z prośbą o pomoc, modlił się do Boga, żeby dał mu jakiś lek do leczenia wszystkich chorób. Bóg wysłuchał jego modlitwy i u podnóża monasteru wytrysnęło źródło z uzdrawiającą wodą (Risteski, 1990, s. 65). Monaster w ludowych wyobrażeniach i przekazach z terenu Macedonii jawi się zatem jako miejsce święte. Nasuwa się tu kolejny problem, a mianowicie, jak się ma do świętości miejsca obecność członków innej wspólnoty religijnej. Problem ten trudno jest jednoznacznie rozstrzygnąć, zwłaszcza że mamy do czynienia z obszarem tak długiego już współistnienia na tym terenie dwóch wiar - prawosławnego chrześcijaństwa i islamu. Liczne opowieści o profanacji przez Turków świątyń chrześcijańskich (Sbornik ... 1891, cz. 2, s. 363-367; Vrazinovski 1986) nasuwają myśl, że islam jest kojarzony raczej z elementem nieczystym i antagonistycznym. Istnieje jednak szereg opowieści, w których obie religie jawią się jako nie aż tak do końca antagonistyczne, jakby się mogło wydawać. Znak półksiężyca, według lokalnej legendy, umieszczony obok krzyża na monasterskiej cerkwi w Lesnowie nie jest bynajmniej profanacją tej świątyni, lecz ochroną przedsięwziętą przez tureckiego zarządcę, któremu przyśnił się św. Gavril Lesnovski i zakazał burzenia monasteru (9). Monaster może też być miejscem świętym nie tylko dla chrześcijan, lecz również dla muzułmanów, jak to się dzieje w przypadku monasteru sv. Bogorodica Precista koło Kiceva. Według słów jednego z rozmówców, ziemia, na której w dawnych czasach miał być zbudowany monaster, należała do Turków. Pozwolenie na jego budowę uzyskano pod jednym warunkiem: część cerkwi miała być przeznaczona dla muzułmanów. I tak się stało. Do tej pory przychodzą modlić się do monasteru muzułmanie - dlatego też tylna część cerkwi nie jest ozdobiona chrześcijańskimi freskami; stoją tu naczynia z wodą, w których muzułmanie obmywają nogi (2). Podobnie rzecz się ma w przypadku monasteru sv. Naum, który otaczany jest kultem także przez muzułmanów, Cyganów i Albańczyków, częstokroć składających słowiańskiemu świętemu dary dziękczynne (Risteski, 1990, s. 32,68-71). Prawosławny monaster jako miejsce święte jest zatem określony szeregiem nadprzyrodzonych funkcji i elementów. W sposób święty wybrane, wyznaczone, wypełnione, miejsce to stanowi teren różnorodnych działań obrzędowych i zachowań człowieka. Wykaz materiałów terenowych i zapisy informacji): wykorzystanych w artykule (wywiady (1) Kiro Taleski - 45 lat, zam. Prilep; (2) Zapis opowieści usłyszanej od kobiety pomagającej w monasterze sv. Bogorodica koło Kićeva; (3) Draga Temelkoska - 63 lata, zam. Prilep; (4) Snezana Bogdaboska - 25 lat, zam. Kicevo; �116 (5) (6) (7) (8) Pavlina Dujovska - 65 lat, Giorgi Dujovski - 75 lat, zam. Berovo; Dimko Naseski - 50 lat, zam. Prilep; Ljuba Novkovska - ok. 65 lat, zam. Skopje; Zapis opowieści dotyczącej monasteru sv. Bogorodica koło Kićeva usłyszanej od Sance Gesoskiego - 90 lat; (9) Zapis obserwacji w dniu święta Mala Bogorodica (21 IX) w monasterze sv. Gavril Lesnovski; (lO) Lena Velkovska - 71 lat, zam. Prilep; (11) Cane Kojnarec - 60 lat, zam. Prilep; (12) Velika Kirilova - 63 lata, zam. Prilep. BIBLIOGRAFIA Atanasovska E, Bocev V. 1992 Nekoi magiski elemnti vo izveduvanieto na obićajot Vodici vo seloto Bituśe, "Etnolog" t. 1, Skopje, s. 98-107. Bulgarska mitologija ... 1993 Bulgarska mitologija. Enciklopedićen rećnik, red. A. Stojnev, Sofija. Bystroń J. S. 1980 Tematy, które mi odradzano, Warszawa. Cepenkov M. 1959 Makedonski narodni prikazni, Skopje. 1980 Narodni prikazni: legendi, Skopje. Eliade M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. 1974 Sacrum, mit, historia, Warszawa. 1992 Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, Warszawa. Evdokimov P. 1964 Prawosławie, Warszawa. Hani J. 1993 Symbolika świątyni chrześcijańskiej, Warszawa. Moszyński K. 1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1-2, Warszawa. Pejćinović K. 1956 Słovo za praznicite, Skopje. Risteski S. 1990 Legendi i predanija za sveti Naum, Skopje. Slankamenac P. 1925 Legende ojuźnosłovenskim anahoretima, "Glasnik skopskog naucnog drustva" t. 1, z. 1, Skopje. Sbornik ... 1891 Sbornik ot bułgarski narodni umotvorenija, red. K. Sapkarev, Sofija. Vrazinovski T. 1986 Makedonski narodni predanija, Skopje. �117 Agnieszka Pokropek A MONASTERY AS A "HOLY PLACE" IN MACEDONIAN LEGENDS (Summary) The author discusses one ofthe problems ofreciprocallinks between monastic and folk cultures - the concept of sacral character of a place, a monastery, in Macedonian local legends. The discussion is based on field materials collected in the Republic ofMacedonia, as well as religious and ethnographic literature and moral plays, including collections of folk songs, legends, parables and proverbs and descriptions of customs and rituals, recorded in the 19th and 20th centuries. The aim of the article is to present the elements which contribute to the special holy character and difference of the monastery and decide about the links of the places where monasteries have been built with specific cult and ritualistic activities. The author mentions and analyses decisions about the construction of a monastery and selection ofits location, made with the assistance ofthe supernatural power. She also analyses the features of the location - a monastery should be built "away from places of abode, 'as if in the desert', in the mountains, near sources of water". The selection of the location was often connected with a monk who lived in the monastery and where his tomb was located. The monasteries in Macedonia, which are the places of worship for both Christians and Muslims, are particularly interesting. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3be0c934bcd2433d8eac370204e5936.pdf 282e11167b9810a0934c2576a56513fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:189 Title A name given to the resource Elementy zagrody chłopskiej zwiazane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX w. / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.439-468 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41-l ~" Oba te zasięgi nameSlOnO \\'g K. Kwaśniewskiego. ~I J. S i a t k o w s k i, Słownictwo Warmii i Mazur, Warszawa 1958, s. 51. n j. w., s. 51. '" Mapy 6 i 7 uzupelnione zostaly materialem z atlasów językowych: J. S i a t k o w s k i e g o, Słownictwo Warmii i ;,\1azur, Warszawa 1958, z. S t i e b e r a, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, :\1. M al e c k i e g o, K. N i t s c h a, A tlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. ~iestety nie dysponuję mapą nazw klepiska, która wykonana została dla Polskiego Atlasu Etnograficznego przez J. Gajka i Z. Staszczak i ukaże się w pierwszym zeszycie P.A.E. i.\ A. B r li c k n er, Slownik etymologiczny języka polsbego. Warszawa 2' 1957, s. 488. J. Kar ł o w i c z, Słownik gwar polskich, Kraków 1911, t. VI, s. 309. 2; Z. S t i e b e r, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, 'Ci s. 12. " A. B r li c k n e r, j. W., s. 685. 2" j. w., s. 519. ~(O J. Karlowicz, j. w .. t. II. s. 146. " J. S i a t k o w s k i, j. w., s. 48. "i j. w., s. 49. "" J. K o s t r z e w s k i, j. w., s. 38. '" S. P o n i a t o w s k i, j. w., s. 234. 'lr. J. B u r s z t a, Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopolsce zanik, Warszawa 1957, s. 550. "Ci A. B a c h m a n, Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, l !l29, 3. 190. o;; j. Burszta. j. w., s. 550. i jego Lwów KAZIMIERZ PUDŁO TRADYCJE UŻYWANIA BYDŁA ROGATEGO DO PRAC POCIĄGOWYCH W GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W POLSCE Z KOŃCEM XIX I W l POŁo XX W.* I. W s tęp. Problemy związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych należą do jednych z najciekawszych z zakresu hodowli zwierząt domowych. Zasadniczą siłę pociągową współczesnych gospodarstw chłopskich stanowią konie. Nie były one jednak w przeszłości tradycyjną siłą pociągową i zastąpiły dopiero w XIX i XX W. powszechnie niegdyś używane bydło rogate. Proces ten odbywał się bardzo powoli i miał niejednakowy przebieg zarówno pod względem chronologicznym, jak i terytorialnym. Przebieg jego warunkowała struktura gospodarcza i społeczna XIX i I pol. XX w. w Polsce. Relikty zwyczaju używania bydła rogatego do prac pociągowych stwierdzone po II W. śW. potwierdzają powolność procesu zaniku zaprzęgu bydlęcego i pozwalają domniemywać o przyczynach tak długiego utrzymania się ich w czasie. "V oparciu o materiał etnograficzny, w rozważaniach swoich będę zmierzał do: Wyodrębnienia terenów o najszybszym i najwolniejszym procesie zaniku zaprzęgów bydlęcych (wół, krowa). Nakreślenia zasięgów terytorialnych używania bydła rogatego do niektórych czynności gospodarskich, obrzędowych, komunikacyjnych i uprawy ziemi na podstawie ludowej tradycji. Wysunięcia hipotezy o tradycyjnych ośrodkach stosowania zaprzęgów bydlęcych. Polska literatura naukowa \V zakresie zagadnienia używania bydła rogatego do prac pociągowych ogranicza się jedynie do wzmianek na marginesie zasadniczych problemów rolnictwa, czy hodowli. Najmniej danych dotyczy okresu XIX i XX w.1 Litera'" !\ajJisano \\' oparciu o prace nad .. Po!s):.:im Atlasem U8dzie Etnografii I.H.K.:\1. P.A.:\'. \\ e Wrocławiu. ~L Etnograficzn~:m" '.\ Z ... )- �41f. tura dostarcza natomiast więcej materiału porównawczego do okresu XVI i XVIII w.~. Na uwagę szczególną zasługują wiadomości o zaprzęgach bydła rogatego do prac gospodarskich pod koniec XVIII w. a więc w okresie przeżywania siq systemu pańszczyźnianego i początków upowszechniania się na wsi koni. Wartościowych wiadomości pod tym wzgledem dostarczają prace B. B a r a n o w s k i e g o poświęcające dużo miejsca zagadnieniom siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich i dworskich, rasom hodowanego bydła rogatego, początkom nowej hodowli i jej celom :J. Ciekawymi źródłami są instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich zwłaszcza z wieku XIX 4, które d·ostarczają pewnych danych co do rozpadającego się systemu gospodarki pańszczyźnianej. Stanowiły one próbę ratowania pańszczyźnianej struktury agrarnej. Przewijają się w nich wiadomości o zaprzęgach wolowych używanych do prac rolnych i transportu kołowego. Więcej miejsca poświęcono w literaturze naukowej zagadnieniom archaiczności hodowli bydła rogatego na ziemiach naszych': i genezie nazw wól, krowa, byk, podkreślając ich słowiańskie pJchodzenie 6. Jednomyślny pogląd wśród uczonych panuje co do starszych tradycyjnych związków łączących na ziemiach naszych uprawę ziemi z hodowlą bydła rogatego, które dostarczało siły pociągowej, nawozu a także i pożywienia '. Podkreślają oni, że hodowla niekiedy odgrywała większą rolę niż uprawa roślin zbożowych 8. Tradycję starej hodowli bydła rogatego jako siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich, potwierdza materiał etnograficzny zestawiony z terenów Słowiańszczyzny. Koń uchodził na terenach słowiańskich za zwierzę pośledniejsze . i był początkowo używany do lżejszych prac, głównie do komunikacji poza obręb wsi (jak się zdaje za przykładem dworów) 9. Wzmianki historyczne o hodowli koni w gospo:iarstwach chłopskich sięgają XVI Wili. Początek przenikania koni na wieś o szerszym zasięgu przypada na koniec XVIII w. a w świetle etnograficznych danych - na II pol owę XIX i XX w. Rozważania swoje o zaprzlio§ach bydlęcych w Polsce od końca XIX w. d,o połowy XX w. opieram przed wszystkim na ma- 417 ~ I ! I teri:' je etnograficznym E12rginalnie tylk0 wykorzystując wz.-.ianki źródłowe, o tyle o ile tłum8.czą one dane etnograficzne. Materiału etnograficznegu do tegu zagadnienia dostarczyły badania terenowe prowadzone n::lQzagadnieniem rolnictwa i hodowli w latach 1953-1954 według jednolitych kwestionariuszy pod kątem potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego l~. Objęły one zasięgiem 336 wsi równomiernie rozmieszczonych na obszarze całej Polski (stała sieć P.A.K) wybranych reprezentatywnie dla jednostek terytorialnych. Dzięki porównywalności materiału terenowego, wyniki badań opracowane zostały po raz pierwszy metodą kar t o g l' a f i c z n o - p o rów n a w c z ą z uwzględnieniem dynamiki procesów historycznych (w chronologii względnej). Największe znaczenie posiadają kartogramy ilustrujące proces zaniku bydła rogatego, to jest wołów i krów w pracach pociągowych w gospodarstwach chłopskich pod koniec XIX do połowy XX w. (dane do r. 1954). Wskazują one bowiem (mapa l i 3) na nasilenie procesu zastępowania w pracach pociągowych bydła rogatego przez konie na niektórych obszarach kraju, a wraz z innymi zasięgami kartogramów ilustrujących funkcje zaprzęgów bydlęcych - tereny o starej tradycji hodowli. Zakres wykorzystania siły pooiągowej bydła rogatego w XIX i XX w. i ujęcie chronologiczne procesu zastępowania bydła rogatego przez konie nastręczały wiele trudności w przestrzennym opracowaniu, ze względu na brak dostatecznych danych. Ograniczyłem się więc do wykazania tradycji ludowej potwierdzającej ogólnie używanie w przeszłości bydła rogatego do niektórych prac pociągowych. Przy omawianiu wykorzystania bydła rogatego do prac pociągowych przestrzegać będę kolejności w jakiej zastępowane one było przez upowszechniające się na wsi konie. Omawiając zagadnienie orki szczególnie zwracam uwagę na sprzęganie bydła rogatego, to jest wołów i kru\V z końmi. Inne kartogramy r;ohvierdzające tradycję hodowli siwego bydła stepowego w Polsce, oraz wyłączne używanie konia do komunikacji poza wieś w pierwszych latach hodowli jego w gospodarstwach 2, - .. Lud". t. XLVII �41H chłopskich, stanowią dokumentację pomocniczą do interpretacji zagadnień stosowania bydła rogatego jako siły pociągowej w XIX i w I połowie XX w. Wysunięcie hipotez odnośnie tradycyjnych ośrodków używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce umożliwiły, zestawione zasięgi poszczególnych kartogramów. Metoda kartograficzno - porównawcza wydaje się bardzo przydatną do tego rodzaju opracowań i otwiera duże możliwości w interpretacji naukowej. Nie wszystkie jednak zagadnienia związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych zostaną tu dostatecznie wyczerpane. Mogą one być rozwiązane na bazie dostępnego materiału etnograficznego tylko częściowo, wymagają bowiem dodatkowych badań etnograficznych i źródłowych. Szereg wskazówek językoznawstwa porównawczego dotyczących nazw na oznaczenie bydła rogatego stwierdza ponad wszelką wątpliwość, że hodowla bydła była znana Słowianom od najdawniejszych czasów 13. Jej rola do dnia dzisiejszego jest bardzo duża wśród Słowian, głównie na górzystych terenach półwyspu Bałkańskiego, w Karpatach i w stepowych krajach południowo-wschodniej Europy 14. Ludy słowiańskie obecnie jeszcze nadal hodują bydło rogate dla mleka, nawozu i siły pociągowej 15. We wczesnym średniowieczu hodowla odgrywała zdaniem niektórych archeologów często nawet większą rolę, niż uprawa ziemi, będąc istotnym czynnikiem kształtowania się procesu własności prywatnej i klasowego różnicowania społeczeństwa 16. Potwierdzałyby to liczne znaleziska kostne w grodach i osadach ludności prapolskiej, które wykazują w ponad 900/0 przynależność do zwierząt hodowlanych li. Cel hodowli tak dużej ilości zwierząt domowych, stanowiła zdaniem niektórych archeologów sprzężajna uprawa ziemi, transport i konsumpcja lR. Mała natomiast ilość znale·zisk kostnych koni (mięsa koni nie jadano) nie daje odpowiedzi na rolę ich w gospodarstwach naszych przodków. Przypuszcza się więc, że konie używane były głównie do jazdy wierzchem 19 i łączy się je raczej z gospodarką ziemiańską. O wołach wspomina już Gall Anonim mówiąc, że "konie są wytrzymałe a woły chętne do orki" 20, przemawiałoby to za tym, że stanowiły one być może już w tych czasach w Polsce istotną silę pociągową w rolnictwie. ·!J9 To też w związku z powszechnym używaniem wołów w średniowieczu do sprzężajnej uprawy ziemi, pozostaje być może nazwa jednej z naj starszych danin feudalnych - povJolou;e, zastąpione później nazwą poradlne ~l. O wielkiej ilości wołów hodowanych \V Polsce w XV w. świadczy fakt, że stanowiły one główną pozycję eksportową kraju. Roczny wywóz wynosił 40 tys. sztuk. Pochodziły one z krajowych obór hodowlanych a także z Mołdawii i Rusi Czerwonej 22. Zakazy królewskie odnośnie wywozu towarów krajowych z 1565 r. nie dotyczyły wołów, jako szczególnie dochodowego towaru. Cła wywozowe na woły wynosiły bowiem w XV w. 59 % ich wartości. Sprzężajna uprawa ziemi stawiała gospodarstwom chłopskim jako warunek egzystencji posiadanie zwierząt pociągowych. W II połowie XVII i początku XVIII wieku, chłop po stracie wołu, jeśli nie mógł nabyć nowego, często tracił gospodarstwo spadając do rzędu chałupników, komorników lub opuszczając wieś powiększał liczbę ludzi "wolnych" 23. W tych katastrofalnych sytuacjach dla gospodarstw wiejskich powodowanych najczęściej klęskami elementarnymi, folwarki udzielały chłopom tzw. "załogi" tj. zwierząt roboczych, zapewniając sobie tym samym dałszą pracę pańszczyźnianą 24. Wydaje się, że "załoga" była wyłącznie, t.vlko dluż3zą lub krótszą w terminie zwrotu pożyczką do czasu uzyskania własnego sprzężaju. Przemawiałby za tym zanik zwyczaju udz'elania "załogi" pod koniec XVIII wieku 25. W XIX w. i I połowie XX w. woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w rolnictwie, obok upowszechniających się koni. Upowszechniające się od XVIII w. konie na wsi polskiej nie odrazu zastąpiły w pracy na roli i w innych czynnościach gospodarskich »iły bydła rogatego 26. Proces ten odbywał się powoli i \v niejednakowym nasileniu na obszarze całego kraju. Jedną z przyczyn niejednakowego zaniku używania bydła rogatego pod względem chronologicznym i terytorialnym stanowiła struktura gospodarcza ziem polskich będąca wynikiem polityki ekonomicznej państw zaborczych. Proces uwlaszczania w poszczególnych zaborach został zakończony w różnym czasie i tak w Prusach w 1865 r. w Galicji �420 w 1857 r. a w Królestwie Polskim okoł·o 1880 1'. Powodowało to na niektórych terenach opóźnianie się procesu likwidacji pozostałości ustroju pańszczyźnianego. Nie bez znaczenia był również dla tego zjawiska nie jednakowy stopień uprzemysłowienia obszarów polskich. Okręgi przemysłowe oddziaływały pod względem ekonomicznym na gospodarstwa chłopskie powodując ich intensyfikację w produkcji płodów rolnych i mleczno - opasowej. Możliwość korzystnego zbytu produktów gospodarki chłopskiej, stawała się przyczyną bogacenia się chłopstwa na niektórych terenach kraju i zarzucania zaprzęgów bydlęcych na rzecz szybszego i wszechstronniejszego konia. Pewna ilość wypowiedzi informatorów o utrzymaniu się wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich uzasadnia fakt ten następująco: 1) koszt utrzymania wołów był kilkakrotnie, niższy w porównaniu z kosztem utrzymania koni. Koń wymagał racjonalnego żywienia, paszy treściwej i specjalnej opieki ze strony hodowców. 2) Do zaprzęgu wołowego dostosowane były utrzymujące się nadal po uwłaszczeniu, stare narzędzia do orania. Dopiero rozpowszechnienie się w XX wieku fabrycznych pługów wyparło ze wsi tradycyjne narzędzia do orki jakimi były sochy, radła a wraz z nimi na niektórych terenach woły, jako ich tradycyjna siła pociągowa. 3) Woły znacznie przewyższały konie wytrzymalością w pracy na roli, zwłaszcza na terenach górskich. Dlatego też tam najdłużej utrzymał się zwyczaj używania wołów do prac pociągowych (patrz mapa 1 p. 3). 4) Woły dostarczały gospodarstwom chłopskim znacznych korzyści materialnych, po eksploatacji sprzedawane kupcom po krótkim opasie. 5) W utrzymywaniu się zwyczaju używania wołu do prac pociągowych wiele wpływu miał również czynnik emocjonalny i tradycja. Przyzwyczajenia ludności do pracy wołami, długa tradycja hodowli i nieufność co do przydatności w pracach rolnych koni powodowało utrzymanie się starej formy pracy \V gospodar~;twach chłopskich przy użyciu bydła rogatego. 421 Od końca XIX wieku do połowy XX wieku woły najdłużej utrzymały się w dworach; na wsi natomiast - u wielkich i małych gospodarzy. Nie biorę pod uwagę bezrolnych chałupników i komorników dla których koń stanowił często podstawę egzy~;tencji. Wielkie gospodarstwa chłopskie posiadały konie hodowane oddawna, lecz używały ich do celów komunikacji poza obręb wsi i transportu. Hodowla koni była często chlubą gospodarzy a efektowny wygląd koni stanowił oznakę stopnia zamożności ich właścic:eli. Chęć dorównywania dworom i warstwom elitarnym pod względem warunków ekonomicznych przejawiała się u bogatych gospodarzy w naśladownictwie, między innymi używania koni do komunikacji i transportu, przy jednoczesnym stosowaniu wołów jako siły pociągowej dla potrzeb rolnictwa. Przekonanie bowiem dworu co do przydatności koni w pracy na roli warunkowane długą tradycją hodowli koni wyłącznie do celów komunikacji, przemawiało na ich niekorzyść. Duże gospodarstwa chłopskie, podobnie jak dwory posiadały wystarczające wielkie pastwiska a więc zabezpieczenie paszowe dla utrzymania wołów, koni i krów to też, nastawione były często \v związku z zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na opasowo - mleczną hodowlę bydła. W gospodarstwach chłopskich o małym areale ziemi uprawnej, zapotrzebowanie na siłę pociągową było znikome w porównaniu z wielkimi gospodarstwami. Para wołów w pełni zaspakajała ich gospodarcze potrzeby. Dlatego też gospodarstwa małe przy niewielkiej produkcji płodów rolnych nie były zainteresowane ekonomicznie w zastępowaniu tanich w utrzymaniu, choć powolnych wołów, bardziej efektywniejszymi w pracy pod względem zużytego czasu, ale znacznie kosztowniejszymi, końmi. Gospodarstwa małe nie zawsze też potrafiły zapewnić utrzymanie przez okres zimy, nawet tanim wołom. Nie rzadko też po zakończeniu jesiennych prac w polu przeznaczano woły na opas i następnie sprzedawano. Wyzbywano się w ten sposób kłopotu utrzymania ich przez okres zimy. Na wiosnę ponownie nabywano woły, niezbędne przecież do uprawy ziemi, by pod koniec prac w polu ponow- �4')') nie je sprzedać. Tym sposobem nie tylko nic nie tracono, ale nawet zapewniano sobie niewielkie korzyści materialne wynikające z różnicy cen pomiędzy wołem po opasie a w okresie eksploatacji do prac pociągowych. Wyzbywanie się wołów na okres zimy oznaczało też większe zabezpieczenie paszowe dla hodowanych krów. Nierzadko pracę wołów zastępowały też krowy. Znacznie lepiej opłacało się bowiem utrzymywanie krowy niż wołu. Krowy używane do prac rolnych obniżały co prawda produkcję mleka, jednak tę stratę wyrównywała ich praca pociągowa. Stosowanie krów do prac pociągowych na większości terenów Polski uważane było za ostateczność gospodarczą. Nie mniej jednak np. w Wielkopolsce i na Śląsku a zwłaszcza na Górnym Śląsku stosowanie zaprzęgu krów do prac pociągowych było wynikiem chłopskiego rachunku ekonomicznego. W okresach regresów gospodarczych spowodowanych I i II wojną światową powracano do zarzuconej cd dawna na niektórych obszarach siły bydlęcej z powodu braku koni. W czasach tych sprzęgano też do prac pociągowych bydło rogate z końmi. Z chwilą jednak stabilizacji gospodarczej koń ponownie stawał się zasadniczą siłą pociągową dla potrzeb rolnictwa. Nakreślone pokrótce, niektóre aspekty utrzymania się zwyczaju stosowania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich nie wyczerpują tego zagadnienia i stanowić mogą osobny ciekawy temat badawczy. Mogą tu być przydatne rozmaite materiały historyczne i archiwalne. Celem moim było zaakcentowanie niektórych z tych czynników warunkujących utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych od końca XIX do II połowy XX w. na naszych ziemiach. Pod koniec XIX w. woły utrzymywały się na całym niemal obszarze Polski (mapa 1). I wojna światowa w znacznym stopniu wyniszczyła zarówno woły jak i krowy. Przemarsze obcych armii pozostawiały po sobie niewielkie ilości bydła rogatego uzupełniając w ten sposób braki w aprowizacji wojska. Nie mniej jednak w okresie międzywojennym wół jako zwierzę pociągowe używany był na znacznych t?renach zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Po II wojnie światowej utrzymały się już jednak Mapa r zą t 1. Proces pociągowych zaniku używania wołów gospodarstwach w P o l s c e. w jak o z w i echłopskich 1. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec XIX wieku. 2. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec okresu międzywojennego. 3. Obszar utrzymania się tradycji pracy wołami do roku 1954. (Okres badań terenowych). w małej ilości i na niewielkim obszarze górskim południowej Polski. Odnośnie utrzymywania się w zaprzęgu krowiego do I \VO ny światowej brak jest danych. W okresie międzywojennym u y- �:---:;;--,-)'- -·F-------;~-;-~----':... : '1 234 ~}?~ .._:_.u 56 'o 7 8910111213.1415 J.~______ .. __ ~,,:~~._~~------ - If' :;'~o.=~:'C'-=pr-======~""===";I 17 18192021222.12425261 .. _ .__. .... ._~ _._------~--, Mapa 2. P r o c e s z a n i k u u ż y wan i akr ó w jak o z w i e r z ą t P o c i ą g o w y c h w g o s p o d a r s t wac h c h ł o P s k i c h w P o l s c e. 1. Zaprzestano używania krów do prac pociągowych w okresie wojennym. 2. Obszar utrzymania się tradycji pracy krowami 1954. (Okres badań terenowych). międzydo roku wano krów do prac pociągo'vvych głównie na terenie północnowschodniej i południowo-w~chodniej Polski (mapa 3). Po II wojnie światowej używano krów jako zwierząt pociągowych na obszarach południowo-zachodnich i południowo-wschodnich. Utrzymy- wanie się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w gospodarstwach chłop~kich głównie wołów, ma nie tylko długą tradycję historyczną, lecz także uzasadnienie w warunkach politycznych, gospodarczych, społecznych i terytorialnych Polski. Do najciekawszej funkcji bydła rogatego w gospodarstwach chłopskich należy zaliczyć używanie ich w zaprzęgach o b r z ęd o w Yc h zarówno weselnych jak i pogrzebowych. Ludowa tradycja potwierdziła używanie bydła rogatego do tego celu w zaledwie kilku wsiach 27. (w 8 na 336 przebadanych). VI! 4 wsiach stwierdzono wyłącznie używanie do zaprzęgu weselnego, w 2 wsiach wyłącznie do zaprzęgu pogrzebowego i w 1 łącznie do weselnego i pogrzebowego. We wszystkich podanych przypadkach zwierzę pociągowe stanowi wół. Używanie krowy do zaprzęgu obrzędowego stwierdzono tylko w 1 wsi. Starzy mieszkańcy wsi twierdzą, że około 80 lat temu (dane z 1954 r.) wiezion) młodych do ślubu zaprzęgiem krowim. Wiezienie zwłok wołem lub koniem uważa A. F i s c h e r 28 za nierzadkie zjawisko na terenach Polski, zdaniem jego, nigdy jednak nie używano do tego celu krów lub klaczy. Tradycja o używaniu bydła rogatego do zaprz~gów obrzędowych obejmuje obszary: wschodniej, połudn.-wscho:iniej i północn.-wschodniej Polski (w woj. lubelskim, kieleckim i olsztyńskim). Na uwagę zasługuje fakt, że używano wołów do zaprzęgów obrzędowych jeszcze w czasach, gdy konie były już hodowane we wsi. Być może, uważano, że do celów pogrzebowych ze względu na swoją powolność nadawał się lepiej wół aniżeli koń. Nie zdołano jednak co do tych sugestii zebrać opinii informatorów. Z czasem "meda" używania konia do zaprzęgów obrzędowych przeszła z dworu na wieś (prawdopodobnie pod koniec XIX w.). Na znacznie większym obszarze Polski używano bydła rogatego do celów k o m u n i k a c j i poza obrębem wsi w porównaniu z tradycją zaprzęgu obrzędowego (mapa 2 p. 2, 3). Większe zastosowanie do tego celu miały woły, aniżeli krowy. Krowy bowiem były słabsze od wołów a używane do zaprzęgu obniżały mleczność. �420 Mapa 3. T r a d y c je o u ż y wan i u w o l ó w jak o z w i e r z ą t p ocią gow y ch w n iek t óry ch czyn n ościa ch g o s p od a r s k i c h i o b r z ę d o w y c h. 1. Obszar sprzęgania wolu z koniem do orki i transportu Clęzarów. 2. Obszar używania wolów do komunikacji poza obręb wsi. 3. Tradycje o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędowych (wesele, pogrzeb). Tradycja o używaniu zaprzęgów bydlęcych do komunikacji pOZ3 obręb wsi (dla wołów) jest znacznie żywsza na terenach wschodnich i południowo-wschodnich. Dla krów natomiast głównie na terenach zachodnich i południowo-wschodnich. Przyczyną zastępowania w komunikacji poza obręb wsi trakcji bydlęcej - końską, zdaniem niektórych informatorów stanowiła powolność w pokonywaniu przestrzeni. Budowa nowych traktów komunikacyjnych, brukowanych, na których jeszcze bardziej zwiększała się powolność trakcji bydlęcej nie sprzyjała również zachowaniu się tej tradycji. Nawrót do trakcji bydlęcej zarzuconej już przed I wojną światową następował bardzo często w niesprzyjających sytuacjach ekonomicznych dla gospodarstw chłopskich, głównie w okresie regresów spowodowanych wojnami. Stosowanie trakcji bydlęcej w czasach ustabilizowanych stosunków gospodarczych okresu międzywojennego i po 1945 r. należy uważać za przeżytkowe, chociaż proces zaniku zwyczaju używania bydła rogatego (głównie wołów) do prac pociągowych nie został w pełni zakończony. Znacznie dłużej używano trakcji bydlęcej w obrębie wsi do transportu ciężarów. Wiązało to się z tym, że na niektórych terenach Polski bydło rogate nadal stanowiło zasadniczą siłę pociągową dla potrzeb uprawy ziemi. Wykorzystywano więc bydło przy okazji do transportu i komunikacji na krótkie odległości. Wieziono nimi narzędzia rolnicze w pole, drzewo z lasu, zboże do młyna (woły i krowy) a nawet często odrabiano (wołem) pracę szarwarkową. W zimie nierzadko zaprzęgano woły do sań dla celów transportu ciężarów. Badania etnograficzne nie potwierdziły stosowania krów zaprzęgniętych do transportu ciężarów w sanie. Do transportu ciężarów na krótkie odległości, w wypadku braku dostatecznej ilości zwierząt pociągowych, stosowano na znacznych obszarach Polski sprzęganie bydła rogatego z koniem. Najczęściej jednak wykorzystywano zaprzęgi mieszane do uprawy ziemi. Tradycję sprzęgania krowy z koniem dla transportu ciężarów potwierdzono w 16 wsiach na odległości krótkie i w 1 wsi na dalsze odległości. Najdłużej utrzymała się tradycja zwyczaju używania bydła rogatego jako zwi2rząt pociągowych do prac rolnych. Celem hodowli wołów w okresie międzywojennym i po r. 1945 wyłącznie stanowiła j .:Ż niemal praca na roli. Stan utrzymywania się zwy- �czaju używania bydła rogatego do uprawy ziemi na przestrzeni ostatnich 35 lat (dane do 1954 r.) ilustrują mapy 1, 2, 3 i 4. Zasięg obejmuje następujące tereny: I. Dla wołów w okresie międzywojennym; zachodniej, południowo-wschodniej i północnowschodniej Polsce, a dla lat po II wojnie światowej w rozrzuconym zasięgu w południowej, zachodniej i południowo-wschodniej Polsce. II. Dla krów w okresie międzywojennym tereny północnej południowo-wschodniej Polski a dla lat po 1945 1'. południowej i wschodniej Polski. Najdłużej używano do prac rolnych na obszarze Polski, nie - jakby się wydawać mogło, wołów - lecz krów (według danych z r. 1954). Po zaniku hodowli wołów jako zwierząt pociągowych na terenach zachodnich (np. w Wielkopolsce) i południowo-wschodnich (Bieszczady) prace wołów nie zastąpiły konie, lecz krowy. Niektóre przesłanki na temat utrzymywania się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce, jak również procesu zastępowania wołów przez krowy omówiłem poprzednio. Pragnę tylko dodać, że stosowanie krów do orki poza terenem Śląska Górnego 29 stanowiło domenę małych gospodarstw. Podstawowym zaprzęgiem do orki była para zwierząt (tradycyjnie para wołów). Najczęściej jednak małe gospodarstwa chłopskie posiadały po jednym wole roboczym. W tych sytuacjach orano: 1) jednym wołem (zgodnie z opinią informatorów niechętnie); 2) parą wołów z których jeden był wypożyczany na zasadach pomocy sąsiedzkiej od gospodarza, posiadającego także tylko jednego wołu ("sprzęganie"); 3) zaprzęgiem mieszanym wół-krowa, wół-koń, krowakoń. Tradycja ludowa potwierdziła używanie zaprzęgów mieszanych dla potrzeb uprawy ziemi na znacznych terenach Polski (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1). Zaprzęgi mieszane wół-koń potwierdzono w tradycji ludowej na obszarach północnej, wschodniej i południowej Polski. Natomiast sprzęganie krowy z koniem, stwierdzono w tradycji na obszarach wschodniej, środkowej i zachodniej Polski na osi o układzie przestrzennym północ-południe. W Ił:' no IB' 79' ?O' ~l.:t-~"l_==--=-~=_==-~ '~ 7 2 3 • .\ 6 ) 89 ;0111213,14 15 76 17}8 1920,21'22 23'24,2526 ,~--------------. Mapa 4. T r a d y c j e pociągowych 1. Obszar 2. Obszar -- --- ~~ o u Ż y wan i u k rów jak o w niektórych czynnościach g o s p o d a r s k i c h. sprzęgania krowy z koniem do orki i transportu używania krów do komunikacji poza obręb wsi. zw icr zą t ciężarów Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowano najczęscleJ w okresach katastrofalnych dla gospodarstw chłopskich (wojna, pomór bydła) szczególnie odnosi się to do sprzęgania krowy z koniem. Znaczna różnica w usposobieniu i ruchliwości bydła rogatego i konia wymagała dużego wysiłku podczas orki zarówno �131 zwierząt jak i ludzi. Wymagała też przeszkalania sprzęganych ze sobą zwierząt w jednakowej szybkości poruszania się. Z tych też powodów traktowano sprzęganie jako ostateczność. W świetle materiału etnograficznego z orką tradycyjnymi narzędziami rolniczymi (sochą i radłem) wiąże się przede wszystkim zaprzęg wołowy. M o s z Y ń s k i uważa jednak, że z zaprzęgiem wołowym wiąże się wyłącznie typ sochy dwupolicowej, podczas gdy sochę jednopolicową używaną jak pług należy wiązać z zaprzęgiem końskim 30. Zanik tradycyjnych narzędzi do orania zdaniem niektórych informatorów przyczynił się do szybszego zastępowania w pracy na roli siły bydła rogatego końmi. Bydło rogate zaprzęgano do narzędzi ornych za pomocą jarzma. Literatura etnograficzna wyodrębnia na terenie Polski dwa typy jarzem 31. Obszar południowo-wschodniej Polski charakteryzują jarzma kulowe. Na pozostałym obszarze kraju występowały jarzma podgardlicowe, zwane inaczej ramowatymi. Według najnowszej literatury etnograficznej obecnie jeszcze w Wielkopolsce przy zaprzęgu krów do wozów lub narzędzi ornych używa się jarzem a także i chomąt 32. Obecnie, stosowanie zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych należy już do reliktów i obejmuje swym zasięgiem niewielkie połacie kraju. Znaczenie siły pociągowej bydła rogatego dla współczesnego rolnictwa nie przedstawia już dawnej swej wartości stając się nawet hamulcem jego szybkiego dalszego rozwoju. Kolejność w jakiej koń zastępował pracę bydła rogatego od końca XIX do połowy XX wieku w gospodarstwach chłopskich przemawia zatym że: 1) Tradycyjną siłę pociągową ziem polskich stanowił Krowa jako zwierzę pociągowe zdaje się być zjawiskiem szym i nie typowym dla obszaru całego kraju. 2) Zasadniczym celem hodowli roboczej dla potrzeb uprawy ziemi; używanie ich do orki. Zanik ZWyCZCljUstosowania gowych ilustrują mapy 1 i 3. wół. now- wołów było uzyskanie siły o czym świadczy najdłuższe bydła rogatego do prac pocią- Proces ten zapoczątkowany z końcem XVIII :):l W. nie został jeszcze całkowicie zakończony. Materiał etnograficzny nie pozwolił na pełną rekonstrukcję tego procesu trwającego z górą 100 lat. Umożliwił jedynie uchwycenie jego początkowej a znacznie lepiej, końcowej fazy. , , I I Najwcześniej bo do końca XIX w. zaprzęgi bydlęce zostały zastąpione przez konie na terenach środkowej Polski na osi Tomaszów Lubelski-Radom, Łódź, Poznań. (mapa 1 p. 1). Dotyczy to w głównej mierze wołów. Dane dotyczące używania krów w tym okresie są fragmentaryczne. Zapewne jednak w wyjątkowych sytuacjach były też wykorzystywane do prac pociągowych o czym wSfomniałem powyżej przy omawianiu funkcji bydła rogatego. Dla pozostałych terenów Polski bydło rogate a głównie woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w gospodarstwach chłopskich (orka, komunikacja, transport, zaprzęgi obrzędowe). Rozpowszechnianie się hodowli koni na wsi na przełomie wieku XIX i XX nie jest równoznaczne z zastępowaniem w pracy, siły pociągowej bydła rogatego. Koń używany był początkowo do prac lżejszych (bronowania, transportu narzędzi w pole) a przede wszystkim dla celów reprezentacyjnych (zaprzęgi obrzędowe, komunikacja poza obręb wsi). Tradycja ludowa potwierdziła początkowe wyłączne używanie koni w gospodarstwach chłopskich (wielkich) do komunikacji poza obręb wsi na terenach: południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północno-zachodnich Polski. I wojna światowa znacznie przyśpieszyła proces zaniku zwyczaju używania wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych częściach Polski. Dla całego kraju przyniosła jednak duże straty w stanie ilościowym pogłowia bydlęcego. W pierwszej kolejności rekwirowano na potrzeby wojska konie i woły, a w dalszej krowy i inne zwierzęta hodowlane. Mała ilość koni i wołów zmuszała chłop6w do użytkowania w pracach pociągowych krów oraz mieszanych zaprzęgów. Tradycja ludowa \vykazuje, że zaprzęgi mieszane (wół-koń, krowa-koń a w mniejszym stopniu wół-krowa) były używane prawie wyłącznie w okresie regresu �gospodarczego podczas I i 1: wojny światowej (mapa 2 p. l i 4 przywozili woły wraz z innymi hodowlanymi zwierzętami z rodzimych wschodnich terenów. Nie posługiwano się jednak nimi długo, zastępując je końmi. Obecna mechanizacja rolnictwa wynikająca z zapotrzebowania rynku na produkty rolne przesądza konieczność całkowitego zastąpienia siły bydła rogatego w pracach rolnych - bardziej efektywnymi końmi lub siłą mechaniczną. Proces zaniku zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych z końcem XIX i w drugiej połowie XX w. w Polsce wskazuje na: a) znaczne różnice w nasileniu procesu zaniku, zarówno pod względem czasowym jak i przestrzennym; p. 1). Porównanie zasięgu tradycji sprzęgania wołu z koniem z zasięgiem sprzęgania krowy z koniem wykazuje zbieżność na terenach północnej (woj. bydgoskie, białostockie), zachodniej (woj. poznańskie, wrocławskie, opolskie), środkowej (katowickie, łódzkie) i wschodniej Polski (rzeszowskie, lubelskie). Po I wojnie światowej z chwilą stabilizacji gospodarczej na naszych ziemiach znaczna część gospodarstw chłopskich nie tylko zaprzestała używać zaprzęgów mieszanych lecz także wołów, jako tradycyjnych zwierząt pociągowych. Zaprzestano też niemal zupełnie stosować bydło rogate do komunikacji poza wieś. W latach międzywojennych zasięg używania wołów ulega dalszej redukcji i obejmuje peryferyczne tereny północnej, zachodniej, południowej oraz północno-wschodniej Polski (mapa l). Krowy natomiast używano w tym okresie głównie na terenach północno-zachodnich, południowych (Pogórzu) i południowo-wschodnich Polski (mapa 3). Zbieżność zasięgów zaznacza się w Polsce północnej (na granicy woj. bydgoskiego i gdańskiego) zachodniej (woj. poznańskie, zielonogórskie), wschodniej (woj. lubelskie) (porównaj mapy l i 3). Proces zaniku hodowli bydła rogatego jako zwierząt pociągowych db ziem polskich należy zasadniczo uważać za zakończony pod koniec okresu międzywojennego. Dotyczy to w głównej mierze wołów. Krowy bowiem jeszcze w czasach nam współczesnych używane są do prac rolnych, a nawet transportu w obrębie wsi. (Wielkopolska, Górny Śląsk, Bieszczady). Na pozostałych terenach kraju rzadko można spotkać krowy w zaprzęgu. Zainteresowanie chłopów produkcją mleczną spowodowało zanik zwyczaju używania krów do prac pociągowych na innych obszarach Polski. Mapa l p. 3 i 3 p. 2 ilustruje utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych po 1'. 1945. Są to tereny południowej, a cześciowo zachodniej i wschodniej Polski. Na Ziemiach Zachodnich po r. 1945 przez pewien czas utrzymywał się zwyczaj używania wołów i krów do prac pociągowych z powodu braku koni. Nowi polscy osadnicy zastali tu woły poniemieckie, którymi przez pewien czas posługiwali się przy uprawie ziemi. Często osadnicy b) zbieżność terytorialną wianych zjawisk; występowania niektórych z oma- c) tereny stanowiące ośrodki tradycji wszechstronnego i najdłuższego używania bydła rogatego do prac pociągowych. Terenem o najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych jest południowy, a w mniejszym stopniu północny pas Polski. Wskazują na to: a) utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych do 1945 r. aż do czasów nam współczesnych (dane do r. 1954). mapa 1, p. 3 i mapa 3 p. 2; b) tradycja o używaniu (mapa 2 p. 3); wołów do zaprzęgów obrzędowych c) tradycja o używaniu wołów i krów do komunikacji obręb wsi (mapa 2 p. 2 i mapa 4 p. 2); • ~ I poza d) tradycja sprzęgania do prac pociągowych, głównie orki, wołu z koniem i krowy z koniem (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1); b) tradycja o hodowli koni, początkowo używanych wyłącznie do komunikacji na dalsze odległości (mapa 5); f) tradycja a hodowli bydła siwego (stepowego), najchętniej używanego do prac pociągowych na terenie Polski (mapa 5). Najbardziej rozproszone zasięgi tradycji używania bydła rogatego do prac pociągowych występują w środkowym pasie Polski. Pas ten charakteryzuje: 28 - ..Lud", t. XLVII �~----~-'7' .,'------ .'D O ------------- - :Ylapa 5. T r a d y c j e o h o d o w l i b y d ł a 21' ---- •• ----_ "s i w e g o" .. _~ (stepowego). 1) zanik hodowli wołów do końca XIX w. (mapa l p. l); 2) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów krowich (mapa 3); 3) rozproszony zasięg tradycji używania bydła rogatego do komunikacji poza obręb wsi (mapa 2 p. 2 i 4, p. 2); 4) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów mieszanych (mapa 2 p. l i mapa 4 p. l); 5) rozproszony zasięg tradycji o hodowli koni, używanych początkowo wyłącznie do komunikacji poza wieś (mapa 5); 6) rozproszony zasięg tradycji hodowli bydła siwego (mapa 5); 7) brak tradycji o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędo'.vvch (mapa 2, poz. 3). Zbieżność zasięgów poszczególnych skartowań najbardziej uwidac:mia się na terenie województwa: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego, lubelskiego i bydgoskiego. Są to więc obszary a najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce. Z 2. koń c z e r. i e. Tradycja hodowli bydła rogatego, jako zwierząt pociągowych, sięga odległych czasów, zarówno na terenie Polski jRk i całej Słowiańszczyzny. Pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku bydło rogate stanowiło zasadniczą siłę pociągową gospodarstw chłopskich, chociaż na niektórych cbszarach Polski (pas środkowy mapa 1 i 3) zaczęły pojawiać się we vvsi konie. Początek hodowli koni nie oznaczał jednak zastąp~enia siły bydła rogatego w pracach gospodarskich. Koń początkowo używany był wyłącznie do prac lekkich (komunikacji poza obręb wsi, zaprzęgów obrzędowych i bronowania). Najwcześniej we wsi zaczęli hodować konie bogaci gospodarze. Zanik używania bydła rogatego do prac pociągowych znacznie przyśpieszyła pierwsza wojna światowa. Wyniszczyła ona na terenie kraju nie tylko woły i konie, lecz także krowy. Wydaje się, że używanie krów na szerszą skalę rozpoczęło się właśnie od czasu regresu gospodarczego, spowodowanego pierwszą wojną światową. Sprzyjało temu stosunkowo małe zainteresowanie w tym czasie produkcją mleczną, a także hodowla ras rodzimych, małomlecznych, lecz bardziej wytrzymałych w pracy pociągowej. Rozprzestrzenienie się na terenie Polski importowanych ras z zachodu (holenderskie, tyrolskie 34) spowodowało zarzucenie używania krów do prac pociągowych. Krowy jako zwierzęta pociągowe wyłącznie używane były przez biednych gospodarzy: wyjątek stanowi tutaj teren Śląska Górnego, gdzie tradycja ludowa nie potwierdza używania w przeszłości wołów, lecz tylko krów. Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowane było na naszych ziemiach tylko w szczególnie niesprzyjających sytuacjach gospodarczych (mapa 2, p. 1 i mapa 4 p. 1). �436 W okresie międzywojennym w związku z dużym zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na produkty rolne, koniecznością chwili stawała się intensyfikacja rolnictwa, przejawiająca się między innymi w zastępowaniu powolnej pracy bydła rogatego końmi. Do końca drugiej wojny światowej woły i krowy jako zwierzęta pociągowe utrzymywały się już tylko na terenach południowo-wschodnich, południowych, północno-wschodnich (mapa l i 3). Zwyczaj używania bydła rogatego do prac pociągowych przetrwał najdłużej w południowym górskim pasie Polski. Górskie warunki pracy wymagały od zwierząt pociągowych dużej siły i wytrzymałości. Warunkom tym bardziej odpowiadały woły aniżeli konie. One też najdłużej używane były do prac pociągowych na tych terenach. Mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa w Polsce obserwowana w okresie ostatnich lat, przyczyniła się do ostatecznego zarzucenia siły bydła rogatego w pracach pociągowych; podobny los czeka niewątpliwie w niedalekiej przyszłości również i konie. Coraz częściej po wsiach spotkać można stosowanie dla potrzeb gospodarki rolnej traktorów. Siła mechaniczna, stanowiąca najbardziej efektywną i ekonomiczną siłę pociągową, wypiera ostatecznie zwierzęta. PRZYPISY , T o P o l s k i Jerzy, Kultura rolnicza. Kultura ludowa Wielkopolski, poznań 1960. R u t k o w s k i Jan, Historia gospodarcza Polski (do r. 1864). '.Varszawa 1953. 2 Sucheni-G r a b o w s k a A. Materiały do dziejów kultury materialnej chłopów w woj. sicraadzkim i ziemi wieluńskiej w XVI w. (cz. II) Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. II Wrocław 1959. 3 B a r a n o w s k i Bohdan, Chów bydła w II połowie XVII i XVIIIw. w Łęczyckiem i na terenach sąsiednich. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. I Wrocław 1957. 1 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX w., pod redakcją A. Wolfa, Wrocław 1958, T. L Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII w., Wydał S. Pawlik, Kraków 1915. T. L 5 Kostrzewski Józef, Kultura prapolska. Poznań 1947, s. 49, 51, 56. H e n s e l Witold, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Poznań 1952, s. 69. 6 B r li c k n e r Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 630. Kostrzewski J. j. w., s. 56. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I Kraków 1929, s. 117, pisze: "Wół jest rodzimym wyrazem słowiańskim. Pierwotnie oznaczał dorosłego byka (kastrowanego). W tym znaczeniu wyłaz ten przechował się w Polsce, Białorusi, i Małorusi". 7 Hensel W., j. w., s. 69. B Hensel \V., j. w., s. 61; Kostrzewski J. j. w., s. 49. 9 Moszyński K. j. w., s. 128. 10 Suchenj-Grabowska A. j. w., s. 249 i 250. 11 Baranowski B., j. w., s. 217 i 221. 12 G a j e k Józef, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego Lud XLIV, Wrocłmv 1959, s. 153 nn. ,,, Bruckner A .. j. w., s. 630. 11 Moszyński K., j. w., s. 103. 1;, Moszyński K .. j. w., s. 125. 16 Hensel \V.. j. w., s. 61. 17 Kostrzewski J., j. w., s. 49. l' Hensel IV.. j. w., s. 69. �Kostrzewski Hensel W., 2ł Hensel W., 22 Rutkowski 2:) Baranowski 24 Baranowski 25 Baranowski 26 Baranowski 27 Dzierzązna Ciszkiewicz Cz. l!' 20 .J., j. W., s. 53. j. w., s. 69. j. w., s. 69. NIoszyński K., j. 'A' J., j. W., s. 52, 122, 128 i 130. B., j. w., s. 214. B., j. w., s. 215. B., j. w., s. 216. B., j. w., s. 214 i 217. pow. Sieradz badania terenowe .• s. 131. KRZYSZTOF w r. 1953'4 prowadzi! WyspowO pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadził w r. 1952 Wil:zewski H. a w 1954 r. Szyfer A. Szczeglice pow. Staszów. Badania terenowe prowadził w r. 1953 Niżtik J. a w r. 1954 Mulkiewicz O. IGorczyńska H. Jata pow. Nisko. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka J. i ZolI H. a w r. 1954 również j. w. Załucze pow. Włodawa. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka A. i ZolI H. a w r. 1954 Nizińska 1. Pluski pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadziła w r. 1954 Szyfer A. 28 F i s c h e r Adam, Lud polski. Warszawa-Kraków 1926, s. 126. 22 Na 336 przebadanych wsi w ani jednej miejscowości, poza Śląskiem Górnym, nie stwierdzono używania krów w gospodarstwach wielkich. W dwóch wsiach potwierdzono używanie ich w gospodarstwach średnio wmożnych a w 180 wsiach w małych gospodarstwach. (porównaj Topolski J. j. w.). 30 Moszyński K., j. w., s. 130. :11 Moszyński K., j. w., s. 653. 32 Topolski J., j. w., s. 00. :13 Baranowski B., j. w., s. 204 i 221. 34 Baranowski B., j. w., s. 213 i 214; R a d l i ń s k i S. Geografia gospodarcza Polski, t. III, Wiedza o Polsce. Warszawa (br. r. wydania), s. 144. K\VAŚ:--ilEWSKI ELEMENTY ZAGRODY CHŁOPSKIEJ ZWIĄZANE Z HODOWLĄ W POLSCE W KONCU XIX i W XX W.~' (ZARYS ETNOGRAFICZNY) W rozdrobnionych gospodarstwach chłopskich w Polsce hodowla zawsze odgrywała i do dziś odgrywa poważną rolę. Fakty kulturowe związane z nią są bowiem uwarunkowane nietylko tradycją, "lIe i środowiskiem geograficznym i przemianami gospodarczymi. Nie rozwiązane do dziś w pełni dla gospodarstw indywidualnych problemy proporcji między produkcją rolną i hodowlaną, przeciwieństwa między gospodarką paszową (zwłaszcza prymitywną) a intensyfikacją rolnictwa, zagadnienie siły pociągowej, fakt że początkowo hodowla była jedyną dziedziną gospodarki chłopskiej, w której ugruntowała się gospodarka towarowa - oto niektóre przyczyny, dla których Etnograficzne ujęcie tego zagadnienia nastręcza niemałe trudności. Celem tego opracowania jest opis, systematyka i wyciągnięcie wniosków z rozmieszczenia przestrzennego niektórych tradycyjnych form, funkcj~ i nazw gwarowych różnych pomieszczeń i sposobów trzymania zwierząt i ptactwa domowego w zagrodzie chłopskiej w Polsce. Dlatego pewien nacisk zostanie tu położony na elementy tradycyjne, uwarunkowane w mniejszym stopniu koniecznością gospodarczą, a nawet środowiskiem geograficznym, choć właśnie ze względu na te inne uwarunkowania szereg faktów tradycyjnych nie daje zwartego obrazu kartograficznego, względnie uległo niwelacji. Zasięgi niektórych z tych faktów i ich odmian dają pewne możliwości w zakresie wnioskowania o dynamice kultury ludowej i o regionalizacji Polski. Oprócz pasterstwa, zwłaszcza wysokogórskiego, które posiada osobną, bogatą literaturę 1, także etnograficzną, niewiele jest * ~Japisa!1o \\' kładzie Etr.ografii oparciu O prace nad .. Polskim Atlasem I.H.K.:'f. P.A.[\;. we Wrocławiu. Et.nograficznym·· \,' 2fl- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0cbe2fb537c83f74dd85ec9d49d2c5e.pdf 7f35a15176ebe22af173cc8d7ce01f91 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6230 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5810 Title A name given to the resource Eleusis : dyskusja wokół książki Karla Kerenyego/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.61-74 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Bielawski, Krzysztof Juszczak, Wiesław Kolankiewicz, Leszek Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ, K R Z Y S Z T O F B I E L A WS K I , WIESŁAW JUSZCZAK, LESZEK KOLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L E NG AUE R KARL KERENYI Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki - dyskusja wokół książki Karla Kerenyiego sora Lengauera, w rozmowie wokół książki Karla Kerenyiego Eleusis, archetypowy obraz matki i córki. Cieszymy się, że możemy tutaj służyć miejscem. M ate­ riał z ostatniego spotkania z profesor Stephanie West i z profesorem Westem będzie opublikowany najpraw­ dopodobniej w numerze 2/2006. Będzie tam również tekst Krzysztofa Bielawskiego Pajany delfickie, frag­ ment jego większej pracy Teksty poetyckie greckich frag­ mentów muzycznych. Do znudzenia powtarzam taką formułę Rolanda Barthesa na temat istoty interdyscyplinarności i synte­ zy nauk, który powiada, że prawdziwa interdyscypli­ narność i synteza polega nie tyle na sumowaniu wyni­ ków poszczególnych dyscyplin: filologii klasycznej, hi­ storii starożytnej, etnologii, antropologii, teologii, a tutaj właśnie, w swoim posłowiu do książki pan Bie­ lawski... wspomina o tych „złączeniach” w twórczości Karla Kerenyiego, Barthes mówi, że prawdziwa inter­ dyscyplinarność, czy transdyscyplinarność, jak wolą niektórzy, jest w zasadzie t w o r z e n i e m nowego przedmiotu badań. I myślę, że ta rozmowa ten akcent wydobędzie. Warto może jeszcze i o innym wątku wspomnieć, który jeszcze przed Gardzienicami, w ra­ mach numeru poświęconego Malinowskiemu i Witka­ cemu Fotografia: między nauką i sztuką, na łamach „Kontekstów” się pojawił i stale nam towarzyszy, wła­ śnie owo: pomiędzy. Pomiędzy nauką i sztuką, pomiędzy naukami. Krzysztof Bielawski wspomina, że Kerenyiego traktuje się z pewnym dystansem, że tutaj te dycho­ tomie „nauka”, „esej”, „sztuka” są również obecne i że ta twórczość zawieszona jest właśnie pomiędzy filolo­ gią, etnologią, antropologią i teologią. Myślę, że aby już nie przedłużać tego wstępu i powitań, oddam głos panu doktorowi Krzysztofowi Bielawskiemu, prosząc go, żeby poprowadził dzisiejsze spotkanie. Państwa za­ praszam do dyskusji, do pytań i do włączenia się do tej rozmowy. Dziękuję. Archetypowy obraz matki i córki hoMZiiU Zbigniew Benedyktowicz: Chciałbym wszystkich ze­ branych serdecznie przywitać i podziękować, że za­ szczycili nas Państwo dzisiaj swoją obecnością. Dwa słowa wytłumaczenia tego dzisiejszego spotkania. Otóż ostatnim razem spotkaliśmy się w tym miejscu, w Instytucie Sztuki, też dzięki wydawnictwu Homini, które współpracuje z Orkiestrą Antyczną i Stowarzy­ szeniem Chorea i dzięki nim mieliśmy tutaj wizytę pro­ fesora Martina Westa. W dalszym ciągu pielęgnujemy ten kontakt z wydawnictwem Homini i chcielibyśmy dzisiejsze spotkanie nagrać i opublikować w „Kontek­ stach”, w których od 2001 roku przy okazji wydania numeru poświęconego Gardzienicom, Metamorfozom i sympozjonowi zorganizowanemu przez Włodzimierza Staniewskiego pt. Misteria i inicjacje rozpoczęliśmy ta­ ki, jak to nazywamy, Grecki rozdział na łamach nasze­ go pisma. To jest wielka tęsknota współczesnych an­ tropologów, żeby zażyć trochę tej starożytnej wiedzy od filologów klasycznych i historyków starożytności... Ostatnie spotkanie kontynuowane było w Krakowie właśnie z okazji wizyty profesora Westa, którego dzie­ ło Muzyka Starożytnej Grecji przetłumaczono w wy­ dawnictwie Homini. Chciałem więc powitać właści­ wych bohaterów dzisiejszego spotkania: pana doktora Krzysztofa Bielawskiego, dyrektora wydawnictwa H o­ mini, i trzech rozmówców zapowiadanych na plakacie: profesora Kolankiewicza, profesora Juszczaka i profe- 61 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • Krzysztof Bielawski: Również dziękuję za możli­ wość odbycia i zorganizowania takiego spotkania. Mam wrażenie, że po podobnej dyskusji nad tą książ­ ką w Krakowie i po spotkaniu nad dziełem Erica Doddsa Pogaństwo i chrześcijaństwo w epoce niepokoju, rów­ nież w Krakowie, mam wrażenie, że odbywamy swego rodzaju seminaria, a nie promocje czy prezentacje książek w popularnym rozumieniu tego słowa. Bardzo dziękuję przede wszystkim za to, że to spotkanie mogło się odbyć właśnie tutaj, gdzie z pewnością można już mówić o tradycji dyskusji nad książkami o antyku. Na temat samej książki Kerenyiego w obecności autoryte­ tów nie będę się wiele wypowiadał, pozostawię głos specjalistom. Chciałbym jedynie przywołać jedno waż­ ne nazwisko, które tu się nie pojawiło, a mianowicie nazwisko tłumacza, pana Ireneusza Kani, który bardzo chciał być tutaj obecny, ale wybrał lepszą cząstkę i jest w tym momencie na Krecie. Myślę, że możemy to zro­ zumieć i wybaczyć, niemniej pozwolę sobie przekazać Panom Profesorom przede wszystkim i wszystkim Pań­ stwu, serdeczne od tłumacza pozdrowienia. Tłumaczenie takiej właśnie książki takiego właśnie autorstwa nie jest przypadkiem bez znaczenia. Pan K a­ nia jest wytrwałym tłumaczem Kerenyiego, znakomi­ cie spolszczył kilka jego dzieł. Jest on tłumaczem, któ­ ry zabiera się wyłącznie do takich prac, które w pełni współgrają z jego wewnętrznymi poszukiwaniami, z je­ go potrzebami. Odważę się powiedzieć, że pan Kania jest kimś znacznie więcej niż tłumaczem, jest bardzo poważnym myślicielem. Nie chodzi tylko o to, żeby przekład był adekwatny, poprawny, wykonany z sza­ cunkiem dla translatorskiej techne. W przypadku ksią­ żek Kerenyiego istotne jest również to, by był on do­ konany ze swego rodzaju „czuciem” - jest to słowo straszliwie ulotne, ale bardzo bliskie Kerenyiemu. Bar­ dzo Państwa wszystkich zapraszam do wspólnej dysku­ sji nad tematem, który jest niezwykły, zwłaszcza w rę­ kach Kerenyiego; rozrasta się on tak nieprawdopo­ dobnie, w jakimś sensie uwspółcześnia się. Dzięki tej intuicji, powiedziałbym metafizycznej, która towarzy­ szy pisarstwu Kerenyiego, mamy szanse zbliżyć się do czegoś bardzo ważnego w naszym życiu - niekoniecz­ nie tylko akademickim. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI stym filologiem. Mówię o tym, aby od razu nawiązać do sylwetki Kerenyiego i do twórczości Kerenyiego i może chwileczkę zastanowić się nad charakterem tej książki, charakterem podejścia Kerenyiego i tym, czym była jego twórczość, cała twórczość. Wydanie zbioro­ we dzieł Kerenyiego w szwajcarskim wydawnictwie Artemis-Verlag liczy 7 czy 8 opasłych tomów - to jest ogromny dorobek naukowy. Karl Kerenyi był zasadni­ czo filologiem klasycznym pokolenia - powiedzmy tego, które do dojrzałości naukowej dochodziło w 30. latach XX wieku. W nauce, gdy idzie o historię religii greckiej, ta epoka stała pod znakiem tzw. trzeciego hu­ manizmu niemieckiego, reprezentowanego głównie przez Wilamowitza-Moellendorffa, autora klasycznego do dziś dzieła Der Glaube der Hellenen, który to Wilamowitz-Moellendorff tym się także wsławił w historii nauki (lub jeśli idzie o metodę i stosunek do badań na­ ukowych), że postawił pewien wzór filologa klasyczne­ go, który mi jest do dziś bliski. Nawiasem mówiąc, właśnie ostatnio pewien student, w takiej części już bardziej towarzyskiej seminarium odbywanego w mo­ im domu - oglądaliśmy pewien western - powiedział, że John Wayne jest jego ideałem mężczyzny... Moim ideałem mężczyzny jest Wilamowitz-Moellendorff i za­ raz właśnie się okaże, jaki reprezentuję pogląd. Wila­ mowitz-Moellendorff postawił pewien wzór, model fi­ lologa klasycznego i tzw. filologicznego badania kultu­ ry. Kultury w ogóle. Do kultury w różny sposób moż­ na podejść, Wilamowitz-Moellendorff to filolog bada­ jący kulturę. Wyrazem tego jego podejścia jest choćby słynna opublikowana jeszcze lata temu koresponden­ cja Wilamowitza-Moellendorffa z Jamesem Frazerem (James Frazer był również filologiem klasycznym, o czym się dziś zapomina), w której to, i w innych wy­ powiedziach i w tej korespondencji, Wilamowitz uznał Frazera po prostu za zdrajcę. To jest ktoś, kto zdradził filologię klasyczną, zdradził metodę naukową, prak­ tycznie nie uprawia nauki, to, co robi, nie ma nic wspólnego z badaniem naukowym, a już w szczególno­ ści nawet słynny komentarz Frazera do Pauzaniasza, robota filologa, nie ma nic wspólnego ze standardami pracy filologicznej. Taka mniej więcej atmosfera pa­ nowała, gdy idzie o badanie religii greckiej, w latach 30., bo Der Glaube der Hellenen wyszło, nie pamiętam dokładnie, bodajże 1931/1932— To było podejście, które jest reprezentowane właściwie przynajmniej w pewnej części badań po dzień dzisiejszy, i od razu powiem, że jest mi to podejście bliskie. Chociażby zresztą dlatego, że jeśli Państwo wezmą podstawowy do dziś w 3. wydaniu z 1967 roku Handbuch —napraw­ dę Handbuch w tym prawdziwym, niemieckim znacze­ niu - Geschichte der griechischen Religion, wielkie dzie­ ło Martina Nilssona, to o ile pamiętam, nie znajdą tam Państwo ani razu zacytowanego Kerenyiego, mimo że najważniejsze rzeczy Kerenyiego były już wtedy dobrze znane, kursowały gdzieś. Co więcej, jeśli Państwo we­ Wiesław Juszczak: Może zacznijmy od profesora Lengauera, on jest największym specjalistą w tej dzie­ dzinie. Ja jestem tylko uczniem (po części właśnie jego). Włodzimierz Lengauer: Ponieważ zostałem wy­ rwany do odpowiedzi, to zacznę, dobrze, ale od razu wymigując się od tego, co powiedział profesor Juszczak i co nie wiem, czy do Państwa dotarło, chcę powie­ dzieć zupełnie inaczej. Wcale nie mogę się uważać za specjalistę ani nawet równego moim kolegom w tym dostojnym i uczonym gronie, albowiem jestem czło­ wiekiem prostym, jestem prostym historykiem i pro­ 62 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • zmą do ręki późniejszy znacznie, w tej chwili stosowa­ ny także, gdy idzie o studentów, podręcznik (czy w wersji niemieckiej, czy angielskiej) Waltera Burkerta, to zobaczą Państwo zaledwie raz zacytowanego Kerényiego, i to jest absolutnie wszystko. I to zacyto­ wanego na równych prawach jak - powiedzmy - egzo­ tyczna dysertacja doktorska Krauzego o Hekate sprzed pięćdziesięciu czy iluś tam lat. N a jednym poziomie nie ma rozróżnienia i znaczenia gatunkowego dzieła Kerényiego, a właśnie jakiejś standardowej dysertacji niemieckiej. Kerényiego spotkał właściwie, jeśli idzie o badania nad historią religii greckiej, los nieco po­ dobny, co, jeśli idzie chociażby o religię rzymską oraz o pewne zagadnienia mitoznawstwa ogólnego w śro­ dowisku filologicznym, Dumézila. Jeśli Państwo we­ zmą także jakąkolwiek w tej chwili pracę dotyczącą re­ ligii rzymskiej, taką reprezentującą właśnie metodę fi­ lologiczną, to zobaczą Państwo, że podstawowa rzecz Dumézila La religion romaine archaique nie jest właści­ wie wzmiankowana. W najlepszym razie w bibliografii, a odniesień do tego nie ma żadnych, gdy Państwo czy­ tają nawet poważne dzieła, znów ze szkoły filologicznej dotyczącej mitu greckiego, jak chociażby książki Geoffreya Kirka, również nie znajdą Państwo tam zacyto­ wanego podstawowego dzieła Dumézila Mythe et Epopée. Takie podejście, jakie z jednej strony z pew­ nych powodów reprezentował, z zupełnie innego punktu wyjścia, z innej szkoły Kerényi, a oto takie jak Dumézil, nie cieszą się najmniejszym uznaniem filolo­ gów i historyków. I to trzeba szczerze i do końca po­ wiedzieć. Z drugiej strony, ponieważ właśnie lubię być przekorny - przy całym moim prostactwie i tępactwie, lubię także pewną przekorę - to chcę także powie­ dzieć, że jeśli Państwo na podstawie tej książki Kerényiego zechcą zrobić referat o misteriach w Eleu­ sis, dostaną Państwo u mnie ocenę niedostateczną. Ponieważ na podstawie tej książki nikt z Państwa nie przedstawi mi dokładnie przebiegu misteriów w Eleu­ sis. Nie tylko przebiegu, ale także organizacji. To, co właśnie taki prosty historyk i filolog chce wiedzieć, to chce wiedzieć, kiedy się misteria zaczynały, jak długo trwały i jakie czynności właściwie są wykonywane... Cały ten okres misteryjny w Atenach trwa koło dzie­ sięciu dni, licząc od momentu wyniesienia czy pójścia raczej efebów po hiera do Eleusis i potem przeniesienia do Aten. Wszystko razem zaczyna się mniej więcej trzynastego Boedromionu, tu nawiasem mówiąc też zresztą uwaga do tej książki - proszę nie przeliczać ni­ gdy owych dni kalendarza ateńskiego na nasz kalen­ darz. Teoretycznie można jakoś to zrobić, ale w każ­ dym roku jest to inaczej: to nie jest prawda, że dzie­ więtnastego Boedromionu, kiedy wyrusza procesja, to jest dwudziestego siódmego września. To absolutnie nie tak. To w którymś roku tak mogło się zdarzyć, ale rok lunarny tym się charakteryzuje, że zupełnie się w którymś momencie rozchodzi z miesiącami solarny- ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI mi. W Atenach, gdzie nie miano żadnej reguły, co ja­ kiś czas musiano dodawać aż dwa miesiące, żeby zwią­ zać to ze zjawiskami astronomicznymi obiegu Ziemi wokół S ł o ń c a . W każdym razie ten okres cały trwał od mniej więcej trzynastego dnia miesiąca Boedromionu do dwudziestego drugiego dnia miesiąca Boedromionu, czyli powiedzmy około dziesięciu dni, i to, co hi­ storyka i filologa interesuje, to jest to, co się dzieje do­ kładnie każdego dnia. To, co się dzieje dokładnie każ­ dego dnia, można zaś właściwie badać tylko na podsta­ wie jednej kategorii źródeł, jednej kategorii tekstów, przy których, to też trzeba sobie szczerze powiedzieć, Karl Kerényi nie zniżył się do tego, żeby je czytać i do nich sięgnąć, a mianowicie są to dokumenty epigraficzne, inskrypcje. Tylko tam dokładnie poświadczony jest przebieg czynności kolejnych dni łącznie właśnie z datami dziennymi i historyk, który do tego sięga, od razu biorąc do ręki książkę Kerényiego, jest co naj­ mniej rozczarowany. Nic na ten temat nie znajdzie. W najlepszym razie właśnie wzmianki od momentu owej Wielkiej Procesji, wyruszającej już do Eleusis, za­ tem dziewiętnastego, a nic, co było wcześniej, ani tak­ że nie znajdzie właściwie odpowiedzi - poza tym, co troszkę w części wstępnej, na zasadzie rozważań ogól­ nych. Nie znajdzie także odpowiedzi na pytanie, którą również bym wtedy od studenta, któremu bym taki re­ ferat polecił, chciał usłyszeć, od kiedy w Atenach ob­ chodzi się (a raczej odbywa) Wielkie Misteria Eleuzyńskie i jeśli podamy jakąkolwiek datę, to następne pytanie - kto właściwie to nie tylko organizuje, a kto określa, zarządza, że odbywa się tak, a nie inaczej, i czy odbywa się zawsze tak samo. To Karla Kerényiego nie interesowało w najmniejszym stopniu. Wobec tego wcale się nie dziwię, że ani Martin Nilsson, ani W al­ ter Burkert nie cytują Karla Kerényiego i zostawiam moim pozostałym rozmówcom ten przewrotny wobec tego pomysł i pytanie: to może książka Karla Kerényiego jest niedobra? Wiesław Juszczak: Skoro tak dobrze się zaczęło, kontynuujmy. Wspomniany przed chwilą Wilamowitz jest idolem wielu filologów. Martin West wspomina w jednej ze swoich książek, że zdjęcie tego uczonego spogląda nań zawsze ze ściany gabinetu, kiedy pracu­ je. Ja, toutes proportions gardées, mam na swoim stole fotografię młodej Jane Harrison na tle okna, prześwie­ tloną jasnym blaskiem, piękną w zamyśleniu. Otóż różnica między mną a moim znakomitym przedmówcą polega na tym, że kiedy ja coś piszę, czując się dyletan­ tem w tej dziedzinie, w którą dość późno ośmieliłem się wkroczyć, wybieram sobie autorytety, których Wilamowitz nawet nie zauważał (jak właśnie Miss Jane), powodowany zawsze drażniącą mnie w jego tekstach pychą. Był nazywany księciem filologów, z pewnością nie bez racji, ale zanadto w to uwierzył i sam siebie po­ stawił w końcu na swoim prywatnym Olimpie. Świad­ 63 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • czy o tym dobitnie jego późna fotografia upozowana na obraz Rembrandta przedstawiający Arystotelesa z popiersiem Homera (tę trzymam w teczce). W Glau­ be der Hellenen nazwał Greków najpobożniejszym z na­ rodów. Ale jak mu to wytknął z typową dlań elegan­ cją Walter F. Otto, nie do końca rozumiał istotę reli­ gii greckiej (a może religii w ogóle). Był typowym przedstawicielem pozytywizmu. Ja wolę późniejszą, „neoromantyczną” generację uczonych, których hory­ zonty były szersze, wyobraźnia swobodniejsza i takaż odwaga ryzyka w interpretacji faktów i źródeł. N a tym polegałaby różnica naszych stanowisk w punkcie wyj­ ścia. Karl Kerenyi był uczniem (przynajmniej ducho­ wym) Waltera Friedricha Otta. Zresztą wspomina w swoim Dionisosie o tym, jak spotkał go na Korczuli, gdzie prowadzili pierwsze rozmowy, i o kilkakrotnych wspólnych podróżach po Grecji. Tu moje własne fa­ scynacje zbliżają mnie do Kerenyiego najbardziej, bo Otto jest z pewnością tym, który kształtuje mocno moje myślenie. Tak jak pierwsze dzieło Harrison, pra­ ce Gilberta Murraya, Corforda, Guthriego, Martina Nilssona, Doddsa, Arthura B. Cooka, Rohdego czy sa­ mego Frazera wreszcie, który był mistrzem Harrison zarówno, jak Bronisława Malinowskiego (wymieniam autorów bez żadnego chronologicznego porządku, bo wszyscy są dla mnie teraźniejsi). Te nazwiska - a listę mógłbym znacznie poszerzać - wskazują już może, do jakiego stopnia Wilamowitz musi mi być daleki. I mo­ że przez to mój stosunek do Kerenyiego jest inny niż stosunek profesora Lengauera. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI Jeśli weźmiemy zwłaszcza Prolegomena to the Study of Greek Religion Jane Harrison, książkę, która wyszła w 1903 roku, miała trzecie wydanie w 1922 i dotąd jest nieustannie obecna w reprintach, niepoprawiana i wciąż nietracąca nic z inspirującej siły i (niezależnie od dyskusyjności niektórych jej tez) nikt z tych, którzy się zajmują historią religii greckiej, ani nie zauważyć, ani obojętnie koło niej przechodzić nie powinien, a na­ wet chyba nie jest w stanie - i jeśli, z drugiej strony, uznamy niezwykłą oryginalność i siłę wizji zawartą w Die Götter Griechenlands (mimo że Otto pozostaje nieco na uboczu, zapewne dlatego, że duch pozytywi­ zmu nie przestaje krążyć po obszarach szerszych już niż sama Europa), Kerenyi odzyska może należne mu w hi­ storii religii greckiej miejsce. W moim przekonaniu, i tutaj mam pewne kłopoty, bo znam tę książkę dobrze, ale czytałem ją ostatni raz parę lat temu i nie zdążyłem jej przeczytać przed tym spotkaniem na nowo - moim zdaniem w Eleusis Kerenyi w jakimś stopniu idzie za Ottem, ale także zdradza go trochę, bo był w jego życiu taki moment, kiedy związał się z Jungiem, z kręgiem Ascony i „Eranos”, co znalazło wyraz w serii rozpraw, z których trzy zostały przełożone na polski właśnie przez Ireneusza Kanię, tzn. Prometeusz, Dionisos i Eleu­ sis, jedna przez Jerzego Prokopiuka - Hermes, i do tej serii należą jeszcze dwie, które nie weszły do naszego językowego obiegu: Zeus i Hera oraz Asklepios. Nie wszystkie są zarażone wpływem Junga, ale w czterech występuje w podtytule termin „archetyp”, co jest pew­ nym sygnałem nastawienia badawczego. Nie zawsze ten sygnał znajduje uzasadnienie w tekście. Bo w isto­ cie autor zdaje się zajmować tu stanowisko bliższe Ot­ ta i innych historyków greckiej religii par excellence niż szwajcarskiego mistrza. Nie poddaje się do końca me­ todom psychologii, jakkolwiek pojmowanej. Wraca stale do koncepcji rozwijanych przez Waltera Otta czy Karla Reinhardta, którzy nie godzą się na ewolucjonizm, psychologizm i inne tego typu (często z pozoru) scjentystyczne metody, przy użyciu których wizja wszelkiej religii ulega deformacji i przez które wszystko można wyjaśnić wszystkim (bez względu na sens osta­ tecznych rezultatów), nie zostawiając żadnego miejsca na tajemnicę, bez której nie ma żadnych wierzeń. Re­ inhardt - jeden z najbliższych przyjaciół Otta - napisał kiedyś, że sam tytuł wydanych w 1929 roku Bogów Grecji, był na owe czasy prowokacją. Die Götter Grie­ chenlands każdemu musiało się kojarzyć z wierszem Schillera. „Panowanie” Moellendorffa jeszcze trwało, a tu ktoś jawnie występował pod sztandarem neoromantyzmu. I to nie koniec, bo za tym kryło się jeszcze takie podejście do „wiary Hellenów”, które nazwać by wypadało teologicznym, a to znaczyło, lub mogło być czytane jako: „niefilologicznym”, lub nie tylko takim. Filologia miała tu służyć czemuś szerszemu i głębszemu, a nie stanowić centralnej osi, wokół której skupiać się ma wszystko, i z badań nad którą wywodzi się ostatecz­ Włodzimierz Lengauer: Ja o moim stosunku nie mówiłem, bardzo przepraszam... Wiesław Juszczak: Ale powiedziałeś, że Moellendorff jest dla ciebie autorytetem... Włodzimierz Lengauer: Tak, ideałem mężczyzny. Krzysztof Bielawski: Jak John Wayne... Włodzimierz Lengauer: Jak John Wayne, na tej zasadzie. Jak John Wayne. Bardzo piękny mężczyzna. Wiesław Juszczak: Ale (tym razem przynajmniej) nie wypowiadam się o nim czy o nich jako o przedsta­ wicielach płci, lecz jako o uczonych, o reprezentan­ tach pewnej badawczej postawy. Harrison była kobie­ tą, ale w nauce mogła być i jest dla wielu ideałem sta­ wianym równie wysoko, lub na zgoła innym piedesta­ le naukowej wyobraźni wyżej od Moellendorffa (a że jako kobieta an sich była ideałem także, że na wieść o jej śmierci Virginia W oolf popadła w głęboką depre­ sję, choć nie znała jej zbyt blisko, to całkiem inna, choć interesująca kwestia; dla mnie może być jak Gre­ ta Garbo, ale nie to chyba jest naszym tematem). 64 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI zwłaszcza że to jest już okres niesłychanie późny roz­ woju religii greckiej - VIII p.n.e. to już są, w gruncie rzeczy, nasze czasy. To, co się dzieje, ginie w jakiejś pomroce, a religia zawsze się zaczyna wtedy, kiedy się za­ czyna ludzkość, czyli - archeologicznie rzecz biorąc w paleolicie. Otóż tutaj widać pewne rozdarcie i jest jeden szczegół bardzo interesujący dla mnie, mianowi­ cie ani razu nie jest zacytowana Jane Harrison. Otóż chodzi o te elementy archaiczne, które zacierają się w hymnie homeryckim. Książka Kerenyiego jest w gruncie rzeczy, mimo bardzo wielu odwołań do róż­ nych źródeł czy analogii, oparta na analizie mitu De­ meter i Persefony, w takiej jego formie, w jakim jest on opisany w Hymnie do Demeter. A Hymn do Demeter jest datowany, w tej chwili już właściwie przez wszyst­ kich, na rok około 600, na przełom VII na VI wiek, czyli jeszcze później. Wielkim problemem (i być może to problemem, który, w jakim sensie podsunął być mo­ że Kerenyiemu Jung...) jest ten podtytuł: Archetyp matki i córki. Otóż jest wielkie pytanie: w którym mo­ mencie Persefona stała się córką Demeter? U Home­ ra nie ma żadnego śladu. Mit porwania zjawia się do­ piero w Teogonii. Tam są dwiema absolutnie różnymi osobami. Demeter jest wspomniana u Homera w ogó­ le tylko dwukrotnie, natomiast Persefona jest boginią podziemi, i to główną boginią, dlatego że w gruncie rzeczy tam się rzadziej mówi o Hadesie jako o osobie, a częściej się mówi o Hadesie jako o miejscu. Persefo­ na w tym miejscu króluje. Jak wiadomo, doświadcze­ nie, nazwijmy je agrokulturowe, którego upostaciowa­ niem jest Demeter, jest doświadczeniem późniejszym niż doświadczenie śmierci. W związku z tym można powiedzieć, że Persefona jest wcześniejsza, objawia się wcześniej. Ja wierzę w tak zwane objawienie pierwot­ ne, które jest uznane przez tak wielkich teologów (zresztą działających nie bez wpływu Otta i przede wszystkim Heideggera) jak Romano Guardini, Karl Rahner czy Paul Tillich, by przy tych tylko pozostać. Objawienie się Persefony jest pierwotne. Demeter jest „wtórna” w tym sensie, że nosi w sobie wiele cech apo­ kryficznych, dodanych już w tym czasie, kiedy - jak pi­ sał znowu Otto - zjawił się Olimp Homera, a „praw­ dziwy” wielki mit obumarł. W związku z tym można trawestować sławne zdanie z Boskiej komedii, gdzie Dante nazywa Marię filia del suo filio: „córką swego sy­ na”. Dla mnie najradykalniejszym i może najprostszym wejściem w rozwiązywanie „problemu” Demeter jest określenie jej jako filia della sua filia. Tu tkwi dla mnie kluczowa kwestia, która w Eleusis nie została rozwiąza­ na, a nawet wyraźniej postawiona, choć mówi się tam bardzo często o jedności dwóch bogiń. I żeby jeszcze wspomnieć o drugim zagadnieniu, którego też mi w wywodzie Kerenyiego brak, to zagadnienie mistyczności misteriów. Jeżeli chcemy szukać źródeł, które by nam objaśniały i ukazywały mistyczną stronę greckich wierzeń, to znajdujemy je wyłącznie w orfizmie. Poja­ ne wnioski. Mówię o tym na poły dygresyjnie, bo my­ ślę teraz w zasadzie o Kerenyim. O jego miejscu wśród badaczy tej samej problematyki, jaka była też jego do­ meną. Mój podstawowy kłopot, który się nasuwa przy lekturze tej książki, jest taki, że nie rozwiązuje ona, czy też nie stawia dostatecznie ostro, pewnego zagadnie­ nia, dla mnie kluczowego w micie Persefony, a to zna­ czy (podtytułowego) problemu matki i córki. I żeby tyl­ ko zasygnalizować kierunek myślenia, który towarzy­ szył mi teraz, kiedy Eleusis tylko przeglądałem, wspo­ mnę, że mamy tam na samym początku, na czternastej stronie, takie zdanie: „W homeryckim Hymnie do Demeter jest mowa o bliżej nieokreślonej liczbie okeanid towarzyszących Persefonie w tym momencie [czyli w momencie porwania - dopowiedzmy], co dobrze pa­ suje do homeryckiego stylu, zacierającego i usuwające­ go elementy archaiczne”. Zdawałoby się, że zdanie jest zrozumiałe i do przyjęcia, ale w tym zdaniu kryje się coś bardzo ważnego, co nie zostaje potem dostatecznie roz­ winięte ani nie pociąga za sobą żadnych konsekwencji. Mianowicie fakt, że tzw. religia homerycka (podkre­ ślam tak zwana, bowiem jest to tylko zwyczajowe na­ zwanie tła tylko heroicznych w zasadzie poematów, co za żaden zwarty system religijny uznane być nie może, co wielu uczonych zauważa i podnosi pisząc, że Homer nie był żadnym teologiem) - a więc, że obecny w tle Iliady i Odysei olimpijski panteon jest „wytworem” bar­ dzo późnym i że nawet tam nie ma śladu jakichkolwiek związków między Demeter a Persefoną, która nigdy nie nosi imienia czy przydomku „Kore” [co znaczy „dziew­ czyna” lub właśnie - w domyśle tylko - „córka”], ani nie ma wzmianki o żadnym uprowadzeniu jakiejś córki Demeter przez Plutona. Ten wątek pojawia wprawdzie nieco później w Teogonii Hezjoda, ale ostatecznie zo­ staje rozwinięty dopiero około roku 600 we wspomnia­ nym wyżej hymnie. Jeżeli zbierzemy to wszystko, nasu­ wa się następujący wniosek: Kerenyi ma rację, twier­ dząc, że „styl homerycki” (powiedziałbym raczej sam Homer) ma skłonność do zacierania czy usuwania ele­ mentów archaicznych (co tu znaczy: wcześniejszych niż jego epoka), o czym dość obszernie pisze zresztą O t­ to w Bogach Grecji - ale nie ma racji, sugerując, jakoby przed Homerem istniała jakaś mityczna opowieść o po­ rwaniu córki Demeter, a już na pewno nie jest możli­ we, aby tą córką była wielka bogini podziemnego świa­ ta, jaką - i tylko tak - jawi się Persefona w dwu pierw­ szych zachowanych greckich eposach. Fakt, z religijne­ go punktu widzenia zbyt ważny, by nawet przy tenden­ cji do marginalizowania prehomeryckich mitów w tych poematach można go było przemilczeć. Zresztą to nie jest tylko moje zdanie, ale jestem za tymi, którzy tak ją sytuują, i że te dwa, czy trzy, wiel­ kie dzieła, od których rozpoczynają się nasze źródła (przynajmniej źródła chronologiczne) pisane do histo­ rii Grecji czy historii religii, historii mitu greckiego, a mianowicie Illiada, Odyseja i Teogonia Hezjoda, 65 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ści umysłowe społeczeństw pierwotnych Lévy-Bruhl, któ­ ry to typ wierzeń jest wcześniej jednym z tematów roz­ ważań w Prolegomenach Harrison, jest dla mnie roz­ wiązaniem tej kwestii najbardziej przekonującym. Dla­ tego Eleusis Kerényiego uważam za analizę późnego apokryfu raczej niż archaicznego wielkiego mitu - jak wspomniałem - który na jakiś czas został odsunięty na margines pod wpływem religii olimpijskiej panującej w świecie Homera, które to panowania trwało względ­ nie krótko. Chciałbym na zakończenie przeczytać fragment z książki Jane Harrison, który potwierdza może moje stanowisko. W końcowej partii Prolegome­ nów czytamy: „Głównie w związku z uprawą ziemi, jak się zdaje, Bogini Ziemia wyłoniła z siebie podwójną postać jako matka i dziewczyna (maid). Dawna pani dzikich zwierząt jest obecna w jednym kształcie, być może nawet nieświadomie, lecz w Eleusis obie postaci są jasno wyodrębnione. Demeter i Kore to dwie posta­ ci, choć jedno bóstwo”. (Pisze o tym Kerényi, choć co dość dziwne - nigdy Harrison nie cytuje, jak mówi­ łem). I jeszcze: „Ważne, by odnotować i zauważyć, że pierwotnie owe dwie formy, Bogini Ziemi i Zbóż, nie są matką i córką, lecz matką i dziewczyną. Demeter i Ko­ re są faktycznie, po prostu, starszą i nowszą formą tej samej postaci, stąd łatwo o ich pomylenie”. Postać matki i córki są określone jako różne „mitologicznie raczej niż teologicznie” - to niesłychanie ważne i traf­ ne spostrzeżenie i sformułowanie. Razem wzięte, wszystko to znaczy, że postaci „obu bogiń”, będąc pier­ wotnie jedną, są tworem „instynktu narracyjnego”, potrzeby fabularyzowania cechującej późne stadia roz­ woju religii, kiedy oddalane zostają - między innymi przez to - treści pierwotnego objawienia, przez „inter­ pretację”, uzupełnianie, dopowiadanie tego, co obja­ wione A zatem „archetyp matki i córki” nie jest w istocie „ilustrowany” przez późną apokryficzną opo­ wieść w typie heroicznej sagi, jaką daje nam homerycki hymn. A on stanowi główny temat książki tu dysku­ towanej. Natomiast wedle pierwotnego objawienia jest najpierw Wielka Matka (Ge lub Rhea), zastąpio­ na później przez Demeter. Persefona jest może jedną z owych pierwotnych postaci. Jej pierwszym imieniem może być nawet Chtonie albo Nyks (głąb Ziemi lub Noc). Zaś postać Kore może być obrazem w jakimś stopniu apotropaicznym (zresztą w Misteriach Eleuzyńskich jeszcze słowo „Persefona” jest arrheton, jest to imię w zasadzie niewymawialne, imię misteryjne al­ bo „mistyczne”). Jeszcze muszę zauważyć, że istnieją bardzo interesujące uwagi na ten temat, który tutaj sy­ gnalizuję poprzez Jane Harrison, w znakomitej książce Cornforda From Religion to Philosophy z 1912 roku, i że jest tam to wszystko, co występuje dzisiaj u Burkerta (The Orientalizing Revolution) i Westa (The East Face of Helicon), gdzie szukając źródeł religii greckiej, sięga się co najmniej do Mezopotamii. West pisze, w pew­ nym momencie, że jeśli się jest w Grecji, ma się poczu­ wia się zatem trudne pytanie o czas datowania począt­ ków tego religijnego ruchu. Czy religia orficka jest, czy nie jest wcześniejsza od Homera i Hezjoda? Według Herodota czy Diodora Sycylijskiego jest, ponieważ się wymienia w kolejności Orfeusz, Homer, Hezjod... Włodzimierz Lengauer: U Herodota nie, absolut­ nie. On powiada, że Homer i Hezjod są najstarsi, a ci inni późniejsi. Wiesław Juszczak: Faktycznie, nie wymienia imion, jakie wspomniałem. Ale scholiaści i badacze późniejsi przypisują mu jakieś aluzje do takiego „rodo­ wodu wieszczów”. Jest to możliwe, ponieważ Herodot nie jest w tym wypadku konsekwentny. W księdze drugiej (2.23), mówiąc o Okeanosie, czyni uwagę, że tę nazwę, jako nazwę jakiejś nieznanej rzeki, wprowa­ dził do poezji Homer, „albo któryś z jeszcze dawniej­ szych poetów” (i tych właśnie pewne komentarze identyfikują jako Linosa, Musaiosa i Orfeusza, doda­ jąc niekiedy Eumolposa). A nieco dalej dopiero (2.53) pisze, że Hezjod i Homer, którzy stworzyli Grekom teogonię i nadali epitety bogom, żyli przed tymi poeta­ mi, jacy - najwyraźniej wedle dość rozpowszechnionej tradycji (bo wtrąca tu „moim zdaniem”) - mieli żyć przed nimi. Dla historyka więc Homer nie musiał uchodzić za najstarszego, a tylko za pierwszego z tych, którzy dokonali „uporządkowania mitologii”. Zresztą cały ten fragment (drugi z cytowanych) wymagałby dłuższej analizy, bo brzmi tak, jakby Herodot poruszał się tutaj na dość niepewnym gruncie, zwłaszcza gdy w zakończeniu passus czytamy: „Poprzednie szczegóły referuję z opowiadania kapłanek dodońskich, a dalsze, odnoszące się do Hezjoda i Homera, ode mnie pocho­ dzą” [przekład Hammera]. Już w epoce klasycznej, w każdym razie, istniała dość mocno ugruntowana „chronologia” tych pierwszych twórców, jak np. w Apologii Platona (41a): Orfeusz, Musaios, Homer, Hezjod, z wieloma odmianami w kolejności imion naj­ wcześniejszych: Linos, Musaios, Orfeusz; a także skomplikowanymi relacjami w zakresie pokrewieństw lub zależności uczeń-mistrz, itd. Problem orfizmu - je­ den najbardziej interesujących w historii religii grec­ kiej, i najbardziej skomplikowanych i dyskutowanych, gdy idzie zwłaszcza o chronologię - dotyczy bezpośred­ nio wspomnianych tu związków Persefony z Demeter, oraz kwestii greckiej mistyki, o której wspomniałem, całkowicie wyrugowanej we wczesnych eposach, ra­ zem z kultami chtonicznymi, powracającymi - według jednych, lub rodzącymi się - według innych, w VI wie­ ku, za Pizystratydów w Attyce (tu szczególnie ważna działalność Onomakritosa), i może za sprawą Pitago­ rasa w kręgu Krotony oraz na Sycylii. Wizja orfizmu jako religii kontynuującej wierzenia najpierwotniejsze (w tym właśnie chtoniczne), religii mistycznej tego ty­ pu, jaki analizuje w swej książce z 1910 roku Czynno­ 66 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • cie, że się jest już w Azji. Dziękuję i przepraszam za niezborność tego przydługiego wywodu. