12 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2868248db7d1111e808d6a32a934ebb1.pdf 10f9aeb7355806f34086c263d73a0d2b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5101 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4733 Title A name given to the resource Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy morawskich na terenie pogranicza indyjsko-tybetańskiego ( od połowy XIX wieku) / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.237-250 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań ZMIANY W TRADYCYJNYM SYSTEMIE ROLNICTWA WYWOŁANE PRZEZ MISJONARZY MORAWSKICH NA TERENIE POGRANICZA INDYJSKO- TYBETAŃSKIEGO (OD POŁOWY XIX WIEKU) Misjonarze morawscy' rozpoczęli działania misyjne na omawianym terenie w roku 1853. Po długotrwałym rekonesansie ustanowili pierwszą stację w Kyelongu2 na terenie Lahulu, która funkcjonowała od 1857 roku. Do przełomu wieków powstało jeszcze pięć misji) na obszarze sąsiedniego Ladaku i Kinnauru. Cztery z nich znajdowały się na obszarze współczesnego stanu Himaćal Pradeś. Jest to jeden z mniejszych stanów Indii (55637 km2). Współcześnie składa się nań 12 dystryktów (Bilaspur, Chamba, Hamirpur, Kangra, Kinnaur, Kullu, Lahul & Spiti, Mandi, Simla, Sirmaur, Solan, Una). Z kolei poszczególne dystrykty dzielą się na jeszcze mniejsze jednostki administracyjne: tehsile i subtehsile (odpowiedniki gmin i sołectw). I tak poszczególne stacje misyjne, omawiane w dalszej części tekstu, były umiejscowione w stolicach dystryktów: Kyelong (dystrykt Lahul & Spiti), Simla (dystrykt Simla i równocześnie stolica stanu) lub znajdowały się w miejscowościach o współcześnie mniejszym znaczeniu, jak Pooh (dystrykt Kinnaur, stolica tehsilu Pooh) i Chin i (dystrykt Kinnaur, tehsil Kalpa). Dwie pozostałe stacje Leh iKalatse znajdowały się na obszarze dzisiejszego stanu Dżammu i Kaszmir, I Zgromadzenie protestanckie utworzone w 1722 r. w Hermhut, w saksońskich dobrach hrabiego Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. W skład pierwotnej grupy weszli uchodźcy z terenu Moraw, księstw niemieckich i Polski, prezentujący do pewnego stopnia odmienne poglądy religijne. Dopiero na miejscu ustalono credo nowego wyznania i sformułowano zasady funkcjonowania kongregacji. Odwołując się do tradycji husyckich, nazwali się braćmi morawskimi. Później używali także nazw: Unitas Fratrum, Moravian Church, United Moravian Church, Moravian Brethren, Hermhuter Briidergemeinde. W toku dalszej narracji używam określeń morawianie i misjonarze morawscy. Omówienie genezy Kościoła morawskiego i przekrój różnorodnych form aktywności misjonarzy należących do tego ugrupowania zostało zasygnalizowane w innym opracowaniu mojego autorstwa (Beszterda, 2001). 2 W piśmiennictwie historycznym i topograficznym także Kyelang, Kelong lub Keylong. Używana przeze mnie nazwa Kyelongjest najbliższa oryginalnej wymowie. J Misja w Kyelongu (1857-1940); misja w Pooh, Kinaur(l 865-1923); misja w Leh, Ladak (1885); misja w Kalatse (Kalsi), Ladak (1899-1940); misja w Simli (1899-1905); misja w Chini, Kinaur (1900-1906). �238 Rafał Beszterda na który składają się cztery podstawowe regiony: Kaszmir, Dżammu, Zanskar i Ladak. Ladakjest administracyjnie podzielony na dwa dystrykty: Leh i Kargil. Miasto Leh jest stolicą Ladaku, a położone nad Indusem Kalatse (Kalsi), które niemal sąsiaduje ze słynnym klasztorem Lamayuru, należy do dystryktu Leh. Ladakjest największym dystryktem w Indiach, a jego powierzchnia wynosi około 100 tys. km2• Wszystkie stacje braci morawskich na obszarze prowincji himalajskiej istniały w miejscach, które miały ówcześnie duże znaczenie handlowe. Wyłączając z dalszych rozważań stacje w Simli i Chini, które podczas zaledwie kilkuletniej działalności nie odegrały na omawianym obszarze ważkiej roli, należy stwierdzić, że pozostałe zlokalizowane były w trzech, do pewnego stopnia odrębnych środowiskach przyrodniczych, gospodarczych