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niami Krzysztofa Bielawskiego - dzisiejsza dyskusja za­ mieniła się jednak w rodzaj seminarium. Czytałem niedawno w „Gazecie Wyborczej” rozmo­ wę z Dorotą Jarecką, psychologiem społecznym. Mó­ wiąc, jak inaczej trzeba dzisiaj prowadzić zajęcia akade­ mickie, zauważa ona, że mniej więcej co kwadrans po­ winno się dawać jakiś przerywnik, dlatego że młodzież jest przyzwyczajona do pilota i bezustannej zmiany ka­ nałów, a z kolei poszczególne sieci starają się zatrzymać uwagę telewidzów także przez nieprzerwaną zmianę... Krzysztof Bielawski: Okazuje się, że mamy pro­ blem: Karl Kerenyi miał problem z Wilamowitzem. Myślę że, w jakiejś mierze, miał też problem z Ottem, i obydwa te problemy nas tu dopędziły. Kerenyi cały czas jakby się nam wymyka. Wydaje mi się, że pisar­ stwo Kerenyiego z natury rzeczy zawsze się trochę wy­ myka jednoznacznościom i kategoryzacjom, pozosta­ wiając niezwykle inspirujące niedopowiedzenia. Może jednak mimo to uda się nam jakoś zdyscyplinować dyskusję... Wiesław Juszczak: Mam nadzieję, że nie ma Pan na myśli mojego seminarium... Leszek Kolankiewicz: Proszę Państwa, nie wiem, Leszek Kolankiewicz: Myślę teraz o dzisiejszym jakim cudem znalazłem się w tym znakomitym i sza­ cownym gronie, zaproszony do dzisiejszej dyskusji. Chyba tylko z powodu mojego amatorskiego - ama­ torskiego co się zowie, chcę powiedzieć: wynikającego z zamiłowania - zainteresowania problematyką miste­ riów, no i misteriów eleuzyńskich. Zainteresowaniu temu dałem wyraz - może trochę nieprzezornie w studium Eleusis: oczy szeroko zamknięte (opubliko­ wanym przez Towarzystwo Przyjaciół Ossolineum w księdze ofiarowanej profesorowi Januszowi Deglero­ wi w 65. rocznicę urodzin, zatytułowanej Między te­ atrem a literaturą), studium, które tak wiele zawdzięcza właśnie książce Karla Kerenyiego. Wyznam, że pozostaję pod wrażeniem prac tego ba­ dacza: przede wszystkim wspaniałej monografii Dioni­ zos. Archetyp życia niezniszczalnego, także eseju Hermes przewodnik dusz. Mitologem życia mężczyzny i niezmier­ nie inspirującej, moim zdaniem, książki o Eleusis, któ­ rej długo oczekiwane polskie wydanie stało się powo­ dem naszego dzisiejszego spotkania - zresztą prac ukła­ dających się, mówił o tym profesor Juszczak, w pewną całość. Zauważmy od razu, że książka Eleusis. Archety­ powy obraz matki i córki ma strukturę dwudzielną: część pierwsza to rekonstrukcja, diachroniczna i struktural­ na, części drugiej zaś autor lojalnie nadał tytuł „Hermeneutyczny esej o misteriach”. Otóż ta dwudzielność, formalna i metodologiczna, ukazuje, jakże typowe dla Kerenyiego, połączenie kompetencji badawczych z am­ bicjami hermeneutycznymi. Właśnie to połączenie dość wyjątkowe: tu zgoda - wydaje mi się u niego atrakcyjne i cenne. Kerenyi nie zostawia czytelnika z gołą rekonstrukcją, ale zawsze jeszcze stawia hipote­ zę, co zrekonstruowane fakty mogły znaczyć. A jedno­ cześnie nie myli beztrosko jednego z drugim. Ponieważ nie jestem ani historykiem, ani filolo­ giem klasycznym - a przecież nawet gdybym był, też nie mógłbym, jak się okazuje, rościć sobie pretensji do miana specjalisty - nie jestem też, broń Boże, teolo­ giem, lecz zwyczajnym kulturoznawcą, proszę moje dalsze uwagi traktować jak spostrzeżenia szeregowego uczestnika seminarium, skoro - zgodnie z przewidywa­ spotkaniu. Ale, jak słyszeliśmy, profesor Lengauer też w ramach swojego seminarium pokazywał western z Johnem Waynem, więc może nie tylko. Myślę więc sobie, że może w charakterze takiego przerywnika opowiedziałbym anegdotę. Proszę się nie obawiać: anegdota niezupełnie będzie od rzeczy. Ow­ szem, może zilustruje charakter dociekań hermeneutycznych - jeśli chodzi o misteria eleuzyńskie, moim zdaniem cokolwiek beznadziejny. Anegdota będzie o Urnie Lovatelli. Urna zresztą wcześniej nie miała szczęścia do polskich tłumaczy, bo jej nazwa była tłumaczona a to jako Urna z Lovatelli, a to - już bliżej - jako Urna Lovatelliego (chociaż, je­ śli już, to raczej: Lovatellego). Zabytek ten nosi nazwę Urny Lovatelli, bo jego odkrycie ogłosiła księżna Ersilia Caetani Lovatelli. Któregoś razu będąc w Rzymie, postanowiłem obejrzeć na własne oczy Urnę Lovatelli, która - jak wiedziałem - przechowywana jest w Museo Nazionale Romano. Kerenyi zamieszcza w swojej książce (na s. 90-91 wydania polskiego) czte­ ry reprodukcje fotograficzne Urny Lovatelli. Nieco wyraźniejsze są reprodukcje, które można znaleźć w książce Waltera Burkerta Starożytne kulty misteryjne, ale i one nie pozwalają rozstrzygnąć, co właściwie przedstawia ten czy ów szczegół reliefu zdobiącego tę niewielką marmurową popielnicę, a przedstawiającego rytuały wtajemniczenia eleuzyńskiego. N a przykład właśnie Kerenyi zastanawia się, czy w scenie składania ofiary z prosiaka kapłan wylewający libację nie trzyma na tacy ofiarnej makówek (co miałoby znaczenie w sporze, czy w misteriach eleuzyńskich jakąś rolę od­ grywały środki halucynogenne, dajmy na to opium). Pomyślałem więc sobie, że w końcu powinienem zoba­ czyć Urnę Lovatelli na własne oczy i przekonać się na przykład - czy to są rzeczywiście makówki, czy też nie. Niemal codziennie przechodziłem obok Museo al­ le Terme, gdzie eksponowane są zbiory Museo Nazionale Romano, w końcu więc któregoś dnia tam wstą­ piłem. Byłem podekscytowany, ponieważ już za chwi­ lę miałem obcować z jednym z najciekawszych świa­ dectw przedstawiających wstępne rytuały eleuzyńskie, 67 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • jeden z nich zresztą zupełnie zgodny z archetypem Hymnu homeryckiego do Demeter: sceną, w której D e­ meter, na znak tęsknoty za porwaną córką, siedzi na stołku z zasłoniętą głową, na relifie naśladowana, już w rytuale, przez - jak się przypuszcza - Heraklesa. Spotkał mnie jednak tego dnia srogi zawód: zbiory mają w Museo alle Terme ciekawe, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Okazało się, że popełniłem drobny, ale zasadniczy błąd: prawdopodobnie trzeba było iść do innego muzeum, położonego zresztą nie­ opodal, mianowicie Museo delle Terme - po prostu nie ten przyimek. Wkrótce wybrałem się więc do Mu­ seo delle Terme, znów podekscytowany i teraz pewny, że zaraz przekonam się na własne oczy, co właściwie przedstawia relief na Urnie Lovatelli. I co mnie spo­ tkało? Otóż zbiory mają w Museo delle Terme cieka­ we, ale niestety nie ma wśród nich Urny Lovatelli. Py­ tam więc obsługę: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Nie wiedzą. Ba, oni mnie pytają: „To my mamy w naszych zbiorach jakąś Urnę Lovatelli?”. Ponieważ nie tak dawno podzielono zbiory Museo Nazionale Romano, pozostało mi już chyba tylko odwiedzić nowy oddział w Palazzo Altemps. Zresztą tam tak czy inaczej trzeba pójść, bo to jest wspaniałe muzeum, świetnie urządzo­ ne. W ekspozycji niemal same arcydzieła: jest Tron Ludovisi ze sceną narodzin Afrodyty, która się wyłania - tylko nie wiadomo, czy z piany morskiej, czy może z ziemi - i z tą piękną nagą dziewczyną, która siedzi, z wdziękiem założywszy nogę na nogę, i gra sobie na aulosie; jest tak zwana Śpiąca erynia - ta piękna głów­ ka dziewczęca, położona na bok, która chyba była in­ spiracją dla Brancusiego. Z Palazzo Altemps wysze­ dłem więc syty wrażeń, ale kolejny raz zawiedziony: wśród ich wspaniałych zbiorów nie ma Urny Lovatelli. Teraz już dzwonię do głównej siedziby Museo Nazionale Romano i pytam: „Gdzie jest Urna Lovatelli?”. Słyszę: „Tak, rzeczywiście, było coś takiego, ale nie wiemy, gdzie to jest. Poszukamy, proszę zadzwonić za kilka dni”. Rzecz jasna, jak to we Włoszech, poszuki­ wania trochę trwają, muszę dzwonić kilka razy. Wresz­ cie pewien pracownik, chyba jedyny zorientowany, mówi mi, że Urna Lovatelli jest zamknięta w jakimś pomieszczeniu i że trzeba mieć specjalne pozwolenie, żeby tam móc wejść. Dowiedziawszy się o tym, wie­ działem już, jak działać dalej - spróbowałem, za radą znajomego profesora, uruchomić jednocześnie dwa kanały: przez ministerstwo i przez archeologów. I dzię­ ki archeologom udało się ustalić, że Urna Lovatelli wiele lat temu została zamknięta w skrzyneczce z na­ pisem „Otwierać tylko do konserwacji”. Oni mają du­ żo takich rzeczy „tylko do konserwacji”, które leżą la­ tami zamknięte i nikt tego nie ogląda. Praktycznie nie było więc szans, żebym obejrzał Urnę Lovatelli. W Museo Nazionale Romano poradzono mi, żebym sobie obejrzał jej doskonałe reprodukcje w Gabinetto Fotografico Nazionale - oczywiście też za specjalnym ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI pozwoleniem. Ale przecież mnie nie o to chodziło. Więc mimo wszystko naciskałem na pewnego profeso­ ra, żeby się dowiedział, kto mógłby tę skrzyneczkę jed­ nak dla mnie otworzyć - zawsze przecież jest sposób na otwarcie skrzyneczki czy kuferka ze skarbem. I wtedy okazało się, że osobą władną otworzyć skrzyneczkę z Urną Lovatelli jest - uwaga! - kobieta: czarodziejka ta nazywa się Rita Paris. No oczywiście: któż inny, je­ śli nie kobieta, mógłby mieć klucz do sekretu tej skrzy­ neczki - i dla mnie już wtedy, po długich poszukiwa­ niach, bez mała samej tajemnicy misteriów eleuzyńskich. Ale o tym dowiedziałem się niestety tuż przed moim wyjazdem z Rzymu. Nie zdołałem już dotrzeć osobiście do dottoressy Paris, żeby otworzyła mi skrzy­ neczkę z Urną Lovatelli. Otóż z tymi moimi rzymskimi poszukiwaniami Urny Lovatelli jest trochę tak jak z wszelkimi docieka­ niami hermeneutycznymi na temat tajemnicy miste­ riów eleuzyńskich. Moje zabiegi trwały tylko miesiąc i wierzę, że gdybym nie musiał wtedy wyjechać, uzy­ skałbym w końcu zgodę albo przekonał strażniczkę skrzyneczki. Nie zdążyłem, tymczasem jeszcze się nie udało. Ta skrzyneczka jest tam gdzieś w Rzymie, a we­ wnątrz skrzyneczki spoczywa Urna Lovatelli. Czeka. I po wiekach to właśnie kobieta strzeże okruchów tej tajemnicy. Profesor Lengauer przypomniał nam, jaką pozycję filologowie i historycy przyznają Kerenyiemu. (Nie zdradził jednak, jakie jest jego stanowisko w tej spra­ wie, co byłby bardzo ciekawe dla nas wszystkich). Po­ wtórzył między innymi zarzut historyków pod adresem Kerenyiego, że nie zniżył się on do tego, by sięgać do inskrypcji jako źródła. Ale zarzut ten świadczy właśnie 0 ich uprzedzeniu do niego, uprzedzeniu - jak się oka­ zuje - trwałym. Bo jednak weźmy chociażby właśnie Eleusis: w bibliografii załącznikowej figurują przecież Inscriptiones graecae, a i w samym tekście odsyłaczy do nich można znaleźć pewnie kilkanaście, może ponad dwadzieścia, najwięcej w rozdziale „Mniejsze Misteria 1przygotowania do Wielkich Misteriów” (proszę choć­ by rzucić okiem na s. 94-99 wydania polskiego). Od­ noszę jednak wrażenie, że tak naprawdę nie o to cho­ dzi, czy Kerenyi wykorzystał komplet źródeł, czy też może któreś pominął, lecz o jego próby hermeneutyczne, w których posiłkował się metodami obcymi bada­ niom historycznym, uciekając się niekiedy nawet do Jungowskiej psychologii głębi, do teorii archetypów. Dla mnie ważne jest u Kerenyiego - oprócz zawsze imponującej erudycji autora, której przecież nikt nie przeczy - jego wyczuwalne osobiste zaangażowanie, wynikające ze szczególnej inspiracji. W książce o Eleu­ sis trochę ta inspiracja jest ukryta, ale w książce o Dio­ nizosie badacz sugeruje, że w jakiś sposób doświadczył Dionizosa, że doznał czegoś w rodzaju epifanii dionizyjskiej: stało się to po raz pierwszy w Kume, a potem w pewnej winnicy w Panonii. Mówi o tym dość dys­ 68 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI du metafizycznej intuicji tego autora, intuicji, która jeszcze wyraźniej niż w książce Eleusis - dochodzi do głosu we wspomnianym studium Das göttliche Mädchen. Dla mnie jako kulturoznawcy, zajmującego się szczególnie cultural performances, ciekawe było przede wszystkim to, co Kerenyi ma do powiedzenia o drdma mystikón, domniemanym dramacie misteryjnym, i oczywiście o doświadczeniu wtajemniczanego. Na ten temat Kerenyi wypowiada się jednoznacznie: w Eleusis nie było żadnego dramatu misteryjnego, wtajemniczeni nie oglądali czegoś w rodzaju przedsta­ wień dla wybranych. Tę tezę wypowiada on w książce Eleusis bardzo stanowczo i muszę powiedzieć, że dla mnie - jako osoby zainteresowanej widowiskami brzmi ona bardzo przekonująco. (Mam nadzieję, że pa­ nowie profesorowie to zweryfikują). W badaniach nie docenia się zazwyczaj pewnej nader subtelnej różnicy, której właśnie Kerenyi nie przeoczył, a mianowicie różnicy między sposobem patrzenia teatralnym i spo­ sobem patrzenia - czy raczej zobaczenia - misteryjnym. To oczywiście można tylko rekonstruować. Ale jakie Kerenyi przedstawia tu argumenty? Otóż powo­ łuje się on na różne typy uczestnictwa w tych dwóch czynnościach. W wypadku doświadczenia misteryjnego konieczne były specjalne przygotowania uczestnika - przygotowanie go do zobaczenia, do kontemplacji, którą była epopteia. Epopta to ten, który widzi, czyli dostępuje objawienia w formie obrazowej. O tym, że specjalne przygotowanie jest potrzebne, wręcz ko­ nieczne, dla dostąpienia pewnego typu doświadczeń, wiem przez porównanie rekonstrukcji Kerenyiego z praktykami Jerzego Grotowskiego: najpierw teatral­ nymi, a później z obszaru tak nazwanych Sztuk Rytu­ alnych (Nie będę tutaj rozwijać tej paraleli, tylko ją zasygnalizuję). W teatrze mamy do czynienia z drama­ tem, który staje się widowiskiem wywierającym okre­ ślone wrażenie na tych, którzy je obserwują, przez sam fakt zmontowania w określonym porządku, w określo­ nym układzie pewnej struktury audiowizualnej, czyli właśnie tego dramatu. Jeśli dramat ten, jak tragedia, będzie oddziaływać katartycznie, to oczyszczenie to będzie tu skutkiem owego montażu, będącego dziełem poety. W misteriach natomiast oczyszczenie jest przy­ gotowaniem do zobaczenia, a nie skutkiem oglądania dramatu. Jest ono wręcz warunkiem koniecznym - jak w rytuałach przedstawionych na Urnie Lovatelli - do­ stąpienia dalszych stopni wtajemniczenia, aż wreszcie tej uszczęśliwiającej wizji misteryjnej. Mówiąc więc ję­ zykiem Grotowskiego, montażu dokonuje sam inicjo­ wany - dokonuje w sobie i własnym wysiłkiem. I o ile mu się to powiedzie, o tyle dostąpi owej wizji. Tutaj jest oczywiście pewna zagadka, której praw­ dopodobnie nikt nigdy już nie rozwiąże: na czym pole­ gała ta sztuczka techniczna, umiejętność, która pozwa­ lała kapłanowi przywołać - za każdym razem z dobrym kretnie, ale w dalszym ciągu, na każdej właściwie stro­ nie Dionizosa - tej imponującej książki, w której jed­ nak można się zagubić, jak w labiryncie - daje dowo­ dy, że religia dionizyjska go jakoś osobiście zaangażo­ wała i angażowała przez dziesiątki lat, przez całe jego życie. Tu znowu anegdota, taki szybki flesz. Kerenyi pi­ sząc w Dionizosie o grocie Ejlejthyi na Krecie, nie zga­ dza się z jej przyjętymi interpretacjami, którym zarzu­ ca brak związku z myśleniem mitycznym. Kiedy prze­ czytałem u niego, że badacz może się o tym przekonać naocznie - wiele mówiący argument, prawda? - to oczywiście podczas pierwszej podróży na Kretę udałem się do tej groty. Nie tak łatwo się dziś do niej dostać: wejście jest zagrodzone kratą, a ta jest zamknięta na kłódkę. N ad grotą Ejlejthyi biegnie szosa, więc tam chyba się boją, że strop mógłby się zawalić. I może słusznie, że nikogo nie wpuszczają, bo człowiek chodzi w tej jaskini po skorupach i ma uczucie, że niszczy bez­ powrotnie to, czego archeologowie nie pozbierali. Nikt tam teraz nie prowadzi żadnych prac. Szczęśli­ wym trafem odnalazłem człowieka, który ma klucze do groty Ejlejthyi, i razem się tam udaliśmy. Kiedy spe­ netrowałem tę jaskinię, to mogłem się przekonać do wielu rzeczy, o których pisze Kerenyi. Muszę powie­ dzieć, że było to bardzo ciekawe doświadczenie: tak wejść tam z pochodnią w ręku i zaraz u wejścia móc dotknąć omphalós na brzuchu rodzącej bogini. Ukształtowanie jaskini jest takie, że penetrując ją, ma się nieodparte skojarzenie z drogami rodnymi, a jed­ nocześnie panuje tam atmosfera jakiegoś sanktu­ arium, która potwierdza, że to rzeczywiście jest to, czym jaskinie mogły być dla najstarszych kultur - mia­ nowicie naturalną świątynią. I kiedyśmy tak z tym mo­ im przewodnikiem oglądali przy świetle pochodni ja­ kieś skorupy, pojawiła się pszczoła. Dla mnie w tamtej chwili ta samotna pszczoła była jak gdyby strażniczką groty. W micie pszczoły zamieszkujące grotę są mamkami boskiego dziecka. Kerenyi więc miał inspirację i sam może być bardzo inspirujący - nie tylko w takim sensie, że inspirował Thomasa Manna przy pisaniu Józefa i jego braci, ale w takim, że zachęca do pewnych weryfikacji, które może nie są ściśle naukowe, natomiast mają związek z doświadczeniem egzystencjalnym. Tu też umocowa­ ne są jego związki z Carlem Gustavem Jungiem. Chciałbym w tym miejscu przypomnieć wspólną książ­ kę Kerenyiego i J unga Einführung in das Wesen der My­ thologie, bo jest tam świetne studium Kerenyiego o ar­ chetypie boskiej dziewczyny, studium, w którym autor posuwa się chyba dalej niż w tezach książki o Eleusis. Dopowiada tam pewne rzeczy o istocie Dwóch Bóstw, jak Grecy nazywali Demeter i Kore/Persefonę. W peł­ ni zgadzam się z tym, co tu powiedział Krzysztof Bie­ lawski, że temat misteriów eleuzyńskich w ujęciu Kerenyiego nieoczekiwanie uwspółcześnia się z powo­ 69 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • skutkiem - boginię. Ostatni hierofant zabrał ten sekret z sobą do grobu. Ciągłość przekazu została niestety przerwana przez tego odstępcę, który przystąpił do in­ nej religii i już nikomu nie przekazał tego sekretu. Ale możemy próbować rekonstruować, na zasadzie analogii, właśnie doświadczenie uczestnika. I myślę, że Jung rzeczywiście mógłby być w tym pomocny. Jung jest może trochę demonizowany. O doświadczeniu eg­ zystencjalnym mówił językiem psychologa, ale był on przede wszystkim hermeneutą, który tłumaczył z języ­ ka na język, na przykład doświadczenie alchemików przełożył na język dziś zrozumiały. Profesor Juszczak mówił tutaj o pewnym porządku historycznoreligijnym, a ja chcę powiedzieć o pewnym porządku doświadczenia, o dynamice doświadczenia dwóch bóstw. Więc na początku jest matka i córka: matka poszukuje porwanej córki. Kerenyi mówi: ta rozpaczająca Matka jest bardziej ludzka, matce współ­ czujemy. Dwa bóstwa są więc dla nas dostępne w sensie psychologicznym, w porządku doświadczenia - zrazu od strony matki, od strony doświadczenia tej, której zabrano córkę, tej, od której córka się odłączy­ ła. (Sir James George Frazer mówi, że Grecja wybrała wzruszającą postać zmarłej córki, opłakiwanej przez pogrążoną w żałobie matkę, żeby ukazać pewien rodzaj dramatu; jak wiemy, inna religia wybrała postać zmar­ łego syna). W doświadczeniu zrazu matka jest łatwiej dostępna, ale kiedy stopniowo zanurzamy się w nie głębiej, to powoli przechodzimy na stronę córki, tej cząstki oderwanej, która po tamtej stronie - jako bo­ gini świata podziemnego - nie jest już wzruszającą i piękną dziewczyną, lecz staje się przede wszystkim straszna. I tam ta córka okazuje się matką wszystkie­ go, w tym także własnej matki. Kiedyśmy stracili - złożyliśmy w ofierze - to, co mogliśmy stracić najcenniejszego (Jung powiedziałby: nasze „ja” świadome), odzyskujemy tę większą całość, którą jest matka wszystkiego (Jung nazwałby to jaź­ nią), obejmująca także każdą córkę, zresztą jak każdy byt, który tylko raz wynurza się do istnienia i który za­ wsze umiera - nigdy nie wynurza się stamtąd drugi raz. Ona obejmuje wszystkie te stworzenia - w tym sensie jest wspaniała i straszna. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI interesuje go doświadczenie, interesuje go rekonstruk­ cja, ale nie w sensie historycznym. W związku z tym, podstawowy zarzut „wilamowitzowców”, zarzut braku szacunku do chronologii, jest konsekwentnie odrzuca­ ny ze względu na przejrzyście przyjęte założenia. Inte­ resuje nas stanowisko Pana Profesora jako wielbiciela Johna Wayne’a i Wilamowitza. Włodzimierz Lengauer: Nie widzę konieczności wygłaszania własnego credo. Ja jestem profesor Bladaczka, taki właśnie filolog, historyk, bardzo prosty, który tylko patrzy na pewne dane, i tyle. Kiedy profe­ sor Kolankiewicz mówił właśnie o tej słynnej Urnie Lovatelli, myślę, że może Państwo ją sobie przypomi­ nają, to także mi się przypomniało i to, jak do niej podchodzi Kerenyi, i tak jak do niej podchodził choć­ by Walter Burkert, który ją również, w kilku miej­ scach swoich prac, dokładnie analizuje, bo to właśnie także od razu obrazuje pewne różnice podejścia. Jak Państwo czytają Kerenyiego, którego nawiasem mó­ wiąc, ponieważ przez semestr prowadziłem semina­ rium na temat Eleusis, także dawałem studentom, acz­ kolwiek właśnie już takim starszakom. Oni, już na wyższym poziomie wtajemniczenia, powinni to czytać. Oczywiście nie jest to lektura dla studenta pierwszego roku, ale starszacy już mogą. Jeśli Państwo czytają interpretację Kerenyiego i opis nawet, samą discriptio, nie mówiąc już o warstwie interpretacyjnej przedstawień na Urnie Lovatelli, to Państwo nigdzie nie znajdą odpowiedzi, w którym mo­ mencie misteriów to się odbywa. To jest wtajemnicza­ nie Heraklesa w misteria. W którym momencie? Pew­ nym problemem badawczym jest dokładne ustalenie, co się dzieje od trzynastego do dwudziestego drugiego Boedromionu. Jeżeli to jest, a na to Kerenyi kładzie trochę nacisk, owa myesis indywidualna, proszę sobie wyobrazić, czy to jest możliwe, że tak się wtajemnicza powiedzmy w V wieku, w ten sposób jak to urna przedstawia... Czy to tylko symbol, czy to jest pewien moment rytualny? Co ta scena przedstawia? Tego też Państwo w książce Kerenyiego nie znajdą: ilu właści­ wie ludzi uczestniczy w misteriach, ilu idzie w proce­ sji? Według wzmianki Herodota wynika, że procesja udająca się do Eleusis może liczyć ok. trzydziestu tysię­ cy osób. W tym oczywiście są także już epoptai, czyli ci, którzy nie muszą się już wtajemniczać, coś innego tam będą robić - też nie wiemy, co, ale ci, którzy po raz pierwszy idą, to ilu ich jest spośród tych trzydziestu ty­ sięcy? Jest ich zapewne dobrych parę tysięcy. Indywi­ dualne wtajemniczenie, zwłaszcza z owym takim przedstawieniem jak jest na urnie - bohater siedzący na dios kodion, tym runie baranim itd. - jest niemożli­ we. To nie jest to, tu chodzi o coś innego. A o co wła­ ściwie chodzi i jak wygląda przygotowanie do udziału w misteriach? To zostawiam, ale gdy wracam do wypo­ wiedzi obu moich - już nie będę powtarzał, że uczo­ Krzysztof Bielawski: Chciałbym powtórzyć prośbę profesora Kolankiewicza. Nie przypuszczam, żeby Pan Profesor odesłał któregoś ze studentów do Kerenyiego, prosząc o pracę na temat Eleusis, bo to jest szuka­ nie instrukcji pralki w książce do nabożeństwa, to jest jakby nie ten adres. N a obronę Kerenyiego trzeba po­ wiedzieć, że jest on niesłychanie uczciwy. To nie jest próba mamienia czytelnika jakąś pseudofilologią, żeby przeciągnąć go na taką czy inną, lepszą czy gorszą, stronę uprawiania nauki. Jego stanowisko jest niesły­ chanie jasne. Kerenyi wyraźnie artykułuje, od samego początku, co jest przedmiotem jego zainteresowania: 70 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nych - przedmówców, obu moich kolegów, chciałbym zwrócić uwagę na pewne bardzo specyficzne i różniące właśnie historyka i filologa podejścia, od podejścia czy profesora Kolankiewicza, którego bym jako antropolo­ ga zakwalifikował, czy profesora Juszczaka. Który dla mnie jest właściwie przede wszystkim teologiem. N a­ zwa „teologia” to jest termin wprowadzony przez Ary­ stotelesa, gdzie jest wyraźnie stwierdzone he prote philosophia he teologia esti: w tym sensie profesor Juszczak jest dla mnie teologiem. I to jest zupełnie inne podej­ ście, po prostu. Przy tym jest inne założenie badawcze. Założenie badawcze profesora Kolankiewicza, który także opowiadał o swoim przeżyciu, swoim pewnym doświadczeniu egzystencjalnym człowieka i także wte­ dy założenie teologa jest oczywiście takie, że istnieje coś takiego jak „człowiek”, jak „natura ludzka” zresztą bez tego cała koncepcja archetypów Junga nie miałaby sensu. To jest z jakichś względów niezmienne - albo dlatego, że taka jest natura, albo dlatego, że tak jesteśmy ukształtowani przez Boga, czy przez jakąkol­ wiek inną siłę, ale jest to zasadniczo niezmienne. I wtedy to podejście antropologiczne do kultury, wła­ śnie z natury inne niż podejście filologiczne, od razu z takim założeniem podchodzi do badania zjawisk kul­ tury zamkniętej, minionej, takiej która, odważam się powiedzieć całkowicie świadomie, jest martwa. Kultu­ ra grecka jest bowiem martwa - musimy to sobie jasno powiedzieć. Nie istnieje, dawno umarła. Religia grec­ ka również. Tego nie ma. Martwa, zamknięta i nam zasadniczo obca. I wtedy także, używana przez wielu religioznawców kategoria przeżycia religijnego, brane zresztą z naszej kultury, jest dostosowane do owego materiału, który badamy, z tymi założeniami. Z założe­ niami, że natura ludzka jest niezmienna, że mamy tam archetypy, świadomość itd., czego Grek V wieku w ogóle by nie zrozumiał. On nie wiedziałby, o czym, gdyby przetłumaczyć wypowiedzi obu moich znakomi­ tych uczonych przedmówców, na grekę V wieku, ale nie platońską zwłaszcza - Grecy nie mówili greką Pla­ tona, to nie jest język potoczny - gdyby Państwo usi­ łowali to na dobrą grekę przetłumaczyć, Grek nie zro­ zumiałby z tego ani słowa. Nie wiedziałby, o co chodzi. To jest inny, zupełnie inny sposób myślenia. I teraz wracając do tego, co było początkiem sprowokowanej świadomie przez mnie kontrowersji - żeby była dysku­ sja (ja właściwie uważam się za ucznia sofistów i nie­ ważne, jakie ja mam poglądy, ważne, żeby o nie wal­ czyć, mnie wszystko jedno: mogę za taką sprawę, mo­ gę za taką, byle była różnica poglądów. Ja zawsze z za­ sady staram się mieć inne poglądy niż mój przedmów­ ca, a mnie właściwie wszystko jedno jakie). Wracając do tego, od czego zacząłem: o co chodziło Wilamowitzowi, który nie był takim tylko zwykłym profesorem Bladaczką, no co najmniej był na poziomie Pimki. Je­ mu chodziło właśnie o to, że badanie filologiczne, z ca­ łymi rygorami metody filologicznej, podejścia histo­ ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI ryczno-filologicznego, pozwala zrozumieć dobrze tę in­ ną z założenia kulturę, która dla Wilamowitza i dla ca­ łego tak zwanego „trzeciego humanizmu niemieckie­ go” była niedoścignionym wzorem, była najlepsza. To była kultura „naprawdę”. To jest ten tylko wzór, któ­ ry możemy w najlepszym wypadku naśladować. Żeby zrozumieć wielkość tej kultury i ją naśladować, musi­ my ją, dzięki metodzie historyczno-filologicznej, bar­ dzo dobrze, dogłębnie zrozumieć. Można by powie­ dzieć, że wobec tego, w gruncie rzeczy, podejście Wilamowitza i także moje wynika z głębokiej pogardy dla kultury współczesnej, którą się uważa za gorszą i niż­ szą. Wilamowitz tego zresztą nie krył - rzeczywiście tak uważał. Kulturę jego czasów uważał za skarlenie. Wobec tego, to wynika z głębokiej pogardy dla kultu­ ry współczesnej, dla czasów współczesnych, dla ludzi współczesnych... Natomiast podejście reprezentowane i przez antropologa i przez obu moich przyjaciół jest nieco inne. To podejście wynika z tego, że my z naszą wrażliwością, z naszą kulturą i w naszej kulturze szuka­ my miejsca dla antyku. O ile Wilamowitzowi chodziło 0 to, żeby po prostu zrozumieć antyk i z niego coś mieć dla nas, o tyle w takim podejściu chodzi o coś zupeł­ nie innego. To z kolei podejście egoistyczne: my chce­ my siebie zrozumieć, siebie opisać. Nasze problemy. 1 do tego sięgamy do antyku. Kerenyi, z całą pewno­ ścią, reprezentował właśnie taki pogląd: on był współ­ pracownikiem Junga od momentu, kiedy osiadł w Szwajcarii. Razem podejmowali mnóstwo prac przypomnę, że pracą paralelną (może kiedyś wyjdzie w wydawnictwie Homini) jest Archetyp boskiego dziec­ ka. To jest taka paralela do Archetypu matki i dziecka. To jest napisane już wspólnie z Jungiem: Archetyp bo­ skiego dziecka jest pracą jego i Junga. O co chodziło Jungowi? Jungowi wcale nie chodziło o zrozumienie religii greckiej ani początków orfizmu. Jungowi cho­ dziło o zrozumienie człowieka współczesnego. I to jest Kerenyi. I tu mają Państwo te dwa spojrzenia do kul­ tury przeszłości, do przeszłości w ogóle. Czy ona ma być, tak jak chce Wilamowitz, zrozumiana, ale dlate­ go zrozumiana, że ma być wzorem (przy poczuciu, że my nic lepszego nie zrobimy), czy też ona ma być na­ rzędziem do poznawania nas samych. I dla Kerenyiego jest tym narzędziem do poznawania nas samych. Zbigniew Benedyktowicz: Ja bym się nie zgodził, że to jest zajmowanie się samym sobą i tutaj jest taki wątek wspomniany w posłowiu, to znaczy idzie mi 0 bliskość myślową Kerenyiego z Tomaszem Mannem, z literaturą. Można by przywołać Tomasza Manna, 1jego eksplikację, dlaczego on sięgnął do Historii Jakubowych. Dlatego właśnie, że miał przekonanie, że „współczesna rzeczywistość jest czymś tak marnym, że trzeba się cofnąć i przywołać to, co duch ludzki dawno już zdziałał. Wydaje mi się, że to nie jest zajmo­ wanie się współczesnością i sobą samym, ale właśnie 71 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI nie zawahałbym się go nazwać symbolicznym. W tym rozumieniu symbolu jako łączącym w sobie to, co konkretne, zmysłowe z tym, co intelektualne, ducho­ we, pełne znaczenia, otwarte - tak jak symbol - na poszukiwanie znaczenia i sensu. I tutaj mam jeden taki drobny przykład roboty „filologicznej” - to jest przypis redakcji. Jest taki fragment, [por. s. 18, gdzie Kerenyi analizuje homerycki Hymn do Demeter], kie­ dy mówi o istocie tego doświadczenia mistycznego czy misteryjnego: „Od siebie [poeta] waży się dodać tylko przesłanie, którego f o r m ę dostrzec jeszcze możemy w Chrystusowym Kazaniu o Błogosławień­ stwach na Górze. Tutaj słowo olbios, które oddaję ja­ ko ‘błogosławiony’, nie odnosi się, jak to często bywa gdzie indziej do bogactwa materialnego. Zamierzony przez siebie sens poeta rozmyślnie pozostawia nieja­ snym dla profana (480-482). Owo błogosławieństwo wygląda następująco: ‘Błogosławionym jest z ludzi żyjących na ziemi ten, co je widział;/ Kto zaś nieświa­ dom obrzędu i w nich udziału nie bierze, /Tego po śmierci odmienny los czeka w zatęchłych podzie­ miach”. I tu filolog-redaktor daje przypis (13): „Prze­ kład jak wyżej ze zmianą w myśl wywodu autora. U W. Appela [autora przekładu polskiego Hymnów Homeryckich, Toruń 2001 - wtrącenie moje ZB] klu­ czowe określenie brzmi ‘szczęsny’ nie zaś ‘błogosła­ wiony’”. Niestety, nie znam tego pięknego języka, ale znam tłumaczenia właśnie Kazania na górze, w któ­ rym nie ma tego rozdzielenia, że „szczęsny” (czy „szczęśliwy”) to nie „błogosławiony”. Oto właśnie z precyzją filologiczną tutaj wkracza autorytet, tym­ czasem w horyzoncie naszego współczesnego do­ świadczenia religijnego możemy to słowo „błogosła­ wiony” też odczuwać jako „szczęśliwy” , bardzo dużo teologicznych tradycji podnosi też ten rys, i tak wła­ śnie postąpili autorzy ekumenicznego przekładu N o­ wego Testamentu na język współczesny, oddając sło­ wo „błogosławiony” jako „szczęśliwy” : „Szczęśliwi, którzy są zasmuceni, bo ich Bóg pocieszy... Szczęśliwi są czystego serca, bo zobaczą Boga”...[por Nowy Te­ stament, współczesny przekład, Brytyjskie i Zagranicz­ ne Towarzystwo Biblijne w Warszawie, Warszawa 1990]. Kerenyi oddał słowo ‘szczęsny’ jako ‘błogosła­ wiony’, wspomniani tłumacze postąpili zupełnie od­ wrotnie oddając słowo ‘błogosławiony’ jako ‘szczęśli­ wy’. I tu jesteśmy rzeczywiście na etapie dialogu czy poszukiwania nie tylko literalnego znaczenia, ale i sensu. Notabene na ten spór pomiędzy literą a du­ chem, filologią a antropologią w sposób nie pozba­ wiony dowcipu i uszczypliwości dla obu stron zwraca uwagę wspomniany Redfield, mówiąc, że filologia głównie skoncentrowana jest na tym: „czy to jest po­ prawne”, zaś antropologia: „czy to jest ciekawe”. Dla mnie jest jeszcze coś zdumiewające u Kerenyiego, bo nie zapamiętałem tego w ogóle z wcześniej­ szej lektury, właśnie to wspieranie się tymi etnologicz­ jest to tą drogą rekonstrukcji, która jest czymś twór­ czym. I z punktu widzenia antropologicznego mamy tego świadomość, że interpretacja mitologii, jakiejś tradycji mitologicznej, jak mówił Levi-Strauss, sama też staje się cząstką tego mitu. Jest to więc w przypad­ ku Tomasza Manna taka współczesna próba sięgnięcia do głębokiej Tradycji, z takim samym szacunkiem dla jej zrozumienia. Przypomnienie jej, odczytanie „na no­ wo”, bardzo świadome tego, że sięga się do tej tradycji niemal jak do koła ratunkowego. I tu rzeczywiście różni się podejście historyka i fi­ lologa od antropologa. Tu dygresja: w najbliższym nu­ merze Kontekstów 1/2005, będzie wydrukowany zna­ komity esej Jamesa Redfielda o Filologii klasycznej i antropologii [nr 1/2005 już się ukazał, wspomniany tekst por. tamże s. 42-50. - przyp. red.], gdzie właśnie ta teza, że świat, który bada filolog, to jest świat mar­ twy, odległy, obcy (co zresztą Pan Profesor Lengauer często podnosi - że to jest zupełnie egzotyczny świat i nie ma tego fundamentu wspólnego, i dlatego jest frapujący dla historyka - przenikanie do niego, inter­ pretowanie go). Wracając do problemu: ja przepra­ szam, że dla wszystkich znawców to jest może znane, ale chciałem z wstępu do Eleusis... przywołać właśnie fragment na temat rozumienia rekonstrukcji przez Kerenyiego. Pisze on: „Przyjmijmy na przykład, że za­ ginął całościowy kontekst jakiegoś wielkiego obrzędu Kościoła katolickiego, powiedzmy: uroczystej sumy. Zachowały się tylko fragmenty ksiąg liturgicznych i ruiny kościołów. Nie możemy zakładać, że msza by­ ła taka sama od samego początku. Zachowane frag­ menty mogą pochodzić z różnych okresów. Niemniej próbę rekonstrukcji można podjąć, gdyż jedna bodaj kwestia nie podlega wątpliwości: mianowicie, że na każdym etapie swojego rozwoju liturgia stanowiła ja­ kąś spójną całość i miała własną wewnętrzną logikę. Tę wewnętrzną logikę można uchwycić nawet, jeśli nie wiemy, czym liturgia jako całość b y ł a dla jej uczestników, dokładnie przecież ją rozumiejących” [Eleusis... s. 18]. Tu też pewien chwyt Pan Profesor zastosował, że jakby przełożyć tę całą koncepcję ar­ chetypów, toby ten Grek nic z tego nie zrozumiał. Bardzo często w antropologii mówimy: gdyby przeło­ żyć Levi-Straussa albo Malinowskiego... Włodziomierz Lengauer: Dać tym Indianom do poczytania... Zbigniew Benedyktowicz: toby zwariowali i nic nie zrozumieli z tego. W ięc to jest trochę taki argu­ ment... Ale myślę, że tę pszczołę wylatującą z groty, tę z opowieści prof. Kolankiewicza, Grek by zrozu­ miał. Albo to, że dottoressa jest strażniczką tajemni­ cy. To jest ten poziom wspólnoty. Tak mocno osa­ dzony w konkrecie, przeżyciu zmysłowym, a jedno­ cześnie pełnym głębokiego, duchowego znaczenia, że 72 �Zbigniew Benedyktowicz, K rzysztof Bielawski, W iesław Juszczak, Leszek Kolankiewicz, Włodzimierz Lengauer • nymi świadectwami, przykładami i doświadczeniami spoza greckiej kultury. Zawsze są tacy uczeni (nie brak ich i pośród antropologów), którzy się denerwują z po­ wodu takiej etnologicznej komparatystyki, i zżymają się na tych „eseistów” za ten brak a to precyzji, a to chronologii, za to sięganie gdzieś w zupełnie inne kon­ teksty kulturowe, geograficzne i budowanie, składanie z tego jakiegoś sensu, jakiejś całości, która byłaby dla nas bardziej dostępna (takie zarzuty spotykały i Eliadego). Myślę, że to dzieje się tak nie dlatego, że my je­ steśmy zainteresowani sobą, czy tak kochamy współ­ czesną kulturę, tylko dlatego, że jednak może poszu­ kujemy sensu. Taka robota, być może rażąca właśnie niedostatkami dla filologa, historyka, jest jednak ja­ kimś wprowadzeniem w nasz współczesny horyzont te­ go „niedostępnego”, „odległego”, „odmiennego” świa­ ta. Tyle że jest to może droga dochodząca z drugiej strony, nie przez pokazanie całkowitej niedostępności i odmienności tego świata, ale droga, na której przy za­ chowaniu jakiejś równowagi nabieramy przekonania, że my możemy z tymi „światami” rozmawiać. ELEUSIS. ARCHETYPOWY OBRAZ MATKI I CÓRKI niało coś, co powodowało, użyjmy buddyjskiego słowa satori, oczyszczenie. A jeżeli idzie o problem przejścia, 0 tych, którzy przeszli w zaświaty, tych, którzy stamtąd nie wracają, to jest uchylone w mistyce greckiej, po­ nieważ istnieje problem transmigracji, istnieje pro­ blem powrotu. Problem transmigracji pojawia się wła­ ściwie pierwszy raz, jeżeli idzie o teksty (brane chrono­ logicznie), pojawia się w tym sławnym fragmencie Anaksymandra, o którym napisał esej Heidegger. To nieustanne powracanie, wynurzanie się bytów i zanu­ rzanie się nich, na zasadzie pewnego prawa, do które­ go jako przypis możemy podłączyć ten sławny frag­ ment z Pindara, który cytuje Platon: musi istnieć za­ płata za czyny popełnione na tym świecie, po to żeby powrócić. Ten powrót bytów, który jest w tym zdaniu Anaksymandra zachowany, jest właściwie takim sy­ gnałem, że już wtedy, już w tym momencie, na samym początku filozofii greckiej, pokazuje tę możliwość od­ krycia już wtedy idei transmigracji, co łączyłoby się już z jedną z tajemnic Misteriów Eleuzyńskich. Tam wła­ śnie to zostało udowadniane. To zresztą jest ten, jak niektórzy twierdzą, „szalony” artykuł Otta, drukowany w „Eranos-Jahrbücher” w 1939 roku, o tym, że na dźwięk gongu, w który uderzano, zjawiała się Persefo­ na. Kerenyi nawet napisał, że to obniżyło nieco opinię Otta jako uczonego w oczach niektórych badaczy. W moim przekonaniu nie dlatego, że to, co opisuje Herodot w siódmej księdze na temat tej historii, która się zdarzyła na równinie koło Eleusis przed bitwą pod Salaminą, jest także opisem cudu, który mógł się zda­ rzyć. Ten tłum idący, który poszedł na Salaminę, tłum jakby nierealnych pielgrzymów idący tego właśnie dziewiętnastego Boedromion, kiedy się misteria nie mogły odbyć ze względu na najazd Persów. Wiesław Juszczak: Jeżeli można, jedno słowo do tego, co powiedziałeś w tej chwili. Zostałem tutaj określony jako teolog. Nie wzbraniam się przed tym bardzo szlachetnym określeniem, ale to, co mnie inte­ resuje i co dla mnie jest żywe, jest problemem do zba­ dania nie z punktu widzenia egoistycznego, lecz z punktu widzenia dotarcia do pewnej granicy, za któ­ rą wszystko inne jest tajemnicą. Mnie interesuje, od lat, problem przeżycia mistycznego, i tego poszukuję w religii greckiej - to jest to, co mnie obchodzi. I w związku z tym jednym z takich drogowskazów (można powiedzieć „dających do myślenia” - choć nie lubię tego zwrotu) jest to sławne zdanie z Heideggera, gdzie on mówi o problemie przeżycia i o tym, że my je­ steśmy zbyt zawłaszczeni przez własną podmiotowość i wszystko kierujemy ku sobie - to jest oczywiście ta taka postkartezjańska wizja, której on się przeciwsta­ wia. Tam jest takie wspaniałe zdanie, które wymaga długiego myślenia i właściwie nigdy się przy tym nie dochodzi do konkluzji zadowalającej. On pisze tam, że mówimy wciąż o przeżyciu (to jest ten artykuł o Cza­ sie światoobrazu). On pisze tam, że musimy podjąć pró­ bę uświadomienia sobie, że na uroczystościach w Olimpii Grecy żadnych przeżyć mieć nie mogli. To znaczy, że nie istniało rozdzielenie między przedmio­ tem a podmiotem, że istniała identyfikacja, coś w ro­ dzaju unii mistycznej z tym, co się działo. Tutaj jest ten problem, o którym wspominał profesor Kolankie­ wicz: problem ewentualnego przedstawienia, o którym się mówiło, o którym się w pewnym czasie pisało, co zresztą teraz, w literaturze nowszej jest kompletnie już zlikwidowane. Nie było w Eleusis żadnego dramatu. Właściwie wszyscy zgadzają się co do tego, że nie było tam żadnego przedstawienia (teatralnego), tylko ist­ Krzysztof Bielawski: Jesteśmy w takim momencie rozmowy, że tej hydrze mogą zacząć wyrastać jakby nowe głowy. Krakowska dyskusja nad tą książką, z udziałem pana Kani, Tomka Rodowicza i profesora Kazimierza Korusa, wyraźnie poszła w stronę zastana­ wiania się nad wpływem różnych czynników na jakość tego doświadczenia, o którym mówi Pan Profesor. Dzi­ siaj ledwo dotknęliśmy kykeonu, postu, który obowią­ zywał, i ich fizjologicznych implikacji. Z mojego do­ świadczenia jednak wynika, że lepiej jest skończyć dziesięć minut wcześniej niż minutę za późno i pozo­ stawić jakiś czas na część mniej oficjalną. Raz jeszcze bardzo dziękuję za udział w tej dyskusji. PS Od Redakcji: Właśnie w części nieoficjalnej zwróciliśmy się do prof. Lengauera z zaproszeniem 1 prośbą o napisanie dla nas artykułu o Eleusis. Arty­ kuł ten drukujemy obok. Wypowiedzi autoryzowane. Transkrypcja i opracowanie Tomasz Szerszeń 73 �Triptolemos między Demeter i Core. Marmurowa płaskorzeźba z 2 poł. V w. p.n.e., znaleziona w Eleusis. źródło: Karl Kerenyi Eleusis, Homini, Kraków 2004 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5109789a0ebdb679ec7c0a442b8fdae1.pdf d6520a5af45a94098b3170754fb45f38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6231 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Eleusis - kult Demeter mitologia grecka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5811 Title A name given to the resource Eleusis/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.75-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WŁODZIMIERZ L E NG AUE R D la greckiego pojmowania świata charaktery­ styczne było przekonanie o jego porządku (ko­ smos) ukształtowanym ostatecznie po objęciu władzy przez Dzeusa i bogów olimpijskich. Podstawą tego porządku było zaś rozdzielenie trzech całkowicie odrębnych sfer i trzech kategorii bytów: bogów, ludzi i zmarłych. Świat olimpijski nie stykał się z Hadesem, zmarli tylko wyjątkowo pojawiać się mogli w świecie żywych,1 a od krisis na górze Mekone jedyną formą kontaktów ludzi ze światem bogów była ofiara. Wprawdzie u Homera mowa jest o bogach odwiedza­ jących w przebraniu ludzi, by zbadać ich postępowa­ nie,2 ale nigdy nie zjawiają się oni ludziom we własnej postaci, a spotykając kogoś niezwykłego, człowiek mo­ że (i powinien) co najwyżej domniemywać, że ma do czynienia z bóstwem (daimon, theos), ale nigdy nie ma pewności. Dotyczy to nawet poetyckiego obrazu udziału bogów w walce w Iliadzie czy kontaktów Odyseusza i Telemacha z Ateną w Odysei. Prawdziwa po­ stać bóstwa pozostaje człowiekowi na zawsze niezna­ na, a historia Semele jasno pokazuje, jak bardzo jest ona dla śmiertelników niebezpieczna. Kontakt z bó­ stwem w jego własnej postaci może przynieść człowie­ kowi tylko zgubę. Zresztą całość greckiej therapeia theon nastawiona jest na utrzymanie rozdziału i równo­ wagi: każdy bliższy kontakt z bóstwem jest równie nie­ bezpieczny jak zaniedbanie i zlekceważenie obowiązku oddawania bogom czci.3 Zresztą bogowie greccy nie byli ludziom szczególnie życzliwi, koncepcja miłości bóstwa do śmiertelników jest najzupełniej obca grec­ kiej religijności,4 może dlatego, że grecka myśl mitycz­ na uderzająco lekceważy problem antropogonii. Wy­ jątkiem jest orficki mit dionizyjski. Bogom jednak ludzie zawdzięczają bardzo wiele. Już dla Hezjoda (Prace i dni) boskiego pochodzenia jest dike - zasada sprawiedliwości obowiązująca w świecie ludzi, a także cały ich sposób życia (nomos) różniący ludzi od zwierząt.5 I dike, i nomos są ustano­ wione przez samego Dzeusa. Zgodnie z mitem, który opowiada Protagoras w dialogu Platona, zatytułowa­ nym jego imieniem, bogowie dali ludziom nie tylko di­ ke, lecz i aidos - wstyd, a raczej poczucie szacunku wo­ bec innych. Tylko dzięki tym właściwym ludziom ce­ chom, a pochodzącym od bogów, możliwe jest życie społeczne, a w konsekwencji - przetrwanie gatunku ludzkiego, słabszego fizycznie od zwierząt. Bogowie stoją więc na straży norm ludzkich, dlatego polis grec­ ka zgodna jest z porządkiem świata i znajduje się pod opieką bogów, potrzebując stałego z nimi kontaktu, co zapewnia therapeia theon należąca do polis, która ze swej natury jest wspólnotą wiernych. Opieka bogów ogranicza się jednak w najlepszym razie do czuwania nad przestrzeganiem norm moralnych, reakcji na zma­ zę i zaniedbania w dziedzinie kultu. Wyposażeni w aidos i dike, zdolni do społecznego współżycia, czyli współpracy, ludzie powinni umieć sami sobie radzić. Eleusis N a gruncie ateńskim rozwinęła się jednak szcze­ gólna ideologia obejmująca pochodzenie trzech pod­ stawowych elementów życia cywilizowanego człowie­ ka: wina, oliwy i zboża. Miały to być dary trojga bóstw, odpowiednio Dionizosa, Ateny i Demeter, wszystkie przekazane bezpośrednio Ateńczykom, osobiście przez te bóstwa i oczywiście w samych Atenach (drzewko oliwne ofiarowane przez Atenę) czy na terenie Attyki (winna latorośl w demie Ikaria, zboże - w Eleusis). Trudno powiedzieć, kiedy powstały te opowieści mi­ tyczne tak bardzo podkreślające rolę i szczególne miej­ sce Ateńczyków wśród Hellenów, w każdym razie ich znaczenie Ateńczycy wydobywali szczególnie w wieku V p.n.e., dbając o ich znajomość i popularność, co miało poniekąd uzasadniać politykę podporządkowa­ nia Atenom członków Związku Morskiego. Ta właśnie szczególna ideologia dotycząca trzech wręcz symbolicznych składników ludzkiego pożywie­ nia legła zapewne u podstaw poglądów Prodikosa, wy­ bitnego sofisty tej epoki, który początki kultu bogów wiązał z ubóstwieniem wynalazców pożywienia, wyli­ czając wśród nich Dionizosa i Demeter.6 Stan zacho­ wania fragmentu pochodzącego zapewne z traktatu Peri theon nie pozwala sądzić ani o tym, czy i jakich po­ dawał on innych dawców żywności, ani o tym, czy istotnie był prekursorem euhemeryzmu. Raczej chyba postrzegał boskość w umiejętności uprawy winnej la­ torośli i zboża. Demeter była w całym świecie greckim boginią cy­ wilizującą, o czym świadczy powszechność wyłącznie kobiecego święta obchodzonego na cześć tej bogini z przydomkiem Thesmophoros. Święto (Thesmophoria), którego przebiegu nie znali także starożytni, ponieważ mężczyźni byli z niego całkowicie wykluczeni, miało zapewne w dużej mierze charakter rytów dawnej ma­ gii agrarnej, a może też (przynajmniej w niektórych miejscach i w pewnych okresach) inicjacji seksualnej młodych dziewcząt,7 ale wyjaśnienia wymaga epitet bogini, związany z pojęciem thesmos, jednym z dwóch archaicznych terminów (obok themis) oznaczających prawo. Demeter thesmohoros to wobec tego bogini „przynosząca” prawo czy prawa. Dziwi jednak trochę, 75 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Persefona, Londyn, British Museum; Źródło: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, Artemis Verlag, Zurich Malowidło z wazy odnalezionej na terenie Eleusis, przedstawiające oślepienie Polifema przez Odyseusza. VII w. p. n. e., Muzeum w Eleusis, źródło: www.holycross.edu 76 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Demeter, Londyn, British Museum; Źródło: Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae, Artemis Verlag, Zurich Persefona, Leyda, Rijkmuseum; Źródło: Lexicon IconograZurich phicum Myth°l°giae Classicae, Artemis Malowidło jest częścią wazy przedstawiającą procesję inicjowanych w misteria eleuzyjskie, fot. dr Alena Trckova-Flamee, źródło: www.pantheon.org Jedna ze statui podtrzymujących dach „mniejszych Propylejów”. I w. p.n.e., źródło: www.culture.gr 77 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS dlaczego bogini „przynosząca prawa” jest czczona wy­ łącznie przez kobiety, niemające przecież nic wspólne­ go ze stanowieniem prawa w polis. Pozornie łatwo wy­ jaśnić tę trudność interpretacyjną, tłumacząc thesmos jako ogólną zasadę życia cywilizowanego związanego z rolnictwem zakładającym życie społeczne (oparte na zasadach prawa, niekoniecznie stanowionego przez lu­ dzi, ale albo wywodzącego się od bogów, albo po pro­ stu wynikającego z bliżej nieznanej, lecz szanowanej i uznawanej tradycji), którego z kolei niezbędnym ele­ mentem jest oikos, gospodarstwo, dom rodziny, niewy­ obrażalny bez kobiety. Ale wydaje się, że thesmos, 0 którym mówi epitet bogini, to jeszcze coś innego. Jean Rudhardt w znakomitej analizie Homerowego Hymnu do Demeter8 wskazywał, że podstawowym te­ matem opowiedzianego w nim mitu jest sprawa geras Demeter, czyli określenia funkcji i sfery działania bo­ gini, niejako „przydziału czynności” zgodnie z wolą Dzeusa. Mit zawarty w hymnie dotyczyłby więc czasów kształtowania się porządku olimpijskiego, wprowadzo­ nego przecież nie od razu w momencie objęcia władzy przez Dzeusa po odsunięciu Kronosa. To nic szczegól­ nego w greckiej myśli mitycznej: i Apollon, i Dionizos otrzymali przecież swoje pola działania też dosyć póź­ no. Zdaniem Rudhardta geras Demeter i porządek ustanowiony po porwaniu Kore, ugodzie Demeter z bratem oraz spotkaniu Matki z Córką, to nie, a w każdym razie nie tylko rolnictwo i znajomość zbo­ ża w świecie ludzi, ale przede wszystkim pory roku 1 rytm przyrody. Pamiętać bowiem trzeba, że podsta­ wową treścią opowiedzianej w hymnie historii nie jest wcale wprowadzenie rolnictwa, ale porwanie Kore, jej zamążpójście, a następnie ugoda z Demeter i spotka­ nie obu bogiń w Eleusis, gdzie przebywała zagniewana na bogów bogini. Jest jednak kilka innych elementów tej historii, którym Rudhardt poświęcił, jak się zdaje, zbyt mało uwagi. Najważniejszą cechą opowieści o pobycie D e­ meter w Eleusis jest chyba rozpoznanie bogini. Po fa­ talnym incydencie z Demofontem, spowodowanym niepokojem albo może zwykłą ciekawością Metanejry, Demeter objawiła swoją tożsamość i - co więcej - ka­ zawszy wybudować dla siebie świątynię, przebywała w niej we własnej postaci, nie chcąc udać się na Olimp. Jest to więc szczególny przypadek, kiedy bó­ stwo pozostaje na ziemi, w świecie ludzi, którzy dobrze 0 tej obecności wiedzą. Następnie obie boginie, D e­ meter i Kore-Persefona spotkały się, również we wła­ snej postaci, także w Eleusis, w świecie śmiertelników. 1 to kolejna szczególna cecha mitu eleuzyńskiego w świecie ludzi, oddzielonym od państwa Hadesa zja­ wia się jego władczyni. Kore jest już przecież w tym momencie małżonką Hadesa, królową Podziemi, któ­ rą oglądać mogą tylko umarli. Homerowy Hymn do Demeter nie jest tekstem dziś dla nas jednoznacznym. Panuje dość powszechna zgo­ da co do tego, że powstał w okresie archaicznym, naj­ pewniej w końcu VII lub w początku VI w. p.n.e.,9 ale już miejsce powstania, cel i funkcje tego tekstu są przedmiotem dyskusji. Nie dla wszystkich jest w pełni oczywiste, że hymn ma rzeczywiście związek z misteria­ mi eleuzyńskimi, a w każdym razie wątpi się w jego ateńskie pochodzenie.10 Nie jest dziś jasne, kiedy Eleusis stała się miejscem kultu Demeter. Nie ulega wątpliwości, że już w okre­ sie mykeńskim znajdowała się tam budowla, znana w literaturze archeologicznej jako megaron B, ale jej funkcje są nieznane i nie ma wystarczających podstaw, by określać ją jako budynek kultowy. Zresztą nawet zwolennicy takiego poglądu nie utrzymują, że odbywa­ no tam misteria.11 Misteriami bowiem nazwać można tylko obrzęd kultowy zamknięty, do którego dopusz­ czenie wymaga wtajemniczenia, czyli odbycia rytu wprowadzającego (inicjacja),12 a o przebiegu całego obrzędu uczestnicy muszą zachować milczenie. Jed­ nym słowem misteria pozostają tajemnicą dla postron­ nych, co oznacza, że obrzędy misteryjne odbywać się muszą w miejscu, do którego nikt poza inicjowanymi nie ma wstępu. To zresztą podstawowa cecha wszyst­ kich antycznych kultów misteryjnych, odróżniająca je od religii polis, z natury widowiskowej, otwartej, obli­ czonej na pokazanie wszystkim (także i nieobywatelom, którzy nie biorąc sami aktywnego udziału w kul­ cie polis, mogą przypatrywać się wszystkim świętom, uroczystościom i składanym przez polis ofiarom) tak pobożności całej społeczności, jak i świetności pań­ stwa umiejącego w odpowiedni sposób czcić bogów. Pewność, że w Eleusis odbywały się misteria, za­ mknięte, niedostępne dla postronnych obrzędy, moż­ na mieć dopiero od momentu wzniesienia tam telesterionu, budynku przeznaczonego i właściwego do takie­ go celu. To właśnie w jego wnętrzu gromadzili się uczestnicy obrzędów. Tymczasem pewne jest tylko to, że budynek ten (wielokrotnie potem przebudowywa­ ny), wzniesiono w początkach VI w. p.n.e., zapewne w czasach Solona.13 Nie ma pewności co do wcześniej­ szego charakteru Eleusis, choć prawie na pewno było to na długo przed Solonem ważne sanktuarium, za­ pewne poświęcone Demeter, ale niekoniecznie zwią­ zane z kultem misteryjnym. Dla Greków oczywiście i początek misteriów, i wy­ darzenia opowiedziane w hymnie, a stanowiące osno­ wę mitu eleuzyńskego, należały do rzeczywistej histo­ rii Attyki. Pobyt Demeter w Eleusis, będącym wedle tej opowieści samodzielnym królestwem, miał miejsce przed zjednoczeniem państwa ateńskiego, czyli przed Tezeuszem. Ateńczycy mieli jednak poznać obrzędy eleuzyńskie (hiera) w wyniku wojny, jaką prowadził król Eumolpos, przybysz z Tracji, syn Posejdona i Chione. Historię tę opowiada Pauzaniasz,14 ale mi­ tyczna historia Eleusis najwyraźniej nie była jedno­ znaczna. W scholiach do Sofoklesa15 napotykamy róż­ 78 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS to istotnie podział roku na trzy pory wyodrębniane przez Greków (wiosna, lato, zima), na to właśnie miejsce zwracał uwagę Jean Rudhardt, uważając wy­ odrębnienie pór roku za główną treść mitu Demeter i czyniąc z niej przede wszystkim boginię pór roku. Py­ tanie jednak, którą z pór roku spędza Kore pod zie­ mią. Problem połączenia porwania i następnie powro­ tu Kore z cyklem pór roku był wielokrotnie dyskuto­ wany, a całość tych dyskusji streszcza najnowsza mo­ nografia przedmiotu.21 N a podstawie hymnu można by sądzić, że spotkanie Kore z matką miało miejsce wiosną (opis okoliczności porwania Kore również su­ geruje wiosnę, ale przypomnijmy, że zgodnie z inter­ pretacją Rudhardta nie było jeszcze wówczas pór ro­ ku), bo cała przyroda rozkwitła wtedy tak jak na wio­ snę (w. 443-445). Porą roku, kiedy Kore przebywa w Podziemiach razem z Hadesem, byłaby więc zima, a jej obecność wśród bogów u boku matki przypada­ łaby na wiosnę i lato. Tak też interpretowano długo, a i dziś jeszcze tak się czyni, mit o porwaniu Kore wi­ dząc w nim historię bóstwa wegetacji odradzającego się po zimowej bezczynności przyrody wraz z wiosną. Ale nie tylko wspomniane Proerosia (ustanowione przecież zgodnie ze wspomnianym wyżej świadec­ twem Marmor Parium na pamiątkę spotkania Deme­ ter z Kore w Eleusis) wskazują na jesienny termin po­ jawienia się Kore. Także Thesmphoria świętowano jesienią (w miesiącu Pyanopsion, mniej więcej paździer­ nik), a przede wszystkim właśnie na początku jesieni, w miesiącu Boedromion (odpowiednik września), ob­ chodzono Wielkie Misteria w Eleusis. Problem dostrzegł już sto lat temu Martin Nilsson22 zwracając uwagę, że w klimacie Grecji jałową porą roku nie jest wcale zima, ale suche i upalne lato. Je­ sienne deszcze rozpoczynają okres płodności przyrody, co wyraża formuła (czy może rodzaj modlitwy) wypo­ wiadana przez mystów, wskazujących odpowiednio na niebo i ziemię, zapewne po zakończeniu obrzędów i wyjściu na zewnątrz z telesterionu: hye, kye („padaj deszczu, stawaj się ciężarna [ziemio]”).23 Nilsson pod­ kreślał też, że uprawiane w Grecji zboża (ozime) wschodziły wkrótce po siewie i pola stały zielone przez zimę. Zdaniem Nilssona okres przebywania Kore w królestwie Hadesa to czas przechowywania ziarna po zbiorach w podziemnych pojemnikach (pithoi), a jej wyjście to pora siewu. Ta interpretacja zakłada, że córka Demeter jest przede wszystkim Panną Zbożową (Kornmadchen), w pewnym stopniu lekceważy więc in­ ne wątki mitu, zwłaszcza funkcje Kore jako Persefony, małżonki Hadesa i władczyni Państwa Zmarłych. Po­ mija też zakończenie hymnu i znaczenie hiera objawio­ nych przez Demeter. Bogini bez wątpienia przekazała w Eleusis ludziom tajemnicę dotyczącą życia i śmierci. Tylko tak można rozumieć słowa hymnu, że znający orgia kala będzie szczęśliwy, a ateles zazna takiego samego losu (aisa) ne jej wersje, przy czym widać, że już tożsamość Eumolposa była przedmiotem domysłów i dyskusji. Scholiasta przywołuje pogląd, że „pierwszym odbywającym misteria (ta en Eleusini mysteria)” był nie Eumolpos Trak, lecz Eumolpos syn Deiope, córki Triptolemosa (wspominanego w hymnie Homerowym). Jest to wo­ bec tego taka wersja przebiegu wydarzeń, w której opowiadano o ustanowieniu misteriów niemal bezpo­ średnio po pobycie bogini w Eleusis. Mogła ona po­ wstać poprzez wyjaśnianie zakończenia hymnu: De­ meter objawia tam Keleosowi i innym władcom Eleu­ sis (w tekście użyta jest liczba mnoga - themistopolois basileusi, w. 473), wśród nich Triptolemosowi i Eumolposowi „spełnianie świętych obrzędów” (dresmosynen hieron) oraz ukazuje orgia kala semna (w. 475-476). Zwłaszcza ten ostatni termin (orgia semna) niemal z pewnością odnosi się do misteriów, ale trzeba pamię­ tać, że Triptolemosa wiązano zawsze tylko z pozna­ niem, a potem - przekazaniem innym, umiejętności uprawy zboża. Kłopot w tym, że Hymn do Demeter mó­ wi o wielu sprawach, a przede wszystkim o dwóch naj­ ważniejszych: poznaniu dzięki bogini uprawy zboża oraz o przekazaniu ludziom czegoś świętego, co ma za­ pewnić szczęście (w. 480) tym, którzy poznali ten dar bogini, pozostawiając w gorszym położeniu ludzi, któ­ rzy nie uczestniczą w świętych obrzędach (ateles hie­ ron, w. 481). O takich dwóch darach bogini mówi Isokrates,16 oczywiście zaznaczając, że o telete, jednym z dwóch darów, wolno mówić tylko do wtajemniczo­ nych w misteria (tois memyemenois). Hellenistyczna kronika świata, zachowana w po­ staci dokumentu epigraficznego, tzw. Marmor Parium, wymienia jako dar bogini tylko płody rolne (eis Athenas karpon epheuren), a ze świętych obrzędów - Proerosia, które jako pierwszy zorganizował Triptolemos.17 Proerosia to święto polis (5. dnia miesiąca Pyanopsion), uroczystość religijna o typowo rolniczym cha­ rakterze, poprzedzająca orkę jesienną. Oczywiście był to dzień ofiar dla Demeter, nazywanej w tym wypadku imieniem D eo.18 Prawdopodobnie w tym właśnie dniu odbywała się święta orka w Eleusis, na równinie Ra­ rion, o czym wspomnina Plutarch.19 Zapewne jako opiekunka rozpoczynającego się sezonu rolniczego przywoływana była też Kore.20 Jeśli tak, to obie bogi­ nie występowały tu w funkcji opiekunek czy spraw­ czyń płodności ziemi. Wydaje się najzupełniej zrozu­ miałe, że także córka Demeter, chtoniczna bogini Kore-Persefona opiekuje się rolnictwem i sprzyja urodza­ jowi, jej spotkanie z matką miałoby przecież oznaczać ożywienie przyrody, jałowej w czasie gniewu Demeter. A jednak jeśli chce się powiązać mit opowiedziany w hymnie z rytmem przyrody i prac polowych, napoty­ ka się znów trudności. Zgodnie z rozporządzeniem Dzeusa Kore ma prze­ bywać jedną trzecią roku pod ziemią, dwie trzecie spędzać z Demeter i innymi bogami (w. 445-447). Jest 79 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS także po śmierci przebywając w Państwie Zmarłych (hypo dzopho, w. 480-482). Pamiętać trzeba, a można czasem odnieść wraże­ nie, że wielu współczesnych komentatorów o tym za­ pomina, że Homerowy Hymn do Demeter jest tekstem literackim, należy do dziedziny poezji, a nie teologii, nie jest opowiadaniem przeznaczonym dla uczestni­ ków obrzędu, jak może niektóre hieroi logoi, chociażby wspomniany przez Herodota24 logos związany z miste­ riami Kabirów na Samotrace. Płyną stąd dwie konse­ kwencje. Pierwsza jest oczywista: hymn nie przekazu­ je niczego ani o samych misteriach, ani o związanej z nimi doktrynie, ponieważ święta treść orgia kala mo­ gła być znana tylko wtajemniczonym, a tekst poetycki przeznaczony był dla niezróżnicowanej publiczności. Druga wymaga głębszej refleksji. Jak wspomniano wyżej, nie da się określić nie tyl­ ko autorstwa i w miarę dokładnego czasu powstania hymnu, ale także miejsca powstania i funkcji. Należy on do kategorii hymnów epickich, a więc niemających bezpośredniego zastosowania w obrzędzie, jak hymny kletyczne (przywołujące bóstwo) czy modlitewne. Hymn do Demeter był zapewne wykonywany przez za­ wodowego aojda, być może należącego do którejś z ist­ niejących w okresie archaicznym szkół czy raczej zrze­ szeń śpiewaków, niekoniecznie przy okazji uroczysto­ ści religijnej (w Atenach jeszcze w czasach Platona rapsodowie wykonywali eposy Homera na Panatenajach), ale po prostu przy jakimś spotkaniu towarzy­ skim, z myślą o przyjemności estetycznej słuchaczy. Okoliczności jego wykonywania można sobie wyobra­ zić na wzór sceny z Odysei, kiedy to Demodokos śpie­ wa pieśń także opowiadającą mit o bogach, mianowi­ cie o miłości Aresa i Afrodyty. Autor hymnu, jak każdy zawodowy poeta tej epo­ ki (przełom VII i VI w. p.n.e.?), znał długą i bogatą tradycję poetycką, przekazywaną przynajmniej przez czas jakiś ustnie. Interesowała go właśnie ona, a nie żadna określona doktryna religijna. Znał też, rzecz ja­ sna, święta i obrzędy ku czci Demeter, z pewnością do­ brze wiedział, że jest ona Thesmophoros, co oznaczało przede wszystkim, że to ona czuwa nad podstawami społecznego życia ludzi, wcale nie tylko nad rolnic­ twem. Thesmos to także, może nawet na pierwszym miejscu, całość spraw oikos, a więc małżeństwa, macie­ rzyństwa, stosunków mężczyzna - kobieta. Dlatego ca­ łość opowieści da się interpretować na wiele sposo­ bów, co znakomicie wykazała Anette Kledt dając rze­ telny obraz dotychczasowego stanu badań.25 Historia Kore i Demeter jest istotnie mitem inicjacyjnym wskazującym na rolę kobiety jako żony, opowieścią ukazującą w sposób symboliczny stosunki między świa­ tem mężczyzn i światem kobiet, a więc dającą się rozu­ mieć w kategoriach gender26 i wreszcie oczywiście mi­ tem agrarnym wyjaśniającym płodność ziemi i korzy­ stanie z niej przez ludzi. Twórca hymnu zebrał różne znane mu opowieści do­ tyczące Kore i Demeter (porwanie, małżeństwo, gniew i żałoba Matki, ugoda z Dzeusem, jej pobyt wśród ludzi, spotkanie dwóch bogiń, dar rolnictwa) w jedną arty­ styczną całość, podobnie jak Homer, czerpiąc z poezji ustnej, ułożył wielki epos o gniewie Achillesa i jego kon­ sekwencjach. Wydaje się, że zakończenie hymnu jest świadectwem tak jego nowatorstwa i oryginalności, jak i nowej sytuacji w epoce, w której tworzył. Jeżeli, jak się wydaje, wyrażenie orgia kala odnosi się do misteriów eleuzyńskich i głoszonej tam nauki 0 losach pośmiertnych duszy, to wolno widzieć zwią­ zek między budową nowego telesterionu w czasach Solona (przełom VII i VI w. p.n.e.) a zakończeniem hymnu. Nie rozstrzygając zagadnienia początków kul­ tu Demeter w Eleusis i wcześniejszego charakteru eleuzyńskiego sanktuarium, można przyjąć, że w tej właśnie epoce obrzędy w Eleusis nabrały nowego cha­ rakteru, jeśli nie nowego znaczenia. Wiele wskazuje na to, że był to okres rozwoju refleksji nad pośmiert­ nymi losami człowieka i kształtowania się doktryny nieśmiertelności duszy, wprawdzie tylko jako nauki przeznaczonej dla wtajemniczonych, których po śmierci oczekiwać miał inny los. Z początkami misteriów eleuzyńskich poza Eumolposem (eponim i protoplasta arystokratycznego rodu Eumolpidów,27 wywodzącego się jakoby z Eleusis 1 sprawującego pieczę nad misteriami eleuzyńskimi) wiązano też Muzajosa i Orfeusza. Wspomniany autor scholionu do Sofoklesa podaje genealogię Eumolposa, twórcy misteriów jako piątego w kolejności potomka trackiego Eumolposa, miałby on być jakoby synem Muzajosa (nawiasem mówiąc to właśnie zapewne jego, a nie Orfeusza, ma na myśli w Państwie Platona Adejmantos,28 kiedy mówi dość ironicznie: „Muzajos zno­ wu i jego syn bardziej zabawne dobra zsyłają z ręki bo­ gów na ludzi sprawiedliwych”. Z kolei chyba już w V wieku popularne było przekonanie, że twórcą mi­ steriów w Eleusis był sam Orfeusz,29 co umiejscawiało ich początki mniej więcej w epoce Tezeusza (Orfeusz był, zgodnie z wersją poświadczoną już w VI wieku p.n.e.,30 śpiewakiem Argonautów, a w wyprawie Jazo­ na brali udział Herakles i Tezeusz). W VI wieku był Orfeusz postacią znaną, o czym świadczy najlepiej określenie Ibikosa: onomaklytos Orpheus,31 nie jest wprawdzie całkiem jasne, czy już wte­ dy istniały pisma, których autorstwo mu przypisywa­ no, zawierające przede wszystkim teogonię konkuren­ cyjną w stosunku do Hezjoda, a także wizję świata podziemnego i losów duszy po śmierci. Wydaje się jed­ nak, że ostatnie badania, zwłaszcza Waltera Burkerta, dotyczące głównie fascynującego tekstu, znanego jako Papirus z Derveni, rzucają nieco światła na to skom­ plikowane zagadnienie. Papirus z Derveni (miejscowość w pobliżu Salonik) pochodzi zapewne z końca IV w. p.n.e. lub początku III. 80 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS Zachował się przypadkiem, przeznaczony był do spale­ nia na stosie pogrzebowym, lecz najwyraźniej z niego spadł, a okoliczność, że uległ zwęgleniu, umożliwiła je­ go przetrwanie do naszych czasów. Mamy tu do czy­ nienia z autentyczną, najstarszą dziś znaną książką grecką w postaci zwoju, niestety zachowaną z dużymi lukami. Sądząc po wyposażeniu grobu, książka należa­ ła do zamożnego arystokraty macedońskiego. Termi­ nus post quem znaleziska wyznacza znajdująca się w grobie złota moneta z czasów Filipa II.32 Książka jest komentarzem do cytowanego przez jej autora poematu. Komentator cytuje z tego utworu dwadzieścia kilka fragmentów, czasem są to tylko po­ jedyncze słowa lub wyrażenia (i można w niektórych wypadkach mieć wątpliwości, czy jest to rzeczywiście cytat), ale często cały wiersz, zawsze w heksametrze. Podaje też imię autora, którego poemat nie tyle nawet komentuje, ile wyjaśnia, zaznaczając, że ten pisał dla wtajemniczonych. Jest nim Orfeusz. Waga znaleziska polega przede wszystkim na tym, że mamy dzięki niemu poświadczony fakt istnienia stosunkowo wcześnie tak orfickich hieroi logoi (za któ­ rych autora uchodził sam Orfeusz), jak i poświeconej im literatury, na tyle znaczącej czy popularnej, że gro­ madzonej przez zainteresowane osoby. Pochowany w Derveni Macedończyk z jakichś powodów trzymał egzemplarz książki w domu i zapewne polecił spalić go po swojej śmierci na stosie. Rozważanie, czy tekst ten odgrywał jakąś rolę w trakcie ceremonii pogrzebowej, albo czy istniał zwyczaj palenia jakichś tekstów przy pogrzebie, co miałoby symbolizować zabieranie ich do świata zmarłych, może, z braku innych danych, owo­ cować tylko domysłami i hipotezami. Najważniejszą kwestią jest ustalenie daty powsta­ nia tekstu traktatu oraz próby określenia jego charak­ teru i oczywiście autorstwa. Stosunkowo najłatwiej można wypowiedzieć się o przynależności gatunkowej i charakterze traktatu. Nie jest to rozprawa historycz­ no-literacka poświęcona analizie twórczości określo­ nego autora (o takim pisarstwie można mówić od po­ wstania krytyki Homera, czyli od Theagenesa z Rhegion w końcu VI w. p.n.e.). W zasadzie nie jest to, jak przywykło się mówić, komentarz do poematu Orfe­ usza, do którego autor przechodzi dopiero w VII ko­ lumnie (zachowanych jest dwadzieścia sześć). Pierw­ sze sześć kolumn33 (niestety, tekst jest w tej partii szczególnie źle zachowany) odnosi się do praktyk reli­ gijnych związanych ze stosunkiem do zmarłych i świa­ ta podziemnego. Autor zaczyna (kol. II w. 3-4) od stwierdzenia, że oddaje się cześć Eryniom (Erinyon.... timosi), ponieważ są one duszami (psychai eisi). Treść tych kolumn jest dość zagadkowa, nieco dalej autor bowiem utożsamia dusze z Eumenidami (kol. VI w. 9­ -10) i powiada, że jacyś wtajemniczeni (mystai) skła­ dają im wstępne ofiary według zasad magów. Nie wia­ domo, o jakich mystai myśli w tym miejscu (przypo­ mnijmy, że w tej części tekstu nie było jeszcze mowy o Orfeuszu i wtajemniczeniach orfickich, ta sprawa pojawia się dopiero w następnej kolumnie). Ale to w Atenach nastąpiła przemiana ścigających Orestesa Erynii w Eumenidy czczone odtąd jako Dostojne (czy „czcigodne”) Boginie (Semnai Theai). Można więc do­ mniemywać, że autor myśli o kulcie ateńskim, a wów­ czas kuszące wydaje się przypuszczenie, że może cho­ dzić o wtajemniczonych w misteria eleuzyńskie. Traktat, który mamy dzięki Papirusowi z Derveni, dotyczył więc nie tylko Orfeusza, ale także jakichś kul­ tów misteryjnych i związanych z nimi wierzeń. Jest bar­ dzo możliwe, że zachowany tekst jest tylko jedną (pierwszą?) częścią większego dzieła, znanego, jak się wydaje na podstawie pewnych śladów, niektórym auto­ rom starożytnym. Walter Burkert za odpowiedni tytuł tego dzieła uważa Peri teleton, a kiedyś proponował uznać za jego autora Stesimbrotosa z Tazos, o którego takim właśnie dziełku (niezachowanym) mamy pewne wzmianki ze starożytności.34 W swej ostatniej pracy nie wypowiada już tego poglądu, wydaje się zresztą, że nie da się przypisać autorstwa tego tekstu żadnej ze zna­ nych nam postaci, choć można dobrze uchwycić wpły­ wy konkretnych presokratyków V w. p.n.e.,35 ale dość powszechnie dziś się przyjmuje, że traktat został napisa­ ny w drugiej połowie, może końcu V w. p.n.e. (oczywi­ ście pochodzący z Derveni egzemplarz to po prostu ko­ lejne, współczesne zmarłemu, wydanie antyczne). Właściwie mamy tylko terminus post quem, wyzna­ cza go cytat z Heraklita (przywołanego imiennie) w kolumnie IV. Pozostałych argumentów dostarcza analiza wypowiedzi i metody objaśniania autora. Sto­ suje on wyjaśnienia alegoryczne, odnosząc mityczną historię z poematu Orfeusza do zjawisk kosmicznych. Jego zainteresowanie to physis, a teogonia Orfeusza staje się w jego interpretacji kosmogonią, przy czym postrzega on świat jako jedność. We wszystkich chyba badaniach i dyskusjach podkreśla się dziś jego związek z myślą przedsokratyczną i wskazuje na związek z czo­ łowymi przedstawicielami greckiej filozofii przyrody przy jednoczesnym braku jakichkolwiek śladów myśli Platona i Arystotelesa. Datowanie na lata dwudzieste (lub nieco tylko później) V wieku wydaje się bardzo prawdopodobne. Innym problemem jest komentowany tekst, za któ­ rego autora komentator uważa Orfeusza. Trzeba też próbować odpowiedzieć na pytanie, dlaczego autor, który pisze, być może, traktat o misteriach czy obrzę­ dach związanych z wierzeniami w życie po śmierci za­ interesował się utworem poetyckim o zupełnie innej treści. Czym właściwie był komentowany poemat i jak wiązał się z wiarą w życie pozagrobowe? Wszystkie cytaty omawiane przez komentatora wskazują na to, że miał on przed sobą Theogonię Orfe­ usza. Widział on w niej podstawę do rozważań o duszy, jej naturze i obrzędach ku czci dusz zmarłych. Tym­ 81 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS czasem wszystkie zachowane fragmenty mówią tylko 0 początku (Noc) i następstwie kolejnych boskich władców świata - Uranos, Kronos, Dzeus. Zdaniem Martina Westa, który zaproponował śmiałą, lecz scep­ tycznie przyjętą restytucję utworu,36 poemat zasadni­ czo tłumaczył dojście do władzy Dzeusa i po formule wstępnej wykluczającej niewtajemniczonych zaczynał się, wzorem hymnów epickich, od określenia tematu 1 zwrócenia się do bóstwa, o którym hymn miał opo­ wiadać (aeiso.... Dzenos pammedeontos anaktos theskela erga). W przedmiocie datowania tego orfickiego hym­ nu czy poematu teogonicznego można z całą pewno­ ścią powiedzieć tylko tyle, że jest on dawniejszy niż epoka komentatora i jednocześnie na tyle dawny (czy za taki uważany), że ten, człowiek z pewnością wy­ kształcony i inteligentny, uznał go za dzieło Orfeusza, czyli poety uważanego w V wieku na ogół za starszego od Homera. Z pewnością jest to zatem utwór wcze­ śniejszy niż wiek V. Względy filologiczne i merytorycz­ ne doprowadziły Waltera Burkerta do wniosku, że jest on wcześniejszy od Parmenidesa,37 który musiał go znać. Mielibyśmy wobec tego do czynienia z fragmen­ tami teogonii orfickiej być może z początków VI wie­ ku p.n.e. Zbliżamy się w ten sposób do daty przebudo­ wy sanktuarium eleuzyńskiego i budowy telesterionu, czyli do momentu, od którego można mówić o miste­ riach eleuzyńskich zapewniających wtajemniczonym inny, lepszy los po śmierci. Jest to zarazem - przypo­ mnijmy - prawdopodobnie mniej więcej ta sama epo­ ka, w której powstał Homerowy Hymn do Demeter. Oba teksty mają, jak można się domyślać, wiele wspólnego. Nie ma podstaw, by uważać, że teogonia orficka znana autorowi dziełka Peri teleton kończyła się na objęciu władzy przez Dzeusa i że zaproponowana przez Westa restytucja obejmuje rzeczywiście cały, dość krótki tekst. Co więcej, zapewne nie mamy cało­ ści traktatu, w którym z jakichś powodów jest ona cy­ towana i wyjaśniana i właśnie dlatego nie rozumiemy związku pierwszych sześciu kolumn tekstu mówiących o duszach i obrzędach z częścią teogoniczno-kosmogoniczną. Walter Burkert przypuszcza, że dalsza część poema­ tu obejmowała znany mit dionizyjski w wersji orfickiej, zawierający antropogonię.38 Mit ten znamy ze źródeł późniejszych, w pełnej wersji (powstanie ludzi z popio­ łów Tytanów spalonych przez Dzeusa piorunem po zje­ dzeniu rozszarpanego Dionizosa) jedynie z komentarzy do Platona, autorstwa Olimpiodorosa, neoplatonika VI w. n.e.39 Ale o męce Dionizosa i Tytanach pisał już Onomakritos,40 (jak się wydaje, pewne aluzje do tego mitu znaleźć można w niektórych fragmentach Pindara41), postać niezwykle ważna, choć mało nam znana. Działał on w Atenach za Pizystrata i jego następców (czyli pokolenie lub dwa po Solonie) i został wygnany za fałszowanie wyroczni w opracowywanym przez nie­ go zbiorze czy wydaniu. Okoliczność, że zbierał wy­ rocznie Muzajosa, pisał o Dionizosie i Tytanach, po­ zwala go uznać za znawcę ówczesnego orfizmu. Jeżeli przypuszczenie (czy raczej tylko sugestia) Bur­ kerta,42 co do dalszej treści poematu komentowanego w Papirusie z Derveni, jest słuszne, to można by sądzić, że orficki mit o początkach gatunku ludzkiego powią­ zany z losami Dionizosa i Persefony (jego matki, we­ dług tych opowieści), znany był już w początkach VI wieku. Miał on zaś kapitalne znaczenie dla ówczesnych wierzeń w życie pośmiertne i losy ludzi, a także dla ob­ razu Persefony. We wspomnianym antropogonicznym micie orfickim była ona matką Dionizosa i już przez to szczególne związki łączyły ją z ludźmi: powstali oni z prochów Tytanów, morderców jej syna, ale przez to, że Tytani najpierw zjedli Dionizosa, zawierali w sobie boski pierwiastek pochodzący od jej syna. Ale przede wszystkim była ona zgodnie z tym samym mitem wład­ czynią podziemi, i to ona, a nie Hades (czy Dzeus Chthonios) z popularnych, powszechnie znanych opo­ wieści, decydowała o pośmiertnym losie ludzi. Mówią o tym, wyraźnie fascynujące testy tak zwa­ ne tabliczki orfickie.43 Są to niewielkie (o wymiarach ok. 2,5 x 3,5 do 4,5 cm) i bardzo cienkie (rodzaj folii) złote blaszki znajdowane na różnych terenach świata greckiego (od Wielkiej Grecji i Sycylii przez Macedo­ nię i Tesalię do Krety) zawierające krótkie teksty po­ etyckie ze wskazówkami dla duszy na temat jej dal­ szych losów i tajemniczymi formułami, które ma ona wygłosić w Królestwie Zmarłych. Znanych jest dzisiaj ponad dwadzieścia takich tekstów,44 ale nie można określić dokładnie ich liczby, ponieważ wiadomo 0 wielu jeszcze innych, które pozostają nieopublikowane, mamy o nich tylko wstępne informacje odkryw­ ców. Rzecz znamienna, nie ma ani jednego takiego tekstu z terenu Attyki. Najstarsza ze znanych obecnie tabliczek datowana jest na lata ok. 400 p.n.e. (na podstawie kontekstu ar­ cheologicznego, znaleziono ją w nieźle zachowanym 1 dobrze wyposażonym grobie z pochówkiem szkieleto­ wym) i pochodzi z Hipponion (Wielka Grecja, dziś Vibo Valentina w południowych Włoszech). Niedawno znaleziona tabliczka z Pelinny45 najlepiej oddaje cha­ rakter związanych z tymi tekstami wierzeń, zawiera ona formułę oddającą całość problematyki orfizmu: „Teraz zmarłaś [ten zwrot skierowany jest albo do du­ szy - psyche - gramatycznie rodzaj żeński, albo do zmarłej, tabliczka pochodzi z grobu kobiety] i teraz się narodziłaś, o po trzykroć szczęśliwa, w tym to dniu. Powiedz Persefonie, że sam Bakchios cię wyzwolił”. To od Persefony zależy zatem los duszy, a zyska ona lep­ szy, ponieważ za życia została wtajemniczona w orfic­ kie misteria Dionizosa. Powiązanie tekstów złotych tabliczek z prądem re­ ligijnym zwanym orfizmem, mimo wyrażanego niegdyś sceptycyzmu, nie ulega dziś wątpliwości, podobnie jak istnienie wtajemniczeń orfickich, misteriów dionizyj- 82 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS skich i związanych z Dionizosem wierzeń w życie po­ śmiertne. Zresztą takie przecież wierzenia i praktyki ma na myśli Platon w słynnym miejscu Państwa,46 kie­ dy także wspomina ofiarujących swe umiejętności spe­ cjalistów (manteis kai agyrteis), kpiąc i z nich, i z łatwo­ wierności ich akolitów. Mówi tam też o „stosie pism”, które zawierają ich nauki. Obiecują oni szczęście po­ śmiertne, jakoby w postaci wiecznie trwającego ban­ kietu. Podobny obraz szczęścia po śmierci, zarezerwo­ wanego dla wtajemniczonych, przynoszą Żaby Arystofanesa, gdzie przecież idzie o wtajemniczonych w Eleu­ sis. Hymn do Demeter również zapowiadał szczęście po śmierci, a Sofokles47 nazywa mystę „po trzykroć szczę­ śliwym” (trisolbios, dokładnie ten sam termin, u Sofoklesa w liczbie mnogiej, który występuje w tekście na tabliczce z Pelinny). Ale Eleusis łączy z orfizmem (to znaczy z doktryną wyłożoną w tekstach poetyckich, powstających i zna­ nych zapewne od przełomu VII i VI w. p.n.e. i uważa­ nych za utwory Orfeusza) nie tylko podobna koncep­ cja życia pośmiertnego. Przede wszystkim łączy Perse­ fona, której historia jest osnową Hymnu do Demeter i podstawą misteriów eleuzyńskich. W Atenach za­ wsze określano je jako misteria (telete, myteria) dwóch bogiń. Wydaje się, że głównym tematem hymnu jest kathodos i anodos Kore, a treścią misteriów w Eleusis było spotkanie z Persefoną, podobne do spotkania wtajemniczonego zwolennika doktryny orfickiej, tyle że jeszcze za życia. Ale wierzenia orfickie łączy z Eleusis także postać Dionizosa. Oczywiste i dobrze poświadczone jest zain­ teresowanie orfików misteriami w Eleusis, czego naj­ lepszym dowodem jest Papirus Berliński48 przynoszący inną wersję mitu eleuzyńskiego, w której Baubo, a nie Metanejra jest władczynią Eleusis przyjmującą boginię w swoim domu i powierzającą jej syna na wychowanie, podobnie jak i Papirus z Gourob mówiący o wtajemni­ czeniach orfickich, w których jakąś rolę odgrywa De­ meter, to istotnie poświadczenia dość późne. N a ogół wydaje się, że zainteresowanie orfików misteriami eleuzyńskimi lub raczej połączenie pewnych wątków mitów orfickich z eleuzyńskimi to zjawisko wtórne, za­ początkowane może w V w. p.n.e.49 A jednak pewne okoliczności dopuszczają i inną hipotezę. Po pierwsze - wspomniana bliskość w czasie powstania Homerowego Hymnu do Demeter i poema­ tu Orfeusza zawierającego teogonię znaną nam z Papi­ rusu z Derveni. Jeśli rzeczywiście poemat ten mówił także o losach Dionizosa i pochodzeniu ludzi (tak jak historia wspomniana u Olimpiodorosa), to prowadził w prostej linii do obrazu znanego z tabliczek orfickich: szczęście po śmierci osiągalne dla wtajemniczonych po stawieniu się przed obliczem Persefony. Takie też szczęście osiągał eleuzyński mysta. Uderzające podo­ bieństwa między tajemnicą eleuzyńską i wierzeniami orfickimi pochodzą z tej samej epoki. Tym właśnie można tłumaczyć brak tabliczek orfickich z Attyki. Aby osiągnąć szczęście po śmierci, człowiek mógł wta­ jemniczyć się albo w misteria eleuzyńskie, albo orfic­ kie. Ateńczycy chyba niemal wszyscy brali udział w obrzędach w Eleusis, dlatego nie potrzebowali zabie­ rać z sobą do grobu tekstów z pouczeniem, co mają po­ wiedzieć Persefonie. Eleusis i orfizm łączy jeszcze i ta okoliczność, że w obu wypadkach wtajemniczane były także kobiety. Od przełomu VII i VI w. p.n.e. (mo­ ment, od którego można mówić o właściwych miste­ riach eleuzyńskich, spełniających zapowiedź szczęścia znaną z hymnu) misteria eleuzyńskie ściśle łączyły się z nauką wykładaną w utworach poetyckich krążących pod imieniem Orfeusza. Obraz życia po śmierci znany mystom eleuzyńskim pochodził zapewne z tekstów i nauk orfickich. Jest rzeczą dobrze wiadomą, że naj­ wcześniejsze znane nam z Homera koncepcje losów pośmiertnych człowieka w najmniejszym stopniu nie przewidywały możliwości szczęśliwej egzystencji duszy po śmierci, wierzenia w pośmiertne losy duszy to zja­ wisko czasów pohomerowych. Być może, jak chce Walter Burkert,50 powstały one przede wszystkim pod wpływem kontaktów z Egiptem, intensywnych od cza­ sów Psammetycha (pierwsza połowa VII w. p.n.e.) i znajomości egipskiej teogonii oraz tekstów znanych jako Księga Zmarłych. Także mit o pochodzeniu ludzi ze szczątków zamordowanego boga, może mieć, zda­ niem Burkerta,51 wschodnie pochodzenie, w tym wy­ padku mezopotamskie. I ten wątek dostał się do Gre­ ków zapewne gdzieś w początkach VII w., po upadku Asyrii, kiedy mogli oni utrzymywać kontakty z Babilo­ nią (wystarczy przypomnieć losy brata Alkajosa). M o­ tyw znany jest zresztą z babilońskiej redakcji Enuma elisz, opracowanej w tej właśnie epoce. Ale Demeter to oczywiście grecka bogini, o natu­ rze bardzo złożonej. Jej imię nie występuje wprawdzie w tabliczkach mykeńskich, choć kusi możliwość do­ myślania się tej właśnie postaci w zagadkowej potinija iqeja, „Pani Koni”, ze względu na mit arkadyjski, opo­ wiedziany przez Pauzaniasza,52 wedle którego ucieka­ jąc przed Posejdonem zamieniła się w klacz. Posejdon posiadł ją w postaci ogiera, a z tego połączenia naro­ dziła się córka, „której imienia nie wolno wymawiać”. Jeśli Eleusis rzeczywiście było miejscem kultu już w epoce brązu, to attycki kult Bogini Matki sięgać mu­ siał tych właśnie czasów. Demeter bowiem to przede wszystkim Matka, co mówi drugi człon jej imienia. Znaczenie tego imienia nie jest jednak jasne. Grecy wcześnie rozumieli je jako inne określenie Matki Zie­ mi, tak właśnie czytamy w Papirusie z Derveni (kol. XXII), gdzie komentator powiada, że Ge, Meter, Rhea i Hera to ta sama bogini (w. 7) wyjaśniając, że „nazy­ wa się Demeter jako (hosper) Ge Matka” i przywołuje miejsce z hymnów (kai en tois hymnois - nie wiemy, o jakie chodzi): „Demeter Rhea Ge Meter Hestia Deio” (w. 12).Wyjaśnienie pochodzi od niego, ale cytat 83 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w Eleusis i tamtejszych obrzędach już w początkach V wieku. Co prawda Herodot pisze tylko o „okrzyku mi­ stycznym Iakchos” i można sądzić, co przyjmują nie­ którzy badacze, że imię to pochodzi od zawołania, ry­ tualnego krzyku typu ololyge, z czego powstał daimon procesji eleuzyńskiej utożsamiony następnie z Dioni­ zosem. Ale imię Iakchos mogło być znane już w okre­ sie mykeńskim, jeżeli rzeczywiście jego odpowiedni­ kiem są występujące w tabliczkach pisma linearnego B wyrazy i-wa-kor oraz i-wa-ka,65 a w każdym razie w V wieku, w czasach Sofoklesa i Arystofanesa, ta identyfikacja nie ulegała wątpliwości. Nie wydaje się, żeby w oczach obu poetów, przywiązanych do trady­ cyjnej religijności, była to nowość. Dionizos w Eleusis to oczywisty trop orficki. W cy­ towanym przez Klemensa Aleksandryjskiego66 frag­ mencie jakiegoś utworu orfickiego Iakchos wyłania się wprost z Baubo i chwyta ją pod łono, co budzi śmiech zasmuconej i zagniewanej po stracie córki Demeter. Jest to kolejna orficka wersja mitu eleuzyńskiego, w której, inaczej niż w historii znanej z Papirusu Ber­ lińskiego, Baubo nie jest władczynią Eleusis, lecz od­ grywa rolę taką, jaką Iambe w hymnie Homerowym. Być może jest to fragment późny (a jego treść była dość obsceniczna), ale dowodzi znaczenia mitu Deme­ ter dla orfików. Z kolei jego miejsce w Eleusis było oczywiste, ze względu na Persefonę, ale trzeba pamię­ tać, że syn Persefony to mitologem orficki. Wiele więc przemawia na korzyść sformułowanej wyżej hipotezy, że misteria eleuzyńskie takie, jakie od­ bywano od czasów Solona, zostały zorganizowane pod wpływem ukształtowanej w tej mniej więcej epoce na­ uki orfickiej, wiązały się z orfickimi mitami i (być mo­ że) tekstami, głosiły tajemnice świata zmarłych, obie­ cały wieczne i szczęśliwe życie duszy po śmierci zgod­ nie z doktryną orficką o nieśmiertelności i boskim po­ chodzeniu duszy ludzkiej. W ateńskiej therapeia theon misteria eleuzyńskie zajmowały szczególne miejsce. Zasadniczo nie należa­ ły do religii polis tak ze względu na tajny i zamknięty charakter, jak i dlatego, że ich organizacja należała do dwóch arystokratycznych rodów przypisujących sobie pochodzenie z Eleusis - Eumolpidów i Keryów. Ale chociaż tylko przedstawiciel rodu Eumolpidów mógł być hierofantem misteriów i prowadzić obrzędy w Eleusis, to przynajmniej w wieku IV p.n.e. opieka nad ich przebiegiem należała do archonta basileusa (nazywanego zresztą oficjalne po prostu basileusem), a Zgromadzenie Ludowe co rok wybierało do pomocy czterech epimeletów (epimeletai), dwóch spośród wszystkich Ateńczyków, dwóch odpowiednio spośród Eumolpidów i Keryków.67 Autor Athenaion politeia nie podaje tu, niestety, szczegółów, ale należy sądzić, że tak basileus, jak i każdy epimeletes musiał sam być wta­ jemniczony, pozostaje niejasne, czy wybierający demos zapewne ze znanych mu kletycznych hymnów orfic­ kich, to znaczy znowu tekstów na tyle archaicznych, że uważanych za utwory Orfeusza. W V wieku naj­ wcześniej znajdujemy utożsamienie Demeter z Matką Bogów u poety Melanippidesa53 i w słynnym passusie Eurypidesowej Heleny.54 W nauce nowożytnej zdania były i są podzielone. Widziano w Demeter Matkę Zboża (tak jak w Kore Pannę Zbożową) i wywodzono pierwszy człon jej imie­ nia, de-, od kreteńskiego wyrazu deai oznaczającego pewien gatunek jęczmienia.55 Obecnie jednak zdaje się przeważać pogląd, zgodnie z którym w członie dewystępuje rdzeń oznaczający