i kulturowych. Leh (leżący na wysokości 3500 m n.p.m.) i Kalatse (3200 m n.p.m.) w Ladaku podlegały władzy maharadży Kaszmiru poprzez j ego wasala rządzącego tym regionem. W ówczesnym Ladaku dominował, tak jak ma to miejsce współcześnie, buddyzm (wraz z wieloma odmianami lokalnymi tej religii), ale w centralnym ośrodku władzy, jakim był Leh, znaczne były wpływy islamu. Muzułmanie w większości opuścili tę część Ladaku, która obecnie znajduje się w granicach Indii po 1947 roku. Historyczny Ladak jest bowiem podzielony pomiędzy Indie, Pakistan i Chiny. Bracia, przybywając do Leh, znaleźli się równocześnie pod presją możnych właścicieli ziemskich wyznających buddyzm i decydentów z kół rządowych, którzy najczęściej byli muzułmanami. Ladak położony jest na najbardziej na zachód wysuniętej części Płaskowyżu Tybetańskiego. Dlatego też mamy tu do czynienia z klimatem suchym, półpustynnym. Często określa się ten region jako "zirnnąpustynię" (cold desert). Najżyźniejszą częścią Ladaku jest dolina Indusu, w której skupia się osadnictwo. Leh jest do dzisiaj najważniejszym miastem regionu, które stanowi centrum handlu i rzemiosła. Miejscowa gospodarka jest połączeniem rolnictwa i hodowli przy bardzo istotnym udziale handlu. Współcześnie znaczne przychody związane sąz rozwojem turystyki indyjskiej i zagranicznej. Kyelong (leżący na wysokości 3300 m n.p.m.) w Lahulu stanowi doskonały przykład osady rozkwitającej wyłącznie w czasie kilku miesięcy letnich, podczas których odbywał się wzmożony ruch karawanowy do chwili zamknięcia granic z Tybetem na początku lat 60. Miejscową ludność stanowili i stanowią w zasadzie wyłącznie buddyści, trudniący się handlem i w bardzo ograniczonym stopniu uprawąroli. W opisywanych czasach działalności morawian na tym terenie znajdował się on pod wyłączną kontrolą Brytyjczyków. Współcześnie Kyelong stracił na znaczeniu. Jego rola ogranicza się do obsługi tranzytowego transportu samochodowego z południa (Delhi, Dolina KuBu) na północ (Leh, Śrinagar). Udział własny miasta ijego okolic w handlu jest znikomy. Pooh w Kinnaurze (położone na wysokości około 2200 m n.p.m.) znajdowało się na obszarze księstwa Busher, zarządzanego przez radżę rezydującego w Ram- �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 239 purze. Dominującą religią na tym terenie są wierzenia lokalne stanowiące synkretyczną formę hinduizmu i buddyzmu wraz z elementami przedbuddY.iskimi (głównie bon). Historyczne Pooh stanowiło zwarte skupisko około 70 domostw, co ułatwiało ich ewentualną obronę. Była to ostatnia duża miejscowość przed granicą z Tybetem, którą w tym miejscu stanowiła przełęcz Shipki. W omawianym czasie najważniejszą gałęzią lokalnej gospodarki był handel, zarówno z niżej położonymi częściami Indii, jak i z Tybetem. W całym dystrykcie Kinnaur osady całoroczne położone są na wysokości od 1500 do prawie 4000 m n.p.m. Panujące tu klimaty obejmują całą gamę od subtropikalnego przez umiarkowany do arktycznego. Dlatego też gospodarka, w poszczególnych mikroregionach położonych najniżej, obejmowała rolnictwo z elementami pasterstwa. Wyżej możliwa była wyłącznie transhumancyjna gospodarka pasterska z malejącym, wraz ze wzrostem wysokości, udziałem upraw rolnych. Z powyższych powodów działania w Lahulu, Kinnaurze i Ladaku omawiam osobno, w zgodzie z chronologią powstawania misji. Uprawy rolne były bardzo ważną częścią działalności morawian na obszarze misji himalajskiej. Rozpoczęte na terenie Kyelongu4, stały się bazą utrzymania misjonarzy, wsparciem dla lokalnych gmin chrześcijańskich, pokazową i bodajże najbardziej wpływową gałęzią edukacj i prowadzonej wśród lokalnych mieszkańców. Przede wszystkim nieznana była tam w chwili osadzenia stacji w Lahulu (1857 r.) uprawa żyta i ziemniaków5. Nasiona żyta morawianie najprawdopodobniej otrzy6 mali od misjonarzy z Kotgurh • Charakterystyka tamtejszego klimatu pozwalała na jego uprawę, a w przeciwieństwie do nasion innych roślin o życie nie ma wzmianki w korespondencji z centralą misyjną w Herrnhut. Ziemniaki zostały przesłane morawianom z Europy7. Było ich tak mało, że nie jest prawdopodobne, by tylko te sadzeniaki stanowiły zaczątek morawskiej uprawy. Możliwe, że morawianie uprawiali je także przy stacji CMS8 w Kotgurh i przewieźli do K yelongu. Już zbiory w 1857 roku musiały być znaczne, skoro misjonarze zjedli nawet część sadzeniaków, które okazały się zbędne w maju 1858 roku9• 4 Misja została założona pośród grupy wiosek: Billing, Kardang, Kyelong Yok (Dolny) i Kyelong Gong (Górny). Stacja znajdowała się w Kyelong Yok, a pola uprawne w Kyelong Gong ("Periodical Accounts ...", vol. II, No.20, Dec. 1894, s. 420-422). s Heyde G., 1921, s. 61. 6 Misjonarze tamtejsi należeli do Church Mission Society. Na terenie tej stacji morawianie zamieszkiwali czasowo, zanim nie zbudowali stacji w Kyelongu, pomiędzy 1853-56. Kotgurh leży na północny wschód od SimIi. 7 Pozostaje niewyjaśnioną kwestią, kiedy miało to miejsce. Jest to ważne o tyle, że już jesienią 1856 r. zbiory zarówno żyta, jak i ziemniaków były tak duże, iż pozwalały na ich swobodne spożywanie. Na życzenie A. W. Heydego wysłano z Hermhut zaledwie 8 ziemniaków w zalutowanej puszce (Heyde G., 1921, s. 61). O ziemniakach w codziennym jadłospisie morawian wspomina A.H. Jaeschke w swoim dzienniku, zapiski z października-listopada 1857 imaja 1858 (Jaeschke H.A., Diary, m.in. s.219,220,221,222,231,242). 8 Church Mission Society, grupa ewangelicka z siedzibą główną w Londynie. 9 Jaeschke H.A., Diary, m.in. s. 242. �240 Rafał Beszterda W tym początkowym okresie morawianie zajmowali się także wędzeniem mięsa i wytwarzaniem kiełbas na własny użytek. Jednak obie te formy przetwórstwa nie znalazły naśladowców, a po powrocie H.A. Jaeschkego do Niemiec w 1866 roku, sami morawianie ich nie kontynuowali 10. Wtedy także misjonarze wykonywali z drewna przybory kuchenne, w postaci łyżek, chochli i mątwi do mieszania zupyii. Te elementy kultury materialnej także nie zostały przejęte. Przez kilka lat uprawy warzyw nie udawały się'2. Wysiłki morawian były doceniane przez władze brytyjskie, które nie prowadziły podobnych eksperymentów na terenach tak daleko wysuniętych na północ13. Lokalny odbiór nowych upraw był uzależniony od ich przydatności do spożycia w ramach tradycyjnych składników pożywienia. ,,zielonych warzyw wcale nie uprawiano, pomimo że wiele dziko rosnących ziół i roślin było spożywanych jako warzywa"14. Po kilkunastu latach prób wprowadzone przez morawian uprawy ziemniaków, rzepy, sałaty i szpinaku przyjęły się i zaczęły być coraz bardziej popularne w okolicach stacji, a nawet w całym Lahulul5. Wydaje się, że poważnym ograniczeniem w popularyzacji upraw warzyw zielonych był permanentny niedostatek wody do nawadniania pól. Morawianie uporali się z tym problemem, gdy A.W. Heyde wybudował kanał'6 doprowadzający wodę z pobliskiego lodowca1? do pól należących do misji i tych, które uprawiali miejscowi chrześcijanie18• Na sfinansowanie takiego przedsięwzięcia mogli sobie pozwolić jedynie nieliczni mieszkańcy Kyelongu. Morawianie, by w pełni móc skorzystać z okresowego dostatku wody, zbudowali na zboczu powyżej Kyelongu zbiornik wodny, w którym magazynowano ją na okres SUSzyI9.Dało to podstawy do zwiększenia areału ziemi uprawnej, za użytkowanie której misjonarze płacili spore podatki20• 10 Jaeschke H.A., Diary, s. 255 (not. z dn. 26. 05. 1858). Wędzenie nie przyjęło się w Lahulu ze względu na powszechność użycia glinianych palenisk otwartych. 11 Jaeschke H.A., Diary, s. 220 (not. z dn. 12. 10.1857). 12 "Missionsblatt...", 1858, s. 71-72. 