ziemię,56 taki sam jak w wyrazie demos, oznaczającym (a znaczenie to jest dobrze widoczne u Homera) pierwotnie „kraj”, „zie­ mię ojczystą”, „rejon, z którego się pochodzi”, co zresz­ tą zostało w attyckim terminie oznaczającym gminę, najmniejszą jednostkę organizacyjną polis Ateńczyków. W każdym razie dla Greków, i to zapewne od okresu archaicznego (na co wskazują znane autorowi Papirusu z Derveni „hymny”), Demeter to Matka i Ziemia, znana i czczona też jako Ge Kourotrophos57 (Ziemia Opiekunka Młodych). Jest to zresztą także bogini chtoniczna, związana ze światem zmarłych. W intrygującej historii jakoby egipskiej, opowiedzia­ nej przez Herodota,58 Rampsenit spotkał w Podzie­ miach właśnie ją, a według Plutarcha59 zmarli to „lu­ dzie Demeter”. W Sparcie rytualna żałoba po zmarłym kończyła się w dwunastym dniu złożeniem ofiar D e­ meter.60 Podobnie jak Kore-Persefona, także jej mat­ ka związana jest ze światem podziemnym. Z kolei Kore-Persefona, podobnie jak jej matka, jest sama rów­ nież Matką, i to także nieszczęśliwą i bolejącą. Deme­ ter straciła córkę, którą odzyskała potem na część ro­ ku, Persefona straciła syna, którego serce jednak ura­ towano i został on potem wskrzeszony. W znanym „Hymnie do Dionizosa” z Antygony Sofoklesa61 mowa jest o czci, jaką jest on otoczony w Eleusis i w Wielkiej Grecji. Połączenie nie jest chy­ ba przypadkowe - sądząc z liczby znalezionych tam ta­ bliczek, orfickie misteria Dionizosa cieszyły się tam szczególną popularnością, a słynna inskrypcja na ka­ mieniu granicznym wydzielonej części cmentarza62 może być świadectwem, że tamtejsi wtajemniczeni tworzyli rodzaj wspólnoty. Sofokles musiał o tym wie­ dzieć: Dionizos, o którym mówi w tym miejscu, to bó­ stwo misteriów. Nazywa go Iakchos i powiada, że czu­ wa on „nad nocnymi okrzykami”.63 Pod tym imieniem występował Dionizos, przynajmniej od V wieku, w ja­ kiejś roli w misteriach eleuzyńskich, co poświadcza też dobrze Arystofanes w Żabach. Najwcześniejsze po­ świadczenie związku Iakchosa, jeśli nie z samymi mi­ steriami, to w każdym razie z procesją mystów udają­ cych się z miasta do Eleusis przynosi Herodot,64 mó­ wiąc o wydarzeniach z czasów wojny z Kserksesem. Jest to więc dowód, że Iakchos Dionizosa pojawił się 84 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS składał się też tylko z inicjowanych. Wydaje się to choćby ze względów technicznych raczej niemożliwe, kierowano się zapewne zasadą, że polis Ateńczyków w całości odpowiada za przebieg misteriów. W prakty­ ce jednak chyba wszyscy obywatele Aten uczestniczy­ li w misteriach bogiń. Wielkie Misteria eleuzyńskie należały do najważ­ niejszych wydarzeń w życiu religijnym Ateńczyków, same obrzędy w Eleusis trwały wprawdzie tylko trzy dni, od 20. do 22. dnia miesiąca Boedromion (koniec września), ale przygotowania rozpoczynały się już 13., cały okres świąteczny obejmował więc dziesięć dni, nieco dłużej niż obchodzone wiosną szczególnie uro­ czyście Wielkie Dionizja. Trzeba tu zaznaczyć, że usta­ lenie kalendarium wydarzeń związanych z organizacją całego czasu świętego może być tylko hipotetyczne, a w miarę pewne tylko dla okresu Cesarstwa, ponie­ waż mamy stosunkowo dobre źródła epigraficzne, za­ pewne zresztą zachodziły w ciągu trwania misteriów od Solona do schyłku starożytności (zakaz ich odby­ wania wydał cesarz Teodozjusz) pewne zmiany, gdy idzie o czynności kolejnych dni. Natomiast raczej pewne dla całego okresu trwania misteriów są wstępne wtajemniczenia, którym podle­ gał mysta zanim udał się po raz pierwszy do Eleusis. Znów wprawdzie występują w naszych źródłach pewne niejasności związane z samą terminologią: mystą (mystes) nazywają bowiem autorzy strożytni każdego, kto udaje się do Eleusis, albo nawet tylko dokonuje nie­ zbędnych przygotowań, a jednocześnie jest to pierwszy stopień wtajemniczenia, otrzymywany po pierwszym uczestniczeniu w obrzędach w telesterionie. Uczestnictwo w misteriach miało zapewnić szczęśli­ we życie wieczne, dlatego przystąpienie do tego aktu wymagało skomplikowanych przygotowań, o których mamy niestety tylko rozproszone i nie zawsze dla nas jasne wzmianki. Pierwszą czynnością była wstępna myesis dokonywana dla chętnych raz w miesiącu przez Keryków i Eumolpidów albo w aula (pomieszczenie inne niż telesterion, w którym odbywał się właściwy obrzęd) w Eleusis, albo w Eleusynionie w mieście. Było to miej­ skie sanktuarium Demeter, znajdujące się w pobliżu agory i wspominane przez Pauzaniasza oraz innych au­ torów.68 Wiemy o tym z inskrypcji z V wieku,69 ale nie da się powiedzieć, na czym ten ryt polegał. Być może było to wstępne oczyszczenie i tę właśnie scenę (jako niepodlegającą tajemnicy obowiązującej tylko co do obrzędów w Eleusis) przedstawia słynne wyobrażenie na urnie Lovatelli.70 O znaczeniu rytu oczyszczającego (katharmos) pisze uczony II wieku n.e. Theon ze Smyr­ ny.71 Wprawdzie mówi on ogólnie o każdej myesis (co w jego epoce oznaczało udział w jakichkolwiek miste­ riach), wyodrębniając pięć etapów wtajemniczenia, ale wymienia wśród nich epopteia, co jest terminem tech­ nicznym związanym z Eleusis. Także jego uwaga o katharmos każe myśleć o tych właśnie misteriach. Powia­ da on bowiem, że nieoczyszczeni byli wykluczeni z udziału w misteriach. Takie wykluczenie zawierała prorresis, czyli uroczyste ogłoszenie czasu misteriów przez hierofanta i daucha (dadouchos - dosłownie „no­ siciel pochodni”, taki tytuł nosił przedstawiciel rodu Keryków prowadzący wraz z hierofantem obrzędy). Ta zapowiedź czasu świętego miała miejsce w Atenach, w „pstrym portyku” (stoa poikile)72 i z pewnością po­ przedzała wyruszenie procesji, ale nie jest pewne, na który dzień miesiąca przypadała.73 Katharmos dokonywany był indywidualnie, być może już wtedy inicjowany spotykał się z jakąś formu­ łą czy uczony był jakiegoś znaku, co było potem pod­ stawą dopuszczenia do udziału w procesji i wejścia do telesterionu. Nic nam jednak o tym, w przypadku Mi­ steriów Eluzyńskich, nie wiadomo, ale uczestnicy in­ nych tajnych obrzędów poznawali jakieś znaki czy ha­ sła, po których mogli się nawzajem rozpoznać. Mówią o tym dwa teksty, oba wprawdzie późne.74 Ale katharmos nie był jedynym warunkiem uczest­ nictwa w misteriach w Eleusis. Jesienne obrzędy zwa­ ne były Wielkimi, najpierw należało uczestniczyć w Małych Misteriach. Wiemy o nich znacznie mniej niż o Wielkich. Pewne jest to, że były one niezbędnym warunkiem wtajemniczenia w Eleusis75 i odbywały się w Agrai (miejsce nad rzeczką Ilissos, w pobliżu Aten, niektórzy scholiaści podają en astei - „w mieście”) wczesną wiosną w miesiącu Anthesterion.76 Ale już co do bóstwa, któ­ remu były poświęcone, autorzy starożytni podają nieja­ sne informacje. Przypomnijmy, że Wielkie (w urzędo­ wym języku Ateńczyków po prostu ta mysteria) poświę­ cone były obu boginiom, co wyraźnie mówią wszystkie teksty dotyczące ich organizacji. Tymczasem w wypad­ ku Małych Plutarch77 podaje, że były to obrzędy związa­ ne z Demeter, a scholiasta do Arystofanesa przeciwsta­ wia je Wielkim, pisząc, że Małe były misteriami Persefony.78 Jednak inny pisze - zapewne słusznie - że i Wiel­ kie, i Małe poświęcone były Demeter i Kore.79 Najdziw­ niejszą informację przynosi leksykon Stefana z Bizan­ cjum. Według niego Małe misteria w Agrai to mimema pros ton Dionyson. Użyty tu termin mimema może suge­ rować przedstawienia dramatyczne albo obrzęd silnie dramatyzowany, którego treścią byłyby losy Dionizosa. Najpewniej wszyscy autorzy mają rację: w Małych Mi­ steriach, podobnie jak i Wielkich miały swój udział te trzy bóstwa, a jeśli wzmianka Stefana z Bizancjum zasłu­ guje na wiarę, to wolno przypuszczać, że w Agrai szcze­ gólny nacisk kładziono na przekazanie tajemnej prawdy (orfickiej) o Dionizosie, rozszarpanym przez Tytanów synu Persefony. Było to istotnie właściwe przygotowa­ nie do poznania w Eleusis samej Persefony. Klemens Aleksandryjski lapidarnie podsumowuje kolejne stadia poznawania tajemnicy misteriów: ryty oczyszczające (ta katarsia, czyli wspomniana myesis od­ bywana indywidualnie w Eleuzynionie w mieście albo 85 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w aula w Eleusis), Małe Misteria dające wstępne po­ uczenie i przygotowanie do Wielkich, wreszcie Wiel­ kie, których celem nie było nauczyć się (ou mantanein), ale „zobaczyć” (epopteuein) i „przemyśleć” (perino­ ein) „naturę rzeczy” (physin kai ta pragmata) czy może raczej „istotę tego, co się działo”.80 Przebieg wydarzeń związanych z Wielkimi Miste­ riami, począwszy od 13. dnia miesiąca Boedromion znamy pozornie bardzo dobrze dzięki inskrypcji81 wy­ mieniającej wszystkie kolejne czynności. Kłopot jed­ nak w tym, że jest to dokument późny, datowany na ok. 220 n.e. Jest to jednak uchwała Zgromadzenia podjęta na wniosek Eumolpidów, a wiemy, że już przy­ najmniej w IV w. p.n.e. dbali oni o przechowywanie tradycyjnych praw religijnych i oficjalnie zasięgano u nich w tych sprawach porady.82 Eumolpidzi zapew­ ne, podobnie jak niektóre inne gene sprawujące pew­ ne funkcje religijne (jak na przykład dziedziczne ka­ płaństwo), mieli swoją organizacje, podejmowali na zgromadzeniu genos odpowiednie uchwały i je staran­ nie przechowywali. Podjęta przez ateńskie Zgromadze­ nie uchwała z początku III w. n.e. powołuje się na „tradycyjne prawa” (nomima) Eumolpidów. Można więc założyć, uwzględniając też znany konserwatyzm Ateńczyków w sprawach religijnych i przekonanie, że ta patria nie powinny ulegać zmianom, a wobec tego nasz tekst, choć późny, oddaje realia sięgające okresu klasycznego. Dekret podaje daty dzienne, wiemy stąd, że 13 efebowie udawali się do Eleusis, a następnego dnia (czyli 14) w uroczystej procesji przenosili hiera do Eleuzynionu w mieście. Pojawiają się w tym miejscu pierwsze trudności i wątpliwości. Nie chodzi już o to, że nie wiemy, czym były hiera, dosłownie „świętości”, „rzeczy święte” . Ale epheboi to w Atenach (a i w in­ nych miastach greckich od okresu hellenistycznego) termin techniczny oznaczający młodzież w wieku od 18 do 20 lat odbywającą zorganizowane przez państwo szkolenie, głównie wojskowe, czy raczej w tym okresie sportowe (w innych poleis, w których prowadzono efebię w czasach hellenistycznych pod wpływem Aten, mogła to być inna grupa wieku i samo szkolenie prze­ biegało inaczej, trwało dłużej, nosiło charakter wycho­ wania szkolnego). Efebię wprowadzono jednak w A te­ nach dopiero w IV w. p.n.e., (najwcześniejsza wzmian­ ka dotyczy roku 372), a sam wyraz ephebos nie jest po­ świadczony przed tym okresem. Nie wiadomo więc, kto przynosił hiera z Eleusis w epoce wcześniejszej, trudno jednak przyjąć, że wyprawę po nie urządzano dopiero po zorganizowaniu efebii, procesja mystów jest dobrze poświadczona dla początku V wieku,83 sko­ ro udawała się do Eleusis, musiano nieść w niej tam­ tejsze świętości. W wypadku uczestnictwa młodzieży (także w okresie wcześniejszym) pojawia się pytanie 0 dopuszczenie młodych do misteriów. Chłopcy poni­ żej 18 roku życia należą, z punktu widzenia zwyczajów 1 praw ateńskich, do kategorii dzieci (paides). Do mi­ steriów bardzo wcześnie dopuszczano obcych, to zna­ czy wszystkich Hellenów, nie ograniczano tych obrzę­ dów (jak w wypadku religii polis) do samych Ateńczyków, postępowano tak ze względu na Heraklesa, pierwszego cudzoziemca wtajemniczonego przez Eumolposa,84 była nawet opowieść o ustanowieniu Ma­ łych Misteriów przez Demeter specjalnie dla niego, aby mógł się oczyścić po zamordowaniu Centaurów.85 Także udział kobiet jest dobrze poświadczony, miały się tam nawet udawać na specjalnych wozach (epi hamkson)86 i zapewne do wtajemniczonych w Eleusis odnosi się glosa Hesychiosa wyjaśniającego, że pszczo­ łami (melissai) nazywa się kobiety w misteriach Deme­ ter (tes Demetros mystides), ale w wypadku dzieci sły­ szymy wyraźnie tylko o wtajemniczaniu jednego dziec­ ka (mogła to być także dziewczynka), dobranego lo­ sem i wymienianego w dokumentach epigraficznych obok funkcjonariuszy (hierofant i dadouchos), określa­ nego jako [pais] aphhestias.87 Nie wiadomo, czy to określenie (hestia oznacza „ognisko”, „palenisko”) od­ nosi się do symbolicznego ogniska wspólnoty polis (znajdowało się ono w siedzibie Rady Pięciuset), czy też do ogniska, w którym Demeter hartowała Demfonta, by zapewnić mu nieśmiertelność. W pierwszym wypadku chodziłoby o symboliczne wprowadzenie do Eleuis całej polis (pojęcie to, w odróżnieniu od demos, obejmuje także kobiety i dzieci), w drugim - byłby to akt rytualny przypominający los Demofonta. Oczywi­ ście nie wiemy, na czym ten ryt polegał. Ale w każdym razie dzieci w Eleusis nie wtajemni­ czano, wobec tego młodzież niosąca hiera nie należała do kategorii mystai w żadnym znaczeniu tego wyrazu. To zresztą nie dziwi: procesja miała przecież charakter publiczny, otwarty, niesione „świętości” były z całą pewnością ukryte, a niosący nie wiedzieli, co niosą. Właściwy okres święty rozpoczynał się 14, gdy hie­ ra znajdowały się w ateńskim Eleuzynionie, ale jeszcze nie wtedy dokonywano zapowiedzi (prorreis) miste­ riów. Dzień rytualnej kąpieli w morzu, nazywany halade mystai, wypadał 16.88 Tego też dnia mystowie skła­ dali ofiarę z prosięcia. Poprzedniego dnia uczestnicy misteriów zbierali się w Eleuzynionie. Według Hesychiosa ten właśnie dzień (15 Beodromiona), zwany agyrmos, był pierwszym dniem misteriów. Tu zresztą pojawiają się kolejne znaki zapytania. Czy gromadzili się absolutnie wszyscy uczestnicy procesji, czy też tyl­ ko ci, którzy pierwszy raz udawali się do Eleusis po wtajemniczenie pierwszego stopnia? Czy w jakiś spo­ sób kontrolowano odbycie wstępnej myesis i udział w Małych Misteriach? Prorresis musiała mieć miejsce albo 15, albo w dniach 17-18, kłopot znowu w tym, że w tych dwóch dniach obchodzono Epidauria, święto Askle­ piosa.89 Autor Athenaion Politeia pisze zaś, że w dniu procesji mystowie zostawali w domu.90 Kult Asklepio­ sa został jednak ustanowiony w A tenach dopiero 86 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS w końcu V wieku p.n.e. (mamy nawet dokładną datę, rok 420/19 i tradycję o roli Sofoklesa przy tym wyda­ rzeniu91). Wobec tego przed wprowadzeniem święta Asklepiosa (uroczystość ku czci tego bóstwa chtonicznego i uzdrowiciela dobrze się tłumaczy w okresie Wielkich Misteriów) dni poprzedzające procesję do Eleusis musiały mieć nieco inny przebieg, możliwe też, że cały okres świąteczny (od wyruszenia po hiera do Eleusis) był nieco krótszy. W każdym razie nie wydaje się, żeby w V wieku zmieniono datę procesji i telete w Eleusis, to z pewnością należało do tradycyjnych nomima Eumolpidów. Procesja była wydarzeniem uroczystym, ściśle zrytualizowanym. Porządku pilnowali nieznani nam bliżej mystagogoi, a termin ten ma tu znaczenie dosłowne „prowadzący mystów”. Być może to właśnie także oni przeprowadzali jakąś kontrolę zgromadzonych podczas agyrmos. Uczestnicy szli pieszo (pościli też tego dnia), chociaż wyżej przytoczona wzmianka, niecałkiem zro­ zumiała, świadczy o odbywaniu podróży przynajmniej przez kobiety na wozach. Niektórzy zresztą sądzą, że jest to wymysł uczonego scholiasty, który pomylił po­ chód w czasie Antesteriów z procesją eleuzyńską. Droga do Eleusis (ok. 21 km od miasta) zajmowała cały dzień, nie tylko ze względu na odległość, lecz przede wszystkim z powodu czynności rytualnych po drodze. W cytowanej wyżej inskrypcji mowa jest o skła­ daniu ofiar, także płynnych (thysia, spondai) oraz o cho­ rei efebów, podobną informację przynosi Plutarch.92 Mystowie nosili na głowie wieńce z mirty,93 co miało znaczenie apotropaiczne i wyróżniające, podob­ nie jak przewiązanie specjalnymi wstążkami koloru szafranowego (krokai) prawej ręki i lewej nogi.94 Znów nie wiemy, czy dotyczyło to wszystkich, czy tez tylko udających się do Eleusis po raz pierwszy, nie znamy na tyle organizacji procesji, by powiedzieć, czy w jakikol­ wiek sposób te dwie grupy były oddzielone. Jeżeli jed­ nak występujący w chórach efebowie byli (jak się wy­ daje) niewtajemniczeni i w najlepszym razie udawali się do Eleusis, by uzyskać pierwszy stopień wtajemni­ czenia, to można sądzić, że przynajmniej w tym okre­ sie w kroczącym tłumie nie dokonywano takiego roz­ różnienia i wszyscy wykonywali te same czynności ry­ tualne, będąc przybrani w taki sam sposób. Poza ofiarami i choreją dwa inne, nieco dziwne za­ chowania rytualne wiążą nasze źródła z procesją eleuzyńską. Strabon podaje,95 że na mostku na rzece Kefisos obrzucano uczestników procesji nieprzystojnymi obelgami i szyderczymi uwagami (gephyrismoi). Miało to jednak miejsce, według niego, 23 Boedromiona, przy powrocie mystów z Eleusis. Takie zachowanie jest oczywiście rytualne, ma być może apotropaiczne zna­ czeniu lub wiąże się z magią płodności, na co wskazu­ ją i inne wzmianki o rytualnych zachowaniach obsce­ nicznych w kulcie Demeter. N a podstawie dwóch glos Hesychiosa można sądzić, że gephyrismoi towarzyszyły raczej procesji do Eleusis. Objaśnia on wyraz gephyris, podając, że oznacza on „porne na moście” (gephyra to grobla, tama, mostek albo most). Dodaje, że inni uwa­ żają tę postać za przebranego za kobietę mężczyznę. Osoba ta miała obrzucać sprośnymi obelgami (skommata) znakomitych obywateli w trakcie misteriów (epi ton en Eleusini mysterion). Wyjaśniając termin gephyristai, podaje z kolei, że byli to „szydercy” czy „kpiarze” (skoptai) wyśmiewający z mostu w Eleusis przechodzą­ cych tamtędy uczestników misteriów. Całość tych da­ nych wskazuje na zabawę rytualną, może przebierań­ ców i kobiet. Tłumaczyć ją można znanym z hymnu epizodem z Iambe, która rozśmieszyła boginię. W ta­ kim razie musiało to występować w drodze do Eleusis, w trakcie procesji mystów. Ale skommata, o których słyszymy w kontekście Anthesteriów i może innych komoi dionizyjskich, były sprośne i odnosiły się do sfe­ ry seksualnej. Tego właśnie należy się domyślać przy gephyrismoi, tylko dlatego termin gephyris można było wyjaśnić jako porne, a łatwo sobie też wyobrazić spro­ śne żarty i gesty w wypadku mężczyzn poprzebieranych w stroje kobiece. Powadzi to do wspomnianego już wy­ żej orfickiego mitu, w którym Baubo rozśmieszyła bo­ ginię, ukazując części wstydliwe, przy czym tkwił w nich Iakchos. Jest to pośrednie potwierdzenie orfic­ kich wpływów w Eleusis. Kwestia drugiej ewentualnej zabawy rytualnej zwią­ zanej z misteriami eleuzyńskimi jest bardziej skompli­ kowana. W Hymnie do Demeter, po niefortunnym epi­ zodzie z Demofontem, bogini zapowiada ustanowienie na jego cześć corocznej walki (polemos, phylopis) chłop­ ców eleuzyńskich (w. 265-267). O takiej walce mamy dwie niejasne wzmianki, bez podania terminu ani oko­ liczności. Hesychios, objaśniając wyraz balletys podaje, że było to święto (heorte) ateńskie. Nic z innych źródeł o takim święcie nie wiadomo, a z Athenajosa96 (który pisze o panegyris) wynika tylko tyle, że balletys polegała na obrzucaniu się kamieniami (sam wyraz znaczy „rzu­ canie”, „miotanie czegoś”). Brak danych nie pozwala na pewne stwierdzenia, ale prawdopodobne wydaje się przypuszczenie, że ta walka czy zabawa młodych była jednym z epizodów procesji obok występów chórów. Rytualna walka chłopców występuje w Sparcie w trak­ cie święta Artemidy Orthia97 (z niej powstała znacznie później chłosta na ołtarzu bogini). N a teren Eleusis procesja wkraczała po przekrocze­ niu rzeczki Rheitoi, stanowiącej tradycyjną granicę między niegdyś niepodległą Eleusis a obszarem polis Ateńczyków.98 Znów pojawiają się tu pewne niejasno­ ści: Pauzaniasz pisze o jednej rzeczce, poświęconej Ko­ rze i Demeter, natomiast według Hesychiosa były dwie o tej samej nazwie (gramatycznie jest ona w liczbie mnogiej, być może dlatego Hesychios domyślił się ist­ nienia dwóch), z których bliższa morzu uważana była za rzeczkę Demeter, a bliższa miastu - jej córki. Tu też, jak podaje ten sam autor, odbywały się jakieś ryty 87 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS także Amobiusz,104 jako odpowiedź, której ma udzie­ lić otrzymujący wtajemniczenie (sacra). Nieco inaczej mówi trzeci tekst:105 „jadłem z tympanon, wypiłem z kymbalon, niosłem kernos, zanurzyłem się pod pastos. Wszystkie te trzy teksty pozwalają sądzić, że mystes wygłaszał istotnie formułę odnoszącą się do tego, co czy­ nił w trakcie wtajemniczających go obrzędów, czyli na zakończenie misteriów. Miało to być dowodem, że istot­ nie przeszedł ryt inicjacyjny. Trudno jednak na tej pod­ stawie odtworzyć przebieg wtajemniczenia, choć wydaje się, że mowa w niej o czynnościach wtajemniczonego pierwszego stopnia, a więc zapewne o obrzędzie czy ob­ rzędach odbywających się w trakcie pierwszej nocy lub dwóch pierwszych. Liczne aluzje oraz wzmianki o po­ chodniach, a i nazwa funkcji przypadającej Kerykom (dadouchos) wskazują, że inicjacja odbywała się nocą. Z przytoczonych tu tekstów informacje scholiasty wydają się najbardziej zrozumiałe, chociaż być może popełnił on błąd, włączając do instrumentarium mi­ steriów eleuzyńskich tympanon i kymbalon, instrumen­ ty muzyczne występujące w obrzędach ku czci Wiel­ kiej Matki.106 Jednak prawdopodobna wydaje się in­ formacja o rytualnym posiłku mystów. Podobnie jak wypicie kykeonu, była to czynność przypominająca przerwanie postu przez Demeter. Kykeon to napój wspomniany w Hymnie do Demeter, który bogini zgo­ dziła się przyjąć po tym, gdy rozśmieszyła ją Iambe, składający się z wody wymieszanej z mąką jęczmienną (może z wywarem czy rozgotowaną kaszą jęczmienną alphi) oraz miętą. Składniki napoju mają głęboką wy­ mowę symboliczną: woda to żywioł Dzeusa i zarazem, 0 czym mówi przytoczona wyżej formuła kye - hue, śro­ dek zapłodnienia ziemi; mąka jęczmienna symbolizuje zboże i chyba w ogóle płodność i urodzajność ziemi, wreszcie mięta to roślina wiązana z żywiołem podziem­ nym. Była to bowiem kochanka Hadesa (Minthe) wdeptana w ziemię przez zazdrosną Persefonę i zamie­ niona w roślinę.107 W okolicy Pylos Strabon wymienia górę Minthe, w której pobliżu znajdowała się świąty­ nia Hadesa. Skład kykeonu eleuzyńskiego jest więc inny niż na­ poju też tak nazwanego, wspominanego u Homera.108 Nie wydaje się jednak, żeby napój ten, nawet z powo­ du jakichś właściwości olejku miętowego czy zawarto­ ści alkoholu w być może sfermentowanym wywarze jęczmiennym, miał jakieś właściwości halucynogenne 1 jego wypicie powodowało wizje.109 Niejasne jest zresztą, w którym momencie mystes wypijał napój. Prawdopodobnie miało to miejsce przed wkroczeniem do telesterionu, taką kolejność sugerują wszystkie trzy wzmianki. Po przybyciu procesji już na teren temenos miałby więc miejsce rytualny posiłek i wypicie kykeonu, po czym przystępowano do następnych czynności. Omawiany scholion wymienia w dalszej kolejności niesienie kernosu (ekernophoresa). Opisuje je Athenaios, a właściwie cytowany przez niego hellenistyczny oczyszczające, czy też czerpano tylko wodę do oczysz­ czającej kąpieli. Wydaje się bardzo prawdopodobne, że istotnie mystai w tej rzeczce lub może w dwóch stru­ mieniach, poddawali się kąpieli oczyszczającej bezpo­ średnio po dojściu procesji do tego miejsca. Pierwsze czynności obrzędowe miały zapewne miejsce jeszcze przed temenos, wzmiankę o nich przy­ nosi Eurypides,99 który mówi o nocnych tańcach para kallichoroisi pagais. Homerowy Hymn do Demeter wspo­ mina źródło Kallichoros (w. 273), o którym więcej pi­ sze Pauzaniasz,100 podając, zresztą w zgodzie z hym­ nem, że tam „niewiasty z Eleusis po raz pierwszy zatań­ czyły i zaśpiewały na cześć bogini”. Były to pierwsze obrzędy ustanowione przez boginię po jej rozpoznaniu, ale inne od właściwych misteriów (ustanowionych po spotkaniu z Kore). Mógł więc pisać o nich Eurypides, bo nie należały do tajnych misteriów i dobywały się w przestrzeni otwartej. Z przytoczonego miejsca Eury­ pidesa wynika, że tańce miały miejsce 20. dnia miesią­ ca, co odpowiada archaicznemu sposobowi liczenia czasu, który jest niemal regułą przy podawaniu dni świąt: nowy dzień liczono od zmierzchu, procesja idą­ ca 19. przybywała późnym wieczorem i spełniane ob­ rzędy liczono już jako czynności następnego dnia. Za­ pewne miały też miejsce ofiary wstępne (protymata). Cała reszta jest już tajemnicą, a dla badaczy współ­ czesnych zagadką. Rozproszone wzmianki różnych au­ torów, przede wszystkim pisarzy chrześcijańskich póź­ nego antyku, nie pozwalają na pewną rekonstrukcję czynności trzech następnych dni i nocy. Niewątpliwie główne uroczystości odbywały się nocą, ale na czym polegały i co w trakcie nich czyniono, wymyka się na­ szej uwadze, także i dlatego, że autorzy naszych i tak niedokładnych informacji piszą zapewne łącznie tak o obrzędach w pierwszym stopniu, jak i o epopteia, czy­ li wtajemniczeniu drugiego stopnia. Sprawę dodatkowo gmatwa skomplikowana histo­ ria wprowadzenia kultu Demeter w Aleksandrii w de­ mie Eleusis. Podstawowe informacje przynosi Tacyt piszący o sprowadzonym przez Ptolemeusza I Timotheosie z rodu Eumolpidów:101 quem ut antistitem caerimoniarum Eleusinae exciuerat. Ale nie wydaje się moż­ liwe, żeby w Eleusis aleksandryjskiej odbywano do­ kładnie takie misteria, jak w Eleusis w Attyce, nato­ miast tamtejszy kult mógł zostać przez różnych auto­ rów starożytnych uznany za dokładne przeniesienie attyckiego,102 ich informacje odnosić się mogą do obrzę­ dów w Eleusis w Aleksandrii, a nie do misteriów attyckich. Dotyczy to przede wszystkim pozornie najlepsze­ go i najobficiej nas informującego autora, mianowicie Klemensa Aleksandryjskiego. Klemens podaje „formułę” (synthema) misteriów eleuzyńskich: „pościłem, wypiłem zmieszany napój (kykeon), wziąłem ze skrzynki (kiste), spełniłem swoje zadanie, złożyłem do koszyka (kalathos) i z koszyka do skrzynki”.103 Z niewielką różnicą podaje tę formułę 88 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS uczony Polemon.110 Te tacki z terakoty, na których znajdowały się przytwierdzone małe naczynka (kotyliskoi) nieśli mystowie po umieszczeniu w nich wyda­ nych przez prowadzącego obrzęd produktów. Informa­ cje Polemona nie odnoszą się do Eleusis, lecz ogólnie do obrzędów, w których niesiono kernos, znany zresztą jako naczynie ofiarne jeszcze w epoce brązu.111 Zawar­ tość naczynia niesionego w Eleusis z pewnością była inna, nie mógł on zawierać wymienionego przez Polemona bobu (kyamos), który ze względu na jakieś jego znaczenie symboliczne i postać Kyamity z nieznanego nam niestety mitu, był w Eleusis zakazany.112 Znów nie da się precyzyjnie określić, gdzie i w któ­ rym momencie mystowie nieśli kernoi. Polemon mówi o początku telete, jeśli było tak istotnie w Eleusis, to można przypuszczać, że rozdanie produktów odbywało się na terenie temenos, ale przed telesterionem, po czym udawano się do miejsca, w którym składano za­ wartość naczyń lub pozostawiano kernoi. Co robiono wewnątrz telesterionu, pozostaje ta­ jemnicą. Klemens pozornie opisuje przebieg wydarzeń: „Demeter i Persefona stały się także przedmiotem mi­ stycznego dramatu, Eleusis czci z pochodniami porwa­ nie córki oraz smutek szukającej matki”.113 Nie jest jednak jasne, co rozumie on przez drama mystikon, a poza tym budzi się tu właśnie podejrzenie, że mówi o telete w aleksandryjskiej Eleusis, bo ten obrzęd mógł znać z autopsji lub z relacji naocznych świadków, chrześcijan uczestniczących w kulcie pogańskim przed nawróceniem, a niekoniecznie tak samo misteria prze­ biegały w Attyce (do autorów chrześcijańskich można mieć większe zaufanie wtedy, gdy opierają się na tek­ stach i zwłaszcza, kiedy je cytują). Bardzo wątpliwe, by w Eleusis odgrywano dramat w sensie przedstawienia teatralnego. Zasadniczą część telesterionu tworzył anaktoron, tam najpewniej hierofant prowadził obrzęd. Ale ta część wnętrza budynku wyznaczona była ko­ lumnami odgradzającymi mystów zgromadzonych na stopniach-ławach pod ścianami telesterionu. Żadnej akcji rozgrywającej się w tej wydzielonej kolumnami przestrzeni nie mogliby oni zobaczyć. Z kolei wyjaśnie­ nia wymaga czynność określona w cytowanym scholion słowami „zanurzyłem się pod pastos” (hypo ton paston hypedyn). Podobnie jak w wypadku terminu Kle­ mensa, drama mystikon, tak i tu nie wiadomo, czy na­ leży to wyrażenie rozumieć dosłownie, czy też symbo­ licznie lub przenośnie. Pastos lub pastas może mieć róż­ ne znaczenie, na pierwszym miejscu „pokój kobiecy”, „komnata ślubna” ale też „łoże ślubne”.114 Klemens w innym miejscu115 cytuje dokładnie tę właśnie for­ mułę podaną przez scholiastę, ale odnosi ją do obrzę­ dów ku czci frygijskiej Kybele, a z kontekstu wynika, że ma na myśli to ostatnie znaczenie. W telesterionie w Eleusis trudno spodziewać się „małżeńskiego łoża” czy „małżeńskiej komnaty”. Być może jest to formuła symboliczna, podobna jak zagadkowe sformułowanie z tabliczki orfickiej hypo kolpon edyn chthonias basileias („zanurzyłem się pod [? do? w?] łono podziemnej władczyni”)116 i nie odnosi się ona do szukania zagi­ nionej Kore przez uczestników misteriów. Ale takich poszukiwań wolno się domyślać nie tyl­ ko w związku ze słowami Klemensa o drama mystikion, lecz także na podstawie kompetentnej, jak się wydaje, informacji, że przy wzywaniu Kore uderzano w echeion, rodzaj specjalnego bębna czy gongu.117 Wzywanie Ko­ re musiało mieć charakter zrytualizowany, to znaczy przebiegać w określony sposób i przy użyciu słowa w postaci pieśni kultowej. Warto tu przypomnieć, że najstarsza zachowana grecka pieśń kultowa pochodzi zapewne z początku VI w. p.n.e. Jest to hymn przyzy­ wający Dionizosa śpiewany przez chór kobiet w Eli­ dzie.118 Pieśń kultowa jest z reguły chóralna, jej wyko­ nanie to choreia na cześć bóstwa, wykonuje ją tańczą­ cy chór z towarzyszeniem muzyki. Otóż tej właśnie „jedności trzech” (śpiew, muzyka, taniec)119 wolno domyślać się w Eleusis. Wskazują na to dwie, wprawdzie niezbyt jasne, wzmianki o tańcu związanym z misteriami. Jedna odnosi się do Alkibiadesa, który miał jakoby „wytańczyć” tajemnicę misteriów.120 Można by uznać te słowa Klemensa za figurę retoryczną, ale o wytańczeniu tajemnicy misteriów bo­ giń mówi także Lukian.121 Istniała zatem choreia eleuzyńska, której nie można było zdradzić, należała do ta­ jemnicy misteriów, wobec tego musiała należeć do misteryjnych obrzędów w telesterionie. Także rola słowa nie ulega wątpliwości. Wystarczy przypomnieć odpowiedni ustęp szóstej mowy z korpu­ su Lizjasza (Przeciwko Andokidesowi, autorstwo jest sporne, ale dla tych rozważań nie ma to znaczenia). Oskarżyciel twierdzi, że Andokides „mówił głosem rzeczy niewypowiadalne”. Uczynił to, przywdziawszy szatę i pokazując święty obrzęd (albo „święte przed­ mioty” - ta hiera). Zwraca uwagę zwrot eipe te phone (tłumaczę „mówił głosem”). Dla samego tylko stwier­ dzenia, że wypowiedział świętą formułę, albo użył ja­ kiegoś innego zwrotu, wystarczyłoby eipe („mówił”, „powiedział”). N a dodatek coś wyraźnie przedstawiał: włożył specjalną szatę (stole) i ukazał hiera. Jego dzia­ łanie to całe przedstawienie, w którym coś się dzieje przy użyciu głosu, prawdopodobnie śpiewu. N a rolę słowa śpiewanego w misteriach eleuzyńskich zwrócił uwagę dawno temu wybitny francuski znawca religii greckiej.122 W świetle różnych rozpro­ szonych wzmianek źródłowych czy raczej tylko aluzji uznał on, że określenie aporeta („niewypowiadalne”) odnosi się do hymnów śpiewanych zapewne w różnych momentach obrzędu. Wznoszono z pewnością hymny do Kore-Persefone. Jakieś miejsce w pewnym momencie misteriów od­ grywało nagłe pojawienie się światła. Intrygujący tekst papirusowy123 zawierający słowa Heraklesa domagają­ cego się dostępu do misteriów mówi o „świętym 89 �Włodzimierz Lengauer • ELEUSIS ogniu” (to pyr to hieron). W Żabach Arystofanesa chór wtajemniczonych (a nie ulega wątpliwości, że idzie o wtajemniczenie w Eleusis), przyzywając Iakchosa nazywa go „jasną gwiazdą wieczornych misteriów” (nykterou teletes phosphoros aster).124 Scholiasta wyja­ śnia to miejsce, pisząc, że określenie phosphoros odno­ si się do „ognia misteriów” (to mysteriakon pyr) i doda­ jąc, że inicjacja przebiegała nocą. To samo powtarza znany nam z imienia autor objaśnień do Arystofanesa, uczony bizantyński Tzetzes. Także inne wzmianki po­ zwalają domyślać się nagłego rozbłysku światła jako kluczowego momentu obrzędu, choć trzeba przyznać, że z objaśnień scholiastów można by wnosić, że wszyst­ kie te określenia odnoszą się do światła pochodni uży­ wanych w trakcie całego obrzędu. Ale Plutarch mówi o dromena w trakcie inicjacji i o zobaczeniu „wielkiej światłości”125 jako o właściwej treści wtajemniczenia czy w każdym razie najważniejszym przeżyciu inicjowa­ nych. Nic jednak bliższego nie da się powiedzieć o tym, w jakim momencie i jakie światło widzieli uczestnicy misteriów. Problem pozornie znika, jeśli uznamy, że w telesterionie odbywał się tylko obrzęd drugiego stopnia, epopteia, i to do niego odnoszą się wzmianki o świetle, w którym coś ukazywano. Uważa­ ją tak ci, którzy myesis łączą tylko z Małymi Misteria­ mi.126 Ale nie da się utrzymać tego rozumowania: M a­ łe Misteria w Agrai były czymś innym, podobnie jaki wspominane wyżej (też określane mianem myesis) wstępne wtajemniczenie, możliwe do przeprowadzenia w Eleuzynionie w mieście. Oba stopnie wtajemnicze­ nia mystai otrzymywali w Eleusis,127 nie wiemy tylko, w którym momencie i w jaki sposób oddzielano wta­ jemniczanych w pierwszym stopniu od epoptai. O samym obrzędzie pisze pozornie szczegółowo Hi­ polit Rzymski, pisarz chrześcijański z przełomu II i III w. n.e. Trzeba jednak pamiętać, że jego traktat (Kata pason haireseon elenchos), skierowany głównie przeciw­ ko gnostykom, tylko marginalnie podejmuje proble­ matykę kultów greckich, nie można być pewnym jego wiedzy, zwłaszcza że jest raczej wątpliwe, by misteria eleuzyńskie znał z autopsji. Przykłady z zakresu licz­ nych i różnorodnych misteriów pogańskich dobiera on by wykazać niebezpieczne błędy gnostyków dążących do doskonałego poznania Boga. Z tego względu zajmu­ je się misteriami na Samotrace oraz obrzędami frygijskimi) misteria Wielkiej Matki. Pisze on po omówie­ niu różnych symboli obrazujących w misteriach do­ skonałość człowieka, który jakoby poznał istotę bó­ stwa: „Frygowie powiadają, że jest to zżęty kłos zboża, a poza nimi także Ateńczycy odprawiając misteria eleuzyńskie (myontes Eleusinia) i pokazując inicjowa­ nym w stopniu epopteia (tois epopteuousi) wielki, do­ skonały, godny podziwu, do oglądania w milczeniu zżęty kłos”.128 Nieco dalej dodaje, że hierofant odpra­ wiający misteria, otoczony wielkim światłem (hypo pollo pyri) wznosił okrzyk: „Pani Brimo zrodziła świętego chłopca (kouron) Brimosa”. Z tą ostatnią formułą łą­ czy się może wzmianka Asteriusza z Amazji Pontyjskiej (schyłek IV w. n.e.), który niejasno sugeruje, że w Eleusis miał miejsce akt płciowy hierofanta z ka­ płanką (semnai tou hierophantou pros ten hiereian syntychiai).129 To oczywiście wydaje się tylko rezultatem właściwej dla autorów chrześcijańskich tendencji do wykazywania nieprzyzwoitości i rozpusty towarzyszącej jakoby wszelkim obrzędom religii antycznych. Z kolei w wypadku Hipolita zachodzi podejrzenie, że przyto­ czone przez niego obwieszczenie hierofanta odnosi się nie do Eleusis, lecz właśnie do obrzędów frygijskiej Kybele, do których taka formuła pasowałaby bardzo do­ brze: to frygijska Wielka Matka zrodziła boskiego mło­ dzieńca, który został jej ukochanym i kochankiem. Ale nie można wykluczyć, że istotnie w trakcie miste­ riów eleuzyńskich padały takie słowa. Brimo byłoby imieniem Demeter, problemem jest kouros Brimos. Je­ śli uznamy za Brimosa Dionizosa, to musimy przyjąć, albo że za określeniem „Pani Brimo” kryje się Persefo­ na, albo że za jego matkę uznawano Demeter, co wprawdzie nastąpiło w późnym okresie, ale było wyni­ kiem hellenistycznego synkretyzmu i pracy mitografów, a z pewnością nie było możliwe w okresie Hymnu do Demeter i początków misteriów w Eleusis. Możliwe też, że Brimos to Plutos, bóstwo obfitości, ale znów py­ tanie, czy misteria eleuzyńskie okresu archaicznego i klasycznego uwzględniały w ogóle tę postać, nigdy nie wspominaną w tym kontekście. Misteria łączono z Dwiema Boginiami i Iakchosem-Dionizosem. Brak jakichkolwiek poświadczeń o Brimo i Brimosie poza przytoczoną przez Hipolita formułą nakazuje raczej odrzucić tę formułę jako nieodnoszącą się do obrzę­ dów w Eleusis (imię Brimo odnosi się zaś nie tylko do Demeter).130 Kwestii tej nie sposób rozstrzygnąć. Po­ dobnie nigdy nie zdołamy poznać przebiegu telete i epopteia w Eleusis, wobec tego nigdy nie poznamy pełnej treści i pełnego znaczenia misteriów eleuzyń­ skich. Nie ma co liczyć na znalezisko w rodzaju Papi­ rusu z Derveni. Liturgii eleuzyńskiej nigdy nie spisano, przynajmniej nie w sposób taki, by miała ona szansę dojść do naszych czasów. Starożytność umiała docho­ wać tajemnicy, a niedyskrecje autorów chrześcijań­ skich niewiele nam mogą powiedzieć. Przypisy 1 2 3 4 5 6 90 Por. S. I. Johnston, Restless Dead. Encounters Between the Living and the Dead in Ancient Greece. Berkeley Los Angeles London 1999 Odyseja XVII 485-487 Por. W. Lengauer, Człowiek i bogowie. Kontakty z bóstwem w wierzeniach greckich. Poznań 2003 Por. W. Lengauer, Religijność starożytnych Greków. Warszawa 1994, s. 166-169 Hezjod, Prace i dni, w. 274-285 Fragment B 5 w wydaniu: Die Fragmente der Vorsokratiker. Grie­ chisch und Deutsch von Hermann Diels. Herausgegeben von �Włodzimierz Lengauer Walte Kranz (wydanie 6 z roku 1952, reprint 1972) Bd. II, s. 317 7 Por. L. Deubner, Attische Feste. Berlin 1956, s. 50- 60 oraz J. J. Winkler, The Constraints of Desire. New York London 1990, s. 188-209. 8 J. Rudhardt, A propos de l’hymne homérique a Démetér [w:] ten­ że, Du mythe, de la religion grecque et de la compréhension d’autrui („Revue européenne des sciences sociales” XIX 1981) s, 227-244. Wydanie tekstu z tłumaczeniem polskim: W. Appel, Hymny Homeryckie. Toruń 2001, s. 38-73 9 Por. P. Scarpi, Le religioni dei misteri. Fondazione Lorenzo V al­ la., 2002, s. 442-443 oraz M. L. West, Homeric Hymns. Home­ ric Apocrypha. Lives of Homer. London 2003, s. 7-9 10 K. Clinton, The Author of the Homeric Hymn to Demeter. Opuscula Atheniensia XVI 4, 1986, s. 43-49 11 Por. Chr. Sorvinou-Inwood, Reconstructing Change: Ideology and the Eleusinian Mysteries. [w:] M. Golden, P. Toohey (Edited by) 37 38 39 40 41 W. Burkert, Die Griechen und der Orient, s. 104-105 ibidem, s. 103-104 OF Frg. 220 OF Testimonia 191-195 Por. H. Lloyd-Jones, Pindar and the After Life. [w:] Pindar. „En­ tretiens sur l’Antiquité classique”, 31, 1984, s. 245-283 42 Por. też G. Beteg, op., cit., s. 140-143 43 Por. M. Tortorelli Ghindi, D a Orfeo agli orfici. [w:] T ra Orfeo e Pitagora. Atti dei Seminari Napoletani 1996-1998. Napoli 2000, s. 11-41; A. Bernabé, Nuovi frammenti orfici e una nuova edizione degli Orphika. [w:] ibidem, s. 43-80 44 Najnowsze wydanie: G. Pugliese Carratelli, Le lamine d’oro orfiche. Istruzioni per il viaggio degli iniziati greci. Milano 2001 (por. A. Bernabé, op. cit.). 45 G. Pugliese Carratelli, op. cit., II B3, s. 114 46 3 63 D - 365 A. 47 Frg. 753 Nauck. Por. P. Lévçque, Olbios et la félicité des initiés. [w:] Rayonnement grec. Hommages a Ch. Delvoye. Bruxelles 1981, s. 113-126 48 P. Scarpi, op., cit., A 17, s. 338 (= O F 49) 49 Por. F. Graf, Eleusis und die orphische Dichtung Athens in vorhel­ lenistischer Zeit. Berlin New York 1974 50 W. Burkert, Die Griechen und der Orient, s. 79-106 51 W. Burkert, Die orientalisierende Epoche in der griechischen Reli­ Inventing Ancient Culture. Historicism, periodization and the A n ­ cient World. London New York 1998, s. 132-164; M. B. Cosmo- poulos, Mycenaean religion at Eleusis; the architecture and strati­ graphy o f Megaron B. [w:] Greek Mysteris. The Archaeology and Ritual of Ancient Greek Secret Cults. Edited by M. B. Cosmopo- 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 ELEUSIS ulos, London and New York 2003, s. 1-24 Por. W. Burkert, Starożytne kulty misteryjne. Bydgoszcz 2001, s. 35-53 Chr. Sourvinou-Inwood, op., cit., s. 136-137 I 38, 2 ad Oed. Col. 1053, (tekst w: P. Scarpi, op., cit., A 16, s. 66) Panegiryk (IV 28) Marmor Parium 12, FgrH 239a Schol. Aristoph. Plut. 1054 Plut. Coniug. praec . 144a L. Deubner, Attische Feste. Berlin 1956, s. 68-69 A. Kledt, Die Entfurung Kores. Studien zur athenisch-eleusinischen Demeterreligion. Stuttgart 2004, s. 16-27 M. P. Nilsson, Griechische Feste von religiöser Bedeutung mit A u s­ schluß der attischen. Leipzig 1906, s. 354-355; tenże, Geschichte der griechischen Religion. Bd. I. München 1967, s. 469-477 Hipolit, Refutatio omnium heresium V 7, 34 (tekst w: P. Scarpi, op., cit., D 59 s. 150). Herodot II 51 A. Kledt, op., cit., s. 13-37 Por. H. Folley, The Homeric Hymn to Demeter. Princeton 1993, s. 103-137 Por. J. Toepffer, Attische Genealogie. Berlin 1889, s. 24-80 363 C. Przekład: Platona Państwo. Przełożył W. Witwicki. Tom 1, Warszawa 1958, s. 93 O. Kern, Orphicorum Fragmenta. Berlin 1922 (cytuje dalej OF), gion und Literatur. Heidelberg 1984, s. 116-177; tenże, L a teogo­ nia originale di Orfeo secondo il papiro di Derveni. [w:] Orfeo e le sue metamorfosi. Mite arte poesia. A cura di G. Guidorizzi e M. Melotti. Roma 2005, s. 61 Pauzaniasz VIII 25, 5-7 PMG 764 w. 1301-1352 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd. I, s. 456 i 461-462. por. też P. Chantraine, Dictionnaire étymologique de la langue grecque. Histoire des mots. Paris 1983, s. v. 56 Por. H. Petersman, Der homerische Dmeterhymnus, Dodona und südslawisches Brauchtum. „Wiener Studien“ 99, 1986, s. 69-85 57 Por. F. Graf, Gli dei greci e i loro santuari. [w:] i Greci. Storia cultu­ ra societa. 2,1. A cura di Salvatore Settis. Torino 1996, s. 369-370 58 II 122 52 53 54 55 59 M oralia 943 B (tekst polski: O obliczu widniejącym na tarczy księ­ życa. [w:] Plutarch, M oralia II. Przeł. Z. Abramowiczówna, Warszawa 1988, s. 188). 60 61 62 63 Testimonia 90, 91, 102-104 OF 1-2 OF 2 (=P M G 306) Por. F. Jourdan, Papyrus de Derveni. Paris 2003, s. XI-XIV oraz G. Betegh, The Derveni Papyrus. Cosmology, Theology and Inter­ pretation. Cambridge 2004 s. 56-73 Por. K. Tsantsanoglou, The First Columns of the Derveni Papyrus and their Religious Significance. [w:] Studies on the Derveni Papy­ rus. Edited by A. Laks and G. W. Most. Oxford 1997, s. 93-128 Por. W. Burkert, Orpheus und die Vorsokratiker. „Antike und Abendland” 14, 1968, s. 93-114 i ostatnio tenże, Die Griechen und der Orient. Von Homer bis zu den Magiern. München 2004, s. 96 G. Betegh, op. cit., s. 307-379 M. L. West, The Orphic Poems. Oxford 1983 i recenzja L. Brissona, Les théogonies orphiques et le papyrus de Derveni. « Revue de l’Histoire des Religions », 202, 1985, s. 389-420 64 65 66 67 68 69 70 Plutarch, Likurg 27,4 miejsce z Antygony, odesłać też do Bremmer Furley F. Sokolowski, Lois sacrées des cités grecques. Supplément. Paris 1962 (dalej LSCG. Suppl.), nr 120 (= P. Scarpi, op. cit., Dionisismo F7, s. 322). Antygona, w. 1146-1151. Przekład polski: Sofokles, Antygona. Przełożył R. R. Chodkowski. Warszawa 2004, s. 147 VIII 65 Por. K. Kerényi, Dionizos. Archetyp życia niezniszczalnego. Prze­ łożył I. Kania. Kraków 1997, s. 78 Protreptikos II 20,1-21,1 (= OF 52). Por. W. Lengauer, Dioni­ zos rogaty. [w:] Nunc de Svebis dicendum est. Studia archaeologica et historica Georgio Kolendo ab amicis et discipulis dicata. W ar­ szawa 1995, s. 159-160 Arist. AP 57,1 I 14, 3-4; Por. Andok. I 110; Lys. In Andoc. 4 LSCGr Supp. 3 ,(= IG I 6). Por. W Homo Necans. The Anthropology of Ancient Greek Sacri­ ficial Ritual and Myth. Berkeley Los Angeles London 1983, il. 8 ­ -9 i s. 267. 71 P. Scarpi, op. cit., E7 I s. 160 72 Scholie ad Aristoph. Ranae 369 73 Deubner, Attische Feste, s. 72 91 �Włodzimierz Lengauer 74 75 76 77 78 79 Plaut. Miles gloriosus 1016 i Plutarch, Consolatio ad uxorem 611D Platon, Gorgias 497c Plutarch Demetr. 26, 2-3; P. Scarpi, op. cit., B6 s. 76 loc. cit., P. Scarpi, op., cit., B5 s. 76 scholia ad Aristoph. Plutos 845 112 Por. Pauzaniasz I 37,4 113 Protreptikos II 12,2 (przekład polski: op. cit., s. 125-126) 114 Por. podstawowy słownik translacyjny greki: H.G. Liddell, R. Scott, A Greek-English Lexicon. A New Edition.... Oxford 1958 (i kolejne wydania) sub pastos. 115 Protreptikos II 15,3 116 G. Pugliese Carratelli, Le lamine d’oro orfiche. Istruzioni per il viaggio oltremondano degli iniziati greci. Milano 2001. II B 1 w. 7 (s. 103). Por. J. Harrison, Prolegomena to the Study of Greek Religion. London 1980 [ I wyd. 1903], s. 593 - 594; G. Zuntz, 80 Kl. Al. Stromata V 11, 70, 7 - 71,1. P. Sarpi, op., cit., B10 s. 79 81 L SC G 8 (= P. Scarpi, op., cit., D5 s. 108-109) 82 Lysias In Andoc. 6, 10 (= P . Scarpi, op., cit., C 10 s. 89) 83 Herodot, loc. cit. 84 Apollodoros, II 5,12 85 Diodor IV 14,3 86 Scholia ad Aristop. Plutos 1014a 87 P. Scarpi, op. cit., E10 - E13 s. 162-164 88 Polyainos 3, 11,2 89 Filostratos Żywot Apolloniosa IV 18 (=P . Scarpi, op. cit., D 24 s. 123) 90 AP 56, 4 91 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion, Bd. I, s. 538 92 Alk. 34,4 93 Sch. ad Soph. Ed. Kol. 681 ( = P. Scarpi, op., cit., D 27 s. 127), sch. ad Aristoph. Ranae 330 (= P. Scarpi, op., cit., D28 s. 127). 94 Anecdota graeca I 273, 25-7 Bekker (=P . Scarpi, op. cit., E 24 95 96 97 98 99 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109 ELEUSIS Persephone. Three Essays on Religion and Thought in M agna Graecia. Oxford 1971, s. 319-320; G. Devereux, Baubo. Die mythi­ sche Vulva. Frankfurt am Main. 1985, s. 173-174 117 Scarpi D 423 s. 139 118 W. D. Furley, J.M. Bremmer, Greek Hymns. Vol. I: The Text in Translation. Tübingen 2001, s. 369-372; Vol.II: Greek Texts and Commentary. Tübingen 2001, s. 373-377 119 Określenie E. Zwolskiego: Choreia. M uza i bóstwo w religii grec­ kiej. Warszawa 1978, s. 5 120 Protreptikos II 12,1. Przekład polski: op., cit., s. 125 121 Piscator 33. Przekład polski: Rybak albo zmartwychwstali [w:] Lukian, Dialogi. Tom II. Przełożył M. K. Bogucki, s. 117 122 P. Boyance, Le culte des muses chez les philosophes grecs. Etudes d’histoire et de psychologie religieuse. Paris 1937, s. 21-59 123 Papyrus Tebtynis 20. Cytuję według: P. Scarpi, op., cit., vol. I, s. 152-152 (D63) 124 w. 342. Przekład J. Ławińskiej-Tyszkowskiej: Arystofanes, Ko­ medie. Tom II. Warszawa 2003, s. 271 125 M oralia 81 d-e. Przekład Z. Abramowiczówny: Plutarch, Moralia. Warszawa 1977 s. 58 (Jak można stwierdzić własny postęp w cnocie 10) 126 Por. K. Kerenyi, op., cit., s. 79-82 i 119-122 127 Por. K. Dowden, Grades in the Eleusinian Mysteries. „Revue de l’Histoire des Religions”, 197, 1980, s. 409-427; K. Clinton, Stages o f initiation in the Eleusinian and Samothracian Mysteries. [w:] Greek Mysteries. The Archaeology and Ritual o f Ancient Greek Secret Cults. Ed. by M. B. Cosmopoulos. London and New York 2003, s. 50-60 128 Hippolitus, Refutatio omnium haeresium V 8,39-40. Tekst poda­ je według: M. Simonetti, Testi gnostici in lingua greca e latina. Milano 2001, s. 79 129 Asterius, Homiliae 10, 9,1. Cytuje według P. Scarpi, op., cit., s. 171). IX 1,24 [400 C 406 D. Ksenofont, Lakedaimonion Politeia (Ustrój polityczny Sparty) II 9 Pauzaniasz I 38,1 Ion 1074-1086. I 38, 6 Historiae IV 83 M. P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion. II Band. Die hellenistische und römische Zeit. München 1961, s. 94-95 Protreptikos II 21,2. Przekład polski Jana Sołowianuka: Zachęta Greków [w:] Apologie. „Pisma starochrześcijańskich pisarzy” Tom XLIV. Warszawa 1988, s. 130 Adversus nationes V 26 Scholia ad Plat. Gorgias 497c Scarpi w komentarzu ad loc. tom 1, s. 521 Strabon, VIII 3, 14 (344C); Ovid. Metamorph. X 728 Iliada XI 638-641 i Odyseja X 234-36; 316-317 Por. K. Kerényi, Eleusis. Archetypowy obraz matki i córki. Kra­ ków 2004, s. 221-225 110 Athen. XI 56 (478d). Por. K. Kerényi, op. cit., s. 230-231 111 M.P. Nilsson, Geschichte der griechischen Religion. I Band: Die s. 140 (D45). 130 Por. W. Burkert, Homo Necans, s. 289 Religion Griechenlands bis au f die griechische Weltherrschaft. München, 1967, s. 270-271 92 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24314c73cc31aaff86a52dd9f161d40a.pdf 67c3bf113e238fa3535f94c3269ebb98 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3629 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3406 Title A name given to the resource Emaus. Za mało, czy za dużo wolności? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.22-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emaus Za mało, czy za dużo wolności? Zbigniew Benedyktowicz rozmawia z Januszem Boguckim i Niną Smolarz Emaus. Za mało czy za dużo wolności - to temat kolejnego spotkania twórczego, które Państwo przygotowują. Tytuł ma znaczenie wielorakie. Zauważalne jest to, że narody, które były pod presją imperium odczuwały oczywiście brak wolności, i cierpiały z tego powodu. Z chwilą jednak kiedy but imperium poszedł w górę i nagle się ta wolność zewnętrzna otworzyła, to powstały sytuacje sporne i wolność zaczęła służyć przede wszystkim jakiejś ekspresji nienawiści i tym bratnim szarpaniom się, które mają zresztą duże zaszłości historyczne. I w tym się ona głównie zaczęła ujawniać: w wolności szarpania sąsiadów. To jest ta najbardziej prymitywna polityczna forma, która zresztą zaczyna pojawiać się przy wszelkich wyzwoleniach, dekolonizacjach itp. Ale myślę, że poza tym, najważniejszą dla nas tu sprawą jest zależność między d u c h o w ą , wewnętrzną wolnością człowieka i jego wolnością zewnętrzną. Łączy się z tym także sprawa wolności artysty, która jest odwieczna, ale również historycznie zmienna. W czasach nowożytnych związa­ ła się ona z postawą twórczego buntu jednostek wyjątkowych, demistyfikujących wszelki tradycjonalizm w imię postępu i no­ watorstwa. Ale dziś coraz wyraźniej widać, że w wieku X X czas nowożytny dobiegł końca, a wraz z wygaśnięciem tego wielkiego epizodu dziejów - przygasa również aktualność i atrakcyjność nowożytnego modelu wolności. Jest więc o czym rozmawiać w gronie artystów, którzy podczas spotkania w Pradze mogą różne sensy czy aspekty wolności, jej pojęcia, jej idee swoimi dziełami wydobyć na jaw, czy też swoją twórczością skomen­ tować. I to by się odbywało w miejscu, które nazywa się Emaus. To miejsce w pewnym sensie wydaje się nam bardzo ważne, przez nawiązanie do ewangelicznej sceny opowiadającej o spot­ kaniu, które zdarzyło się na drodze do Emaus, ważna tu jest 22 właśnie ta aura sytuacji spotkania w drodze o jakiej mówi' przekaz Ewangelii. Spotkanie Nieznajomego, który towarzyszył, uczniom w drodze, i który wykładał na sposób jakby racjonalny różne prawdy związane z rozczarowaniem, jakiego doznali uczniowie po śmierci Mistrza. Te prawdy niby docierały do ich umysłów, ale oni Go nie poznawali, i nagle zobaczyli Go, wtedy, kiedy usiedli w gospodzie przy stole, a zobaczywszy Go, zobaczyli prawdę w pełnym wymiarze. Ale On zniknął im z oczu. W tym naszym nawiązaniu do Emaus, w tym spotkaniu artystów z krajów Europy środkowej i wschodniej, chodzi o ten moment nagłego otwarcia oczu, czy może tego oka wewnętrz­ nego dla widzenia rzeczywistości we wszystkich wymiarach. Państwo planują to spotkanie i wystawę zrobić w klasztorze Benedyktynów w Pradze, co to za miejsce? Jest to klasztor zwany po czesku Emauzy, czyli Emaus. Jest to stary kościół gotycki z szarego kamienia, zupełnie prosty, który był w ostatnich dziesięcioleciach używany jako magazyn jakie­ goś naukowo-technicznego instytutu, który mieścił się obok w budynku klasztornym. W tym pustym wnętrzu odartym z wszelkiego wystroju chcemy zrobić ekspozycję symboliczną, która stanowiłaby przestrzeń p o d o b n ą trochę do tej, jaką zaaranżowaliśmy w 1991 r. w Zachęcie podczas wystawy Epitafium i siedem przestrzeni. Chcemy skonstruować układ, w którym Święta Góra, która była w Zachęcie miejscem dojścia w wędrówce przez różne wątki pamięci kulturowej, tutaj będzie miejscem spotkania narodów wyzwalających się spod komunizmu. To spotkanie artystów miałoby się więc odbyć wokół Świętej Góry, czyli miejsca spotkania nieba i ziemi, który to symbol, figura, wykładnia funkcjonuje we wszystkich tradycjach duchowych, �we wszystkich kulturach. - Cała ekspozycja ma być idei tego spotkania poświęcona. Czy to będzie to samo dzieło Kłamana, które było na wystawie w Zachęcie? Tak, tylko elementy tego układu będą inne. G ó r a stanie w głównej nawie kościoła w pewnym oddaleniu od prezbiterium, natomiast prezbiterium i dwie sąsiednie kaplice przybiorą postać epitafiów. W prezbiterium chcemy umieścić szczątki wystroju rzeźbiarsko-architektonicznego, które po demontażu zmagazy­ nowano w różnych składach i pomieszczeniach kościelnych. Chcemy zawiesić je jakby spadające z góry: krucyfiksy, figury świętych z ołtarzy, także różne rzeźbione elementy ołtarzy czy konfesjonałów. To wszystko będzie spadało z góry na dół w specjalnym oświetleniu. Chcemy do tego zaprosić łódzkiego artystę Antoniego Mikołajczyka, twórcę niezwykłych układów przestrzennych, w których światło projekcji przenosi jakby w inny wymiar płaszczyzny i bryły przedmiotów. I do tego dać jeszcze muzykę, podobną do tej, j a k ą robi i zrobił nam do Świętej Góry w Zachęcie - Wojciech Nowak. To byłoby epitafium środkowe. Natomiast z lewej strony, w kaplicy obok prez­ biterium byłoby epitafium poświęcone pamięci zagłady narodu żydowskiego i jego kultury. Właściwie każdy z tych krajów które zaprosiliśmy do wystawy w mniejszym czy większym stopniu był miejscem zbrodni holocaustu. W Pradze są zresztą zachowane bardzo piękne zabytki kultury i sztuki żydowskiej, myślę, że materiałów do tej wystawy znajdziemy tam wiele. Natomiast po prawej stronie prezbiterium byłoby trzecie epitafium praw­ dopodobnie w postaci symbolicznego stosu. Będzie ono po­ święcone pamięci dwóch ludzi, którzy przeszli przez ogień, czyli Husa i Palacha. Rozmawialiśmy na ten temat z różnymi osobami w Pradze - bo chcieliśmy sprawdzić, czy nie będzie tu z naszej strony jakiegoś nadużycia w tym symbolicznym połą­ czeniu tych dwóch postaci. Zostało to jednak odebrane pozytywnie, tak że chcemy to zrealizować. Jest w Pradze artysta I f i Sozański, który był organizatorem niezależnych dysydenckich pokazów sztuki. On się tym zainteresował i może namówimy go do podjęcia tego tematu. Tak więc na przeciw Świętej Góry byłyby trzy epitafia. Natomiast wyobrażamy sobie, że dwie nawy boczne byłyby wypełnione spiętrzoną rzeźbą architektoniczną. Naszym wiel­ kim pragnieniem jest poznanie i zainteresowanie tą ideą Mag­ daleny Jetelowej, znakomitej czeskiej rzeźbiarki mieszkającej obecnie w Niemczech. Ona robi takie konstrukcje z potężnych bali drewnianych, które jak gdyby wbijają się w architekturę sal wystawowych. Często są to sale zabytkowe z filarami, takie jak tutaj, i chcielibyśmy, żeby te konstrukcje zawierały w sobie rząd wnęk - jakby kaplic bocznych, po sześć z każdej strony. Byłyby to przestrzenie kontemplacyjne, przestrzenie ciszy i zapatrzenia. Każdą z takich wnęk zaaranżowałby artysta z jednego kraju - byłaby wnęka rosyjska, ukraińska, litewska, niemiecka itd. Natomiast nad każdą z tych wnęk, na wyższej kondygnacji chcielibyśmy zrobić ciąg nagle odsłoniętych fragmentów bytu codziennego w tych krajach - tak jak zdarza się w czasie bombarodowania - eksplozja usuwa ścianę i odsłania wnętrze mieszkania, jakiś fragment tapety, k o m o d ę z telewizorem, jakieś obrazki, jakieś sprzęty. Oczywiście, może nie w sensie całkiem dosłownym, bowiem byłaby to aranżacja robiona przez artys­ tów. I wreszcie nad tym wszystkim, już w łukach okien gotyckich, byłyby zawieszone wielkie płachty fotograficzne z najbardziej dramatycznymi momentami ze wszystkich wy­ zwoleńczych działań i wojen wewnętrznych, które towarzyszyły wyzwalaniu się tych narodów. Przy czym nie byłoby tu publicys­ tyki w tym sensie, że ta strona była dobra a tamta była zła, tylko byłyby ukazane nagie gwałty, których ofiarą padają ludzie. Tam mogą być z jednej strony górnicy z kopalni Wujek, a z drugiej strony martwi małżonkowie Causescu. Tak z grubsza, w ogól­ nym zarysie to wygląda. Cała tylna ściana kościoła byłaby wielkim malarskim wyob­ rażeniem Sądu Ostatecznego według teologii i ikonografii Wschodniego Kościoła malowana przez artystów prawosław­ nych z Polski i z Rosji. Tak przedstawia się ten projekt, jeśli chodzi o wnętrze kościoła. Natomiast chcielibyśmy zrobić część ekspozycji bardziej r ó ż n o r o d n ą w krużgankach klasztornych i również w terenie otaczającym budynki. Jest tam taki dość zaniedbany teren zielony, ogród schodzący stromo w dół i poniżej tego ogrodu jest jeszcze plac, przy którym jest przystanek metra - tam moglibyśmy zrobić to, czego nie zdołaliśmy zrealizować na placu między Zachętą a Muzeum Etnograficznym. Mianowicie coś w rodzaju kiermaszu, oczywiś­ cie, kiermaszu zrobionego przez artystów. Tak jak wielkim świętom kościelnym towarzyszą odpustowo-jarmarczne przed­ sięwzięcia, tak chcielibyśmy podobnie zrobić to i tutaj. Czyli byłaby j a k a ś karuzela, jakieś budy widowiskowe, kramy z róż­ nego rodzaju towarem itd. Chcemy, żeby te idee. które się przejawiają w świątyni w postaci kontemplacyjnej, dramatycz- II. 1. J. Bogucki i N . Smolarz: D r o g a Ś w i a t e ł , fragm. wystawy: Głaz Włodzimicrza Borowskiego; i l . 2, L a b i r y n t przestrzeń podziemna, 1989 fragm. wystawy: Strefa Świateł, Alojzy Gryt 23 �nej czy symbolicznej, tutaj były przeniesione na język sztuki jarmarcznej, odpustowo-popularnej. Jak długo będzie trwała ta wystawa? Dwa miesiące, to znaczy będzie tam można również w sierpniu kończącą się budowę oglądać, bo chcemy tam i herbatę p o d a w a ć i koncerty jakieś robić, na miejscu tej budowy. Ale cała wystawa, uzupełniona programem spotkań interdyscyplinarnych, w pełni otwarta będzie we wrześniu, dalej będzie dostępna w paździer­ niku, a w listopadzie musimy ją zwijać. Pytam, ponieważ zauważyłem, że jest jakaś prawidłowość, (żeby nie powiedzieć fatum), dotycząca Państwa wystaw - myślę właśnie o ,, Labiryncie", na którym byłem ostatniego dnia - że jest jakiś niedosyt. Rozmawiałem z panem prof. Sempolińskim i uwa­ żał, że wystawa o tak wielkim znaczeniu jak ..Epitafium i siedem przestrzeni"powinna trwać dłużej, i dlatego właśnie pytam o czas trwania tej wystawy i czy Państwo robiąc tę wystawę w Pradze nie obawiają się, że napotkają też na tego rodzaju trudności, a nawet więcej, czy te Państwa projekty spotkają się ze zrozumieniem. Bo tu, w Polsce, wszystko, co robią Państwo od lat, nawet w krótkich interwałach czasowych, jest doskonale znane - jest w tym kontynuacja, te wystawy nakładają się niejako na siebie, jak kolejne warstwy, tworząc własny, nie do podrobienia styl, i zna­ cząc drogę kolejnych Państwa poszukiwań. Jest w tym jakaś wielka konsekwencja:,,Powrót do domu", do świątyni, jednocześ­ nie właśnie taka symboliczna ich wielowymiarowość. W wielu znaczeniach, przede wszystkim właśnie w takiej rekonstrukcji całości życia duchowego, różnych ekspresji, różnych doświadczeń. - Tak było przecież w ,,Epitafium i siedem przestrzeni", gdzie podtytuł mówił o odbiciu różnych doświadczeń w zwierciadle Sztuki XX wieku (DROGI, TRADYCJE, OSOBLIWOŚCI ŻYCIA DUCHOWEGO W POLSCE ODBITE W LUSTRZE SZTUKI POD KONIEC XX WIEKU), a więc to łączenie różnych kanałów, różnych prądów i tradycji sztuki, sztuki wyso­ kiej z niską, popularną, rodzimej z egzotyczną czy zdawałoby się kulturowo odległą - jak miało to miejsce w Muzeum Etnograficz­ nym, w ..Spotkaniu Świętych Obrazów, (czyli kultów maryjnych z Częstochowy i z Guadalupe)" i już podczas seminariów, w spotkaniu różnych tradycji duchowych, odsłaniających ów ekumeniczny wymiar doświadczenia duchowego współczesnego człowieka - czy więc to wszystko, co nadaje taki bardzo chram terystyczny rys Państwa projektom i wystawom, czy ten język, ] który Państwo eksplorują od lat i starają się go w jakiś sposób j ożywić, dać mu dojście do głosu, a nawet wprowadzić do galerii - czy to wszystko znajduje zrozumienie w innym środowisku nii dotychczas, u artystów z tych wyzwalających się krajów, artystów, z którymi teraz przy tym projekcie Państwo współpracują? CzysM oni otwarci na ten wymiar religijny, mistyczny, kontemplacyjny! Jak się do tego rodzaju ekspozycji (w tym swoich dziel), ekspozycji sięgającej do źródeł, do symboliki, do kontemplacji, odnoszą? Bo to są twórcy współcześni, prawda? ( Tak, „ o s t r z e g a n o " nas, że tam w Pradze mieszkają ludzie, którzy jeszcze w przedbolszewickich czasach jak najbardziej stanowili społeczeństwo zsekularyzowane, w dodatku niechętne katolicyzmowi, bo to przecież był katolicyzm habsburski nieja­ ko z cesarskiego nadania, i tak często w ten sposób byl • kojarzony. N o ale myśmy postanowili wejść tam śmiało z naszą propozycją, nie płosząc się tymi zapowiedziami. Stało się tak, że mieliśmy do czynienia z dość wąską grupą, elitą artystów, teoretyków, ludzi myślących, intelektualistów, działaczy opozy­ cyjnych, i tego trzymaliśmy się dość wyraźnie, żeby tam nit ześlizgnąć się w środowisko byłych reżimowych zarządców sztuką i k o l a b o r a n t ó w . Tam te podziały były jeszcze bardziej dramatyczne niż u nas. Otóż, wbrew obawom naszych infor­ m a t o r ó w , Polaków, a nawet i Czechów, ci artyści, których odwiedziliśmy, i z którymi weszliśmy w przyjacielską znajomość - odebrali naszą propozycję pozytywnie. Towarzyszył nam Emil Zavadil - architekt i zawodowy realizator ekspozycji artystycz­ nych, on nas zwykle anonsował, że przyjechaliśmy z Warszawy, że mamy taki pomysł. On się od tego pomysłu, od jego treści raczej dystansował, ale nas wprowadzał życzliwie w środowisko i my przy nim przeprowadzaliśmy rozmowy. A ponieważ wybieraliśmy takich ludzi, do których mieliśmy stosunek z góry pozytywny, tzn. wg dokumentacji czy różnych informacji wybie­ raliśmy artystów wartościowych, wybitnych, więc mogliśmy całkiem szczerze swój pozytywny stosunek do ich twórczości wyrażać i przedstawialiśmy swoją propozycję. Z tego wynikał najczęściej bardzo dobry dialog, taki przyjacielski. Ponieważ II. 3. J. Bogucki i N. Smolarz, E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy: Namioty (Magdalena Abakanowicz), Droga (Ryszard Ługowski), Święta Góra (Ryszard Klaman), 1991 24 �wielu z nich odnosiło się dość pozytywnie i większość z nich deklarowała chęć, czy gotowość do udziału autorskiego w tym przedsięwzięciu, to my w czasie naszej rozmowy przedstawialiś­ my dość konkretnie, że to będzie taki właśnie układ przestrzeni symbolicznych, w którym mogą wziąć udział osoby, które j a k o ś z tym układem się wewnętrznie zgodzą, uznają go za rzecz naturalną, w której mogą uczestniczyć. Są to ludzie o dużej wrażliwości duchowej, którzy mają potrzebę wewnętrznej re­ fleksji, potrzebę rozwoju życia wewnętrznego, zainte­ resowanie różnymi tradycjami religijnymi. Zauważyłem, że chętnie urządzają ekspozycje nie w salach neutralnych, gale­ riach, ale właśnie w obiektach zabytkowych i w dawnych budowlach sakralnych. Wystawiali w dawnych klasztorach, kaplicach, kościołach, bardzo świadomie wykorzystując szcze­ gólny klimat starej architektury sakralnej. Oglądaliśmy, np. w zabytkowym kościele jezuickim w jednym z miast prowinc­ jonalnych wystawę, a raczej wielką aranżację przestrzenną łączącą architekturę i plastykę baroku historycznego z dziełami współczesnymi o ekspresji barkowej. Inicjatorem i jednym z uczestników tego przedsięwzięcia był wspomniany już w naszej rozmowie Jifi Sozański. Ale wystawiali tam dlatego, że nie mieli możliwości gdzie indziej, czy stal za tym świadomy wybór? Jedno i drugie ponieważ, musieli szukać poza oficjalnym trybem, więc znajdowali miejsce. Ale ich te budynki ciągnęły i ta architektura wciągała. Łączenie sztuki z architekturą było wynikiem uznania klimatu architektury sakralnej. Przykładem może być wspólne autorskie wystąpienie dwojga wybitnych artystów z Pragi: Adrieny Śimotowej i Vacia va Stratila. Ona wystawiała obiekty z bibulastego papieru, trochę pomiętego, wygniecionego, połączenie jak gdyby rysunku z re­ liefem, czy też rzeźbą papierową. Bardzo dziwne, takie jakby zjawy, i jakby sylwety, ślady, duchy przedmiotów czy postaci, powstawały w jej realizacji. A Stratil to człowiek, który ma bardzo szczególne inklinacje wizjonersko-kontemplacyjne. Jego urzeczenie elementami sztuki chrześcijańskiej, zwłaszcza moty­ wami pasyjnymi, życiem zakonnym, w ogóle przeżyciem religij­ nym jest bardzo silne, a także chyba - perwersyjne, bo jak sam powiedział pomiędzy Chrystusem a Antychrystem rozwija się jego duchowość. Otóż oni rozmieścili swoje prace w budynkach i pomieszczeniach starego klasztoru, gdzie spędzali jakiś dłuższy czas wakacyjny i właśnie jego rysunki i jej rzeźby zupełnie jakby wrastały w tę architekturę. Były to jakieś takie zwidy, postaci, zagadkowe zjawiska w krużgankach i salach starego klasztoru, trochę niepokojące i nawet na afiszu z początkowych głosek nazwisk Stratil i Śimotowa powstało słowo: Stra-Śi, a więc charakter z jednej strony kontemplacyjny a z drugiej, jakiś taki dziwny, pełen grozy. Ale wracając - bo Pan właśnie zapytał o krótkość czy nietrwałość naszych przedsięwzięć. Otóż jest to sprawa, która mnie od lat gnębi, bo jak Pan wie z moich tekstów teoretycznych - uważam, że system wystawowy, właściwie ten system obecnie istniejący, tzw. promocji a u t o r ó w , że jest to rzecz, która skazana jest na zatratę, staje się coraz bardziej pusta, handlowo-reklamowa. Znaczy więc, że ta forma czy metoda, ten system pomału zestarzeje się i rozpadnie. Ale najpierw utraci swój sens, jakiś taki prestiż duchowy, prawda? I dlatego pociągał mnie p o w r ó t do ,,domu i świątyni" - do miejsc, w których sztuka nie jest na chwilę pokazywana, w sensie jakiejś kolekcji czy pokazu, tylko po prostu osiada tam i mieszka, tak jak wszystkie obiekty we wnętrzu mieszkalnym są emanacją bycia tam ludzi. Oto dlaczego, od dawna myślę o tym, jak rozstać się z systemem wystawowym i założyć miejsce działania stałego, w którym również w sposób stały rozwijałaby się labiryntowa struktura sztuki symbolicznej. Bo ten labirynt - począwszy od czasów Żytniej - w tamtejszych odbudowywanych ruinach był to właściwie taki labirynt naturalny i potem jako pewna idea formy towarzyszył wszystkim naszym realizacjom. Labirynt na Ursynowie i labirynt tych przestrzeni w Zachęcie, to jest wciąż jak gdyby podobna zasada. Dla mnie zresztą ona wywodzi się z wczesnego dzieciństwa. Jako mały chłopczyk przed zaśnięciem miałem obyczaj - może wiąże się to trochę, czy ja wiem, z filmowym przeżywaniem świata - obserwować powidoki. I było to takie jak gdyby przepływanie przez kolejne przestrzenie otwierające się albo tak, jakby zapadało się w dół jakimiś schodami, albo tak, jakby się otwierała ściana i patrząc przep­ ływało się z jednej przestrzeni do drugiej, i każda z nich w nieustannym ruchu i zmienności jakby formowała się w innym kształcie, w innych kolorach, w innym klimacie z innymi jakimiś elementami zmiennymi i ruchomymi. No może to właśnie takie doświadczenie z dzieciństwa, ze stanu na pograniczu snu i jawy jakoś tak potem odżywa w różnych przedsięwzięciach. I sądzę, że ten Labirynt, do którego chcemy dojść na zakończenie całego II. 4. J. Bogucki i N. Smolarz, A p o k a l i p s a - Ś w i a t ł o w c i e m n o ś c i , fragm. wystawy z aranżacją przestrzenną Niny Smolarz i rzeźbami Józefa Łukomskicgo, 1984 25 �Natomiast jakieś stoły z prostych desek z osłoną od deszczu, kuchnie polowe chcemy zainstalować w ogrodzie. Tak, że] i artyści, i uczestnicy wszystkich spotkań, podobnie jak kiedyś to było przy ulicy Żytniej w Warszawie, będą się mogli posilić i rozmowy, i kontakty międzyludzkie będą nie tylko przy stołach konferencyjnych, ale po prostu właśnie przy wspólnym stole, w gospodarstwie domowo-ogrodowym. Natomiast Ekumeniczny Klasztor Sztuki chcemy założyć w Polsce, w jednym z zabytkowych obiektów, będących pod. opieką władz państwowych, które szukają odpowiednich użyt­ kowników, mogących wykorzystać tę budowlę i jednocześnie, uszanować jej zabytkowy charakter. Odbyliśmy wiele rozmów] na ten temat z różnymi dysponentami takich budynków. Mairn/j najdzieję, że uda nam się takie miejsce znaleźć i założyć w nink nasze duchowe gospodarstwo wraz z Labiryntem Wyobraźni,, który będzie się rozrastał bez pośpiechu, bez wernisaży, jako rzecz stała. Zresztą wydaje mi się, że nie jest to żadne nowatorst-j wo, jest to raczej p o w r ó t do pewnych starych obyczajów, boj właściwie we wszystkich świątyniach i klasztorach osiadała i mieszkała sztuka. Wypełniała ona także krużganki, kaplice, drogi krzyżowe. Odwiedzanie takich miejsc związane z pewną tradycją pobożności, było też spotkaniem ze sztuką. : ciągu zmieniających się imprez i miejsc, będzie to struktura składająca się z przestrzeni symbolicznych, z kolejnych pomiesz­ czeń, które będą się łączyć w jakiś łańcuch skojarzeniowy. To tak, jak to było w dwu poprzednich wystawach. Ale ważne jest, że miejscem tego będzie dom, świątynia czy klasztor. Ta nazwa ASRAM - A N A V I M - EKUMENICZNY KLASZTOR S Z T U K I oznacza, że będzie to miejsce stałego zamieszkania niewielkiej grupy osób świeckich i duchownych, ale jednocześnie bądzie to miejsce otwarte dla wszystkich potrzebujących, tzn. dla ludzi, którzy p r a g n ą spokoju i pewnych energii w . t y m miejscu nagromadzonych, by przy współpracy z gospodarzami d o k o n a ć jakiejś swojej pracy wewnętrznej. Myślimy o tym, żeby tam funkcjonowało coś w rodzaju połączenia domu rekolekcyj­ nego z pracowniami terapeutycznymi i każdy, kto tam doświad­ czy czegoś dobrego będzie mógł czy chciał tam, z natury rzeczy, d o p o m ó c w działaniu tego klasztoru, czyli d o p o m ó c np. będą­ cym w gorszej kondycji od niego samego czy d o p o m ó c w kuchni, czy d o p o m ó c w ogrodzie. A jeśli będzie on artystą to wtedy pewną część swojej osoby, swojej energii pozyskanej w tym miejscu będzie mógł zmaterializować w jakimś z a k ą t k u L A B I ­ R Y N T U W Y O B R A Ź N I . Nie będziemy zapraszać artystów typu gwiazdorów, żeby się zaprezentowali na estradzie, tylko będziemy zapraszać ludzi, którzy żyjąc przez pewien czas razem z nami, zechcą jakiś ślad swojego istnienia tam zostawić. A spotkanie w Pradze, to jest tylko p r ó b a zaistnienia takiego klasztoru, dlatego że chcemy, to od początku było tak pomyś­ lane ze względów praktycznych, żeby tam było spanie i jedzenie, i żeby te spotkania odbywały się w jednym gospodarstwie. Niestety, nie w pełni da się to zrealizować, ponieważ benedyk­ tyński klasztor nie jest jeszcze odzyskany w pełni - po prostu wiele sal, dawnych pomieszczeń klasztornych, cel jest jeszcze zajętych przez instytuty naukowe. Tak więc, gdzie indziej będziemy musieli, w innych klasztorach poszukać tych miejsc dla naszych gości, artystów, uczestników wystawy i towarzyszą­ cych jej spotkań. 26 Wróćmy do wystawy w Zachęcie. Oprócz entuzjastów i licznych widzów nią zchwyconych miała też ona swoich skrajnych przeciw-* ników. Zarzucano, że manipulują Państwo indywidualną twór-* czością artystów, że to kolejna wystawa ,,na temat", kręcono^ nosem i sarkano. Ja zupełnie tych głosów nie rozumiem i nul podzielam, jak choćby owego głosu obrończyni czystej sztuki,* znanej krytyczki Moniki Małkowskiej, która tak o tej wystawki pisała: „Sztukanie toleruje porządkujących ją haseł. Wydawałoby się, że dowodów już nie potrzeba przedstawiać. Tymczasem nadeszła kolejna wystawa 'na temat'. Zdarza się, że w zapala naginania sztuki do koncepcji, schlebiającej potrzebom publiczno--^ ści (sic! - Z.B.), autorzy ekspozycji osiągają niezamierzone^ efekty. W wyniku ich działań sztuka elitarna powszednieje^ banalnieje, staje się prymitywna, masowa i łatwa. Co z tego, że* organizatorzy gigantycznego przedsięwzięcia wystawowo-teatralno-muzycznego, jakie miało powalić na kolana publiczność stole-i czną w czerwcu '91, mieli wzniosłe cele? Co z tego, że wykorzystali^ dorobek najwybitniejszych polskich artystów. (...) (por. ,,Kino'nr 11/1991). Co Pan Profesor na tę obronę sztuki przed publicz-^ nością mógłby powiedzieć? * To bardzo dobrze, że od czasu do czasu miłośnicy sztuki, która jest całkowicie autonomicznym gospodarstwem, się obu­ rzają. A jak się oburzają to widocznie mają do tego powody.j Niewątpliwie nasza działalność, stanowi raczej pewną osob-_ liwość w tej chwili, w naszym krajobrazie sztuki. Jest oną« wyraźnie wymierzona przeciwko współczesnemu systemowi hodowli: eksploatacji artystów, a także jest przeciwieństwem^ techniki i stylu modnej dziś, tak zwanej „promocji", która polega na tym, że jest duża pusta przestrzeń, i w dużej pustej przestrzeni duże i efektowne obiekty poszczególnych autorów. Każdy autor musi się wyeksponować wspaniale, okazale, żeby być tak jak błyszcząca limuzyna w salonie samochodowym - 1 jest ten najmodniejszy dzisiaj styl pokazywania autorów przer organizatorów wystaw. Natomiast nasza działalność zmierza dc tego, żeby nastąpiło spotkanie pomiędzy pewną wizją losif ludzkiego, i wewnętrznych przemian kultury, a sytuacją po szczególnych autorów. I my zakładając sobie, zresztą dosyr subiektywny scenariusz i plan ekspozycji, równocześnie szuka my osób, które on by p o b u d z a ł do ich własnej twórczep wypowiedzi, czyli takich osób, które wedle naszego przypusz* czenia niosą w sobie pewien ładunek, pewne przeżycia, pokrewne tym przeżyciom jakie my mamy, układając jakąś sekwencja w naszym programie wystawy. Czasem okazuje się, że nasza} supozycja jest błędna, i że nie dochodzimy do porozumienia) z autorem, ale najczęściej okazuje się, że jest pewna zbieżność^ czyli, że ten ładunek wewnętrzny, który wybrany i upatrzony) przez nas autor w danym czasie w sobie czuje, że on się spotyka mniej więcej z naszą intuicją. Ważne jest to „mnie więcej",* dlatego że my nie programujemy do końca, raczej otwieramy): pewną przestrzeń, pewien problem. I na przykład mówimy Grzegorzowi Kowalskiemu: czy mógłbyś wymyślić przestrzeni c ( B 3 3 �piekielną i niebiańską, Twoją a u t o r s k ą przestrzeń, w której byłyby diabły i anioły wykonane przez rzeźbiarzy ludowych oraz cytaty wybrane z tekstów mistyków i poetów rożnych epok, dotyczące dobra i zła. Takie zadanie albo może okazać się obce kuszonemu przez nas autorowi, albo go może podniecić do działania. Schody, które wymyślił Grzegorz Kowalski służyły doskonale i dobrym i złym duchom. Aniołowie zstępowali po nich jak po drabinie Jakuba, a pod schodami demony miały swoją piekielną dyskotekę. W każdym przypadku było trochę inaczej, bywały i momenty napięć dramatycznych, rozmaitych żalów i irytacji, ale gdyby nie było momentów napięcia, pewnego ryzyka, to wystawa nie miałaby takiej temperatury. Bo w każdym przypadku z naszej strony jest to, że my jednocześnie dążymy do tego, żeby wprowadzony w pewną przestrzeń artysta, żeby się - że tak powiem - w niej zmieścił, żeby do niej się dopasował, żeby ją sobą wypełnił, ale jednocześnie oczekujemy pewnego prze­ kroczenia z jego strony - tego, że on wprowadzi coś, czego myśmy się nie spodziewali, a (co jednak) okaże się n o w ą wartością, taką wartością „ w k a l k u l o w a n ą " , ale nie przewidzia­ ną. Wystawa w Zachęcie odznaczała się jeszcze jedną bardzo istotną cechą, istotną dla antropologów kultury, czemu staramy się często dawać wyraz i na lamach naszego pisma. Mianowicie, że w tym przejściu - jak Pan Profesor powiedział - przez różne przestrzenie pamięci kulturowej, zjawiska sztuki nie są już więcej ujmowane w jakiejś wzajemnej izolacji. Dla mnie uderzające było to spotkanie sztuki wysokiej, elitarnej, współczesnej ze sztuką tzw. niską, ludową, popularną. To jest niezwykle. Tak, dla nas jest to bardzo ważne, te różne piętra kultury, żeby one się ze sobą komunikowały, żeby powstawał układ kultury wielopiętrowej. Zależy nam na tym, żeby energia, która buduje całość tych przestrzeni jak gdyby przepływała z piętra na piętro, żeby je ze sobą łączyła i żeby żadne z nich nie było jej wyłącznym źródłem. Myślę też, że to są rzeczy, które w naszej kulturze odgrywają bardzo wielką rolę. Piętrowość, w której zablokowany jest ten swobodny przepływ, w sposób negatywny widać obecnie także i w kulturze politycznej, to że ona powstała z konieczności w zamkniętych środowiskach, na różnych kondygnacjach ukła­ du społecznego to bardzo utrudnia spójne funkcjonowanie całego organizmu. Jest jeszcze jedna rzecz, która wydaje mi się ważna, zwłaszcza, jeśli chodzi o przejawy niechęci czy wręcz oburzenia wobec naszej działalności, mianowicie, że działalność ta powstała na długo jeszcze przed latami 80., nasze wystawy i działania nie były spowodowane pobudkami martyrologiczno-patriotycznymi, wynikały natomiast z ogólnokulturowej sytuacji. Tej mianowi­ cie, że wielu artystów znudzonych już ciągiem rozwojowym kolejnych faz awangardy, świadomie poszukiwało łączności z obszarem życia duchowego i doświadczenia religijnego, czyli z problematyką związków sztuki i sacrum. To było przedmiotem uwagi, potrzeby wewnętrznej wielu twórców. I właśnie dla takich twórców organizowałem spotkania, m.in. w Laskach. Potem czas „Solidarności" i wybuch stanu wojennego sprawił, że treść tych spotkań nałożyła się na nową sytuację. Doświad­ czenie duchowo-artystyczne nałożyło się na sytuację moralno-polityczną stanu lat 80. Powstała wówczas szczególna koniu­ nktura, która zwróciła większość artystów i intelektualistów w stronę Kościoła. W kulturze „przykościelnej" obok wartości prawdziwych powstawało wiele rzeczy banalnych, a także kiczowatych o doraźnym charakterze manifestacyjno-politycznym. Dla nas sprzeciw wobec przemocy i doznanym cier­ pieniom zbiorowym miał również wielkie znaczenie. Staraliśmy się jednak ukazywać ślady i dokumenty dramatycznych zdarzeń przez sztukę w perspektywie wieczności. Treścią istotną naszych przedsięwzięć było odnowienie zagu­ bionego związku wewnętrznego między sztuką i sacrum oraz przepływ energii ekumenicznej między ludźmi różnej wiary i narodowości, różniących się wykształceniem i zawodem, tradycją kulturową i sytuacją towarzyską. Dziś wiele osób J. Bogucki i N . Smolarz: i l . 5. Z n a k K r z y ż a , fragm. wystawy, Golgota, J. Nowosielskiego, 1983; il. 6. E p i t a f i u m i s i e d e m p r z e s t r z e n i , fragm. wystawy, Dom, Grupa Lucim (Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny), 1991 zdegustowanych minionym sojuszem „kultury niezależnej" z Kościłem - ignoruje wielką różnorodność tego, co wówczas czyniono. Wszystko razem kwalifikują zagniewane osoby jako tani populizm zaprawiony sentymentalnym kiczem. Powiadają: to, co uchodziło w latach 80., dziś jest niedopuszczalne i szkod­ liwe, bo opóźnia nasz „ p o w r ó t do Europy", skazując kulturę polską na prowincjonalizm w sarmacko-parafialnym matecz­ niku. Autorzy takich opinii strącają również i nasze labirynty do kategorii wystaw sentymentalno-publicystycznych. A jak dotarli Państwo do Pragi, a w niej właśnie do klasztoru Emaus - czy to przypadek? Elementy losowe odgrywają wielką rolę w tym wszystkim. Tak jak od początku to moje dziecinne zasypianie i wędrowanie przez labirynty i powidoki, kiedy taki jak gdyby niesiony przepływałem przez różne przestrzenie. I każdego wieczoru oczekiwałem, że one się przede m n ą znowu pojawią. Myślę, że skłonność do robienia wystaw, w dużej mierze z tego doświad­ czenia wynikła, i i m jestem starszy tym bliżej jestem tej właśnie formuły półsnu dziecięcego. Wiele wątków przynosi życie, tzn. my z N i n ą staramy się obmyślać plan działania, ale jego głównym, bardzo ważnym elementem jest czuwanie, które ze zjawisk, które z sił, płynących naprzeciw nam, okażą się dla naszych zamierzeń i projektów sprzyjające. To jest czuwanie i gotowość, żeby nie przegapić właśnie tej, która razem pomoże płynąć dalej. Jest to też p o w r ó t trochę do tego procesu na pograniczu snu i jawy, bo uważna kontemplacja jest jego właściwością: trzeba uważać kiedy będzie zakręt, kiedy się pojawi j a k a ś moc, czy jakieś światło, które nas popchnie we właściwym kierunku. Nie m o ż n a wszystkiego zaplanować. Planuje się, a raczej odgaduje, ogólną orientację, w j a k ą stronę 27 �się zmierza. A które ze spotkanych zjawisk, j a k i człowiek, jakie zdarzenie popchnie nas w stronę realizacji - to po prostu jest ta sztuka: odgadnąć i wyczuć, w drodze. A nigdy to nie jest dane na pewno. W Pradze początkowo byliśmy w innym klasztorze. Szukaliśmy jeszcze następnego i trafiliśmy na taki, który okazał się benedyktyńskim, czego też z początku nie wiedzieliśmy, jak i tego, że nazywa się Emaus. Historią Emaus byłem od bardzo dawna, jakoś pobudzony czy urzeczony, bo jest to bardzo niezwykła historia. Jej bohaterowie szukają prawdy, martwią się, wędrują, mówią sobie: a myśmy się spodziewali, że to będzie tak, a to jest zupełnie inaczej. I to się właśnie odkrywa w drodze. Odkrywa się w kolejnych sekwencjach; z których jedna jest dyskursywna, i słucha się tego wykładu, tej informacji, tego dy kursu i jeszcze się nie wie, jeszcze z tego nic nie wynika w pełni. A dopiero potem następuje ów moment przy stole, przy łamaniu chleba, który nagle odsłania wszystko. Postawiliśmy szokujące pytanie Emaus. Za mało czy za dużo wolności? Jakie związki ma wolność z biblijną opowieścią o Emaus? Czy może być za dużo wolności? Emaus to opowieść o niewoli zwątpienia i trudnościach wiary, to również opowieść 0 najgłębiej rozumianej wolności. Niewola zwątpienia pogrążyła uczniów w smutku, zamęcie i strachu. Rozmowa w drodze do Emaus przywracała im tylko m a r t w ą pamięć cytatów, intelekt nie umiał stawić czoła hańbie krzyża, umarła w nich wiara. S P O T K A N I E W E M A U S - to rozpoznanie, które przywróciło im żywą pamięć. Już nie musieli wątpić, już nie musieli wierzyć, już widzieli, wiedzieli. Lecz O N zniknął i m z oczu. Prawdę, choć wszechobecna i stale z nami w drodze, trudno rozpoznać, a jeszcze trudniej zatrzymać, zagarnąć. To ona może nam się odsłonić, zatrzymać nas lub zagarnąć. Poza tą wolnością istnieje tylko pamięć i wiara i wszystkie inne możliwe rodzaje, a więc części wolności, o które pytać możemy w różny sposób - o wol­ ność wewnętrzną i zewnętrzną, o wolność od i wolność k u czemuś, o wolność jako bóstwo, o wolność w świadomości białego człowieka, o wolność jako naczelne hasło, o to czyjej za mało czy za dużo. A jeśli chodzi o pytanie: czy za dużo, czy za mało wolności - to ma to tylko na początku ten najbardziej zauważalny sens politycz­ ny. Natomiast jest to zaproszenie do dyskusji o wieczności. Emaus - jeszcze ma też jedno znacznie - w każdym razie w moich kolejach życiowych, myślałem nawet o filmie na ten temat. Jest taka tradycja folklorystyczna w Krakowie na Salwatorze, tam się odbywa odpust pod nazwą „ E m a u s " . Tam widać, jak ten wielki tajemniczy dramat, o k t ó r y m opowiada Pismo zamienia się na święto ludowe, na pierniki malowane, na tych Żydów kiwających się na sprężynach, kogutki, gwiazde­ czki. D u ż o uciechy dla dzieci. I właściwie z tego jakiegoś wielkiego węzła energetycznego zostaje rodzaj zabawy. Ale z drugiej strony, ta zabawa odbywa się wokół świątyni i są w niej zawarte, jeśli się uważnie patrzy, różne sygnały, które p r o w a d z ą do wartości trwalszych niż samo gwizdanie w glinianego koguta. Stąd też mamy na myśli urządzenie kiermaszu, podobnego do krakowskiego „ E m a u s " . Wystawa w Zachęcie z tą niezapomnianą kompozycją Kłamana - ze ,,Świętą Górą", która, też była i górą błogosławieństw -pamiętam rozłożone egzemplarze Biblii z tym tekstem, również 1 z tym, który witał publiczność, zawieszony na ścianie w hallu obok rzeźby ,,Gladiatora": ,,Błogosławieni cisi..." - była jakby wyjściem z artystycznej wrzawy, tej wrzawy, jaką na co dzień widać po galeriach. Czy tak ma być też w Pradze? Czy to jest to przesłanie, poszerzone o kontekst wydarzeń politycznych, dzieją­ cych się w tej części Europy? Naszą intencją jest p r ó b a wyjścia z wrzawy, choć w naszej ekspozycji jeszcze ją będzie słychać. Ale myślę, że jeżeli wśród tej wrzawy powstanie G ó r a , jeżeli echem wrzawy będą te spadające szczątki sacrum, te epitafia klęsk żydowskich i chrześcijańskich, i będą we wnękach owe miejsca zapatrzenia, czy też nisze kontemplacji, a dopiero wyżej na grzbiecie konstrukcji, gdzie widać tę rozprutą codzienność i te fotograficzne powierzchnie z szokującymi obrazami, to spod tego, co szokujące, krzykliwe, będzie się wydobywać to, co jest pamięcią i milczeniem. 