1) "W 1857 r. misjonarze morawscy w Kyelongu (oryg. Kielung), wprowadzili prawie wszystkie gatunki europejskich warzyw, które wspaniale się przyjęły. Ale Lahulczycy byli zbyt leniwi, by skorzystać z tego przykładu i do dzisiaj zadowalają się takimi uprawami, które znali od zawsze" (Harcourt, 1874, s. 55). Cytat ten zawiera dwie nieścisłości. Morawianom nie udawała się początkowo uprawa warzyw, poza ziemniakami, a po wtóre Lahulczycy stosunkowo szybko przejęli uprawy tych warzyw, które najbardziej im odpowiadały: ziemniaków i rzepy. Sałata i szpinak były zbyt różne od składników tradycyjnego pożywienia, by przyjąć je szybko. 14 "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (1885), s. 96; "Gazetteer of the Kangra District", 1994 (J 899), s. 12. 15 ReichIer Th., 1874, s. 228. 16 Sfinansowany w większej części przez władze brytyjskie. J' Lodowiec Kelas Buk, leżący na północ od Kyelongu (4800 m n.p.m.), około 1500 m wyżej niż wieś. IR "The Missionary Reporter ...". New Series, vol.VIlI, 1877, s. 58; "Periodical Accounts ...", vol. I, No.12, Dec. 1892, s. 630, "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 24, Dec. 1895, s. 608. 19 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 76. 20 W 1891 r. płacili 40 rupii rocznie, a po obniżce 32 rupie ("Periodical Accounts ...", vol. T, no. lO, June 1892, s. 529). �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 241 W tym wczesnym okresie działań w Lahulu państwo Heyde zajmowali się także uszlachetnianiem miejscowych odmian jabłoni i moreli21.Jednakże nie udało mi się ustalić, jakie gatunki wtedy kojarzono i czy tamte prace miały cokolwiek wspólnego z dzisiejszymi odmianami tych drzew owocowych, uprawianymi lokalnie. Podobnie trudno w tej chwili ocenić, czy nowości rolnicze z Kyelongu ekspandowały na dalekie obszary Pendżabu i Azji Centralnej. W czasie pobytu morawian rola Kyelongujako centrum handlowego, leżącego na tranzytowej trasie przez Lahul do Azji Centralnej, znacznie wzrosła. Z tego powodu osiedliła się w nim nawet grupa kupców hinduskich. Morawskie propozycje nowych upraw znalazły swe odzwierciedlenie w czasie spisu powszechnego z 1891 roku22. Ziemniaki uwzględniono jako najbardziej dochodową kulturę, która przynosiła średnio 75 rupii z hektara, podczas gdy tytoń bądź warzywa tylko 12,50 rupii. Zajmowanie się tymi pracami, poza podniesionymi wyżej aspektami utrzymywania lokalnych chrześcijan, było wyrazem dostosowania się morawian do miejscowego rytmu życia. Z konieczności, kiedy wiosną i latem prowadzono w szkole lekcje dla garstki uczniów, bądź zajęcia w niej ustawały, zajmowano się rolą23.W sezonie zimowym rozpoczynano działalność szkoły i wznawiano kursy rzemieślnicze. W 1898 roku, kiedy długoletni rezydent i kierownik misji A.W. Heyde opuścił Kyelong, aktywność rolnicza morawian straciła na impecie, a uprawy nawet zaczęły powoli podupadać. Jeszcze listopadowe zbiory ziemniaków były obfite, ale było to zasługą Heydego, a nie jego następców24. Morawianie zaczęli w swych raportach zaznaczać, że farmy zlokalizowane przy stacjach w Kyelongu i w Poo nie przynoszą już dochodów. Aczkolwiek uważano, że warto kontynuować ich działalność, po raz kolejny okazało się, iżjedynie wyttwała i długoletniapraca poszczególnych misjonarzy przynosi wyniki ekonomiczne i może służyć celom społecznym. Dalsza uprawa pól należących do misji była konieczna, w związku z całkowitą zależnością miejscowych gmin chrześcijańskich od dochodów, które przynosiły. Morawianie ujrzeli to szczególnie wyraźnie, gdy w początkach XX wieku szybko drożała żywność, powodując dodatkowe ubożenie ludności, w tym członków kongregacji25. Zdarzały się także sezony, w których nie chciano chrześcijanom sprzedawać ziarna zbóż i kukurydzy. Następnym niebagatelnym problemem, który wpłynął znacząco na koleje morawskich farm, było ich dzierżawienie miejscowym chrześcijanom. Wstępny podział ziemi uprawnej nastąpił w czasie trwania I wojny światowej. Uspokoiło to na pewien czas waśnie między rodzinami lokalnych chrześcijan26. Ustalono warunki "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 56-57. Podaję za: "Gazetteer ofthe Kangra District", 1994 (1899), s. 43, 46-47. 23 Tamże, vol. III, no. 33, March 1898, s. 454. 24 Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 211. 25 Tamże, vol. VII, no. 74, June 1908, s. 147. 26 Po przejściu na emeryturę A.w. Heydego chrześcijanie kłócili się o rozdział wody, podział pracy na polach misji, ich wykorzystanie i podział zbiorów. Jego następcy nie mieli dostatecznego autorytetu i przez wiele lat nie potrafili sobie z tą sytuacją poradzić. Niesnaski przybierały nawet formy bijatyk i opuszczania gminy chrześcijańskiej. 21 22 �242 Rafaf Beszterda dzierżawy i rodziny należące do kongregacji uzyskały dostęp do wysoko wydajnych pól nawadnianych i suchych27• Sporadycznie chrześcijanie wykorzystywali wiedzę i pomoc morawian do poprawy stanu swego posiadania. Zodpa2R, na przykład, na własny koszt wykonał kanał nawadniający o długości około 2 km i w ten sposób uzyskał możliwość nawadniania dodatkowych pÓF9,które do tej pory miały o wiele mniejszą wartość użytkową. Inni chrześcijanie od czasu do czasu powracali do kłótni o dostęp do wody. Rozwiązano tę kwestię dopiero poprzez wprowadzenie ścisłego harmonogramu, który precyzyjnie określał godziny korzystania z wody napływającej z lodowca30. Morawianie wciąż mieli nadzieję na szybkie usamodzielnienie się miejscowych chrześcijan, szczególnie że od 1909 roku planowali zamknięcie misji w Kyelongu, ale nie było to możliwe, gdyż w podstawowych sprawach życiowych w dalszym ciągu zależeli oni od misji31 • Dopiero w 1935 roku założono samorząd użytkowników pól misyjnych (Farm Committee), który nadzorował użytkowanie ziemi należącej do misji. Morawianie formalnie dzierżawili swą ziemię, a użytkownicy płacili rocznie symboliczną 1 rupię32. Rdzenni chrześcijanie byli praktycznie właścicielami ziemi, którą uprawiali, ale poprzez dzierżawę misjonarze pozostawiali sobie możliwość kontroli nad gminą33. Misjonarze morawscy odnieśli także znaczny sukces w propagowaniu abstynencji od napojów alkoholowych. Nie był to ich oryginalny pomysł, ponieważ takie inicjatywy powstały w Sirn1ijuż w czasie I wojny światowej, a w dystrykcie Kangra na początku lat 20. W Kyelongu Ruch Trzeźwości (Temperance Reform Movement) zapoczątkowano w 1928 roku. Deklaracje o powstrzymywaniu się od spożywania i produkcji alkoholu podpisało w ciągu kilku lat około 200 osób, w tym lokalni możni. Akcja ta miała przede wszystkim przeciwdziałać stałemu ubożeniu społeczności lokalnej i okresowym brakom pożywienia. Obliczano ówcześnie, że około 1/3 produkowanego zboża i wielka część owoców przeznaczanajest na "Periodical Accounts ...", vol. X, no.114, June 1918, s. 206. Zodpa był pomocnikiem misjonarzy, a na dodatek kierownikiem lokalnej szkoły rządowej i pisarzem. Był zatem postacią nietuzinkową, a przez lata pracy dla morawian zaoszczędził tyle środków, że mógł sobie pozwolić na kosztowne inwestycje. 29 Tamże, no. 137, June 1929, s. 264. 30 Tamże. 31 Ci spośród chrześcijan, którzy najlepiej sobie radzili, obejmowali posady rządowe, nie związane z rolnictwem, a przynalcżące do nich pola dzierżawili. W tcn sposób pozostający w Kyelongu rolnicy nie stanowili grupy postępowej i skłonnej do przeprowadzania zmian w zarządzaniu dobramimisji. 32 Tamże, no. 144, June 1936, s. 9. 3l Postępowanie morawian pozornie wydaje się sprzeczne. Z jednej bowiem strony zależało im najak naj szybszym usamodzielnieniu się gminy, a z drugiej zatrzymywali formalną kontrolę nad ziemią misji uprawianą od lat przez miejscowych chrześcijan. Powodem takiego postępowania była wielka wartość ziemi. Dla większości lokalnych chrześcijan była ona cenniejsza niż nowa wiara. Morawianie obawiali się, że gdyby na tym etapie oddali ziemię lokalnym wyznawcom, szybko odrzuciliby oni chrześcijaństwo i dochodziłoby do stałych waśni pomiędzy rodzinami. 