28 W Pańskich pismach teoretycznych, książkach, jak i w wń stawach słychać echa rozwiązań Mirceai Eliadego, badacw i interpretatora symboli (m.in. symbolizm centrum: dom, świątju nia; duchowa inicjacja, doświadczenie labiryntu). Jaki jest Pańsku stosunek do tego autora? y< Dla mnie Eliade był lekturą niezwykle pobudzającą. (P' potrafił tak bardzo konkretnie i logicznie ukazać, jakie wartość życia zostały zatracone przez cywilizację nowożytną, a zwłasż cza XX-wieczną. Jakie po prostu braki, tęsknoty człowiekdzisiaj żyjącego prowadzą go z powrotem w stronę sacrunfl które musi on odnaleźć, jednak już nie tak jak tamte zamknier społeczności, które żyły w swoim kosmosie plemiennym, ale juH w tym szerszym widnokręgu ludzkości ucywilizowanej. " Jest to właśnie sprawa bliźniego, że bliźni to dawniej b)H człowiek tej najbliższej wspólnoty, tylko on miał pełny wymian ludzki, bo był p o d p o r z ą d k o w a n y naszemu miejscowemu sac rum. Skoro sacrum okazuje się nie tylko nasze, lecz ludzki* w ogóle, to trzeba umieć odnaleźć tego bliźniego w kazdyif* innym, a to wcale nie jest takie łatwe. Ja myślę że pokazują I nasze dramaty migracyjne. Są to trudne problemy odnajdował nia sacrum w każdym człowieku. Jeżeli się mieszka w swoiift świecie urządzonym przez siebie i przyjmuje się kogoś innego ludzi z różnych stron świata tylko z rzadka, jako gości, to jest I sytuacja, którą łatwo zaakceptować, będąc człowiekiem toleraid cyjnym i szlachetnym. Ale jeżeli człowiek nagle zostałby zalank tymi innymi populacjami tak, że nie czułby się tu gospodarzen zostałby zdominowany innymi klimatami, wzorami kultury, Ił mógłby przeżywać ciężkie chwile. Wtedy nie jest tak łatwp postrzegać obcych jako bliźnich. Ten problem jest niezwyHn dzisiaj palący. s< 3 Tak, współczesna eksplozja ksenofobii najwyraźniej przejawP się w płaszczyźnie życia politycznego, ekonomicznego. Mm natomiast ciekawi jeszcze ten problem ekumenizmu także ara tycznego w Państwa działaniu. To umożliwienie spotkania najba dziej współczesnych artystów ze sztuką niską, popularną, ludom Jak odnoszą się do tych obcych sobie światów artyści biorąc udział w Państwa wystawach? Artyści, którzy biorą udział w naszych działaniach są pc chodzenia awangardowego. Awangarda ma swoje tradyc; obcowania ze sztuką ludową, ze sztuką a m a t o r ó w , tych artyi tów niedzielnych, więc to jest dla nich sąsiedztwo naturalni Gdybym robił wystawę tradycjonalistów, to prawdopodobni oni mogliby być zgorszeni. Myśmy zresztą robili wprowadzeni sztuki ludowej, a także pamiątkarstwa, twórczości choryc psychicznie, sztuki dziecka, i fotografii - już wcześniej. Tak by) też w Znaku krzyża (1983). Był w tym jakiś odpowiednik t słynnej wystawy Documenta w Kassel z 1972 roku, której autoi Harald Szeman, przyjął założenie takie, że on nie próbuj decydować, co jest dziś sztuką, a co nie jest. I postanowił, i pokaże wszystko to, co w różnych strefach kultury współcze nego człowieka jest uważane za sztukę. Wystawa Documenta 5 stała się świadomie zbudowaną Wiei Babel różnych języków wyobraźni, które wzajemnie właściwi mijają się. Tzn. była tam pokazana z jednej strony sztui ówczesnej awangardy, czyli konceptualizm, neo-dada i króluj; cy wtedy hiperrealizm amerykański, ale obok niej była właśn sztuka obłąkanych, figury domowych krasnoludków - Zwe gów, tak rozpowszechnione w Niemczech, dewocjonalia, parni tkarstwo, sztuka reklamy, sztuka propagandy politycznej, na rozmaitsze odmiany wypowiedzi wizualnej, z których każda je w pewnych sferach układu społecznego uważana za sztuki I zwykle ci, dla których talerz z wizerunkiem papieża a z M a t k ą Boską jest piękny i liczy się jako sztuka, to zupełnie s nie interesowali obiektami neo-dada czy już zwłaszcza ai chiwum konceptualistów i zapewne nawzajem: dla konce[ tualistów te krasnoludy może by można wprowadzić do sztuk ale tylko jako przedmiot operacji konceptualnych. Ja tę wystawę często wspominam, uważam że była to na wybitniejsza wystawa międzynarodowa w drugiej połowie m szego stulecia, taka socjologiczna panorama różnych językói wyobraźni. �I gdy przystępowaliśmy do Znaku krzyża w 10 lat później w 1982 roku - to praca nasza okazała się równocześnie nawiązaniem do ekspozycji Szemana i zaprzeczeniem jej głów­ nego sensu. Podobnie jak on sięgnęliśmy do sztuki różnych gatunków i poziomów - obok dzieł nowoczesnych o rozmaitej orientacji pokazaliśmy sztukę psychicznie chorych, prace dzieci, ołtarzyk domowy zrobiony przez parafianki i oczywiście dużo sztuki ludowej oraz fotografii dokumentalnej. Zaprzeczeniem Wieży Babel okazała się obecność krzyża, ponadczasowego sygnału porozumienia. Coraz to inny, choć ciągle ten sam - przecięcie się pionu i poziomu - pojawiał się tutaj jako znak żyjący w różnych kulturach, spokrewnią! ze sobą wypowiedzi autorskie należące do różnych języków, i jako symbol chrześ­ cijański. A ponadto był wtedy oczywistym dla wszystkich znakiem duchowej wolności. Nie sama jednak obecność świętego znaku decydowała o k l i ­ macie sakralnym naszej pierwszej realizacji. Praca w katakumbowych ruinach kościelnych przy ulicy Żytniej uczyła nas takiego wyczuwania ukrytego magnetyzmu wybranych prze­ strzeni i wybranych przedmiotów, by związki powstające między nimi tworzyły całość, która sprzyja skupieniu wewnętrznemu człowieka. Okazało się też, że w takiej przestrzeni, w klimacie sakralnym działa nie związane na pozór z głębszym duchowym doświadczeniem - ujawnić mogą utajone w nich moce widzenia kontemplacyjnego. Artysta jest skupiony na tym, co powstaje w jego umyśle i stopniowo przemienia się w przedmiot. Później nad tym przedmiotem pracuje, jest cały zanurzony w świecie wewnętrz­ nym tego przedmiotu. N o ale ten obiekt zaczyna potem żyć swoim własnym życiem, które jest równie prawdziwe jak to pierworodne życie w głowie i w pracowni artysty. Autor robiąc to, nie wie na pewno, co właściwie robi, to się tylko po części wie. Prawdziwy artysta nie wie, co robi, jest instrumentem, jest źródłem energii, która zostaje przelana w j a k ą ś materię na zasadzie trochę zamierzeń, ale przede wszystkim przeczuć - prawda, umysł nad tym czuwa, umiejęt­ ność fachowa jest na usługi, ale jak to się dzieje, bo to nie jest sprawa zaplanowania i wykonania. Jeżeli jest to sprawa za­ planowana i wykonana, to powstaje „przedmiot estetyczny" pusty w środku, a jeżeli jest to akt twórczy, to jest to w jakimś sensie od twórcy niezależne. Tak jest chyba i z Państwa wystawami. Dziękuję bardzo za tę rozmowę. P.S.: Nasza rozmowa odbyła się jesienią 1991 r. Podjęliśmy zaproszenie Ambasady w Pradze do pracy nad projektem Góra. Spotkanie w Emaus. Odwiedziliśmy Pragę, Bratysławę, Wiedeń, Budapeszt i M o s k w ę pozyskując dla naszego przedsięwzięcia środowiska twórców, instytucje kulturalne i pomoc wysokich urzędów. Dzięki temu zrealizowaliśmy w czerwcu 1992 r. poprzedzającą Spotkanie w Emaus imprezę promocyjną Noc Świętojańska albo Sen nocy letniej w ogrodach Ambasady Polskiej w Pradze. M i m o , że ta p r ó b a wspólnego działania twórców z różnych krajów zyskała uznanie i pomoc sponsorów, zmuszeni byliśmy zrezygnować z urządzenia Spotkania w Emaus w Pradze, w benedyktyńskim klasztorze „ E m a u s " . Polskie Ministerstwo Kultury i Sztuki, które było współinicjatorem i głównym sponsorem projektu, wycofało się z poparcia i pomo­ cy materialnej, co spowodowało również wycofanie wspierają­ cych nas fundacji. D r u g ą przyczyną naszej rezygnacji z realizacji projektów w Pradze był podział Czecho-Słowacji na dwa osobne państwa i związane z tym tendencje w polityce władz czeskich. Obecnie zajmujemy się przygotowaniem w a r u n k ó w umożliwia­ jących urządzenie Spotkania w Emaus w Polsce w 1994 roku. II. 7. J. Bogucki i N . Smolarz, G r o b y W i e l k a n o c n e , fragm. podziemia Kościoła św. Krzyża z kompozycją Jerzego Kaliny, 1985 Fot.: Erazm Ciołek, i l . 2, 4, 6; Jacek Kucharczyk, i l . 5; Jacek Marczewski, il. 1; Zbigniew Markiewicz, il. 3, 7 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/171fe632fe5c0c62d4017f8f18267b1d.pdf 244580db8347c5179540bbf7f44e3c55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1700 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1573 Title A name given to the resource Emocje jako przedmiot wiedzy i wiary / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.85-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V : 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra Etnologii, UŁ EMOCJE JAKO PRZEDMIOT W I E D Z Y I W I A R Y * Czy jest zasadne traktowanie emocji i u c z u ć j a k o pewnej kategorii antro­ pologicznej? Czy czasem nie jest to zawłaszczanie sobie o b s z a r ó w , k t ó r e były dotychczas podległe naukom biologicznym i psychologicznym? Jak antro­ pologia m o g ł a b y b a d a ć ten problem? Przy pomocy jakich narzędzi, metod, s p o s o b ó w opisu i interpretacji? Czy warto? Czy w antropologii jest w ogóle miejsce na emocje? Zdaniem Vincenta Crapanzano , aby stworzyć „ p r a w d z i w ą " (a przede wszystkim pełniejszą niż dotychczas) p e r s p e k t y w ę etnologiczną, nasza nauka powinna b a z o w a ć na szczególnym rodzaju doświadczenia. Nie p o w i n n i ś m y się zatem o b a w i a ć - a potem wręcz d a w a ć temu wyraz - że podczas b a d a ń terenowych d o z n a w a l i ś m y uczucia niepokoju, jakie m o ż e być r ó w n i e dobrze w y w o ł y w a n e przez nasze lektury (w t y m antropologiczne). M o ż e ono w y w o ­ dzić się z naszych p r z e s ą d ó w kulturowych, w y p ł y w a ć z z a a n g a ż o w a n i a osobi­ stego i nawet naszej fantazji (Crapanzano 1994, s. 109-117). N a t a k ą perspek­ t y w ę - w e w n ę t r z n ą , p o d z i e l a n ą t y l k o przez badacza - n a k ł a d a się zawsze drugi p u n k t widzenia. Jest nim zrozumienie, jakiego doznajemy podczas swoistego rozdwajania się naszej naukowej i europejskiej j a ź n i ( K o ł a k o w s k i 1990, s. 11-24), polegające na możliwości zdystansowania się do siebie. Owo roz­ dwojenie podwaja się j e d n a k ż e , na skutek czego nie t y l k o dysponujemy m o ż ­ liwością p r z y g l ą d a n i a się sobie samym, naszym w e w n ę t r z n y m przeżyciom, ale też zaczynamy je widzieć w rozleglejszym planie kultury i społeczeństwa, ich instytucji, r y t u a ł ó w , wierzeń, ceremonii, gestów i t p . N a tle tego, co zarazem jest w stanie określać się przez swoją w ł a s n ą negację: przez N a t u r ę , Bezrozum, przez I r r a c j o n a l n o ś ć . Oto największy paradygmat modernistycznej nauki: K u l t u r a - W i e d z a - R o z u m - N a u k a a Natura-Wierzenia-Chaos-Emocje. 1 E m i l D u r k h e i m zauważył, posiłkując się wspomnianym powyżej para­ dygmatem, że rozum rozwija się progresywnie w trakcie wielkiego marszu * Artykuł ten stanowi skróconą wersję referatu przygotowanego na seminarium doktoranckie w Zakładzie Antropologii Kultury Katedry Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego. Pracę doktorską na temat kultury religijnej polskich katoliczek (w aspekcie kultu maryjnego i pielgrzymek) przy­ gotowuję pod kierunkiem Pani dr hab. Ewy Nowina-Sroczyńskiej. Ze względu na brak miejsca, niektóre wątki pierwotnej wersji mojego wystąpienia musiały być tutaj jedynie zasygnalizowane. Vincent Crapanzano - C U N Y Graduate Center, Nowy Jork. 1 �86 INGA KUŽMA cywilizacji, o d s e p a r o w u j ą c się o d sfery emocji (Crapanzano 1994, s. 110). R o z u m „ c y w i l i z o w a n y " , czyli europejski, byłby zatem wyczyszczony z emocji, k t ó r e „ o p ę t u j ą " jedynie „myślenie p r y m i t y w n e " (por. L é v y - B r u h l 1992). A więc w „światłym marszu p o s t ę p u " z a b r a k ł o b y emocji i uczuciowości, one - co najwyżej - towarzyszyły nam gdzieś u ciemnych p o c z ą t k ó w ewolucji, aby wraz z jej biegiem z a g u b i ć się po drodze i oczywiście o d n a l e ź ć się, wraz z odkryciem naszych „ o p ó ź n i o n y c h " ewolucyjnie z i o m k ó w - „ d z i k i c h " . Koleje losu emocji w naukach społecznych i humanistycznych były roz­ maite . M o g ł y one przywieść n i e k t ó r y c h do wniosku, że emocje należy o k r e ś ­ lać w kategoriach uniwersalnych p o w s z e c h n i k ó w . Zatem m o g ł y b y ć one w y ­ w o ł a n e przez wiele r ó ż n y c h c z y n n i k ó w kulturowych, ale p o z o s t a ł y w swojej istocie (psychofizjologicznej) podobne do siebie w k a ż d y m społeczeństwie. P r ó b o w a n o d o k o n y w a ć r o z r ó ż n i e n i a na emocje elementarne (złość, strach, smutek, niesmak, szczęście) i w t ó r n e (miłość, nostalgia) , a kryterium ich e l e m e n t a r n o ś c i i w t ó r n o ś c i m i a ł o b y ć przede wszystkim śledzenie podobnych ekspresji uczuciowych wraz z odpowiednią „ m i m i k ą " , t a k ż e w ś r ó d zwierząt. Nie b r a k o w a ł o jednak studiów porównawczych i licznych eksperymentów z udziałem ludzi p o c h o d z ą c y c h z różnych kultur. Najpowszechniejszym był test wizerunków, na k t ó r y c h c z ł o n k o m określonej populacji przedstawiano twarze i rozmaite sposoby w y r a ż a n i a ekspresji ludzi r ó ż n y c h ras, wieku i klasy. Zadaniem inter­ p r e t a t o r ó w było odgadywanie i nazywanie s t a n ó w emocjonalnych. O k a z y w a ł o się, że rozbieżności w interpretacjach, p o m i m o zmaksymalizowania r ó ż n i c w grupie badanej i modeli, były niewielkie, a wręcz szczątkowe. Tego t y p u badania - p o w t ó r z ę za Crapanzano - „uniwersalistyczne", t o w a r z y s z ą często s ą d o m a priori na. temat potrzeby emocjonalnej, „ w r o d z o n e j " i „ n i e z b ę d n e j " do funkcjonowania (np. potrzeba miłości i bycia kochanym), j a k czyni to chociażby socjopsychologia funkcjonalna czy n i e k t ó r e szkoły psychoterapeutyczne. Przy­ padek psychoterapii, a na pewno n i e k t ó r y c h jej metod i szkół, r ó w n i e ż jest ciekawy z p u n k t u widzenia antropologicznego, bo i na jej gruncie z a o b s e r w o w a ć m o ż n a w s p o m n i a n ą j u ż k l u c z o w ą d y c h o t o m i ę ( D r a y 1994, s. 35-50). 2 3 4 Typowe jest nastawienie wielu p s y c h o t e r a p e u t ó w , j a k o b y człowiek był „ w o r k i e m " w y p e ł n i o n y m emocjami patologicznie z a r z ą d z a n y m i , k t ó r e trzeba ponownie n a z w a ć , w y a r t y k u ł o w a ć i wypowiedzieć, aby ozdrowieć. A cisza i milczenie, tak często przyjmowane przez p a c j e n t ó w j a k o t a k t y k a zachowa­ nia, szczególnie po przeżytej traumie (np. napad, gwałt), są odbierane przez t e r a p e u t ó w j a k recesja szoku, poddawanie się szkodliwym przeżyciom, o d w r ó t i chęć zapomnienia, k t ó r e później m o ż e o k a z a ć się destrukcyjne dla pokiere­ szowanej psychiki. Ciszą nikt się nie zajmuje: ani jej rolą, ani jej wymownym 2 M.in. szkoła kultury i osobowości (najwybitniejsze przedstawicielki to: Ruth Benedith i Margaret Mead) oraz koncepcje Alfreda R. Radcliff-Browna. Klasyfikacja stosowana np. przez psychologów amerykańskich, m.in. Paula Eckmana i in­ nych (Crapanzano 1994, s. 117). Dominique Dray - Laboratoire d'Anthropologic Urbaine, Paryż. 3 4 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 87 „milczeniem", jako swoistym marginesem, na którym toczy się życie tych, którzy muszą nauczyć się istnieć ze świadomością towarzyszącego im strachu, k t ó r y jest j u ż nie do zapomnienienia, a życie sprzed szoku - nie do odzyskania (najwyżej do budowania go na nowo). K r y j e się za t y m p o w a ż n e zagadnie­ nie d o t y c z ą c e k o n t r o l i emocji, z a r z ą d z a n i a n i m i , a t y m samym koncepcja ich r o l i i funkcji w życiu jednostek oraz całych zbiorowości. M o ż n a to z a n a l i z o w a ć c h o ć b y tak, j a k p r o p o n u j ą to Cecilia G a l l o t t i oraz Denis L a b o r d e . Zajęli się oni o d m i a n ą antropologii, k t ó r ą m o ż n a n a z w a ć , w w i e l k i m skrócie „ a n t r o p o l o g i ą h i s t o r y c z n ą " , posiłkowali się bowiem w ana­ lizach ź r ó d ł a m i historycznymi d o t y c z ą c y m i odległych epok. G a l l o t t i s k o n c e n t r o w a ł a się na szczególnym zjawisku, j a k i m był teatr X V I I - w i e c z n y i jego percepcja przez ówczesnych m o r a l i s t ó w . Teatr traktowa­ ny b y ł j a k o miejsce, gdzie dokonywano manipulacji emocjami, chociaż przed­ stawianie ich nie było samo w sobie złe, j a k o że uczuciom (tzn. ich „istocie") przypisywano a m o r a l n o ś ć . D o p i e r o w y w o ł a n e przez nie najbardziej p o t ę p i a n e uczucie p o ż ą d l i w o ś c i oraz zaznawane u t o ż s a m i e n i e się z bohaterami i ich przeżyciami, czyniło je tak niebezpiecznymi. Poza t y m , pasja wczuwania się i w s p ó ł p r z e ż y w a n i a m o g ł a s p o w o d o w a ć poddanie się siłom g w a ł t o w n y m , nie­ opanowanym i n i e o k i e ł z n a n y m . J a k ż e ł a t w o było w ten s p o s ó b w y m k n ą ć się spod k o n t r o l i rozumu i pobudek tzw. wyższych i d a ć się o m a m i ć pozorom f o r m - k u s z ą c y c h , a więc zgubnych. M o r a l i ś c i byli zatem bardziej zaintereso­ wani funkcjonowaniem owego teatralnego - aktorskiego - sposobu k o m u n i ­ kowania się, niż s a m ą treścią sztuk. Jak konstatuje G a l l o t t i , mniej uwagi poświęcali p o s z c z e g ó l n y m uczuciom, a bardziej koncentrowali się na sposobie d o ś w i a d c z a n y c h wspólnie u c z u ć . Teatr bowiem wyzwalał energię u c z u c i o w ą poprzez c o ś , co było traktowane j a k o przeciwne m o r a l n o ś c i i j a k o takie niepodatne na k s z t a ł t o w a n i e . Dlatego więc nie m ó g ł b y ć obiektem umoralniania ani ś r o d k i e m służącym takiemu celowi. Spektakl oraz cała f o r m u ł a przedstawiania i grania, polegały przecież m . i n . na bardzo istotnym elemencie, j a k i m było odzwierciedlanie na twarzy i w całym ciele pewnych s t a n ó w uczu­ ciowych. Owe stany psychologiczne w takiej sytuacji wykraczają j u ż przecież poza czyjeś w n ę t r z e i „ z a g r a ż a j ą " emocjonalnie innym. 5 6 Uczuciowa empatia teatralna m i a ł a m i e ć te same korzenie, co empatia w y r a s t a j ą c a na gruncie religijnych przeżyć. T a jednak różniła się zasadniczo od tej pierwszej, „ u d a w a n e j " , manipulującej i niebezpiecznej. Religię trak­ towano w ł a ś n i e j a k o człon racjonalny, ś w i a d o m y i rozumowy. W t a k i m k o n ­ tekście religia, tradycyjnie uznawana za i r r a c j o n a l n ą lub - w najlepszym razie - nie do k o ń c a p o j m o w a n ą i wyjaśnianą, przejęła na siebie ciężar odpowie­ dzialności za k o n t r o l ę z a c h o w a ń . W takim ujęciu j a w i ł a się raczej j a k o zbiór 5 Cecilia Gallotti, badaczka włoska pracująca na I U L M - Uniwersytet Literatury i Języków Nowożytnych w Mediolanie. Denis Laborde - antropolog francuski związany z ośrodkiem pary­ skim Centre d'Ethnologie Francaise. Także spod znaku jansenizmu. 6 �88 INGA KUŽMA pewnych r y t u a ł ó w , ceremonii, gestów i słów o szczególnym przeznaczeniu i zadaniu, k t ó r e są medium regulującym wszelkie z a c h o d z ą c e w jednostce poruszenia. Przeżycie religijne wywiera bowiem bardzo p o w a ż n y w p ł y w na zachowanie się praktyczne człowieka, w przeciwieństwie do przeżyć niejako „ p u s t y c h " , k t ó r e żywić m o ż e widz w teatrze. Laborde (1994, s. 79-92) s k o n c e n t r o w a ł swoją u w a g ę na ź r ó d ł a c h d o t y c z ą ­ cych stosunku a u t o r y t e t ó w kościelnych do XVI-wiecznej m u z y k i . W e d ł u g kleru, słuchanie jej powinno s p r o w a d z a ć się do w y w o ł y w a n i a w słuchaczach p o b o ż n y c h u c z u ć . A b y m ó c ten cel zrealizować, K o ś c i ó ł w t a m t y m okresie precyzyjnie określił dopuszczalny styl muzyczny. Jego zadaniem było przede wszystkim służenie religii. Jest oczywiste, że o wiele łatwiej n a r z u c i ć jednostce styl muzyczny, niż pewien reżim uczuciowy, ale w całej Europie, w r ó ż n y c h epokach, p r ó b o w a n o to osiągnąć. I ż a d n a z dziedzin kultury i życia ludzkiego - od religijnej przez p e d a g o g i c z n ą aż po współczesną p s y c h o t e r a p i ę - w za­ sadzie nigdy tego nie u n i k n ę ł a . E m o c j o n a l n o ś ć i uczuciowość t o w a r z y s z ą k a ż d e m u naszemu p o s t ę p o w a ­ niu. Owszem, m o ż n a z a s t a n a w i a ć się, czy istnieje taki dyskurs b ą d ź s p o s ó b działania, takie wypowiedzi i słowa, k t ó r e nie byłyby emocjonalne. Nie chodzi jednak o n a d p o b u d l i w o ś ć e m o c j o n a l n ą , o histeryczność, c z u ł o s t k o w o ś ć b ą d ź sentymentalizm, nawet o agresję i chamstwo, czy wszelkie inne uczucia byleby w y r a ż a n e „ s p o n t a n i c z n i e " i „ i m p u l s y w n i e " . Problem dotyczy raczej k u l t u r o ­ wych o b o s t r z e ń , n a k a z ó w i z a k a z ó w regulujących pojawianie się o k r e ś l o n y c h s t a n ó w , ich brak w takiej czy innej sytuacji, u takiej a nie innej osoby. M o ż n a przyjąć założenie - zgodnie z t y m , jakie przyjęli implicite b ą d ź explicite prezen­ towani autorzy - że k a ż d a w y p o w i e d ź i k a ż d e działanie kulturowe jest n a ł a d o ­ wane wymiarem afektywnym, niesionym przez określony styl. A f e k t y w n o ś ć m o ż e być maskowana, ignorowana lub pomijana przez pewne konwencje dyskursu. M o ż e b y ć przedmiotem w y b o r u ś w i a d o m e g o lub n i e ś w i a d o m e g o , ale nawet to rozróżnienie nie powinno w p r o w a d z a ć nas w b ł ą d , j a k o b y emocje nie były poddawane k o n t r o l i kulturowej ani nie były przez nią kierowane, nawet pozornie „nie istniejąc" w danej konwencji. M o ż n a wręcz m ó w i ć o swoistej dyskursywnej (mikro)polityce emocji. M o ż ­ na a n a l i z o w a ć ten obszar na poziomie jednostkowym, j a k i szerszym - interl o k u t o r s k i m (Crapanzano 1994, s. 115-117). W pierwszym przypadku b y ł a b y m o w a o dyskursie w y s t ę p u j ą c y m w formie „ m o n o l o g u " , bo umieszczającym emocje całkowicie w e w n ą t r z jednostki. Izolującym uczucia od ich kontekstu społecznego i „ s k a z u j ą c y m " je niejako na życie w e w n ę t r z n e . Byłoby to wszyst­ k o , co dzieje się w psychice k a ż d e g o z nas, do czego - jak n i e k t ó r z y m n i e m a j ą - antropologia nigdy nie będzie m i e ć d o s t ę p u . Byłby to t a k ż e obszar pewnej swoistości uczuciowej, jej „ j a k o t a k o w o ś c i " , często po prostu mylonej z aspek­ tem fizjologicznym u c z u ć i rzeczywiście „ j a k o t a k i c h " zupełnie nie do ogar­ nięcia przez etnologię. N i e takie jest jej zadanie i rola, i faktycznie nie m y l m y dyscyplin, ani nie p r ó b u j m y jeszcze bardziej poszerzyć interdyscyplinarności naszej n a u k i (być m o ż e nawet jej n a c i ą g n ą ć ) . T a k a lokalizacja emocji - we �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 89 w n ę t r z u człowieka, jest przecież t a k ż e o b c i ą ż o n a paradygmatycznie j a k o pew­ na wizja naszego indywidualizmu, oderwanego od z a b i e g ó w retorycznych, k t ó r e z założenia spełniają się poza indywiduum, na poziomie jego k o n t a k t ó w interlokutorskich - interpersonalnych. W e ź m y p r z y k ł a d , cytowany przez Crapanzano (1994, s. 116), z życia k o ­ biet b e d u i ń s k i c h mieszkających w Egipcie. Podczas rozmowy, k t ó r a nieopatrz­ nie zaczyna p r z y p o m i n a ć p l o t k i o jednej z r o z m ó w c z y ń , m o ż e ona c h r o n i ć się zmieniając g w a ł t o w n i e temat konwersacji i sam rejestr dyskursu. Często od­ śpiewuje m a ł y poemat, rodzaj pieśni, opisujący zazwyczaj to, czego normalnie, podczas zwyczajnych, codziennych r o z m ó w , nie m o ż e swobodnie wyrazić. W ten s p o s ó b kobiety m o g ą opowiedzieć o swojej - j a k ż e często odczuwanej - słabości, żalu, poczuciu odizolowania i osamotnienia. K u l t u r o w o są one zobligowane do w y r a ż e n i a n i e k t ó r y c h o d c z u ć i pewnych s t a n ó w samopoczucia w formie literackiej, co bez w ą t p i e n i a w pewien s p o s ó b zmusza je do ob­ n a ż e n i a samych siebie oraz ujawnienia hierarchii w a r t o ś c i , j a k ą n a d a j ą swoje­ m u życiu intymnemu i uczuciowemu. Wszystko to w y ł a n i a się spoza zwycza­ jowej zasłony, opierającej się na potrzebie k o n t r o l i , będącej swoistą p o s t a w ą s t o i c k ą i w y n i k a ze specyficznej estetyzacji sposobu bycia, obowiązującej j u ż na i n n y m poziomie. P o z o s t a j ą c w nurcie b a d a ń nad zachowaniem o k r e ś l o n y c h grup kulturo­ wych, k t ó r y m „ p r z y s t o i " (albo „nie przystoi") pewne zachowanie, przenieśmy się do E u r o p y P o ł u d n i o w e j - do Grecji Egejskiej oraz na P ó ł w y s e p Iberyjski, do Portugalii. T a m właśnie prowadzili swoje studia etnologiczne Vale de A l m e i d a (1994, s. 21-34) oraz Papataxiarchis (1994, s. 9-20). Vale de Almeida objął badaniami wioskę Alentejo na p o ł u d n i u Portugalii. M ę ż c z y ź n i podlegają tam ścisłemu rygoryzmowi uczuciowemu, k t ó r y zabrania w y r a ż a ć całą g a m ę emocji. Zabronione jest „ o b n a ż a n i e się", zwłaszcza gdy chodzi o uczucia depresyjne, przypisane w t y m typie kultury kobietom. W świecie k u l t u r y ś r ó d z i e m n o m o r s k i e j mężczyźni nie m o g ą swobodnie wyra­ żać u c z u ć , k t ó r e byłyby sprzeczne z obrazem siły i męskiej w y t r z y m a ł o ś c i . Jednak istniejący w Alentejo obyczaj publicznego recytowania p o e m a t ó w w miejscach tradycyjnych z g r o m a d z e ń mężczyzn świata p o ł u d n i o w e g o - ka­ wiarniach - pozwala na utworzenie swoistego wentyla bezpieczeństwa. Owe teksty p o z w a l a j ą m ę ż c z y z n o m wyrazić uczucia „ k o b i e c e " : miłość, ból z p o w o ­ d u doznanej zdrady, strach przed śmiercią. W innych okolicznościach takie „ o b n a ż e n i e s i ę " jest niedopuszczalne. Vale de Almeida stawia tezę, że przez recytowanie tej poezji przed publicznością, w formie poematu - a więc p o d ­ danej pewnym restrykcjom stylistycznym i (dlatego być m o ż e ) predestyno­ wanej do przekazania u c z u ć zazwyczaj b ę d ą c y c h tabu - mężczyźni niejako osłabiają granice, k t ó r e oddzielają m ę s k o ś ć od kobiecości. 7 8 7 Evthymos Papataxiarchis związany jest z Uniwersytetem Morza Egejskiego w Mitylénách, a Miguel Vale de Almeida - z I S C T E w Lizbonie. Nasuwa się od razu skojarzenie tego typu kultur z ethosem „macho". 8 �90 INGA KUŽMA Papataxiarchis r ó w n i e ż badal obszar, k t ó r y m o ż n a by n a z w a ć studiami nad płcią k u l t u r o w ą (gender), a nie biologiczną. I również skupił u w a g ę na gender m ę s k i m w Grecji Egejskiej. Mężczyźni spotykający się w kawiarniach i spędzają­ cy t a m czas poza p r a c ą , b u d u j ą w ten s p o s ó b p l a t f o r m ę do okazywania u c z u ć r ó ż n y c h od p o c h o d z ą c y c h spoza w s p ó l n o t y męskiej, ale też polegających na czymś i n n y m niż typowa m ę s k a żywotność, siła czy brawura. Badacz z a u w a ż a także, że n i e b a g a t e l n ą rolę m o g ą o d g r y w a ć w s p ó l n o t y uczuciowe, k t ó r e rekom­ pensują niedostatek ś r o d k ó w ekonomicznych i materialnych danej grupy. Praca na ziemiach Grecji Egejskiej jest niewdzięczna i ciężka, a brak dostatecznej ilości ś r o d k ó w , tradycyjnie pozwalających na zawiązywanie i podtrzymywanie k o n ­ t a k t ó w stwarzających w a r u n k i dla szeroko rozumianej wymiany, musi b y ć do pewnego stopnia (i b y ć m o ż e właśnie jest) z a s t ą p i o n y innego rodzaju w y m i a n ą . W ł a ś n i e w y m i a n ą uczuciową, specyficzną, o d m i e n n ą treściowo o d p o z i o m u codziennych z a c h o w a ń , nie m ó w i ą c o zachowaniach „ k o b i e c y c h " czy nawet takich, k t ó r e - klasyfikowane j a k o typowo „ m ę s k i e " - m o g ą b y ć ujawniane podczas pracy, ale nie poza nią. Wtedy rejestr dyskursu ulega zmianie i cechuje się rodzajem faworyzowania siebie (poczuciem dumy, przyjaźni, honoru). Grec­ k i antropolog p o d k r e ś l a rolę emocji w konstruowaniu siebie. Istnieje wielość koncepcji kulturowych d o t y c z ą c y c h k s z t a ł t o w a n i a się w e w n ę t r z n e g o poczucia t o ż s a m o ś c i . Sposoby te, p o m a g a j ą c e b u d o w a ć swoje „ j a " , m o g ą się r ó ż n i c o w a ć w zależności od kontekstu i kultury. Stają się technikami k o n s t y t u t y w n y m i dla naszego „ j a " . M o ż n a je n a z w a ć pewnego rodzaju dyskursami i m o ż n a przyjąć również, że dla k t ó r e g o ś dyskursu to właśnie emocje i uczucia b ę d ą czynnikami decyzyjnymi, p o w o ł u j ą c y m i określony s p o s ó b bycia i m y ś l e n i a o sobie. Prowa­ dzić to m o ż e c h o c i a ż b y do afirmacji siebie, b ą d ź odwrotnie - p o t ę p i e n i a , „ c h o w a n i a s i ę " , wstydliwości, czy bierności jeśli tak właśnie k u l t u r a rozstrzyg­ nęła s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a , m ó w i e n i a , gestykulacji i t p . 9 Błędem b y ł o b y sądzić, że emocje zależą od płci, czy od wieku, c h o ć b y p a m i ę t a j ą c o podstawowym stereotypie d o t y c z ą c y m k o b i e c o ś c i w kulturach k r ę g u chrześcijańskiego (sentymentalizm, opiekuńczość, ł a g o d n o ś ć , gadul­ stwo, ciekawość, brak pewności siebie, z d o l n o ś ć do zawierania k o m p r o m i s ó w , uległość). Obraz taki traci swój charakter „ u n i w e r s a l n y " , gdy p o r ó w n a się go z portretem społecznym kobiet, k t ó r y u k s z t a ł t o w a n y jest na bazie innej tra­ dycji kulturowej i religijnej. Uczucia, ich rodzaj i typ - a w zasadzie r o ­ dzaj „ u m o w y " kulturowej i jej praktycznej realizacji w danej kulturze, k t ó r a 10 9 Istotna jest uwaga poczyniona przez greckiego badacza (Papataxiarchis 1994, s. 7-8), że ktoś, kto jest związany z pewnym miejscem (kontekstem, okolicznościami, sytuacjami, rolami itp.) wewnętrznie sam się doświadcza na pewien przypisany kulturowo sposób. Ale towarzyszy temu także proces odwrotny, tzn. odbierając kogoś jako takiego czy innego, identyfikuje się go z pew­ nym ethosem, pewnym miejscem i określonym typem, także uczuciowym. Każda z takich cech i stojących za nimi uczuć jest jednocześnie potwierdzana i przypisywana jednostce przez innych. Jest to proces zachodzący równolegle z ich interioryzowaniem przez jednostkę. „Kobiecość", oczywiście w sensie, jaki nadaje temu sformułowaniu i uogólnieniu kate­ goria gender. 1 0 �91 EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY określa, co jest uczuciem, a co nie jest, co jest dopuszczalne, a co nie - w r ó w ­ n y m stopniu wpływają na obraz płci, czy grupy wiekowej, j a k i „ o b i e k t y w n e " cechy biologiczne. N i e przeceniając praw r z ą d z ą c y c h starzeniem się, czy potrzebami fizjo­ logicznym o b u płci, zacznijmy j e d n a k ż e d o c e n i a ć ich k u l t u r o w ą interpretację, tak samo r z u t u j ą c ą na o d b i ó r i rozumienie przez nas genezy emocji, ich r o l i i potrzeby zaspokojenia. Emocje n a l e ż a ł o b y t r a k t o w a ć nie tylko j a k o przed­ m i o t wiedzy „ w y s o k i e j " - od psychologicznej po etnologiczną - ale i j a k o przedmiot swoistej wiary naukowej bazującej często na wiedzy potocznej, codziennej. Dysponuje n i ą także naukowiec, nie m o g ą c y się często zdystan­ s o w a ć i u w o l n i ć (a w naszej dyscyplinie jest to szczególnie bolesne) od swoich s t e r e o t y p ó w i p r z e ( d ) s ą d ó w , nie mających wiele w s p ó l n e g o z „ p r o f e s j o n a l n ą " wiedzą. W nauce prawomocne staje się to, w co jesteśmy w stanie uwierzyć, że jest takie jakie nam się zdaje na podstawie przyjętych założeń oraz t r y b u dowodowego. T a k samo m a się w antropologii sprawa z emocjami, a j u ż szczególnie rzuca się to w oczy, gdy zajmujemy się studiami nad religijnością. Czy j u ż zawsze będzie nas dręczył kompleks sensualizmu? Przecież i on - tak j a k emocje - uległ podobnemu zabiegowi technicznemu, co o b n a ż a j ą w swoich analizach prezentowani wyżej etnolodzy. Crapanzano - opierając się na Danielu Rosenbergu - twierdzi, że podczas interpretowania określonych danych k u l t u r o w y c h i nazywania ich chociażby „ e m o c j ą " (albo „ s e n s u a l i z m e m " , albo „przeżyciem głębi" itp.) umożliwia się i m taki rodzaj „egzystencji", j a k i wynika z przypisanej i m nazwy obejmującej pewien zakres w y o b r a ż e ń . Nazywanie czegoś, to ustalenie właściwego m u miejsca nie tylko w języku, ale i w zachowa­ n i u , k t ó r e interpretuje te w y o b r a ż e n i a . Wszelka „egzystencja" czy „rzeczywi­ s t o ś ć " byłyby według takiego ujęcia niczym innym, j a k pewnym konceptem i n a s z ą n a u k o w ą k o n s t r u k c j ą , wyrastającą j a k ż e często z obszaru wiedzy potocznej, a jeszcze częściej stającą się swoim w ł a s n y m banalnym u j ę c i e m . 11 1 1 Ów pogląd, stosujący na nazwanie tego typu zabiegu pojęcie faitiche, lansuje m.in. Bruno Latour (naukowiec związany z CSI Ecole Nationale Supérieure des Mines w Paryżu) w swojej koncepcji antropologii nauki - antropologii symetrycznej. Faitiche powstał w wyniku zastosowa­ nia świadomej gry językowej. Termin ten jest zbitką słów: fait - „fakt" oraz fetiche - „fetysz". Z teorią tą zapoznałam się uczestnicząc w wykładach na temat etnologii religii prowadzonych przez Panią Laurence Hérault z Universitě de Provence Aix-Marseille I w 1999r. Latour po­ sługuje się tym pojęciem, aby uzmysłowić nam, na czym polega proces swoistej sakralizacji, jakiej ludzie świata cywilizacji euro-amerykańskiej poddają przedmioty nauki, których status i sposób istnienia w naszej kulturze niewiele się różni od sposobu istnienia przedmiotów kultu w kulturach nie-technologicznych. „Faityszyści" świata zachodniego, to ludzie wierzący w swoje własne złu­ dzenia co do natury obiektów, która jest produktem ich własnego świata i wyobraźni. Wytwarzają swoje idole na bazie własnych fantazji, choć wierzą w ich obiektywizm. Fetysz tylko pozornie jest niezależny. Żeby taki był, musi być jako taki utwierdzany w kulturze, czemu m.in. służy nauka. Obwieszcza ona nam, że jesteśmy zdeterminowani przez klasę, wiek, płeć itp., które popychają nas do określonych wierzeń i pewnego stylu życia. W istocie rzeczy, to my sami siebie popychamy do wierzenia w takie „naukowe" konstatacje, albowiem przypisaliśmy nauce rolę uprawomocniającą i wyodrębniliśmy ją spośród innych dziedzin naszego świata. �92 INGA KUŽMA N a l e ż a ł o b y więc z a s t a n o w i ć się nad zakresem znaczeniowym „ e m o c j i " i „ u c z u ć " , przyjętym przez cytowanych badaczy. C h o ć cały czas starają się p o d ą ż a ć d r o g ą k o n c e p t u a l n ą i k o n s t r u k c j o n i s t y c z n ą , przyjmując, że o uczu­ ciach m o ż n a m ó w i ć j a k o pewnych kategoriach mentalnych, to jednak często nie m o g ą u n i k n ą ć sprzeczności. Z jednej strony bowiem m a m y do czynienia z założeniem, że właśnie ze względu na swoją n a t u r ę m e n t a l n ą (w sensie kognitywistycznym) emocje są w stanie działać różnie w r ó ż n y c h kulturach i r ó ż n i c o w a ć się w zależności od ich dziedzin, dzięki kulturowej interpretacji. Byłyby więc czymś w rodzaju czystego impulsu, zdolnego do „wcielania s i ę " w o k r e ś l o n e formy sterowane przez p r a k t y k ę k u l t u r o w ą (Papataxiarchis 1994). Emocje o tyle p o s i a d a j ą w ł a s n o ś ć k u l t u r o w ą , o ile znajduje się dla nich k u l t u r o w ą f o r m ę ekspresji, k t ó r a potem w p ł y w a na kształt i przebieg pobudek stricte psychicznych. Z drugiej strony jednak spotykamy o d m i e n n ą propo­ zycję, p o d k r e ś l a j ą c ą p i e r w o t n ą psychiczność emocji (Vale de A l m e i d a 1994) i jej natężenie afektywne, d ą ż ą c e do zerwania uprzedniej h a r m o n i i m i ę d z y funkcjami kognistycznymi a psychofizjologicznymi, co d a w a ć by m i a ł o n o w ą j a k o ś ć na poziomie afektywno-psychicznym i s p o ł e c z n o - m e n t a l n y m . D o p i e r o to w p ł y w a ł o b y na k u l t u r o w y wizerunek danej emocji. Pojawia się t u problem, k t ó r y trudno będzie rozstrzygnąć. Być m o ż e auto­ rzy zdawali sobie z tego s p r a w ę , p o n i e w a ż definicje starające się o d d a ć spra­ wiedliwość swoistości tych s t a n ó w mentalnych wykazują słabość, c h c ą c utrzy­ m a ć i p o g o d z i ć wymiar czysto psychiczny z k u l t u r o w y m patrzeniem na emo­ cje. W i d a ć to w y r a ź n i e , gdy jest m o w a o ich w y r a ż a n i u i „ r e g l a m e n t a c j i " kulturowej. J e d n o c z e ś n i e badacze zgodnie u t r z y m u j ą , że emocje są pewnego rodzaju m i a r ą istniejących relacji m i ę d z y „ j a " a światem (Papataxiarchis 1994). P o d k r e ś l a j ą moment powstania i rodzenia się u c z u ć - kontekst interak­ cyjny, k t ó r y zazębia się z dyskursem m o n o l o g o w y m przebiegającym w e w n ą t r z jednostki (Vale de A l m e i d a 1994). Zadaniem tego drugiego dyskursu (mono­ logowego) byłby opis d o ś w i a d c z e ń osobistych, co jest bardzo w a ż n y m instru­ mentem w interakcji, p o n i e w a ż włącza j ą w prezentację samego siebie i k o n ­ struuje znaczenie sytuacyjne rzeczywistości. I w t y m punkcie k o ł o zamyka się - emocje nie m o g ą f u n k c j o n o w a ć poza k u l t u r ą i j e d n o s t k ą , zarazem kierując n i m i , j a k i b ę d ą c przez nie sterowanymi. Czy coś nowego do takiego rozumienia emocji dodaje ich analiza na poziomie religijności? Religia oraz uczucia wynikające z uczestnictwa w praktykach sakralnych p o d l e g a j ą p r a w o m p o c h o d z ą c y m z d w ó c h r ó ż n y c h p o r z ą d k ó w : kulturowej „ r e g l a m e n t a c j i " , r z ą d z e n i a uczuciami (w t y m ich „ z a w a r t o ś c i ą " ) , n a z w ą , eks­ presją, miejscem i uczestnikami k u l t u oraz z p o r z ą d k u sytuacyjnego - afektywnego, w e w n ę t r z n e g o , regulującego, ale i regulowanego przez pierwszy p o r z ą d e k . T a k ą p o d w ó j n ą płaszczyznę współdziałania, i t y m samym m o ż e swoistą medialn o ś ć u c z u ć , p o d k r e ś l a w swojej pracy Elizabeth Claverie (1994, s. 60-75). A u t o r k a nazywa te dwa p o r z ą d k i p o r z ą d k i e m d o w o d ó w i p o r z ą d k i e m wiary. Badaczka stara się również p o z o s t a ć na gruncie modelu konceptualno-konstru- �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 93 kcjonistycznego z istotnym zastrzeżeniem, że nie broniła się podczas przeprowa­ dzania b a d a ń przed osobistym z a a n g a ż o w a n i e m . Claverie z a j m o w a ł a się pielg­ r z y m k a m i organizowanymi do d w ó c h miejsc k u l t u i aktualnych objawień maryjnych - do San Damiano (Włochy) oraz Medjugorje ( B o ś n i a - H e r c e g o wina). I n t e r e s o w a ł o j ą j a k to się dzieje, że niektórzy pielgrzymi, wracając z pielgrzymki, oceniają j ą j a k o u d a n ą , a inni - j a k o „ s t r a c o n ą " , „ p r z e g r a n ą " . J a k ą rolę w t y m wszystkim odgrywa p o s t a ć objawiającej się M a t k i Bożej? P o s t a ć Najświętszej M a r i i Panny w ł ą c z o n a jest do r o z m ó w p i e l g r z y m ó w na samym p o c z ą t k u ich spotkania, przed wyruszeniem w p o d r ó ż . Pielgrzymi m ó w i ą o N M P : „ O n a " . Jak to „ O n a " s p o w o d o w a ł a ich o b e c n o ś ć tutaj, j a k w k t ó r y m ś momencie w k r o c z y ł a w ich życie i , że to Jej zawdzięczają swoją o b e c n o ś ć tutaj. W dalszym ciągu p o d r ó ż y następuje opowiadanie sobie na­ wzajem o owych szczególnych okolicznościach, k t ó r e stały się impulsem do odbycia pielgrzymki, c h o ć , co znamienne, nie wyjaśnia się i nie nazywa wprost np. zła, czy nieszczęścia, k t ó r e s p o t k a ł o ludzi lub jakie oni sami wyrządzili. A więc nie podaje się w rozmowie z innymi pielgrzymami rzeczywistego p o w o ­ du, dla k t ó r e g o N M P i n t e r w e n i o w a ł a . Zachodzi t u sytuacja pewnego r o ­ dzaju p r z e k ł a d u z j ę z y k a biograficznego, ściśle subiektywnego i osobistego, p o c h o d z ą c e g o z p o r z ą d k u wiary, na rodzaj metajęzyka. W a ż n e jest ustalenie takiego p o ś r e d n i k a , k t ó r y byłby w stanie przekształcić d o ś w i a d c z a n e i przeży­ wane w e w n ę t r z n i e wydarzenie, w obiektywizującą i relatywizującą je „rzeczy­ w i s t o ś ć " w s p ó l n ą i „ o b i e k t y w n ą " . T a k ą rolę spełnia M a t k a Boska. 12 Zadaniem pielgrzymki jest spowodowanie dostrzeżenia zmiany, jaka zacho­ dzi w życiu i stąd ujmowanie jej j a k o „ u d a n e j " b ą d ź „ p r z e g r a n e j " . T o odczucie na pewno m a związek z t y m , co dzieje się na miejscu objawień. D o t y k a m y t u sfery w i d z e ń , doznawanych przez n i e k t ó r y c h pielgrzymów. Pojawia się wtedy rodzaj konstatacji - racjonalizującej, c h o ć wynikającej ciągle z p o r z ą d k u wiary - dokonywanej przez tych, k t ó r y c h „ ł a s k a " objawienia nie d o t k n ę ł a osobiście, ale b y l i obecni w o k ó ł widzących, k t ó r z y w „rzeczywistym" i „ o b i e k t y w n y m " czasie i miejscu doświadczyli tego fenomenu. Wiedzą, że o w i ekstatycy widzą właśnie teraz Najświętszą M a r y j ę P a n n ę . Z a t ą konstatacją kryje się bezwzględ­ nie wiara, opierająca się przecież na absolutnej zgodzie, pewnym s k o ń c z o n y m przyleganiu rzeczywistości przeżywanej wobec transcendencji. W i a r a poprzedza przeświadczenie i nie potrzebuje testującej j ą demonstracji. K i e d y wierzący m ó w i , że wierzy, nie znaczy to, że m u s i a ł b y ć do tego wcześniej w jakiś s p o s ó b przekonywany. W i a r a rozwija się zatem na pograniczu relacji niepewności - w niej oraz poprzez nią. Dlatego takie napięcie wywołuje doznanie objawienia M a r i i albo zetknięcie się z t y m i , k t ó r z y J ą widzieli - zupełnie j a k b y n a s t ą p i ł o zerwanie uprzednio akceptowanej relacji, p o n i e w a ż osoba obdarzana czcią i k u l t e m przyjmuje p o s t a ć widzialną, „ o b i e k t y w n ą " i odchodzi od poprzedniej kompetencji prywatnej, w e w n ę t r z n e j , wywodzącej się z p o r z ą d k u wiary. 1 2 Tak pisze o tym autorka, można więc domniemywać, że podczas swoich badań z takim właśnie zachowaniem spotkała się osobiście. �94 INGA KUŽMA I wtedy pielgrzymi p r z e c h o d z ą na pozycję w y n i k a j ą c ą z p o r z ą d k u dowo­ d ó w , albowiem pojawia się sytuacja antycypacji przyszłości, przy jednoczes­ nym pozostawaniu w sakralnym hic et nunc. Przyszłość to nieunikniona k o n ­ frontacja z t y m i , k t ó r z y w pielgrzymce nie brali udziału, k t ó r z y - b y ć m o ż e - w ą t p i ą w p r a w d z i w o ś ć objawień, b ę d ą k r y t y k o w a ć , i r o n i z o w a ć i t p . D l a nich p o n i e k ą d nabywa się w o d ę z uzdrawiającego ź r ó d ł a , kupuje p o b ł o g o s ł a w i o n e świece, r o b i się zdjęcia okolicy w nadziei sfotografowania objawienia, albo nagrywa na dyktafon przypadkowe dźwięki, również w nadziei, że o k a ż ą się później, w trakcie odtwarzania, niesłyszalnym p o c z ą t k o w o przesłaniem. Po­ r z ą d e k d o w o d ó w traktowany jest przez pielgrzymów j a k o łącze ze światem i nawet z n i m i samymi, j u ż po czasie entuzjazmu, po powrocie, po prze­ kroczeniu granicy. Powstaje w ten s p o s ó b m o ż l i w o ś ć stworzenia opisu prze­ znaczonego dla nieobecnych, k t ó r y u ł a t w i a pojęcie tego, co się działo. T w o ­ rzony jest więc „ k a n a ł " , zobligowany do „ m ó w i e n i a " , do „ o b j a w i e n i a " . Przedmioty, k t ó r e pielgrzymi ze s o b ą p r z y w i o z ą b ę d ą m i a ł y w a r t o ś ć „ a t e s ­ tujących w i a r ę " . C a ł o ś ć tego d o ś w i a d c z e n i a - ich wiara, słowa oraz rzeczy, p a m i ą t k i przywiezione z miejsc k u l t u , to p r ó b a z a a n g a ż o w a n i a całości ist­ nienia w zademonstrowanie efektów otrzymanej łaski. Otrzymanej nawet nie­ koniecznie b e z p o ś r e d n i o - j a k o widzenia, ale t a k ż e p o ś r e d n i o - dzięki samej ich obecności w miejscu świętym i transformacji swojego życia. A l b o w i e m , p o m i m o że Najświętsza Panna odgrywa rolę aktora, to jest t a k ż e szczególnego rodzaju o d n o ś n i k i e m . Nawet jeśli podczas objawień m ó w i , to generalnie nie odpowiada (dosłownie to rozumiejąc) na skargi pielgrzymów, ich wyznania, przeprosiny, kajanie się, żal i szczęście wypływające z poczucia oczyszczenia i zawierzenia. D o c h o d z i do specyficznej religijnej sytuacji komunikacyjnej, kiedy pielgrzymi „ s a m na sam" z N M P , przed Jej s t a t u ą , w modlitwie, nie m o n o l o g u j ą (mimo, że N M P nie dialoguje z n i m i , ani nie interpretuje ich słów „ n a g o r ą c o " ) . Zadaniem M a t k i Boskiej nie jest bowiem „ r o z w i ą z y w a n i e " p r o b l e m ó w - w sensie literalnego i m zapobiegania, czy wyjaśniania - ale wprowadzanie ludzi zjawiających się przed N i ą ze swymi problemami w od­ m i e n n ą przestrzeń, k t ó r a relatywizuje ich życie, n a d a j ą c m u inny wymiar. W ł a ś n i e dlatego - j a k z a o b s e r w o w a ł a badaczka - j u ż odjeżdżając z miejsca pielgrzymki, n i k t więcej nie wraca do opowieści o swoim życiu. „ D o k o n a ł o się". T y m bardziej, że p o s t a ć N M P łączy w sobie cechy wskazujące na Jej ziemskie pochodzenie i ziemski żywot, j a k i dotknięcie ł a s k ą wyróżniającą, przemieniającą. M a t k a Boska jest bowiem k o b i e t ą , m a t k ą , bolejącą, żyjącą, ale t a k ż e k i m ś u ś w i ę c o n y m - d o s t ą p i ł a zaśnięcia, a nie śmierci (według d o k t r y n y K o ś c i o ł a katolickiego) i została potem wniebowzięta oraz u r o d z i ł a przecież nie zwyczajne dziecko, ale C z ł o w i e k a - B o g a . Sama wiara nie cofa się - i to na poziomie najczęściej z a u w a ż a n y m właśnie podczas b a d a ń , uczestniczenia w danej sytuacji, a nie późniejszych r o z w a ż a ń metodologicznych - przed racjonalizacją i nie waha się w s p ó ł d z i a ł a ć z wiedzą o sobie samej, w k t ó r ą w y p o s a ż e n i są wierzący. D y s p o n u j ą oni z d o l n o ś c i a m i krytycznymi. Claverie dochodzi do wniosku, że postawy p i e l g r z y m ó w oscylują �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 95 bez ż a d n e j sprzeczności, czy groźby zerwania, p o m i ę d z y p o s t a w ą wierzącego ( p o r z ą d k i e m wiary-dyskursu emotywnego monologizującego), a p o s t a w ą ra­ c j o n a l n ą , k r y t y c z n ą , cechującą się zdystansowaniem do tego, co rzeczywiście zachodzi ( p o r z ą d e k d o w o d ó w - d y s k u r s u emotywnego interlokutoryjnego). Obiekt wiary przechodzi przez nieprzerwany ciąg konceptualizacji. Dlatego Claverie decyduje się przyjąć p o s t a w ę z a a n g a ż o w a n i a , cechującą się nie­ stosowaniem podczas b a d a ń terminu „ w i e r z e n i a " , k t ó r y z założenia wprowa­ dza dystans i przenosi dziejące się wydarzenia na poziom wiedzy o nich. „ U n a u k a w i a " je, w p r o w a d z a j ą c do obiegu wiedzy naukowej - apriorycznej i arbitralnej w p o r ó w n a n i u z wiedzą „ t u b y l c z ą " - k t ó r a decyduje o t y m , co jest w i e d z ą r a c j o n a l n ą albo irracjonalną, poznaniem albo d o ś w i a d c z a n i e m , r o z s ą d k i e m i k r y t y k ą albo emocjami i spontanicznością. P r a g n ę ł a przyjąć za obiekt b a d a ń wszelkie m o ż l i w e do zaobserwowania i zrozumienia konfigura­ cje, k t ó r e d o t y c z y ć m o g ą istoty nadnaturalnej i świętej dla wierzących, j a k ą jest Najświętsza Panna, p o s z u k u j ą c przy tym metod - najlepiej wypływających z w n ę t r z a tego, co się dzieje - m o g ą c y c h najtrafniej opisać, j a k owe konfigura­ cje są konstytuowane, j a k o nich się m ó w i oraz j a k się je przeżywa. A u t o r k a stwierdza, że emocje i uczucia były cały czas obecne podczas pielgrzymki. N i e s p o s ó b b y ł o ich i g n o r o w a ć , zwłaszcza, gdy słyszała takie wyznanie, że naresz­ cie, dopiero tutaj, k t o ś m o ż e sobie p o p ł a k a ć . Jest jednak bardzo krytycznie nastawiona do swoistej manipulacji w nazywaniu podobnych z a c h o w a ń i sy­ tuacji „religią e m o c j o n a l n ą " , j a k niektórzy badacze nader chętnie określiliby wydarzenia takie j a k pielgrzymki, najczęściej po to, by stworzyć „ w y t r y c h " pojęciowy, a m o ż e i po to, aby je z d e p r e c j o n o w a ć . Pielgrzymi nie są cały czas pobudzeni, czy nadpobudliwi, nie histeryzują, nie w p a d a j ą w ekstazę - poświadczają to, co się z n i m i dzieje na tzw. s p o s ó b logiczny i krytyczny. Są zdolni do oceny i opisania swoich własnych przeżyć i refleksji . By właśnie nie u p r a s z c z a ć , nie m o ż n a t r a k t o w a ć rozemocjonowanego sposobu bycia, j a k o takiego, z k t ó r e g o wyproszono rozum. W stanie emocjonalnego poruszenia dochodzi raczej do współistnienia obu c z y n n i k ó w - uczuciowych i krytycznych. Emocja nie zrywa całkowicie z t y m , co nazywa­ m y rozumem. Najwyżej dochodzi do przekroczenia pewnego, wcześniej zro­ z u m i a ł e g o sposobu istnienia i interpretowania, czego m o ż e jednak emocja nie tyle jest p r z y c z y n ą , co skutkiem. Zatem m o ż n a by p o s t a w i ć hipotezę, że nie t y l k o d o s z ł o do jakiejś szczególnej sytuacji - religijnej oczywiście - ale też zaszło coś rzeczywiście. Czy w takim razie sacrum posiada n a t u r ę o b i e k t y w n ą ? A l e t a k i wniosek byłby sprzeczny z przyjętą przez cytowanych a u t o r ó w k o n ­ cepcją (z czym zgadza się t a k ż e Claverie), k t ó r a odżegnuje się od jakiejkolwiek opcji o korzeniach neokartezjańskich, j a k chociażby „ u m i a r k o w a n y konstruk­ t y w i z m " . Polega on na przyjęciu założenia o istnieniu pewnych pre-idei, k t ó r e 13 1 3 Byłby to może najlepszy przykład na udowodnienie umowności i pozorności następującego sądu o emocjach, który zakłada, że posiadają one całkowitą subiektywność, z czego miałaby wynikać nieprzekraczalność granic poznania przeżyć kogoś innego. �96 INGA KUŽMA stają się ź r ó d ł e m kolejnych idei i konstrukcji. W e d ł u g wzmiankowanych bada­ czy natomiast, nie m o ż e b y ć m o w y o jakichkolwiek emocjach „ p r e k u l t u r a l n y c h " p o p r z e d z a j ą c y c h uczucia „ k u l t u r a l n e " . Trzeba p r z y p o m n i e ć również i to, że postulowane odejście od wszelkich „ p r e - i z m ó w " zderza się z b r u t a l n ą p r a w d ą o niemożności całkowitego wyrugowa­ nia z p o g l ą d u na emocje ich r o d o w o d u stricte biologicznego i psychofizjo­ logicznego. T o rodzi sprzeczości w ujmowaniu i definiowaniu emocji, co j u ż też zostało stwierdzone. K a ż d a jednak opcja ma swoje słabości, a to, że ma je t a k ż e i ta, wcale nie musi o z n a c z a ć zaprzestania p o s z u k i w a ń idących wyznaczonym przez n i ą torem. N i e m o ż n a t a k ż e z a p o m i n a ć o innym rodzaju b ł ę d ó w i to najłatwiejszych do p o p e ł n i e n i a , bo wynikają one z charakteru naszego języka. Otóż, jak z a u w a ż a Rosenberg (Crapanzano 1994, s. 113), nasze języki europejskie są gramatycznie zorientowane na nominalizację. A l e kiedy badamy k u l t u r y p o c h o d z ą c e z innego k r ę g u niż nasz, ryzykujemy tworzenie za p o ś r e d n i c t w e m rodzimego języka zupełnie innych kategorii niż te, którymi operują nasi interloku­ torzy. Narzucamy zatem - t a k ż e j ę z y k o w o - n a s z ą psychologię i widzenie ś w i a t a . N i e należy też mylić d y s k u r s u z wszelką leksykalnością, ani sprowa­ d z a ć emocji do k i l k u pojęć i wyrazów wypreparowanych z obcej nam kultury i jej języka lub z którejś z licznych parole, należących choćby do naszej własnej langue. Nie należy więc upraszczać, t w o r z ą c tematyczny i schematyczny słownik. Trzeba mieć również na uwadze istotną różnicę między sposobem, w jaki mówi się o emocjach, a sposobem, w jaki „mówią" same emocje. 14 15 LITERATURA C l a v e r i e E . 1990, L a Vierge, le désordre, la critique. Les apparitions de la Vierge á l'áge de la science, Terrain, nr 14, s. 60-75. C r a p a n z a n o V. 1994, Reflexions sur une anthropologie des emotions, Terrain, nr 22, s. 109-117. D r a y D. 1994, L'agression physique: «une peur» irrépalable, Terrain, nr 22, s. 35-50. F a v r e t - S a a d a J. 1994, Weber, les emotions et la religion, Terrain, nr 22, s. 93-108. G a l l ot ti С. 1994, Le voile d'honnéteté et la contagion des passions. L a querelle sur la moralitě du theatre du X V I I siecle, Terrain, nr 22, s. 51-68. K o ł a k o w s k i L . 1992, Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersalizmu kulturowego, [w:] Cywiliza­ cja na ławie oskarżonych, Warszawa, s. 11-24. L a b o r d e D. 1994, Des passions de Г ame aux discours de la musique, Terrain, nr 22, s. 79-92. L a t our В. 1990, Quand les anges deviennent de bien mauvais messagers, Terrain, nr 14, s. 76-91. P a p a t a x i a r c h i s E . 1994, Emotion et strategies d'au ton omie en Grece égéenne, Terrain, nr 22, s. 5-20. V a l e de A l m e i d a M . 1994, Emotions rimées. Poétique et politiqie des emotions dans le village du sud de Portugal, Terrain, nr 22, s. 21-34. е 1 4 Rosenberg postuluje przyjęcie takiej psychologii, która opierałaby się wszelkim ogranicze­ niom terminologicznym „stanów wewnętrznych". Używanego przez badaczy w sensie, jaki nadał mu Michel Foucault (Crapanzano 1994, s. 111-112). Jest nim to wszystko, o czym można powiedzieć. Sam proces mówienia o czymś, konstruuje już przedmiot wypowiedzi. 1 5 �EMOCJE JAKO PRZEDMIOT WIEDZY I WIARY 97 INGA KUŹMA L E S EMOTIONS СОММЕ L'OBJET D ' U N E F O I E E T D ' U N RAISON Resume L a question pricipale de Particle est, quelle position dans les sciences sociales occupent les emotions et les sentiments, traites comme les categories trěs specifiques et uniques. Est-ce qu'il y a bien fondé les placer á cóté de tel ordre comme Nature-Croyances-Chaos, qui est contradictoire á l'ordre seconde, venant de Culture-Science-Raison? L'auteur propose comme Pillustration de ses reflexions, les analises ethnologiques presentees sur les pages des revues franchises. Ces dissertations sont fondees sur la théorie cognitique et le constructivisme. Les anthropologue cites, ont analisé dans le cadre des exemples données les domaines diverses, entre outre: l'histoire de la musique de X V I siecle, les apparitions contemporaines de Ste Vierge á Medjugorje (Bosnie-Herzégovine) et á San Damiano (Italie) et aussi ils s'occupaient des études sur gender dans les cultures méditerranéennes. Mais, c'est Paspect psychofísologique des emotions qui pose le plus grand probléme dans le contexte théorique en question. Alors, comment l'accorder avec les regles culturelles, qui gérent le discours émotionel tant spécifíque? Cependant, les sentiment obéissent á la «politique» culturelle et les valeurs qui proviennent d'un reseau social, mais Panalise anthropologique ne déchifrera jamais les mécanismes biologiques, qui aussi gouvernet les emo­ tions. Á Pethnologie ne reste que disséquer les actes et les expressions culturéis, qui jouent un role d'un factuer tres important pour les toutes notres attitudes. Traduction - Inga Kuźma � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/52ed5c344faac95df995eadb0cb95260.pdf adcc7244d936cd84e130353b44f8303f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2460 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2284 Title A name given to the resource Emocje w percepcji antropologa/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.98-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Emocje w percepcji antropologa (Na przykładzie stereotypu) Jacek Schmidt Takie emocje jak np. lęk, agresja przeciw inności, obcości, tolerancyjna życzliwość wobec „swoich" nie są czymś charak­ terystycznym tylko dla naszego gatunku. Emocjonalność czy też, jak kto woli, afektywność nie jest d o m e n ą społeczności ludzkich. Społeczne reakcje emocjonalne w obrębie różnych g a t u n k ó w m o ż n a zaobserwować zarówno u wszystkich kręgow­ ców jak i wśród tzw. owadów społecznych (Pawlik 1988, s. 129). Od tej konkluzji dzieli nas już tylko krok do stwierdzenia, iż wszelkie zachowania emocjonalne m o ż n a sprowadzić do prawi­ dłowości rządzących światem organizmów żywych - do deter­ minant biologicznych. Traktując człowieka jako istotę dwu­ dzielną, u k o n s t y t u o w a n ą poprzez organiczne zespolenie dwóch opozycyjnie postrzeganych sfer - umysłu i ciała, emocje lokali­ zowano w sferze cielesnej przypisując i m rolę struktury or­ ganizującej i porządkującej pewne stany fizjologiczne organiz­ mu poprzez ich manifestacje zewnętrzne. Powyższy punkt widzenia jest charakterystyczny dla wielu koncepcji psycho­ logicznych uwypuklających indywidualny charakter emocjonalności, jej odniesienie do sfery motywacyjnej danego osobnika. Przedmiotem niniejszych rozważań będą tu konsekwencje przenoszenia niektórych elementów psychologicznej koncepcji emocji na grunt socjologii i antropologii kulturowej. W tym celu, jak to zaznaczyłem w samym tytule, posłużę się przykładem stereotypu. Na wstępie odwołajmy się do dwóch wypowiedzi ilustrujących postrzeganą przez badaczy relację na linii stereotyp - emocja. Stereotypy - „ t o są pewne obrazy - skróty, do których przywiązane są pozytywne lub negatywne kompleksy wzruszenio­ we. Obrazy te nigdy nie oddają dokładnie rzeczywistości obiek­ tywnej, czasem nie wiadomo w ogóle, co oznaczają; zawsze wyrażają rzeczywistość widzianą uczuciowo. Nie są to obrazy czysto intelektualne, ale są to treści o silnym zabarwieniu uczuciowym: w nich rzutowane są ludzkie pragnienia, dążenia i uprzedzenia, wzajemne urazy i nienawiści" (Chałasiński 1935, s. 48-49; podkr. - J.S.). „Poprzez słowo „ s t e r e o t y p " rozumiemy sąd wartościujący (pozytywny lub negatywny) połączony z przekonaniem, wyka­ zujący następujące cechy charakterystyczne; ... zawsze jest związany z określonym ładunkiem emocjonalnym (negatywnym lub pozytywnym); ... jest długotrwały i oporny na zmiany, co wiąże się z niezależnością stereotypu od doświadczenia i jego ładunkiem emocjonalnym" (Schaff, 1981, s. 115-116; podkr. -J.S.). Przytoczone tu fragmenty wybranych charakterystyk stereo­ typu przypominają nam o istnieniu pewnej wytyczonej już przez Waltera Lippmanna (1960, s. 96), szeroko rozpopularyzowanej i wciąż żywotnej opcji badawczej. Mówiąc najogólniej, opcja ta wyraża się w postrzeganiu zjawiska stereotypu w organicznym związku ze sferą emocjonalnych przeżyć ludzi. M o ż n a wskazać na dwie przyczyny, które bezpośrednio zaciążyły na ukształ­ towaniu się właśnie takiej percepcji interesującego nas fenome­ nu. Już w pierwszych studiach empirycznych nad stereotypami uwidoczniła się perspektywa badawcza ujmująca stereotypy jako specyficzne twory umysłu będące wyrazem pewnego defek­ tu myślowego, przekonania irracjonalne, odbiegające w swej treści od prawdy i rzeczywistości obiektywnej (Katz i Brały 1933, s. 280-290). N a t u r a l n ą konsekwencją takiego stanu rzeczy było zaliczenie stereotypu do sfery doznań impulsywno-emocjonalnych, żeby nie powiedzieć reakcji parafizjologicznych. W kon­ tekście przywoływanej przez badaczy kultury podstawowej opozycji natury i kultury, stereotypy jako twory zmysłowe, intuicyjne, emocjonalne były lokalizowane w porządku tej pierwszej i wyłączane poza sferę myślenia dyskursywno-racjonalnego, analitycznego. 98 i D r u g ą przyczyną, która doprowadziła do spopularyzowania omawianych poglądów była sama tematyka podejmowanych b a d a ń nad stereotypami. Przez całe ostatnie półwiecze (od lat 30. do późnych lat 70.) główny przedmiot zainteresowań badaw­ czych stanowiły stereotypy etniczne pojawiające się w sytuacji antagonizmów i zderzenia kultur w społecznościach polietnicznych, stereotypy towarzyszące zjawiskom uprzedzeń, antysemi­ tyzmu i antynegryzmu. Jest oczywiste, że wszelkim przejawom etnocentryzmu, ksenofobii czy szowinizmu manifestowanym w konkretnych relacjach społecznych muszą towarzyszyć silnie n a ł a d o w a n e emocje. Podobnie przedstawia się sytuacja ze stereotypem płci - tematem nr 1 w psychologii społecznej (Mc Kay 1969, s. 424-425), którego to pokłady emocjonalności nie budzą chyba niczyich wątpliwości. Postulowany organiczny związek emocji ze stereotypem, pomimo że wielokrotnie usankcjonowany ex definitione, ma charakter czysto funkcjonalny. Przy pomocy określenia-wytrycha „emocjonalność" próbuje się wyjaśnić szereg właściwości stereotypu uznawanych przez badaczy za cechy konstytutywne tego zjawiska: długotrwałość istnienia, oporność na zmiany czy irracjonalność a w wersji łagodniejszej - nieścisłość bądź praw­ dziwość cząstkową. To bardzo uproszczone a zarazem wygodne wytłumaczenie zjawiska stereotypu zostało pośrednio skrytykowane przez samych psychologów społecznych. Wskazują oni, że nie są znane mechanizmy w psychice człowieka, na drodze których emocje mogłyby podtrzymywać jakiekolwiek przekonania, w tym stere­ otypy, którym towarzyszą. Nie posiadamy także przekonywają­ cych danych empirycznych na to, że sądy i opinie emocjonalne jest trudniej ludziom zmieniać, aniżeli jakieś inne formy wiedzy nie podbudowane emocjami (Wojciszke 1986, s. 72). Krzysztof Krzyżewski rozpatruje zagadnienie użyteczności kategorii emocji w oparciu o psychologiczną koncepcję wyjaś­ niania funkcjonalnego (J. Fodora) jak i analizę wybranych teorii emocji w kontekście zawartych w nich funkcji tego zjawiska, a w konsekwencji charakterystyk zachowania. Autor ten kon­ kluduje: „Psychologia ... nie jest w stanie wskazać jednoznacznie na żadne obszary, rodzaje czy aspekty zachowania, których nie dałoby się wyjaśnić bez odwoływania się do emocji... w konsek­ wencji psychologia nie jest w stanie d o k o n a ć w kategoriach zachowania, do którego emocje miałyby prowadzić - funk­ cjonalnie - ich określenia, charakterystyki i identyfikacji". I na zakończenie dodaje: Kategoria „emocji", jej obecność w roz­ maitych koncepcjach... i jej żywotność to rezultat działania jakichś pozamerytorycznych czynników, głównie siły tradycji psychologii świadomościowej, k t ó r a sprawia niekonsekwencję poszczególnych koncepcji, ich twórców i zwolenników oraz swoistą niewrażliwość na argumentację o braku dostatecznych podstaw do posługiwania się kategorią „emocji" (Krzyżewski 1986, s. 289). Co więcej, nie możemy wykluczyć istnienia stereotypów „obojętnych, deskryptywnych, pozbawionych ł a d u n k u emoc­ jonalnego. Zakładając dla potrzeb natury teoretycznej istnienie continuum emocjonalności, którego biegunami byłyby np. miłość - nienawiść, przyjaźń - wrogość czy tolerancja - agresja (Tomaszewski 1976, s. 178-179), należy także uwzględnić moż­ liwość zaistnienia stanów pośrednich - emocjonalnie neutral­ nych a towarzyszących różnym przekonaniom i manifestacjom tych przekonań. Poddawanie w wątpliwość możliwości wy­ stąpienia takich stanów aemocjonalnych wynika z ujmowania zjawiska stereotypu jako predyspozycji zbliżonej w swojej strukturze do postaw (Nawrocki 1990, s. 110-111). Rzecznicy strukturalnej orientacji w definiowaniu postaw, akcentujący ich trzy komponenty: emocjonalno-wartościujący, poznawczy, be­ hawioralny odrzucają sens mówienia o postawie obojętnej �wobec jakiegokolwiek zjawiska - postawie o „wartości zero­ wej", wolnej od czynnika emocjonalnego (Nowak 1973, s. 27). Nie podzielam tego stanowiska i zakładam istnienie wyobrażeń stereotypowych jako r ó w n o p r a w n y c h składników rzeczywisto­ ści subiektywnych doświadczeń osób poddanych badaniom na ten temat. N p . żywione przez wielu P o l a k ó w stereotypy miesz­ kańców Skandynawii - wysokich, niebieskookich blondynów, czy też Włochów - brunetów o bardzo żywym temperamencie nie wydają się być obciążone emocjami, stanowią raczej typowe poznawcze (parapoznawcze) „obrazy etniczne", elementy poto­ cznej wiedzy o innych grupach narodowych. Jest oczywiście możliwe, że jakieś inne, tu nie wymienione, cechy składające się na owe stereotypy Duńczyka czy Włocha będą w większym stopniu powiązane z ocenami skłaniającymi do reakcji emoc­ jonalnych, co w ostatecznym rozrachunku może zadecydować o ich afektywnym charakterze. O emocjonalnej neutralności takich charakterystyk może decydować zbyt słaba lub odwrotnie - nadto dobra znajomość p o d m i o t ó w będących przedmiotem treści stereotypów ( M i k a 1981, s. 118-119). Bardzo istotnym momentem decydującym 0 włączeniu do stereotypowej wiedzy potocznej komponentu emocjonalnego jest uznanie przez grupę jakichś cech odmienno­ ści za obce. Nie wszystko co inne, różne jest przez jednostkę, grupę automatycznie postrzegane jako obce - niezrozumiałe, dziwne czy śmieszne, w końcu budzące poczucie zagrożenia, strach, agresję. Status obcości budzącej emocje mogą uzyskać tylko te przejawy odmienności, którym oceniający przydaje jakieś istotne społecznie znaczenie - „Problem swojskości 1 obcości rozgrywa się gdzieś na granicy między postrzeżeniową a wartościującą płaszczyzną inności - na przejściu od tego, co inne w sensie deskryptywnym, do tego, co inne w sensie psychologicznym czy społecznym, a więc od opisu do oceny, od faktu do wartości" (Nowicka 1991, s. 10-11). Zapewne nierozstrzygniętym pozostanie stary dylemat - jakie są uniwersalne cechy pierwotnej postawy wobec obcości: wro­ gość, życzliwość czy po prostu obojętność? (Znaniecki 1990, s. 312 i nast.). W tym miejscu jednak istotne jest tylko to, że proces nadawania postrzeganej inności znamion obcości następuje zazwyczaj w trakcie, jak to określał Florian Znaniecki, bliższej styczności społecznej. Styczność tego rodzaju niejako wymusza konieczność uzewnętrznienia konkretnych przekonań wartoś­ ciujących, związanych z nimi przeżyć emocjonalnych, wreszcie tendencji do określonych zachowań wobec „ o b c e g o " . Poziom emocjonalności nie stanowi wiarygodnego kryterium kwalifikującego dane wyobrażenie do kategorii stereotypu ( W i l ska-Duszyńska 1971, s. 112-116). Tak więc postulat weryfikacji definicji stereotypu akcentujących jego nierozłączność z emoc­ jami wydaje się być nie podlegającym dyskusji. Nie istnieją jednak żadne szczególne powody, które uzasadniałyby celowość podejmowania zabiegów polegających na sztucznym oddziela­ niu stereotypów emocjonalnie neutralnych od stereotypów „afektywnych". Podnoszony przez niektórych autorów fakt, że stereotyp aemocjonalny nie realizuje zazwyczaj funkcji społecz­ nych nie oznacza jeszcze, że ten typ przekonań jest kształtowany i regulowany przez jakieś odmienne mechanizmy kulturowe (Kapiszewski 1978, s. 28; Wilska-Duszyńska 1971). Mówiąc o funkcjach społecznych stereotypu ma się zazwyczaj na myśli szeroko rozumiane zabezpieczanie przezeń tzw. interesu grupy własnej. Polega to na: 1) usprawiedliwianiu wszelkich planowa­ nych lub już wykonanych działań wobec członków innych grup przy równoczesnym obarczaniu tych ostatnich odpowiedzial­ nością za zaistniały stan rzeczy (funkcja społecznego usprawied­ liwiania); 2) wyjaśnianiu budzących napięcia, złożonych wyda­ rzeń społecznych, politycznych czy ekonomicznych o doniosłym znaczeniu dla grupy (funkcja społecznej przyczynowości); 3) ochronie przed akceptacją i przejmowaniem wzorów oraz standardów działania obcych grupie, jej tradycji jak również internalizacji „swojskich" norm i wartości (funkcja społecznego różnicowania) (Tajfel 1982, s. 18-19). Spróbujmy p o d s u m o w a ć dotychczasowe ustalenia dotyczące relacji pomiędzy stereotypem a emocją. Przypisywanie emocjom roli czynnika wyjaśniającego cechy konstytutywne i niektóre funkcje realizowane przez stereotypy przy równoczesnym po­ strzeganiu emocji jako p r o d u k t ó w procesów psycho-fizjologicznych, których ostatecznym wyrazem jest bezsilność intelektual­ na człowieka - oto najistotniejsza przyczyna niepowodzeń poznawczych rzeczników psychologicznej koncepcji emocji w badaniach stereotypu. Innymi słowy, przyczyn opisywanego impasu metodologicznego należy szukać w antynomii wykorzy­ stania tradycyjnej, psychologicznej optyki emocji dla interp­ retacji społeczno-kulturowego wymiaru zjawiska stereotypu. Opisaną tu postawę badawczą, często przenoszoną na grunt antropologii, m o ż n a określić jako styl myślenia antropologa - „racjonalisty", który postrzega emocje w opozycji do wiedzy, stawia znak równości między nimi a irracjonalnością, a przynaj­ mniej określa emocje jako nieuporządkowane, niejasne, pro­ blematyczne. Z wyżej wymienionych względów bardzo często wyłącza on emocje poza o b r ę b swoich zainteresowań badaw­ czych i koncentruje się na aspekcie deskryptywnym stereotypu. Przegląd narzędzi badawczych, zwłaszcza ankiet i kwestionariu­ szy wywiadu przygotowanych na potrzeby b a d a ń nad stereoty­ pami i innymi pokrewnymi formami wiedzy potocznej nasuwa przypuszczenie, że ich autorzy nie brali w ogóle pod uwagę pozawerbalnych manifestacji stereotypu. A przecież to właśnie te nieautonomiczne reakcje emocjonalne niezmiennie towarzy­ szące werbalnym sądom stereotypowym nadają i m dopiero właściwy sens adekwatny do intencji ich wyraziciela, umoż­ liwiają komunikację w obrębie każdej grupy. Przez całe dziesięciolecia emocje były traktowane jak przed­ mioty w rodzaju statycznych obiektów materialnych opat­ rzonych etykietą-nazwą. Wielokrotnie sugerowano, że okreś­ lenia charakteryzujące właściwości postaw ludzkich (w tym cechy osobowości - np. inteligencję, temperament) i tworzących je emocji mają charakter uniwersalnego, ponadczasowego kodu, który m o ż n a „ p r z y k ł a d a ć " do dowolnej społeczności poddawa­ nej badaniom. Jednak prawie wszystkie nasze dyspozycje psy­ chiczne i ich ekstensje emocjonalne takie jak пр.: „ d u m a " , „ p o k o r a " , „gniew", „gościnność", „tchórzliwość", „chytrość" a nawet „ g o s p o d a r n o ś ć " - „rozrzutność", „ p r a c o w i t o ś ć " - „le­ nistwo" nie są cechami biopsychicznymi obiektywnie przynależ­ nymi temu czy innemu osobnikowi, członkom tej czy innej grupy. W rzeczywistości owe charakterystyki mają znaczenie stricte kontekstualne, zrelatywizowane do grup i czasu, w k t ó ­ rych powstały i znajdują swój wyraz. Ujawnienie się danej dyspozycji psychicznej, emocji wynika w pierwszej kolejności z determinant społecznych i kulturowych: relacji społecznych zachodzących pomiędzy człowiekiem wyrażającym swoje emo­ cje a ludźmi je odbierającymi, pełnionych ról, samej sytuacji społecznej tego aktu, wzorów zachowań obowiązujących w gru­ pie itd. Nawet automatyczne przenoszenie znaczeń danych zachowań emocjonalnych w obrębie jednej społeczności na dystansie czasowym kilku pokoleń wydaje się być zabiegiem wielce ryzykownym (Szczurkiewicz 1969, s. 390-393; Lutz i White 1986, s. 417-418). Dobrym przykładem ilustrującym związek pomiędzy zacho­ waniem ukonstytuowanym przez reakcje emocjonalne a jego społecznym i historyczno-kulturowym kontekstem jest obycza­ jowość dotycząca nietykalności twarzy. W naszym społeczeń­ stwie uderzenie otwartą dłonią w twarz zawsze bywało i nadal jest jednoznacznie kojarzone przez poszkodowanego z utratą czci, poczytywane jako dyshonor, wielka zniewaga. Bez konsek­ wencji m o ż n a było „ d a ć w pysk" tylko swojemu służącemu, który jakoby odbierał to zaledwie jako formę napomnienia. W Niemczech taki afront był traktowany znacznie bardziej pobłażliwie i nie wywoływał istotnych reperkusji społecznych, gwałtownych kontrreakcji emocjonalnych. Opisywane tu róż­ nice obyczajowe dotyczące tej formy zachowania a przejawiają­ ce się w odmiennych reakcjach emocjonalnych stanowiły źródło nieporozumień i sytuacji konfliktowych w kontaktach pomiędzy Polakami i Niemcami (Kwaśniewski 1982, s. 281-283). Jak już zaznaczyłem, podnoszony jest silny związek sfery biologicznej aktywności człowieka z emocjonalnością postrze­ ganą jako twór konstytuowany przez instynkty bytujące w ludz­ kiej psychice i autonomiczne względem zjawisk społecznych i kultury. Pewne echa tych poglądów na naturę zjawiska emocjonalności są widoczne również w definicjach tego fenome­ nu formułowanych na gruncie nowych interakcyjnych teorii emocji. Emocje są tam interpretowane w oderwaniu od ich komunikacyjnego charakteru i postrzegane zgodnie z poniż­ szym schematem przyczynowym: 99 �reakcje cielesne —>. jawne _>. czynniki zachowania kulturowe i in. —>. emocjonalne etykiety (nazwy) Zmiany cielesne tworzą określony typ zachowań, które są określane i pośredniczone przez czynniki kulturowe i in. Z dru­ giej strony, czynniki te wywołują zróżnicowanie w określaniu danych stanów emocjonalnych (Denzin 1983, s. 403). Antropologiczna koncepcja emocji nieodzowna dla zrozumie­ nia relacji na linii emocja - stereotyp nie p o d w a ż a skądinąd oczywistego faktu wewnątrzcielesnego doświadczania emocji. Jednakże, jak to trafnie ujmuje Norman K . Denzin, ,,ciało nie wywołuje własnych interpretacji somatycznych... a dostosowuje się samo do emocjonalnych interpretacji o s ó b drugich" (Denizin 1983, s. 402-403). Emocje - zjawisko zarówno fizjologiczne jak i społeczne, kulturowe - czerpią swe źródła tak z ludzkiego ciała jak i świadomości, świata zewnętrznego otaczającego danego człowieka. Nie znaczy to, że badacz zjawisk ze świata kultury blisko stowarzyszonych ze sferą emocji powinien prowadzić swoje analizy już na poziomie fizjologii, interesować się np. mimiką twarzy jako funkcją mięśnia twarzowego czy wzrostem poziomu adrenaliny na widok „ o b c e g o " . Z drugiej strony, nie może go też satysfakcjonować ograniczanie się w zainteresowa­ niach badawczych do poznania czynników społeczno-kulturo­ wych oddziaływających na emocje a leżących poza samymi aktymi identyfikowania się i komunikowania ludzi. Bez trwają­ cej lub zaistniałej wcześniej obecności innych ludzi zjawisko emocjonalności jest wszakże niewyobażalne. Tak więc, emocje są tworzone i wyzwalane przez człowieka w trakcie kontaktowania się z innymi ludźmi. Historyczne oraz międzykulturowe zróżnicowanie k o d ó w emocjonalnych wska­ zuje na wybitnie komunikacyjny charakter znaczeń emocji. Tym samym emocje implikują również działania, które zaistnieją w przyszłości. Tylko poprzez poznanie znaczeń emocji współ­ tworzących zachowania możemy dotrzeć do sensu tych działań, odczytać „scenariusz" kulturowy wszelkiej aktywności człowie­ ka. Właściwa interpretacja, zrozumienie emocji stanie się realne tylko wtedy, gdy świat doznań uczuciowych uznamy za integral­ ny składnik kulturowych sensów przekonań i zachowań ludzi. W miejsce postawy antropologa-,,racjonalisty" m o ż n a tu z a p r o p o n o w a ć przyjęcie stylu myślenia antropologa-,,intuicjonisty", który dostrzega w emocjach emanację pełnego człowie­ czeństwa, narzędzie, za p o m o c ą którego każdy z nas może się samookreślać, n a d a w a ć pełnię znaczeń swojemu życiu pośród innych ludzi. Takie rozumienie emocji wychodzi poza schemat psychologiczny i fakty biologiczne wskazujące na związki pomiędzy emocjami a ciałem. Emocje m o ż n a t r a k t o w a ć jako pewne idee nierozerwalnie zrośnięte z wiedzą, przekonaniami, współkodujące najbardziej znaczące sensy zachowań kulturo­ wych i interpretacje większości interakcji społecznych (Lutz i White 1986, s. 407). Tak określone stanowisko rewaloryzuje emocje poprzez prze­ łamanie utrwalonego, dychotomicznego postrzegania poszcze­ gólnych aspektów zachowań, zgodnie z którym emocje przeciwL I T E R Chalasiriski J. 1935 Antagonizm potski-niemiecki w osadzie fabrycznej ,,Kopalnia" na Górnym Śląsku, Warszawa Denzin N . K . 1983 A note on emotionality, self and interaction, „American Journal of Sociolo­ gy", t. 89, nr 2, s. 402-409. Kapiszewski A. 1978 Stereotyp Amerykanów polskiego pochodzenia, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk Katz D „ Brały K . 1933 Racial stereotypes of one hundred college students, „Journal of Abnormal and Social Psychology", t. 28, s. 280-290 Krzyżewski K . 1986 O bezużyleczności kategorii ,,emocji" vr wyjaśnianiu zachowań, „Poznańskie Sutdia z Filozofii Nauki", z. 10, s. 275-290 Kwaśniewski K . 1982 Zderzenie kultur. Tożsamość a aspekty konfliktów i tolerancji, Warszawa Lippmann W. 1960 Public opinion, New York L u t z C , White G . M . 1986 The anthropology of emotions, ..Annual Review of Anthropology ', t. 15, s. 406-430 Mc Kay J. 1989 Do gender stereotypes bias evaluation, ..Psychological Bulletin", t. 105, nr 3. s. 409-429 Mika S. 1981 Psychologia społeczna. Warszawa 1 100 1 stawiano poznaniu, intelektowi, sama zaś obecność emocji zawierała w sobie in potentia p r a w d o p o d o b i e ń s t w o zaistnienia stanu niezgodności z rzeczywistością, fałszywej świadomości. Należy stwierdzić, że emocjonalność stereotypu nie stanowi właściwości pozwalającej orzekać o innych cechach tego zjawis­ ka takich jak np. długa żywotność, oporność na zmiany czy irracjonalność. Tylko poprzez poznanie kulturowego znaczenia emocjonalnego wymiaru stereotypu możliwe jest odkrycie sensu jego treści nadanych mu przez d a n ą zbiorowość. W kulturowych badaniach emocji m o ż n a wyeksponować kilka szczególnie interesujących nurtów refleksji istotnych dla antropologa. Pierwszy z nich podejmuje problem emocji jako zjawiska wyjaśnianego przez inne zmienne takie jak np. system społeczny, w którym się pojawiają. Odnajdywane są paralele pomiędzy strukturą społeczeństwa a strukturą funkcjonujących w jego obrębie zachowań emocjonalnych, role emocji we współtworzeniu specyfiki systemu społecznego. W tym nurcie mieszczą się także badania nad językiem emocji - ich analizą semantyczną, rolą komunikacyjną we wszelkich sytuacjach społecznych, relacjami pomiędzy werbalnymi i pozawerbalnymi formami zachowań. Szczególnie eksponowane są tu pragmaty­ czne funkcje reakcji emocjonalnych w systemie wartości, proce­ sie identyfikacji, kształtowaniu tożsamości. W drugim nurcie zainteresowań emocjami są one postrzegane jako zjawisko, za p o m o c ą którego m o ż n a wyjaśnić istotę najrozmaitszych instytucji kulturowych: zasady organizujące wymianę handlową, zwyczaje związane z unikaniem „obcych", niektórych członków wspólnoty i rodziny, specyfikę uczestnict­ wa jednostki w kulcie religijnym itd. M o ż n a wreszcie t r a k t o w a ć emocje bardziej ogólnie i badać je jako nierozłączne składniki wszelkiego kulturowego znaczenia, każdego systemu społecznego, w którym funkcjonują. I tu podejmuje się problem emocji jako integralnych elementów komunikacji międzyludzkiej a także, co wydaje się być bardzo istotne, komunikacji jednostki samej ze sobą, proces indywi­ dualnej interpretacji zastanego świata skierowany do „we­ w n ą t r z " - odkrywania własnego rozumienia tego świata, włas­ nych reakcji na rzeczywistość. Osobnik czujący w swojej emoc­ jonalnej świadomości w pierwszej kolejności odczuwa sam siebie (self-feeling), rozpoznaje swoją tożsamość. Oczywiście, bez następnego kroku, tj. odniesienia tej tożsamości do innych ludzi - członków grupy, świadomość ta nie byłaby wyobrażalna (Denzin 1983; Lutz i White 1986, s. 410-429). Refleksja ta, odrzucająca opozycyjne widzenie „ u c z u ć " i „myśli", podnoszą­ ca poznawczy aspekt emocjonalności może okazać się istotną także dla rozważań nad sposobami i wartością percepcji rzeczy­ wistości badanej przez samego antropologa. Wszystko wskazuje, że rezultaty wyżej zasygnalizowanych dociekań nad sferą emocjonalnej aktywności mogą okazać się bardzo interesujące także dla badaczy-antropologów tradycyj­ nie niechętnych psychologizowaniu i nie podejmujących na co dzień zagadnień ściśle związanych z przedmiotem zainteresowań antropologii psychologicznej. T U R A Nawrocki J. 1990 Polskie obrazy obcych - parapoznawcze komponenty stereotypów Araba, Chińczyka, Murzyna i Żyda, (w.) E . Nowicka (red.), Swoi i obcy, t. 1, s. 109-154 Nowak S. 1973 Pojecie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, (w:) S. Nowak (red.), Teorie postaw, Warszawa, s. 17-87 Nowicka E . 1991 Wprowadzenie. Inny jako obcy, (w:) E . Nowicka (red.), Relięia a obcość, Kraków, s. 9-25 Pawlik W. 1988 Arogancja kultury odrzucającej „inność", „Kultura i Społeczeństwo", t. 23, nr 4, s. 129-135 Schaff A. 1981 Stereotypy a działanie ludzkie. Warszawa Szczurkiewicz T . 1969 Studia .socjologiczne, Warszawa Tomaszewski T. 1976 Świadomość, (w:) T. Tomaszewski (red,), Psychologia, Warszawa, s. 171-195 Tajfel H . 1982 Stereotypy społeczne i grupy społeczne, „Studia Psychologiczne", t. 20, z. 2, s. 5-25 Wilska-Duszyńska B. 1971 Rozważania o naturze stereotypów, „Studia Socjologiczne", nr 3, s. 97-116 Znaniecki F . 