27 28 �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 243 wytwarzanie napojów alkoholowych34. Misjonarze popierali także prace legislacyjne zmierzające do restrykcyjnego licencjonowania tej produkcji35. Niska produkcja artykułów rolnych na polach misyjnych w połowie lat 30. ograniczała wśród członków gminy nawet liczbę zawieranych małżeństw36. Morawianie zakładali, że przy wysiłku ze strony lokalnych wyznawców areał rolny można podwoić i nawet potroić zbiory3? W ten sposób dodatkowe dochody mogłyby zapewnić byt nowym rodzinom38. Dwa lata później Rada Kongregacji (Congregation Council) zaniechała myśli o jakichkolwiek inwestycjach na terenie Kyelongu. Upadły plany budowy nowego kościoła i dodatkowych kanałów nawadniających39, co w tym drugim przypadku dałoby możliwość osiedlenia się przynajmniej kilku następnym rodzinom chrześcijańskim i użytkowania przez nie dobrej ziemi uprawnej40.Ostatnie kilkanaście miesięcy przed ostatecznym zamknięciem stacji w Kyelongu, które miało miejsce w 1940 roku, obfitowało w istotne wydarzenia mające wpływ nawet na dzisiejszą sytuację w regionie. Ze względu na wzrost popularności upraw roślin oleistych kosztem zbożowych pod koniec lat 30. w Lahulu zaczął występować niedostatek zielonej paszy dla zwierząt pociągowych (wołów i dz041). Były one niezastąpione w tradycyjnej orce, a ich pogłowie szybko się zmniejszało. Morawianie, próbując temu zaradzić, skonstruowali na swój użytek uprząż i chomąto dla konia, a także pług koleśny. Na początku mieszkańcy byli bardzo sceptyczni wobec tego sposobu przeprowadzania orki. Kiedy jednak urządzono pokazowe prace na polach należących do misji, na których ziemia była zbyt twarda dla urządzeń ornych stosowanych tradycyjnie, zauważyli, że może to stanowić rozwiązanie lokalnych problemów z orką. Wyniki tej pracy zostały przez świadków uważnie sprawdzone i kilku z nich stwierdziło, że potrafią skopiować urządzenia42. "Periodical Accounts ...", no. 139, June 1931, s. 10-11. Oprócz wymiaru ekonomicznego, nadmierne spożywanie alkoholu było poważnym problemem w lokalnych środowiskach. Na tym polu jednak misjonarze mieli bardzo ograniczone możliwości działania. Skuteczniejsze wydawało się postępowanie odgórne, limitujące wytwarzanie. l6 W tym czasie w gminie 17 młodych mężczyzn było w wieku, w którym tradycyjnie zawierano małżeństwa. l7 "Periodical Accounts ...", no. 145, June 1937, s. 9-10. l' Rynek produktów rolnych był bardzo niestabilny i nie dawał podstaw do tak optymistycznych założeń. Także plany podwojenia areału rolnego stacji pozostawały bardziej w sferze życzeniowej niż realnej. Poza tym, co w tym przypadku ważniejsze, misjonarze od dawna nie pochwalali małżeństw międzywyznaniowych, co przyczyniało gminie wielu kłopotów. Były one koniecznościąze względu na małą liczebność gmin morawskich. Młodzi członkowie kongregacji nie byli jednak na ogół tak utwierdzeni w wierze chrześcijańskiej, by nacisk żony czy też jej rodziców z czasem nie powodował odejścia od chrześcijaństwa. 19 "Periodical Accounts ...", no. 147, June 1939, s. II. oW Dlatego w 1938 r. w Kyelongu bojkotowano misjonarzy i rdzennych chrześcijan. Tradycjonalistom zależało, by wahający sil( członkowie ich społeczności nie przyjęli chrześcijaństwa w nadziei otrzymania dobrych pól. 41 Krzyżówka jaka i krowy. 42 "Periodical Accounts ...", no. 148, June 1940, s. 8. l4 l5 �244 Rafał Beszterda Misjonarze skonstruowali także prosty kołowrotek, który w zamyśle miał być łatwy do własnoręcznego wykonania z pomocą standardowych narzędzi43. Druga ze stacji morawskich znajdowała się w Poo, Kinnaur. Misjonarze, obecni tam od 1865 roku, zauważali, że miejscowa ludność jest stosunkowo zamożna i ma do dyspozycji żyznąziemię44. Wieś liczyła 70 domostw i populację około 600 osób. Głównym zajęciem mieszkańców było rolnictwo, z uprawą prosa, gryki45 i roślin strączkowych. Wokół Poo były sady morelowe (5000 drzew), brzoskwiniowe i hodowano winorośl46. Wzorem Kyelongu morawianie w swoim ogrodzie rozpoczęli uprawę warzyw nieznanych w okolicy: sałaty, rzepy, szpinaku. Próbowali także wprowadzać szlachetne gatunki winorośli. Jednakże na tym etapie, poza uprawą warzyw, misjonarze ograniczali się do właściwego wykorzystania istniejących typów upraw. Rozwinęli natomiast własną hodowlę owiec, jako produkcję uzupełniającą w stosunku do rolnictwa i w tym celu wydzierżawili dodatkową ziemię z przeznaczeniem na pastwiska. Bezpośrednią przyczyną takiej decyzji były bardzo obfite opady śniegu zimą 1893/94 i w konsekwencji liczne lawiny, które zniszczyły 1/4 pól i sadów owocowych47. Obróbka wełny dawała odtąd zimązajęcie nie tylko miejscowym chrześcijanom, ale i części pozostałych mieszkańców. Część wydzierżawionych w tym czasie terenów, które nie nadawały się pod uprawę, przekształcono w pola tarasowe. W tym celu zatrudniono około 40 osób, w większości spoza gminy chrześcijańskiej. Na tak przygotowanych polach morawianie od wiosny 1894 roku zaczęli uprawiać kukurydzę48. Ta nie była całkiem nieznana w Poo, ale ziarno przeważnie importowano z terenów leżących niżej. Klimat Poo okazał sięjednak sprzyjający i wzorem misjonarzy wielu mieszkańców zaczęło siać kukurydzę zamiast prosa. Stacja w Poo była także pomocna dla mieszkańców w trudnych chwilach. Częste wiosenne nawroty zimy sprawiały, że zwyczajowe korzystanie z pastwisk letnich było opóźnione i wtedy zwracano się do misjonarzy z prośbami o pasZę49.Zazwyczaj jej zapasy pozwalały na zaspokojenie tygodniowych potrzeb wsi. Po 30 latach obecności morawian, wciąż jednak zapobiegliwość i racjonalna gospodarka rolna ustępowały tradycyjnym zachowaniom. Na przykład, gdy wiosną 1897 roku wystąpiły obfite opady deszczu, miejscowi rolnicy wraz z miejscowymi chrześcijanami i tak nawadniali swe pola, bo tę czyn43 Wpływu tych urządzeń na zmiany w miejscowych sposobach upraw nie udało się stwierdzić. Podczas własnych badań terenowych zarejestrowano użytkowanie pługów koleśnych, które do niedawna były importowane z Chin. Czy zaufanie do tego typu urządzeń miało swój początek w kontaktach z morawianami, nie wiem. 44 "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.V!, 1875, s. 162-163. W przywołanym artykule błędnie pod"ano, że morawianie wprowadzili na ten teren uprawę winorośli. Była ona tam uprawiana na długo przed przybyciem misjonarzy. 45 Najprawdopodobniej odmiany lokalne gryki azjatyckiej (Fagopyrum escu/entum). 46 "Missionsblatt...", 1868, s. 369; Bray, J., 1992, s. 44. 47 "Periodical Accounts ...", vol. II, no. 22, June 1895, s. 512. 48 Tamże, vol. 11,no. 24, Dec. 1895, s. 608. 49 Tamże, vol. 1II, no. 35, Sept. 1898, s. 530. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 245 ność zwyczajowo wtedy wykonywano. Nie miało dla nich znaczenia, że przeważnie o tej porze roku nie było opadów i wtedy nawadnianie było uzasadnione. Morawianie pod koniec XIX wieku powiększali stan swego posiadania na terenie wszystkich stacji. W Poo kupiono dodatkowe pole i przeznaczono je, jak pisałem wyżej, pod uprawę kukurydzy50. W ówczesnych warunkach koszty dzierżawy były na tyle wysokie, że uprawa takich pól nie była zyskowna. Misjonarzom, co prawda, nie tyle zależało na zysku, ile na możliwości zaoferowania pracy tamtejszym chrześcijanom. Próby wprowadzenia jakichkolwiek zmian w rolnictwie zostały przerwane, ponieważ pod koniec XIX wieku przez kilka lat z rzędu występowały tam nieurodzaje. Poo było jedyną stacją misyjną, która nie miała systemu sztucznego nawadniania pól uprawnych51. Misjonarze, podobnie jak miejscowi rolnicy, uzależnieni byli od opadów naturalnych. Sytuacja wkrótce stała się krytyczna i morawianie utrzymywali chrześcijan i niektórych mieszkańców spoza gminy za pomocą pożyczek pieniężnych. Problem stanowiło nie tylko ziarno siewne, lecz także brak żywności. Wielu rolników decydowało się na sprzedaż swych pól, ale misja nie dysponowała wystarczającymi środkami, ani też nie chciała stać się właścicielem rozległych pól w okolicy. W