1990 Studia nad antagonizmem do obcych, (w:) tegoż, Współczesne narady, Warszawa, s. 265-358 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dec30c65f29ba87f0f2f4dfd2d017b15.pdf 6ddae9e42f757af478433b33314e4624 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2184 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Subject The topic of the resource kultura enkulturacja społeczeństwo średniowieczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2030 Title A name given to the resource Enkulturacja w średniowiecznym społeczeństwie / LUD 1997 t.81 Description An account of the resource LUD 1997 t.81, s.77-92 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buliński, Tarzycjusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. SI. 1997 MARLK nlJLlŃSKI I1S[:llll I:lnoiogii i AntrO[1ologii KlIltllrow~.i _'ni\\~rsyt~l illl. i\. Mic"i~\ViCl:a )O/l1atl L\R1YC.JlIS/ ENKULTURACJA W ŚREDNIOWIECZNYM SPOŁECZEŃSTWIE Poniższy tekst wyszedł spod pióra antropologa, a więc niemądrym byłoby Jrz)wdziewać szat<; doświadczonego historyka i próbować skrupulatnie ł oszczędnie używać słów i zwrotów przynależnych tej dyscyplinie. Średnio.viecze to przecież okres nader zróżnicowany i geograficznie, i czasowo, tym Jardziej, że nie chodzi mi o szczegółowo umiejscowioną monografię, lecz Jardziej o generalny zapis najpowszechniejszych idei. Stąd też, gdy mówię ,średniowiecze", mam na myśli te tendencje w myśleniu i zachowaniu, które me najpclniejsze urzeczywistnienie uzyskały w wiekach X - XII na obszarze Europy Zachodniej (Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, Króle,two Francj i, Królestwo Leonu, Królestwo Anglo-Sasów). Idzie więc o ideał .I'poleczellslwa trójdzielnego, gdzie oratores się modlą, ~e//atore.l' walczą, a /a!Joralores pracują, aby wszyscy mieli co jeść. Ideał ten :hwalil Boga pełnym głosem właśnie w wieku X do XII. Później, wraz z rozwojem miast. wraz z przerzuceniem mostów między sztukami wyzwolonymi l sztukami mechanicznymi, z podziałem pracy i powstaniem w XIII wieku nowej, czwartej klasy społecznej, tj. kupców, w pełnym, nowożytnym tego ,łowa rozumieniu, ta religijna wizja zaczyna tracić blask. Miejsce społeczell,twa trójdzielnego zajmuje spo/eczeńslwo stanowe, świat stanów czyli kondycji :>połeczno-zawodowych. Z kolei obraz wczesnośredniowieczny to albo dwie :lualistyczne klasy, tj. kapłanów i ludzi świeckich, albo schemat wieloczęściowy. zróżnicowany, wyszczególniający pewną liczbę kategorii społecznych na bazie klasyfikacji rzymskiej (Le Goff, 1994, s. 261-270). La cnkulturacj9 będę uważać całość doświadczenia danej jednostki, które :zyni ją człowiekiem, tj. sprawia, że inni ludzie postrzegają ją jako podobną :lo nich samych. Innymi słowy - jest to wdrażanie w kulturę, tworzenie nowego ;;złonka społeczcJ1stwa. Na doświadczenie to składa się przede wszystkim wpływ innych ludzi, którego większa część nie jest przez nich uświadamiana. Jednak ich działania, które mają na celu nauczenie kogoś kultury (tj. przekonań i \varlości powszechnie respektowanych w danej społeczności) i które podejmowane są świadomie, nazywam wychowaniem (por.: Herskovits, 1956, 5.310). �78 1. Terminowanie Terminem tym będę umownie określał średniowieczny sposób wdrażania w kulturę. Na czym polegał? Otóż kiedy dziecko nasze potrafi już samo zadbać o siebie w najbardziej podstawowym sensie (spożywanie posiłków, ubieranie się, komunikowanie z innymi ludźmi itp.), nadchodzi czas, aby nauczyło się żyć w spoleczellstwie. Trzeba więc wysłać je na służbę do innego domu, w inne strony, ażeby zaczęło podpatrywać, na czym polega dany fach, jak należy się zwracać do wyższych i niższych urodzeniem, co dobre, a co złe itd. Jednym słowem - dziecko w wieku sześciu, siedmiu lat (choć rozpiętość jcst tutaj dość duża - od trzech do dziewięciu lat) zwykle odchodzi z domu rodzinnego, w którym przyszło na świat i, jeśli nie wiążą go z nim interesy rodowe. bywa tak, że nigdy do niego nie wraca. Jeszcze o XV-wiecznej Anglii włoski podróżnik powie: "Brak serc Anglików widać wyraźnie po tym, jak traktują własne dzieci. Trzymają je w domu do siódmego czy dziewiątego roku życia, po czym wysyłają jc tak samo chłopców, jak dziewczynki na służbę do obcych, na okres od siedmiu do dziewięciu lat. Nazywa się wtedy te dzieci uczniami. Wykonują w ciągu tego czasu wszystkie domowe posługi. Niewiele unika takiego losu, bo każdy, niezależnie od posiadanego majątku, posyła swoje dzieci do cudzych, sam zaś przyjmuje u siebie obce" (Aries, 1995, s. 192). Dzieci wprowadza w świat kultury zbiorowość złożona z sąsiadów, kre\\nych, czeladzi, znajomych i przypadkowych podróżników. Ilistorycy francusc) (np. Le Goff, Duby, Aries, Delumeau, Riche) określają tę tcndencję mianem towarzyskości, czyli ciągłej potrzeby nieustannego przebywania w grupie. spotykania się z innymi. a przede wszystkim świętowania i zabawy. Życie rozgrywa się na ulicy lub placu, we wspólnocie, a nie wewnątrz murów rodzinnego domul. Zresztą nawet tam załatwianie intcresów, przyjaciclskic pogawędki, stosunki seksualne, spożywanie pokarmów, odpoczynck i spanie itd .. słowem - cała aktywność, upływa na oczach innych ludzi. W śrcdniowieczu. by pielęgnować samotność, trzeba było być pustelnikiem. Wszystko to. co dzisiaj wydaje się nam pogwałceniem intymności (jak np. słynne pokładzin). a więc publiczna noc poślubna), posiadało wymiar normalności. Nie powinniśmy się temu dziwić. Rodzina otrzymała przecież funkcję wychowawczą w czasach nowożytnych. Przedtcm jcj podstawa, a więc małżellstwo, postrzegane było jako związek w pierwszym rzędzic politycznoekonomiczno-społeczny, związek nie dwojga ludzi, lecz dwóch rodów. Przestrzegano nawet przed namiętnością w związku małżellskim, od tcgo byla l Nawel si~ ze sobą, konstrukcja żadne budynku pomieszczenie. chwili może stać się jadalnią. olwarty na ulicl,: c1zied/iniec. odzwierciedla prócz bawialnią kuchni, nastawienie na wspólnot.;: nic ma sprecy/Owanego czy sypialnią NalOmiasl wszyslkie pr/eznaC/enia: eenlralnym miejscem sale ląc?,! IV jednei domujesl �79 miłość dworska. Rodzina ma zabezpieczyć byt doczesny, zapewnić przedłużenie rodu, powiększyć jego potęgę, a nie dostarczać uczuć. N ie inaczej chyba trzeba też postrzegać terminowanie. Dzieci nie wysyłano przecież do byle kogo. Każdorazowe przyjęcie na służbę to zadzierzgnięcie określonej więzi społecznej, zwykle opartej na pokrewieI1stwie. Etnologia zna tego rodzaju przypadki. U Czerkiesów istnieje obyczaj zwany atalykatem, polegający na oddawaniu na służbę syna przywódcy komuś z bardziej poważanych członków plemienia. Przyjmujący dziecko pozyskuje względem niego wszystkie prawa rodzoncgo ojca. W tej perspektywie opartej na myśli Maussa i Levi-Straussa terminowanie to nic innego, jak tylko kolejny przykład społecznej wymiany, zacieśniającej społeczne więzi. Tak więc dzieci, uczestnicząc w życiu całej wspólnoty, uczą się poprzez praktykę, obserwację i naśladownictwo. A uczą się nie tylko stanowego zajęcia. Nie zapominajmy wszak, że granica pomiędzy prywatnym a zawodowym jeszcze nie istniała. Jeśli ktoś jest płatnerzem, to nie oznacza to wyłącznie posiadania umicjętności konstruowania i naprawy zbroi, ale stoi za tym także określony świat wartości. I tc właśnie wartości, prócz kwalifikacji, dzięki dzieleniu radości i trosk codziennych, uczell przejmował od mistrza. Średniowiecznc terminowanie składa się zwykle z trzech etapów, opartych na ustaleniach prawnych, tyczących okresów życia jednostki, według których dzieli się ono na: ł. małoletniość, l7Iinorennitas - brak jakichkolwiek praw; 2. lata sprawne, Il/aiorennitas - w których dzieci tylko za zgodą opiekuna mogą uczestniczyć w nicktórych czynnościach prawnych. Za swe wykroczenia podlegająjednak takim samym karom jak dorośli; 3. lata roztropne, tzw. anni discretŹ(mis - dopiero wtcdy, wraz ze zdolnością władania bronią lub oględzin orzekających dojrzałość fizyczną, jednostka staje się pełnoprawna. Oto przykłady ich nazewnictwa: scholarz- wojownik rzemieślnik małoletniość paź terminator student lata sprawne giermek czeladnik bakałarz lata roztropne rycerz majster magister terminy prawne Przedstawmy teraz podręcznik krótkiego kursu zostania rycerzem i majstrem, albowicm właśnic te dwie profesjc najlepiej zostały udokumentowane. wychowaniu rycerskim tak powiada XIII-wieczny Ordre de la Chevalerie: ..Trzeba, aby syn rycerza, podczas gdy jest giermkiem, nauczył się czuwać nad koniem: trzeba. aby służył i był podwładnym, zanim będzie seniorem, ponieważ a Slo\\<:m ..s<:l1OIar/· [1oslugujy s. 555). W<:dk ni<:go j<:st to uczony, do jakiejś szkoly lub krygu slkól. siy IV którego s<:nsi<: zapożyczonym roly s[1oleczną od wyznaczają F. Znanieckiego inni uczeni, (J 984. należący �80 inaczej, kiedy będzie rycerzem, nie pOJlllIe dostojellstwa godności seniora; dlatego każdy rycerz powinien oddać swego syna w slużbę do innego rycerza. ażeby się w swej młodości nauczył krajać przy stole i służyć, uzbrajać i ubierać rycerza. Tak jak człowiek, chcący zostać krawcem albo cieślą, potrzebuje mistrza, który byłby krawcem albo cieślą, tak samo trzeba, aby każdy szlachcic. który miłuje rycerstwo i chce zostać dobrym ryccrzem, miał najpierw mistrzarycerza" (ChałasiIlski, 1958, s. 76-77). Rozumiemy już. chyba teraz różnicę pomiędzy śrcdniowiecznym a nowożytnym pojmowaniem służby. Do wieku XVII służenic innym ludziom nic było bynajmniej zajęciem pogardzanym i obraźliwym. tym bardziej, że nie stanowiło stałego zajęcia, lecz etap życiowy pomiędzy wczesnym dzicciJlstwem a niezależnością dorosłości. Chyba nie jest przypadkicm, żc pojawienie się zawodu służącego, który zaczyna przywdziewać togę pogardy, zbiega się z powstaniem klas społeczeJlstwa nowożytnego. U rok Sancho Pansy i Kubusia Fatal ist~ z wolna odejdzie w zapomnienie. Tak więc kurs rozpoczyna się zwykle w wieku 7-8 lat, kiedy to chłopiec zostaje odstawiony od matki i wysłany na dwór feudalny. Zowie się jJa:::ielll a jego miejsce jest wśród najniższych członków dworu. Czym się zajmuje'.' Usługuje do stołu, uczy się etykiety i zasad galanterii wobec dam. dba o vvygodę gości, przenosi posyłki, poznaje prawidła szachów i instrumentów muzycznych, układa początkowe, nicwprawne rycerskie ballady i pieśni miłosne. czasami nawet odkrywa tajniki czytania i pisania w języku ojczystym. Równocześnie zacięcie ćwiczy władanie bronią, jazdę konną. pływanic, biegi i zapasy. Co prawda podczas wojny nosi pancerz i hełm. ale w miejscu miecza widnieje maczuga, a rola pazia ogranicza się do służby obozowej. Okres ten kOllczy się, gdy jakiś rycerz zechce go na y,lerlllka. Od tcj chwili gotowy jest na każde skinienie swego pana i ustawicznie za nim podąża. Poprzez życie sługi, oporządzanie konia, zbroi, ubrania. uczy się rycerskiego fachu. Uczestniczy więc wespół z nim \\1 wyprawach wojennych (choć nie wolno mu jeszcze atakować wroga; osłania tylko swego mistrza tarczą. paruje ciosy i podaje nową broJl; powiadano, że sukces wojownika zależał w dużej mierze od zręczności jego giermka), turniejach rycerskich, polowaniach. rozrywkach dworskich (gry towarzyskie, opowiadanie przygód i anegdot, śpie\\ i tailce). Oprócz tego wykonuje tylko dla niego przeznaczonc zajęcia. Na zamku istnieje podział giermków wedle funkcji. Istnieje giermek krajczy. pokojo\\:. stajenny, podczaszy, klucznik i tak dalej. Wraz z pasowaniem na 'ycer::.a kOllczy się jego enkulturacyjna droga. Wychowanie rzemieślniczc także zasadza się na trójstopniowości. Chlopca oddaje się wprzódy li' termin do majstra, który odtąd staje siC; najważniejszą osobą w jego życiu. Zapewnia mu wikt i dach nad głową. a w zamian żąda wyłączności dysponowania jego osobą. Gdy tenninator opanował już wszystkie umiejętności w danym zawodzie, majster pod nadzorem cechu, wyzwala go �81 Ja c::eludniku, osoby vvolną w wyborze mIejsca pracy i zamieszkania, lecz lic posiadającą niczcgo. Stąd też czeladnik zwykle najmował się w miejscu \\ej nauki i cierpliwie czekał, ażjego mistrz umrze lub zniedołężnieje. Dopiero lO \\iclu latach cech dopuszczał go do egzaminu na mislrza czyli wykonania lopisowej pracy. Jdli egzamin przebiegł pomyślnie, zyskiwał prawo otwarcia ,łasnego warsztatu i przyjmowania terminatorów oraz czeladników. Rzec:; nie inaczej ma siy ze stanem duchownym, o którym jednak pisać będę , nast~pnej czyści Na temat chlopów brak niestety informacji. Wiadomo tylko, :e inicjacyjne wkroczenie w świat dorosłych odbywało się podczas cykJu udowych świ,)! od św. Jerzego do św . .lana (23.IV-24.VI), podczas których ,iejscy mlodziet1cY uczestniczyli w rytuałach mających zapewnić płodność alej wspólnocie, cz~sto wykonując popisy związane z konnąjazdą. Jest jeszczc jedna rzec:;. bardzo ważna, której zapomnienie wypaczyłoby ,braz średniowiec:;.nej enkulturacji. Do przejścia do następnego etapu zawsze iieodzowna byla ingerencja sacrum. Nie wystarczyła sama materialna zmiana lbioru. terminologii lub sieci relacji społecznych. Konieczny jest religijny ytual uświl;cający'. który dzięki interwencji sfery nadprzyrodzonej zmienia l1icjowanego w inną jakościowo istotę. Wspomnienie Gennepowskiego riles If! j!wsugf! jest tu jak najbardziej na miejscu. By paź Illógl stać sil; giermkicm, wprzódy kapłan kładzie miecz i pas a oltarzu. blogoslawi i dopicro wtedy wręcza je byłemu paziowi. Akt pasowaia na rycerza wymagał z kolei: I. nadzwyczajnych okoliczności, np. koronaja. bitwa. wescle, chrzciny, zaręczyny; 2. poświęcenia bojowego rynsztunku; całonocnych medytacji, postu i modlitw odbywanych przez kandydata; przyjęcia przez niego komunii i odmówienia zwyczajowej modlitwy oraz rzysiygi stanu rycerskiego; 5. tzw. colee, czyli klepnięcia przez celebrującego t\\artą dlonią w kark inicjowanego; 6. klepnięcia płazem miecza w ramię a\\nego giermka i wymówienia formuJy: "W imię Boga, Świętego Michała ś\\iętego .ferzego pasujy ciy na rycerza" (Angutek, 1993; Aries, 1995; Chałaitiski. J 928. 1958: owacki, J 967; Kurdybacha, J 967, s. 232-239; Le Goff, , :vlaj'lc na ll\vad/(: :Iigjjnego \~lIsle moi.na zdobywaniu :/pośrcdnio '1\\ :Iigijnych. ast<;puje sobie rytuałów koncepcji religijnych. nadpr/.yrodl.Ong. nawzajcm W tym przypadku łeez od wykonujqeych wY/.nawane czy tei społecznej. ms/.a wartości. Do pierws/.ego świl,:ta przed efekty w społeczeństwie typu - religijny rytuał z nich podjętych je osób. a tym samym bitwq, typu rytuału która działań które uznają kill/lilT. Warsz.awa 1994). należy uprawomocniła drugiego pasowanie na rycernI, wyzwołenie terminatora, \ iecel'] kapl,lIiskich itp. (zob. !\ngutck 1993: G.Banaszak, .1 )ill~f!clu kultury Pierwszy wagę poprzez nie zależą działania panujących idei Natomiast drugi rodzaj możemy nazwać religijnym Iytuałem a sensie uświęcającym. II nim \. /Ianie sil,: wymiaru komunikacyjnego i światopoglądowego oraz 2. transfor- .aeia rzeczyllistości 'iorami typy li<"Jbrmaterialnych. od skry icszc/aj'ł społeczno-regulacyjnej dwa chanlkteryzuje si« posiadaniem wymiaru zarówno techniczno-użytkowego, I'okga pr/.ede wszystkim na zmienianiu rzeczywistości lizycznej, przy- I!wkl}'cmm \k i komunikacyjnego. ldniczcj. uSlaknia W)T(linić błogosławienie mające nastąpić pola przed czynności; ślub, chrz.est, koronacja. zdobycie .I.Kmita, Społeczno-regulacyjna �82 1994, s. 313; Pastoureau, niewska, 1986). 1983, s. 32-36; Riche, 1979, s. 75-77; Sójka-Ziele- 2. Szkoła Słysząc słowo "szkoła" uruchamiamy zazwyczaj wspomnienia z dziecilistwa: widzimy ogromny budynek pełen dzieci siedzących w ławkach lub biegających z krzykiem po boisku. Chciałbym jednak uwrażliwić czytelnika na przepaść tkwiącą pomiędzy nią a tą znaną ze średniowiccznych zapiskó\\. Błędem jest postrzeganie tej drugiej poprzez pryzmat roli, jaką ta instytucja odegrała w późniejszych wiekach. Z tej perspektywy interesującą może się zdawać przyczyna słynnej "reformy szkolnictwa" z roku 789, w której Karol Wielki nakazuje JakłaJać szkoły. gdzie dzieci będą się uczyły czytać. Niech w każdym klasztorze i w każdym biskupstwie uczą psalmów, nut, śpiewu, obliczania komputu, gramatyki i niech mają właściwie poprawione księgi katolickie" (Riche, 1979, s. 178). Teodulf. następca Alkuina - duchownego doradcy Karola, dorzucił dodatkowo ideę powszechnego nauczan ia wszystkich chłopców w Cesarstwie. II istoria pedagogiki dostrzega w tym ogromny krok naprzód. Być mo:l.e. Praktyka była jednak Inna. Pomysł Teodulfa spotkał się z całkowitym niezrozumieniem jemu współczesnych. Nawet nie sprzeciwem - z niezrozumieniem! Zaś syn Karola - Lud\\ik Pobożny nie robił żadnych trudności Benedyktowi z Aniany w zamykaniu szkól znajdujących się poza obrębem jego klasztorów i stanowiących niebezpieczną konkurencję· Historycy upatrują przyczynę tego oświatowego ożywienia raczej w potrzebach młodziutkiej monarchii karolii1skiej, która bazując na nowej religii. usiłowała jakoś scalić obszar olbrzymi i kulturowo różnorodny. Słowem - to wymóg posiadania warstwy królewskich urzędników oraz jednolitej administracji spowodował renesans karolii1ski (Kurdybacha, 1967. s. 170-177; Le Goff. 1994, s. J 40). Tak więc średniowieczna władza od początku była sprzęgnięta ze szkołą, a Michel Foucault może zacierać ręce ... Pojęcia "szkoła klasztorna" używam tutaj jako wygodnego skrótu obejmującego wszystkie szkoły reprezentujące sposób wdraż.ania w kulturę IHIZ\\an:wcześniej przeze mnie terminowaniem. Będą więc to szkoły przyklasztorne. katedralne oraz tzw. szkoły biskupie, które polegały na gromadzeniu przez biskupów wokół siebie nielicznych grup chłopców i uczeniu ich czytania i pisania oraz przysposabianiu do czynności zawodowych. Z drugiej natomiast 4 strony sytuuje się uniwersytet , a gdzieś pośrodku znajduje się szkola parafialna, która zresztą, zaistniała tak naprawdę dopicro w XII wieku. 4 Pierwszy uniwersytet powstaje co prawda w roku 1213. a wiyc teoretycznie nic pOll inienclr si<; nim zajmować. albowicm przekracza nakreślone prZQC mnic ramy Claso\Vc. Ponicważ .icdna~ �83 U. Funkcjonowanie średniowiecznej szkoły Program nauczania. Jakie były wymagania względem uczniów wstępują:ych do szkoly katedralnej lub klasztornej? Kandydat winien umieć na pamięć jlka psalmów Dawidowych oraz najgłówniejsze elementy wiary, także nieco ęzyka łacillskiego w czytaniu i pisaniu. Jeśli zaś umiejętności tych nie posiadł, o właśnie one stanowiły jego pierwszy przedmiot nauczania. Nadto przyuczany )y! do rzeczy praktycznych, a więc posługa do mszy, odmawianie psalmów nade wszystko śpiewanie. Dopiero gdy rola pomocnika kapłana była już ,\ykonywana w miarę dobrze, dziecko zaczynano zapoznawać z labiryntem ;ztuk wyzwolonych. Tych zaś było siedem. Poziom niższy, tzw. trivium, o gramatyka, retoryka (nie było to krasomówstwo, lecz umiejętność redagowalia urzędowych dokumentów i listów) oraz dialektyka. Poziom wyższy, quad·i\'illlJl. wypełniała arytmetyka, geometria (dzisiejsza geografia), astronomia obliczanie kalendarza świąt ruchomych i pobieżne wiadomości o planetach) muzyka (śpiewanie psalmów oraz hymnów religijnych). Nie było budynków specjalnie przeznaczonych do nauczania. Na szkoły "asztorne, które m ia!y szczęście powstać przy wielkich ośrodkach, jak np. ~ankt Gallen, składał się dom z dwoma dużymi salami rekreacyjnymi, kilkana;cie sal malych oraz ustępy. To jednak duża rzadkość. Zwykle lekcje odbywały ;ię. po usunięciu kramów, na klasztornym podwórcu, w kościele albo u jego )ram. Później, wraz z powstaniem szkół świeckich, wynajmowano izbę lub ~!oszono nauki po prostu na rogu ulicy. Ławek nie było. Pojawią się w XIV ,\ieku. Uczniowie zatem siadali na podłodze, na której przedtem rozrzucono ;łomę· Metody nauczania. Być może ze względu na szczupłość miejsca, w jednej zbie odbywało się jednocześnie kilka lekcji, co jednak najwyraźniej nikomu lie p~zeszkadzało), choć nas to nieco dziwi, zważywszy, że prawie cała nauka )dbywała się ustnie. W takiej izbie musiał panować wielki gwar. Stosowano dwie techniki nauczania. Pierwsza to pamięciowe powtarzanie, \spomagane mnemotechnicznymi sposobami (np. wierszowane deklinacje). )rugą zaś stanowiła kara cielesna, która, jeśli wierzyć kronikarzowi życia iw. Wojciecha, przynosiła rzeczywiste efekty: "Gdy potem z przeczytanej ekcj i ani słowa nic rozumiał, a bardzo rozgniewany nauczyciel zaczął chłostać, \tedy «Puść Panie!» wołał, a puszczony bardzo dobrze czytał, jakby rzecz ~naną,,6 No cÓŻ. Nic przypadkowo gramatyka przedstawiana była zawsze , trzciną w ręku. lobrze obrazuje róJnic<; w stylu myślenia pomi<;dzy średniowieczną szkołą W\\oJytną. zdecydowalem si<; naszkicować idee mu przyświecające. , Warto zauwaJ.yć. Je wczesne średniowiecze nie znało innego sposobu n> Jeszcze Brunona św. Augustyn ;;l'\Io{ .I'W czytał na glos. To zakonnicy Wo/ciccha; za: Wołoszyn, wprowadzili 1965. s. 169. obyczaj klasztorną lektury, cichego a szkołą jak tylko głoczytania. �84 Brak wychowywania. Oznacza to całkowity brak kontroli nauczycieli względem tego, co ich uczniowie czynią po zajęciach, a związek ich łącząc) przypomina zażyłość pomiędzy kupcem a klientem - uczell ma być posluszny i sprawnie przyswajać wiedzę, którą nauczyciel jest zobowiązany mu przekazać. To, co się z nimi dzieje poza miejscem nauczania, zupelnie ich nie interesuje. Szkoła ma kształcić, nie wychowywać. Od tego jest wspólnota. np. zakonna, która na drodze współuczestnictwa w codziennym życiu kształtuje moralność wychowanka i wpaja w niego odpowiednie wartości. B.-ak podziału wiekowego uczniów. "WidzC; uczn iów w szkole - mó\\ i Robert de Salisbury w XII wieku - Wielu ich jest. Widzy myżczyzn w rozmaitym wieku: pueros. adolescenles. juvelles. senes" (tj. chlopców, młodzikó\\. młodziel1ców, starców) (Aries, 1994, s. 140). Średniowieczny człowiek nie dziwi się widząc dorosłą osobę i siedzące obok ośmioletnie dziecko, razem powtarzających łacillski wierszyk. Chodzi wszak o wiedzy i tylko o wiedzy. nie zaś o enkulturację, jak to ma miejsce w kulturze nowożytnej. I podczas gel) do stworzenia zwykłego członka społeczności średniowiecznej opanO\vanie szkolnego materiału n ie jest w żadnym razie kon ieczne, to świat nowo:i.ytn) spogląda na człowieka nie skażonego ż a d n y m edukacyjnym trudem z wyrażnym obrzydzeniem, pogardą i czym prędzej przykleja mu ctykietky prymity\\nego, chamskiego ezy nienormalnego lub po prostu przyglupiego osobnika. Równoczesne nauczanie wszystkich przedmiotów. ŚredniO\viecze jeszcze nie sądzi, aby dziecko nie bylo w stanic czegoś pojąć ze wzglydu na wiek. Może więc uczyć się w tym samym czasie zarówno gramatyki, jak i czytania. a jedyny podział to trivium i quadrivium (Pernoud, 1990; Kurdybacha, 1967: Karbowiak, 1898; Riche, ł979, s.195-203; Delumeau, 1987, s. 324-327). Dwie ostatnie cechy wynikają ze średniowiecznego obrazu dziecka, które do momentu wkroczenia w świat dorosłych (zwykle okolo 6-7 roku życia) postrzegano jako nieporadną istotę w okresie przejściowym, pozba\\ioną zupełnie znaczenia, która nie potrafi się sama zatroszczyć o sienie. Więź uczuciowa pomiędzy nim a rodzicami była raczej słaba i nie rozpaczano za mocno po jego śmierci. Po tym okresie dziecko wkracza bezpośrednio w świat dorosłych i jest traktowane w ten sam sposób jak i oni, stąd też CZysto takie postrzeganie dziecka określa się metaforycznie "maly dorosly". Od tcj chwili naze\\nictwo nie będzie wynikało z rzeczywistego wieku, lecz z zajmowanej pozycji społecznej (np. sługa czy podwładni będą określani jako chłopaczkowie. !aciliskie puer to jednocześnie dziecko i niewolnik itp.) 2.2. Różnica pomiędzy szkołą klasztorną Sprowadza i wypełnianiem rzystali tylko a uniwersytetem się ona do stopnia powiązania z praktyk'l_ codziennym i'.ycien" jakiejś funkcji. Albowiem z tej pierwszej formy edukacji ko· ci, którzy przygotowywali się do stanu duchownego. Reszt, �85 ipołeczellstwa uważała ją za rzecz całkowicie dla siebie bezużyteczną. Wszak wychowania religijnego, niezbędnego każdemu chrześcijaninowi, dostarczał :iom. i to tam dziecko uczyło się na pamięć pacierza oraz znajomości głównych :iogmatów wiary katol ickiej. Mało tego, dla rycerza posyłanie syna do szkoły Jylo wysoce obraźliwe i poniżające; sugerowało, że latorośl nie jest zdolna :io noszen ia bron i. Do szkól klasztornych (a tym samym i do klasztoru) powszechnie wysyła się młodziutkich chlopców, których średni wiek to 7-6 lat, choć zdarzali się i tacy, ledwie odłączeni od matczynej piersi. Byli to zwykle chłopcy, dla których nie ,tarczało maj,\tku do dziedziczenia albo strawy do jedzenia - w zależności od \\arstwy społecznej. Stan kaplaliski był dla nich najlepszym wyjściem i od tej :11\\iii klasztor byl ich domem i przeznaczeniem. Tak ich zresztą nazywano Jblaci, tj. Bogu poświęceni, w przeciwielistwie do nielicznych extranei, którzy mi myśleli wstąpić do zakonu, a szkołę klasztorną traktowali jako dostarczy:ielkę wiedzy wystarczającej do sprawowania funkcj i kapłana. Ci jednak mllsieli utrzymywać się sami i mieszkali gdzie bądź za murami. Z czasem 11ast,\pil także rozdzial na szkoly" wewnętrzne" i "zewnętrzne", który utrzymał ,ię aż do rozkwitu szkolnictwa świeckiego w XIII i XIV wieku. W każdym razie jedynym celem szkoły klasztornej było przygotowanie świeżej tkanki kapł<ulskiej a "każdy przedmiot zmierzał konsekwentnie do pogłębienia przede \\szystkim pobożności. do wyrabiania w uczniach niezłomnego przekonania, że kościół jest najwyższym dobrem, poza którym już nic lepszego nie istnieje" IKu~dybacha, 1967, s. 1(2). li n iwersytet hołdował innej zasadzie, rodem ze starożytnej Grecj i. N ieprzypadJ...owo scholastyJ...a paryska bazowała na Arystotelesie, a bolollska uczelnia słynęla z prawa rzymskiego. Nieprzypadkowo Abel<:ll'd w swym dziele Sic el 1/011 piemszy w średniowieczu odwołuje się do rozumu. "Należy wierzyć nie dlatego, ie Bóg tak powiedział, lecz jedynie z tego powodu, że rozum tak dyktuje" - powiada. Nie bez powodu wreszcie, to uniwersytet najmocniej tęsknił za niezależności,\ programu nauczania i starał się usilnie wyzwolić spod bacznej kurateli dostojników kościelnych. Zasada ta opiera się na przekonaniu, że każde nasze twierdzenie jest o tyle słuszne, o ile bywa uzasadnione. A uzasadnione może być wylącznie prawami rozumu bazującymi na regułach logicznych. To nie osoba przeciwnika w sporze stanowi rację, dla której ulegamy jego perswazji lub nie, lecz bezimienny Logos, dla wszystkich jednaki. Tak samo jak Akademia Platona czy Liceum Arystotelesa, średniowieczny lin i\\ersytet stanowi grupę myśl iciel i poszukujących Prawdy Jedynej, którą codzienne zycie mało obchodzi. W dość krótkim czasie scholastyka zyskała miano nauki o rzeczach absurdalnych, np. jak ubrany był Jezus lub o rozmnażaniu aniołów. W kOllcowym rozrachunku tradycja przestaje być ważna na placu boj u dysput, nader popularnych w Paryżu, pozostaje wyłącznie rozum i dc)\\odzenie. �86 To pierwszy podmuch nowożytnej naukowości. Myśl pierwotna (to jest w tak zwanych kulturach pierwotnych) opiera/a się na szacunku. pozycji społecznej i sile magicznej mówiącego, zaś mentalność religijna nie może się obyć bez autorytetu Ojców Kościoła. W obu przypadkach liczy się wspólnota, a nie indywidualizm. W tym rozumieniu uniwersytct rzeczywiście stanowił forpocztę "drugiego odczarowania świata" Maxa Webera. Zmiany, jakie to powoduje, są widoczne gołym okiem. Wiedza przestaje być jedynie furtką do społecznej kariery, staje się także narzl(dziem poszukiwania Prawdy. Ludzie zaczynają się spieszyć. Chcą poznać jak najwięcej. Książka uniwersytecka różni się od tej sporządzonej mrówczą pracą mnicha-kopisty. Jest mniejsza, pisana minuskułą gotycką, dzięki której szybciej można machać gęsim piórem (już nie trzciną). zawiera coraz: mniej ozdobników i coraz więcej skrótów. Słowem - staje się narzędziem zdobywania wiedzy, a nie przedmiotem zbytku, nabożnej czci a nawet - w świadomości chłopów -- mocy magiczneJ. Uniwersytet zatem kształci do samodzielnego, odpowiedzialnego myślenia i nie interesuje się moralnością swoich studentów7. Szkoła klasztorna natomiast przygotowuje do objęcia roli społecznej księdza i wyposaża kandydata zarówno w umiejętności praktyczne, jak i w pożądane wartości (Chalasillski, 1958: Le GatT, 1966, 1994; Pernoud, 1990; Karbowiak, 1898; Hallpike, 1979; Aries, 1995; Kurdybacha, 1967). 3. Uczenie przez mówienie ., Wygłaszaj kazania, wygłaszaj. w porę czy nie w porę" Alkuin Rzecz to doprawdy rewolucyjna. Kultura religijna wierzy, iż samo sło\\o odarte ze swego praktycznego kontekstu przedstawia wartość i może zmienlac świat. "Jasną jest rzeczą, ż.e zbawienie ludu zależy przede wszystkim od nauczania i kaznodziejstwa" - głoszą uchwały synodów (Riche, 1979, s. 185). Nie czynu, a myśli nam trzeba! Oto po raz pierwszy uczy się rzeczy, które nie mają żadncgo powiązania ze sferą utylitarną, które nie są użyteczne w żaden widzialny, empiryczn: 7 Studenci korni marginesie w 'ogófc wieczną Uniwcrsytely uczniów, jest chyba toczyć papug. dowcipów. a uporZi\dkowanym ludzie niczależni. ci'lglc a7. nadlo widol:/,na. studentom Różnica miejskimi walki I. w stylu wilkl)\v /scia przypisanym niepożyją na o lo. b: bronią gier hazardowych. nicdżwil:dzi. i lak naprawd<; gościńca. i prostytutkami hoje z. wladzami gry w lenisa, malp. ludzie złodziejami m.in. zahraniano kogutów, hodowania niccenzuralnych bracią jako żebrakami. musialy W Paryżu w walkach muzycznych. i opowiadania nowożylnych z wlócz~gami. do miasla. uczestniczenia studencką czas byli postrzegani wcspół spolcczcllstwa. instrumentach alkoholu dlugi którzy byli wpuszczani i szermierki, na zreszlą i krnąbrni, w r~kll śpie\\u. i PSI)\\. p()l1li~d/'y do inslytucji gr': pi(ia śrcdnil)tlum<.'111 �87 ;posób. Nast((puje przeJscle od konkretu do abstraktu, a tym samym ~najdujemy silt w punkcie granicznym pomiędzy dwoma rodzajami myślenia, h\oma sposobami porządkowania świata, pomiędzy NAMI a NIMI. W tym ,\łaśnie miejscu, umownym rzecz jasna8, dokonują się narodziny naukowości, ak doskonale nam przecież znanej. Wszystko, co poza, wydaje się nam niezro~umiałc i trzeba filozoficzno - etnologicznego trudu, aby cokolwiek pojąć 'obszaru kultur nic nowożytnych. Oczywiście proces ten n ic przebiegał bezboleśn ie, a oderwan ie wyrazu )d sytuacji, \V jakiej był stosowany, nie nastąpiło od razu. Nie czas jednak miejsce, aby a tym szczegółowo mówić. W tej chwili wystarczy nam przyponnienie. że język w kulturze magicznej był nierozerwalnie związany z otoczeliel11 i posiadał swojel moc zmieniania rzeczywistości. Stanowił zatem narzęjzie panowania. Wystarczyło tylko znać odpowiednie słowa i właściwe gesty, l świat leżał u naszych stóp. I chociaż myślenie religijne zmieni ten pogląd, o do pełnego oddzielenia dźwięku od określanej rzeczy trzeba będzie jeszcze :rochę poczekać. Dla filozofii religijnej pierwotny związek przekształcił się w przekonanie, ~e między symbolami a przedmiotami istnieje idealna i obiektywna adekwatlOŚĆ. której poznanie zapewnia już nie władzę, ale dogłębne i prawdziwe ~rozumienie Haskich tajemnic. Dla Greków przecież .\ymbolon był znakiem 'ozpoznawczym, reprezentowanym przez dwie połowy przedmiotu podzieloneSO między dwie osoby. Jeśli wi~c określy kogoś strusiem, to równocześnie ujawniam jego prawdziI\ą natur~. ponieważ struś jako ptak, który wprawdzie składa jaja, lecz ich 'lie wysiaduje, stanowi symbol grzesznika. Jeśli biskup okrzyknie kogoś heretykiem, to najważniejsze zostało już uczynione - natura zbrodniarza została , l 'mo\l'n) 111.albOlvi<:nl ni<: sposób go ul11i<:ścić w konkretnym punkcie czasoprzestrzennym. \a przyklad staro/.) tna Cir<:cja w warstwic lilozoflczncj będ7,ie wykazywała mnóstwo eech ao\\ OŻ) tnych i na miano oica myśli naukowej zaslużyla sobie w zupełności. Z drugiej strony jej pojmo\\ani<: r<:ligii j<:SI mocno skażone myśleniem magii tzw. dualistycznej, a wil,:c takiej, gdzie :Icm<:nl S) mbolicl.llY j<:st ,już doslrz<:gany. ku. sianowi nieodzowny skladnik praktycznych :zynności (Ij. /Illicniai'łcych r7.<:Cl.ywistoś~ elllpiryczną). W ten sposób funkcjonuje przecież. caly pOlllni.:.is7y pantcon greckich i rzymskidl bogów. którzy są odpowicdzialni za konkretne sfery :oc!zi<:nncgo lud/ki<:go ż.yci" i czynności. np. za sianie. bronowani.:. nawożcnie. rodzinę. dllm. ogniskll dOIllOl\<:. pn')g itp. Lud/ie zwracają sil,: do nich (lub właściwiej - starają się na nich \\plyną~) za pOnlOG\ i'llrlllulmagiclllych (oliary. inkantacje) tylko wtedy, gdy maiąjakiś problem \\ dan<:j skrze. (ir<:cki stoicyzm mllWi jeszCl.<: o ..sympatii wszechrzeczy" i przenikającej ealą rz<:C/)\\ isloś~ IJII<'lIl1li<'. kh'ml jesl niepokojąco podobna do many Polinezyjezyków. orenda lrokuó\\ C7.y \mAIIII Siuks(·lW. Ni<: inaczej będzic w kai.dym innym spoleczeństwie religijnym. Illli<:nia~ się b<;d/.i<:tylko proc<:ntowa zawartoś~ Illyślenia magicznego. religijnego i naukowego. Taki.<: i \\ nas7.y1ll ś\\icci<: występują wszystkic te typy Illyślcnia. Niemniej jcdnak. to właśnie \\ "ullurz<: religijnCj uruchamia si.; proces uwalniania myśli od kontekstu i jej triumfalny pochód \\ siron.; abstrakcji. średniowicu.e jest tylko jego. co prawda nam najbliższym, przykladem. Zob. E,Cassir<:r. le·.ITi () c:/rJ\l'ieA/I. Warszawa 1971. s.169-177; Kmita. 1989; Buchowski, 1993. �88 odsłonięta, tcraz wystarczy go skazać. Nazwać rzccz - znaczy powołać ją do życia. W średniowieczu ,język jcst wierną ręką ducha" (Alain z Lilie). nic zaś jcgo przcciwnikicm, jak obccnie. Każdy przcdmiot uważa się za przedstawienie czegoś, co jcst jego odpowiednikiem w planic wyższym i tym samym staje się jego symbołem - kluczem do ukrytcgo. sakralncgo świata. W tej sytuacj i zrozum iała jest chyba waga sporu. który od X I wicku zaprzątał wszystkic wykształcone glowy śrcdniowiccznej Europy. Jest to "spór o uniwersalia". A przy tym n ie można powiedzieć. żc myślcn ic rcl igij nc było konkretne lub abstrakcyjne. Mamy tutaj do czynienia z jcdnoczcsnym występowaniem obydwu elemcntów. co zrcsztą stanowi przykład charaktcrystyczncgo dla typu przejściowego wymieszania ccch dwóch skrajnych modcli spoleczel1st\\ (pierwotnego i nowożytnego). Średn iowieczny człowiek c i'lgle m iota się pomiędzy pragnieniem odkrycia za namacalnym konkrctcm jcszczc prawdziwszcj niż on abstrakcj i a wysiłkiem ukazan ia pod dostrzcga11U1 cmpiryczną fórmą owej ukrytej rzcczywistości. Przykładcm może być pojęcie pll/cher, które pochodzi od pelle rubens, zatem ten, kto jest piękny. ma czcr\vona skórę. a równocześnie innc abstrakcyjnc okrcślenie piękna vel/es/lis wyprowadza się od venis, a więc żył. Powyższe informacjc stawiają śrcdniowicczn'l pasję wychowawczą. to Jcst e.Yelllp/a. w trochę innym świetle. Całe kaznodzicjstwo opicra się przecież na przykładach. Pierwszy traktat pcdagogiczny w wickach śrcdnich autorstwa Dhuody Podręcznik d/a .\~Vł1Owręcz kipi od odwołal1 do Biblii i pism OjCÓ\\ Kościoła. Czyżby więc owe rozlicznc opowiastki. ciąglc przytaczanc w pedagogicznym trudzie, zachowały moc wpływania na rzcczywistość? Czyi\b) cytowanie bogobojnego żywota równocześnie mówiło o czymś innym. co zrozumiałe tylko dla adeptów tej ezoterycznej wiedzy? Artykuł ten nie udzieli niestety odpowiedzi. Gdyby jednak były onc pozytywne, wtedy bardziej zrozumiałym stałby się fakt powstania uczcnia przez mówienie. W takim przypadku nie zaistniałaby owa niewytłumaczalna. nagła przepaść pomiędzy nauczanicm przez działanie. powiązanym z użytccznością i konkretyzmem a światem wiedzy, która do niczcgo się nic przydaje. Choć pamiętajmy, że to zorganizowane wdrażanic w posługiwanic się abstrakcjami było ledwie wyspą w morzu enkulturacji przez tcrminowanic i to także na terenie szkoły przyklasztornej (podział na zajęcia praktycznc, potrzebne do roli kapłana. i te wspomagające jedynie w osiągnięciu Prawdy drogą rozumu). W dodatku nie jest wcale pewne, czy zamiłowanie do konkrctu wykazywał) jedynie warstwy niewykształcone, zaś abstrakcyjnym dywagacjom oddawał) się wyłącznie uczone głowy. Tak chciałby zapewne cwolucjonizm. Niestety. historycy, tacy jak Jacques Le Goff. nie zamierzają się z nim zgodzić. Pozostaje jeszcze jedna kwestia: spróbować znaleźć wyjaśnienie tej rcwolucji. Wiemy już, że kaznodziejstwo jest możliwe dopiero po zaistnieniu relacji �89 :-mbolizacji. Ale co spowodowało tę ostatnią? łnaczej mówiąc jak to ię stalo, że powstały szkoly'? Marksizm, na przykład, widzi tutaj niewidzialną rękę roZI1lC klasowych. -a grupa, która skupia nadwyżki produkcyjne i w rezultacie z wolna opanowuje roclki produkcji, przestaje interesować się pracą (konkretem), a zaczyna wy\\arzać abstrakcyjną ideologię usprawiedliwiającą istniejący stan rzeczy. , kolei Florian Znaniecki genezy szkól dopatruje się w plemiennych tajnych \\iązkach, których magiczna wiedza wyewoluowała w zarysowanym powyżej ierunku. My jednak oprzemy się na koncepcji Jacka Goody'ego, według której J p a w s t a n i e p i s m a wydatn ie dopomogło narodzinom naukowego sposobu 1:-ślenia') Wedle niego dekontekstualizacja mowy sprzyjała wykształceniu się ,ostaw sceptycyzmu i krytycyzmu oraz umiejętności intelektualnych, które \ efekcie doprowadziły do myślenia typu naukowego. Oto człowiek może 'o raz pierwszy spokojnie spojrzeć na swój produkt, który dotychczas niec!miennie mu umykał. Czym innym jest bowiem rozumienie pisma jako wyąCL:nie fonetycznego zapisu langue de Saussure'a (a tak je postrzegano przed siążk'l Goody'ego), a czym innym patrzenie na nie jako na obiekt analizy. Dzięki pismu mówi'lcy oddziela swoją wypowiedź od kontekstu, w jakim :-la dotychczas uwic;ziona, i zaczyna spoglądać na nią z pewnego oddalenia. 'umie przeistacza siC; z narzędzia działania w jego przedmiot. Człowiek dotrzega. że można j'l poprawiać, zmieniać, wydobywać zeil różnorakie znaczeia]". a przy tym uwalnia umysł od konieczności jej przechowywania, kierując ałąjego energic; na badanie tekstu. Innymi słowy ~ mowa staje się abstrakcyja. pozakontekstowa i co najważniejsze ~ coraz mniej uzależniona od osoby ,ypowiadającej. Autorytet oratora będzie jeszcze odgrywał rolę w społeczeót\\ic religijnym (Ojcowie Kościoła, Biblia), ale już nowożytność za jedyny ,:-znacznik prawdy przyjmie zgodność empiryczną wypowiedzi z rzeczywistoci,! oraz jej logiczn,\ poprawność (Goody, 1977; Guriewicz, 1976; Pernoud, 990: Znaniecki, !9X4, s. 373-375; Le Got1~ 1994, s. 330-335). \llISZ<,: \\:Tainie pisma spra\\C/.cj 1\\1 i /: nnikt'l\\ starozytnej jako podkreślić. !'Oli w /adnym myślenia które miejscu nic przypisuj naukowcgo. wedlug c wyłącznie Do tego konieczny niego wynalazjest po raz pierwszy szcreg zaistniały (;reei i doskonaly n'\l'o/lIc/i ii'lihllir::L' /e (,oody Ksztaltowaniu spoleuno-polityuno-gospodarezyeh. pr'zyklad "'()lh (1977. s. 49-)0) Ill: hl tcraz II II yohrazić podaje 1/(/111\1))1'('/ ()\Iej artykul u/ywa olbrzymiej ró/niey M. Mastcrman. slowa sohie pracę KuhlJa jako pomiędzy która .. paradygmat" wypowicdź wykazała, tekstem w dwudziestu ustną, pisanym że Kuhn jeden to z pewnością a mową w swcj słynnej znaczcniach. nikt nic zauwa- dh: tc.i ogromnCj ró/n()J'odnośei ukrytej pod jednym wyrażeniem. Pismo to umożliwia. Zob.: l. \Iasteflllan. Jhe .\01111'1' oj 1)(/J'Odigm. w: I. Lakatos. A. Musgrave (rcd.), Criticism and tlze umIli olJ\I/I!\1'le(~f!,e. Camhridgc ]970, �90 l3IBLlOGRAFI/\ Angutek D. () dwu historyc:::nych odlllianach ohr:::r:d()\l'o.~ci r<'Ii,'{l/nc/... ('/!owick 1993 i Spo!cc/en- stwo". Aries Ph. 1995 Historia d=iecillstwa. D=iecko i rod=ina \I' dlllrnl'ch casach. M. Magia i Iytual. Instytut Kultury, WarszalVa. l3uehowski 1993 Marabut. ('(hllisk. .I. Chalasiński 1928 1958 Wvchowanie II! dOlllu obcym jako illstVlucja SI){)lcc:::na.Po/nań. SiJolec:::eństwo i wychowanie. PWN, Warslawa. .J. t:klumeau 1987. C:vwi/i::.acjaOdrod:::enia, PIW. Warszawa. Goody.l. 1977 The Domestication Guricwiez 1976 1987 Hallpike a/the Savage Minel. Cambridge llni"crslly Press, Cambridge. A. Kategorie kult liry .,'redniowiec:::nej, PI W. Wars/.alVa. Problemy ś/'ednio\l'iec=nej kultlllY ludowej. 1'1W, WarS/.awa. C. R. 1979 The Foundat/ons 0/ Primitive Thought. Clarendon Prcss. ()xliJrlI. M . .I. Hcrskovits 1956 Mon and flis Works. 77le Science o/Cllltllml Karbowiak /lnlhm/Joto,!!,):. NCli' York. A. D:::iejewychowania i s=kól 11-' Polsce 11' lt'!l·J,lIeh .~redllich (':::p'ć' Inel'lrs:::a. od do 1363, Ksi<,:garnia K. GrendyszYliskiego. I'etcrsburg. 189R ')f)r. Kmita.l. /)=ied:::ictwo magii w nauce. w: !?acjonalno.l'ć'. Nauko. ,\j){)lecclis/lvo, 1989 kiewiez L. (red.) Kurdybacha 1967 i in .. PWN. red. II. 1'.0/;\- Warszawa. /listorio wychowania. t. I. PIW, Warszawa. Le Gol'f.I. Inteligencja w wiekach ,\'rednich, C7.ytclnik. Kllltura .i'rednill.wiecznej europy. Volulllcn. 1966 1994 Nowacki T. Warszawa. Warszawa. S=kice :::dziejów ks:::talcellia :::awodowego do pocątk(jw 1967 Wydawnictwo Pastourcau Szkolenia Zawodowego, XIX wieku. PańSl\\O\\C Wrociaw. M. 1985 Żvcie cod=ienlle we Francji i z/nglii \I' casach ITcer:::)' Okrąglego Stolu. 1'1 \\. Warszawa. Pernoud R. 1990 Kobieta w c:::asachkatedr. PIW. Wars/awa. Riche P. 1979 /.ycie cod:::ienne w pClllstwie Karola lVielkiego. PI W. Warszawa Sójka-Zielenicwska 1986 Woloszyn S. (wyb. 1965 Znaniecki 1984 K. Historia prawa. PWN, Warszawa. i oprac.) Źródla do d:::iejów wychowania i myśli pedagogicncj. go do końca XVIII wieku, PIW, Warsz<l\va. F. SiJołecne role uconych, PWN, Warszawa. (Jd \lTchow(/}lia piel'lm/l7c' �91 INClJLTl!RAIION IN MEDIEVAL SOCIETY ( Summary) Ihe aniek discusses the Illlldamental teatures and specific character of medieval eneulturaIon (by enculturation the author means the ovnall experience of an individual thanks to which he '1" she gallls cullmal cOlllpdencc and becomes a member of socidy with full rights). In the ,ilddk !\grs the enculturation process consisted ot" two stages. The lirst took place in a small ,umly in which a child was born. ending when it gained a physiological and motoric independenc. liii that moment. a child was treated as a weak. mindless indivitlual requiring constant care i1d help. Ihe ne"t stage consisted primarily in apprenticeship: a lew year aIds (usually aged 6-7) ,,:re sell! to serve in another ElInily or social group so as to <lcquire knowledge necessary to fulfill ocial roks (e.g. of the nallsman. knight or priest). Thus. inClllcation into culture was not 1e task of the ElInily (any\\ay. in the Middle Ages the family home did not play an important. uk I. hul of the comnlllnity \\ hich ćnnsisted not only of blood-related people. but also of neigh'clrs. servants. ultural \i'iends. competencc and tra\elkrs. through :arning through practice. ,. preparc tllr priesthood. Taking I;ractice. Likewise Ahstract part in the lite of the community. observation. and imitation - one may children say that learnt it was should one treat the medieval schooi whose primary task was knowkdge (i. e. the one not associated with everyday life) ,Iayed harlily any rok. It was only the medieval university that made learning through speaking ., major principk. Iiy pl~lCing mueh emphaSIS on print (which permitted separation of language ["(lm conte"t) and illl the rights ) a discrepancy 1die\ al uni\usity modern variation bet\\cen \\as ot"reason the school ,1I1outpost of cncultllration. borrowed knowledge from the antiquity. and every ot" Max Weber's the university day lik.situations. ..second disenchantment contributed In this sense, of the world" the and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0298c924f014f7d480f08044afb5f5be.pdf 62e5290778717249dd1acef78b7995d2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5432 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource malarstwo nieprofesjonalne Nikifor Krynicki (1895-1968) twórcy nieprofesjonalni Drowniak, Epifaniusz (Nikifor) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5050 Title A name given to the resource Epifaniusz Drowniak / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.3-4 ; s.226-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SEWERYN SĄD UZNAJE, ŻE NIKIFOR -TO EPIFANIUSZ DROWNIAK W dniu 26 marca 2003 r. "Sąd Rejonowy w Muszynie Wydział I Cywilny w następującym składzie: Przewodnicząca SSR Barbara Tischner po rozpoznaniu w dniu 13 III 2003 r. w Muszynie na rozprawie z wniosku Zjednoczenia Łemków Zarząd Główny z siedzibą w Bielance z udziałem Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu i Prokuratury Okręgowej w Nowym Sączu o unieważnienie aktu urodzenia postanawia: l. Unieważnić akt urodzenia Nikifora Krynickiego sporządzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w Krynicy na nr 4 77/1962/1 w dniu 18 X 1962 r. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r. sygn. Akt N s. 122/62; U. Koszty postępowania między stronami wzajemnie znieść; III. Nie obciążać wniosk. kosztami postępowania na rzecz Skarbu Państwa Uzasadnienie Wnioskodawca Zarząd Zjednoczenia Łemków w Gorlicach we wniosku domagał się unieważnienia aktu urodzenia Nikifora Krynickiego, sporządzonego na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Nowym Sączu Wydziału Zamiejscowego w Muszynie z dnia 18 września 1962 r. sygn. Akt Ns. 122/62, wywodząc, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak, dla którego sporządzono akt urodzenia pod nr. 35 w dniu jego chrztu 22 V 1895 r. w Greckokatolickiej Parafii w Krynicy. Uczestnik Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu wniósł o oddalenie wniosku i zarzucił, że wnioskodawca nie ma legitymacji czynnej do złożenia nin. wniosku. Do niniejszego postępowania wstąpił Prokurator Okręgowy w Nowym Sączu, zgłaszając swój udział w sprawie o unieważnienie aktu stanu cywilnego Nikifora Krynickiego /k. 131 akt/. SĄD USTALIŁ NASTĘPUJĄCY WISŁOCKI Epifaniusz Drowniak J ako wprowadzenie - ten fragment z postanowienia oraz uzasadnienia wyroku sądu jest wystarczający. Rzeczowo i z wykluczeniem wszelkich zastrzeżeń, w specyficznie precyzyjnym języku prawniczym, Sąd Rejonowy w Muszynie przywraca krynickiemu "Matejce" jego pełną tożsamość: imię i nazwisko, prawdziwą datę urodzenia i rodzinę, czyli łemkowski rodowód. Doszło do tego wreszcie - w wymiarze formalnoprawnym - dzięki uporowi i konsekwencji Stefana Hłady­ ka, prezesa Zarządu Zjednoczenia Łemków. Podkreślam: w wymiarze formalnoprawnym, bowiem w kręgu znawców przedmiotu matactwa wokół osoby Nikifora wynikające z przesłanek politycznych (m.in. akcji ,:Wisła") sygnowane przez Mariana Włosińskiego i Stefana Półchłopka, a sterowane przez Andrzeja Banacha, zostały już dawno rozpoznane. Dowodem prawdy w tej mierze są bogate materiały dotyczące Nikifora opublikowane w monograficznym numerze "Polskiej Sztuki Ludowej" (R. XXXIX, 1985 r. nr 3-4). Obok tekstów STAN FAKTYCZNY: W dniu 21 V 1895 r. w Krynicy Eudokia Drowniak urodziła syna Epifaniusza Drowniaka, którego ojciec był nieznany. Eudokia Drewniak była córką Grzegorza Drowniaka i Tatiany z domu Krynicka. W dniu 22 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy Epifaniusz Drowniak został ochrzczony imieniem "Epifaniusz". Jego rodzicami chrzestnymi byli Andrzej Kozak i Katarzyna wdowa po Jakubie Rystweju. W dniu 22 V 1895 r. sporządzony został pod nr. 35/1895 w Parafii Grecko-katolickiej w Krynicy akt urodzenia Epifaniusza Drewniaka urodzonego w dniu 21 V 1895 r. w Krynicy syna Eudokii Drewniak, córki Grzegorza i Tatiany z domu Krynickiej. Dowód: odpis zupełny aktu urodzenia Epifaniusza Drewniaka k. 13 akt oraz wyciąg z kopii ksiąg metrykalnych greckokatolickiej parafii Krynica przechowywanych w zespole Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu k. 6 w aktach tut. Sądu sygn. Ns. 169/98/... /." Nikifor, fot. Jan Świderski 1965r. 226 �Seweryn Wislocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, Pejzaż, akwarela A. Jackowskiego i J. Jarnuszkiewicz opublikowany wtedy został materiał niżej podpisanego Przyczynek do biografii Nikifora Drowniaka nazwanego Krynickim, przytaczająy m.in. za Pawłem Stefanowskim treść metryki urodzenia Nikifora - czyli Epifana Drowniaka. Należy podkreślić, iż wspomniany numer monograficzny "P.Sz.I.:' zawierał pierwsze, poważne opracowania etnograficzno-etnologiczne dotyczące kultury Łemków od czasu akcji "Wisła" w Polsce, a to, że się ukazał, począwszy od koncepcji po realizację (włącz­ nie, a może szczególnie z pokonaniem ogromnych oporów ówczesnych władz politycznych PRL oraz cenzury) było osobistą zasługą Aleksandra Jackowskiego. W każdym razie jest faktem, iż od tamtego czasu, a dotyczy to wydań z lat dziewięćdziesiątych ub. wieku, w Encyklopedii PWN, w jej wszystkich wariantach objętościowych, hasło Nikifor - to Epitafiusz Drowniak z prawdziwą datą urodzenia. Również w oparciu o tę publikację, jako w pełni wiarygodną, Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie w 1995 roku, zorganizowało ogromną wystawę dzieł Nikifora, w stulecie jego urodzin, wydając przy okazji kompetentnie opracowany katalog. Został w nim, obok tekstów Aleksandra Jackowskiego, Jadwigi Migdał i Andrzeja Osęki, opublikowany obszerny szkic mojego autorstwa "Epifan Drowniak - łem­ kowski <<Matejko>>, będący poszerzonym merytorycznie tekstem z "P.Sz.L." nr XXXIX, 1985 r., nr 3-4, z przytoczeniem prób mityzacji ukrainizującej Epifana Drowniaka z katalogu wystawy "Nikifor Drowniak- stulecie urodzin" w Galerii Sztuki Ukraińskiej w Krakowie. Opracowanie to, które po raz pierwszy dotarło do szerszej publiczności, zadając kłam licznym książkom Banacha na temat Nikifora i wynikłym z nich publikacjom prasowym, wywołało sporą sensację, czego dowodem był dwukrotny dodruk katalogu wystawy muzealnej! Nie należy zapominać także o wydanym w tymże 1995 r. monumentalnym opracowaniu A. Jackowskiego Sztuka zwana naiwną. Zarys encyklopedyczny w Polsce, (Wyd. Krupski i S-ka, Warszawa), gdzie pomieszczone zostało duże hasło dotyczące Nikifora. Wydawać by się mogło - skoro jest już tak dobrze, to po co proces? Rzeczywistość w tym konkretnym przypadku miała jednak cechy schizofrenicznego rozdwojenia. Z jednej strony tak jak powyżej, z drugiej, tej oficjalnej, urzędowej, było zupełnie coś innego. Urodził się w 1895 r. Epifaniusz Drowniak i zapowiadało się, że w swym życiu urzędowym będzie żył wiecznie. Po prostu nie mógł umrzeć, bo nie istniał w oficjalnych dokumentach. Na odmianę umarł w 1968 r. jakiś Nikifor Krynicki, który w ogóle się nie urodził! Nie ma takiego w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy - Wsi. W istniejącej do momentu tegoż historycznego wyroku sądu sytuacji nie można było zmienić fałszywej inskrypcji na grobie najwybitniejszego akwarelisty świata. Nie można było także umieścić stosownej tablicy na JEGO muzeum w Krynicy. Fakt ten boleśnie odczuwali Łemkowie, jako dalszy ciąg dyskryminacji z okresu PRL. Proces trwał bez mała 7 lat! Tyle trzeba było czasu i ogromnej ilości świadków o nieposzlakowanej wiarygodności, aby przezwyciężyć w demokratycznej i wolnej Polsce komunistyczny humbug o ewidentnej pro- �Nikifor przy pracy, fot. J. Świderski weniencji politycznej. Zjednoczenie Łemków 30 grudnia 1996 roku złożyło do Sądu Rejonowego w Nowym Sączu (Wydział I Cywilny) wniosek o sprostowanie aktu urodzenia Nikifora przezwanego Krynickim. Do wniosku dołączono dowody: istniejący w USC w Krynicy skrócony odpis aktu urodzenia Epifaniusza Drowniaka, ze wskazaniem, że w księgach metrykalnych parafii greckokatolickiej w Krynicy- Wsi, przechowywanych w Archiwum Biskupstwa Greckokatolickiego w Przemyślu (sygn. 7372, s. 174) istnieje zapis o urodzeniu tego samego człowieka. Celem rozwiania wąt­ pliwości, iż obydwa zapisy dotyczą osoby Nikifora, Zjednoczenie Łemków przedstawiło pisemne oświad­ czenia tegoż dowodzące. Największy ciężar gatunkowy posiadało w pierwszej fazie procesu oświadczenie księ­ dza Stefana Dziubiny, będącego w latach 1942-45 proboszczem greckokatolickiej parafii w Krynicy - Wsi (obecnie Krynicy Dolnej) i zarazem spowiednikiem Nikifora. Przytoczę je in extenso: ,~rew twierdzeniom, że był on głuchoniemy, oświadczam, że nie jest to prawdą. W czasie wielu rozmów z nim rozumiałem każde jego słowo, chociaż rzeczywiście mówił bardzo niewyraźnie i dlatego kto nie znał dobrze mowy łem­ kowskiej, uważał go za niemego. Ja, jako rodowity Łemko, rozumiałem go doskonale. Nieprawdą jest, że był on głuchy. Nadmieniam również, że rozmawiałem z nim w Krynicy po nadaniu mu nazwiska <<Krynicki>> i kiedy powiedziałem mu, że on nie nazywa się <<Krynicki>> , ale <<Drowniab, to on wtedy chytrze odpowiedział: -Ja znam o tim, ale ja nie głupi siedzieć w kryminale. Powiedział tak, gdyż jako Łemko był wysiedla- ny w czasie akcji <<Wisła>> , a gdy wracał do Krynicy, był nadal wysiedlany, a z nazwiskiem <<Krynicki>> zostawiono go w spokoju". W trakcie procesu wielu Łemków krynickich zeznało, iż Nikifor Krynicki i Epifaniusz Drowniak to ta sama osoba. Z początku sprawę rozpatrywał Sąd Rejonowy w Gorlicach pod przewodnictwem sędzi Krystyny Wszołek, który nie dawał wiary zeznaniom świad­ ków. Rzecz ta była co najmniej dziwna, choćby w świe­ tle powszechnie stosowanej współcześnie w Polsce praktyki określenia tożsamości Romów. W ich przypadku wystarczy oświadczenie przed sądem dwu świad­ ków romskiej narodowości, aby dany osobnik czy osobniczka otrzymali urzędowe akty swojej tożsamości. Stroną w procesie było Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu reprezentujące skarb państwa, mające wątpliwości, czy urodzony w 1895 roku Epifaniusz Drowniak to ta sama osoba co Nikifor Krynicki. Znaczna część spuścizny artystycznej po malarzu jest w zbiorach tegoż muzeum i znajduje się od kilku lat w budynku dawnej wilii Romanówka, przeniesionej w rejon deptaku, przystosowanej do pełnienia funkcji muzealnej. To na budynku Romanówki Stefan Hładyk w imieniu Zjednoczenia Łemków chciał umieścić tablicę z prawdziwym nazwiskiem i prawdziwą datą urodzenia genialnego malarza. Sprzeciw ze strony muzeum stał się powodem procesu. Postacią głównie podważającą wiarygodność świadków, nieuznającą, iż metryka urodzenia Epifaniusza Drowniaka dotyczy nie kogo innego, tylko Nikifora przezwanego później Krynickim, był od początku kustosz Muzeum Okręgowe­ go w Nowym Sączu Zbigniew Wolanin. Sprawa ta ma swoją oddzielną, choć nie do końca zrozumiałą historię. W pierwszej połowie lat osiemdziesiątych pomagałem Antoniemu Krohowi, wybitnemu etnografowi, ówcześnie kustoszowi Muzeum Sądeckiego w nawią­ zaniu kontaktów ze środowiskiem łemkowskim w Krynicy, ze zrozumiałych względów wysoce nieufnym wobec osób z zewnątrz. Miało to miejsce w związku z przygotowaniem przez niego wystawy dotyczącej kultury materialnej i duchowej Łemków, a także tragicznych skutków akcji ,,Wisła". Wtedy Antoni Kroh zapoznał się z jednoznacznymi dowodami w środowisku łemkowskim dotyczącymi tożsamości Nikifora. Rzeczona wystawa doszła do skutku, była ogromnym wydarzeniem społecznym, politycznym i kulturalnym. Na niej pokazano po raz pierwszy publicznie, że Nikifor Krynicki to Epifaniusz Drowniak. Potem p. Kroh odszedł z pracy w muzeum, zmienił się dyrektor i nastąpiło zlekceważenie, czy wręcz zignorowanie dokonanych przez rzetelnego badacza ustaleń. Z jakich powodów się to stało, nie jestem tego w stanie określić, lecz przychylałbym się do opinii, iż niekoniecznie par excellence merytorycznych. Przemawia za tym fakt, iż wielokrotnie wskazywałem kustoszowi Z. Wolaninowi osoby w Krynicy będące nośnikami informacji źródłowych w tej mierze. Nie zda- 228 �Seweryn Wtslocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, kompozycja złożona z 21 obrazków przedstawiających uzdrowienie chorej i Kościół w Krynicy, akwarela rzyło się, aby z nich skorzystał, prezentując z uporem godnym lepszej sprawy konsekwentnie negatywne stanowisko, twierdząc, że tożsamość Nikifora jest praktycznie nie do udowodnienia. Jak dalece usiłowano zagmatwać całą sprawę, jak dalece Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu zabrnęło w kruczki prawne, niemające nic wspólnego z naukową metodologią badawczą, jedyną mu właściwą, jako statutowej placówce naukowej - dowodnie ilustruje postępowanie pełnomocnika muzeum w sądzie. Wyrażone przez niego stanowisko w imieniu Muzeum Okręgowego było następujące: - zakwestionowanie prawa Zjednoczenia Łemków do występowania w sprawie Nikifora. Zjednoczenie - zdaniem pełno­ mocnika - nie wykazało swego interesu prawnego do zmiany aktu urodzenia. Jednocześnie stwierdził on, że Zjednoczenie Łemków wkroczyło w sferę praw osobistych. Z takim wnioskiem mogliby wystąpić krewni Nikifora. Ponieważ nie ma ich wśród żyjących, albo inaczej - nikt nie jest w stanie dowieść swego pokrewieństwa z Nikiforem- w obecnym stanie rzeczy koło się zamyka. Wyrok korzystny dla Łemków byłby stwierdzeniem, że sąd powiatowy popełnił błąd, naru- szył ustawę i zasady postępowania cywilnego. Wyrok korzystny dla muzeum byłby przyznaniem się do błędu polegającego na przyjęciu wniosku strony Łemkow­ skiej. W takiej sytuacji najlepszym wyjściem będzie odroczenie sprawy na czas nieokreślony. Wynika z tego jasno pozanaukowy, ciągle jakby polityczny podtekst całej sprawy. Jest w tym stanowisku Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu zawarta pełna negacja istniejących materiałów źródłowych, dużej liczby wiarygodnych informatorów, jak na złość ludziom złej woli, ciągle żyjących, a także publiczne przyznanie się do braku zainteresowania w wyjaśnie­ niu do końca podstawowych danych biograficznych krynickiego artysty. Należy zwrócić uwagę na sformułowanie - wyrok korzystny dla Łemków (!)-nie wyjaśnienie wątpliwo­ ści, nie dojście do prawdy, nie osoba malarza są tu ważne! Ważne jest, aby do wyświetlenia prawdy nie dopuścić, bowiem byłoby to korzystne dla Łemków! W tym kontekście trzeba uznać postawę Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, wyrażoną jednoznacznie przez jego pełnomocnika, jako mieszczącą się we współczesnym kontekście "spadku" po akcji ,,Wisła" ... �Nikifor przy pracy, fot. J. Świderski 1965r. Dodatkowym dowodem na to, co napisałem pojest wydany trzy lata temu przez Muzeum Okręgowe w Nowym Sączu album Nikifora, w którym pominięto informacje biograficzne. Trzeba w sposób zdecydowany zwrócić uwagę, iż taka postawa cechowała wyłącznie sądeckie muzeum, a sam proces był żenującym widowiskiem. Sąd zmusił Muzeum do rzetelności, do uznania dowodów o charakterze źródłowym! Jest to niechlubny casus w historii muzealnictwa polskiego! wyżej, *** Proces wywołał ożywienie wokół Nikifora i spraw z nim związanych. Pojawiły się spekulacje, na temat rzekomo zakulisowych jego przyczyn. A to sprawa zwrotu przez skarb państwa trudnych do wyobrażenia pieniędzy - owych 367 tys. zł., jakie Nikifor zostawił umierając na książeczkach oszczędnościowych PKO. A do tego odsetki za ponad 30 lat! W rzeczywistości w ogóle nie o to chodziło. Zjednoczenie Łemków już na początku procesu złożyło w sądzie stosowne oświadczenie określające jego rolę oraz oczekiwania Łemków. I tak, zgodnie ze statutem zadaniem zjednoczenia jest reprezentowanie i ochrona interesu Łemków, pobudzanie, pielęgnowanie i rozszerzanie działalności kulturalno-oświatowej w regionie łemkowskim i innych skupiskach ludności łemkowskiej . Co do oczekiwań Łemków? Nie oczekują oni zwrotu pieniędzy ani setek obrazów i osobistych pamiątek po Nikiforze. Zresztą nie mają do tego prawa. Chodzi w tym przypadku o moralną stronę sprawy. O symboliczne choćby zadośćuczynienie za krzywdy doznane zaraz po wojnie i jeszcze długo po niej. O zwrot zawłaszczonego artysty społeczności łemkowskiej, a więc także o to, by wygnani przed laty odwieczni mieszkań­ cy tej ziemi mogli, przyjeżdżając tutaj, pomodlić się nad grobem sławnego ziomka. Oznacza to przede wszystkim zgodę władz na zmianę tekstu i dat na pły­ cie grobowca w Krynicy. Wyrok sądu wychodzi naprzeciw tym oczekiwaniom. Ożywienie wywołane przez proces obrodziło także dwoma dokonaniami o ambicjach dokumentacyjnych. Film Człowiek zwany Nikiforem, którego reży­ serem i autorem scenariusza jest Grzegorz Siedlecki, to dzieło udane zarówno w płaszczyźnie dokumentacyjnej, jak i czysto filmowej, wręcz artystycznej. Film ten zbudowany został z umiejętnie zestawionych, precyzyjnie dobranych wypowiedzi ludzi związanych z Nikiforem w różnoraki sposób. Siedlecki zgromadził przed kamerą filmową osoby, które odegrały w tragifarsie, jaką było życie Epifana Drowniaka, zwanego Nikiforem, najróżniejsze role. Świetnie zrytmizowany, operujący kontrastem postaci, ich wypowiedzi, skalą emocji osobistych, trafnie grupujący relacje dotyczące meritum sprawy jak i te, które rysowały konteksty po- 230 �Seweryn Wislacki • EPIFANIUSZ DROWNIAK lityczny i społeczny, jest bez wątpienia dokumentem artystycznym, mającym własną wartość autonomicznego dzieła. Znawcy przedmiotu, badacze, etnolodzy przewijają się obok postaci zacnych, acz pospolitych, tudzież niezacnych, także pospolitych. Do tego kilka szwarccharakterów, nadal butnych, usiłujących się teraz "awansować" z podrzędnych wykonawców - do twórców (rzekomo dla dobra Nikifora) - humbugu z jego wyssaną z nie wiadomo czego "metryką" i zmyślonym nazwiskiem Krynicki. Całość tego pochodu otwiera czło­ wiek, który swoją karierę "artystyczną" w relacjach krajowej i europejskiej opiera wyłącznie na malowaniu pastiszy obrazów Nikifora. Żadna postać występująca w filmie nie wiedziała w jakim wystąpi towarzystwie, i każda z wypowiedzi filmowana była oddzielnie. Dzię­ ki temu powstało porażające wręcz autentycznością postaw i zabójczymi dla kłamców zestawieniami - panoptikum. Film ten powstały- jak pisałem - z inspiracji tymże procesem, w jego ostatniej fazie stał się dowodem dla sądu, i to dowodem, który mocno zaważył na ostatecznym wyroku! W tej sytuacji zwróciłem się do Grzegorza Siedleckiego o przedstawienie, jak do realizacji tego zamysłu doprowadził. Oto jego lakoniczna wypowiedź: Pomysl filmu powstal na podstawie artykułu w "Gazecie Wyborczej" z roku 1998 o toczącym się procesie Nikifora. W tym samym roku wyjechałem na dokumentację do Krynicy, gdzie m.in. spotkałem się z Marianem Wlosińskim - osobą, która uczestniczyła w nadawaniu Nikiforowi polskiego, wymyślonego nazwiska. Na Festiwalu Filmów Krótkometrażowych (w Krakowie przyp. SAW) poznałem przyszlą producentkę filmu, Agnieszkę Traczewską (Studio Filmowe "Largo" w Krakowie - przyp. SAW), której pomysł filmu się spodobał: "W poszukiwaniu tożsamości Nikifora". Po dokumentacji w archiwum Zachęty - wszystkich wycinków prasowych, rozmowach telefonicznych lub spotkaniach z przyszłymi rozmówcami filmu - powstal scenariusz. Zlożony w 1998/99 roku w Agencji Produkcji Filmowej, mimo najwyższych ocen kilka lat czekał w kolejce na pieniądze. To trudności finansowe - brak pełnego budżetu filmu - rozciągały w czasie rozpoczęcie jego realizacji. W końcu stalo się to możliwe, dzięki usilnym staraniom i zaangażowaniu producentki, w 200 l roku. Niektórzy świadkowie zmarli w międzyczasie, a co do występu pozostałych, którzy mataczyli przy sprawie, nie do końca bylem pewien, czy wezmą udział. Jednak udało się!". Filmem jest zainteresowane Museum of Modern Art w Nowym Jorku, jednak jak dotąd nie mogą się znaleźć pieniądze w Telewizji na wyprodukowanie wersji anglojęzycznej. Należy jeszcze gwoli ścisłości dodać, że do realizacji doszło dzięki współdziałaniu finansowemu Agencji Produkcji Filmów, Programu 2 TVP i Studia Filmowego "Largo" Drugim "produktem ubocznym" procesu jest książkaJaśnie Pan Nikifor Adama Kowalczewskiego. 1 Nikifor, Autoportret �Nikifor, Wnętrze nawet o niej, gdyby nie to, iż również została włączona przez sąd do materiałów dowodowych. Jest to prymitywny produkt, mający jednoznaczne cechy koniunkturalnego skorzystania z szerszego społecznie zainteresowania sprawą Nikifora, wywołanego przez inicjatywę Zjednoczenia Łemków. Kowalczewski- czyli "Jaśnie Pan Plagiator", swoje "dzieło" oparł głównie na kompilacji teksów Andrzeja Banacha, Aleksandra Jackowskiego i moich. Nie podając literatury przedmiotu, ani nie zaznaczając cytatów, zasugerował, iż całość publikacji jest jego oryginalnym opracowaniem. Aby mistyfikacja była pełna, bezczelny Pan Plagiator, przepisując całe fragmenty publikacji A. Jackowskiego i moich, prezentuje je tak, jakby były to fragmenty udzielonych wywiadów, czyli przykła­ dowo: ... - wspomina profesor Jackowski- str. 48 plagiatu Gest to fragment w całości przepisany z Notatek o Nikiforze Jackowskiego z "numeru łemkowskiego'',2 w plagiacie Kowalczewskiego str. 43 - 48), "Seweryn Wisłocki opowiada, ... "- str. 34 plagiatu) Jedynie tu i ówdzie A. Banach jest cytowany (np. str. 35 plagiatu z książki Historia o Nikiforze), ale to wynika prawdopodobnie z faktu, iż trudno byłoby Kowalczewskiemu z nieboszczyka zrobić swego rozmówcę! Tych kilka cytatów nie zmienia tego, że duże partie tekstu z książek Banacha zostały przepisane lub nieudolnie poprzerabiane i podane "jako swoje"! W odniesieniu do mojej publikacji pomieszczonej w rzec;::onym "numerze łemkowskim" "PSzC' Kowalezewski "korzystał" z niej obficie: "przyswoił" sobie metaforyczne porównanie Nikifora z Mowglim z Księ­ gi dżungli Kiplinga,4 przepisał w nieudolnej przeróbce, Nie wspomniałbym pod "hasłem" ,,Wisłocki wspomina ... " fragment dotyczący mojego dziadka Harasyma Gromosiaka i jego opieki nad Nikiforem, a także o jego wędrówkach po Łemkowszczyźnie,s przy wątku dotyczącym konfraterni żebraczej, kontaktu z nią Nikifora i jego chęci przystania do niej, brak jest podania źródła mojej publikacji, na którą ogólnikowo powołuje się Kowalczewski, 6 wątek "szpiegowski" jest przepisany w nieudolnej przeróbce,7 jako tekst własny. Kolejny raz pod "hasłem". "Seweryn Wisłocki opowiada ... " przytoczony zostaje fragment dotyczący Andrzeja Banacha i pewnego Rumuna, który dostał się do rodziny Gromosiaków na prawach "wojennego fuksu". Jest to nieudolnie przerobiony fragment mojego tekstu z "PSzC', 8 na dodatek źle przepisany. Historia z rumuńskim dezerterem miała miejsce jesienią 1939 r., czyli w czasie wojny, a nie jak niefrasobliwie napisał Pan Plagiator. "Ale to było oczywiście przed wojną". Skandal zwią­ zany z pochówkiem Nikifora, a potem z jego muzeum, został przepisany w nader prymitywnej przeróbce z mojego tekstu Epifan Dwomiak - lemkawski "Matejko, opublikowanego w katalogu wystawy dla uczczenia 100-lecia urodzin Artysty, zorganizowanej przez Państwo w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, pt. Nikifor w 1995 r.9 Prymitywne przekręcenia są tu szczególnie rażące: polska elita intelektualna zamienia się w jakichś artystów protestujących w KC, Ludwig Zimmerer, który chciał utworzyć Muzeum Nikifora w Krynicy, dając narodowi za darmo swoją fenomenalną kolekcję polskiej sztuki ludowej i amatorskiej, zatrzymując dla siebie funkcję honorowego dożywotniego kustosza (czyli bez etatu), za co zobowią- 232 �Seweryn WISiocki • EPIFANIUSZ DROWNIAK Nikifor, Pejzaż z cerkwią zywał się do uzupełniania kolekcji ze swych funduszy - zamienia się w tekście Kowalczewskiego w małego karierowicza, któremu zależy na tym, aby być tam pierwszoplanową postacią! Wskazane przekręcenia świadczą nie tylko o niekompilatora i plagiatora, ale także o jego nieznajomości tematu i "locie" myśli. Nie wymieniłem oczywiście wszystkich "dwuznacznych" fragmentów zaczerpniętych z moich publikacji, jedynie ważniejsze, bądź bardziej charakterystyczne. Wszystkie znaleźć można wyłącznie w moich o wiele wcześniejszych tekstach, mających charakter informacji źródłowych. Oświadczam, że nigdy niejakiemu Adamowi Kowalczewskiemu żadnych wywiadów nie udzielałem. Nie znam go osobiście. Nie udzieliłem mu także zgody na wykorzystanie w takiej formie moich publikacji. Pozostaje jeszcze "na deser" grubsze przestępstwo A. Kowalczewskiego. Na 12 str. swego "dzieła" pisze on tak: "Przekonywająca jest więc teza o zaproszeniu Nikifora przez dwóch malarzy związanych z Aleksandrem Gierymskim. Kim oni byli? (... ) Kilka domysłów niepozbawionych podstaw snuje Seweryn Wislacki - tym drugim mógł być syn Tadeusza Stryjeńskiego - Karol". Na str. 14 m.in. czytamy: "Seweryn Wislacki opisuje swoją rozmowę z Zygmuntem Królem- krakowskim malarzem, który zetknął się z Nikiforem około 1922 r.". Obydwa odwołania się do mojego nazwiska (pisanego zres ztą konsekwentnie błędnie; poprawnie jest udolności Seweryn A. Wisłocki) i do rzekomych publikacji na wskazane tematy są zwyczajnym humbugiem. Jest to ordynarne kłamstwo. Jeśli nie- to żądam pokazania moich publikacji, które upoważniły Kowalczewskiego do napisania powyższych stwierdzeń. Kowalezewski nie zna słowa "fontaź". Pisze "fontaż", a w przepisanym fragmencie z Notatek o Nikiforze A. Jackowskiego - fontazie zamieniają się w fantazje!!! Takich prymitywnych lapsusów jest więcej, ale na tym tylko się zatrzymam. *** Zamykając ten specyficzny zapis dotyczący sądowego finału ustalenia tożsamości Nikifora jako Epifa- niusza Drowniaka, chcę wrócić do pewnych fragmentów uzasadnienia wyroku. W części zatytułowanej: Sąd ustalił następujący stan faktyczny mamy do czynienia z syntetycznym, opartym na udowodnionych zdarzeniach i faktach, życiorysem Epifana Drowniaka, w tym również z całościowo wypunktowaną jego świa­ tową karierą artystyczną. Część ta zamknięta jest peł­ nym wykazem dowodów procesowych. W szeroko rozbudowanej części trzeciej - W tym stanie rzeczy Sąd zważył - omawiającej zeznania świadków i przedstawione dowody, podzielił je na wiarygodne i niewiarygodne. Te pierwsze sumuje stwierdzenie: "Złożone więc przez nich zeznania i oświadczenia z tego wzglę­ du, że są autentyczne i prawdziwe, zasługują na wiarę. Na ich podstawie Sąd ustalił tożsamość Nikifora jako �Epifaniusza Drowniaka, syna Eudokii Drowniak urodzonego 21 V 1895 r. w Parafii Greckokatolickiej w Krynicy na nr 35/1895. Natomiast Sąd pominął dowody z zeznań świadka Zbigniewa Wolanina, który w zeznaniach nie miał żadnych istotnych wiadomości o pochodzeniu i tożsamości Nikifora, a wątpliwości (... ) . Zeznania św. Mariana Włosińskiego, św. Stefana Półchłopka złożone w sprawie Ns 169/98 nie stanowią materiału dowodowego istotnego w obecnie prowadzonej sprawie, bowiem wyjaśniają przyczyny dla których utworzono akt urodzenia Nikifora w toku postę­ powania przed Sądem Powiatowym w Nowym Sączu Wydziałem Zamiejscowym w Muszynie". Pisząc *** Przypisy Adam Kowalczewski, jaśnie Pan Nikifor, Wydawnictwo ADI, Łódź, 2003 r. Aleksander Jackowski, Jadwiga Jarnuszkiewicz, Notatki o Nikiforze, "Polska Sztuka Ludowa", Warszawa, Rok XXXIX, 1985, nr 3-4, s. 227-238 Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drown.iaka nazwanego Krynickim, "Polska Sztuka Ludowa", j. w., s. 220221, w plagiacie s. 10-11 ibidem, s. 221; w plagiacie s. 8 patrz: przypis 3 ibidem, s. 223, w plagiacie s. 22-24 ibidem, s. 223; w plagiacie s. 31 ibidem, s. 223-224, w błędnej przeróbce s. 34 Seweryn A. Wisłocki, Epifan Drowniak- lemkawski "Matejko, w: Katalog wystawy "Nikifor", PME, Warszawa, 1995, s. 20-21; w plagiacie s. 57 ten tekst, uświadomiłem sobie, że 13 marca 2003 r. odbyła się przedostatnia rozprawa tego historycznego w swoim wymiarze procesu. Składałem na niej zeznania jako ostatni świadek powołany przez Zjednoczenie Łemków. Rozbudowane wnikliwymi pytaniami sędzi Barbary Tischner i podstępnymi pełno­ mocnika muzeum zeznanie trwało ok. półtorej godziny. Złożyłem również sądowi, jako dowód, kserokopię tzw. łemkowskiego numeru "PSze oraz kserokopię mojego tekstu z katalogu wystawy Nikifor w PME w Warszawie na stulecie urodzin Artysty. 26 marca 2003 r. na ostatniej, tzw. walnej rozprawie sąd zapoznał się w obecności obu stron i przybyłej licznie publiczności (głównie krynickich Łemków) z filmem Człowiek zwany Nikiforem Grzegorza Siedleckiego. Po tej dowodowej projekcji został uroczyście ogłoszony wyrok. Po uprawomocnieniu się jest on werdyktem obowiązującym, którego wiarygodność nie budzi wąt­ pliwości. Na zakończenie chcę podzielić się pewną refleksją. Wbrew emocjom- może dobrze się stało, iż proces ten trwał prawie siedem lat, że przesłuchano wszystkich żyjących świadków, którzy znali Nikifora osobiście, a także i tych, którzy mieli wiarygodne przekazy z pierwszej ręki (jak przykładowo ja - od mojej Matki Olgi z domu Gromosiak, Wisłockiej, córki Harasyma, w którego domu mieszkał Epifaniusz, zwany przed wojną pospolicie Nikifor). Sąd musiał "przekopać" się przez multum publikacji gmatwających obraz, a także zapoznać się materiałami o charakterze wiarygodnych opracowań źródłowych. W sytuacji mataczonej do ostatniej chwili jedynie tak rzetelnie, tak wnikliwie przeprowadzony proces i wieńczący go wyrok - mają wartość ustaleń nie do podważenia. W wymiarze "Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" jest to klamra, już(!) po siedemnastu latach przynosząca urzędową korektę dotyczącą tożsamości Nikifora, zgodnie z naszymi niegdysiejszymi ustaleniami. Dwór Bella Vita, Wola Zręczycka, 17.08.2003 r. Nikifor, Biskup w pokoju ok. 1937 akwarela, papier 234 �Jacek Olędzki 1933~2004 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0c59d5a33fe88a633f49877cd40515f.pdf 8ccbcefc69a9e125d72c684218159ebe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3686 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3463 Title A name given to the resource Epos historyczno-ideologiczny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.94-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barański, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Epos historyczno-ideologiczny Gazetowa historia w służbie stanu wojennego Janusz Barański Clifford Geertz stwierdził, że etnografia ma pośród nauk szczególny status. Zajmując się tak rozległą dziedziną jaką jest kultura, nie może liczyć na stworzenie - jak to określił - Ogólnej Teorii Interpretacji Kultury. Oczywiście taki trud można by podjąć i niektórzy to robili, z tych teorii był jednak niewielki pożytek (1973, s. 26). Można więc postrzegać kulturę jako folklor i kolekcjonować jego zabytki, można też skupić się na wyszukiwaniu jej cech, by je następnie poddawać systematyzacji, można określać jej instytucje, by dokonywać ich klasyfikacji, można wreszcie widzieć w niej wyłącznie struktury, które będą poddawać się manipulacji (tamże, s. 29). W każdym wypadku będzie to popadanie w tzw. błąd kategorialny, przed którym przestrzegał Gilbert Ryle: uogól­ nianie „ponad" poszczególnymi przypadkami (across cases). Uogólnianie ma się natomiast odbywać „pomiędzy nimi", „wewnątrz nich" (within them) (tamże, s. 26). W wypowiedzi Geertza znajdujemy podobną uwagę skierowaną na ową konkretność indywidualnego i kulturowego znaczenia wszel­ kich symbolicznych przedstawień, o której pisał Cassirer, oraz nieodłączność aktu interpretacji, na co wskazywał Gould, czy wreszcie na kontekst sytuacji, którego ważność podkreślał Malinowski. Semiotyczne pojęcie kultury, takie bowiem propaguje Geertz, jest „sporne z natury", „istotnościowo powątpiewalne" (essentialy contestable) (tamże, s. 29), a to dlatego, że jego przedmiot - symbol - jest zmienny. Szczególnym celem interpretacyjnej antropologii jest więc nie „dochodzenie do zgody", a „doskonalenie sporu". „Analiza kulturowa" jest z natury niepełna, co więcej, ta niepełność wzrasta wraz z zagłębianiem się w przedmiot badania. W tym znaczeniu etnografia to taka dziwna dyscyplina, której najbardziej trafne stwierdzenia są najbardziej „miałkie" (tremendously based) (tamże). W tym znaczeniu poniższe rozważania potwierdzić mogą pogląd Geertza o permanentnej niepełności etnograficznej analizy. Z drugiej strony, są one tyleż próbą interpretacji danego tematu, co ilustracją, na tymże temacie, pewnej zasady interpretacji. W tym sensie artykuł ten nie pretenduje do wyczerpania tytułowego problemu. Również prasa, jako mate­ riał empiryczny, potraktowana została wybiórczo, choć - są­ dzimy -jest to wybór reprezentatywny. Wybraliśmy mianowi­ cie trzy pisma codzienne: „Rzeczpospolitą" (Rz, dziennik rządowy), „Trybunę Ludu" (TL, dziennik PZPR) i „Żołnierza Wolności" (ŻW, dziennik MON). Z racji swojego zasięgu i politycznej rangi - w przypadku dwu pierwszych tytułów, tudzież roli wojska, zwłaszcza w pierwszych latach dekady - w przypadku tytułu ostatniego, wszystkie pisma, obok radia i telewizji, odgrywały decydującą rolę w formowaniu obowią­ zującej rządzących i rządzonych politycznej wykładni. 13 grudnia 198! uznać można za początek minionej dekady. Dokonała się wówczas jakościowa zmiana, która sprawiła, że 94 nowomowa z roku 82 bliższa była w swych typowych cechach tej z roku np. 85, niż nowomowy z roku 81. Stało się tak za sprawą istotnej cezury, mianowicie wprowadzenia stanu wojennego. Dodajmy jeszcze istnienie znaczących różnic w interesującej nas materii pomiędzy okresami „przedsierpniowym" a „pogrudniowym", choć, formalnie rzecz biorąc, była to wciąż ta sama dekada. Trzeba równocześnie zauwa­ żyć, że nowomowa końca dekady ponownie, w obliczu tempa politycznych przemian, zmieniła się znacznie w porównaniu z tą z okresu pierwszych kilku lat po 13 grudnia. Sam moment wprowadzenia stanu wojennego należy uznać za pewien inicjalny akt. Zawieszenie działalności większości organizacji (związków zawodowych, stowarzyszeń i in.) odbywało się równocześnie z restytucją rangi i roli państwa. Był to kolejny poważny krok w odchodzeniu od elementów doktrynalnych marksizmu-leninizmu, a w ciągu pierwszego roku stanu wojennego ich powrót odbywał się powoli i nigdy już nie uzyskały one znaczenia sprzed sierpnia '80czy nawet grudnia '81. Michał Głowiński, status rządzącej partii na początku tej dekady określił mianem „ctatolatrii" (1992, s. 52). Partia komunistyczna ustąpiła państwu część swych funkcji i prerogatyw, „chroniąc" się tymczasem za jego instytucjami. W praktyce chodziło o instytucje wojska i poli­ cji, w państwowotwórczej retoryce mowa była wszelako o instytucjach: parlamentu, rządu, rady państwa, ora/, o na­ wiązaniu do tradycji historycznych. Niektórzy obserwatorzy wskazywali na ogólniejsze zjawis­ ko, mianowicie: proces „faszyzacji" systemu politycznego w całym komunistycznym bloku (por. Kaltenbrunner 1987. s. 407). Proces ten polegał na wchłanianiu elementów tradycji narodowej, a nawet propagowaniu postaw nacjonalistycznych, militaryzmie, pewnych cechach kultu wodza czy juwenilizmie (por. tamże, s. 39). Jeśli chodzi o tę ostatnią, w Polsce utworzone zostało nawet ministerstwo do spraw młodzieży, z Aleksandrem Kwaśniewskim jako szefem tego resortu. Znany jest pogląd Arnolda Toynbee, że komunizm to system, w którym nacjonalistyczne idee znalazły doskonalą inkubatornię. Z procesem faszyzacji związana była kulminacja, i schyłek równocześnie, doktrynalnego elementu realizo­ wanego wszakże przez cały okres powojenny, mianowicie formuły - „narodowy w formie, socjalistyczny w treści" - we wszelkiego rodzaju propagandowych poczynaniach. Wpisy­ wał się on w nowy nieco kształt propagandy minionej dekady. „Jej powołaniem jest spełnienie roli handlarza-pośrednika; partia-państwo jako mocodawca stawia propagandę przed niewykonalnym, na pierwszy rzut oka, zadaniem upłynnienia ideologii, na którą nie ma zbytu" - pisał Paweł Kuczyński (1987, s. 92). Propaganda, jak nigdy dotąd, zmuszona była wykorzystywać wszystko, co było „pod ręką", co dotyczyło również jej własnego językowego uposażenia. „Zaczął się swoisty dramat językowy, w którym nie tylko stawką, ale �i narzędziem była właśnie mowa. Dramat ów to walka 0 symbole i walka na symbole" (Głowiński 1990. s. 129). Niema! równocześnie z wprowadzeniem stanu wojennego sięgnięto po owe symbole. Nic chcemy wyczerpać ich listy, zamierzamy natomiast na kilku przykładach zilustrować mechanizm ich „obróbki", mechanizm mityzacji: „wędrówki" elementów opisu świata pomiędzy różnymi kosmologiami, różnymi poziomami znaczenia (abstrakcji), zwykle z równo­ czesną zmianą kodu. Rok 1982 jest pod względem tej symboliki wyjątkowy, ponieważ władza komunistyczna z nie­ spotykaną dotychczas intensywnością zaczęła wprowadzać do politycznej wykładni wspomniany element „narodowy w for­ mie". Odbywało się to jednak z równoczesnym usztyw­ nieniem polityki bieżącej. Był to rok, w którym odwoływano się po raz pierwszy do pewnych elementów historycznej 1 narodowej tradycji, jeszcze do niedawna marginalizowanych lub nawet zwalczanych. W tym też roku te odwołania były bodaj najbardziej „żarliwe", jeśli chodzi o całą dekadę lat osiemdziesiątych. Dlatego też uznaliśmy, że materiał źródło­ wy pochodzący z tego roku będzie wystarczającą ilustracją przedstawionej w poniższym artykule tezy. O jednym z takich symboli, który pojawił się niedługo po wprowadzeniu stanu wojennego donosiła w trzecim numerze reaktywowana „Rzeczpospolita": 17 bm, w rocznicę wyzwolenia Warszawy, zgodnie Z zaleceniem przewodniczącego Rady Ocalenia Narodo­ wego, min. Obrony Narodowej gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego, żołnierze Kompanii Reprezentacyjnej Wojska Polskiego wystąpią podczas uroczystej zmiany warty w tradycyjnych czapkach-rogatywkach (Rz 3). Tej informacji towarzyszył historyczny komentarz: Krakuska dołączyła w drugiej kolejności historycznej od czasu kosynierskich przewag pod rozkazami Kościuszki. Wcześniej zaś, powstała z rozpowszechnionego już w XVII wieku kroju czapek, zjawiła się jako znak wojowników czworogranna „ konfederatka " zrzeszonych w Konfederacji Barskiej (,..). Szli piechotą i walczyli konno pod Napoleonem, już ze znakami Orła, rodacy w rogatych czapkach, a brawura kawalerii nadała wręcz „modzie wojskowej" Europy ten fason nakrycia głowy jako strój najbardziej zawadiackich (...). Upadło Księst­ wo warszawskie, wszakże rogatywki (dla konnych zwłasz­ cza formacji) ostały się w Królestwie Polskim, potem Powstaniu Listopadowym, Styczniowym... (tamże). Jest także komentarz polityczny: W rocznicę wyzwolenia, do uroczystej zmiany warty przy Grobie Nieznanego Żołnierza na Placu Zwycięstwa w Warszawie, stanie Kompania Reprezentacyjna Wojska Polskiego, znów po latach w historycznych „rogatyw­ kach". Powrót tego polskiego, wojskowego nakrycia głowy, powrót do pięknych tradycji żołnierskich, właśnie w tym dniu i w tym mieście - ma większe niż tylko symboliczne znaczenie (tamże). Oczywiście trywialny sens miałoby skonstatowanie legitymizacyjnej funkcji tych poczynań, podobnie jak to, że stan wojenny wprowadzono w celu utrzymania istniejącego wów­ czas systemu politycznego. Takie wnioski o charakterze publicystycznym znaleźć jednak można w niektórych pracach z dziedziny politologii czy socjologii, dotyczących podobnej, jak rozważana w tym artykule, problematyki. Przyjęcie natomiast antropologicznej perspektywy teoretycznej, spoj­ rzenie z punktu widzenia „astronoma nauk społecznych", jak powiedział Lévi-Strauss (1970, s. 483)- pozwoli - być może - twórczo sproblematyzować tę kwestię. Ta astronomiczna perspektywa głosi konieczność przyjęcia systemu kultury jako tła, które należy uwzględnić, jeśli chce się zrozumieć znaczenie poszczególnych wytworów; w tym również ideo­ logii, propagandy, nowomowy. Rocznica wyzwolenia Warszawy była pierwszą okazją pozwalającą na rzucenie swoistego „historycznego mostu", dokonania istotnego dla rządzących propagandowego porów­ nania. Jest to jedna z konstytutywnych cech mechanizmu każdej kultury: samoobjaśnianie z użyciem systemów analo­ gii. Zwracał na to uwagę Lévi-Strauss, gdy pisał, że mit jako historyczna opowieść o przeszłości służy objaśnianiu teraź­ niejszości, że „diachronia, w pewnym sensie opanowana, współpracuje z synchronią" (1969, s. 355), że „obrzędy historyczne przenoszą przeszłość do teraźniejszości" (tamże, s. 356). Wzrost znaczenia tej historycznej obrzędowości jest w roku 82 bardzo wyraźny, z równoczesnym zmniejszeniem roli obrzędowości ideologicznej. Wspomniana uroczysta zmiana warty pokazana została, w każdym z rozważanych dzienników, na zdjęciu przed­ stawiającym żołnierski szereg w rogatywkach na głowach, co - na ówczesne czasy - było obrazem raczej niezwykłym. Był to bowiem jeden z pierwszych sygnałów przyjęcia przez rządzących, niektórych odrzucanych dotychczas treści histo­ rycznej i narodowej tradycji. Historycznej symbolice, wypeł­ niającej cały „roczny cykl obrzędowy", przyjdzie się dokład­ niej przyjrzeć. W tym miejscu chcemy zwrócić uwagę na jeszcze jeden element, podobny w swojej formie i funkcji do wspomnianego powyżej, zamykający ten rok obrzędowy. Podobna uroczysta zmiana warty miała miejsce w końcu roku - 29 Xl - w rocznicę wybuchu Powstania Listopadowego: Z okazji „Dnia Podchorążego" przy Grobie Nieznanego Żołnierza odbyła się w poniedziałek uroczysta zmiana warty. Żołnierze wystąpili w mundurach historycznych z okresu Powstania Listopadowego (TL 284). 1 w tym przypadku zdjęcie przedstawiające grenadierów gwardii, zamieszczone w rocznicę niepodległościowego zry­ wu, w organie partii komunistycznej (w pozostałych dzien­ nikach również), ma istotnie większe niż tylko symboliczne znaczenie, jak to sugerował komentarz polityczny: Warty te są widomym symbolem łączącym dzisiejszych podchorążych szkół ludowego Wojska Polskiego z ich bohaterskimi poprzednikami, wyrazem uznania dla bo­ haterów Nocy Listopadowej, za ich wierną służbę Oj­ czyźnie, męstwo w walce, odwagę, ofiarność, zdolność do poświęceń dla kraju i narodu (TL 282). Rogatywka czy mundur grenadiera spełniają tutaj pewną polityczną misję. Poprzez metaforyczne odniesienie do idei patriotycznego czynu, podejmują zadanie metonimii, ustana­ wiając pewną łączność pomiędzy tą ideą, ucieleśnioną w in­ surekcjach i powstaniach doby niewoli, a wojskiem polskim doby stanu wojennego. Ten historyczny most jest więc również mostem semantycznym: ideowa misja konfederatów barskich czy dyktatorów Powstania Styczniowego jest toż- 95 �sama z misją dyktatorów stanu wojennego. Zamieszczone w dziennikach zdjęcia uznać należy za ikony konotujące łączność z patriotyczną tradycją. Stan wojenny i jego adhe­ renci mają zostać „wmodelowani" w większą historyczną i znaczącą strukturę. Symboliczna misja rogatywki (w rozumieniu semantycz­ nym, w odróżnieniu od tego publicystycznego, użytego w przytoczonym komentarzu) jako pewnej kulturowej meta­ fory, możliwa jest zatem do zrozumienia, idąc tropem Richardsa-Wheelwrighta-Ricoeura (por. Barański 1995), w bardzo długim zdaniu wypowiadanym przez dwa stulecia i z uwzględnieniem pewnej poetyki powtarzalności. To ona jest częścią poetyki mitologizowania, która stawanie się, istnienie, trwanie traktuje jako całość, wieczny cykl zdarzeń, a nie izolowane sekwencje, działania etc. (por. Cassirer 1953, s. 111). Władimir Toporów napisał w eseju O kosmologicznych źródłach wczesnohisłorycznych opisów: „Substancjalnie jeden i ten sam element opisu historycznego może być nosicielem różnych znaczeń, aż do przeciwstawnych włącznie, i odwrot­ nie - różne elementy mogą przekazywać jedno i to samo znaczenie" (1977, s. 105). Rogatywka-symbol, część munduru wojskowego również w okresie międzywojennym, wycofana w 1950 roku, stała się z dnia na dzień mocą historycznosymbolicznego reservatio mentalis, posłańcem okresu wcześ­ niejszego. Jurij Łotman napisał kiedyś, że „symbol aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje. Jego inwariantna istota realizuje się w wariantach" (1988, s. 151). W naszym wariancie symbol stał się operatorem zrastania - jak by powiedział Cassirer - różnych politycznych działań, tych XIX-wiedznych i tych ze schyłku wieku XX, zrastania jako immanentnej cechy mito-logiki (por. Barański 1996, s. 39). Wszelkie mitotwórstwo jest zresztą - według Marburczyka -pierwotne wobec historii, która jest wobec mitu drugorzędna i pochodna (1953, s. 5; por. Barthes 1984, s. 234). W tym historycznym dorocznym cyklu obrzędowym do łask wróciły rocznice Powstania Warszawskiego i Odrodzenia Polski. Oto typowy tekst towarzyszący relacjom z obchodów rocznicy Powstania: Na barykadach stolicy walczyli żołnierze Armii Krajo­ wej, Armii Ludowej, a nawet Batalionów Chłopskich z oddziałów przybyłych z okręgu warszawskiego, har­ cerze i członkowie Związku Walki Młodych, robotnicy, inteligenci, komuniści, duchowni. Wszyscy oni, nie żału­ jąc krwi i życia, myśleli o jednym - o Polsce wolnej, sprawiedliwej i niepodległej. Ta jedność na gruncie nadrzędnych racji socjalistycznego państwa jest nam i dzisiaj potrzebna nade wszystko (z wystąpienia prezesa warszawskiego oddziału ZBOWiD, TL 181). Jeśli chodzi o 64 rocznicę Odrodzenia Polski, we wszyst­ kich dziennikach, ku pierwszemu zrazu zaskoczeniu, najdłuż­ sze notatki poświęcono obchodom święta w jednym z prowin­ cjonalnych miast: Uroczystości z ceremoniałem wojskowym odbyły się w centrum Lublina. Na płycie Grobu Nieznanego Żoł­ nierza, a także pod Pomnikiem Wdzięczności Żołnierzom Radzieckim i Pomnikiem Konstytucji 3 Maja, przy któ­ rych żołnierze LWP zaciągnęli warty honorowe, złożono wieńce i wiązanki kwiatów (TL 269). 96 Towarzyszyły temu komentarze w rodzaju przytoczonego poniżej: Pamiętamy o wszystkich uwarunkowaniach odrodzenia po latach niewoli naszej niepodległości, o znaczeniu dla tego faktu Rewolucji Październikowej i uznania przez młode państwo radzieckie prawa do samostanowienia naszego narodu. Gdyby nie było drugiej niepodległości, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r. Te refleksje historyczne są niezbędne dla wszystkich, zwłaszcza dla młodego pokolenia, aby zrozumieć jaką cenę płaciliśmy w przeszłości za swą niepodległość oraz pojąć ogrom ostatnich zagrożeń dla bytu narodowego ze strony wrogów socjalizmu Polski, rzeczników destrukcji go państwa, siewców anarchii (TL 267). Dydaktyczne zadanie tych refleksji historycznych nie budzi wątpliwości. Oto, poczynając od pierwszego komen­ tarza, zwróćmy uwagę na fakt, że z dziewięciu wymienionych podmiotów (formacji zbrojnych, grup społecznych) biorą­ cych udział w Powstaniu, tylko trzy przynależą semantycznie do konkurencyjnego webec ruchu komunistycznego Rządu Londyńskiego i Delegatury Rządu na Kraj - organizatorów Powstania. Powtórzmy - chodzi o kryterium semantyczne, to znaczy przynależność poszczególnych terminów - wskazują­ cych te podmioty - do słownictwa, którym propaganda posługiwała się opisując społeczne zaplecze ideologii. Te trzy terminy to Armia Krajowa, duchowni i inteligenci, z tym że w przypadku tego ostatniego można mówić o częściowej przynależności również do tegoż zaplecza. Byłaby ona cał­ kowita, gdyby napisano o inteligencji pracującej. Ten termin mieści się bowiem w polu semantycznym nazw kojarzonych z leksykalnym zbiorem opisującym ową społeczną bazę ideologii. Teraz już „konotaty wny skok" do ostatniego zdania, sformułowanego tak właśnie, jak to uczyniono, jest już tylko dziecinną igraszką. Jeśli bowiem dwie trzecie uczestników Powstania Warszawskiego to naturalna baza socjalistycznych idei, powstańcze postawy winny być wzorcem dla tych, dla których droga jest sprawa budowy socjalizmu. Przechodząc dalej do obchodów rocznicy Odrodzenia Polski zauważamy podobny rozkład znaczeń. I w tym przypadku chodzi o przydanie stosownych semantycznoaksjologicznych walorów, które pozwolą to historyczne zdarzenie umieścić w granicach ideologicznej wykładni. Wytłumaczenie dlaczego tego dnia uczczono pamięć żoł­ nierzy radzieckich znajdujemy w komentarzu, który wskazuje na znaczenie powstania państwa radzieckiego dla niepodleg­ łości Polski. Wymienienie jednym tchem - przy tej okazji - obok siebie: Grób Nieznanego Żołnierza - Pomnik Wdzięcz­ ności Żołnierzom Radzieckim - Pomnik Konstytucji 3 Maja wzmacnia wskazaną powyżej wymowę, poprzez umiesz­ czenie tych nośników pewnych idei w jednym szeregu syntagmatycznym. Ten termin wydaje się jak najbardziej uzasadniony. Notatka prasowa jest skrótowym opisem pewnej sekwencji politycznego rytuału, który ma - jak każdy rytuał - odniesienie w określonej mitycznej opowieści. W naszym przypadku tą opowieścią jest pewien „epos historycznoideologiczny", nigdzie wszelako nie przedstawiony w kom­ pletnej wersji i możliwy do rekonstrukcji tylko na podstawie szczątków i fragmentów. W tym eposie kolejne historyczne epizody są wzajemnymi metaforycznymi transformacjami. Stworzenie syntagmatycznego łańcucha np. Konstytucja �3 Maja - Rewolucja Październikowa - Odrodzenie Polski - Manifest Lipcowy pozwala dalej, czyniąc zadość wymogom ideologicznej wykładni, ustanowić stosowne paradygmatyczno-retoryczne asocjacje (por. Leach 1989, s. 41), gdzie związek predykacji przekształca się w związek substytucji. Tym sposobem znaczenie Rewolucji Październikowej czy Manifestu Lipcowego dla sprawy niepodległości Polski staje się przynajmniej równe znaczeniu np. Konstytucji 3 Maja, a może i większe. Wreszcie, pozostając przy przykładzie lubelskich obcho­ dów rocznicy Odrodzenia Polski, pamiętać należy, że to w Lublinie właśnie powstał 7 listopada 1918 Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej pod przewodnictwem Da­ szyńskiego. Istniał on zresztą tylko kilka dni, aż do przybycia Piłsudskiego, któremu oddał się wówczas do dyspozycji. W skład rządu lubelskiego wchodzili nie tylko przedstawiciele socjalistów, ale również ludowców i piłsudczyków. Wydaje się jednak, że „języczkiem u wagi", który sprawił, że historii tego rządu poświęcono najwięcej miejsca w prasowych komentarzach w tę rocznicę, był ów przymiotnik ludowy. To właśnie ta „ludowość" jest „przyczółkiem" pozwalającym zbudować bezpieczny ideologicznie, semantyczny most po­ między marskistowską historiografią a potrzebą uwzględ­ nienia istotnego propagandowo wymogu obecności owego elementu „narodowego w formie". Takich przyczółków wciąż poszukiwano: konotatywnie spetryfikowanych terminów określających historyczne zdarzenia, formacje, postawy etc. Ponadto, z tym miastem właśnie wiąże się historia PKWN i Manifestu Lipcowego, a zatem, w perspektywie historycznoideologicznego eposu, jeden z istotnych epizodów, który kreowany był przez propagandę jako główny „akt założyciel­ ski" powojennego państwa. Powyższe mityzacyjne zabiegi mają jednak pewną ogól­ niejszą podstawę. Już na podanych przykładach-cytatach z prasy widać, że pierwszy ich plan to owe „przyczółki". Gdzieś daleko w tle majaczy Rząd Londyński, Marszalek Piłsudski, nie mówiąc już o tym, że pewnych faktów histo­ rycznych w ogóle się nie przytacza: niedeklaratywnego stosunku Rosji Radzieckiej do kwestii niepodległości Polski, zaniechania udzielenia pomocy Powstaniu Warszawskiemu i in. Nawet takie językowe zabiegi jak w ostatnim komentarzu - Gdyby nie było drugiej niepodległości, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r. - miały czynić zadość wymaganiom wprzód ustanowionej wykładni ideologii. Istnieje bowiem podejrzenie, że w powyższym przykładzie usunięto w ostat­ niej chwili słowo Rzeczpospolita, by na jego miejsce dać słowo niepodległość. Istotnie, zdanie „Gdyby nie było drugiej Rzeczpospolitej, nie byłoby też Polski Ludowej w 1944 r." żadną miarą nie zmieściłoby się w ideologicznym obramowa­ niu, wręcz by je rozsadzało. Wielu teoretyków nowomowy wskazywało na jej dwie stylistyczne cechy, mianowicie skłonność do hiperbolizacji (powiększanie) i eufemizacji (pomniejszanie) (por. np. Gło­ wiński 1990, s. 15). Wydaje się, że zabiegi takie mają miejsce również w przypadku rozważanego eposu historyczno-ideologicznego. W jego narracji ma bowiem miejsce z jednej strony semantyczne i aksjologiczne nadwartościowanie (po­ większenie) pewnych historycznych zdarzeń, z drugiej strony - niedowartościowanie, marginalizacja (pomniejszenie) in­ nych zdarzeń. By ponownie nie komentować przytoczonych wcześniej przykładów, spójrzmy na kilka innych. Mało zgrabne językowo, żeby nie powiedzieć pokraczne, określenie „druga niepodległość" spełnia swoją funkcję po­ mniejszania. Dużo bardziej poetyckie są takie h i s t o ­ r y c z n e e u f e m i z m y jak np. powstańcza epopea, określenie będące inną nazwą Powstania Warszawskiego (Rz 170) czy wrześniowa epopea - inna nazwa wojny obronnej 1939 r. (Rz 196). Znajdujemy przy tym takie oto komentarze: Ludzie w różnym wieku o różnych poglądach nie pytają o sens walki. Przyświecała nam jedna idea — walka zbrojna z okupantem (z wypowiedzi uczestnika Po­ wstania. TL 171). (...) do końca, z godnością naród wypełniał swe pat­ riotyczne zadania. Nawet wtedy, gdy najwyżsi dostojnicy państwowi opuszczali już kraj uciekając przez most zaleszczycki (Rz 197). Te i podobne retoryczne konstrukcje konotują co następuje: Oto rzeczywistym podmiotem tych historycznych wydarzeń jest lud, naród. Delegatura Rządu na Kraj czy rząd polski wrześniowej doby to tylko instytucjonalne efemerydy, prys­ kające w obliczu zagrożenia jak bańka mydlana, nie mające rzeczywistego społecznego oparcia. Czyż inaczej jak epopeą nazwać można zbrojny wysiłek narodu, bez odpowiedniego rządowego i państwowego wsparcia, narodu, który musiał płacić za tego tzw. rządu i tzw. państwa decyzje? Realne podstawy tego wysiłku mają więc wyłącznie moralny i pat­ riotyczny charakter, hołd należy się narodowi, a wzgarda decydentom. Otrzymujemy zatem i h i s t o r y c z n e h i ­ p e r b o l e : rząd Daszyńskiego w listopadzie 1918, naród polski we wrześniu 1939, Armia Ludowa w Powstaniu Warszawskim itd. Ponieważ w tym historiozoficznym sys­ temie naczyń połączonych pomniejszenie w jednym miejscu wywołuje powiększenie w innym i vice versa. „Cechą myślenia mitycznego - tak jak bricolage'u w pła­ szczyźnie praktyki - jest to, że wypracowuje zespoły o pewnej strukturze na podstawie resztek i szczątków zdarzeń, nie zaś bezpośrednio przy pomocy, innych zespołów o własnej strukturze. Odds and ends, powie­ działby Anglik; inaczej: okruchy i kawałki, skamieniali świadkowie dziejów" - napisał Lévi-Strauss (1969, s. 38). Rozważany w tym rozdziale epos historyczno-ideologiczny jest - według nas - odmianą mitotwórstwa typu bricolage. Pozwolimy sobie na przytoczenie jeszcze jednego obszernego fragmentu wypowiedzi Lévi-Straussa: „Przede wszystkim jednak owe okruchy i resztki mają ten charakter szczątkowy jedynie w oczach historii, która je wytworzyła, nie posiadają go z punktu widzenia logiki, której służą. Niejednorodnymi nazwać je można tylko w odniesieniu do treści; pod względem formy bowiem istnieje między nimi analogia, którą pozwolił określić przykład bricolage'u. Analogia ta polega na wcieleniu w samą formę pewnej dawki treści, równej w przybliżeniu dla wszystkich. Obrazy znaczące mitu, materiały bricoleura, to elementy, które można zdefinio­ wać na podstawie dwojakiego rodzaju kryterium: służyły już one jako słowa należące do mowy, którą refleksja mityczna 'rozbiera' na wzór bricoleura przechowującego tryby rozebranego budzika; i mogą jemu posłużyć w tym samym zastosowaniu lub w innym, byle je choćby trochę oddalić od ich pierwotnej funkcji" (tamże, s. 56-57). 97 ��Nasze szczątki, przyczółki, historyczne hiperbole, histo­ ryczne eufemizmy to dawne znaczone-zdarzenia, grupy ludzi, idee itd. - które w powyższym eposie stały się na powrót znaczącymi. W rękach bricoleura-propagandysty poddane zostają semantycznej konwersji, znaczą one wówczas co innego: nieprzemijalność socjalistycznych idei i krótkowzro­ czność przedwojennego rządu, polskość partyjnych działaczy i obcość rządu emigracyjnego, waleczność żołnierzy Armii Ludowej i nieodpowiedzialność przywódców Powstania itd. Te historyczno-retoryczne powiększenia i pomniejszenia są, poprzez tworzone semantyczne przyczółki (miejsca wspólne) i zrywane mosty, równoczesnym łączeniem i rozdzielaniem, godzeniem sprzeczności lub ich ustanawianiem. Metajęzykowość wskazanych transformacji, czasem zawoalowanych, jest typową cechą procesu mityzacji. Jak sugerowano powyżej, mechanizm ten jest zakorzenio­ ny w pozaczasowym charakterze myśli nieoswojonej (na tę jej cechę wskazywał Lévi-Strauss, 1969, s. 394) i w typie świadomości, którą Aron Guriewicz określił jako „świado­ mość ludową". Jest ona „niefrasobliwa w stosunku tak do chronologii, jak i geografii, i z łatwością przenosi wydarzenia z jednej epoki do drugiej oraz z jednej miejscowości do drugiej" (1987, s. 84). Guriewicz miał na myśli świadomość ludową doby średniowiecza, świadomość która nie była przecież izolowana od całości ówczesnej kultury. Przypo­ mnijmy więc określenia Bergera, opisujące rzeczywistość społeczną krajów tzw. realnego socjalizmu: ustrój neośredniowieczny czy społeczno-feudalny, czy nawet zbliżony do wspólnoty pierwotnej(1976, s. 13). Ustalenia zarówno Guricwicza, jak i Bergera okazują się ważne gdy rozważa się W celu uzupełnienia dotychczasowego wywodu przed­ stawimy przykład historycznej hiperboli, której treść w prze­ ciwstawnej ideologicznie analogii ukazana zostałaby w formie eufemizmu: 0 nowomowie, w tym wypadku o jej historiozoficznych aspiracjach. Przedstawmy teraz przykład główny historyczno-ideologicznej twórczości pierwszego roku stanu wojen­ nego. Akcja tego spektaklu (wydaje się, że jest to uzasadnione określenie) miała miejsce w pierwszych dniach maja 82, dokładnie 1—4 maja. Ten historyczno-ideologiczny dramat poprzedzony został - odpowiednio - pewnymi elementami osobliwego historyczno-ideologicznego kostiumu. Były to zatem owe rogatywki, była propozycja posła Przymanowskiego przywrócenia orłu korony, było wreszcie wprowadze­ nie-podczas marcowej sesji sejmu - Trybunału Konstytucyj­ nego i Trybunału Stanu, które porównywano do Straży Prawa powołanej przez Konstytucję 3 Maja. W trakcie tego spektak­ lu zarówno jego aktorzy, jak i towarzyszący chór, wypowia­ dali się używając historyczno-ideologicznego metakodu, cze­ go przykłady mieliśmy już w przytoczonych wcześniej tekstach. Wreszcie w dniach 3 i 4 maja zebrał się Sejm, którego program obrad przewidywał tematykę bliską tej podjętej przez Sejm Wielki: kwestia realizacji porozumienia narodowego oraz polityka państwa w dziedzinie nauki i kul­ tury (Rz 93). Towarzyszyły temu odpowiednie obrzędy: Gdy więc z perspektywy 56 lat dokonujemy oceny przewrotu majowego i studiujemy jego następstwa, do­ strzegamy nie tylko związek tego wydarzenia z klęską wrześniową I939r. Wiele nauk i doświadczeń z tamtego okresu rysuje się dziś, być może jeszcze ostrzej, gdy patrzymy przez pryzmat szesnastu przedgrudniowych miesięcy, kiedy ekstremistyczne i antysocjalistyczne sity w naszym kraju także czyniły próby obalenia legalnej demokratycznej władzy przy szerokim wykorzystaniu demagogicznych haseł, które jakże podobne są do haseł używanych w maju ¡926 r. Nie jest zatem przypadkiem, że ekstremiści spod znaku KPN tak szeroko szer­ mowali legendą Józefa Piłsudskiego i usiłowali zaszcze­ pić kult dla osoby marszałka jako męża opatrznoś­ ciowego i jako wzór do naśladowania. Czynili jednocześ­ nie wszystko, aby tylko te „prawdy" docierały do społeczeństwa, które godziły we władzę ludową, ustrój socjalistyczny i sojusze z ZSRR oraz innymi krajami naszej wspólnoty obronnej. Ten spisek nie mógł liczyć na sukces. (ŻW 110). Oto jeszcze jedna próbka tego jak mit tłumaczy istniejący porządek w kategoriach historycznych. Znawca nowomowy w Polsce lat siedemdziesiątych - Jerzy Bralczyk - podkreślał, że w tamtym okresie bardzo widoczna była tendencja do „neutralizacji opozycji czasowych" (1987, s. 202), zabiegu mającego wykazywać jedność przeszłości, teraźniejszości i przyszłości, trwałość pewnych stanów. Tego typu językowe zabiegi nie są już tak częste w rozważanym w tej pracy okresie, pojawiają się jednak tu i ówdzie sformułowania w rodzaju: Rząd nigdy nie odstąpi od linii porozumienia i socjalis­ tycznej odnowy (z posiedzenia rządu, ŻW210). Wyzwoliciele Polski, ludzie radzieccy w Krakowie, w nadwiślańskich wsiach i miastach byli, są i będą zawsze serdecznie witani (ŻW 15). Bralczyk napisał: „Ukazuje się oczywiście trwałość pewnych stanów, ich niezależność od czasu, ale także powiązania między różnymi momentami historycznymi" (tamże, s. 203). Nie wskazał jednakowoż mechanizmu tych powiązań, który usiłujemy zrekonstruować w niniejszym rozdziale. 100 Głównym akcentem bogatego programu obchodów 191 rocznicy uchwalenia przez Sejm Czteroletni Konstytucji 3 Maja jest uroczystość wciągnięcia flagi na maszt Wieży Zygmuntowskiej Zamku Królewskiego w Warszawie (...). Przybywają przedstawiciele najwyższych władz partyj­ nych i państwowych, stronnictw politycznych: I sekretarz KC PZPR, prezes Rady Ministrów, przewodniczący Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego - gen. armii...; tu litania dostojników w kolejności ważności (ŻW 104). Samo posiedzenie Sejmu miało charakter wyłącznie okoli­ cznościowy, dało jednak asumpt do stosownych wystąpień 1 komentarzy: Nie jest przypadkiem, że Sejm PRL właśnie w 191 rocznicę przyjęcia słynnej „ Ustawy Rządowej" - owocu uporczywych, wręcz heroicznych zmagań stronnictwa reform jednego z najbardziej postępowych demokratycz­ nych dokumentów ówczesnego świata - skupi uwagę na tych wszystkich poczynaniach i dążeniach patriotycz­ nych i obywatelskich społeczeństwa, które mają na względzie dobro Ojczyzny, potrzebę przywracania nor­ malnych warunków funkcjonowania państwa, gospoda rki, życia społecznego oraz kontynuację dzieła socjalis­ tycznej odnowy. Nie jest przypadkiem albowiem ludowa �Polska nawiązuje do światłych, demokratycznych warto­ ści i tradycji, do wszystkiego, co nas kształtowało przez dziesięciolecia, co jest naszym rodowodem i dowodem tożsamości narodowej. Historia jest obecna w teraźniej­ szości (Rz 93). Realizacja idei Sejmu Czteroletniego pozostała przez dziesięciolecia li tylko postulatem. Historyczną jednak szansę przyobleczenia ich we współcześnie realne kształ­ ty stwarza nam nasze socjalistyczne państwo (z przemó­ wienia przewodnicącego CK SD, T L 105). Wagę obecności historii w teraźniejszości podkreśla! rów­ nież poscl Przymanowski na sejmowej trybunie, o czym donosiła „Rzeczpospolita": Przypomniał jak przed 190 laty w Petersburgu polscy magnaci podpisali konfederację, ogłoszoną w pierwszym miasteczku przygranicznym, która przeszła do historii jako Targowica, jako obraz dawnej anarchii, dawnych form. Czasy się zmieniają - stwierdził - ośrodki reakcji przenoszą się do innych miejsc. Targowiczanie dzisiaj to pan Giedroyć, pan Najder, Kuroń i Michnik, Ośrodki wzywające do anarchii, do demontażu tak jak wówczas tak i dzisiaj znajdują się za granicą (Rz 95). „Trybuna Ludu" również podjęta ten wątek, w osnowie stosownych ideologicznych treści, gdy pisała o opozycji: Gotowi dla poróżnienia i skłócenia narodu wykorzystać każdą nadarzającą się okazję, próbują niekiedy nawet przeciwstawić dwie sąsiadujące z sobą w kalendarzu daty: i i 3 maja. Nie trzeba być tymczasem szczególnym znawcą dziejów ojczystych, aby orientować się jak bliskoznaczna jest tych świąt wymowa. Ze są one sym­ bolami na tym samym szlaku historycznym walki o nie­ podległość i sprawiedliwość społeczną. Nawiązaniem do wielkiej rocznicy trzeciomajowej są rozpoczynające się dzisiaj obrady Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Sejmu, który wypowie się w sprawach o ogromnym znaczeniu, związanych z wysuniętą przez Polską Zjed­ noczoną Partię Robotniczą ideą porozumienia narodo­ wego (TL 103). Wszystkie dzienniki podkreślały z naciskiem w jakich okolicznościach odbywały się obrady tak ważnego dziejowo posiedzenia Sejmu: W chwili, kiedy Sejm PRL debatuje nad dalsząnormalizacją życia w kraju, grupy młodzieży dały się sprowokować politycznym inspiracjom krajowych ugrupowań antyso­ cjalistycznych i ośrodków zagranicznej dywersji, od dawna skierowanych na wywołanie niepokojów społecz­ nych (ŻW 104). (...) wyszły ułicę żywioły, które poprzednio i obecnie odpowiadały na nią niezmiennie polityką konfrontacji (Rz 95). 1984, s. 15) winien dostrzec materię poddającą się jego refleksji. A jest to cecha propagandy, wskazana w jednym z poradników dla propagandysty, której główną funkcje określili autorzy jako „integracyjno-dczintegracyjną". Narzę­ dziami natomiast lej propagandy są nic tylko prasa, radio, telewizja, teatr, film, muzyka etc, ale i literatura naukowa, co bez żenady podkreślano w podręczniku pt. Rola propagandy w kształtowaniu świadomości historycznej (tamże). Ta integracyjna-dezintegracyjność (dezintegracyjna-integracyjność) ma w sobie coś z działania magicznego, którego cechy przypisywał już Ernst Cassirer, w klasycznej pracy The Myth of the State, działaniu nowoczesnego polityka. Ten ma bowiem w sobie coś zarówno z homo magus jak i homofaber, magika i wytwórcy, artysty: „Jest kapłanem nowej, zupełnie irracjonalnej i tajem­ niczej religii. Ale gdy musi tej religii bronić i ją propagować postępuje bardzo melodycznie. Niczego nie pozostawia przypadkowi; każdy krok jest dobrze przy­ gotowany i przemyślany. Oto jest ta dziwna kombinacja, która jest jedną z najbardziej uderzających cech naszych mitów politycznych" (1946, s. 282). Filozof podkreśla! również, że owe mity nie wzrastają spontanicznie i nie są wykwitem bujnej wyobraźni: „To dzieła sztuki wytwarzane przez bardzo wprawnych i przebiegłych artystów, charakterystyczne dla XX-go wieku, wieku techniki, w tym również dla swoistej techniki tworzenia mitów politycznych. Powstają one w tym samym celu i w nawiązaniu do tych samych metod jak jakakolwiek inna nowoczesna broń - jak karabiny maszynowe i samoloty" (tamże). Wspomniany poradnik wydany został czterdzieści lat po napisaniu przez Cassirera książki o plilycznych mitach i ich tworzeniu. Jego istnienie, jak i wielu innych, których obszer­ ny wykaz można znaleźć w katalogu rzeczowym każdej biblioteki pod hasłem „propaganda", dowodzi trafności spo­ strzeżeń Cassirera na temat mitów politycznych, które są nie tylko przejawem różnych światopoglądów, ale i wymagają często metodycznej obróbki. Mitów, których racjonalnoirracjonalna, pragmaiyczno-dogmatyczna, rclatywistycznoabsolutystyczna ambiwalencja jest typową cechą jakiegoś nadrzędnego genus proximum. Skoro tak wiele miejsca poświęciliśmy 3-majowemu spek­ taklowi anno domini 1982, chcielibyśmy wskazać na jeszcze jeden, właśnie „naukowy" jego komponent. Wypowiedź, którą przytoczymy, jest autorstwa profesora historii. Ukazała się ona w „Rzeczpospolitej" w kilka dni po obchodach majowych świąt: n a Można bez przesady powiedzieć, że przytoczony materiał jest oczywistym przykładem manipulacji, jaką ówczesne ośrodki władzy - via media - uprawiały. Na pewnym poziomie ogólności i teoretycy pozostający na usługach propagandy, i badacze dokonujący jej deszyfracji zgodni powinni być co do jej charakteru. Każdy etnograf, gdy usłyszy o działalności, która polega na „właściwym łączeniu faktów z różnych dziedzin w nowe całości" (Wojtkowiak, Piontek I W świadomości historycznej - deformacja, zaniedbania, instrumentalne podejście do przeszłości, płynność i koniunkturalizm ocen i sądów dają o sobie znać ze szczególnym natężeniem. Doszło więc do swoistej kata­ strofy umysłowej: oto znaczna część młodych Polaków (ale także tych nie tak już młodych) pozbawiona została elementarnej wiedzy o przeszłości własnego narodu i państwa. Cóż za paradoks! Dzieje się tak w kraju nader uwrażliwionym na przeszłość. Ale natura nie znosi próżni. Tam gdzie nie był obecny mądry historyk, nauczyciel, publicysta z uczciwą pomocą naukową' 101 �- wkradały się półprawdy lub rzekomo-prawdy o tajem­ nicach przeszłości, zwłaszcza najbliższej (Rz 99). Zdanie pierwsze można by, przy odrobinie dobrej woli, zinterpretować jako krytyczną wypowiedź o dzienniku, na łamach którego zagościła, tudzież o wszystkich, którzy wyka­ zują manipulatorskie zapędy. Jednak już w przypadku zdania następnego nie ma wątpliwości, że profesor mówiąc o znacz­ nej części młodych Polaków miał na myśli również tych, którzy toczyli, w pierwszych rocznicowych dniach maja, ciężkie walki z siłami porządkowymi. Miał także zapewne na myśli całą młodzież kontestującą ówczesny polityczny stan rzeczy. Czy ci nie tak już młodzi to dojrzali działacze opozycji, inspiratorzy"! - nie wiadomo. Dalej, należy podejrzewać, że mądrym historykiem jest sam profesor, który oferuje uczciwą „pomoc naukową" i który, dyskontując niektóre półprawdy, może zapewne wskazać prawd inne połowy. Jeśli uwzględ­ nimy późniejsze przystąpienie profesora do rządu, wydaje się, że w przytoczonej wypowiedzi rzeczywiście ma na myśli własną osobę. Jeśli więc nasze uwagi są trafne należy uznać, że profesor nie pił jednak do „Rzeczpospolitej", a raczej do tych, którzy znajdowali się po drugiej stronie barykady. W innym przypadku zresztą redakcja nie napisałaby o nim: Znany z błyskotliwej erudycji i talentów popularyzatorskich prof. Aleksander Krawczuk przypomniał niedawno kilka prawd tak oczywistych i prostych, że aż— zapomnianych (tamże). Wróćmy teraz do przytoczonych wcześniej tekstów, które domagają się interpretacji. Mamy zatem sformułowania w ro­ dzaju: Nie jest przypadkiem, że Sejm PRL właśnie w 191 rocznicę przyjęcia słynnej „Ustawy Rządowej" - owocu uporczywych, wręcz heroicznych zmagań stronnictwa reform..."; (...) ludowa Polska nawiązuje do światłych, demokratycznych wartości i tradycji; Nawiązaniem do wielkiej rocznicy trzeciomajowej są rozpoczynające się dzisiaj obrady Sejmu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Stworzona została tym sposobem, nie wypowiedziana wszakże explicite, strukturalna metafora (analogia), w której jedną stronę tworzy metonimiczny związek stronnictwa re­ form i Konstytucji 3 Maja, drugą natomiast podobny związek Sejmu, PZPR, rządu, słowem władzy PRL i programu poli­ tycznego doby stanu wojennego: stronnictwo reform : Konstytucja 3 Maja :: władza PRL : stan wojenny Mamy równocześnie sformułowania w rodzaju: Historia jest obecna w teraźniejszości; (...) 1 i 3 maja. Nie trzeba być tymczasem szczególnym znawcą dziejów oj­ czystych, aby orientować się jak bliskoznaczna jest tych świąt wymowa. Że są one symbolami na tym samym szlaku historycznym; (...) szansę przyobleczenia ich we współczesne realne kształty stwarza nam nasze socjalis­ tyczne państwo. Dzięki użyciu tych sformułowań powyższa analogia prze­ kształca się, na mocy reguł korelacji i inwersji, w analogię następującą: Konstytucja 3 Maja : stan wojenny :: stronnictwo reform : władza PRL 102 w której poprzednie związki metaforyczne ulegają przekształ­ ceniu w związki metonimiczne. Wskazane bowiem wydarze­ nia historyczne przedstawia się jako epizody tego samego historyczno-ideologicznego eposu, są one zatem częściami tego samego syntagmatycznego łańcucha. Mamy dalej sformułowania: (...) skupi uwagę na tych wszystkich poczynaniach i dążeniach patriotycznych i obywatelskich społeczeńst­ wa, które mają na względzie dobro Ojczyzny (•••); (•••) nawiązuje do światłych demokratycznych wartości i tra­ dycji, do wszystkiego, co nas kształtowało przez dziesię­ ciolecia, co jest naszym rodowodem i dowodem tożsamo­ ści narodowej. Mówią one o wartościach, które można by określić jako racja stanu lub patriotyzm. To one pozwalają teraz na ponowne przekształcenie metonimii w metafory, tym razem metafory tekstualne, gdzie Konstytucja 3 Maja będzie ekwiwalentem stanu wojennego i vice versa, na mocy podzielanej wspólnej cechy - racji stanu, patriotyzmu. Podobnie w przypadku ekwiwalencji: stronnictwo reform - władza PRL (por. Croc­ ker 1977, s. 58). Z drugiej strony mamy sformułowania w rodzaju: Targowiczanie dzisiaj to pan Giedroyć, pan Najder, Kuroń i Michnik. Ośrodki wzywające do anarchii, do demontażu jak wówczas tak i dzisiaj znajdują się za granicą itd. To one, wykorzystując podobne środki przekształceń, jak w przykładzie wskazanym powyżej, doprowadzają z kolei do stworzenia takich oto ekwiwalencji: Targowica = opozycja w PRL i rosyjscy poplecznicy = zagraniczne ośrodki. Metafo­ rycznym miejscem wspólnym jest w tym przypadku postawa polityczna, którą możemy określić jako zdrada. Oczywiście wyróżnione tu figury, na mocy podstawowej opozycji racja stanu - zdrada, wchodzą w stosowne relacje korelacji i opozy­ cji. Nie będziemy jednakże tego wątku rozwijać; byłoby to : niepotrzebne powtarzanie wielokrotnie już stosowanych wcze- , śniej przez strukturalistów procedur analitycznych. Zwróćmy jeszcze tylko uwagę na fakt, że przytoczone teksty i opisy zdarzeń można interpretować również jako skutek użycia pewnych klisz, które nazwiemy: mitologem Konstytucji 3 Maja i mitologem Targowicy, podsuwających wskazane powyżej reguły metaopisu zdarzeń mających miej­ sce w owych pierwszych dniach maja 82. Uzyskujemy wskutek lego obrazy w rodzaju: obradujący o porozumieniu narodowym Sejm i równoczesne demonstracje uliczne. Podo­ bnie jak przed 191 laty... Powyższa interpretacja wskazuje, dla analitycznych po­ trzeb, pewien ciąg transformacji metaforyczno-metonimicznych. W rzeczywistości jednak ma tu miejsce zjawisko, które Anna Palubicka określiła jako: „logika syntetycznego wspólwystępowania" (1984, s. 48). Proces symbolizacji (prze­ chodzenia do kolejnego łańcucha semiologicznego, (por. Barthes 1970, s. 32), ma bowiem charakter niejako „momen­ talny", co jest typowe dla myśli mitycznej, w odróżnieniu od „dialektycznego ruchu myśli" w dyskursie teoretycznym (Cassirer 1953, s. 73). Myśl mityczna zadowala się mianowi­ cie wyróżnieniem początku i końca procesu (por. tamże, s. 54), np. to, co zapoczątkowała Konstytucja 3 Maja, kończy władza doby stany wojennego itd. „Koniec zawarty jest �w początku; początek implikuje koniec" - napisał Edmund Leach komentując myśl wielkiego francuskiego kolegi (1989, s. 54). Tak tworzone konceptualne uniwersum jest również wyróżnikiem działań o charakterze magicznym. Jeśli wskaza­ ne związki analogii (metafory) i związki następstwa-przyległości (metonimii) przejawiają się tutaj w transformacjach terminów i obrazów, mających swoje przedmiotowe od­ niesienie w obiektach i zdarzeniach - historycznych i współ­ czesnych, to zabiegi te mają niewątpliwie charakter per­ swazyjny. I w tym znaczeniu dążą one do osiągnięcia waloru magiczności: związki sympatyczne (metaforyczne) mają, już w momencie ich ustanowienia, stać się związkami kontagialnymi (metonimicznymi) i vice versa. Takie ujęcie wszelkich działań i treści mito-magicznych i perswazyjnych, jak powy­ żej, pozwala zrozumieć, dlaczego istnieje wskazywana przez badaczy równoczesność zabiegów magii sympatycznej i magii konlagialnej (Patubicka 1984, s. 44). Brak wymiaru głębokości, na który wskazywał Cassirer, można stwierdzić zatem również w konstrukcji przedstawio­ nego powyżej eposu historyczno-ideologicznego. Zorkiestrowane epizody i figuratywna ewokacja stanowią mechaniz­ my owej maszyny do niszczenia czasu, jak mawiał o micie Lévi-Strauss. Historyczno-ideologiczna obrzędowość roku 82 nawiązywała w swej formie do koncepcji historii jako wiecz­ nego powrotu. Można rozumieć to również dosłownie: po­ wracały usuwane wcześniej w niepamięć zdarzenia, choć w nowym, ideologicznym kostiumie. Zaryzykować można stwierdzenie, że społeczeństwa tzw. realnego socjalizmu dzieliły z tzw. społeczeństwami zimnymi stosunek do historii, z tym wszelako zastrzeżeniem, że w przypadku tych pierw­ szych chodzi dokładnie o historię podawaną do wierzenia, a nie tę, w którą rzeczywiście wierzono. Z drugiej strony, nie można powiedzieć, że owa historia podawana do wierzenia padała wyłącznie na jałowy grunt. Niejednokrotnie zwracano uwagę na fakt, że w państwach totalitarnych historię wciąż pisano od nowa. Najlepszą chyba literacką ilustracją tej praktyki jest dzieło Orwella; sam autor ukuł powiedzenie: „prawomyślność to bezświadomość"! Po­ kuśmy się o podjęcie pewnej sylogistycznej gry i dopowiedz­ my, że Henri Bergson wprowadził inne sformułowanie, znane z jego filozofii witalizmu, mianowicie: „świadomość to pamięć". Na koniec weźmy stwierdzenie Cassirera: „mit to brak osobowości". Jest oczywiste, że wymienieni autorzy nie użyli terminów „świadomość" czy „osobowość" w ich psy­ chologicznym znaczeniu. Orwellowi w Roku 1984 chodziło o pewną „bezświadomość" zbiorową pośród mas, którymi łatwiej wówczas rządzić. Również Bergson w swojej Ewolucji twórczej mówiąc o „świadomości" miał na myśli raczej coś w rodzaju Diltheyowskicgo „ducha", który funduje świat kultury. Według Cassirera natomiast obecność mitu ogranicza sferę prywatności i indywidualności, tym samym i osobowości - w sensie autonomii nie tylko jednostek, ale i systemów myśli. Słowem, mit dławi krytycyzm. Jeśli zatem, kontynu­ ując tę sylogistyczną grę, zgodzimy się, że państwa totalitarne ograniczały prywatność, zwalczały krytycyzm, promowały natomiast zbiorowe formy życia społecznego (por. Klemperer 1983), w tym - konsekwentnie - zbiorową odpowiedzialność, to w tym dziele walka z pamięcią również miała prowadzić do pożądanego celu: bezświadomości czyli prawomyślności. Przedstawiony powyżej epos historyczno-ideologiczny jest przykładem takiego oddziaływania na pamięć. Efektem dos­ konałym byłoby jej całkowite zniesienie w sensie jej diachroniczności, zachowanie natomiast takiej tytko - jak wskazana powyżej - pewnej „pamięci synchronicznej". „Czas mityczny jest bezczasowy" - takiego paradoksalnego określenia użył Cassirer, i chyba dobrze oddaje ono roz­ ważaną problematykę. Niech potwierdzeniem naszych intuicji będzie wypowiedź z końca minionej dekady autora występującego pod pseudo­ nimem Josef K.: „W Europie Środkowej nie istnieje ciągłość historii. Ta ulega wciąż rozpadowi, epoka i człowiek nie mają czasu na osiągnięcie pełnej dojrzałości. Nie jest to wyłącznie sprawa ingerencji zewnętrznych naruszających histo­ ryczną całość, ponieważ także wewnątrz zachodzi pro­ ces entropii, powolny rozpad świadomości historycznej, erozja niespiesznej rzeczywistości. Materia historyczna ulega korozji wewnętrznej i zewnętrznej" (1989, s. 73). Historia est magistra vitae - można by i w przypadku rozważanego powyżej problemu skonstatować jego ważność z tegoż właśnie ogólnego punktu widzenia. Tak tłumaczy niezbędność swojej pracy każdy historyk, jeśli pominiemy zwykłą ciekawość, od której nie jest wolny nikt. Nie jest bowiem pewne, iż problem nowomowy zniknął wraz ze zniknięciem ideologii, którą nowomowa wyrażała, że łacińs­ ką maksymę należy traktować - ot, jako ogólnikową zasłonę dymną na użytek tych, dla których niezrozumiały jest powód zajmowania się jakimś historycznym niebytem. Rzeczona materia - słowo publiczne, jeśli potraktować je bardziej ogólnie, jest - jak świat światem - problemem nieprzemijalnym, Już Filon z Aleksandrii porównywał ówczesnych polityków do kangurów, brzuchomówców i czarowników, i nie byli to bynajmniej politycy rodem z awangardy klasy robotniczej. Język polityki cieszy się również nieustannym zainteresowaniem zachodniej nauki, pewne tylko zjawiska językowe były typowe dla nowomowy, pewne natomiast dzieliła ona z mową publiczną w ogóle. W szczególności przedstawione powyżej przykłady mitologizacji historii to tylko niewielka część składająca się na proceder uprawiany zawsze i wszędzie (por. np. Tarkowska 1992). Wreszcie, na poziomie ogólnych modi myśli i kosmologicznych zasad objaśniania świata dzieliła nowomowa swe konceptualne podstawy z systemami kulturowymi nader egzotycznymi. Problem jest zatem ponadczasowy -kwestią odrębnych analiz byłoby wyodrębnienie symbolicznych konstrukcji języko­ wych, zideologizowanych i tych uniwersalnych, obecnych w każdym systemie politycznym. Wszędzie i zawsze jednak symboliczne słowo funduje polityczną władzę i polityczną iluzję (Edelman 1977, s. 155). Chcemy przytoczyć jeden tylko przykład z ostatniej doby pokazujący, że symbolu jako politycznej broni używa się bez względu na okres historyczny czy system polityczny. Oto fragment komentarza do rocznicy powstania w Getcie War­ szawskim: Zwyciężyli syjoniści z getta, którzy bronili prawa Żydów do własnego państwa w Palestynie - i dziś tylko łajdak kwestionuje prawa państwa izraelskiego do suweren­ nego bytu (...). Spoglądając na los Ormian w Górnym Karabachu czy Muzułmanów w Bośni odczuwamy nagle z bólem, że tamta historia nie została zakończona. ZMÓW trwa „czyszczenie etniczne" (Gazeta Wyborcza 90,93r). 103 �Nie będziemy wdawać się w podobnie drobiazgową analizę tej wypowiedzi, jak czyniliśmy to wcześniej, choć niewątp­ liwie jest w tych paru zdaniach więcej treści niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Wypowiedzi redaktora naczelnego Gazety, którego - o ironio - piętnował niegdyś, jak widzieliś­ my wcześniej, poseł Przymanowski. Zauważmy tylko, że ustanowiono tutaj metaforyczną ekwiwalencję Żydów, Or­ mian, Muzułmanów i - domyślnie - odpowiednio: hitlerow­ ców, azerbejdżańskich nacjonalistów i serbskich szowinistów. Do tak spiętej historyczną klamrą i entymematycznie ustano­ wionej paradygmatycznej struktury „wrzucono" - jakby mi­ mochodem -państwo Żydowskie w Palestynie, metonimicznie obecne w tekście - oczywiście - obok syjonistów z getta. Nie mówi się jednak o Palestyńczykach w Palestynie, ponieważ byłoby to nachalne sugerowanie w tym semantycznym kon­ tekście ich ekwiwalencji z hitlerowcami, etc. Albowiem retoryka nie kodvfikuie takich relacii zaskoczenia które przeciwstawiają sie wszystkim systemom oczekiwań zawar­ tym w kodzie lub w psychice słuchaczy" (Eco 1972 's 129) dażv iedvnie do teeo bv ich wiedze przebudować tylko częściowo" Słuchacze wiedza wszakże o palestyńskich obo zach uchodźców osadnictwie na tzw terenach okunowa ntch J ^ r i i b ^ ^ ó ^ nolityków że Palestyn czy^ZVs3en^ czczenie ^iS^x n ^^^^^Stl^, n T t r / w a T tiki amhirie rlT ednak w i e l k i e rmhlirzne słowo t ™ Zwie" t r i m i e ó w ^ ^ « 0 ^ „skib" 0969,^400™ straussowsKi " Robin Horton zauważył, że w przeciwieństwie do po­ wstających i odchodzących teorii w całej historii europejskiej myśli, świat zdrowego rozsądku zmienił się bardzo niewiele (1993, s. 207). To w nim zakorzenione są wszelkie formy porządkowania rzeczywistości, kosmologie, które - paradok­ salnie - o ile zdołają przekroczyć „Rubikon krytycyzmu", stają się nawet systemami filozoficznymi. Z drugiej jednak strony, ma miejsce szybkie zużywanie się współczesnych mitów, ale równocześnie skuteczniej się one rozpowszech­ niają Porfles 1973, s. 58). Tym bardziej, że w świecie współczesnym, zdominowanym przez zainteresowania opa­ nowaniem świata codziennego, wiedza, która wykracza poza wąską specjalizację jej posiadacza, jest na ogół wiedzą ad hoc, przypadkową i niejasną. „Kryteria adekwatności, reguły proceduralne, strategie osiągania pożądanych celów są trafne tylko w tym stopniu, w jakim muszą być trafne" - napisali w kontekście tego problemu Zimmerman i Pollner (1989, s. 352). Europejczyk bywa wówczas często bardziej podatny na różne formy perswazji niż afrykański tubylec. Granice krytyczności i magiczności są bowiem płynne, uwarunkowane zarówno podmiotowo iak i przedmiotowo zarówno okolicz­ nościami społecznymi, jak indywidualnymi. Mit nie umyka przed niczym, co wydaje się skazane na brak odpowiedzi, co więcej, aspiruje do wszechwiedzy, chce stać się zbiorem tautologii. Albowiem odpowiada na bezwzględne i nie znoszące sprzeciwu wyzwanie nie tylko objaśniania świata, ale również ustanawiania społecznych kompromisów, seksualnych norm, psychologicznych kuracji itd. (por. Gould 1981, s. 183). Bywa złowieszczy, jeśli pozostaje na usługach polityki, lecz sprzyja również osiąganiu jej szlachetnych celów, jakie także się zdarzają. Uznać go należy za pewien teoretyczny i historyczny konstrukt (por. Barański 1995), choć jako kategoria metodologiczna jest przydatny do opisu zjawisk kultury, czego próbkę mieliśmy powyżej. Można go traktować trochę jak hasło wywoławcze odsyłające do bar­ dziej fundamentalnych ziawisk- mityczności performatywności rytualności figura ywności maeiczności stereotypowości składających sie na rozmaite kosmologie partycypacji Tropienie tych ziawisk to trochę działalność na kształt Barthesowskieeo Postulatu- Skoro mit kradnie iezyk czemu nie ukraść mitu?" (1970 's. 55). B I B L I O G R A F I A Barański, J. 1995 Mityczność, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 3^1 1996 Kosmologie, „Prace Etnograficzne", z. 34 Barthes, R. 1970 Mil i znak. Warszawa. 1984 Dyskurs historii, „Pamiętnik Literacki", z. 2, s. 225-236 Berger, P. L . 1976 Mit socjalistyczny (tytuł polskiego tłumaczenia), „The Public Interest", nr 44, w pracy zbiorowej bez daty i miejsca wydania. Bralczyk, J. 1987 O języku polskiej propagandy politycznej lat siedemdziesiątych, Uppsala. Cassirer, E. 1946 The Myth of the State, New Haven. 1953 The Philosophy of Symbolic Forms, vol. 3, New Haven. Crocker, J.C. 1977 The Social Functions of Rhetorical Forms, in: J. D. Sapir, J. C. Crocker (eds.), The Social Use of Metophor. Essays on the Anthropology of Rhetoric, University of Pensylvania Press. Dorfles, G. 1973 Człowiek zwielokrotniony. Warszawa. Eco, U . 1972 Pejzaż semiotyczny. Warszawa. Edelman, M . 1977 Political Language. Word That Succeed and Policies That Fail, New York. Geertz, C. 1973 The Interpretation of Cultures, New York. Głowiński, M . 1990 Nowomowa po polsku, Warszawa. 1992 Pierwsze miesiące, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1, s. 49-60. Gould, E. 1981 Mythical Intentions in Modem Literature, Princeton University Press. Guriewicz, A. 1987 Problemy średniowiecznej kultury ludowej. Warszawa. 104 Horton, R. 1993 Patterns of Thought in Africa and the West: Essays on Magic, Religion and Science, Camabridge. Josef, K. 1989 Europa Środkowa: anegdota i historia, „Res Publico", nr 4, s. 69S0 Kaltenbrunner, G.K. 1987 Późny komunizm jako neofaszyzm, „Arka", nr 19, s. 37-43 Klemperer, V. 1983 LTL Notatnik filologa, Kraków-Wrocław. Kuczyński, P. 1987 Prawie chałwa. Fikcja, pozór i milczenie w propagandzie państwa komunistycznego, „Aneks", nr 45, s. 92-106 Leach, E. 1989 Kultura i komunikowanie. Logika powiązań symbolicznych. Wpro­ wadzenie do analizy strukturalnej w antropologii społecznej, w: E. Leach, A. J. Greimas, Rytuał i narracja, Warszawa. Levi-Strauss, C. 1969 Myśl nieoswojona, Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. Łotman, J. 1988 Symbol w systemie kultury, „Polska Sztuka Ludowa", nr 3, s. 151-54 Pałubicka, A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa-Poznań. Tarkowska, E. 1992 Czas w życiu Polaków. Wyniki badań, hipoatezy, impresje, Warszawa. Toporów, W. 1977 O kosmologicznych źródłach wczesnohistorycznych opisów, w: E. Janus, M . R. Mayenowa (red.), Semiotyka kultury, Warszawa. Wojtowiak, S. - Piontek, J. 1984 Rola propagandy w kształtowaniu świadomości historycznej, Łódź. Zimmerman, D. H. - Pollner, M . 1980 Świat codzienny jako zjawisko, w: Z. Krasnodębski (red.), Feno­ menologia i socjologia. Zbiór tekstów, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/238a456f1e046d2bb9eed92b2b937930.pdf c7f48c15ecd29448d328dcbec0602d20 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4387 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Szyszko, Erazm - twórca ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4082 Title A name given to the resource Erazm Szyszko - nestor polskich garncarzy ludowych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31,z.3; s.167-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia Cieśla-Reinfussowa ERAZM SZYSZKO NESTOR POLSKICH GARNCARZY LUDOWYCH Tl. 1. Garncarz EiT.zm Szyszko Garncarstwo ludowo na terenie Polski, szeroko rozpowszech­ nione w X I X w., jeHzczo na początku X X w. miało jako rzemiosło ludowo doniosłe znaczenie. Garncarzy spotykało się prawie wszędzie, a liczne ośrodki garncarskie, rozrzucone po miastach miasteczkach i niejednokrotnie po wsiach, skupiały znaczno ilości warsztatów. Zmiana warunków ekonomicznych, jaka nastąpiła po I wojnie światowej i rozwijająca się coraz bardziej produkcja przemysłowa przyczyniły się do tego, że rzemiosło garncarskie zaczęło upadać. Z ogromnej niegdyś plejady garncarzy pozostali już dzisiaj tylko nieliczni. Jednym z nich jest Erazm Szyszko (il. 1), obcho­ dzący w roku ubiegłym 91 rok swego życia i 77-lecie pracy w zawodzie garncarskim. Urodził się w 1885 r. wo wsi Zapolin, w pow. Wilejka ówczes­ nej guberni wileńskiej (obecnie ZSRR). Pochodzi z rodziny biedniackiej -— wyrobników, którzy wędrowali za pracą od dworu do dworu. Gdy miał 6 lat, rodzice opuścili Zapolin, w któ­ rym ojciec dzierżawił folwark (zaścianek). Wygasł kontrakt dzierżawny, a ,,ojciec zaniedbał odnowienia,, z czego skorzystał ktoś z zewnątrz, dał łapówkę administratorowi majątku i ten tak sprawą pokierował, że ojca wyrugowali". O dobrą dzierżawę było wówczas trudno. Ojciec Erazma Szyszki wziął dzierżawę w innej wsi, ale ,,arenda" (czynsz dzierżawny) okazała się za wysoka, mnsial więc z tej dzierżawy zrezygnować i nie pozostało mu już „nic innego jak iść na zapaszkę" . Los zapaszników był marny, „byle jakieś nieporozumienie z panem a socha i brona na wóz i jazda do drugiego pana". Odtąd już pamięta Szyszko liczne miejscowości, w których z ojcem przebywali, zawsze jednak w obrębie ролу. Wilejka . O swoim ojcu AVincontym mówi, że „był rolnikiem bez własności", tzw. dworzaninem . Rodzeństwa Erazm miał sporo. „Było nas w domu dwanaścioro dzieci, z czego czworo umarło, siedmioro po pierwszej matce (między innymi i on — Z.R.), a pięcioro po drugiej". Wszyscy pracowali na roli u ojoa, który dzierżawił grunt u „obszarników", względnie byli na służbie 1 2 3 wo dworze, ,,na, pańskim". Żadne z dzieci nie miało innego zajęcia ani zawodu. W domu było nieraz bardzo ciężko, głodowano, macocha okazała się złą gospodynią, a przy tym niezbyt dobrze traktowała dzieci z pierwszego małżeństwa. Już jako mały chłopak Erazm przcmyśliwal nad tym, aby wyzwolić się z panującej biedy i zdobyć sobie lepszy kawałek chleba, niż praca na cudzej roli. W czasie pobytu ojca w Paczkowicach (koło miasta Postawy), gdzie cala rodzina służyła we dworze, Erazm, mający wówczas 14 lat, poznał garncarza Juliana Podlipskiego, który przywędrował tu z odległego Iwieńca , będącego wówczas na AVileiiszczyznie jednym z większych ośrodków garncarskich. Podlipski, który sam odziedziczył zawód garncarski po ojcu, liczył wtedy około 25—30 lat, miał „garncaruię" w Paezkowicaeh. Erazm często biegał do Podlipskiego, przyglądał się jego pracy, a „paliwoeznik" („palilocznik") — tak nazywano tam garncarza toczącego na kole — chętnie objaśniał mu, co i jak należy robić. Toczenie „miało dla mnie nadzwyczajny urok", a „do gliny ciągio mnie coś od dziecka" — mówi o sobie Szyszko. „Cala moja zabawa to glina. Nieraz podpatrywałem, jak ko wal kul żelazo, a u mnie żelazo zastępowała glina. Miałem kowadło gliniane, młoty i wykuwałem z gliny różne rzeczy ." W końcu Erazm zapragnął terminować u Pod­ lipskiego. Ojciec początkowo nie chciał się zgodzić, uważając, że na pracę u garncarza jest jeszcze za miody, ale po namowie ustąpił. 4 5 Nauka szła Erazmowi szybko, tak, żc po dwóch miesiącach umiał wytoczyć każdy przedmiot, nie miał jednak odpowiedniej siły potrzebnej wytrwanemu garncarzowi. „Kiedy pierwszy raz siadłem za kółkiem garncarskim, to zdawało mi się, że ja na skrzydłach latam w powietrzu" — opowiada o swoich przeży­ ciach Szyszko. Pierwszym naczyniem, które samodzielnie wyto­ czył, był kubek do kawy. Szyszko praktykował u Podlipskiego przez dwa lata. Toczył takie same garnki jak majster, ale w mniejszych rozmiarach. Czy ojciec dał coś za naukę syna, tego już Erazm nie pamięta, 167 I �1 о żanie. Wyjechał więc w 1913 r. do Ameryki, gdzie przebywał siedem lat. Ciężką pracą zarobił tam parę tysięcy dolarów i wy­ DZISNR słał je do Polski w 1920 г., ale „prawie przepadły". Zamieniono je na marki, i kiedy przyjechał, mógł za nie kupić tylko 22 ha ziemi w majątku Hulidowo. Były to prawie same nieużytki, moczary, a tylko 8 ha jako tako znośnego gruntu: „gołe pole, m trzeba było budować się i podatki płacić, które były dość wy­ SUIECIPlNX 5 sokie" . Ożenił się w Jasioniewiczach, mając 36 lat. Za żonę wziął „biedną sierotę". Wspólnie pracowali, on toczył garnki, ona UILND 9 je sprzedawała. Dawał sobie radę i z pracą w polu, i przy kręgu. 9 О Kiedy zaczynało im się już jako tako powodzić, przyszła I I wojna, 11 * okupacja, a „fabrykę" zamknięto. W czasie okupacji chodził DSZMIPiNF) (Q) UILEJKF) kilka dni w tygodniu do pracy w Dunilowiczach, odległych 0 20 km od domu, pozostawiając żonę z małymi dziećmi na MObODECZNO / gospodarstwie. W Dunilowiczach bowiem Stefan Bombalski — // tamtejszy organista, który choć nie znal się na garncarstwie, /// założył „fabrykę", zatrudniając Erazma Szyszkę i wyuczonego przez niego młodszego brata — Kazimierza jako instruktorów iv WIENIEC kierujących pracą zatrudnionych robotników. Kazimierz miesz­ V kał w „mieście" (Dunilowiczach), a Erazm musiał do pracy dochodzić. Nie trwało to jednak zbyt długo, bo fabryka I I . 2. Legenda: I — miasta woj. I I — miasta pow. I I I — wr,żne wkrótce spłonęła, a swój „warsztat" (koło) ledwie Erazm ośrodki garncarskie. IV — miejsca pracy Szyszki.: 1 — Dzie- wydobył spod gruzów. Szyszko, tak jak prawie wszyscy garncarze ludowi, nie mioszki, 2 — Głębokie, 3 — Nowosiółki, 4 — Stary Dwór, 5 —• zdawał żadnych egzaminów z zakresu swego rzemiosła. Miał Postawy, 6 — Duniłowicze, 7 — Hnlidowo, 8 — Jasicnicwiczo, kilku uczniów, toczył garnki, sprzedawał je gdzie chciał i dopiero 9 — Paczkowioe, 10 — Rudka, 11 — Łazimy, V — miejsce „za Polski" musiał zrobić „patent" (egzamin mistrzowski), urodzenia Szyszki. gdyż władze wymagały tego od każdego, kto chciał nadal prowa­ dzić pracownię. Dyplom na mistrza garncarskiego otrzymał w Wilnie w 1934 r. (il. 3). Cechmistrzem, a zarazem jednym z członków komisji egzaminacyjnej, był wówczas Aleksander Azarewicz, człowiek już w podeszłym wieku, mający po ojcu wic natomiast, że Podlipski za jego późniejszą pracę dawał mu znaną i cenioną pracownię garncarską w Wilnie. W okresie „stołowanie" (ubranie musiał mieć swoje), a czasem „to dał międzywojennym wykonywał przeważnie ceramikę artystyczną, i miedziaka na obarzanka". opartą częściowo na formach tradycyjnych, a częściowo wprowa­ Po dwóch latach pobytu u Podlipskiego postanowił Szyszko dzał nowe kształty i zdobnictwo, prawdopodobnie pod wpływem usamodzielnić się, tym bardziej że rodzina przeniosła się z Pacz­ jakiegoś plastyka projektującego mu wzory . kowie na inne miejsce, gdzie ojciec „dobrze żył z właścicielom", Jak już wspomniano, Szyszko osiedlił się w 1946 r. na który pozwolił zbudować obok mieszkania przydzielonego ro­ kolonii należącej do wsi Miłakowo (koło Morąga), gdzie otrzymał dzinie Szyszków szopę a w niej piec garncarski . Zaczął więc sporą gospodarkę rolną. Obok pracy na roli zajmował się garn­ Szyszko toczyć garnki, ale „ma się rozumieć musieliśmy coś carstwem. Zapotrzebowanie na garnki gliniane było w tych panu za to dawać". W pracy garncarskiej pomagała mu, według stronach ogromne, jako że osiedliło się tam wiele rodzin zza Buga. swoich możliwości, rodzina. Do niej należały przygotowawczo, Pozbawieni w nowych warunkach naczyń glinianych, których wstępne roboty, jak przywóz gliny, jej wyrabianie itd. Z rodziną albo nie zabrali ze sobą, albo też wytłukły się im ono w czasie też przenosił się z miejsca na miejsce, aż do całkowitego usamo­ drogi, poszukiwali ich wszędzie, nie mogąc się pozbyć dawnych dzielnienia się, co nastąpiło po odsłużeniu czteroletniej służby przyzwyczajeń (np. gotowania strawy czy przechowywania wojskowej, czyli w roku 1910. Miał wtedy 25 lat. 1 kiszenia mleka w garnkach glinianych). „Miałem wtedy pełne W ciągu swojego długiego życia kilkanaście razy „urządzał ręce roboty" — mówi Szyszko — „bo dziś już nikt nie daje fabrykę", czyli garncarnię. Wędrował razem z ojcem od jodnego mleka do glinianych garnków". „obszarnika" do drugiego i zakładał sobie czasową pracownię. Kiedy dzieci dorosły i musiały się uczyć, Szyszko z całą Nie umie już wyliczyć wszystkich etapów, ale wie, że pierwszą rodziną przeniósł się w 1955 r. z Miłakowa do Biskupca (woj. własną garncarnię miał w Starym Dworze, wsi leżącej koło Dunilowiez. Potem przyszły kolejno: Rudka, Łazuny, Jasienie- olsztyńskie). Na roli nikt nie chciał pracować, więc zostawił wiczc (miejscowości leżące w pobliżu Wilejki), Dziemieszki, całe gospodarstwo i w Biskupcu zaczął początkowo pracować Hnlidowo koło Głębokiego (niedaleko Dzisny), wreszcie miasteczko w kaflami. Po pewnym czasie rzucił tę robotę i zabrał się z po­ Duniłowicze i po I wojnie światowej znów Hulidowo (il. 2). wrotem do garncarstwa. Stamtąd repatriował się w 1946 roku do Polski, gdzie pracow-ał Erazm Szyszko to człowiek niezwykle ruchliwy, nie mogący początkowo w Miłakowie koło Morąga, a później przeniósł się długo usiedzieć na jednym miejscu, a przy tym bardzo praco­ do Biskupca, gdzie toczy jeszcze garnki do dnia dzisiejszego. wity. I dziś, mająo przeszło 90 lat, marzy tylko o tym, aby móc Po ukończeniu służby wojskowej i powrocie do domu Szyszko w lecie zasiąść za kółkiem, bo „zimową porą już siły nie pozwa­ postanowił założyć rodzinę. Okazało się jednak, że nie było to lają". Warunki do pracy ma trudne, tak się bowiem składa, takie proste. Spodobała mu się jedna dziewczyna, ale odrzucono że budynek, w którym ma pracownię, oraz dom, gdzie mieszka go, o czym tak opowiada: „Kiedyś tatuś jednej dziewczyny w Biskupcu, przeznaczone są do kapitalnego remontu. Decyzja dowodził mi, żebym się starał o posadę konduktora na kolei, zapadła już dawno, ale miasto nie przystępuje, nie wiadomo wtedy ja zrozumiałem, że mój zawód jest haniebny. W języku z jakich przyczyn, do remontu, pozostawiająo lokatorów w usta­ białoruskim brzmiał »harszczan« lub »hanczar«, a jak chciano wicznej niepewności. Szyszko dostał na czas remontu zastępcze kogoś obrazić, to mówiono »harszkalep«, a to było bardzo mieszkanie w baraku, które jednak ze względu na wiek i zdrowie brzydko." Postanowił zdobyć pieniądze, a tym samym powa­ jego oraz żony okazało się dla nich nieodpowiednie. „Dzieci mam 7 ® 8 9 6 168 �dobre, to mnie wzięiy do siebie", ale w „nieróbstwie" wytrzymać może tylko zimą. Na lato wraca jak ptak do gniazda — do rozwalającej się w Biskupcu budy, gdzie dach się wali i przecieka, ściany są popękane, całość grozi zawaleniem, ale może tam usiąść za ukochanym „kółkiem" i toczyć. Listy jego najlepiej świadczą o wielkim umiłowaniu zawodu który coraz mu trudniej wykonywać ze względu na wiok, stan zdrowia — i brak zapotrzebowania. „To, co robię — żali się — nie jest teraz nikomu potrzebne". Chciałby być użyteczny, a nio czekać na nieubłagany koniec życia. Ale — jak pisze — „ludzie nie mogą tego zrozumieć, żeby ktoś chciał pracować wtedy, jak jemu wcalo nie potrzeba,, bo rentę main dostateczną, a w ostatnim roku podwyższyli za to, że byłem twórcą ludowym i renta na nasze potrzeby wystarcza...". Ważnym wydarzeniem w życiu Erazma Szyszki była w r.I 971 uroczystość 50-lecia pożycia małżeńskiego, o czym donosi w nas­ tępujący sposób: ,,(...) jubileusz w kościele odbył się 6 czerwca, w prezydium 15 października, dostaliśmy medale za długoletnie pożycie małżeńskie i pochwałę za nasz trud, że dużo dzieci wychowali i ułatwili im naukę tak, że wszyscy na stanowiskach pracują i żyją. przykładnie cztery córki i dwueh synów w Polsce a syn ksiondz wyjechał jako misjonarz do Brazylii". Namowy na pisanie swoich wspomnień, a pamięć ma Szyszko dobrą, nie dają rezultatu, bo jak twierdzi: „już oczy słabe i mogę tyle jak dzień słoneczny, a jak pochmurny to nie", a po wtóre: „nio będzie to dobre pisanie, bo w swoim życiu nie przestąpiłem progu żadnej szkoły, uczyłem pisać tyle, ile z przepisywania". Chętnie natomiast opowiada zwłaszcza o pobycie na Wileń­ szczyźnie, gdzie przeżył najbardziej liczący się okres swego życia. W opowiadaniach i listach zwraca Szyszko wiele uwagi na zagad­ nienia, technologiczne. Są one dla nas szczególnie cenne, ponieważ dają nam możność zapoznania się z pracą, polskich garncarzy na Wileńszczyźnie. Szyszko zawód garncarski uważa za najdawniejszy: glinę nazywa „naszym złotem". Wszędzie ją można było znaleźć na Wileńszczyźnie, toteż w każdej miejscowości dawało się urządzić pracownię garncarską . A jeśli nawet w danej wsi nie było odpowiedniej gliny albo były tylko nikle pokłady, to zawsze w najbliższym sąsiedztwie znalazły się pola, gdzie można było glinę wydobyć i przywieźć. Nie każda jednak glina była w równym stopniu przydatna do wyrobu garnków. Szyszko twierdzi, że toczył naczynia z każdej, jaka była dla niego osiągalna. Zdarzały się więc gliny raz bardziej szare, to znów bardziej czerwono-żelazisto, chude, mające większą zawartość piasku, to znów tłuste, bardziej ilaste. Zależnie od tego, jodno garnki po wypaleniu miały barwę czerwoną, inne odcioń żółty lub szary, a same wyroby były mniej lub bardziej wytrzymałe na gorąco i uderzenie. Jeśli glina miała w sobie znaczno ilości piasku, „to niedobra, bo nie trzyma i garki pękali", natomiast glina nawet najtluśeiejsza, zdaniem Szyszki, nic szkodzi naczyniu. Glinę bowiem tłustą, można było schudzić przy pomocy miałko tłuczonego kamienia. Było to tak zwano „żarstwo". 10 Aby przekonać się czy glina jest chuda czy tłusta, Szyszko miał dwa sposoby. Pierwszy polegał na tym, że garncarz robił z gliny wałek i trzymał w ręce. Gdy glina była tłusta, po chwili wałek „schylał się", przy chudej „schylał się i łamał". Drugi sposób — to branie do ust małego kawałeczka gliny i próbowanie czy zawiera piasek, „tłusta w zębach nie trzeszczy". Wydajność pokładów bywała różna. Trafiały się takie, że „wykopiesz pól metra i już gliny nie masz". Najczęściej jednak warstwy gliny były grube na ok. 1 metr. Glinę przywożono furami do domu garncarza, który nie płacił pieniędzmi, lecz towarem: „a to znów dasz kilka sztuk naczynia i glinę dostaniesz". Surowiec składano do „jamy", czyli głębokiego dołu obstawionego wewnątrz deskami. Dół ten znajdował się w pracowni, a jego głębokość bywała różna. U Szysz­ ki miał wymiary ca 1,5 X 1 X 2 m. Przeważnie do takiego dołu wchodziły 4 fury gliny. Ponieważ Szyszko robił garnki przez cały " - t Surf* DYPLOM П W*U.*jli.« ) >' a "•(fiGtt-iiL f *> 1 MISTRZOWSKI *tt>/\* Ц / iV.fi М Ч Н / * W J f i \.' " V * **»4,«.**fł*»»v V K'' ^ >/t} i'4U i\»* K i'4U гЫ М Л ft/i < A i ' J I .L II P o L ^ / s / n\ I I . 3. Dyplom mistrzowski Erazma Szyszki rok, przywożono mu glinę od wczesnej wiosny do późnej josiei i w takiej ilości, żeby mieściła się w dole. Miesięcznie w locio wy­ rabiał ok. 2 fur gliny. Na zimę robił zapas gliny, składając ją na polu „na kupie". Glina w czasie mrozów zamarzała. Kiedy w czasie zimowych miesięcy potrzebował jej, wówczas odrąbywał ze sterty kawał gliny, następnie zanosił go do domu, aby roztajala, a dla, przyspieszenia procesu polewał jeszcze gorącą wodą. Z zapasu gliny, zgromadzonej w izbie, bral garncarz tyle, ile wiedział, że zużyje w ciągu dnia. Glinę rozciągał na klepisku („drewnianej podłogi nie było") i deptał ją bosymi nogami, polewając od czasu do czasu wodą, tak dlngo, aż stalą się zu­ pełnie miękka i plastyczna. (Dziś czynność tę wykonują rękami). Glina musiała mieć określoną konsystencję. Nie mogła być za miękka, „boby się mogła nie trzymać, tylko by opadała" (przy­ toczeniu). Praca ta była, bardzo mozolna, garncarz musiał pra­ cować w zimnie, wilgoci. Na skutek tego właśnie, jak sądzi Szyszko, ma dziś powykręcane ręce i nogi. Wyrobioną, glinę brał garncarz kawałkami na deskę, aby ją jeszcze dodatkowo wygnieść rękami, a równocześnie odpowiednio „poszatkować", czyli poprzecinać grubym drutem na wszystkie strony, i wyciągnąć z niej zanieczyszczenia w postaci trawy, korzeni, slomy , kamieni itp. Na koniec gładził glinę lekko dłońmi, wyczuwając pod palcami drobne kamyczki, które w poprzedniej obróbce nie zostały usunięte. Glinę wyrabiano jak „ciasto na dobre placki". Przygotowanie gliny zabierało mnóstwo czasu, opłacało się jednak mieć dobrze spreparowaną masę, „bo potem lepiej się robiło, im lepiej wyrobiona glina, tym szybsza robota i więcej z niej dało się zrobić garków". Glinę trzeba było nieraz kilkakrotnie mieszać, gdyż już po dwóch godzinach nie dało się z niej toczyć, tak szybko wysychała. r Mniej więcej na 100 garnków litrowych wyrabiało się glinę około dwu godzin. Oprócz wymienionego drutu do szatkowania gliny, w pracowni garncarskiej Szyszki znajdowało się niewiele narzędzi. Podstawowym sprzętem było naturalnie koło garn­ carskie, ława, do której za pomocą drewnianego uchwytu przy­ mocowana była na stale oś koła, żarna do mielenia glejty, długie deski, tzw. tezy, do suszenia naczyń, nożyk garncarski, czyli „szynal", drewniany nieduży przedmiot w kształcie trapezu z dziurą w środku do formowania toczonego naczynia, drut do odcinania od koła gotowego wyrobu, garnuszki na wodę potrzebną do zwilżania rąk w czasie toczenia i do oblewania polewą oraz sito do przesiewania proszku używanego na polewę. 169 1 i �II. 4. Rysunek pieca garncarskiego, wjk. przez Erazma Szyszkę. Szyszko toczy naczynia na kole garncarskim bezsponowym, które na Wileńszczyźnie nazywano „kruh" lub „warsztat". Odkąd zapamiętał, zawsze miało ono taką samą formę jak obecnie. Początkowo toczył na kole swego mistrza. Własne koło sprawił sobie dopiero w 1904 r. i przywiózł je ze sobą zza Buga na nowo miejsce zamieszkania. Miał je podczas wszystkich wędrówek, ocalało w czasie pożaru domu w Dunilowiczach, aż wreszcie w 1970 r. oddał je do Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie, aby „była po mnie jakaś pamiątka". Był wówczas prze­ konany, że „więcej to już robił nie bendzie". Nie potrafił jednak porzucić zawodu i toczy nadal, ale na kole pożyczonym. Dziennie wykonywał zazwyczaj 80—100 sztuk, zależało to od wielkości poszczególnych naczyń. Gdy bvły to same garnki litrowe, wyrabiał ich do 100. „Narobiwszy garków", stawiał je Szyszko na deskach, tzw. tezach, „jak chleb w piekarni". Tezy umieszczone były pod powałą pracowni, gdzie było cieplej. W okresie letnim, w czasie pogody suszył je na zewnątrz, uło­ żone na tezach, żeby nie wilgotniały od ziemi i dla łatwiejszego wynoszenia garnków z pracowni. Mniej więcej po tygodniu naczynia nadawały się do wypału. Należało jednak uważać, aby garnki nie znalazły się w pełnym słońcu, „boby się popsuły i popękały". W zimie proces suszenia trwał znacznie dłużej, nawet i dwa tygodnie, co opóźniało wypełnienie całego pieca Kolo garncarskie Szyszki składa się z dwóch drewnianych garncarskiego. Aby przyspieszyć suszenie, ustawiał garnli na tarcz: górnej — o średnicy 25 cm, a grubości 4 cm i dolnej — dużym piecu w izbie. „Tam schły najprędzej, bo tu palisz i go­ o średnicy 73 cm i grubości 8 cm, połączonych ze sobą metalową tujesz, a tam na wierzchu garki schną". osią wysokości 82 cm. W górnej części przechodzi ona przez uchwyt trzymający ją w położeniu pionowym, dolnym końcem Ucha do naczyń robił Szyszko z wałka gliny. Przyklejał jo oparta jest na podkładce z kamienia. Przy toczeniu garncarz na drugi dzień po wytoczeniu, jak garnki już nieco przeschły: siedzi na ławie obejmując oś koła okrakiem i porusza bosymi „na jeden dzień zrobisz, a na drugi jak podeschnic zrobisz ucha nogami tarczę dolną. Tarcza na skutek wielu lat używania ma i przylepisz". W czasie przyklejania uch sprawdzał jeszcze na swej powierzchni płytkie wyżłobienia. czy na powierzchni naczynia nie ma jakiegoś nie zauważonego Przystępując do toczenia, garncarz dzielił „na oko" przygo­ dotąd kamyczka, który szybko należało usunąć, aby przy wy­ towany uprzednio kawał gliny na wałki różnej wielkości, które palaniu nie rozsadził skorupy. Poprawiał również Szyszko układał na desce „jak w piekarni". Wielkość wałka („kłos") kształt, jeśli naczynie się nieco skrzywiło. Potem stawiał ponownie zależała od tego, co garncarz zamierzał z niego zrobić. Glinę garnki do suszenia. przed rzuceniem na tarczę koła zwilżał nieco wodą, „aby przy­ Na Wileńszczyźnie Szyszko „nie miał pieca" (mowa natu­ stała". Do profilowania i gładzenia powierzchni toczonego ralnie o piecu garncarskim, zbudowanym z cegły, znajdującym naczynia używał szynala.. Wykonany garnek odcinał od tarczy się w specjalnym pomieszczeniu, takim, jakie ma obecnie w Bis­ drutem, na końcach którego przymocowane były drewniano kupcu). „Horn", który tam posiadał, znajdował się w polu, kołeczki do trzymania. Przeciętnie jeden garnek robił 3—4 poza pracownią garncarską. Był to dół wykopany w ziemi na minuty, małe doniczki krócej, ok. 2,5 minut, a większe naczynia głębokość mniej więcej 1,5 m, nad którym wznosiło się skle­ 5 minut i więcej. W czasie toczenia ruch koła musiał być jedna­ pienie w formie kopuły, wykonane ze starych skorup zespolonych kowy, ani za szybki, ani za powolny. W pierwszym przypadku gliną i pokrytych darnią. Z jednej strony kopuły znajdował się mogłoby nastąpić rozerwanie wyrabianego naczynia, w drugim — właz do ustawiania naczyń. Dla lepszego wyjaśnienia konstrukcji trudne byłoby zachowanie równowagi. pieca Szyszko przysłał mi własnoręcznie wykonano rysunki 170 �z następującym komentarzem: „Pani interesowało moje piece garncarskio a z tłumaczenia nie łatwo zrozumieć jak oni wyglą­ dali ja posyłam szkice może pani bendzie łatwiej ich poznać" (il. 4, 5). Szkice nadesłane przez Szyszkę odnoszą się do pieca w Biskupcu, jednak zasada obu pieców była taka sama. Różnica polegała jedynie na obudowie zewnętrznej. Jak wynika z rysun­ ków, piece wileńskie były dwukomorowe, o pionowym ciągu ognia . Dolna komora, znajdująca się pod powierzchnią ziemi, pełniła rolę komory ogniowej, zaś górna, oddzielona od poprzed­ niej poziomą, prostokątną kratą, czyli „rusztem" — pomiesz­ czenie na naczynia. Otwór paleniskowy wiodący do komory ogniowej umieszczony był w dole wykopanym przed piecem. 11 Piece na Wileńszczyźnie zawszo były „pod szopą", która według relacji garncarza, podobnio jak i cało jej urządzenie, przypominała raczej kurnik, ale chroniła od śniegów, co pozwa­ lało wypalać naczynia również w porzo zimowej. Przez wspomniany właz w górnej komorze załadowywał Szyszko garnki do wypału, ustawiając je na ruszcie dnem do góry, w ten sposób, żeby „większy przykrywał mniejszy". Jednocześnie wy-palał około 500 sztuk, zależało to od wielkości przygotowanych naczyń. Kładąc garnek jeden na drugim, należało uważać specjalnie przy naczyniach polewanych, trzeba było przed położeniem wytrzeć im brzegi, aby uchronić je od wzajemnego przyklejania się. Niejednokrotnie mimo zabezpie­ czenia garnki i tak sklejały się, a przy rozdzielaniu ulegały rozbiciu. Po założeniu pieca Szyszko zakrywał właz starymi гЛогирапи, przy czym nio zostawiał żadnego otworu do wglądu, bo „z wierzchu i tak było widać ogień". Szyszko robił w ciągu roku około 20 wypałów. Podobnie jak i inni garncarze wileńscy, wypalał zawsze w dzień. Zwykle zaczynał o 5-tej rano, a kończył wieczorom około godziny 1!)—20. Najważniejszą czynnością, od której wszystko zależy w procesie wykonywania naczyń glinianych, jest — zdaniem Szyszki — dobry wypał. Nauka w rzemiośle garncarskim „to nie samo toczenie", alo przede wszystkim należy­ te „prowadzenie ognia". Uczeń długo musiał zdobywać tę umie­ jętność pod fachowym okiem swogo mistrza. Na dobry wypał składa się wiele czynników, najważniejsze z nich to: 1 — racjonalne ułożenie naczyń w piecu; 2 — użycie odpowiedniego gatunku drewna; 3 — właściwe prowadzenie ognia, czyli dostosowanie należytej temperatury pieca w poszcze­ gólnych fazach wypału. Według Szyszki najlepiej nadają się do wypału sosna i jodła, niedobre jest zaś drewno drzew liściastych. „Olcha, buk czy brzoza to jeszcze na małym ogniu mogą być prędzej, ale potem nie, bo robi się z nich węgiel i źle wypala, tylko dobra sosna albo jodła, bo ogień pędzi do góry". Im drewno suchsze, tym ozas wypału krótszy. Na jeden wypał zużywał przeciętnie 1 m drewna. W pierwszej fazie wypału trzeba było stosować „mały ogień". Naczynia chociaż były przez suszenie na powietrzu pozbawione wody, z którą glina związana jest meohanicznie, zawierały jednak wodę higroskopijną i związaną chemicznie. We wstępnym stadium wypału należało tę wodę usunąć. Trzeba więc było suszyć garnki powoli, gdyż duża temperatura spowo­ dowałaby zbyt szybkie parowanie wody, co rozsadziłoby ścianki. W pierwszej fazie, która trwa około 7 godzin, ogień „aby tylko się pali". Kiedy garnki „już dobrze przeschły", przystępował Szyszko do stopniowego podnoszenia temperatury pieca przez dodawanie drewna dla uzyskania „dużego ognia", który pod­ trzymywał mniej więcej 4—б godzin. Odpowiedni moment do dania „dużego ognia" poznawał po tym, że woda pryśnięta na skorupy pokrywające piec zaczynała kipieć. Wówczas należało przystępować do podnoszenia temperatury ognia. W końcowej fazie wypału garncarz kładł bierwiona drewna do komory dolnej i zasklepia! otwór. Było to już wypalanie naczyń w nagrzanym piecu. Garnki z pieca wyjmował na drugi dzień rano, czasem później, gdy zupełnie wystygły. Odbijał wówczas właz i wyjmo3 II. 6. Rysunek pieca Erazma Szyszki, widok z góry. wał naczynia gołymi rękami, zaś do przegrzebywania ognia w piecu służył mu zakrzywiony drewniany kij, tzw. koczerga. Szyszko wypalał garnki dwukrotnie, pierwszy raz bez polewy, drugi raz z polewą. Pierwszy wypał trwał mniej więcej 10—12 godzin, a ze stygnięciem ponad 24 godziny, zaś drugi był krótszy, gdyż pierwsza jogo faza, polegająca na powolnym suszeniu, wymagała mniej czasu. Temperatury w dalszych fazach drugiego wypału musiały być równie wysokie jak w pierwszym i trzeba je było utrzymywać ponad б godzin, nie licząc czasu stygnięcia pieca. Polewę robił Szyszko: bezbarwną, zieloną łub brązową. Aby mieć polewę „bezbarwną — szklistą", przepalał na proszek różne przedmioty z ołowiu w jakimś garnku żelaznym. Podgrze­ wany ołów początkowo topił się, a następnie zmieniał na proszek — tlenek ołowiu. Zieloną polewę uzyskiwał przez dodanie ,,sinego kamienia" lub przepalonej miedzi, zaś polewę ciemnobrązową, prawie czarną — z brausztynu. Ołów kupował Szyszko od Żydów, którzy sprowadzali go specjalnie dla garncarzy. Po I wojnie światowej chłopi wydobywali z ziemi kable z płaszczem ołowia­ nym i sprzedawali je garncarzom. Miedź na polewę bral Szyszko od kotlarzy, robiących rondle miedziane w sąsiednim miasteczku Dunilowiczach, zaś brausztyn, podobnie jak ołów kupowany był „u Żydów". Zarówno ołów, jak i miedź, siny kamień czy brausztyn mieszało się pół na pół z piaskiem (czasem nawet dodając więcej piasku), zalewało wodą i „po mokrym stanie" mełło w żarnach, takich samych jak do mielenia zboża: z tą tylko różnicą, że kamienie w żarnach garncarskich miały gładką powierzchnię. Byda to męska рг'аса, bo „kobiecie tam trudno było wyrobić taką farbę". W efekcie końcowym powstawała płynna zawie­ sina „jak najgęstsza śmietana", którą rozcieńczało się wodą i nabierając kubkiem, oblewało nią garnek nad jakimś szerszym naczyniem, do którego ściekał nadmiar płynu. Szyszko, jak to 171 I �'Htfr^eU^ixi HUił^ * JĄ/- ff/ł' vvl-t/>о tło j^{ и Mnt* -г****** К<У ł" ъ1 zjo-ej^ij (-Ź p У/гъ* > л™.,*, ъг> -ŁatlsseA i У<< ^ a * » / v / ^ ./#лУ г Tint. 6?£*ь?-ъг*-}п с/ и£с«*£**£«ох e л е 9/yA*f*v' *^-£/> •> й pona-ć; Уе< •'- s I I . G. Fragment listu E. Szyszki. już wyżej było powiedziane, kładł polewę na naczynia już raz wypalone. Przypomina sobie jednak, że byli garncarze, którzy nie oblewali garnków polewą, ale wysuszone naczynia powlekali klejom, zrobionym domowym sposobem, a następnie na ten klej posypywali zmielony proszok na sucho i dopiero wypalali. Szyszko togo nic stosował, gdyż jogo zdaniem ,,jest to szkodliwo dla zdrowia". Naczynia, jakie wykonywał Szyszko na Wileńszczyźnie, miały charakter wyłącznie użytkowy. Dekoracyjnych nie wy­ rabiał: „bo i na co". Przypomina sobie jednak, że w Glębokicm, kolo Dzisny, garncarze robili flakony, „ale nic udawały się, bo nie mieli dobrej gliny, ludzie nie kupowali, więc skwitowali fabrykę". Najwięcej, jak twierdzi, toczył misek różnej wielkości i kształtów, miały bowiem one w tym czasie szerokie zastoso­ wanie. Jadano na nich, przygotowywano pokarmy, zwłaszcza mączne, wyrabiano w nich ciasto, robiono zakwasek do chleba, a także przetrzymywano mleko lub ucierano mak. W zależności od funkcji, jaką miała spełniać miska, nadawał jej garncarz odpowiedni kształt. Miski posiadały różne nazwy, np. „miski", „oiorly", „ciorliec", „makotry". Niejednokrotnio nosiły też miano „latuszek". Miski służące do jedzenia były zwykle wy­ sokie na 6—8 cm, o średnicy dna ok. 8—10 cm, zaś stosunek średnicy dna do średnicy wylewu miał się przeważnie jak 1 : 2',5. Podobne proporcje, jak i kształt zachowane były również przy łatuszkach o większych rozmiarach, jak np. przy miskach prze­ znaczonych do przechowywania większej ilości mleka. Wysokość ich wahała się w granicach 12—20 cm, zaś średnica dna miała mniej więcej 10—12 cm. Zdarzało się czasem, że na specjalne życzenie robił Szyszko latuszki o jeszcze większych gabarytach. W bardzo płytkich miskach smażono jajecznicę. Oprócz misek robił Szyszko dość dużo dzbanków, które na Wileńszczyźnie zwykle wyrabiane byty bez uch, czyli „rączek". Miały je jedynie dzbany do noszenia wody lub kwasu pracującym w polu. Dzbany, „zbany", „staulnmy", „mleczniaki", „hładysze" — to naczynia do przechowywania, pokarmów płynnych. Zasadniczy ich kształt był jednakowy, różniły się jedynie wy­ sokością. Najsmuklejsze i najwyższe bywały staubuny („stołbuny") , osiągały niera,z i ponad 30 cm wysokości. Gospodynie kisiły w nich mleko. Części dzbanka to: „szyjka" (ułatwiająca, przelewanie płynu do innego naczynia), „brzuch", „dno" i „bihari" (tak nazywa Szyszko górne brzegi). Dzbanki do przenoszenia płynów w pole miały czasem „dzióbek". „Hładysze", czyli „mleczniaki", nie posiadały nigdy ani rączek, a,ni dzióbka, ale miały bihari, to znaczy „wirzch". Staubuny pozbawione były nawet tych ostatnich, były równe od brzuśca do wylewu. W glinianych garnkach gotowano. Miały one kształt jajo­ waty, były niskie a szerokie, zwykle bez rączek, bez szyjki, za to miały wyraźny „wirzch", czyli brzeg. Do wyrobu garnków musiał garncarz używać specjalnie przygotowanej gliny, nic mogła ona być zbyt tłusta, ponieważ garnki byłyby wtedy niewytrzymałc na gorąco i szybko pękały. Innym rodzajem garnków wyrabianych przez Szyszkę były „ciorlice". Miały one jedno ucho, krótką szyjkę i wylew nieco szerszy niż w dzbankach, węższy zaś od wylewów zwykłych garnków. Ciorlice te, mające ok. 20 cm wysokości, kupowano przeważnie w celu przechowywania, śmietany. Oprócz tych najczęściej występujących form naczyń gli­ nianych robił Szyszko również i inne, np. „słoje", czyli duże naczynia zasobowe, wysokie na 30 cm i więcej, w których prze­ chowywano miód, marynowane grzyby, przetwory z jagód, kiszone ogórki itp. Miały one kształt cylindryczny albo beczułkowaty. Ponieważ samo naczynie było dość ciężkie, a do tego dochodziła waga zawartości, miało ono na brzuścu dwa uchwyty, umożliwiające zaczepienie palców od spodu i łatwiejsze ich przonoszenie. Z wyrobów, jakie wykonywał Szyszko w swej pracowni na Wileńszczyźnie, należy jeszcze wymienić różne przedmioty, 12 13 11 - ęt.TKuy i W<J<vQ V П. 7. Wzory naczyń. Rys. E. Szyszko. 172 �jak: kubki do picia, o kształcie zbliżonym do szklanki (zawsze z ma,lym uchem), cukierniczki czy pokrywki do słojów. Były też „hiaki" (,,ahlaki") z małą szyjką i uchem, w których trzy­ mano naftę lub samogon. Hlaki kupowali też Żydzi na herbatę popijaną w czasie szabasu. Specjalnie dla Żydów robił Szyszko tzw. ,,kugiolnico", służące do zapiekania potrawy zwanej kugiel. Były to garnki z uchem, wysokie mniej więcej na 10 cm, o kształcie odwróconego ściętego stożka. Z innych obrzędowych naczyń należy wymienić duże 12—20 litrowe garnki, w których gotowano gołąbki na ucztę weselną. Były też „rukomojki", wyrabiane przez Szyszkę dla starowieroów (odłam prawosławnych), a używane przez nich do mycia twarzy, której nie myli w tej samej wodzie co ręce. Miały one kształt zbliżony do ciorlicy, z tym tylko, że posiadały dwa ucha, przez które przewleczony był sznurek. Zawieszali je, jak mówił Szyszko, „nad ceberkiem, jedną ręką pochylali i lali na drugą dłoń, i myli twarz" (il. 7). Wszystkie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, misy miały różne wielkości. Najczęściej były to naczynia o pojemności 1—б litrów, jedynie staubuny były najmniej 3 litrowe. Słoje jako naczynia zasobowe były znacznie większe — mniej więcej 8—10 litrowe. Największe miały 12 litrów. Kubki do kawy miały 0,5 litra. Jak zapamiętał Szyszko, na Wileńszczyźnie mierzono nie na litry — tylko na kwarty i garnce. Z litrami zetknął się dopiero w Polsce, po wojnie. Kwarta była nieco mniejsza od 1 litra. Garnki były półgarncowe, garncowe, a nawet dwugarncowe. Według przeliczenia na litry, półgarncowe miały około 3 1, a garncowe б 1. Dwugarncowe garnki, o pojemności 10 1, zwano, zdaniem Szyszki, „paktowe", zaś „śmietankowy" miał ok. litra. Naczynia zdobił Szyszko raczej skromnio. Na wysuszonym czerepie, malował „pędzelkiem różne paski i wykrętaski białą, kupowaną gliną". Robił też „grzebykiem zygzaki". Ważnym elementem zdobniczym, było polowanie glazurą. Niektóre na­ czynia pozostawiał bez glazury, inne polewał zewnątrz lub tylko wewnątrz. Były również takie, które miały polewę z obu stron. Sposób umieszczania polewy uwarunkowany był przede wszyst­ kim funkcją naczynia, gdyż obok waloru estetycznego, mającego raczej drugorzędne znaczenie, pokrywanie czerepu glazurą miało na celu uzyskanie nieprzepuszczalnej powłoki, wygładza­ jącej porowatość gliny. Naczynia pozbaw kmc „polewy" — to głównie garnki do gotowania i doniczki, „bo lepszy dostęp powietrza". Od wewwnątrz polewane były dzbanki na mleko, ponieważ, jak twier­ dziły kobiety, „garnek polewany ma więcej śmietany", a także — ponieważ łatwiejszy jest do mycia. Na zewnątrz nie dawano polowy ze względów oszczędnościowych, wy chodziło mniej „farby", a także dlatego, aby naczynia pozbawione uch nie wymykały się z rąk. Obustronnie polowano były tylko dzbanki mające uchwyty służące do noszonia napojów w pole. Szyszko nie umie wytłumaczyć dlaczego tak robiono, „chyba, żeby lepiej wyglądały". Obustronnie były toż polewane „słoje", aby czerep nic wciągał miodu. Pracując u obszarników, Szyszko sprzedawał swe wyroby w swojej wsi i w najbliższej okolicy. Czasom z nadmiarem to­ waru jeździł do pobliskiego miasteczka, gdzie sprzedawał go na targach i jarmarkach. Kiedy był jeszcze kawalerem, brali od niego towar Żydzi — handlarze, czasem chłopi, którzy kupowali „cały piec", a, potem sami już rozwozili naczynia po wsiach i targach. Gdy się ożenił, sprzedażą jego wyrobów zajmowała się żona. Okazało się to daleko intratniejszo dla wytwórcy. Przez długi czas żona, sprzedawała wyroby Szyszki głównie na targach i jarmarkach w pobliskich Dunilowiczach. Za garnki dostawali pieniądze, często jednak, zwłaszcza gdy sprzedaż odbywała się na miejscu, wymieniano je na zboże w relacji „tyle zboża (żyta) za garnek, ile do niego weszło ziarna". Niejednokrotnie żona jeździła też po innych wsiach, i garnki NIL ND Q - I % - II • - /// I I . 8. Miejscowości na Wileńszczyźnie, w których sprzedawał swe wyroby Bernard Podlipski: I — miasta woj., I I — miejsce zamioszkania B. Podlipskiego., III—-punkty sprzedaży: 1 — Molodoczno, 2 — Wilno, 3 — Wolożyn, 4 — Lida, 5 — Szczu­ czyn, 6 — Żoludek, 7 — Nowogródek, 8 — Baranowicza, 9 — Derewno, 10 — Nieśwież, 11 — Stolpco, 12 — Rubieżewicze. „mieniała na zboże". Gdy garnek miał ucho i był po wierzchu polewany, wtedy za dwie sztuki dostawała 3 miary żyta. Szyszko pamięta czasy, kiedy sprzedawano garnki „na kopy". Za jedną kopę dostawało się rubla, dlatego nazywano wówczas te garnki „rublowymi". Szyszko sprzedawał kopę za półtora rubla,. Wolał jednak sprzedawać naczynia na sztuki. „Do mojego horna (pieca)) — mówi — wchodziło najmniej 350 sztuk, czyli 6 kóp naczyń różnej wielkości, za co dostawałem 60 »załatycli «, ale to nie było dobre, bo ja chciałem, żeby wiency brali garnków małych, a ten co kupował, żeby wioncy dużych, to potom ustalili my za każdy garnek osobna cena". „Dawniej to tylko na grosze liczyli" — dodaje Szyszko — i tak np. litrowe naczynie kosztowało 4 grosze, większe 6, 8, 10, a nawet 20 groszy. Jak „nastały kopiejki", to np. za 5 litrową latuszkę dostawało się 5 kopiejek, za dzbanek — 8, staubunę — 7, jak przypomina sobie Szyszko, za „4 grosze można było kupić 2 pudełka zapałek, za 6 — śledzia, a za 10 — 5 jajek". 14 Popyt na różne typy naczyń kształtował się zależnie od pory roku. I tak na wiosnę i w lecie najwięcej brano dzbanów, łatuszok, staubunów, hladyszok (mleczniaki), a więc te wszystkie, które służyły do przechowywania mleka. W lecie ponadto brano dwojaki lub trojaki do noszonia, jedzenia w pole, zaś w jesieni, według Szyszki, najlepiej „szły doniczki", których sprzedaż w okresie międzywojennym dawała niezły dochód. Siwaków Szyszko nigdy nie robił, nie widział nawet, jak się je wykonuje. Od swego majstra, Juliana Podlipskiego, słyszał tylko, że na Wileńszczyźnie były garncarskie ośrodki, które takie naczynia wyrabiały, i że wypał ich polegał na tym, że w ostatnim etapie garncarze nakrywali „piec z wierzchu, zasypywali go i dawali pod spód smolaki". Po przyjeździe w 1946 r. do Polski Szyszko nadal wyko­ nywał wszystkie znane mu formy naczyń, które były w dalszym 173 I �Oprócz drobnej rzeźby ceramicznej wyrabiał Szyszko od czasu do czasu dawne formy naczyń glinianych, głównie na zamówienia muzeów i na wystawy, rzadziej na doraźną sprzedaż. Głównym jednak źródłem dochodu był dla niego nadal wyrób doniczek. Erazm Szyszko nie jest jedynym garncarzem, który przy­ wędrował po I I wojnie światowej z Wileńszczyzny do Polski. Oprócz niego, jak wynika z przeprowadzonych wywiadów i dostępnej literatury , przybyło jeszcze wielu innych: Bernard i Michał Podlipscy, Aleksander Iwaszkiewicz, Władysław Ja­ worski, Rudolf i Jan Limonitowie, Jan Toman, Janina Szczur kowa, Franciszek i Józef Dudzewiczowie, Jan Siewruk, Wła­ dysław Kulwanowski, dwóch Kazimierzów Szyszko (syn i brat Erazma), Bronisław Mieszkuć, Rajmund i Michał Burakowie, Antoni Siudakiewicz i inni, których nie udało mi się odszukać. Garncarze ci przybyli zaraz po zakończeniu wojny, z pierwszą falą ludności zza Buga, którą władze polskie kierowały w różne strony Polski. Początkowe punkty przydziału nie zawsze okazały się stałym miejscem zamieszkania, i tak np. Erazm Szyszko skierowany w okolice Morąga w końcu osiadł w Biskupcu. Alek­ sander Iwaszkiewicz przybył w 1945 r. do Kielc, następnie przeniósł się do Olsztyna, a w 1947 r. do Giżycka, gdzie mieszkał do śmierci, Jan i Rudolf Limonitowie dostali się do Torunia, Jan przebywa nadal w tym mieście, zaś Rudolf przez Włocławek dotarł do Lodzi i tu pracuje do dziś dnia. Byli jednak i tacy, którzy pozostali na miejscu pierwotnego przydziału. Tak było z garncarzami przybyłymi do Lubska czy Zielonej Góry. Tworzyli oni najliczniejszą grupę (łącznie było ich w Zielonej Górze — 6, w Lubsku — 3, a ponadto w Legnicy — 2. Garncarze osiedli w Lubsku przybyli z Wilna, garncarze zaś zielonogórscy pocho­ dzili z Rakowa (dawny powiat Mołodeczno, w województwie wileńskim), który był przed I I wojną silnym ośrodkiem garn­ carskim. Wspólna więź wpływała zapewne na to, że wszyscy pozostali w Zielonej Górze i nie szukali szczęścia gdzie indziej. Tylko Jan Toman z Wilna, po przyjeździe do Polski w 1946 г., wybrał sobie jako miejsce zamieszkania Nowogrodziec w woj. jebniogjrskim, ze względu na istniejące w jego okolicy odpo­ wiednio pokłady gliny . Pracownia jego znajduje się w samym środku miasta, podczas gdy inni gjjncarzo starali się raczej urządzić na peryferiach, gdzie — jak mówi Michał Podlipski — „łatwiej było znaleźć pomioszczenie na warsztat". 15 9 ciągu potrzebne ludności repatriowanej zza Buga. Z czasom sytuacja zmieniła się, zmalało bowiem zapotrzebowanie na garnki gliniane i garncarz z konieczności musiał przestawić się na inną produkcję, w której czołowe miejsce zajęły wciąż poszukiwane doniczki. Z Miłakowa został Szyszko sprowadzony do Biskupca Kiedy garncarze znaleźli się w nowych warunkach, przy­ przez repatriowanego z Wilna garncarza Antoniego Azarewicza. Był on synem Aleksandra — uczestnika komisji egzaminacyjnej, stępowali do otwarcia udasnych warsztatów. Przyzwyczajeni do która przyznała Szyszce w Wilnie (1934 r.) dyplom mistrzowski. swego zawodu, chcieli go nadal uprawiać. Wszyscy mieli upraw­ Azarewicz prowadził w Biskupcu kaflarnię. Obowiązywał w niej nienia zawodowe, byli czeladnikami, ale nie wszyscy mieli 8-godzinny dzień pracy. Po powrocie do domu, mając wolny dyplom mistrzowski. Na Wileńszczyźnie mimo, żo wymagano czas, zaczął Szyszko z nudów lepić w glinie „różne rzeczy a przede egzaminu mistrzowskiego od tych, którzy chcieli prowadzić wszystkim zwierzęta". Jeszcze w Dunilowiczach zabawiał się własną pracownię i mieć uczniów, to jednak wielu garncarzy czasem robieniem z gliny „baranów", które potem razem z garn­ 0 to uprawnienia nie starało się. Stąd dopiero po I I wojnie świa­ kami pokrywał polewą i wypalał. Nie sprzedawał ich jednak, towej niektórzy garncarze uzupełnili brakujące im świadectwa. „bo kto by tam chciał kupować takie byle co", lecz rozdawał 1 tak np. A. Iwaszkiewicz zdał egzamin mistrzowski w 1947 r. w prezencie krewnym i znajomym dzieciom. Zrobionymi w Bis­ w Olsztynie, a Rudolf Limonit w 1967 r. w Łodzi. kupcu glinianymi rzeźbami zainteresował się najpierw Azarewicz, Początkowo w Zielonej Górze, gdzie było największe sku­ który sam biorąc udział w wystawach organizowanych przez pienie garncarzy, każdy zaczął pracować na własną rękę. Po­ Muzeum w Olsztynie, pokazał je w Muzeum. Pracownicy muzealni magali sobie jednak wzajemnie nie tylko radą, alo i w pracy. zaczęli namawiać Szyszkę do wzięcia, udziału w konkursie pamiąt­ Pow stał nawet pomysł utworzenia spółdzielni garncarskiej. karskim oraz w wystawie sztuki ludowej w Reszlu (woj. olsztyń­ Inicjatorom był Franciszek Dudzewicz, który znal się dosko­ skie). Garncarz wzbraniał się przed tym, ale, jak mówi, „przy­ nale na garncarstwie, a równocześnie miał już doświadczenie chodzili z Muzeum w Olsztynie i przynieśli mi nawet wzory z zakresu spółdzielczości (założył przed wojną spółdzielnię kafli mazurskich, kazali mi robić takio rzeźby do bajek, jak: w Rakowie). Spółdzielnia została założona w 1948 r. z siedzibą Czerwony Kaptur-k, Wrona z serem i lis i inne". Wreszcie wykonał w Zielonej Górze. Niestety z powodu nieporadności organizacyj­ kilka rzeźb, dał je na wystawę i otrzymał nagrodę. Odtąd, od nych i finansowych istniała tylko jeden rok . Po jej zlikwido­ 1955 г., lepi z gliny różno postacie, np. Adama i Ewę w Raju, waniu nie wszyscy wrócili do garncarstwa, np. Bernard Pod­ misie niosące koszyk czy miniaturę tzw. diabelskich skrzypiec lipski został murarzem, a z powrotem zasiadł przy kole dopiero z Warmii. Wykonał też na 500-locie urodzin Kopernika kilka­ w 1958 i ' . , kiedy poważnie zachorował, gdyż zawód murarski naście różnych rzoźb przedstawiających wielkiego astronoma. był dla niego za ciężki. Toczył już potom bez przerwy do 1970 г., Za swą działalność artystyczną otrzymał na konkursach i wysta­ kiedy to osiągnął wiek 65 lat i przeszedł na emeryturę. Pozostawił wach liczne nagrody, a w 1974 r. został zweryfikowany jako sobie jednak pełne wyposażenie pracowni w nadziei, żo od czasu twórca ludowy. do czasu może będzie toczył. 16 r 17 174 �Drugim licznym skupiskiem garncarzy wileńskich w Zielonogórakiem było Lubsko. Tam również czyniono próby wyrobu naczyń według dawnej tradycji. Użyto jednak do tego celu niewłaściwej gliny, takiej jak do produkcji kafli. Dawała ona po wypaleniu czerep porowaty i przesiąkliwy. Po tym niepowo­ dzeniu zrczygnowano z wyrobu naczyń i ograniczono się do wyrobu kafli i ceramiki budowlanej . Ostatnio, jak mnie po­ informowała dr Barbara Kołodziejska, dyrektor Muzeum Okrę­ gowego w Zielonej Górze, właściciel kaflami w Lubsku, który dawniej współpracował z garncarzami wileńskimi — Mieszkuci чп i Michałem Burakiem, będącymi już na emeryturze, postanowił uruchomić wyrób ceramiki o charakterze pamiątkarskim i zamie­ rza oprzeć się na tych właśnie garncarzach. Jakie będą wytwa­ rzać formy — nie wiadomo. Garncarze, którzy z Wileńszczyzny przybyli do Polski po I I wojnie światowej, pochodzili na ogół z rodzin garncarskich, a rzemiosłem swoim parali się w rodzinnych stronach od wielu lat. Byli to ludzie dojrzali, liczący w~ówczas mniej więcej 30—40 lat (Bernard Podlipski — 41, Aleksander Iwaszkiewicz — 38, Rudolf Limonit — 30). Jedynie Erazm Szyszko przybyd w wieku 60 lat. Uczyli się oni zawodu garncarskiego od młodości, zmuszeni do tego ciężkimi warunkami domowymi. Iwaszkiewicz, po śmierci matki, jako 9-letni chłopiec został oddany na naukę do swego wuja, garncarza, u którego byd prz< z 6 lat. ,,W domu była straszna bieda, ojciec nie dawał sobie rady, więc oddali mnie, bo nie było wyboru, do wuja. Musiałem tu pomagać we wszystkich robotach garncarskich i domowych też. Ale przy tym nauczydom się. Majster dawał mi utrzymanie, a garncarstwo mi się chyba podobało, ale potem przyszło już przyzwyczajenie". Podobnie było i z Bernardem Podlipskim, z tą tylko różnicą, że garncarstwem interesował się od dziecka, ale ojciec nie pozw alał małemu Bernardowi siadać za kółkiem. Mieszkając w Iwieńcu, dużym ośrodku garncarskim, chłopiec ,,biegał po garncarzach" i pomagał im przy obróbce gliny i innych wstępny-ch pracach, za co ,,czasem dostałem z niedopałku po­ ciągnąć dymu". Ojciec umarł, gdy syn miał 13 lat, i wówczas Bernard zmuszony był szukać zawodu, aby poprawne byt rodzi­ nie. Wybór padł z konieczności na garncarstwo, ,,bo w Iwieńcu nie było innego wyjścia, bo tam nie było żadnej innej roboty prócz garncarstwa". Poszedł więc na naukę do blisko sześćdzie­ sięcioletniego Dyzia Kilczewskiego, który mial pracownię i za­ trudniał kilku czeladników. Robota szla mu sprawnie, tak, że po blisko 4 miesiącach toczył już kubki do kawy, śmietanniki (dzbanuszki do „wszelkiego użytku"), a nawet naczynia „kwartowe", tzn. miski do jedzenia, makotry, dzbanki i in. Przez cały czas uczył go czeladnik, udzielając chłopcu rad i wskazówek, a także, uwag, ale „jak mi nie szło, to nie obeszło się bez uderzenia mnie po twarzy mokrą ręką z gliną". Po wyuczeniu się zawodu garncarze usamodzielniali się, za­ kładali własno „fabryki" albo pracowali u innych, których warsztaty rozsiane były na terenie Wileńszczyzny. Jedni osiedlali się w wybranej miejscowości na stałe, inni wędrowali z miejsca na miojsce, jak wspomniany już Podlipski, który jako wyzwolony czeladnik (choć mial dopiero 15 lat), pojechał na dalszą naukę do Wilna, do Aleksandra Azarewicza. Przebywał tam 3 łata i uczył się, szczególnie „wyrabiania polewy i różnych sposobów polewania". Jak twiordzi, w ciągu swojego życia pracował w 13 miejscowościach, a w 4 zakładał własną „fabrykę". Wyjątek wśród garncarzy przybyłych z Wileń *zezyznv stanowi Jan Toman, z zawodu tokarz, który w Wilnie w czasie okupacji nauczył się garncarstwa będąc już dojrzałymi męż­ czyzną. Porzucił poprzednią profesję i obecnie utrzymuje się wyłącznio z garncarstwa i kaflarstwa . Wszyscy przybyli z Wileńszczyzny garncarze byli „paliwocznikami", tzn. toczyli na kole, ale — poza Erazmem Szyszko — nikt z nich nie przywiózł ze sobą „warsztatu" . Koła zrobiono im na miejscu nowego osiedlenia. Technika ich pracy, t j . przygotowanie gliny, obróbka, toczenie, wypalanie, a także wyposażenie pracowni, formy r 18 r 19 20 i I I . 9. K. Szyszko, figurka ceramiczno,, polewana, wys. 18 cm. II. 10—12. Wyroby ceramiczno E. Szyszki. 175 �i zdobnictwo naczyń, nic różniły się zasadniczo od opisanych przy omawianiu pracowni i wyrobów Szyszki. Pewne różnice występują jedynie w nazewnictwie narzędzi czy wyrobów, np. dól do składania gliny to u Szyszki ,,jaina", a u Barnarda Podlipskiego ,,katuch", przy czym garncarz ten gliny nie „szatkuje", lecz „tarkuje" przy pomocy tarki wyko­ nanej z podziurkowanej blachy. Kolo garncarskie, przy którym wszyscy garncarze wileńscy siadają okrakiem, nazyw a się „war­ sztat" lub „krnh", a u Iwaszkiewicza — „toczek". Piec do wypalania naczyń nazywa Szyszko „hornem", ale dla Iwaszkicwicza to po prostu piec (załadowany wyrobami). Aby naczynia nie zlepiały się, Podlipski dawał „blaty gliniane", t j . płytki chroniące naczynia w czasie wypału przed zlepianiem się. Polewy wykonywali garncarze „systemem mokrym" (jak Szyszko), tylko Rudolf Limonit czasem postępował inaczej, a mianowicie wypalał ołów w kotle na tlenek ołowiu i tym prosz­ kiem posypywał czerep. Naczynia nie polewane wypalano raz, a polewano dwukrotnie. Polowano je tak samo jak to robił Szyszko. Jodynie Podlipski stosował nieco inną metodę. Wypa­ lony już raz garnek pokrywał rozwodnioną, „mulowatą" glinką, niezbyt tłustą, żeby naczynie wykonano z tłustej gliny uzyskało powierzchnię bardziej wsiąkliwą, w którą łatwiej wnika glazura. T Wszyscy garncarze wileńscy zgadzają się co do rodzaju drewna używanego przy wypalaniu. Za najlepsze uważają sosnę, świerk i jodłę, a Limonit jeszcze karpinę. Ocena wartości jest jednak różna. Jeden z garncarzy uważa, żo najlepsza jest sosna, inny świerk itd. Michał Podlipski szczególnie ceni sosnę, którą pali się w pierwszej fazie wypału, w drugiej natomiast używa już świerka, gdyż wtedy naczynie „dostaje szklistą, piękną polewę". Kształt, wielkość wyrobów i zdobnictwo analogiczne są u wszystkich garncarzy wileńskich. Ręcznym lepieniem naczyń nikt się z nich nie zajmował, uważając to za coś ubliżającego („to taka babska robota"). Niektórzy z nich znali jednak mieszkających we wsiach „harkolepów" czy „hanczarów", którzy lepili naczynia, ręcznio i wypalali w piecach chlebowych, a następnie po wypaleniu zanurzali w rozwodnionym, zakwaszonym rozczyuio z żytniej mąki, aby uzyskać nieprzepuszczalny czerep. Były to, jak twierdzą, naczynia wytrzymałe na wysokie temperatury, dzięki czemu doskone.le nadawały się do gotowania w nich jodzenia. ' Wyroby swe sprzedawali wileńscy garncarze, podobnie jak Szyszko, po wsiach, na targach i jarmarkach. Zazwyczaj poma­ gały im w tym żony. Niektórzy jeździli z towarem również w dalsze strony. Najlepiej widać to na przykładzie Bernarda Podlipskiego (il. 8), który mieszkając w Iwieńcu, ośrodku liczącym wiele „fabryk", rozprowadzał swój „towar" na dość znacznym obszarze. Zdarzało się też, że garncarz sprzedawał swe wyroby na miejscu pośrednikowi, bardzo często był nim Żyd, który bral od razu „cały piec". To się jednak nie opłacało, bo przy takiej transakcji daleko mniej zarabiano. Liczba garncarzy przybyhych z Wileńszczyzny do Polski wciąż się zmniejsza. Wielu już umaiło (Jaworski, Dudzewiczowie, Kulwanowski, Iwaszkiewicz), kilku przeszło na emeryturę (Bernard Podlipski, Jan Burak), ale toczą od czasu do czasu trochę doniczek, a wyjątkowo dzbanek czy miskę. Naczynia gliniane straciły w dużej mierzo swe dawne zastosowanie i jeśli nawet są wyrabiane, to mają obecnie nowe przeznaczenie. Kilku garncarzy pracuje dla „Cepelii" (m. in. Limonitowie), niektórzy wyrabiają doniczki, ale już z form gipsowych (Kazi­ mierz Szyszko). Garncarze nie mają uczniów. Podobno dzięki pomyślnej koniunkturze na garnki gliniane zaczął toczyć syn Aleksandra Iwaszkiewicza. Garncarzom przybyło lat, a ubywa sił do pracy, wraz z nimi zamiera tradycyjne garncarstwo wileń­ skie. Każdy z żyjących jeszcze garncarzy może powiedzieć za Erazmem Szyszko: r „Mój dzień ma się już ku końcowi". PRZYPISY Zapaszką nazywano pewien rodzaj umowy z „pamieszczykiem" albo dzierżawcą, na mocy której zapasznik otrzymywał od posiadacza ziemi kawał gruntu do obrabiania i „jakie takie mieszkanie". Grunt ten musiakuprawiae. przy pomocy własnych narzędzi (socha, brona itp), własnego konia i rodziny. Przy końcu roku, po zbiorach i wy^młóconiu zboża następowała splata, tzw. „piccioryk". Wszystkie plony dzielono na pięć części, przy czym „pan" brał z tego trzy a zapasznik dwie części. I tak jeden rok byli w Kolędzinie, cztery lata w Nowo­ siółkach, jeden rok w Kamionce itd. Prawo carskie dzieliło ludzi na: „pamieszczyków" (zie­ mian), chłopów, mieszczan i „dworianów". Dworianin był to człowiek, który z jakiegoś powodu (np. brania udziału w powsta­ niu) stracił łaskę carską. Nie wolno mu bydo nabywać własności ziemskiej, mógł tydko ją dzierżawie od pamieszczyków, względnie służyć „za ordymarię". .1 ulian Podlipski opuścił Iwdeińeo dlatego, że „tam było wielu garncarzy i byda duża konkurencja w sprzedaży^, trudno było wyżyć". ° Erazm Szyszko, Moje życie, „Biuletyn Informacyjny Stowarzyszenia Twórców Ludowych", Lublin 1972, nr 2, s. 17. Garncarze, nie mając zazwyczaj sw'oich własnych gospo­ darstw, wędrowali z miejsca na miejsce, „gdzie się lepiej opłacało". Dwory, przydzielając swoim najemnikom dom, niechętnie widziały w nich garncarzy, uważając, że „od gliny psują się domy". E. Szyszko, Moje życie,... s. 17. Na dyplomie omyłkowo podano rok urodzenia E. Szyszki: „1985", winno być „1885". Według pisemnej relacji J . Kudirka, pracującego obecnie na Uniwersytecie w Wilnie; Wł, Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachodnich terenów Białorusi, Toruń 1950, fot. 27. „...dużo natomiast mamy u nas surowca na wyroby ceramiczne w postaci glin, a niektóre ily warwowe są wprost 1 2 3 4 6 T 7 8 9 1 0 doskonałym materiałem na cegłę". (R. Rydzcw'ski, Fizjografia województwa wileńskiego [w:] Wilno i ziemia wileńska, Wilno 1930, t. I , s. 57). R. Reinfuss, Garncarstwo ludowe, Warszawa 1955, s. 25. Zgadza się to z badaniami Wł. Holubowicza, który stwierdza, że na Wileńszczyźnie dzbanki tamtejsze były pozba­ wione uch za wyjątkiem samego Wilna, gdzie w pracowniach garncarskich robiono dzbany z uchami. (Wl. Hołubowicz, Garn­ carstwo wiejskie..., s. 200). Te naczynia, zdaniem Szyszki dlatego zwano staubunami, że były wysokie i smukłe jak łodyga kwiatowo-nasienna marchwi czy buraka, która na Wileńszczyźnie nosiła miano „staubun". W okresie czasu, który pamięta Erazm Szyszko (lata 1890—1905), w użyciu bydy ruble i kopiejki (100 kop. — 1 rubel). Ludzie jednak liczydi „po swojemu", o czym tak mówi Szyszko: (...) ludzio mioli swój rachunek, bydy monety miedziane 1, 2, 3 i 5 kopiejki, srebrne — 10, 15, 20 i 50 kopiejek oraz rubel, reszta papierki, ale ludzio miedziaki łiczydi na grosze. Jeżeli pudełko zapałek była kopiejka, to mówili, żo to 2 grosze, a jak śledź 3 kopiejki — to było 6 groszy, a 5 kopiejek nazywali „dziesiątka", 10 kopiejek — „hrywnia", zaś 15 kopiojek to była „załatówka", a 20 kopiejek — „sarakówka". Jeżeli pud żyta (16 kg) kosztował 75 kopiejek, to mówili 5 załatych, owsa — 1 rubel 80 kopiejek — równało się 12 załatym, funt cukru (40 dkg) kosztował 15 ko­ piejek, czyli 1 załaty, itd". B. Kołodziejska, Rzemiosło garncarskie w Zielonogórskiem, Warszawa—Poznań 1973; B. Jankowska, Współczesne garncarstwo ludowe na Dolnym Śląsku [w:] Wieś dolnośląska, Wrocław 1970, s. 137—195. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140 i 141. B. Kołodziejska, Rzemiosło.,., s. 143. Jw., s. 139. B. Jankowska, Współczesne..., s. 140. B. Kołodziejska, Rzemiosło..., s. 152. 11 1 2 r 1 3 1 4 r 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 Fot.: D . Czubata -— il. 1; J . Kubiena — il. 10—12: M. Frzeżdzieeka il. 9. Opr. rys. autor — il. 2, 8. i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/415f0d7e66d759298a576e1e516fdff1.pdf 030d40711219f9db0e07e29917c1edab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5382 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5002 Title A name given to the resource Eros, polis, obywatel/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.153-161 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z właszcza w tym wieku dziewczynki potrzebują nad­ zoru, bo wtedy mają szczególną skłonność do próbo­ wania przyjemności płciowej, która zaczyna się w nich budzić. Toteż jeżeli się nie wystrzegają pilnie wszel­ kiej skłonności przewyższającej wymagania stawiane przez rozwój ciała i nie wstrzymują się całkowicie od rozkoszy cielesnych, popadają w nałogi, które normalnie będą im towarzyszyć przez całe życie. W rzeczy samej, młode dziewczyny, które oddają się zapamiętale rozpuście, stają się coraz bardziej rozwiązłe, jak zresztą i młodzieńcy, jeśli nie nadzoruje się ich stosunków z drugą płcią lub obiema. Ten bardzo ważny tekst Arystotelesa (Historia animalium 581b 11 - 18) dotyczący dojrzewania płciowe­ go młodzieży nie był dotąd, o ile m i wiadomo, anali­ zowany w pracach dotyczących erotyki w kulturze greckiej, czy w szczególności podejmujących zagadnie¬ nie greckiego homoseksualizmu, a raczej paiderasetia. Tymczasem nie ulega wątpliwości, że do tego właśnie miejsca nawiązuje tytuł I I tomu głośnego i fundamen­ talnego, dziś już nieomal klasycznego, dzieła Michela Foucault, Historia seksualności brzmiący w polskim przekładzie Użytek z przyjemności ("Pusage du pla¬ isir"). Wśród różnych krytyk, z którymi spotkał się ten tom ze strony specjalistów o przygotowaniu w zakresie filologii klasycznej, były głosy, że błędnie zawęża on ja¬ koby erotykę do sfery hedone (przyjemność), podczas gdy należy ona do skomplikowanej dziedziny określo¬ nych kulturowo instytucji, powiązań, norm i tradycji społecznych. Ale tytuł poświęconego paiderasteia to¬ mu Foucault należy rozumieć zgodnie z Arystoteleso¬ wą koncepcją aphrodision chresis użytym tu przez Stagirytę i oddanym przez polskiego tłumacza jako "przy¬ jemność płciowa". Pomijanie tego miejsca u Arystotelesa bierze się za­ pewne z kilku powodów. Nieco mylący jest tytuł pol­ ski (Zoologia) czy powszechnie używany w literaturze naukowej łaciński tytuł wydań oryginału (Historia animalium - a więc dosłownie "Historia zwierząt" czy też, zgodnie z pierwotnym, greckim, znaczeniem słowa hi¬ storia, "Badania nad zwierzętami"). Historyk czy an¬ tropolog kultury zajmujący się starożytnością klasycz¬ ną nader rzadko sięga do pism przyrodniczych, w naj¬ lepszym razie zagląda do korpusu hipokratejskiego, czyli zbioru literatury medycznej. Zapomina się przy tym często, że ów traktat Arystotelesa znany był w sta¬ rożytności pod greckim tytułem (nieistotne, czy nada¬ nym przez Arystotelesa, czy też raczej przez wydawców jego spuścizny) Hai peri ta dzoia historiai, co można ro¬ zumieć także jako "badania nad istotami żyjącymi", a do świata dzoia zaliczał Stagiryta (i nie tylko on) tak zwierzęta, jak i ludzi. Księgę siódmą Zoologii (z tej to właśnie księgi pochodzi przytoczony cytat) zaczyna on od spraw rozwoju człowieka. Ale jest i inny jeszcze powód kłopotliwego milcze¬ nia znawców na temat tego miejsca. Nie pasuje ono mianowicie do naszych wyobrażeń o greckim pojmo¬ waniu erotyki, a raczej - zdaniem specjalistów - do 1 2 3 129 WŁODZIMIERZ LENGAUER Eros, polis, obywatel greckiego sposobu myślenia o erotyce, seksualności, życiu płciowym człowieka. Jest dziś paradygmatem naukowym we wszystkich chyba pracach dotyczących tej problematyki stwier­ dzenie, że Grecy o sprawach płci myśleli w kategorii gender a n i e sexus. Istotnie, uderzające jest już to, że greka nie ma terminu, który byłby odpowiednikiem tego łacińskiego wyrazu. Nie ma po prostu słowa grec­ kiego odnoszącego się wyłącznie do płci człowieka czy zwierząt w sensie biologicznym, jak łaciński wyraz se­ xus, też zresztą dość późno poświadczony i rzadki. Lo­ cus classicus to w tym wypadku miejsce u Cycerona (De inventione I 35): hominum genus et in sexu consideratur, virile an muliebre. Łacina więc tak do genus virile jak i do genus muliebre stosuje termin sexus odnoszący się wyłącznie do płci anatomicznej człowieka. Grek może zaś powiedzieć tylko genos andron (rodzaj lub ród mężczyzn) i genos gynaikon (rodzaj lub ród kobiet). Pozornie można łatwo zaprzeczyć takim wywodom przywołując greckie wyrazy to thely i to arren (albo ar¬ sen) odnoszące się tak do ludzi, jak i do zwierząt. Istot¬ nie, znaczą one odpowiednio "kobiecość" czy "samiczość" i "męskość" albo "samczość". W obu wypad¬ kach są to przymiotniki rodzaju nijakiego używane w funkcji rzeczowników i już stąd płynie pewna trud¬ ność w ich przetłumaczeniu a i zrozumieniu. Po pierw¬ sze jednak ich występowanie nie zmienia istoty zagad¬ nienia: braku ogólnego pojęcia oznaczającego płeć anatomiczną, tak męską, jak i żeńską. Po drugie, od¬ powiadając łacińskim przymiotnikom femininum i masuclinum odnoszą się, gdy mowa o ludziach, do całości zachowań kobiety i mężczyzny, przede wszystkim zacho¬ wań i ról społecznych, a więc znów do sfery gender , gdzie "męskość" i "kobiecość" określone są przez pozy¬ cję i rolę społeczną mężczyzny i kobiety, a nie przez ich cechy anatomiczne. Wniosek wyprowadzony z takich analiz przez wie¬ lu badaczy odnosi się także do całej sfery seksualności ludzkiej. Zachowania Greków w tej dziedzinie (a mo¬ że raczej ich wyobrażenia o tym, jak należy się zacho¬ wać) kształtowane były, zgodnie z takim stanowiskiem badawczym, jedynie przez pozycję społeczną i odpo¬ wiednio do niej oceniane i klasyfikowane. Kwestionu¬ je się w związku z tym zasadność samego tylko używa4 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE nia pojęcia "seksualność", któremu odmawia się obiektywnego i uniwersalnego znaczenia . Oczywiście konsekwentnie wskazuje się na błędne jakoby użycie pojęć "homoseksualizm" i "heteroseksualizm" w od­ niesieniu do erotyki greckiej i także wielu innych kul­ tur . Jest w tym stanowisku sporo racji już choćby z te­ go względu, że te utworzone w drugiej połowie XIX wieku łacińsko - greckie neologizmy z trudem dają się stosować czy to do obyczajowości Greków, czy to do praktyk inicjacyjnych odnotowanych przez etnologów . A jednak Kenneth Dover, którego klasyczna już dziś praca spotkała się z takim zarzutem, przekonująco bronił takiego podejścia w recenzji z książki Haralda Patzera . Ale i przeciwna strona ma swoje racje, spro¬ wadzające się do stanowiska, że jakoby ani w kulturze europejskiej przed wiekiem XIX, ani wśród wielu spo¬ łeczeństw tradycyjnych w ogóle nie dostrzegano zjawi¬ ska wyłącznego homoseksualizmu, akceptowano cza¬ sem w mniejszym czy większym stopniu praktyki ho¬ moseksualne lub potępiano je tak samo, jak każde in¬ ne formy niedozwolonej zmysłowości uważane za roz­ wiązłość czy rozpustę (cudzołóstwo, pożycie przedi pozamałżeńskie itp.) . Ponadto grecka paiderasteia różni się jakoby od homoseksualizmu przede wszyst¬ kim tym, że nigdy nie zakłada pożycia równorzędnych partnerów, a wyraźnie wyodrębnia aktywnego, starsze­ go partnera (erastes - "kochający") i biernego, młod­ szego chłopca (eromenos - "ukochany"). Zgodnie z normami obyczajowymi eromenos ma tylko przyjąć zaloty starszego kochanka i zezwolić na kontakt fizycz¬ ny okazując mu "wdzięczność" czy "łaskę, łaskawość" (charis). Z takim stanowiskiem wiąże się ściśle rozumienie greckie terminu ta aphrodisia oznaczającego najogól¬ niej wszelkie akty seksualne. Gramatycznie jest to przymiotnik rodzaju nijakiego w liczbie mnogiej, ozna¬ cza wobec tego "sprawy" albo "dzieła" Afrodyty. A k t miłosny w jego aspekcie fizycznym zwany jest też po prostu to ergon Aphrodites ("czyn", "praca", "dzieło" Afrodyty). Czasownik aphrodisiadzo znaczy "spełniać akt Afrodyty" czyli alt płciowy, a więc "kochać się". I tu pojawia się pewna trudność. Czasownik aphrodi­ siadzo występuje w stronie czynnej, a nie zwrotnej (jak polskie "kochać się") i można go używać bez dopełnie¬ nia, podobnie jak innych czasowników oznaczających czynności dokonywane przez podmiot ("śpię", "jem" itp.). Cytowany tu wielekroć Halperin (kompetentny filolog) podkreśla, że aphrodisiadzein (bezokolicznik) oznacza zawsze czynność kogoś, a nie z kimś. Takie rozumienie czynności seksualnych najlepiej ilustruje miejsce z Artemidorosa przywołane przez Halperina . Autor jedynego zachowanego sennika antycznego wymienia rodzaje snów prywatnych (idia), "które nie dotyczą innych ludzi, nawiedzają jedynie śniącego i tylko dla niego są przeznaczone". Wśród rozmaitych czynności osoby śniącej ("mówi, śpiewa, tańczy, walczy na pięści, uczestniczy w zawodach spor5 6 7 8 9 10 11 12 130 towych, wiesza się, umiera, cierpi na krzyżu, nurkuje, znajduje skarb, zwraca posiłek, idzie na stronę, wybu­ cha śmiechem, płacze, modli się do bogów") wymienia Artemidoros także aphrodisiadzei. Nietrudno dostrzec, że w przytoczonym wyżej (a nieuwzględnionym przez Halperina) miejscu u Ary­ stotelesa wyrażenie ton aphrodision chresis ma nieco in­ ne znaczenie. Przede wszystkim zwraca uwagę fakt, że Stagiryta passus o potrzebach seksualnych w okresie dojrzewania zaczyna od dziewcząt. Tymczasem przeko­ naniu o wyłącznie aktywnym i jednostronnym charak­ terze aphrodisia oraz spojrzeniu na stosunki miłosne przez pryzmat gender anie sexus odpowiada pogląd, że typowy dla kultury i obyczajowości greckiej "l'usage du plaisir" wyklucza zasadniczo kobietę, której nie przystoi czerpać przyjemność z aktu seksualnego. Przy­ jemność erotyczna ma być domeną dorosłych m꿬 czyzn, do których należy władza w polis i władza nad ciałem innych, podporządkowanych członków spo¬ łeczności (młodzi, kobiety, obcy, niewolnicy) . Istot­ nie, takie wypowiedzi łatwo znaleźć w tekstach an¬ tycznych, mniej więcej tak mówi jeden z bohaterów Dialogu o miłości erotycznej (Erotikos = Moralia 748E 771E) Plutarcha . Ten tekst także rzadko bywa przy¬ woływany w dyskusjach o greckim erosie (pomijają go całkowicie i Dover, i Halperin), głównie dlatego, że istotnie jest w pierwszym rzędzie wyrazem osobistych poglądów Plutarcha (pochwała miłości małżeńskiej). Można by też wysunąć obiekcje, że wiąże się on z póź¬ ną obyczajowością i nie odpowiada normom i wyobra¬ żeniom właściwym dla polis klasycznej. Ale nie jest to chyba słuszne. Tradycja pisania traktatów o miłości erotycznej sięga Erotikos Lizjasza , a najzupełniej od¬ powiada uczoności Plutarcha i zgodne jest z charakte¬ rem jego twórczości, że pomieszcza on w swoim dzieł¬ ku poglądy i wypowiedzi znane mu z autorów wcze¬ śniejszych. Taka interpretacja wydaje się możliwa szczególnie w odniesieniu do rozważań o paiderasteia (bo to właśnie dla Plutarcha poglądy tradycyjne, któ¬ rych on sam nie podziela). W wypowiedziach uczest¬ ników rozmowy, zwolenników miłości do chłopców, zawarty jest też znamienny pogląd na eros kobiet. Wy¬ raża go najlepiej Pejsias, zwolennik miłości do chłop¬ ców, powiadając, że "uczciwym (sophrosin) kobietom nie przystoi ani samym żywić żądze miłosne, ani być ich przedmiotem" . Plutarch używa tu odpowiednio activum i passivum czasownika erao, zawsze określają­ cego tak emocje (miłość), jak i zmysłowość (pożąda¬ nie). Porządna kobieta nie powinna ani sama kiero¬ wać się erosem, ani wzbudzać pożądania. Łatwo moż¬ na wykazać, że jest to wzór kultury greckiej od czasów archaicznych, a "uczciwa" kobieta to żona, matka i córka. Zachowanie erotyczne jest więc istotnie wy¬ znaczone przez gender. Ale sam Plutarch (występuje jako osoba w dialogu) zaprzecza Pejsiasowi wskazując, że małżeństwo nie może być anerastos koinonia ("wspólnota bez erosa"). Tu wprawdzie można by są13 14 15 16 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA dzić, że to właśnie inne, nowe spojrzenie na małżeń­ stwo, związane z obyczajowością epoki Plutarcha, kie­ dy to paiderasteia przestała być akceptowaną społecz­ nie normą. Jednak krytykując taką miłość sam Plu¬ tarch przyznaje, że jest ona taka sama w obu wypadkac h , bo i wobec chłopców, i wobec kobiet uczucie idzie w parze z żądzą, do obu rodzajów miłości odnosi się ten sam termin aphrodisia. Afrodyta nigdy nie mo­ że działać bez Erosa, zawsze wystąpi też philia, a cza­ sownika philein używa Plutarch zamiennie z eran. Nie jest tu nowatorem - u Empedoklesa, którego zresztą cytuje , philotes lub philie pełni w kosmogonii taką sa­ mą rolę, jak eros u Hezjoda. Zresztą philotes w znacze¬ niu miłości erotycznej zwieńczonej związkiem fizycz¬ nym występuje już u Homera (Iliada X I V 198). Przypomnijmy, że fabularną osnową dialogu Plutarcha jest małżeństwo Ismenodory i Bakchona. To kobieta była tu stroną aktywną i postanowiła zdobyć młodszego od niej ukochanego. Bakchon zaś, określa¬ ny jako meirakion i ephebos miał wielu wielbicieli m꿬 czyzn (plethos eraston), co właśnie obudziło zaintereso¬ wanie i miłość Ismenodory. I znowu nie jest to literac¬ ki pomysł Plutarcha i obyczajowość jego tylko czasów, sam on cytuje wersję mitu o Alkestis, według której kochający żonę Admet był kochany przez Heraklesa. Ale wzór literacki ma też chyba inny: w Uczcie Ksenofonta mowa jest o tym, jak to dumny ze swej urody Kritobulos, już żonaty, kochany jest przez starszych, a sam kocha się w Kleiniasie . Kritobulos wprawdzie nie mówi nic o uczuciach swojej żony, ale jego małżeń¬ stwo nie wyklucza, że jest on dalej kochany przez m꿬 czyzn. Z kolei o innej postaci tego dialogu, Nikeratosie, Sokrates mówi, że "kocha swą żonę i jest przez nią kochany" , przy czym mamy i tu do czynienia z cza­ sownikiem erao (eron tes gynaikas anterastai), co pro¬ wadzi do wniosku, że Ksenofont traktuje eros kobiet tak samo jak mężczyzn. Koncepcja miłości erotycznej, żywionej tak przez kobiety, jak i mężczyzn oraz odpowiednio odwzajemnia¬ nej, jest więc dobrze znana i Plutarchowi, i Ksenofontowi. Pozostaje ona w całkowitej zgodzie z użyciem poję¬ cia aphrodision chresis przez Arystotelesa. Stagiryta pisze o zjawisku biologicznym, ale przecież pozostaje w zgo¬ dzie z podstawowymi wyobrażeniami i pojęciami swoich czasów: i dziewczęta, i chłopcy w równym stopniu od¬ czuwają działanie Erosa. Ale na czym ma polegać chresis, czyli "użycie", "użytek", "używanie" dzieł Afrodyty? Czego i jak należy "wystrzegać się' (dieulabethosi)? Niewłaściwe użycie aphrodisia prowadzi do rozwią¬ złości (akolasia, u Arystoteles przymiotnik akolastos), co dotyczy tak dziewcząt (neai), jak i młodych płci mę­ skiej (arrenes). W wypadku dziewcząt stwierdza wyraź¬ nie, że mają się powstrzymywać "całkowicie od rozko¬ szy cielesnych" (meden chromenon aphrodisiois), chłop¬ cy zaś mają być tylko nadzorowani, ale w ich wypadku mowa jest o aphrodisia z obiema płciami (epi thatera (...) ep amphotera). 17 18 19 20 131 Opinia Stagiryty o potrzebach fizycznych dojrzewa­ jących dziewcząt i konieczności ich opanowania najzu­ pełniej odpowiada normom obyczajowym polis grec­ kiej i pozostaje w zgodzie z podstawowym paradygma¬ tem myślenia utrwalonym w kulturze obiegowej przez mity i wierzenia. Wystarczy przypomnieć popularny motyw szaleństwa młodych dziewcząt, najlepiej znany w postaci mitu o córkach Proitosa w wersji utrwalonej w Epinikon XI Bakchylidesa. Szaleństwo Proityd to stan panien na wydaniu, ich dzikość to nieokiełznana sek¬ sualność, która znajduje ujście w małżeństwie . Ary­ stoteles językiem dyskursu naukowego i bez osłonek mówi to, co mit ujmował symbolicznie. Jego wypo­ wiedź odróżnia jedynie całkowite zrównanie obu płci. A zresztą nie jest ono całkowite. Aphrodisia w w y padku dziewcząt wiążą się (chociaż nie jest to powie­ dziane dosłownie) tylko z płcią przeciwną, wobec tego chresis aphrodision to pożycie małżeńskie, w którym zdaniem Ksenofonta i Plutarcha występuje eros i które dla Arystotelesa też najwidoczniej ma takie samo zna¬ czenie dla każdego z małżonków. Chłopców różni to, że ich aphrodisia dotyczą obu płci. Tymczasem zgodnie z przyjętym dziś dość po­ wszechnie poglądem paiderasteia jest układem, w któ­ rym wyłącznie aktywny erastes czerpie przyjemność fi¬ zyczną z kontaktów cielesnych i w którym zakłada się całkowity brak przyjemności chłopca. Z jego strony nie powinien występować pociąg fizyczny do jakoby zawsze starszego partnera. Układ taki miałby nigdy nie być "homoseksualny" w nowożytnym rozumieniu tego ter¬ minu właśnie ze względu na brak równego zaangażowa¬ nia obu stron. David Halperin z wielkim kunsztem in¬ terpretuje znany mit opowiedziany przez Arystofanesa w Uczcie Platona, by dowieść, że nawet tam szukające się nawzajem męskie połówki nie są równorzędnie działającymi partnerami homoseksualnymi w nowożyt¬ nym pojęciu . Nie sądzę jednak, żeby miał rację. Podstawą rozumowania Halperina jest terminolo¬ gia Arystofanesa (czy może raczej Platona, choć nie ma podstaw wątpić, że to rzeczywiście Arystofanes opowiadał mit, a Platon tylko spisał jego słowa). Istot¬ nie, mówiąc o dwóch połówkach istoty niegdyś mę¬ skiej Arystofanes odwołuje się do pojęć erastes i eromenos, a zmienia je tylko tyle, że do chłopców, którzy po¬ chodząc z istoty męskiej "gonią za męskim rodzajem" (191 E) używa określenia philerastes ("kochający ko¬ chanka"), natomiast o dorosłym mężczyźnie szukają¬ cym spełnienia w związku z "męską połową" mówi paiderastes. Nie nazywa chłopca erastes, ani nie używa imiesłowu czynnego eron ("kochający"). Ale wydaje się, że wynika to tylko z ususu językowego: Arystofanes podkreśla zarazem, że "kochają przecież to, co do nich samych podobne" (192 B) . Sama philerasteia jest zaś działaniem aktywnym, co wynika z opowieści Alkibiadesa o jego stosunku do Sokratesa i nieco żar¬ tobliwych narzekań filozofa na takie właśnie działania tamtego (213 D ) . Opowieść Arystofanesa kończy się 21 22 2 3 24 2 5 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE zaś stwierdzeniem, że tylko znalezienie "właściwego ulubieńca" daje powrót do dawnej pełni, a jest nią wo­ bec tego połączenie obu połówek męskich, a nie tylko znalezienie "ulubieńca do rzeczy" (193 C ) . Wcze­ śniej mówi o takich ludziach (paiderastes i philerastes), że "zadawala ich życie bezżenne, jednych z drugimi" (192 B ) i kontynuując wywód podkreśla, że odnale­ zione połówki (męskie!) to "osoby, które całe życie ra­ zem spędzają" . Jasno z tego wynika, że Arystofanes dobrze zna i dopuszcza pożycie homoseksualne dwóch dorosłych mężczyzn, których związek jest trwały i za¬ stępuje małżeństwo. To samo można wyczytać u Plutarcha, który mówi ogólnie o "cielesnym stosunku z osobnikiem płci mę¬ skiej" (homilia pros arrenas - 751 C ) podkreślając, że pociąga on z sobą także "miłosną czułość" (ten erotiken eunoian). Grecy zdawali więc sobie doskonale sprawę, że ist¬ nieją związki homoseksualne, do których dążyć mogą też chłopcy i które polegają na obustronnej przyjem¬ ności oraz miłości obu partnerów i trwać mogą przez całe życie z wykluczeniem małżeństwa. Wcale nieko¬ nieczna była przy tym różnica wieku, mogły to być związki rówieśnicze. Być może tak właśnie interpreto¬ wano czasem związek Achillesa i Patroklosa. Jest odrębną kwestią, czy Homer myślał o tej parze w kategoriach związku erotycznego, jak i to, czy w ogóle miłość homoseksualna jest mu znana . Za¬ pewne pierwszy ukazał ich jako kochanków Ajschylos w niezachowanej tragedii Myrmidonowie, z której słyn¬ ny fragment cytuje Plutarch w omawianym tu dialogu (751C). Najwyraźniej kontrowersje starożytnych do­ tyczyły tego, który z nich był eromenos, a który erastes , Ajschylos ukazał Achillesa jako kochającego, cze­ mu u Platona gwałtownie zaprzecza Fajdros. Kłopot bowiem w tym, że Achilles był młodszy i dlatego to on powinien być biernym, kochanym ale nie kochającym partnerem, ale z drugiej strony jako zajmujący wyższą pozycję społeczna był partnerem dominującym i powi¬ nien był wobec tego zostać aktywnym kochankiem, kochającym kogoś stojącego niżej i podporządkowane¬ go. Wydaje się, że dla czytelników Homera w V wieku i jeszcze w czasach Plutarcha byli oni po prostu rówie¬ śnikami, niewykluczone też, że podobnie myślał twór¬ ca Iliady czy jego odbiorcy. W obu eposach nie było takiej sytuacji literackiej, która zakładałaby potrzebę ukazania tego związku jako erotycznego, nie ma też miejsca dla przedstawienia in¬ nych tego typu relacji. A jednak pewnych - być może oczywistych zwłaszcza dla słuchaczy - akcentów ero¬ tycznych czy wręcz aluzji do pożycia seksualnego moż¬ na dopatrzeć się także w wypadku Telemacha i Peisistratosa z Odysei , a to już z pewnością rówieśnicy. Obraz greckiej paiderasteia ukształtowany na pod¬ stawie tekstów literackich w dużym stopniu zmienia ikonografia wazowa. Sceny na wazach często przedsta¬ wiają partnerów w równym wieku, z czego zdawał so2 6 2 7 28 2 9 30 31 32 132 bie sprawę już Kenneth Dover, traktując jednak mate­ riał ikonograficzny dość wybiórczo . Tymczasem oka¬ zuje się, że bardzo często w scenach ukazujących part¬ nerów w wieku zróżnicowanym młodszy jest stroną ak¬ tywną, jak na czerwonifigurowej wazie attyckiej (kyliks) z końca V I wieku z Paul Getty Museum czy na równie znanej wazie z Florencji z początku V wieku . Ale bardziej jeszcze uderzające jest tak przedstawianie chłopców w stanie podniecenia (penis w erekcji), jak i ukazywanie stosunków seksualnych, w tym także analnych, odbywanych przez dwóch dorosłych partne¬ rów (obaj z brodą) . Nie brak też scen, w których obaj partnerzy (albo i więcej uczestników wspólnej, wyraź¬ nie erotycznej zabawy) są w tym samym, młodzień¬ czym wieku. Na pewnej wazie czarnofigurowej , uka¬ zującej stosunek analny, penetracji dokonuje młodszy partner . Jest to wprawdzie jedyne takie przedstawie¬ nie w malarstwie wazowym, ale trzeba pamiętać, że jest ono, jak każde malowidło wazowe, świadectwem szerszego zjawiska niż tylko upodobania indywidualne określonego klienta. Z naczyniem kontakt miał cały krąg towarzyski, w którym obracał się jego właściciel, a i zamówienie musiało być zgodne z gustami panują¬ cymi w jego środowisku. Także malarz musiał być obe¬ znany z podobnymi przedstawieniami. Dowiedziono także, wbrew Doverowi, że tematyka i sposób ukazywania aktów homoseksualnych i sytu¬ acji jednoznacznie erotycznych nie zanika w V wieku i jest dobrze reprezentowana w malarstwie czerwonofigurowym, co wskazuje na pełną akceptację zjawiska w kulturze polis klasycznej, a w szczególności w Ate¬ nach tego okresu. Można by wobec tego twierdzić, że, po pierwsze, Grecy doskonale zdawali sobie sprawę ze zjawiska ho¬ moseksualizmu w różnych postaciach, a paiderasteia była tylko jednym z jego wariantów, po drugie, że wszystkie zachowania homoseksualne, zaliczane do sfery erosa i aphrodisia były akceptowane na równi z przejawami wszelkiej heteroseksualności i oceniane w tych samych kategoriach. Nie oznacza to jednak wcale, że wszystko było dozwolone. Zycie seksualne, a raczej, by użyć terminu Arystotelesa, aphrodision chresis, podlegało takim samym ocenom, jak całość za¬ chowań obywatela. Nie jest jasne, jak w Sparcie uregulowano sprawy małżeństwa, prawdopodobnie jednak wyznaczono tam wiek przynajmniej mężczyzn, w którym wolno im było poślubić dziewczynę, być może trzydzieści lat, albo uznając wcześniej zawierane związki zezwalano dopie¬ ro w tym wieku na założenie domu rodzinnego , w każdym razie znane są po pierwsze ograniczenia praw, a nawet hańbiące kary dla bezżennych, po dru¬ gie zwyczaje udostępniania żony przez bezdzietnych innemu obywatelowi, by spłodził z nią potomka, albo oddawania innemu, gdy urodziła już kilkoro dzieci . Te zwyczaje spartańskie, może niezbyt jasno i dokład¬ nie zrozumiane i opisane przez autorów naszych źródeł 33 34 35 36 37 38 39 40 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA (Ksenofont, Plutarch), są przede wszystkim świadec¬ twem ważnej zasady występującej w mniejszym lub większym stopniu w każdej polis: wspólnota reguluje także życie prywatne swoich członków. Terminologia polityczna, znana zwłaszcza z mówców ateńskich, roz¬ granicza wprawdzie sferę prywatną (ta idia) od publicz­ nej czy politycznej (ta demosia), ale w praktyce życia społecznego ta ostatnia dominuje nad pierwszą. Wzór ateński pozornie przeczy temu stwierdzeniu: u Tukidy¬ desa (II 37,3) w słynnej mowie pogrzebowej powiada Perykles, że Ateńczycy kierują się "wyrozumiałością w życiu prywatnym ( ta idia)" szanując "prawa w życiu publicznym (ta demosia)" . Zdanie to, podobnie jak i poprzednie ("nie wglądamy z podejrzliwą ciekawością w zachowanie się naszych współobywateli"), jest jed¬ nak przede wszystkim aluzją do zwyczajów spartań¬ skich i zupełnie zrozumiałym w czasie wojny przeciw¬ stawieniem Aten Sparcie. Ale i w Atenach prawo in¬ gerowało w sprawy pożycia małżeńskiego, uznając je najwyraźniej za ta demosia. Świadectwem takiego poj¬ mowania spraw małżeńskich jest znane nam z Plutarcha (Solon 20) prawo nakazujące mężowi epikleros (dziedziczka oikos ojca, który nie pozostawił męskiego potomstwa) współżyć z żoną trzy razy w miesiącu . Prawa polis dotyczą więc nawet najbardziej intymnych (w naszym pojęciu) spraw obywatela. Ta aphrodisia są w ten sposób zaliczone do ta demosia. Nie sposób też nie wyprowadzić wniosku, że za naturalne uważano, iż mężczyzna szuka ta aphrodisia także poza małżeń¬ stwem, skoro spełnianie obowiązków małżeńskich (wcale nie przesadnie uciążliwe) musiano mu nakazy¬ wać prawem. Oczywiście w wypadku dziedziczki oikos prawodawca miał na uwadze konieczność zapewnienia legalnego dziedzica, obywatela polis, który w ten spo¬ sób dziedziczył oikos po matrylinearnym dziadku. Wszelkie prawa dotyczące małżeństwa (gwarancja po¬ sagu żony, kary dla cudzołóżców hańbiących żonę oby¬ watela, troska o obywatelskie pochodzenie żony) moż¬ na interpretować w ten sposób: polis dba o zachowa¬ nie swojego charakteru jako wspólnoty pełnopraw¬ nych obywateli pochodzących z rodzin od pokoleń ateńskich i o zachowanie dziedzicznych oikoi, które stanowią jej podstawę. Ale inne, rzadko przytaczane świadectwo, wskazu¬ je na zaliczanie wszelkich aphrodisia do sfery spraw pu¬ blicznych. Chodzi o analizowany przez Halperina fragment komediopisarza Filemona (przełom I V i I I I w.), cytowany przez Athenaiosa (XIII 569d). Jest to urywek komedii "Bracia" (Adelphoi), w którym ktoś z bohaterów, zapewne młody mężczyzna, opowiada o dotyczącym życia seksualnego postanowieniu Solo¬ na. Miał on jakoby wprowadzić państwowe domy pu¬ bliczne w Atenach, dostępne dla wszystkich młodych mężczyzn i dbając o równy dostęp wszystkich bez względu na sytuacje majątkową, ustanowił, że opłata za usługę w takiej instytucji nie może wynosić więcej niż jeden obol. Mamy tu, oczywiście, do czynienia 41 42 43 133 z komediową fikcją, ale jej podstawą jest przekonanie, że troska prawodawcy o sprawy erotyczne obywateli jest przynajmniej możliwa, jeśli nie pożądana. Musiał chyba być o tym przekonany i sam Athenaios, który podaje pochodzącą od innego autora, Nikandra z Kolofonu (III albo I I wiek), informacje, że z opłat od zwierzchniczek takich domów Solon ufundował świą¬ tynię Afrodyty Pandemos. Świątynię tę wspomina Pauzaniasz (I 22,3) pisząc, że kult Afrodyty Pandemos "ustanowił Tezeusz, gdy zespolił w jedno miasto poszczególne demy" . Kłopot leży w zrozumieniu przydomku. Znaczyć on bowiem może "Wszechludowa" albo tylko "wszystkich de¬ mów". To drugie rozumienie zgadza się z wyjaśnieniem Pauzaniasza: po prostu Tezeusz ustanowił w mieście kult Afrodyty zastępujący dotychczasowe kulty tej bo¬ gini na terenie dotąd samodzielnych politycznie gmin attyckich. Ale epitet "Wszechludowa" (który stosuje polska tłumaczka) może mieć nieco inne znaczenie, byłaby to Afrodyta "całego ludu", albo "dostępna dla całego ludu". Tak mógł rozumować Nikander w cyto¬ wanym przez Athenaiosa miejscu. W Uczcie Platona (180 d-e) spotykamy dwie Afro­ dyty. Jedna z nich zwana jest Niebieską (Ourania), druga to właśnie Pandemos. Tłumaczenie nie jest tu znowu proste, W i t w i c k i pisze "wszeteczna", Zwolskitworzy neologizm "wszechluda". Mówi o nich jeden z uczestników sympozjonu, Pauzaniasz, a jego słowa podchwytuje Eryksimachos. Obaj zgadzają się, że od­ powiednio jest też dwóch różnych Erosów. Z pewnością Afrodyta Niebieska jest wyidealizo¬ waną miłością przeciwstawianą Afrodycie "powszech¬ nej" czyli "pospolitej", ta pierwsza jest udziałem tylko ludzi wykształconych, ta druga - wszystkich, nie ma subtelności pierwszej i stąd dopuszczalne jest także tłumaczenie Witwickiego. Ale nie ulega wątpliwości, że każdy Ateńczyk słysząc o Afrodycie Pandemos my¬ ślał o znanym mu kulcie ateńskim, to tę właśnie ateń¬ ską boginię Platon uważa za patronkę "pospolitej" mi¬ łości. Ma bez wątpienia rację - w oczach jego współo¬ bywateli Afrodyta "wszystkich demów" była boginią, dzięki której wszyscy obywatele mogli uprawiać "dzie¬ ła Afrodyty". Wyjaśnienie genezy jej kultu u Nikandra odpowiadało odczuciom Ateńczyków. Aphrodisia oby¬ wateli miały odpowiedni kult w polis. Przykład Haromodiosa i Aristogeitona, dwóch ateńskich bohaterów narodowych, dobrze pokazuje, jak związek miłosny może stać się sprawą polityczną. O nich obu powiada Demostenes w mowie O posel¬ stwie, że Ateńczycy składają im ofiary i opiewają w pie¬ śniach jako równych bogom i herosom (XIX 280). Co¬ roczne ofiary składane przez archonta polemarcha wspomina Arystoteles (czy raczej Pseudo-Arystoteles) w Ustroju politycznym Aten (58,1). Obaj zabójcy tyra¬ na Hipparcha otrzymali w Atenach oprócz wystawio¬ nego na agorze pomnika kult heroiczny . Tymczasem ich czyn z roku 514 wcale nie miał decydującego zna44 45 4 6 47 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE czenia dla upadku tyranii w Atenach, zamordowany Hipparch był co najwyżej współrządcą wraz z bratem Hippiaszem, tyrania upadła dopiero w kilka lat później i to wskutek interwencji Sparty zainspirowanej przez potężny ród Alkmeonidów, tradycyjnych wrogów Pizsytrata i jego rodziny, wygnanych przez tyranów z kra­ ju. Popularność obu tyranobójców, na których cześć śpiewano pieśni natychmiast po ich czynie, była jed­ nak ogromna w całym okresie demokracji ateńskiej, chociaż błędne poglądy Ateńczyków na przyczyny upadku tyranii usiłowali prostować i Tukidydes (VI 54), i Herodot (V 62 i V I 123). Żadnemu z nich to się nie udało. O ile przyczyn popularności obu spiskow¬ ców w ostatnich latach V I wieku można upatrywać w złożonej sytuacji politycznej tego okresu i widzieć w niej dowód propagandy skierowanej przeciwko A l k meonidom i może nawet przeciwko samemu Kleisthenesowi , o tyle może budzić zdziwienie niepowodze¬ nie wysiłków obu historyków i niezmienne przekona¬ nie Ateńczyków, że tyranobójcy należeli do "najwięk­ szych dobroczyńców l u d u " . Tukidydes rozpoczyna swój ekskurs o upadku tyra¬ nii w znamienny sposób: Zamach dokonany przez Arystogejtona i Harmodiosa miał swój początek w sprawie mi­ łosnej, o której szczegółowo opowiem, aby wykazać, jak to nie tylko inni Grecy, lecz nawet sami Ateńczycy niedo­ kładnie przedstawiają sprawy swoich tyranów i sam wy­ padek . Zwraca uwagę, że historyk podkreśla popular¬ ność wersji przypisującej dwóm bohaterom obalenie tyranii także wśród innych Greków (a więc poza Ate¬ nami), a dziwi nieco, że mniej więcej pokolenie po Herodocie musi on znowu przypominać prawdziwy przebieg wydarzeń. Nie wydaje się poza tym, żeby przytaczając szczegó¬ łowo historię miłosną (erotike syntychia) Harmodiosa i Aristogejtona Tukidydes mówił Ateńczykom coś no¬ wego. Jest ona równie dobrze znana autorowi Ustroju politycznego Aten, a fakt, że Pseudo-Arystoteles (28, 2 - 6 ) podaje nieco inną wersję niż Tukidydes (w Harmodiosie zakochał się najmłodszy syn Pizystrata, Tessalos, Hipparch padł ofiarą trochę z przypadku) i do¬ datkowe szczegóły (obraza siostry Harmodiosa) wska¬ zuje, że czerpiąc z innych źródeł (tzw. attydy, opraco¬ wania dziejów Attyki) natrafił na inną, może obszer¬ niejsza i nawet bardziej romantyczną wersję. Dwaj ko¬ chankowie - Harmodios i Aristogejton byli więc nie tylko bohaterami pieśni biesiadnych (skolia), ale także licznych opowieści wywodzących się z tradycji końca V I wieku, w której oczywiste było, że do zabójstwa po¬ litycznego doszło z motywów osobistych. Za znieważo¬ nym przez Hipparcha Harmodiosem ujął się jego era¬ stes, Aristogejton. Zniewagą były zakusy Hipparcha na cześć Harmodiosa. Związek miłosny Harmodiosa i Aristogejtona był godzien pochwały, żądza Hipparcha próbującego zdobyć młodszego z nich stanowiła zniewagę dla obu. Eros doprowadził zaś do tego, że obaj stali się bohaterami. Raz jeszcze zbiegły się ta idia 48 49 50 134 i ta demosia. Wolno przypuszczać, że to właśnie było przyczyną popularności obu bohaterów i przypisania im obalenia tyranii. Był to bowiem budujący przykład, jak związek erotyczny może przynieść korzyść polis. W oczach Ateńczyków tyranobójcy byli wzorem ko¬ chanków, obaj spełniali ideał kochającej się wzajemnie i dbałej o godność, wiernej sobie pary. Z tego powodu ich czyn oddziaływał na wyobraźnię znacznie silniej niż wyprawa Sparty i walka Alkmeonidów z Pizystratydami. Nadawali się na bohaterów właśnie dlatego, że byli kochankami. Ateńczyk miał więc obok mitycz¬ nego przykładu Dzeusa i Ganimedesa drugi, ludzki i rzeczywisty, ale heroiczny wzór homoseksualnej miło¬ ści. Na dodatek wydaje się, że chociaż konsekwentnie Harmodios był uważany za młodszego partnera (eromenos), to różnica wieku nie była między nimi wielka. Są powody, by przypuszczać, że Harmodios, chociaż ja¬ koby tak młody, kochany przez Aristogejtona i uwo¬ dzony przez Hipparcha lub Tessalosa, był żonaty. W V - I V wieku byli znani jego potomkowie, chociaż zdaniem niektórych badaczy, zakładających, wpraw¬ dzie bez dowodu, całkiem niedojrzały wiek Harmodiosa i wykluczających wobec tego jego małżeństwo, moż¬ na tak było nazywać potomków rodu czy rodziny, a nie tylko potomstwo w prostej l i n i i . Odwołanie do wzoru Harmodiosa i Aristogejtona wystąpiło, tak ze strony obrony, jak i oskarżenia, w trakcie najsłynniejszego ateńskiego procesu obycza¬ jowego w początku roku 345. Ateński mówca i poli¬ tyk, przeciwnik i rywal Demostenesa, Aischines, wy¬ stąpił z oskarżeniem Timarchosa, małoznacznego, ale dość aktywnego polityka z kręgu sojuszników i współ¬ pracowników Demostenesa. Aischines uprzedzał w ten sposób oskarżenie, które Timarchos, być może razem z Demostenesem, miał wnieść przeciw niemu w sprawie dość banalnej, która jednak leżała u pod¬ staw konfliktu. Aischines był bowiem w roku 346 członkiem poselstwa do Filipa Macedońskiego, a nie¬ zadowoleni z wynegocjowanego układu politycy za¬ mierzali oskarżyć go o sprzeniewierzenie się poselstwu, to znaczy o przekupstwo albo nieudolne wykonanie misji czy też o jedno i drugie . Oskarżając Timarchosa, Aischines udaremniał wniesienie oskarżenia. Uczynił to skutecznie, bo Timarchos został ostatecz¬ nie skazany i jako pozbawiony praw ( atimos) nie mógł już wystąpić przed sądem, a według tradycji antycznej, znanej późniejszym wydawcom mów Aischinesa, po¬ pełnił jakoby samobójstwo. Mowa Aischinesa jest pasjonującym i wyjątkowym świadectwem obyczajowości ateńskiej I V wieku. Oskarżenie dotyczyło bowiem prywatnego życia Timarchosa, a szczególnie jego związków miłosnych z okresu młodości, chociaż Aischines nie ograniczał się do przeszłości mówiąc także o obecnym zachowa¬ niu się oskarżonego. Decydujące znaczenie z punktu widzenia oskarżenia miała jednak okoliczność, że Timarchos jakoby uprawiał w młodości prostytucję, co 51 52 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA według praw ateńskich ograniczało automatycznie prawa obywatelskie powodując stan częściowej atimia. Jako atimos z mocy prawa Timarchos działał potem (po osiągnięciu pełnoletniości) nielegalnie - nie wol­ no mu było pełnić żadnych funkcji i urzędów (a był dwukrotnie członkiem Rady Pięciuset), ani przema­ wiać na Zgromadzeniu, ani występować z oskarżeniem w sprawie publicznej (graphe) . W momencie procesu Timarchos był już dojrzałym człowiekiem, a początek jego kariery politycznej miał miejsce piętnaście lat wcześniej, kiedy to w roku ateń¬ skim 361/360 został on po raz pierwszy członkiem Ra­ dy Pięciuset. Sądząc z niektórych wypowiedzi Aischinesa, był przez te lata dość aktywny na Zgromadzeniu i należał do osób raczej znanych. N i k t do tej pory nie kierował pod jego adresem oskarżeń o bezprawny udział w sprawach państwa, a i sam Aischines zacho¬ wywał milczenie. Prostytucja była w Atenach w czasach Aischinesa, jak i w każdej innej polis, zjawiskiem rozpowszechnio¬ nym. Przytoczony wyżej fragment Filemona mówi o domach publicznych ze stałym personelem, podob¬ nie chyba było, a można tak sądzić i ze wzmianki Aischinesa (I 74), z prostytucją chłopięcą. Personel tych instytucji (oikemta) stanowili, jak się wydaje, nie¬ wolnicy i metojkowie (obcy przybysze, stali mieszkań¬ cy Aten o dziedzicznym statusie ludności nieobywatelskiej. O chłopcu Ateńczyku trudno było mówić, że trudni się prostytucją, z pewnością tacy chłopcy nie zamieszkiwali w domach publicznych. Sam Aischines przytacza jeden tylko przykład niemal zawodowej mę¬ skiej prostytutki: niejaki Diopantes zwany sierotą po¬ zwał klienta pod sąd archonta o należną zapłatę (I 158). Inni wymienieni w tym samym miejscu mowy mogli być metojkami, choć nie da się wykluczyć ich obywatelskiego statusu. Za prostytucję, przynajmniej w wypadku Timarchosa, uważa Aischines odnoszenie korzyści materialnych ze związku erotycznego lub po¬ zostawanie na utrzymaniu kochanka i o to właśnie oskarża Timarchosa. Tymczasem sprawa nie była prosta. Prezenty, czasem dość luksusowe w postaci artystycznych waz oraz upolo¬ wanych czy złapanych żywcem dzikich zwierząt był sta¬ łym, akceptowanym obyczajowo elementem paideraste­ ia . Trudno zaś byłoby udowodnić, że Timarchos otrzy¬ mywał zapłatę. Poruszał się tu Aischines z wielu wzglę¬ dów po dość grząskim gruncie. Wielu Ateńczyków mo¬ gło i dawać różne prezenty swoim ukochanym, i niegdyś je przyjmować. Zdawał on sobie dobrze z tego sprawę, podkreślając, że pierwszy kochanek Timarchosa, nieja¬ ki Misgolas syn Naukratesa z demu Kollytos (41) to aner halos kagathos ("człowiek przyzwoity i porządny"). Zauważmy na marginesie, że nazwany tak jest obywatel, który współżył z "młodzieniaszkiem" (meirakion), chłop¬ cem wówczas raczej nieletnim. Aischines zdawał sobie sprawę, że znalazł się w trudnej sytuacji. Mógł bowiem obudzić podejrzenie, 53 54 135 że jest przeciwnikiem paiderasteia, sam mówi, że spo¬ dziewa się takich zarzutów ze strony obrony, która ze¬ chce przedstawić go jako człowieka niekulturalnego. To bardzo ważne świadectwo rozpowszechnienia i stopnia akceptacji związków homoerotycznych. Aischines przemawia przed trybunałem złożonym z najmniej pięciuset obywateli (w sprawach politycz¬ nych trybunały składały się z pięciuset, tysiąca, albo tysiąca pięciuset sędziów wylosowanych z panelu 6 000 heliastów). Przed takim gremium składa swoiste oświadczenie: ja nie potępiam uczciwej miłości ani nie mówię o kimś, że się prostytuował, bo odznacza się urodą. Wcale nie zaprzeczam, że byłem i jestem także teraz skłon­ ny do zakochiwania się. Nie ukrywam, że i mnie zdarzało się rywalizować i walczyć z racji mojej namiętności (136). Dla sędziów (a potem dla czytelników opublikowanej mowy) jest więc oczywiste, że kulturalny człowiek na¬ wiązuje liczne romanse z pięknymi chłopcami. Nie ma tu wcale mowy o wychowawczym charakterze paiderasteia, ani o trwałości takich związków. Jest to inny ob¬ raz, niż ukształtowany przez lekturę Uczty Platona. Ale w całym obszernym dość passusie (132 - 137) o charakterze miłosnych związków z chłopcami Aischines rozróżnia miłość "przyzwoitą" od "hanieb¬ nej". O Timarchosie twierdzi, że każdy wie, że jest on pornos (rodzaj męski od porne - prostytutka), a słucha¬ jąc jego wystąpień w różnych sprawach, słuchacze na Zgromadzeniu nie mogą oprzeć się wybuchom śmie¬ chu z racji skojarzeń ze sferą seksualną (130; 82 - 84). Śmiech Ateńczyków miało wywołać stwierdzenie A u tolykosa, członka Rady Areopagu w debacie na Zgro¬ madzeniu nad przeprowadzeniem pewnych porządków w mieście, że w sprawie tych opuszczonych miejsc i oko¬ lic Pnyksu Timarchos jest bardziej doświadczony niż Areopag (82). Nie jest to żaden dowód prostytuowania się Timarchosa, mowa jest o jego obecnym postępowa¬ niu, a Aischines czyni aluzję do jakichś miejsc w Ate¬ nach, gdzie dochodziło do przelotnych kontaktów, w których niemłody już Timarchos mógł być raczej klientem. Nie wiemy, gdzie w Atenach znajdowały się "miejsca spotkań", ale archaiczne graffiti z Tery są naj¬ lepszym świadectwem istnienia takich zakątków w miastach greckich . Aischines, zamiast udowodnić, że Timarchos istotnie był w młodości męską prostytut¬ ką, chce obudzić w sędziach niechęć do oskarżonego malując obraz jego rozpustnego życia. "Haniebna" mi¬ łość nie polega więc wyłącznie na braniu pieniędzy za usługi erotyczne. Wzorem pozytywnym jest dla Aischinesa związek Achillesa i Patroklosa (o naturze, według niego, w sposób oczywisty erotycznej) oraz właśnie Harmodiosa i Aristogeitona. W wypadku tych ostatnich pod¬ kreśla korzyść, jaką odniosła polis z ich miłości (zabój¬ stwo tyrana), ale dodaje też, że byli oni ukształtowani przez przyzwoitą i obyczajną miłość, a może raczej nale¬ żałoby powiedzieć — przez wspólne życie (140). Podkre¬ ślenie wspólnego życia sugeruje, że przyzwoita i obyczaj55 �Jadwiga Rodowicz • WIZJA W LUSTRZE na miłość to w tym wypadku przede wszystkim wier¬ ność i stałość, Harmdios przecież odrzucił zakusy tyra¬ na, a Aristogeiton życiem zapłacił za wierność ko¬ chankowi i obronę jego czci. Zauważmy na margine¬ sie, że sformułowanie Aischinesa może wskazywać na bliski wiek obu spiskowców i może stosunkowo długie pożycie, a w każdym razie trwanie związku przez czas dłuższy. Nie oznacza to, że istotnie tak właśnie było w przypadku tyranobójców, to tylko dowód pewnego wzoru związku homoseksualnego dwóch obywateli. Również w wypadku Achillesa i Patroklosa (132 137) na pierwszym planie pojawia się wierność i zaan¬ gażowanie emocjonalne, zresztą równe z obu stron. Mówiąc słowami Plutarcha jest to w interpretacji Aischinesa wzorowy przykład erotike eunoia. Aischines poświęcił wiele miejsca także majątko¬ wym sprawom Timarchosa opowiadając jak to przepu¬ ścił on spadek po ojcu i cały majątek, którego się do¬ robił. Znów wywody te mają niewiele wspólnego ze sprawą, mają tylko obudzić w sędziach przekonanie, że Timarchos jest złym obywatelem. Powiada to Aischines wprost, odwołując się do powszechnego w Ate¬ nach przekonania, że dobrze kierować sprawami pań¬ stwa może tylko obywatel, który potrafi należycie za¬ rządzać własnym gospodarstwem. Oikos jest przecież i podstawa, i miniaturą polis. Obywatel w sprawach demosia jest taki sam, jak w sprawach idia. Wydaje się, że tu leży klucz do zrozumienia miejsca erotyki w życiu obywatela polis i kryteriów oceniania zachowań erotycznych. Nie były one intymną, osobi¬ stą sferą życia człowieka, były elementem postawy obywatelskiej. Obywatel wierny w miłości był także godzien zaufania w sferze publicznej, współobywatele mogli na niego liczyć. Wierność i erotike eunoia wobec drugiego obywatela, albo wobec syna obywatela, który w przyszłości stawał się członkiem wspólnoty, była do¬ wodem lojalności i szacunku wobec innych. Oczywiście nie oznacza to, że powszechnym wzo¬ rem były w Atenach związki homoseksualne. Chodzi¬ ło jednak o podporządkowanie się w sprawach ero¬ tycznych takim samym normom etycznym, jak w życiu publicznym. Wierność, podobnie jak i w małżeństwie, nie oznaczała wcale stałości. Ale "użytek z przyjemno¬ ści" miał być podporządkowany interesom polis, w której stosunki między obywatelami polegać miały na wzajemnej lojalności. Termin sophrosyne (rozsądna przyzwoitość, umiarkowanie) odnosił się tak do sfery publicznej, jak i prywatnej . Obie bowiem ściśle na¬ kładały się na siebie. 56 Przypisy: 1 Polski przekład: Zoologia Przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Paweł Siwek [w:] Arystoteles, Dzieła wszystkie. Tom 3, Warszawa 1992, s. 511. 2 Wydanie polskie: Michel Foucault, Historia seksualności. Przeło­ żyli Bogdan Banasiak, Tadeusz Komendant i Krzysztof Matu­ szewski. Wstępem opatrzył Tadeusz Komendant, Warszawa 1995, s. 142. 3 Zwraca na to uwagę David M . Halperin, One hundred years of homosexuality and other essays on greek love. New York London 1990, s. 67. 4 5 Por. David M . Halperin, op. cit., s. 35 - 36. David M . Halperin, op. cit., s. 25 - 27. Por. też Before Sexuality. The construction of erotic experience in the Ancient Greek World. Edited by David M . Halperin, John J. Winkler, Froma I . Zeitlin. Princeton, 1990, s. 5 - 7 . 6 David M . Halperin, op. cit., s. 41 - 53. 7 W sprawie historii obu pojęć i zasadności ich stosowania por. 8 Por. Kenneth James Dover, Greek Homosexuality. Updated and David M . Halperin, op. cit., s. 15 - 40. with a new Postscript. Cambridge, Mass., 1989 (pierwsze wyda­ nie: London 1978). 9 Die griechische Knabenliebe. Wiesbaden 1982. Recenzja Dovera: 1 0 Por. David M . Halperin, op. cit., s. 39 - 53. "The Journal of Hellenic Studies", vol. CIV, 1984, s. 239 - 240. 11 Oneirokritika 1,2. Tłumaczenie polskie: Artemidor z Daldis, Roz­ ważania o snach czyli onejrokrytyka. Przekład Iwona Żółtowska. Warszawa 1995, s. 16. 12 13 Op. cit., s. 30. Najpełniej i najbardziej konsekwentnie (co sugeruje już tytuł) pogląd ten wyraża Eve Keuls, The Reign of the Phallus: Sexual Po¬ litics in Ancient Athens. New York 1985. 14 Przekład polski w: Plutarch, Moralia (Wybór). Przełożyła oraz wstępem i przypisami opatrzyła Zofia Abramowiczówna. War¬ szawa 1977, s. 309 - 371. 15 Niektórzy wydawcy uważają tekst znanej z Faidrosa mowy Lizja- 1 6 Moralia 752 C. Przekład polski: op. cit., s. 318. 17 Tamże, 751 E. Przekład polski s. 317. sza za autentyczny i pomieszczają go w wydaniach mówcy. 18 756 D. Przekład polski s. 330. 19 Symposion I I 3; V I I I 2 i I V 10 - 18. Przekład polski: Ksenofont, Pisma sokratyczne. Z oryginału greckiego przełożył i wstępem poprzedził Leon Joachimowicz. Warszawa 1967, s. 246, 285 i 261 - 263. 2 0 Tamże, V I I I 3. Przekład polski: op. cit., s. 285. 2 1 Por. Richard Seaford, The eleventh ode of Bacchylides. "The Jo¬ urnal of Hellenic Studies", vol. C V I I I , 1988, s. 118 - 136. 2 2 David M . Halperin, op. cit., s. 18 - 21. 2 3 Przekład polski: Platona Uczta. Przełożył oraz wstepem, obja¬ śnieniami i ilustracjami opatrzył Władysław Witwicki. Warsza¬ wa 1975, s. 86. 2 4 2 5 Przekład polski: op. cit., s. 87. Przekład polski: op. cit., s. 123. Witwicki nie tłumaczy philerasteia, a pisze o "czułym miłośniku". 2 6 przekład polski: op., cit., s. 89. 2 7 W t y m miejscu zdecydowanie lepszy jest inny przekład polski: Platon, Biesiada. Przekład i słowo towarzyszące Edward Zwolski. Kraków 1993, s. 92. 2 8 Ibidem. 2 9 Przekład polski: op. cit., s. 316. 3 0 Przy powszechnej odpowiedzi negatywnej na to pytanie, dwoje badaczy wykazuje ślady takiej miłości tak w Iliadzie, jak i w Ody­ sei: B. Sergent, Lhomosexualite dans la mythologie grecque. Paris 1984, s. 285 - 296 i E. Cantarella, Selon la nature, l"usage et la 136 �Ewa Domańska • NEKROKRACJA 3 1 lois. La Bisexaulité dans le monde antique. Paris 1991 (wydanie 4 5 Op. cit., s. 69. oryginału włoskiego 1988), s. 23 - 28. 4 6 Op. cit., s. 59. Por. Platon, Symposion 180 A . W przekładzie Witwickiego (op. 4 7 cit.,) s. 67. 3 2 Czynią to autorzy obu prac cytowanych w przypisie 30. 3 3 Por. M . Kilmer, Painters and Pederasts: Ancient Art, Sexuality and 4 8 s. 81 - 87. ting Ancient Culture. Historicism, periodization and the A n ­ 4 9 cient World". London 1998, s. 36 - 49. 5 0 3 4 M . Kilmer, Greek Erotica on Attic Red-Figured Vases. London 3 5 Dostrzeżonej i analizowanej przez Dovera, op. cit., s. 96, w jego Por. W. Lengauer, Pojęcie równości w greckich koncepcjach poli­ tycznych. Od Homera do końca V wieku p. n. e. Warszawa 1988, Social History. [w:] M . Golden, P Toohey (edited by) "Inven­ Demostenes, loc. cit. Przekład polski: Tukidydes, Wojna peloponeska. Przełożył Kazi­ mierz Kumaniecki,. Opracował Romuald Turasiewicz. Wrocław Warszawa Kraków 1991, s. 473. 1993, s. 308, il. 1. 5 1 Por. J. K. Davies, Athenian Propertied Families 600 - 300 B. C. 5 2 O okolicznościach politycznych stanowiących tło sprawy por. E. katalogu przedstawień numer R539 (tamże wydania i literatura). 3 6 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of Immortality. Oxford 1970 (1 wydanie w roku 1921), s. 363. Oxford 1971, s. 476 - 477. Por. C. A . M . Hupperts, Greek love: homosexuality or paederasty? Greek love in black figure vase-painting. [w:] J. Christainsen, T M . Harris, Aeschines and Athenian Melander, (eds.) "Proceedings of the 3 1995, s. 57 - 106. rd Symposium on A n ­ cient Greek and Related Pottery". Copnehagen 1988, s. 255 - 5 3 Politics. New York Oxford Prawa ateńskie dotyczące prostytucji obywatela zanalizował do­ 268. kładnie K. Dover, op., cit., s. 19 - 109. Jego rozumowanie 3 7 Amfora z Orvieto. Por. J. D. Beazley, Attic Black-Figure Vase-Pa­ i ustalenia przyjmuje i powtarza najnowszy komentarz do Mowy inters. Oxford 1956, 102.100. I Aischinesa: Aeschines. Against Timarchos. Introduction, Trans¬ 3 8 M . Kilmer, Painters and Pederasts, s. 44 - 45 i s. 48. 3 9 Por. R. Kulesza, Sparta wV - IV wieku p. n. e. Warszawa 2003, lation and Commentary by Nick Fisher. Oxfrod 2001. 5 4 Por. G. Koch-Harnack, Knabenliebe und Tiergeschenke. Ihre Be­ s. 116 - 118. deutung in päderastischen 4 0 Ibidem, s. 117 - 124. oraz eadem Erotische Symbole. Lotosblüte und gemeinsamer Man­ 4 1 Przekład polski: Tukidydes, Wojna peloponeska. Przełożył Kazi¬ tel auf antiken Vasen. Berlin 1989. mierz Kumaniecki, opracował Romuald Turasiewicz. Wrocław - 5 5 Warszawa - Kraków 1991, s. 138. 4 2 4 4 Por. A . S. Chankowski, OIPHEIN: Remarques sur les inscriptions rupestres de Théra et sur la théorie de la pédérastie initiatique en W omawianym t u dialogu Erotikos Plutarch odnosi to prawo Grèce ancienne. [w:] Euergesias charin. Studies Presented to Bene- Solona ogólnie do pożycia małżeńskiego. Por. E. Ruschenbusch, detto Bravo and Ewa Wipszycka by their Disciples. Edited by To- Solonos Nomoi. Die Fragmente des solonischen Gesetzwerkes mit masz Derda, Jakub Urbanik, Marek Węcowski. Warsaw 2002, s. 3-35. einer Text- und Ueberlieferungsgeschichte. Wiesbaden 1966, s. 88. 4 3 Erziehungssystem Athens. Berlin 1983 Op. cit., s. 100 - 101. 5 6 Por. K. J. Dover, Greek Popular Morality in the time of Plato and Aristotle. Berkeley and Los Angeles 1974, s. 66 - 69 i 119 - 124. Przekład polski: W świątyni i w micie. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie księgi I, II, III i IV. Przekład z języka greckiego, wstęp, komentarz historyczno-literacki Janina Niemirska-Pliszczyńska. Wrocław Warszawa Kraków Gdańsk 1973, s. 120. 137 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65089ed780a2d0bc456f230b98e75a3b.pdf 20410b3a60bccb3512e9a9d53ebdae78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3111 Title A name given to the resource Erwin Sówka - duchowy spadkobierca nauk Teofila Ociepki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.77-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Święta Nikiszowiec Barbara, Seweryn A. Wistocki ERWIN SÓWKA D U C H O W Y SPADKOBIERCA NAUK OCIEPKI Oglądając p r z y różnych okazjach dawniejsze o b r a z y E r w i n a Sówki miałem t a k i e odczucie, końca, w y h a m o w a n o ż e są o n e n i e d o p o w i e d z i a n e do w pół d r o g i a przez t o niepełne. które b y ć m o ż e z r o d z i ł o się z t e g o , ż e o b r a z y t e g o m a l a r z a i n t r y g o w a ł y i wywoływały wewnętrzną znaczeniowy, potrzebę poznania innych jeszcze język, którego n i e z n a m , ale k t ó r y m a swoją i m m a m o ż n a się b y ł o z g u b i ć w o d c z y c i e o b r a z u , a prze­ cież m o g ł a t o b y ć m y l n a h i p o t e z a . M o g ł o n i e b y ć żadnego k o d u , j o d y n i e d o w o l n a g r a różnego r o d z a j u f a n t a s t y c z n y c h elementów, wywołująca takie skojarzenia. Zacząłem właściwie przychylać się d o p r z e k o n a n i a , że t o j e s t s p e c y f i c z n y , s a m o r o d n y s u r r e a l i z m . Los ciągoty zdarzył, że p r z e z p e w i e n czas m i e s z k a ł e m stosunkowo do wiedzy. objawia głębokiego Ma dla górnik, filozofowania, jak i Sówka imponującą r wywodu Wręcz wątków ono nic przeciwnie, rozważaniach poetyckich. sprawność intelektualną — uczynić niezliczoną ilość o d d y g r e s j i , rozwinąć wiele, jego z d a n i e m całości wynikałoby wykształcenia ale n i e m a „chłopską filozofią". metafizycznych prow adzonego dygresji prosty i dowodów formalnego się o n o w s u b t e l n y c h i w y r a f i n o w a n y c h zarazem od Ten społecznej wspólnego z osławioną m i się, ż e j e s t w n i c h j a k i ś u k r y t y k o d nentną „ g r a m a t y k ę " . S y m b o l i k a , ale j a k a ? Idąc z n a n y m i t r o p a m i dość s z y b k o zaskakującej z jego pozycji ma B y ł o t o odczucie właściwie n i c z y m n i e u m o t y w o w a n e , jogo prac. W y d a w a ł o i TEOFILA pobocznych i nigdy potrafi dygresji, niezbędnych n i e zdarzyło m u się p o g u b i ć , z a p l ą t a ć l u b s p r o w a d z i ć całość d o b a n a l n e j , c z y z g o ł a czczej g a d a n i n y . J e s t człowiekiem s k r o m n y m , z n a t u r y nieśmia­ ł y m , z a m k n i ę t y m w sobie i n ą « o dzień m a ł o m ó w n y m , lecz w m o ­ mencie wielkiej potrzeby duje się w gronie wewnętrznej, n a t c h n i e n i a , jeżeli z n a j ­ zaufanych przyjaciół p o t r a f i się otworzyć b l i s k o E r w i n a S ó w k i i p o s t a n o w i ł e m p o z n a ć g o b l i ż e j . O k a z a ł się szczerze i d o końca, a c z y n i t o w sposób n a t u r a l n y , bez e k s h i b i ­ bardzo cjonizmu. interesującym człowiekiem o rozwiniętej wyobraźni 77 �dlo robotników. J o się i n o w pełni w y ż y w o ł w tych różnych boginiach sumeryjskich, egipskich czy i n d y j s k i c h , b o t u mogłem sobie p o z w o l i ć . T a s y m b o l i k a s t a r o d a w n a , c o m ją stosował b y ł a d l a n i c h n i c a n i c n i e zrozumiała, i n o myśleli, że j o gołe b a b y m a ­ lują, t a k j a k t o t e r a z j e s t m o d a . N i m a t a k i e j g a z e t y , ż e b y chociaż g o ł y c h c y c k ó w r a z n a jakiś czas n i e p o k a z y w a ł a . N i e powiem, zawsze m n i e ciągło d o m a l o w a n i a aktów k o b i e c y c h , t a k j a k r o b i l i d a w n i m i s t r z o w i e , ale jo nio m a m n a t o warunków. N i e m o m p r a ­ c o w n i , a j a k b y m sobie m o d e l k a u nas w J a n o w i e przyprowadził i k a z a ł się j e j r o z d z i a ć , ż e b y p o n a g u j o m m a l c n a ć , j a k b y się t o rozniosło p o o k o l i c y , t o n i e m i o l b y m życia a n i j o , a n i m o j a ani dzieci. T o som ciemni ludzie. Szkoda baba, godki na ten temat." N i e w i e m w j a k i sposób m o ż n a dozować fantastykę w o b r a ­ z a c h , n i o w i e m też j a k m o ż n a udzielać t a k i c h k u r i o z a l n y c h r a d , a l e n a p e w n o w y w o d z ą się o n e z p r z e s t r a c h u p a n u j ą c e g o w p e w ­ nych kręgach administratorów kultury, którzy obawiają się iż t w ó r c z o ś ć t e g o , c z y i n n e g o a m a t o r a w y ł a m u j e się z g r z e c z n e j p o ­ prawności, z założonych z góry d l a n i c h , , r a m " . Wszystko o r y g i n a l n e , nowe, rzeczywiście twórcze g r o z i konsekwencjami, Wystarczy bowiem jest nie d o przykład Erwina przewidzenia! Sówki. 1981 r o k u w M u z e u m R e g i o n a l n y m „Wizjonerzy co nieprzewidzianymi Zdarzyło się latem w Z a b r z u , w czasie t r w a n i a interesującej wystawy fesjonalnej", że s t a r s z y m ę ż c z y z n a z w i e d z a j ą c y w polskiej sztuce niepro­ wystawę stanął j a k z a h i p n o t y z o w a n y p r z e d w i z e r u n k i e m świętej B a r b a r y n a m a l o ­ wanej przez S ó w k ę ( i l . 1). P o c h w i l i u k l ą k ł i z a c z ą ł się ż a r l i w i e m o d l i ć . W y w o ł a ł o t o sensację. M ę ż c z y z n a n i o z w r a c a ł n a n i k o g o u w a g i , a k i e d y s k o ń c z y ł się m o d l i ć , w s t a ł , o t a r ł ł z y i b e z s ł o w a opuścił m u z e u m . O t y m n i e c o d z i e n n y m j a k n a m u z e a l n e zwyczaje z d a r z e n i u opowiedziała m i J a d w i g a K o s - P a w l a s kierująca działem p l a s t y k i nieprofesjonalnej II. 2. E r w i n S ó w k a Wokół Sówki niezwykłach krążą których w różne muzeum. przypadków opowieści, związanych dziwne, n i e sposób przytaczać, l u b zgoła b o można z obrazami niesamowite, zostać posądzonym o b r a k „ w s z y s t k i c h k l e p e k " . J a k b y n i e patrzeć n a sprawę, dość specyficzna Nauczony i w i e l o m a doświadczeniami zarówno własnymi, j a k O c i e p k i , ale i S k u l i k a także, swoje predylekeje teozoficzne ukrywa w zręcznych peryfrazacb, i rozważania czy wręcz nie­ domówieniach. D o p i e r o p o długim czasie, k i e d y nastąpiło m i ę d z y n a m i o s t a t e c z n e p r z e ł a m a n i e l o d ó w , s t a l się Sówka, n i e o c e n i o n y m przewodnikiem niecodzienne pozwalającym niewielkim po krainie swojej wyobraźni inspirowanej w naszej rzeczywistości źródła oraz dokładniej zrozumieć wszystko teatruni janowskiej gminy D ł u g i e , n i e r a z całonocne r o z m o w y przez komentatorom co się d z i a ł o n a okultystycznej. o sztuce, w t y m i o jego m a l a r s t w i e potwierdziły moje niegdysiejszo, mgliste d o m n i e m a n i a . T o w z g l ą d n a najbliższo środowisko, n a o p i n i e jurorów w różno­ r a k i c h l o k a l n y c h k o n k u r s a c h w j a k i c h wcześniej k a r n i e s t a r t o ­ w a ł , aż d o m o m e n t u wewnętrznego b u n t u i i n n e tego s a m e g o r o ­ dzaju powody s t a ł y się w ę d z i d ł e m d l a j e g o w y o b r a ź n i . . . W i e s z - - m ó w i Sówka — j o robił n a t e j k o p a l n i , t r z a b y ł o z czegoś żyć, t o m u s i o l e i n się l i c z y ć z o p i n i o m , j a k t o p o w i e d z i e ć — władzy. 1'rzez s w o j e m a l a r s t w o , j a k b y m t a k d o k o ń c a p o w i e d z i o l co b y ł o we m n i e . t y l k o mogłem sobie bardzo zaszkodzić. Nie, chodziło o t o , że m o g l i b y ze m n i e z r o b i ć w a r i a t a , b o j o i t a k już b y l w i c h oczach n i e c a ł k i e m n o r m a l n y . Nie, e h c i o l e m , ż e b y m i p r z y l e p i l i , żem jakiś j e i c h wróg, j a k t o było z Ociepką, b o b y mną wierali, dowali do najgorszych robót z których n i ma ponie­ pienię­ dzy. aura otacza dzieła i postać j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j ­ polskich twórców samorodnych pochodzącego z Janowa, a zamieszkałego o s t a t n i o w K a t o w i c a c h . Bronisław K r a w c z u k , zna­ n y m a l a r z n i e p r o f e s j o n a l n y i o d l a t p r z y j a c i e l S ó w k i , t w i e r d z i , że m a w swojej k o l e k c j i d w a t a k i e obrazy, które p r z y na wystawy za k a ż d y m razom stwarzają wypożyczaniu specyficzne G u b i ą się i k i e d y j u ż n i o m a n a d z i e i , o d n a j d u j ą się w okolicznościach. J e d n y m z n i c h jest z n a n y Hypnos wystawie O z wielu reprodukcji ( i l . okładka), który „swoje s z t u c z k i " wyprawiał poza granicami kraju, wej kłopoty. dziwnych również między i n n y m i w Jugosławii n a świato­ „Naiwni—77". początkach swojej przygody malarskiej tak opowiada S ó w k a : „ D o koła w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " wstąpiłem w 1955 r o k u . Malowałem już wcześniej się z s z e d ł z E w a l d e m przypadkowo żem G a w l i k i e m . O n robił r a z e m z m o i m temperą. Jakoś ojcem w k o p a l n i i t a k jakoś trafiłem d o tego j e i c h k l u b u . Całkiem wcześ­ niej chodziłem d o d o m u k u l t u r y n a u l i c y F r a n c u s k i e j , t a m k a j teroz j e s t B i b l i o t e k o Śląska w K a t o w i c a c h i t a m u g ó r y b y ł a f a j u o pracownia plastyczna. T o był okres socrealizmu. Przede w s z y s t k i m r y s u n k u się t a m u c z y ł o . H u m n a w e t s t a m t ą d ś w i a d e c t w o . Cho­ d z i e ! coś ze d w a l a t a , a p o t e m t o r o z w i ą z a l i . T o b y ł a d l o m n i e przygoda, wtedy o t y c h sprawach. nie mioiem Lubiłem jeszcze jakiegoś jasnego pojęcia po p r o s t u malować. Jakoś m n i e to interesowało, a p o t e m p o m y ś l a l o m : c h y b a zostaną t y m m a l a r z o m . Później był k l u b , ale j o t a m o d r a z u byłem i n n y . N i e w i e m , czemu, Tak s o b i e p o s t a n o w i ł e m , ż e j a k już p r z e j d ą n a e m e r y t u r a , b ę d ę m a l o w a ł d o koń e n . а p r z e d t y m ćwiczenio d u c h o w e , moje takie przygotowanie go w sobie p r z e c z u w o m . jeszcze n i e p o w i e d z i o l . obrazy to m a j o m a l e się n i e p r z e j m o w a ł e m k r y t y k a m i , a n i t y m co k a z a l i m a l o w a ć . być P r o s t o ż e m s z e d ł , b o m u w a ż a ł , że j a k j a s a m się n i e s k r y t y k u j ą , t o d o t e g o m a l a r s t w a , co m n i e t a k n a p r o w d o n i k t n i e skrytykują. J o musza być s o m przed Tyś t o w y c z u l — ciekawe! N i k t m i tego sobą o d p o w i e d z i a l n y za t o co robią." Z a w s z e g o d o ł i t u u n o s , n a Ś l ą s k u , że są o n e z b y t f a n t a s t y c z n e i r a d z i l i m i , że l e p i e j b y m h a m o w o l z t o i n fantastyką, b o n i e będę zrozumiały d l o l u d z i , a już 78 szych nojbardziej Czterdziestoośmiołetni górnik z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " o d p o ­ n a d ćwierćwiecza p o s z u k u j e sfery „lepszego świata" w medytac- �I �II. jach o k u l t y s t y c z n y c h i wynikającym 5. Vrella, oloj/pł., w y m . 5 0 x 6 0 c m , 1 9 7 3 r . z tego malarstwie. M i m o n i e i d z i e z d u c h e m c z a s u . N i k t się n i e s p o d z i e w a ł , ż e z O c i e p k ą b l i s k i e g o sąsiedztwa, b o w i e m o b a j m i e s z k a l i n a u l i c y o wdzięcznej i jego m a l a r s t w e m t a k i obrót przyjmą n a z w i e „Leśnego P o t o k u " w J a n o w i e i przynależeli przez p e w i e n siedemnaście l a t , t o co j a m o g ł e m z t o g o czas do tego samego zespołu malarzy-prymitywistów, Erwin Sówka n i e b y ł bezpośrednio u c z n i e m T e o f i l a O c i e p k i , lecz znalazł się o d r a z u p o d w p ł y w e m a potem dysydenta w dysputy ze ficznych niego Skulikiem, wciągnięcie pobudzających literatury Bolesława S k u l i k a , niegdyś ucznia, s t o s u n k u d o m i s t r z a . T o właśnie w otchłań rozważań wyobraźnię, okultystycznej lektura zaważyły długie Obok zdecydowanie zainteresowań o k u l t y s t y c z n y c h , a może która odegrała b a r d z o istotną rolę w jego dzieć. T e n W s c h ó d na duchowa, Tradycja u s t n a k r ę g u j a n o w s k i e g o n i e s i e , że p o m i m o t e g o T e o f i l Ociepka dzięki n i m , twórczości. „ S k ą d te zainteresowania, t r u d n o jest n a t o teraz od u k s z t a ł t o w a n i u się o s o b o w o ś c i w r a ż l i w e g o m ł o d z i e ń c a . miałem zrozumieć?!" z r o d z i ł a się u S ó w k i f a s c y n a c j a k u l t u r a m i s t a r o ż y t n e g o W s c h o d u , teozo- pożyczanej sprawy. W t e d y klimat ciągle n a m n i e duchowy tamtej ciążył. T o sztuki, odpowie­ jest jakaś który więź wyczuwam, k t ó r y j e s t m i b l i s k i . S a m się n i e r a z n a d t y m z a s t a n a w i a m , o d czego t o się z a c z ę ł o , a l e c h y b a o d baśni, z r o s y j s k i c h f i l m ó w . uczynił go j a k b y s w y m „ n a s t ę p c ą " w a r t y s t y c z n y m tego słowa M i e l i o n i w t e d y w i e l o t a k i c h baśniowych f i l m ó w , a za tą baśnią znaczeniu. P e w n e g o r a z u miał t a k powiedzieć d o Sówki: „Myślisz k r y ł a się w n i c h g ł ę b o k a f i l o z o f i a W s c h o d u . T e f i l m y m n i e i n ­ i malujesz boisz się inaczej swojej przemawia. j a k j a , ale t y jeden wyobraźni, Będziesz godnym czyli być z nich wszystkich nie tego, po że przez ciebie duch spirowały. M a m k i l k a książek n a t e n t e m a t , ale n i e t y l e interesuje, t o co jest napisane, ile k l i m a t , który mnie." ale Sówka potwierdza to zdarzenie, a o swych kontaktach t a m niepodzielnie I n d i e , szczególnie panuje. Indie i w w n i o j z a w s z e coś t a j e m n i c z e g o , sztuka Sumerów, sztuka Wschodu. Było a m n i e i n t o r e s o w a ł a siła m a g i i , z O c i e p k ą t a k m ó w i : „TJ T e o f i l a b y ł e m w d o m u t y l k o r a z w ż y c i u . iluzji, elektrowni n i e d o końca, b o j a k będę dużo czytał n a t e n t e m a t , t o m o g ę maszyny, nieświadomie odrzynać w obrazach pewne s p r a w y . Stwierdziłem, przez d z i w n y m człowiekiem. półtora roku. J a z n i m robił w Czasem chodziłem do niego, do ale o n był t a k i niezrozumiały w t y c h m e t a f i z y c z n y c h niach. Byłem za młody, wyobraźnio miołem nie rozważa­ rozbudzono niezwykłego. tylko ogóle mnie sztuce, Był dość czegoś Nie ten duch w Przeczytałem kilka że n a s z a c y w i l i z a c j a j e s t p ł y t k a , t a k m o ż n a książek, choć powiedzieć, t y l k o t e c h n i c z n a i n i e m a w n i e j t e j w i e l k i e j głębi d u c h o w e j j a k a jest i p o p r o s t u z a g ł u p i , ż e b y z t e g o coś z r o z u m i e ć . T a m g o u w a ż a l i w z a „ k o p n i ę t e g o " człowieka., a o n się w t e d y j u ż n i e k o n t a k t o w a ł szedłem z n i k i m . B y ł b a r d z o zamknięty. M o ż e b y ł b y i n n y , ałe mało k o g o medytują o w s z y s t k i m . L u b i ą samotność i rozmyślanio. P o w i e ­ i n t e r e s o w a ł y w t y m c z a s i e t e s p r a w y . N a ś m i e w a l i się z n i e g o , ż e dział 80 sztuce W s c h o d u . Trzeba do takiego przecież t o g o s a m e m u szukać. O s t a t n i o d o ­ stadium, mędrzec że dużo Wschodu, przebywam żeby nie sam i kontaktować dużo się �z nikim, bo n a u c z y c i e l p r z y j d z i e medytują przychodzą spływają jakby z takie som w postaci ducha. fascynacje powietrza, jakby że po m i jakiś Kiedy prostu głos obrazy powiedział: są t o u r o j e n i a l u b c z y s t a f a n t a z j a , a l e s t w i e r d z o n o n i e j e d n o k r o t ­ n i e u niego zdolność t e l e p a t y c z n e g o W sztuce jest wymagający n a d a w a n i a sygnałów. wobec siebie, ale też i w o b e c zrób t o t a k , a t a k . T a k i e o b r a z y wychodzą m i n a j l e p i e j . T o jest innych. s p r a w a k o n c e n t r a c j i , a l e i o b s e r w a c j i ż y c i a . W o l ę stać n a u b o c z u intelektualnego. Wyczuwa i obowiązków dorosłym artystą m ó w i , t o t r z e b a budować w a r s z t a t , ale pracę się dzieje? r a k t e r u . T o jest s p r a w a najważniejsza, b o t o jest s p r a w a d u c h a , t a k i głos w e w n ę t r z n y j a k i jest w człowieku, który m u p o t e m m o ż n a się u c z y ć j a k s t a w i a ć k r e s k i i p l a m y n a p ł ó t n i e . obserwować. Zrzucić z siebie i balast codziennych szukać u k r y t e g o sensu ż y c i a . To Weźmy ciągłe pytanie: każdy posiada taki uznaje łatwizny f o r m a l n e j , j a k również j e n a odległość. „Jak oszustwa się c h c e być t ę m u s i się z a c z y n a ć o d s w o j e g o w n ę t r z a , o d p o p r a w i a n i a c h a ­ dlaczego? Dlaczego tak m ó w i j a k c o m a r o b i ć . J e s t t o p e w n a siła d u c h o w a . N i e czy Nie głos w e w n ę t r z n y , a wiem, z drugiej strony O b r a z m u s i p o w s t a w a ć z m i ł o ś c i , m u s i się g o c z u ć s e r c e m , wtedy n i e t r z e b a się z a s t a n a w i a ć . s k o r o j e s t , t o s k ą d się b i e r z e ? C z y t o j e s t j a k i e ś d r u g i e j a ? Czy Są t a c y , k t ó r z y u d a j ą a r t y s t ó w . T a m g d z i e m a b y ć s e r c e o n o p o p r o s t u i s t n i e j e , t o m o j e d r u g i e j a ? Z czego i c z e m u me j e s t głaz. O n i n i c z e g o n i e odbierają w sensie d u c h o w y m . D l a n i c h podpowiado n i e m a ż a d n y c h w r a ż e ń , a w t y m co r o b i ą są całą powierzchow­ j a k b y p o p r o s t u z d a l n i e s t e r o w a n i ? J e d n i m ó w i ą , że życie m a •— z r ó b t o t a k , a t a k ! — C z y n i e jesteśmy czasem n o ś c i ą . N i e j e s t w a ż n e c z y są a m a t o r a m i , c z y p o akademiach, sens, a i n n i że n i e . G d y b y w ogóle n i e było łudzi, c z y b y ł o b y ż y c i e , n i o j e s t w a ż n e w j a k i sposób z a m a l o w u j ą płótna, jaką posługują t a k i e j a k m y g o r o z u m i e m y ? M y ś l ę , że w t e d y m u s i a ł o b y z a i s t n i e ć się t e c h n i k ą , b o w t y c h o b r a z a c h n i c w o g ó l e n i e m a . W e ź m y w m a t e r i i , ale naszych poza j a k r z u c i się p i ę k n e p l a m y , ł a d n e d l a o k a , t o w s z y s t k o , a p r z e c i e ż czystej to tyż Ja postaci duchowej, bo m y istniejemy jest jakoś jeszcze sprawa siebie zaprojektowano d o końca w daleko n i e odnalazłem, nami. ale w i e m , pójdę w k i e r u n k u m a l a r s t w a religijnego, co n i e znaczy, ono być takie j a k w Czuję w t y m m o j e Erwin Sówka kościele. C h o d z i o jego d u c h o w o m jest to j e s t w s t a n i e siłą s w e g o d u c h a s p r o w a d z i ć uważają, że że malują z n a t u r y a t o b u j d a ! Jedoń z d r u g i m m a t r o c h a pamięci treść, mediumicz- s p o t k a n a k o b i e t a zwróci jego co i c h z n a m t o j u ż b y ł o i t o s t o r a z y l e p s z e . C h w a l ą się j e d e n p i z e z d r u g i e g o , n y m i , chociaż n i e c z y n i z n i c h większego użytku. T w i e r d z i , jożcli jakaś p r z y p a d k o w o wszyscy, że wzrokowej, wychodzą właściwościami prawie że m a przeznaczenie." obdarzony amatorów, że uwagę, ją, a raczej jej któro im w u t i w a l o pewno obrazach elementy, ale one, o marnie i nieudolnie kiedy dziwo malujom śląski pejzaż. R o b i ą t o i n o j a k j e s t k o n k u r s b o t a k d l o z a r o b k u odrzynają niemieckie, francuskie, czy holenderskie landszafty. K o p i u j ą z c z e g o się d o . N i e c z u j ą k l i m a t u . T o m a j ą b y ć a m a t o r z y m a l a r s t w a ? T o są i n o g ł u p i e m a ł p y k t ó r e s k a c z ą j a k k t o i m z a g r a , d u c h a n o c ą d o s w e g o d o m u i d o w i e d z i e ć się o d n i e j w s z y s t k i c h a t o j a k i ś W y d z i a ł K u l t u r y , a t o s ą s i o d , b o se u m y ś l i ł , ż e m u szczegółów, n a w e t n a j b a r d z i e j i n t y m n y c h z j e j życia. B y ć m a l a r z widokówka powiększy n a ściana." II. może 6. Kleopatra, ołej/pł., 1 9 7 7 r . 81 �l ' j асе E r w i n a S ó w k i o d b i e g a j ą b a r d z o d a l e k o s w ą o r y g i n a l ­ nością o d twórczości i n n y c h m a l a r z y s a m o r o d n y c h , co j a k d o t ą d właśnie D u c h a i Materię. M a t e r i a jest s k a z a n a n a zagładę, n a zniszczenie." n i e p r z y c z y n i ł o m u popularności, a n i szerszego u z n a n i a . -Między jego twórczością, a pracą w k o p a l n i zachodzi c i e k a w e sprzężenie K o b i e t y w życiu i m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki t o interesujący temat. „Ja zawsze t a k i e k o b i e t y maluję — mówi jakieby się z w r o t n e . „ P r a c a w k o p a l n i dużo daje m o j e j sztuce, m ó w i , g d y b y m chciało spotkać. D u ż o b y m a k t ó w m a l o w a ł , ale n i e m a m w a r u n ­ nie r o b i ! n a dole, n i o byłbym w stanie namalować i jednej ków. trzeciej t e g o , co malują. P r a c a t a jest d l a m n i e c i o r p i e n i e m i z t e g o cier­ T e n o b r a z n a z w a ł e m Pieśń T a Ave z Dzie­ to jest całkiem r e l i g i j n y obraz, o Śląsku. Maryja choć p i e n i a powstają obrazy. T o jest t a k i mój „ k r w a w y p o t d u c h o w y " . ciątkiem J o t a m j e s t e m o p i e p i z a n y , g n o j o n y — m u s z a t w o r z y ć ! T a ciężka M a r i a m a gołe p i e r s i i t o serce z p i e r n i k a , j a k t o k i e d y ś b y w a ł o robota n a odpuście — zmusza mnie do r e f l e k s j i , o n a napędza życiowo. I n n y górnik n i e o d c z u w a moja filozofio tego, p r z y w y k ł już j a k koń i t e n Józef Święty „Kocham cię s t a r a " . K o t , co t a m się łasi j e s t t a k s e k s u a l n y , j a k c h o l e r a . O n j e s t s t a r y zbereźnik. U w a ż a m , że d o k i e r a t u i n a ś m i e w a się ze m n i e , c o t o j a t a k i e g o m a l u j ą . To t a k i e jest życie. N i g d y n i o malowałem k o b i e t t a k , żeby je p o r t r e ­ jest m o j a że tować. nielubiana praca. Nieroz budzą się ze w s t r ę t e m , m a m iść d o k o p a l n i . M y ś l ą , ż e j u ż się w e m n i e u t r w a l i ł p e w i e n s t a n d u c h a , że teroz, t o m ó g ł b y m n a g r u b i e n i e robić, a Nie daję i m uśmiechu, niczego." P i e r w s z ą swą miłość egzaltowaną i eteryczną p r z e ż y ł w w i e k u zająć l a t sześciu, k i e d y z o s t a ł r a z e m z r o d z i c a m i w y w i e z i o n y n a r o b o t y się i n o m a l o w a n i o m . M y ś l ą , żo t e r o z t o b y j u ż n i e z a s z k o d z i ł o d o N i o m i e c . S p o t k a ł t a m ró%vieśnicę z n a j d u j ą c ą się w i d e n t y c z n e j moim obrazom." Drogą s y t u a c j i . Była b r z y d k a , ale przyciągała go d o siebie z ogromną mozolnych warsztatową, przez ćwiczeń co o b r a z y osiągnął wspaniałą z o s t a t n i c h pięciu biegłość lat niewiele m a j ą w s p ó l n e g o ze s z t u k ą p r y m i t y w n ą . S ą w y s m a k o w a n e w k o m ­ pozycji, finezyjne zadziwiają w b a r w i e , chociaż precyzją rysunku, wołanych w wyobraźni Artysta posługuje proweniencji, szczególnie Erwin używa mocnych,- anatomicznego, wy­ modeli. się symboliką przeważnie ale n i e t y l k o . J e g o o b r a z y surrealistów. w sztuce. kolorów Sówka n i e uznaje tego chwile spędzali r a z e m , całowali się, z w i e r z a l i n a j - głębszo dziecięce t a j e m n i c o . K o n i e c wojny s t a l się i c h r o z ł ą k ą . N i g d y p o t e m n i e s p o t k a l i się, a l e o n a ż y j e c i ą g l e w j e g o p a m i ę c i , p o j a w i a się w s n a c h i w t e d y r o z m a w i a j ą spełnionej miłości i o e z o t e r y c z n y c h ze s o b ą o s w o j e j zagadkach bytu. nie­ Jest ona ideałem k o b i e c y m , jego o s o b i s t y m i d o l e m kobiocości. N a d a ł j e j magiczne imię U r e l l a . „Na t y m obrazie teozoficznej kojarzą się z p r a c a m i jednak silą. W o l n e ш pokazałem j a k we m n i e rodzą się siły, m ó w i Sówka, b o j e s t e m mężczyzną m a ł y m , ciężko pracuję. Czasem kierunku j e s t m i b r a k sił, w i ę c m o d ł ę się d o P e w n y c h S i ł , b y p o m o g ł y m i O b u r z a się k i e d y k t o ś p r ó b u j e p o r ó w n y w a ć j e g o m a ­ przetrwać d o następnego d n i a . T u jest t o p o k a z a n e , t o t a k o b i e t a , l a r s t w o z s u r r e a l i z m e m , t w i e r d z ą c , ż e są t o p ł y t k i e z a b a w y , p o ­ k t ó r a w e m n i e w n i k a . J e s t t o m a g i c z n a siła, j a k b y M a t k a D u c h a , z b a w i o n e głębszej m y ś l i , jakiegoś d u c h o w e g o k t ó r a w e m n i e w c h o d z i . P o c z ą t e k t e g o j e s t z a w s z e t a k i : j a k się sensu. Surrealizm, t o w e d ł u g n i e g o „ t a k i e w y g ł u p i a n i e się, r o b i e n i e r ó ż n y c h e f e k t ó w p a t r z ę n a j a w i e w n o c y , c z y w e śnie i nic poza t y m . " gwiazdy, właśnie j a k b y g w i a z d y — O n a m a cząstkę j a k b y i O n a w c h o d z i do m n i e i pro­ m i e n i u j e . Czuję t e p r ą d y , które biegną o d m ó z g u , aż d o nóg i p r z e ­ Silny wątek erotyczny, element k u l t u fallicznogo, tantryczna personifikacja ziemskich wpisane Nikiszowca mach Kutza), nadprzyrodzonych są c z ę s t o w r e a l i a s p e c y f i c z n e j (wykorzystanej „Sól ziemi mierza mocy d l a swojej czarnej" i „Perlą narzędzi i maszyn wyraźnie jak i zgoła architektury chorobliwej urody w w k o r o n i e " przez górniczych. Wszystkie te wymo­ w i e m o r a l i z a t o r s k i e j . „ T u j e s t B a r b a r a , m ó w i o j e d n y m ze s w y c h obrazów E r w i n Sówka, to jest nasza p a t r o n k a górników, ale ona powstała u m n i e z t a k i c h elementów murów N i k i s z o w c a , bo Nikiszowiec jak zbudowany chodniki na dole. jest To tak, jakby jest jakby zjechać kopalnię do kopalni, wyciągnąć na powierzchnia. z powrotem. Nazywam z elementów m a s z y n , cała j e s t zresztą z e l e m e n t ó w górniczych, które towa­ duchowym". Niej ź l e b y m się c z u ł . " Jedyną kobietą jego życia jest żona, którą k o c h a i z którą m a dwoje byłaby d z i e c i . J e d n a k Sówka uważa, że d l a a r t y s t y ideałem k o b i e t a bezpłodna — porządkowana potencji bardzo przekonaniu, bliskie towarzyszka twórczej z swego którego w y k s z t a ł c i ł a się i n s t y t u c j a h o t e r — dziewcząt przeznaczonych na życia zupełnie mężczyzny. w starożytnej pięknych i niekrępujące pod­ Jest to Grecji wykształconych towarzyszki życia polityków i artystów, wodzów i kapłanów, słowem l u d z i , k t ó r y m p o s i a d a n i e r o d z i n y utrudniałoby działalność Jest spocyficzny Koronę m a o n a z noży k o m b a j n o w y c h , szyja t o „Stosunkiem O n a o d r a d z a w e m n i e siły, których n i e r a z m i b r a k u j e . B e z fil­ Włodzi­ e l e m e n t y tworzą fascynujący k l i m a t w o b r a z a c h o m o c n e j chodzą który fenomen w m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki, na p i e r w s i zwrócili uwagę Aleksander Zimmerer. Chodzi publiczną. o wspomniany Jackowski i wcześniej w Ludwig t y m szkicu, nie rzyszą n a m w p r a c y . I t a k właśnie powstała t a B a r b a r a . Święta s p o t y k a n y n i g d y ' i nigdzie p r z e d t e m w polskiej sztuce t a n t r y z m . B a r b a r a nie jest d l a m n i e t y l k o obrazem, który m a m y w cechowni, W y n i k a o n zarówno z fascynacji W s c h o d e m , jest j a k g d y b y t a c j i o k u l t y s t y c z n y c h , któro w istocie swojej d u c h o m . J o się m o d l ą d o n i e j , j o m y ś l ą o niej i nieroz mówię: — Częstego w rozumieć w odwiecznym ryjskie idole obrazach B a r b u r k o ! Pomóż m i ! " w i e l u twierdzeń f i l o z o f i c z n y c h Sówki wątku erotycznego zwulgaryzowany symbolem często sposób. Dla niego n i e należy kobieta miłości, ciągłości i radości życia. ż e ń s k i e są d l a n i e g o równoznaczne ze jest Sume- współczes­ n y m i k o b i e t a m i , c h o c i a ż p r z e k o n a n y j e s t , iż l u d z i e s p r z e d t y s i ę c y l a t m i e l i o w i e l e lepsze pojęcie o miłości i seksie, niż m y teraz. U w a ż a , ż e n a m się t y l k o d u ż o w y d a j e w t e j i i n n y c h d z i e d z i n a c h , j a k również był Erwin Sówka pod wpływom w Polsce istoty przed wojną alchemii. najmniej interesowali świadczalnymi, Głównym znaleźć Otóż można prawdziwi się sprawami choć i c h całkiem n i e celem interesującą alchemicy czysto chemicznymi, i c h działań i zainteresowań Została j a k mistycznego. to t a k wy­ cesów a l c h e m i c z n y c h r o z w i j a l i o n i t e o r i e f i l o z o f i c z n e , obraziłem, że o n a b y ł a ingerencję człowieka, Córka-Natura. straciła t o swoje Była piękno, ale przez piękno. T o myśmy ją było głosić otwarcie zgwałcili, gwałcąc p r a w a n a t u r y . I t u j e s t cało p r o w d a o b r u t a l n e j sztuką u m y s ł o w ą " — My d u c h o w y m o b j a w i e n i e m . Pokazując t o n a t y m obrazie, pokazują 82 człowiek pro­ psycholo­ giczne i kosmogoniczne, których w d a w n y c h w i e k a c h nie można i n g e r e n c j i człowieka w samą istotę życia n a k u l i z i e m s k i e j . takim do­ wtajemniczenia P o d maską n o m e n k l a t u r y i opisów różnych ryzykując d ą ż y m y j a k b y w k i e r u n k u u n i c e s t w i e n i a się, a o n a b y ł a wiodącej d o był p r o s t u K h a l i , bo> K h a l i b y ł a z córek b o g a . n a drodze wykładnię lekceważyli. i jego rozwój d u c h o w y zgwałcona. J o sobie loży różokrzyżowi z h i n d u s k i c h bogiń, opowiadał kiedyś Sówka, którą nazwałem p o jedną poprzez kalifornijskiej Różokrzyżowców. W publikacjach okultystycznych w y d a w a n y c h a p o p r o s t u d a l e k o odeszliśmy o d n a t u r y . „ M o ż e p o w i e m o j e d n e j mówi stara h i n d u s k a legenda, od r o d e m z I n d i i . C h c ą c t o , co p o - w i e d z i a ł o m p r z y b l i ż y ć , m u s z ę z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , że Skulika medy­ n i o są o d l e g l e utraty Osiągnięcie w języku powszechnie głowy. „Prawdziwa głosi s t a r e p r z y s ł o w i e „nadświadomości zrozumiałym, nie transmutacja m e t a l i jest alchemiczne. ezoterycznej zwanej „ka­ m i e n i e m f i l o z o f i e z n y m " j e s t c e l e m w s z y s t k i c h szkół e z o t e r y c z n y c h �И. Wschodu i Zachodu. Podstawami energia i materia. W lecia nastąpiło w z a j e m n e а jedność w dociekaniami istocie Gdzieś p o d k o n i e c ubiegłego różokrzyżowców kulturowych - - Wzajemne izmem, między na naukami Zachodzie. tak przynajmniej zainteresowanie buddyzmem a okultyzmem grafią, związaną z k u l t e m m o c y Jego fascynacja stu­ Wschodu, Różnorodność wynika twierdzą jedynie okultyści. i w y m i a n a myśli między zachodnim, kalifornijską wpłynęły n a z a i n t e r e s o w a n i e została n i e m o w i e d n i e noszą s k o n s t a t o w a n i e f a k t u , że i s t n i e j e z a s a d ­ dociekań poprzez hindu­ lożę Sówki indyjską i k o n o ­ b o s k i c h w p o s t a c i a c h żeńskich. t y m właśnie nurtem w sztuce indyjskiej rozwinięta przez Z y g m u n t a L i s a , artystę- - p l a s t y k a , k t ó r y p r z e z długie l a t a p r o w a d z i ł zespół olej/pł., z Dzieciątkiem, tego światopoglądu są: umysł, f o r m w j a k i c h e f e k t y d o c i e k a ń są p r e z e n t o w a n o z różnic Maryja f i l o z o f i i i n d y j s k i e j te t r z y zasady nazwę Czitta. P r a n a i Akasa. nicza 7. Ave plastyczny p r z y k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . O t ó ż n a prośbę S ó w k i — L i s t ł u m a c z y ł mu wiele barwne 1 9 7 3 r. p r o b l o m ó w z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą i n d y j s k ą , reprodukcje, słowem zależności f i l o z o f i i i f o r m y Zwrócenie uwagi przoz pozwolił w tamtej Sówkę na lepsze przynosił zrozumienie kulturze. na indyjską ikonografię, z w i ą z a n ą z n u r t e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m w y w o d z ą c y m się z h i n ­ duizmu i b u d d y z m u , m a motywację zarówno toozoficzną, j a k i osobistą — w o g r o m n e j p o t r z o b i e m a l o w a n i a k o b i e c y c h a k t ó w . Typowym wanie z j a w i s k i e m w sztuco ludowej i samorodnej pretokstu do malowania kobiecego szym z nich jost t e m a t rajski, czyli A d a m wiadomości Dobrego i Złego. Pretekst aktu. i Ewa pod taki jest uży­ Najbanalniej­ drzewem jest konieczny dla o k p i o n i a p r u d o r i i środowiska w j a k i m twórca żyje. W p r z y p a d k u Erwina Sówki tantryczna stylizacja pełni podobną funkcję, choć t r u d n o n i e z a u w a ż y ć j e j oryginalności. Z d r u g i e j s t r o n y n i e można bez k r z y w d y d l a a r t y s t y t y l k o takiej wykładni stoso­ wać. 83 I �W jego obrazach funkcja znaczeniowa tantrycznych idoli posadziłem n a t r o n nagą Kleopatrę. T a k i e g o t r o n u n i e m a nigdzie, jest j e d n a k o d m i e n n a o d kanonów w s p o m n i a n y c h r e l i g i i wschod­ ale K l e o p a t r ę stworzyłem n a p o d s t a w i e n i c h . O i l e n a p o c z ą t k u b y ł y t o j e d y n i e własne f a n t a z j o n a t e m a t skich I d o l i . T o jest obraz wizerunków moce w bogiń wschodnich naturze, później personifikujących już tantryzm służebnie, j a k o f o r m a w y r a z u a r t y s t y c z n e g o , protestu niego przeciw zagrożeniu człowieka najważniejsze potraktowany został n p . d l a wyrażenia przez stworzoną przez N a początku powstała seria o r y g i n a l n y c h obrazów: Asztoret lub Isztar, Izys, Hathor, N a m m u w wielu odmianach. Ciekawym przykładem stylizacji, była Wenus, namalowana w indyjskiej z s u m e r y j s k i m i s y m b o l a m i płodności i w śląskim, l u d o w y m w i a n ­ k u n a głowie. W s z y s t k i e one zostały r o z c h w y t a n e d o p r y w a t n y c h kolekcji. J a k powstawały te obrazy? Różnie, z inspiracji czysto p r z y p a d k o w y c h . Miał w t e d y w duszy, j a k s a m o t y m mówił, taką skłonność b y t y l k o t e b o g i n i e m a l o w a ć i w s z y s t k o d o n i c h s p r o ­ wadzał. „Kiedy sobie z przydaniem zrobiłem, m ó w i Sówka, w rekonstrukcję Tel Arnarna, ja tej świątyni s a m , rzeczy. Tło zrobiłem nigdy nio byłem w Egipcie. w oparciu Potem o zdjęcie, bo zacząłem budować przecież kompo­ umysłowo i zupełnie uważa, że pozbawieni ducha technokraci. najokrutniejsi bogowie Erwin wymagający ofiar l u d z k i c h , b y l i łagodni j a k b a r a n k i i p o p r o s t u b a r d z o h u m a n i ­ t a r n i w s t o s u n k u d o naszej „ P a n i T e c h n i k i " . T a k rysuje protest się przeciwko najważniejsza sprawa dehumanizacji, jaką w niesie jego twórczości, nieuchronnie sobą t e c h n i k a , uważana p r z e z technokratów za cel s a m w ze sobie. B ę d ą c g ó r n i k i e m s p o t y k a się n a c o d z i e ń z „ d o b r o d z i e j s t w a ­ m i " mechanizacji pracy wydobywczej. t e m a t jest jednoznaczna: O p i n i a górników n a ten technika w naszych k o p a l n i a c h służy w p i e r w s z y m rzędzie d o zwiększenia w y d o b y c i a , a n i e d o z m n i e j ­ dziej pylotwórcze dopuszczalnie górnicze najbar­ są nie­ hałaśliwe. Przywiązany w w ę g l o w e są n a świecie, nasze m a s z y n y do maszyny człowiek swoim naturalnym, biologicznym przestaje r y t m i e musząc się d o t e m p a m e c h a n i z m u . „ P o k a z u j ę jest b r u t a l n a p r a w d a tej pracy — elementy dokoracyjne, które namalowałem. N a podstawie r y s u n ­ w N i k i s z o w c u , b o t o jest staro, górnicze osiedle, k ó w s t a r o e g i p s k i c h stworzyłem sobie taką wizję. W t y m w s z y s t k i m człowiek sprasowany, wtłoczony II. Barbara 8. Św. pracować dostosować j a k jest naprawdę, j a k a zycję. T a k i e b u d o w l e n i g d y n i e istniały, n a t o m i a s t istniały p e w n e 84 oczach m u atrybutów d a w n y c h b o g ó w . N a t e n piedestał w y n i e ś l i j ą ślepi i o g r a n i c z e n i z f a n t a z j i . T a m n i e b y ł o t a k i c h pylonów, w ogóle n i e b y ł o t a m takiej n a piedestale szenia uciążliwości p r a c y . Nasze k o m b a j n y Michałowski robił w y k o p a l i s k a sumeryj- T e c h n i k a , k t ó r e j u s i ł u j e się s p r z e c i w i ć , t o j e s t w j e g o moloch postawiony Sówka technikę. t y c h małych fantastyczny." m ó w i S ó w k a . T u t a j są w na bezduszną karmerze, domy a n a prźodzie technikę. I wersja Co �П . 9. Око o l e j / p l . , w y r a . 5 9 , 5 x 4 9 , 5 o m , 1 9 7 5 г. Gabriela, z tego człowieka zostało ? M a s z y n a go połknęła i jest t e r a z głowa, Ponieważ co są p r z y p a d k o w e , a l e i p r z o z wrosła w świder. T a ń c z y już t e n m e c h a n i c z n y taniec. Jest t y l k o częścią m a s z y n y . T o t a k i ś w i ę t y p r a c y z aureolą w p o s t a c i głowicy k o m b a j n u ścianowego. Resztki człowieczeństwa się t a m , w t y m d o m u . M y ś l ę c z a s a m i , ż e z t e g o o b r a z u powstać siebie z prawdziwy malowałem. t y m wszystkim będzie, k i e d y pomnik górnika. Czasem wydaje godzić. wszyscy To Może okropne. się z t y m p o g o d z i m y . mógłby nieświadomie m i się, że byłoby kryją zaczynam Jeszcze Wtedy wnętrznego ciepła l a t ewoluują patronki m o d l i ł się w s p o m n i a n y o d łagodnej starego górnictwa, n a wstępie człowiek w przed muzeum, więc J ó z e f B a ń k a , usiłujący s t w o r z y ć n o w y i j e g o p r a c e m a l a r s k i e , s t w i e r d z i ł , że j e g o z d a n i e m , j e s t t o w s p a ­ J e s t t o t e r m i n u k u t y przez Bańkę, oznaczający człowieka wrażli­ za­ wego n a wartości m o r a l n e dotychczasowej we­ swoje i sprzeciwiającego cywilizacji się s p o d kontroli technicznej, człowieka w się s a m e j której i zaczyna, p r a w a . J ó z e f B a ń k a u w a ż a , że o b r a z y mu są którą epoki i jej problemów przez w y w o ł u j ą one u odbiorców k o n t r o w e r s y j n e o c e n y i często szokują cywilizacyjnych. To jest przyczyną, n a u k o w e ilustrować o b r a z a m i S ó w k i ! Będzie t o g ó r n i c t w a , aż d o o k r u t n e j , n a m a l o w a n e j w j e d n e j t o n a c j i s t a l o w o - mariaż przyszłości naszego przemysłu dyktować t y m b a r d z i e j z d u m i e w a j ą c y m , iż s a m o r o d n y m d z i e ł e m n a m i a r ę l u d z i . Twórca e u t y f r o n i k i postanowił o s t a t n i o swoje Pani — istocie narzędzie E r w i n a Sówki r o n i e c i e r n i o w e j z n o ż y k o m b a j n o w y c h o p i e k u n k i współczesnego nagiej * k i e r u n e k w e współ­ pełną c i e r p i e n i a , ściśniętą łańcuchami i t r y b a m i m a s z y n , w k o ­ -zielonkawej zbieżności czesnej f i l o z o f i i , t z w . filozofię t e c h n i k i , p o z n a w s z y E r w i n a S ó w k ę wymyka i pełnej twórczości t o b a r d z i e j interesujące. się w i z e r u n k i świętej B a r b a r y , j a k i e powstały n a prze­ strzeni ostatnich k i l k u tamtej niały przykład powstającego współcześnie , , h o m o e u t y f r o n i k u s a " . braknąć n a z i e m i l u d z i , a zostaną d o d a t k i d o r o b o t ó w . " Cztery nie ^ n a sam gorzej może Sówka wy­ nauki z fantastyczną twórczością że publikacje bezprecedensowy malarza-samouka. A r t y s t a m a l a r z i długoletni r e d a k t o r n a c z e l n y „Przekroju" d o b y w c z e g o . S ó w k a n a z w a ł ją O n a , a r ę k ę j e j u m i e ś c i ł n a d ź w i g n i M a r i a n E i l e p o z a p o z n a n i u się z t w ó r c z o ś c i ą S ó w k i n a w y s t a w i e m e c h a n i z m u ułożonego z czaszek. jaką m u zorganizowałem w G a l e r i i P i w n i c y p o d B a r a n a m i w K r a ­ Zdumiewa o b r a z n a z w a n y Święty Transformator wystylizo­ k o w i e w m a j u 1980 r o k u — uznał, że j e s t t o m a l a r s t w o rewela­ w a n y j a k b y na sumeryjskiego boga wojny. Ogromny, przygniata cyjne i o b o k obrazów N i k i f o r a D r o w n i a k a , którego n i e wiedzieć m a ł e , l u d z k i e d r o b i n y p e ł z a j ą c e n i e ś m i a ł o u j e g o s t ó p . Są czemu j a k n p . Mechanizm na obrazy Legera obrazy w k t ó r y m znaleźć można uiemowiednią replikę i innyoh twórców awangardy początków X X - g o w i e k u , które b y ł y apoteozą t e c h n i k i i r o z u m u l u d z k i e g o . Banach przezwał K r y n i c k i m , nio widzi mu równych wśród żyjących j a k i zmarłych nieprofesjonalów w Polsce. W a r t o podkreślić, że d l a E i l e g o był t o pierwszy kontakt z obrazami t e g o twórcy, p o d o b n i e j a k d l a w s z y s t k i c l i gości wernisażowych. 85 �Nie malarz przoz tyle l a t był t r z y m a n y n a uboczu, podczas g d y — zdaniem bardzo Eilego — dobrej wystawa r o z u m i e l i , dlaczego tak oryginalny t a k a , j a k wówczas w P i w n i c y , pokazana g a l e r i f w P a r y ż u stała b y się n i e w ą t p l i w i e Jak bowiem to dotychczas n i e dość, malarstwo że jeszcze pośrednio rozbija Sówki kanon samo w sensacją. sobie „słodkiego malować Nie także „szkodziło" koncepcję jest t o wcale wśród momencie prymitywu", k o m p r o m i t u j e technokratyczną takie przyjemne dla oka i niefrasobliwe których można w y p o c z ą ć p o zgiełku i poważnej Przy odosobniona niektórych obrazy o p i n i a . S p o t k a ł e m się z n i ą etnografów, co p r z e s t a j e być w o k a z j i przytoczę inną anegdotę, t y m r a z o m sażu w y s t a w y z werni­ E r w i n a S ó w k i w P i w n i c y . E i l e d ł u g o się męczył reżyserując B y ł e m kiedyś świadkiem zabawnej m a l a r z a ś l ą s k i e g o , b o w i e m b a r d z o z a l e ż a ł o m u n a t y m , by rozmowy tegoż m a l a r z a n a U n i w o r s y t e c i e nobliwa i naukowo utytułowana w czasie wystawy Śląskim. Otóż powna p a n i stwierdziła z przekąsem: „ W r ó b e l e k ( P a w e ł W r ó b e l — p r z y p i s 8 . A . W . ) j e s t słodki w swo­ ich obrazkach. jest Skąd 86 Szczególnie ten bajkowy u niego u w i e l b i a m jego k l i m a c i k , ale t e n Sówka takie pomysły. Malarz duszki, u Nikifora jest niedzielny przerażający! to powinien on dobrze starannie „sceniczną" przyjęty czesną a w a n g a r d o w ą szona. Z tym t a k i e śmieszne. r o z w o j u k r a j u , co d o n i e d a w n a b y ł o szczególnie n i e m i l e w i d z i a n e . obrazów przy pracy." zarówno część p r e z e n t a c j i przez niegdysiojszą nieznanego jak i „ m a l a r i ę " krakowską, która została r e k w i z y t o r n i k a b a r e t u w y d o b y t o jakieś śmieszne został współ­ spro­ podium, t a k i e j a k d l a z w y c i ę s k i e h s p o r t o w c ó w . E r w i n a S ó w k ę ustawiono stawia się Cham­ piona, Eile przeprowadza żartobliwy wywiad z artystą, zbita na najwyższym postumencie, gdzie zwyczajowo �Malowidła w j e d n ą g r u p k ę s t o i a w a n g a r d a p r z e d w o j e n n a , , o b o k r o z p i e r a się długowłosa i udziwniona szpica polskich sztuk plastycznych. kleszczach przedstawiające „postępu", ostro człowieka w zarysowujące mechanicznych skazę psychiczną W p e w n y m m o m e n c i e z „drugiego p l a n u " widzów w y c h o d z i mło­ powstającą n a t y m t l e w n a s z y m społeczeństwie, n a w s z e l k i w y ­ d y , b r o d a t y i „ n a b i t y j a k ciężki b o m b o w i e c " człowiek i t u b a l n y m padek glosom r y m i n i e n a l e ż y się z b y t n i o p r z e j m o w a ć . S a m t w ó r c a kity przerywa wciskać! ceremoniał: „Dobra, To, panie, podobno dobra! malarz! Przestańcie Powiedz te człowieku p o t r a k t o w a n e zostały j a k o n i e s z k o d l i w e dziwactwa, któ­ wygłasza czasem o p i n i e , które w y m o w n i e świadczą p r z e c i w n i e m u ! J e s t t o skąd t y bierzesz te o k r o p n e baibarzyńskie k o l o r y n a t y c h o b r a ­ człowiek, w którym z a c h ? C o ! ! " E r w i n S ó w k a się n i e s p e s z y ł , l e c z o d p o w i e d z i a ł b a r d z o d r a ż n i ć się z o t o c z e n i e m . B y ł e m ś w i a d k i e m , j a k o g ł a s z a ł p u b l i c z ­ spokojnie: n i e , że j e s t w i e s z c z e m n a w i e d z o n y m przecież pan jako z palety. Z palety — Dostał a wtedy przyszpilowany z kieszeni W powienien Sówka brawa ripostą plastyk „przy t e n sposób „ w p r o w a d z i ł przez Boga, a dzieła jego otwartej kurtynie", p ę k — b a w i ł się r e a k c j ą o b e c n y c h . „ O n i i t a k n i c z e g o n a p r a w d ę do wyjął n i e r o z u m i e j ą , m ó w i ł p o t e m , t y l k o c o m a j ą zjeść, w y p i ć i k o m u jesteś!" zrobić n a złość. M o ż n a i m b y l e co p o w i e d z i e ć , n i c z e g o i t a k n i e niego, się! D o b r y s i ę " j a n o w s k i twórca malowidła na do Kra­ zrozumieją." E r w i n Sówka m a głęboki k u l t d l a hieroglifów e g i p s k i c h j a k o świeżym jednego z łuków p i w n i c z n y c h , v i s a v i s m a l a t u r y K a z i ­ dla pisma świętego, runicznego. U w a ż a , że p r z y jego pomooy technicznych można napisać dzieło o współczesnej t e c h n i c e , g d y ż jest w n i m W r a c a j ą c d o s p r a w y t r a k t o w a n i a o b r a z ó w Sówki n a Śląsku, k o ń c a ś w i a t a . K o s m i c i i U F O są w y m y s ł e m w s p ó ł c z e s n e j , c h o r e j realizacji trzeba nie z a w a r t a możliwość doszło. zrozumieć, że stanowiły o n e p o w a ż n y szkopuł d l a osób podchodzących do istoty twórczości artystycznej w sposób wyrażenia wszystkiego o d p o c z ą t k u , aż powinno już dojść d o jakiegoś k o n t a k t u i p o r o z u m i e n i a . „ N a s z świat— mówi o b y t a c h astralnych zgodnio Jeśli istnieją K o s m i c i , t o n a p e w n o mają zupełni można było zo s t a r y m i t r a k t a t a m i o k u l t y s t y c z ­ sprowadzić do kategorii nieszkodliwych, acz do ludzkości, b o g d y b y b y l i gdzieś w kosmosie, t o d a w n o u p r o s z c z o n y . O i l o o b r a z y T e o f i l a O c i e p k i w większości traktujące nymi lubi w pełni zostaną z r o z u m i a n e za d w a tysiące l a t , a później z c i c h a podszedł zaproponował m u zrobienie że górę i w t e d y akademii!" m i e r z a Wiśniaka, ale j a k dotąd z p r z y c z y n czysto do wiedzieć, bierze pana w tyle chyba nauczono s p o d n i butelkę i r z e k i : „ N a p i j kowa. Eile tynku malarz czasem przekora — kształty. jest niepowtarzalny, bo jost stworzony przez Boga. inne od naszych O n i , j e ś l i są, t o są c a ł k o w i c i e o d m i e n n i , b o przecież c i e k a w y c h bajeczek o k r a s n o l u d k a c h , a symbolikę wziętą żywcem jest rzeczą niemożliwą, b y B ó g p r z y swojej nieskończoności robił z owych jak od sztancy, t a k j a k ludzie." traktatów przedstawić j a k o „zacnego prostaczka" — zastosować w s t o s u n k u do osoby czystej i twórczości II. T twory wyobraźni tego r o d z a j u p r a k t y k nie można Erwina 1 1 . Narodziny uczuć, było Sówki. Dywagacje fakty. myślowe „Czwartym są d l a n i e g o wymiarem olej/pl., w y m . 95,5x1.18 c m , 1971 r. jest ważniejsze niż pospolite myśl, j a k o p i e r w i a s t e k bos- �kości, głębokiej -wiedzy d u c h o w e j — m ó w i — d o którego d ą ż y m y przez i c h twórcę j a k o specyficzny p o o m a c k u . T o j e s t t o co n a z y w a m y „ k a m i e n i e m filozoficznym" sztatowe czyli najwyższy człowiek osiągnąć. stopień d u c h o w e j Czasem człowiek jest wiedzy, tego jaki bliski, ale n a w e t może o tym i duchowe i doświadczenia f o r m a l n e z l a t p o p r z e d n i c h . b y ł c y k l Błękitny s z c z ę ś c i a . Z a w s z o j e s t coś p o n a d n a m i , b o p o p r o s t u t a k j e s t e ś m y nizm, zakodowani, w e r s j e św. Barbary t y l k o krótki taki wykres odcinków po j a k i c h się p o r u s z a m y z d n i a n a d z i e ń . T a k a j e s t n i e s t e t y p r a w d a . Przychodząc n a t e n świat wszystko poprzedników i t a k jest swoją linią, a m y m a m y o swoim przez cale mamy przygotowane pokolenia. Zycie n i e w i e l k i w p ł y w n a nią, a życiu t a k naprawdę to nic nie przez biegnie właściwie wiemy." tego rodzaju poglądy się w y g ł a s z a , w s z a k głupców, k i e d y spotykają podstawową jącą prze­ — interpretacją kulturowej. Czterej Mój Śląsk, Pomnik Mecha­ górnika, dwie obie opisane w t y m szkicu. O s t a t n i c y k l Do jeźdźcy końca niego naszej należy Apokalipsy, cywilizacji, stalowo-sina Chrystus i zbudowany naszej Ona i ukrzyżowany ze s z k i e l e t o - m a n e k i n ó w formacji niesamowici na pocisku Obieg naszej kultury. zasadą się z c z y m ś , c o n a k t ó r y s k ł a d a j ą się m i ę d z y i n n y m i Transformator, całość Pierwszy n a d k t ó r y m twórca zaczął pracować d w a l a t a t e m u j e s t wstrząsa­ sterowanym T r u d n o jest żyć człowiekowi w p r o s t a c k i m otoczeniu, k i e d y postępowania Święty war­ r o k u nastąpiło j a k b y ośmielenie S ó w k i , i zaczęły p o w s t a w a ć o b r a z y łącząco w elementy n i e w i e , zresztą n i g d y człowiek n i e j e s t w s t a n i e osiągnąć pełnego że m a m y t r e n i n g , j a k o ćwiczenia t o o d 1978 zarazem, Obrazy Erwina Sówki nawet w awangardowej są zjawiskiem sztuce profesjonalnej nie przeczuwanym uwikłanej między r a s t a i c h m o ż l i w o ś c i p e r c e p c j i , t o ogłosić, iż właśnie t o co d l a p o s t k o n c e p t u a l i z m e m , a jałowym naśladowaniem h i p e r r e a l i z m u . n i c h niezrozumiałe, jest p o p r o s t u głupie. S t a n o w i ą zupełne zaskoczenie Na Erwina marginesie rozważań o fenomenie wizyjnoj twórczości S ó w k i , c h c ę z w r ó c i ć u w a g ę , że w o s t a t n i c h l a t a c h n a ­ i zawsze wywołują m o c n e reakcje. L u d z i e n i e t y l k o się d o n i c h m o d l ą , a l e i z d a r z a s i ę , że k r a d n ą z wystaw. T a k było choćby w Piwnicy p o d B a r a n a m i , gdzie stąpiła w n i e j w a ż n a , jakościowa p r z e m i a n a . O i l e p r z e z długie u k r a d z i o n y został j e d e n z n a j l e p s z y c h w i z e r u n k ó w t a n t r y c z n y e h , lata Bogini powstawały różne serie tematyczne Fot.: obrazów, traktowane J . Świderski, Iszlar. i l . 3 — 5 , 7, 9 — 1 2 ; S . W i s l o c k i , 11. 1, 6 , 8 w j u n n o ś ć : 11. 4 — k o l . Z i m m c r e r ó w ; i l . 3 , 5, 7, 9 — 1 2 — B . K r a w ­ czuk, <tE» U. 12. 88 Adam, olej/płyta, w y m . 56x31 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/51aaef6394581882bbb1d57b639e208a.pdf 4a396b7256c11ebf7404912046353303 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2141 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource etniczność studia etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1989 Title A name given to the resource Ethnic Studies in Polish Ethnology / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.199-216 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, vol. 79, 1995 IV. ETHNIC PROBLEMS IN ETHNOLOGICAL AND ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI Institute of Ethn010gy and Cultural Anthropology Adam Mickiewicz University Poznań ETHN1C STUDIES IN POLISH ETHNOLOGY. THEIR CONDITIONS, CONTEXTS AND TRENDS Until recently ethnic studies have been most popular among historians and sociologists. The former group concentrated primarily on the stages of nation formation process, on the reconstruction of interethnic relations, on migrations and displacement, which resulted in altering ethnic and political borders, as well as on the history of national minorities and their role in historical processes. Sociologists, in turn, focused on theoretical questions related to the status of ethnic units under research and the nature of their transformations. They also paid close attention to the contemporary ethnic situation, devoting much consideration to the problems of ethnic identity, prejudices, stereotypes and conflicts, and also, to the process of integration and assimilation. Seen in this context, the achievements of ethnology in theoretical discussion and in the analysis of specific situations and circumstances seem to be relatively modest. Fortunately, however, the significance of ethnic studies in ethnology has been steadily growing for the last few years. Ethnic studies in the interwar period The beginnings of ethnic studies within the framework of ethnology go back to the interwar period. Revived Poland proved to be a country inhabited by many national and ethnic minorities - particularly along the Western and Eastern borders - which constituted nearly one third of Poland's population. Ethnologists could not ignore this fact, although one must admit that only to a limited extent did they participate in studies of an applied nature, which were more willingly undertaken by sociologists. On the other hand, it might be worth noting that the descriptions of individual ethnic groups in the borderland had been one of the most popular subjects since the 19th century. This tendency persisted after the year 19181. l A. Pasem-Zieliński, KszrallOwanie się polskiej etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej (do 1939 r.) [The Formation of Polish ethnography as an independent scholarly discipline: until 1939], in: Historia etnografii polskiej [History of Polish ethnography], ed. M. Terlecka, Wrocław 1973, p. 90; L. Degh, The Study of Ethnicity in Modern European Ethnology, in: Folklore, Nationalism and Politics, Columbus, Ohio 1978, p. 34. �200 Research conducted at that time followed two basic trends 2. The first, which was distinctly traditional, concentrated on the ethnographic description of individual ethnic groups and on the cultural study of regions where people of non-Polish origin lived. This particular area of interest included attempts at determining ethnic boundaries based on the range of ethnographic artefacts as well as investigation into the ethnogenesis of Poles and neighbouring Slavic nations. K. Moszyński, A. Fischer and, partly, K. Dobrowolski 3 were among the scholars who carried out research within this traditional framework. They tended to equate specific ethnic units with cofigurations, patterns and the ranges of cultural elements established during research to which they ascribed the value of "objective" scientific truths. Thus, the school was characterized not only by a static and descriptive approach, but also by an "etic - oriented", pseudo-objectivized and acontextual attitude toward the regional, ethnic and national units being researched. The other tendency, favoured mainly by J. S. Bystroń and J. Obrębski 4, sought to establish grounds for its own ethnic studies, severing links with many "traditional" approaches. The most important of their innovations were the following: first, the recognition that such studies should aim at finding the core elements of group consciousness which have determine feelings of separateness and ethnic identity, define the limits of strangeness and strengthen community; second, that these inquiries should also take into account interethnic relations (such as conflicts, antagonisms, stereotypes and mutual dependencies) because they are the only source of information about the complex system of con2 W. Olszewski writes more on this issue: Etnologiczno-antropologiczne podej.kie do problematyki etnicznej w dwudziestoleciu międzywojennym [Ethnological and anthropological approach to ethnic problems in the interwar period], in: Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią [Polish ethnology between ethnography and anthropology], ed. Posern-Zieliński, Poznań 1995, p. 153-160. 3 A. Fischer, Recherches ethnographiques en Pologne, in: Domum Natalicum J. Schrijnen. Chartres 1929, pp. 838 - 845; A. Fischer, Etnografia słowiańska [Slavic ethnography], fasc. 1-3, Lwów-Warszawa 1932 - 1934; A. Fischer, Rusini: Zarys etnografii Rusi [Ruthenians. An outline of ethnography of Ruthenia], Lwów 1929; J. Falkowski, Północno-wschodnie pogranicze Huculszczyzny [The North-Eastern frontier of Hutzul region], Lwów 1938; J. Falkowski, Zachodnie pogranicze Huculszczyzny ... [The Western frontier of the Hutzul region ... ], Lwów 1937. For more on this issue see: Z. Sokolewicz, Miejsce etnografii polskiej w nauce obcej (do 1939 r.) [The position of Polish ethnograpgy in foreign research till 1939], in: Historia etnografii polskiej ... , op. cit., pp. 185-189. 4 J. S. Bystroń, Megalomania narodowa. Źródła teorie - skutki [National megalomania. Sources, theories, effects], Warszawa 1924; J. S. Bystroń, Ugrupowania elłliczne ludu polskiego [Ethnic groups of Polish people], Kraków 1925; J. Obrębski, Problem grup etnicznych wetllologii i jego socjologiczne ujęcie [The problem of ethnic groups in ethnology and its sociological interpretation], "Przegląd Socjologiczny" vol. 4, 1936, pp. 177 - 195; J. Obrębski, Dzisiejsi ludzie Polesia [Polesie region inhabitants of today], "Przegląd Socjologiczny" vol. 3 - 4, 1936, pp. 414-446; J. Obrębski, Problem etniczny Polesia [Ethnic problem of Polesie region], "Sprawy Narodowościowe" vol. 10, 1936, No 1- 2. �201 nections which are grounded in historyand decisively influence the current course of events. Bystroń's and Obrębski's ethnohistorical and ethnosociological achievements, which are so frequently cited today, show how ethnic matters can and should be analyzed via ethnological methods 5. Their treatment of the sensitive ethnic problem was radically different from the traditional description of the borderland culture. They substituted etic-oriented interpretation for an emic-centered approach, and thus appealed to subjective elements of people's consciousness. They also tried to grasp the contextuality and dynamics of ethnic changes. Unfortunately, the war disrupted their successful and thought-provoking (even for contemporary analysis) research. After the war political and ideological circumstances prevented the spread of these valuable ideas. Ethnic studies in the years 1945 - 1968 After World War II Polish ethnology, soon renamed ethnography, had to adjust to a completely new geopolitical and ideological system. In these altered circumstances ethnic studies, which were initiated by the innovative ideas of pre-war ethnologists and sociologists (F. Znaniecki, L. Wasilewski, J. Chałasiński)6, had to be abandoned. Polish territory was arbitrarily moved to the West. A large migration followed, and within the new boundaries of the State a very homogeneous national community was formed, isolated from its eastern diaspora and western emigrant circles. National minorities - once numerous - were affected by the atrocities of the war (the Holocaust of Jews and Gypsies), and by the changes in state boundaries and subsequent massive displacement in forms of repatriation, reemigration and ruthless expulsion of people from their homes (operation "W" aimed at the forced resettlement of Ukrainians and Lemkos from Bieszczady region; Germans expelled from the western and northern territories annexed to Poland). The minorities were not only marginalized in number and civil rights but also territorially dispersed. A new ethnic situation was created, which should have been monitored and analyzed at that time. 5 A. Kutrzeba-Pojnarowa, Wklad Józefa Obrębskiego w badania procesów etnicznych [Józef Obrębski's contribution to the study of ethnic processes], "Etnografia Polska" vol. 23, fasc. 2, pp. 71- SI. 6 J. Chalasillski, Antagonizm polsko-niemiecki w osadzie fabrycznej "Kopalnia" na Górnym Śląsku. Studium socj%yiczne [Polish-German antagonism in a company town "Mine" in Upper Silesia. Sociological study], Warszawa 1935; L. Wasilewski, Sprawy narodowościowe w teorii i życiu [National affaires in theory and in reality], Warszawa 1929; F. Znaniecki, SllIdia nad antagonizmem do obcych [Studies of antagonism towards aliens], "Przegląd Socjologiczny" vol. 1, 1931. �202 However, the Stalinist regime, which supported the creation of fictitious images of a society centered around the communistic party and fighting against the political and class enemy, was not interested in exposing these processes, since the results obtained would have contradicted the official explanation of changes. Thus, the problem of minorities was practically removed from the list of issues discussed by journalists, writers and scholars. The Party's guiding principles, self-censorship and strict censor's instructions efficiently prevented anyone from entering the forbidden - and thus ideologically dangerous field of study. At the same time there were considerable changes within the Polish social sciences, which the authorities tried to make uniform and force into one orthodox Marxist paradigm. Sociology - a pioneer in the field of ethnic research - was dissolved on the grounds of its immanent "bourgeois" character, while ethnology was given a new task: recording Polish folk culture, which was gradually disappearing. The pre-war Eastern "borderland" issue had to be abondoned, since the area was then under Soviet jurisdiction, even ethnohistorical studies dealing with that region were prohibited because censors were trying to erase the former cultural and political shape of the second Polish Republic from the memory of the average citizen. Therefore scholars confronted many obstacles when they try to continue their work based on archival, pre-war data. Until the end of the 1950s it was also beyond the reach of ethnographers to investigate current migrations, to study the clashing of different cultural and ethnic entities and to analyze the process of their gradual integration. After the fall of Stalinism in the beginning of the t 960s the political situation in the country and within the social sciences and humanities changed considerably and it was then possible for scholars, including ethnographers, to end the isolation and to a certain, however limited, extent control and influence the range of problems under investigation. New socio-political circumstances resulted in innovative research programs, which could be called "ethnic". They were conducted within the framework of three, quite separate trends. The first examined the changes and cultural integration in the Western Territories (previously called The Recovered Territories); the second concentrated on national minorities in the Polish People's Republic; the third analyzed ethnic situations and processes outside Poland and Europe. Owing to the politically sensitive nature of this research, it had to be carried out in such a way as to avoid issues which were still controversial or banned by the censors. The most significant of these were the studies devoted to the process of integration in the communities of the Western Territories. They were conducted in collaboration with sociologists, who regained their position and had more adequate means of analyzing the process of changes than ethnographers. No wonder, then, that works written at that �203 time by ethnographers reflectes considerable influence of the sociological approach. Research on "integration and adaptation" was fully developed in the 1960s specially in Poznań, guided by J. Burszta 7 and supported by ethnographic teams from Koszalin, Olsztyn and Wrocław. Although officially those studies were not of ethnic character, they contained many interpretations and facts which add to our knowledge of the subject. They include numerous remarks on the consequences of cultural clash, the effects of migration, the adaptation of newcomers from the East to the ethnogeographic environment, on creating new local and regional communities based on different cultural groups, and also on the process of settlement and adaptation of the Poles who came back to Poland from the Balkans and Western Europe after the war. Central and regional authorities of that time supported the studies, but insisted that the reconstructed image of the new society in the Western Territories should remain consistent with the official political interpretation. Monographs and reports were supposed to create a positive image of communities living in harmony in western parts of Poland, well adapted to their "recovered" homeland and well integrated into the life of the region as well as into the main stream of the "socialist" society. It would be unjust, however, to say that this was the only result of studies carried out at that time. They did reveal many real dramatic processes and conflicts, but such phenomena were disregarded and belittled because the positive integrational view of the situation was deemed more important. Despite quite intensified research penetration of the Western Territories, many essential ethnic problems were ignored and remained "unnoticed" because the climate of the "Gomółka period" was not favourable for such inquiries. The role of the German element in shaping the culture of the area annexed by Poland was completely ignored and so was the bicultural specificity of the native inhabitants, who were "officially" treated as the heirs of the ancient Polish tradition but - "unofficially" - as the foreign, semi-German element in the country. Also, no one analyzed the consequences in both culture and consciousness - of treating the native people as "not quite" Polish, unworthy of trust, who finally were pushed aside as "second class" citizens. Conflicts among ethnic groups, which slowed down the process of integration, were studied only in a sketchy way, while research on the Ukrainian and Lemko peoples not only in the Western Territories, but also in 7 See: Stare i /lowe w kulturze wsi koszalińskiej [Old Koszalin region], ed. J. Burszta, Poznań 1964; J. Burszta, ziemiach zachodnich [A question of cultural integration "Roczniki Socjologii Wsi" vol. 10, 1966, pp. 179-188; II wojnie .\:wiatowe; (/945 -1970) [Polish Ethnography Historia et/lografii polskiej ... , op. cit., p. 235. and new elements in the rural culture of Zagadnienie integracji kulturowej wsi na in villages of the Western Territories], M. Frankowska, Etnografia polska po after World War II: 1945 -1970], in: �204 their native eastern borderland area, was avoided altogether. All these issues were politically dangerous, so it was not advisable to analyze them. In the 1960s, however, initial studies of minorityand ethnoregional groups in Poland were undertaken. Thus, scholars focused on Gypsies (Roma), Byelorussians of Podlasie region, Lemkos of the eastern Carpathian Mountains, Kashubs, Sloviniets, Bambers of the Poznań area, Masurians, Warmians and Mountaineers of the Tatra Highlands. It would be difficult, though, to find serious work written in the 1960s or 1970s which was devoted to German, Ukrainian or Jewish minority groups 8. In most cases studies dealing with the problem of minorities were organized in consistency with the "ethnographic" tendency, which means that the description of specific "sections" of folk culture was treated as more important than the discussion of identity, of ethnopolitical and ethnohistorical conditioning, of interethnic contexts, or of the analysis of the aspirations of the the aforementioned communities willing to have more freedom of own cultural expression. This tendency was partly due to the atmosphere of political distrust toward any sign of social independence, including regional movements of Kashubs or Mountaineers, for instance. On the other hand, one can speak of traditional approaches in scholarly work, too tightly bound to the methods and schemes already in use. Fortunately, new approaches developed, which aimed at the analysis of national and ethnic consciousness in regional groups and treated stereotypes as a source of valuable data for the reconstruction of interethnic relations. The ethnic issue was also visible in the studies of extra-European cultures. This scholarly interest covered such problems as the shaping of ethnic consciousness, the role of tradition in national consolidation (e.g. Z. Jasiewicz's research on the Uzbeks and W. Dynowski's team working on Mongolian society), the relationship between religion and ethnic identity (ethnohistorical studies of American Indians conducted by Mirosława and Aleksander Posern-Zieliński) and, finally, studies devoted to the acculturation process (carried out by M. Frankowska, K. Małkowska and G. Kloska)9. 8 See: M. Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 -1969 [Bibliography of Polish ethnography: 1961 -1969J, part 2, Wrocław 1983. 9 See: T. Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych na uniwersytetach polskich w latach 1945 -1975 [A Bibliography of M.A., Ph.D. and habilitation theses at the Polish universities in the years 1945 - 1975J, Warszawa - Łódź 1979: M. Frankowska, Etnografia powszechna i jej miejsce w nauce polskiej po [[ wojnie .~wiatowej [Ethnography of extra-European countries and its position in Polish social science after World War IIJ, "Lud" vol. 53, 1969, pp. 103 -136; M. Frankowska, Etnografia polska po II wojnie światowej [Polish ethnography after World War lIJ, in: Historia et.nografii polskiej ... , op. cit... pp. 258 - 268. �205 Ethnic studies in the 1970s and 1980s In the 1970s, when "real socialism" was liberalized and new, more open contacts with Western countries were established, positive changes became apparent in the social sciences, including ethnography. Intellectual isolation was broken and more scholars participated in international research mainly in collaboration with other "socialist" countries. Research expeditions to other continents were organized; scholars were granted scholarships and could attend conferences abroad; also, to a greater extent foreign Western anthropological publications were used in scholarly work. At the same time significant reevaluation was taking place within ethnography itself, based mainlyon the conspicuous withdrawal from issues concerning traditional folk culture and focusing instead on the problem of contemporary transformations. It was because of this change that ethnographers started to concentrate on ethnic research which coincides with the growing tendency to study ethnic questions not only in the Soviet Union, but also in the West. One of the characteristic features of this new tendency was a gradualloss of interest in the problem of the Western Territories. The official interpretation of this phenomenon adduced the political thesis of the completed process of the integration of the "Recovered Territories" with the mother country. At the same time, however, emigration of autochtonous population to the Federal Republic of Germany was taking place on an unprecedented scale in that area. The emigration was based on a Polish-German agreement and on German legislation which favoured these emigrational tendencies. It is also true that the decision to leave the Western Territories was attractive economically and many of the native inhabitants of the area were "encouraged" by local authorities to leave their homeland. It was a complex political, economic, ethnic and psychological situation which forced many Silesians, Masurians and Warmians out of their native land. Owing to the sensitive nature of this process it was impossible for scholars to analyze its course and its social and cultural consequences, including the changes in the identity of native inhabitants. To a certain extent these circumstances account for the fact that it is difficult to find any information on German minorities in publications written during the period of the Polish People's Republic. Thus, this minority group emerged out of statistical non-existence in the 1990s and very soon, being properly organized, assumed a significant position in the region and country social and political life. In the 1970s and 1980s research on the culture of minorities continued and focused mainlyon marginal and more "exotic" groups, such as Tartars, Gypsies, Lemkos, Greek immigrants and Russian Oldbelievers, while the most numerous minority groups living outside their own countries and republics (Ukrainians, Byelorussians, Lithuanians and Slovaks) were not in the center of scholars' attention. This resulted from adjusting the practice of the social �206 sciences to the political situation of that time, which was unfavourable for research which could spoil "brotherly" relations among socialist countries. It was also for the same reason that the character of studies carried out at that time was very academic. The evaluation of the circumstances, real needs and aims of these groups, their interethnic relations and the State policy towards these minorities were among the topics cautiously avoided by many scholars, while the problem of ethnocultural character of minority communities and the role of diminishing ethnic traditions (including religion) in sustaining the sense of distinctiveness and ethnic history became the most dominant topics. Some new ideas also emerged connected mostly with the "discovery" of J. Obrębski's pre-war valuable works. They contained innovative thoughts which after years of oblivion began to be reintroduced into scholarly discussion. Two suggestions, based on the careful analysis of Obrębski's studies, turned out to be particularly important. The first advised scholars to look at the question of belonging to a particular ethnic group in the light of research on the identity of its members, as they themselves define it; the second proposed to learn about ethnic reality via the analysis of interethnic contact (e.g. antagonisms, stereotypes, prejudice). These two suggestions formed the basis of a series of valuable theoretical and cognitive studies devoted to the opposing concepts of "familiarity" and "strangeness" as well as to feelings of ethnic separateness, cultural distance and ethnic stereotypes 10. Ethnic issues concerning extra-European countries were not very popular, with the exception of American studies, where such topics as: indigenism, nativism, Pan-Indianism, native policy, assimilation, acculturation, ethnic conflicts and the relationship between religion and maintained identity were discussed and analysed. Not only ethnographers focused on ethnic issues in those years. Historians, who studied the processes of nation-forming 11 also contributed to progress in this field. Sociologists were very active as well. They exerted considerable influence on theoretical discussion of the concept of the nation, of national consciousness, assimilation, and the definition and typology of minorities 12. 10 J. Burszta, B. Kopczyńska-Jaworska, Polish Ethnography after World War li, "Ethnos" vol. 47, 1982, No 1-2, pp. 50-63. 11 J. Chlebowczyk's works on Central-Eastern Europe played a significant role in this field, see: J. Chlebowczyk, Procesy narodotwórcze we wschodniej Europie Środkowej w dobie kapitalizmu (od schyłku XV III do początku X X w.) [Nation-forming process in eastern Central Europe in the capitalistic period: end ofthe 19th and beginning ofthe 20th Century], Warszawa-Kraków 1975, and T. Lepkowski's works concerned with the processes of forming a nation in Latin America and in the territory of Poland. 12 Założenia teorii asymilacji [Principles of the theory of assimilation], ed. H. Kubiak and A. Paluch, Wrocław 1980; K. Kwaśniewski, M niejszo.5ci narodowe a ,5wiadomo,5ć narodowa [National minorities and national consciousness], "Studia Socjologiczne" 1976, No 2; J. J. Wiatr, Naród i pwistwo. Socjologiczne problemy kwestii narodowej [The Nation and the State. Sociological approach to the national question], Warszawa 1969. �207 A specific field of empirical investigation, however, was a study of Polish emigrant communities which in reality formed a Polish version of ethnic research. At the time when E. Gierek was the leader of the State and communist party, these studies were supported by authorities, because they constituted an important factor in official propaganda and politics. It was vital for the Polish government to break its isolation and establish new and more friendly contacts with emigrant circles. Although historians and sociologists excelled in these studies, ethnologists made their contribution as well. The topic of emigrant communities was already occasionally discussed in some of the professional ethnographic journals in the 1960s, but a major reevaluation took place in the following decade, when the atmosphere became more favourable for such research. At that time many studies of ethnohistorical and ethnographic character were published, concentrating on the Polish emigrants in Western Europe, Canada, the United States and South America. Most of them focused on emigrant communities in cities and industrial centers, which was a kind of novelty in ethnological experience previously rooted in studies of traditional culture of villagers and small town inhabitants. Only a few scholars working on Polish emigrant culture did research on emigrants and their descendents living in rural areas 13. The list of subjects that needed investigation was much longer, however. There were issues, for instance, connected with Polish communities which in the new geopolitical structure had to remain outside the Polish eastern border, i.e., in the Soviet Union. The political system of that time provided no room for that kind of research (though were few exceptions), because it would have broken the conspiracy of silence about the fate of Poles in the East. There were two fundamentally different tendencies in the interpretation of research on Polish emigrant communities: the first - traditional and ethnographic - preferred a descriptive approach and used patterns of discourse derived from the inquiries of researchers concentrating on folk culture; the second - anthropological - focused on the analysis of ethnic processes and 13 E. Pietraszak, Polonezkoy - polska społeczność wiejska w Turcji [Polonezkoy - Polish rural community in Turkey], "Etnografia Polska" vol. 18, 1974, fasc. l; J. S. Łątka, Polska wieś nad Bosforem [Polish village on the Bosphorus], Kraków 1981; R. Kantor, E. Krasińska, Potomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Monografia etnograficzna [Descendants of Polish settlers in two Hungarian villages: Derenk and Istvanmajor. An ethnographic monography], part 1-2, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" rase. 15, 1981; fasc. 17, 1981. For a more detailed discussion of scholarly achievements in this field see: R. Kantor, Etnograficzne badania polonijne. Rzeczywistość i propozycje [Ethnographic studies or Polish communities abroad. Reality and proposals], "Lud" vol. 68, 1984, and also an article by R. Kantor in this volume: The Achievement of Polish Ethnology in the Study or Polish Communities Abroad, pp. 265 - 276. �208 cultural changes, and was inspired by ethnosociology as well as new trends in the anthropology of ethnicity 14. Thus, there was a basic difference between the two main approaches in studies of emigrant communities which reflected a marked contradiction between traditional ethnographic tendency and modern anthropological studies. The former was directed at the reconstruction of staticly treated cultural heritage and centered on maintained relics of national (folk) culture as well as on Polish contributions to the civilization in the country of residence, while the latter was trying to observe the dynamics of emigrant community transformations and interpret them in view of new emerged forms of ethnic identity (ethnicity) and of ethnic culture. Scholars working within the first framework stressed the concept of "home culture" of emigrants, studied the ways they mantained it in the new environment and interpreted their contribution to foreign culture with great reverence for native elements. Thus, they treated Polish emigrants' communities as integral components of a national diaspora 15. The other approach concentrated on the process of absorption of emigrants into the receiving society, on developing new syncretic cultural patterns, on the role of ethnic symbols in shaping new forms of ethnicity, and on the processes of creating new ethnic tradition. In short, this approach aimed at observing the dynamics of the integration process in new social conditions in the context of the most significant phenomena accompanying it, i.e., ethnicity maintenance and deethnization, ethnic coexistence and conflict, isolation and contact with the country of origin, intragroup changes and the influence of the ethnically foreign environment 16. Some foreign works had an immense influence on the formation of this tendency speeialy: cd. F. Barth, Oslo-London 1969; H. Gans, Symbolic Ethniciry. The Future of Ethnic Groups and Cultures in America, "Ethnic and Racial Studies" vol. 2, 1979, No 1; Ethnicity: Theory and Experience, ed. N. Glazer and D. Moynihan, Cambridge. Mass. 1975; M. Gordon, Assimilation in American Lij'e. The Role oj' Race, Religion and National Origin, New York 1964; M. Nowak, Problemy etnicznej Ameryki (Polish transl. of The Rice ąj'rhe Unmelrable Ethnics), Warszawa 1985; P. van den Berghe, The Ethnic Phenomenon, New YorkOxford 1981; R. J. Vecoli, Ethnicity. A Neylected Dimension of American History, in: The Sture of American History, ed. H. J. Bass, Chicago 1970. 15 W. Sobisiak, W sprawie badali nad kulturą rodzimą emigralJCów [Same remarks concerning studies of native cu1turc of emigrants], "Kultura i Społeczeństwo" vol. 18, 1974, No I; W. Sobisiak. Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych [Emigration as a subject of ethnographical studies] "Przegląd Polonijny" vol. I, 1975, fasc. I; W. Sobisiak, Ku/tura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej [Native culture of Polish communities in Western Europe], Poznań 1983; M. Paradowska, Polacy w Ameryce Poludniowej [Poles in South America], Wrocław 1977; M. Paradowska, Podróżnicy i emigranci. Szkice z dzil~iów wychodżstwa polskiego w Ameryce Poludniowej [Travellers and emigrants. Sketches on the history of Polish emigration to South America], Warszawa 1984; M. Paradowska, Wklad Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulrurowy Ameryki Łacińskiej [The Contribution of Poles to the development of culture and civilization of Latin America], Warszawa 1992. 16 See: A. Posern-Zieliński, Tradycja a etnicznoH. Przemiany kulrury Polonii amerykll/lskiej [Tradition and ethnicity. Cultural Changes of American Polonia], Wrocław 1983; A. PosernZieliński. Koncepcje etnicZl10ści w amerykańskich studiach etnicznych [Concepts of ethnicity in 14 Ethnic Groups and Boundaries, �209 Ethnic studies without censorship The fall of communism in Poland at the end of the 1980s freed the social sciences from ideological constrictions, so that for the first time in the history of post-war Poland some issues could be discussed without restraints, in accordance with social demands and the interests of specialists as long as the costs of research did not exceed the modest financial means allocated to research teams and centers. New circumstances turned out to be favourable for a genuine explosion of ethnic studies. This phenomenon was partly connected with the growing worldwide interest in nationality and ethnicity issues, but it also resulted from democratic transformations in Poland, which triggered increased socio-political and cultural activity among minority groups. There was also a third significant factor, propitious for this kind of research: the need to eliminate blank spots, especially concerning studies on Poles who live in the territory of the former Soviet Union. It was necessary to assess the condition and demands of these communities, isolated from their home country for decades, and work out schemes for social and government assistance for them. Sociologists - in particular those applying the anthropological approach (Warsaw, Cracow) - take the lead in this field. A new periodical, "Sprawy Narodowościowe" ["Nationality AtTaires"] has been published, continuing the tradition of the inter-war journal with the same title. It has become an interdisciplinary forum for the interchange of information and scholarly experience in the field of ethnic studies carried out within theoretical and empirical, Polish, European and worldwide frameworks. Many other specialist journals (e.g. "Przegląd Wschodni" ["Eastern Review"] and "Przegląd Polonijny" ["Polonia Review"]) deal quite extensively with ethnic problems. Numerous surveys conducted by public opinion research centers, monitor social awareness regarding the power of stereotype, prejudice and of ethnic sympathy. The number of M.A., Ph.D., and habilitation theses devoted to these important topics has also increased recently. Considering all these aspects, as well as modest resources and limited number of researches, the situation and achievements of ethnology are quite remarkable. Ethnological departments at universities run series of courses devoted solely to ethnic topics; more and more M.A. theses concentrate on this problem; specialist conferences are organized; ethnologists prepare expertises and reports for institutions dealing with the practical aspects of American ethnic studies] "Lud" vol. 63, 1979; R. Kantor, Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parafii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami [Between Zaborów and Chicago. Cultural consequences of the presence of the Zaborów parish in Chicago and its contacts with home villages], Wrocław 1990; J. Rokicki, Więź społeczna a zmiany kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA [Social bonds and cultural change. The study of dynamics of Polish ethnic community in the U.S.A.], Wrocław 1992. 14 - Lud l. LXXIX �210 emigrant or minority problems 17; periodicals write about ethnic studies more often and publish essays on ethnocultural characteristics of minority groups and on the cultural specificity of borderland area (journal "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" ["Polish Folk Art. Contexts"] takes the lead here). Finally - and most importantly - the number of people engaging such studies has grown considerably. They are working in all centers of ethnological research, but ethnic topics are mostly taken up in Warsaw and Poznań. Having presented a general view of ethnic studies in contemporary times, one should briefly, and thus not sufficiently, review the main fields of interest. There are now three main trends: investigation into minority groups living in Poland, study of Polish emigrant communities abroad, and of research on ethnic problems carried out in other areas, mainly in non-European countries. Research on minorities is continuation of studies undertaken earlier, but at least two new elements have emerged. Firstly, groups which had been "neglected" arouse more interest now; secondly, the approach of researchers has changed. The purely "ethnographic" approach (systematic description of minority culture) yielded to "ethnic" interpretation, which focuses on identity problems and on the contexts of interethnic relations. Studies of "exotic" groups - i.e. of Gypsies, Karaites, Armenians, Tartars and other Muslims living in Poland 18 - have continued. It has also become possible to expand studies of borderland minorities, i.e. Lithuanians, Lemkos, Byelorussians and those groups which instead of ethnic affiliation prefer to identify themselves as "Orthodox" 19. In respect of these facts, interest in the Ukrainian minority seems very limited. After years of neglect the German 17 One should mention here M. Gawęcki's report prepared for "Wspólnota Polska" - an organization dealing with Polish communities abroad - Polacy w Kazachslanie. Kultura i .~wiadomo.~ć etniczna [Poles in Kazakhstan. Culture and ethnic consciousness], Poznań 1993 (mimeo), and M. Kairski's report on the situation of the forest Indians in Ecuador, prepared for CEDIME - Ecuadorian center ofsocial studies, Situación de la cultura Waorani que estanfuera de la influencia deI ILV y las indicaciones para la actuacion en el futuro, CEDłME, Quito 1992 (co-author: I. Stoińska). 18 L. Mróz, Geneza Cyganów i ich kultury [The cthnogenesis of Gypsies and their culture], Warszawa 1994; A. Mirga, L. Mróz, Cyganie. Odmienno.~(: i tolerancja [Gypsies. Dissimilarity and Tolerance], Warszawa 1994; A. Bartosz, Nie bój się Cygana [Do not be afraid of a Gypsy], Sejny 1994; G. Pełczyński, Karaimi polscy [Polish Karaites], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 1/2; id., Ormianie polscy w wieku XX. Prohlem odręhno.l'ci etnicznej [Polish Armenians in the 20th century. A Problem of ethnic distinctiveness], (Ph.D. thesis. Adam Mickiewicz University, Poznań 1994). 19 Kultura muzyczna mnieiszo.~ci narodowych w Polsce [Music culture of national minorities in Poland], cd. S. Żerańska-Kominek, Warszawa 1990; K. Pudło, Łemkowie. Proces wraslania w .~rodowisko Dolnego Śląska 1947 - 1985 [Lemkos. Process of their integration with Lower Silesia society, 1947-1985], Wrocław 1987; and a very good supplement to this work by A. Kwilecki. Łemkowie - zagadnienia migracji i asymilacji [Lemkos - their migration and assimilation]. Warszawa 1974. �211 minority has been "discovered", mainly in the Lower Silesia (Opole region) 20. Also, scholars have begun to investigate problems of the Jewish communities (nowalmost extinct in Poland), their regional historyand contribution to Polish culture, and have been trying to reconstruct their image among Poles 21. Studies of comparative character, ethnic distance and the influence of opinions and stereotypes on the relationship between any minority group and the Polish majority are the main field of interest for the Warsaw team of anthropologists, guided by E. Nowicka 22. The above mentioned topics, as well as those which have escaped my notice, make a substantial contribution of ethnologists to the study of Polish minorities. It is a group of sociologists and historians, however, that still takes the lead in this field. These three disciplines (including ethnology) approach the subject of their research in similar ways, but in ethnological writings ethnohistorical interpretations intervene most successfully with the examination of current processes and phenomena. A considerable number of ethnologists are engaged in research on Poles living abroad, where interesting changes can be observed. The most clear manifestation of these transformations is the pioneering fieldwork carried out in Polish communities living in the former Soviet Union, which before the fall of the totalitarian system were out of researchers' reach. This type of research concentrated mainlyon rural areas, which are easier to penetrate, while big cities (Moscow, Saint Petersburg, Kiev, Lvov and others) were (temporarily?) left aside. Another valuable characteristic of this research is its potential feasibility (in the social and political sense), since anthropological reports provide useful evaluation which makes it easier for state authorities, the Church and charity organisations to prepare adequate help schemes for Poles in the East. One of the main achievements was no doubt the initiation of studies on Poles in Kazakhstan (the teams of M. Gawęcki and S. Szynkiewicz). They dealt with ethnodemographic, ethnohistorical and ethnosociological issues and enabled scholars to assess the state of language maintenance, tradition and religion preserved in Polish communities. They also examined their economic and professional status, analyzed interethnic relations and provided information on the ethnic consciousness of people who, until then, had been almost 20 M. G. Gerlach, Współczesne podziały górnośląskiej zbiorowości regionalnej jako problem elllograflczny [Contemporary pluralism of the Upper Silesia regional community as an ethnographic problem] "Etnografia Polska" 1992, No 1; Swoi i obcy na Górnym Śląsku [Familiars and strangers in Upper Silesia], ed. K. Wódz, Katowice 1993. 21 A. Cala, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej [The image of a Jew in Polish folk culture], Warszawa 1987. 22 Swoi i obcy [Familiars and strangers], ed. E. Nowicka, Warszawa 1990. �212 completely isolated from their ideological homeland 23. These studies became particularly important because of the national discussion over possible repatriation of Poles from Kazakhstan and because of the first decisions made with respect to that goal. They are of a very delicate nature as future events and decisions could be influenced by them. Therefore, despite the fact that the first stage of the few-years' study has been closed, there is still a need to observe the changes taking place in the consciousness of those people and in their lives, and also to analyze the difficulties people coming to Poland from the Kazakhstan steppes have in adjusting to new circumstances. Studies of Polish communities are conducted not only in remote Kazakhstan, but also across Poland's eastern border, mainly in Lithuania and Byelorussia (L. Mróz and I. Kabzińska). They concentrate on Polish inhabitants of villages in that area and on local interethnic relations. Research on Poles in Siberia (A. Kuczyński, W. Bielecki) as well as in the Caucasus (A. Woźniak) should also be mentioned here. It seems strange, however, that Poles living in the Ukraine have not attracted much attention. Studies of Polish communities in North America have been continued, but they have lost their former significance. To a limited extent ethnologists supplement research conducted by sociologists and historians as they more and more willingly take interest in recent waves of emigrants and in current transformations within Polish communities 24. Oddly enough, scholars do not seem very interested in those members of society who left Poland in order to migrate to Germany (i.e. Poles, Polish Germans, Silesians, Warmians, Kashubs). Although this might be a very difficult kind of research to carry out, it is, however, very important for cognitive reasons. It also has a significant practical value because of quite frequent contacts between Poles and Germans (personal and business visits). 23 M. Gawęcki, Charakter zmian zbiorowości polskiej w strukturze etnicznej Kazachstanu [The character of changes of a Polish collectivity in the ethnic structure of Kazakhstan], "Przegląd Wschodni" vol. 3, 1994, fasc. 2 (10); Z. Jasiewicz, Polacy z Ukrainy w Kazachstanie. Etniczno.~ć a historia [Poles from the Ukraine in Kazakhstan. Ethnicity and history], "Lud" vol. 75, 1992; A. Posem-Zieliński, "Czerwony Październik" na stepie. Polska spolecznoH: wiejska w poludniowym Kazachstanie ["Red October" in the steppes. A Polish rural community in Southern Kazakhstan]. in: Polacy w Kazachstanie [Poles in Kazakhstan], ed. A. Kuczyński, Wrocław (in press). 24 A. Posern-Zieliński, Adaptacja na odleglość: polscy emigranci w USA wohec zmian w kraju [Adaptation at the distance: Polish emigrants to the USA and their attitude to transformations in the home country], in: Etnologia a współczesne transformacje spoleczno-kulturowe [Ethnology and current social and cultural transformations], ed. M. Buchowski, Poznań (in press); J. Kucharska, Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludnoki kaszubskiej w Pol.~ce i Kanadzie [Searching for the cultural identity of the Kashubs in Poland and Canada], Łódź 1993; J. Rokicki, Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach Zjednoczonych Ameryki [Polka Mass. Ethnic folk elements in Church liturgy in the USA], in: KullUra skupisk polonijnych [Culture of Polish communities abroad], Warszawa 1994. �213 Unfortunately, studies of Polish emigrant commumttes III Germany are not particularly favoured by ethnologists and other social scientists. Investigations into national problems of other countries form the third branch of contemporary ethnic studies, the most distinct being research on the ethnic situation in both Americas, which generates interest among many scholars and covers a wide spectrum of topics. It results from a strong tradition of American studies in Poland, from good conditions for international collaboration and from interdisciplinary co-operation among the research centers in Poland. The significance of this last factor has been intensified by the preparations for the "SOOth anniversary of the encounter of two worlds" and also by forming a team for conducting research on the cultures of South America 25 at the Institute of Ethnology and Cultural Anthropology, Adam Mickiewicz University, Poznań. Studies of North American cultural pluralism and its role in shaping the character of the American nation are carried out within this framework. Scholars are also investigating the relationship between ethnicity and religion with regard to multicultural society (A. Posern-Zieliński and others). Due to an agreement with research centers in Venezuela and Ecuador, scholars from Poland have been also able to conduct studies of the isolated groups of forest Indians in the Amazon Basin. One of their goals is to work out adequate programs of protection and support for these minorities (M. Kairski and his team). The year 1994 marks the beginning of team work on the formation of new identity among the Indian inhabitants of Ecuador. This process results from their economic and social advancement, and their organizational activity on the regional and national levels. It enables the native people of the country to take an active role in the modern society (A. Posern-Zieliński and his team). The pioneering ethnocartographic studies, which are well advanced now, formed the basis for an atlas of South American native inhabitants and for the analysis of their advancement in acculturation process. The atlas shows the territory presently occupied by individual native tribes and their current demographic situation 26. One should also mention here the project aimed at elaboration of a dictionary of peoples, nations, minorities and ethnoregional groups of both Americas (A. Posern-Zieliński, R. Tomicki and the team). 25 See: "Etnografia Polska" vol. 36, 1992, fasc. 2; Ameryka Indiańska. Spotkanie dwóch światów [Native America. The encounter of two worlds], Poznań 1992; A. Posem-Zieliński, Etnologiczne studia latynoamerykanistyczne [Ethnological Latin American studies], in: Kierunki badań nad problemami kultury Ameryki Łacińskiej [Research tendencies in studies of Latin American culture], Warszawa 1989. 26 M. Kairski, Situación actual etno-cultural de los grupos etnolingiiisticos nativos del America del Sur, (vol. 2 Atlas), Abya Yala, Quito, Ecuador (in print). �214 As far as other territories are concerned, the interest they evoke only occasionally results in ethnic research. The multicultural territory of Russia attracts some attention (S. Szynkiewicz's comparative study, E. Nowicka's research on the identity of the Buryats) as well as some other regions of Asia (e.g. L. Dzięgiel's studies of Kurds) and Africa 27. The lack of interest in European studies is, however, very distressing. Apart from research projects I am aware of which focus on Muslim emigrants from North Africa living now in France (R. Vorbrich) and on the identity of Alsatians (A. Chwieduk), there are not many more that could be mentioned here. This fact is at variance with the growing significance of ethnic issues on our continent; it is unfortunate that interest in this field has thus far been limited, however, it is a clear manifestation of the weaknesses of Polish studies on the ethnology of Europe. Final remarks There is no doubt that ethnic studies can develop in a satisfactory way only on the following conditions: a) they must be undertaken by well organized and competent teams; b) there must be a friendly atmosphere and social demand which encourages this type of research and c) they must receive adequate financial support. Ethnic studies have always been entangled in the "micro" (i.e. state) and "macro" (i.e. international) politics and therefore have been subject to many pressures and limitations. With respect to Polish ethnological work this influence is more clearly manifested in the topics which have been omitted and disregarded, rather than in the way publications have been written, or the facts interpreted. The end of censorship made ethnic studies free of direct official interference and stimulated their further, unrestricted development. Achievements from the past, however, prove that despite many limitations it was possible to contribute to this field of study, which means we are not starting from scratch. Although the spectrum of topics examined in the past was wide, there was always some dominant feature of studies in every period. Between the wars, for instance, scholars concentrated on "borderland" ethnic groups; after World War II and in the t 960s issues connected with the Western Territories were most significant; in the 1970s and 1980s the focus of study was shifted to the culture and life of Poles living abroad, mainly in the West; contemporary times, in turn, witness the development of research on minority groups and on Poles 27 S. Szynkiewicz, Struktura etniczna i tendencje jej przemian u schylku ZSRR [Ethnic structure and its transformation tendencies on the decline of the USSR], "Sprawy Narodowościowe - Seria Nowa" vol. 2, 1993, fasc. 2; L. Dzięgiel, Węzel kurdyjski: kU/lUra, dzieje, walka o przetrwanie [The Kurdish knot: culture, historyand struggle for survival], Kraków 1992; Z. Komorowski, Ku/tury Czarnej Afryki [Cultures of Black Africa], Wrocław 1995. �215 living across the eastern border. If we compare ethnic studies in Poland with the same type of research in other countries, we conclude that focusing on the problems of reemigration, on Poles living abroad and on Polish diaspora is and has been a typically Polish feature. In the countries of Western Europe scholars have been mainly interested in minorities and immigrants; in North America they have focused on the emergence of multicultural society; in the former Soviet Union, on the processes of integration and interethnic relations. This "national" character of Polish ethnic studies (slightly mitigated by research related to minorities and ethnic situations in other continents) accounts for the fact that some fields of interest are not adequately developed, considering their significance and social demand. Undoubtedly, investigation into problems of minorities is not yet fully satisfactory. There is a lack of work on immigrant groups in Poland, on the growing number of "gastarbeiter" ("guest-workers") and on the ethnic problems of contemporary Europe (Central-Eastern in particular). This is a very live issue and it demands a good knowledge of the regional specificity of this part of Europe. I think Polish specialists would certainly be successful in this branch of study. The majority of ethnic studies can be placed within the framework of present-day ethnology, although they also make use of the ethnohistorical approach, which enables scholars to evaluate current phenomena in the proper perspective, to understand the nature of ethnic stereotypes, the mechanisms behind the creation of the image of an "alien", relations of ethnicity with culture and religion, or varying relations between minorityand majority groups. Another sign of positive change is the fact that more and more often researchers not only conduct studies, but also prepare expertises and reports, which, in turn, form the basis of reports used in establishing ethnic policy (research on Poles in the Kazakhstan and the United States, on Gypsies, or the native people of Ecuador). The applied character of ethnic studies produces new demands and offers challenges; but what is most important, it should make scholars aware of their tremendous responsibility, since there is no doubt that everything they say or write can influence the ethnic situation they interpret and vice versa. There is not much co-operation within contemporary ethnic studies, despite their interdisciplinary character. This is also true of ethnol02Y. because its representatives often conduct parallel but independent research. It should be observed, however, that the ethnological (anthropological) approach is not clearly visible in this type of study since it is limited either by traditional ethnographic description or by excessive use of sociological interpretation. I think this results from insufficient theoretical discussion on research methods and the interpretation of ethnic phenomena, which are still dominated by the descriptive tendency and analysis of particular situations, groups and processes. This tendency could be counterbalanced by focusing on studies more �216 related to real problems considered within skillfully conceptualised and comparative framework. Tools of interpretation, which are suitable for the current situation, as well as original approaches and experiences deriving from previous research thus far will enable us to tackle the tasks in the coming centuryand to embark on ethnic studies in the new Europe, which is opening its frontiers. Thus, ethnic studies will contribute to the formation of a world where people protect their own identity, but at the same time remain tolerant and ready to coexist with "aliens" . Translated by Urszula Zielińska �