tym samym dystrykcie Kinnaur funkcjonowała druga stacja morawskaChini. Jej wpływ na zmiany w rolnictwie był minimalny, głównie ze względu na krótkotrwałość przedsięwzięcia (1900-1906). Po rozpoczęciu działalności uruchomiono tam szkółkę drzew i krzewów owocowych. Zbudowano zbiornik, gromadzący wodę z pobliskiego źródła i dzięki temu na polach należących do misji z powodzeniem zajmowano się uprawą ziemniaków52. Doświadczenia z upraw rolnych w wysokogórskich warunkach Kyelongu stanowiły podstawę działań rolniczych w Ladaku. Stacja w Leh skorzystała z nasion i roślin wyhodowanych w Lahulu. Warunki miejscowe wymagały nawadniania53. Tam, gdzie tylko było to możliwe, sadzono drzewa owocowe, uprawiano warzywa i kukurydzę54. Farma w Leh nie miała istotnej wartości użytkowej dla miejscowej kongregacji. Morawianie posiadali zbyt mało ziemi, by z plonów utrzymywać lokalnych chrześcijan. Jej najważniejszą funkcją była edukacja rolnicza i produkcja wspomagająca misjonarzy. Członkowie miejscowej kongregacji przez pierwszych kilka lat korzystali szczególnie z doradztwa doktora Karla Marxa, który oprócz medycyny zajmował się botaniką55. Po jego śmierci56 ogród misyjny dalej pełnił swą rolę edukacyjną. Morawianie zapoczątkowali w Ladaku uprawę ziemniaków57, "Periodical Accounts ...", vol. III, no. 35, Sept. 1898, s. 53\. Tamże, vol. IV, no. 40, Dec. 1899, s. 213-214. 52 Tamże, vol. IV, no. 49, March 1902, s. 48-49. 5) "The Missionary Reporter ...", New Series, vol.VIII, 1877, s. 148. 54 "Periodical Accounts ...", vol. I, no. 7, Sept. 1891, s. 34\. 55 Bird (Bishop) I. L., 1996 (1904), s. 26. 56 Zmarł w 1891 r. 57 Bray 1.,1981, s. 87. 50 51 �Rafał Beszterda 246 kukurydzy i niektórych warzyw, jak sałata i rzepa. Zainicjowali, popularny obecnie, zwyczaj kopcowania warzyw korzeniowych na zimę w dołach ziemnych58• Druga stacja misyjna w Ladaku, Kalatse, również rozwijała ten rodzaj działalności. W połowie lat 30. dokonano tam pomiarów i ustalono warunki przeprowadzenia kanału nawadniającego, mając na uwadze pomoc w uzyskaniu dodatkowej ziemi ornej dla niektórych z lokalnych chrześcijan, których pozarolnicze źródła utrzymania były bardzo nikłe59• Jednak pomysł ten został zrealizowany w minimalnej skali. Został wykorzystany dopiero po 1947 roku, w niepodległych już Indiach, przez niechrześcijańskich mieszkańców Kalatse. Podobne projekty inżynieryjne morawianie sporządzili dla okolic Leh60 i Spituk'il. W obu przypadkach chodziło o rozległe obszary równoległe do Indusu, które bez dostępu do sztucznego nawadniania nie były wydajne rolniczo62• * * * Morawianie wprowadzili na terenie swych gospodarstw misyjnych żyto i ziemniaki. Prowadzona przez nich dodatkowo popularyzacja tego typu upraw spowodowała największe zmiany w strukturze rolnej na terenie ich działalności. Oprócz tych dwóch podstawowych zmian, rozpowszechnili hodowlę warzyw zielonych, sałaty i szpinaku, a także korzeniowych, marchwi i rzepy. Te zmiany miały zasadnicze znaczenie dla rozwoju miejscowego rolnictwa. Dzięki uprawie ziemniaków w znaczący sposób wzrosła dochodowość lokalnego rolnictwa, a konsekwencje hodowli warzyw są dla omawianego terenu istotne do dzisiaj. Współcześnie bowiem rolnictwo na obszarach górskich jest poważnym dostarczycielem pozasezonowych płodów rolnych na wewnętrzne rynki zbytu. Misjonarze zapoczątkowali także prace inżynieryjne, mające na celu powiększenie areału objętego sztucznym nawadnianiem. Prace te były kontynuowane po odejściu morawian, a przyczyniły się do rozwoju prywatnego rolnictwa. Innym kierunkiem zainicjowanym przez morawian było przeciwdziałanie domowej produkcji napojów alkoholowych poprzez propagowanie ruchu trzeźwości 58 Najprawdopodobniej pomysł ten pochodził od A.w. Heydego. To on był ekspertem w sprawach rolnych po 30 latach doświadczeń rolniczych w Kyelongu. Za jego namową rozpoczęto np. uprawę kukurydzy w Ladaku. Kopcowanie warzyw było ogólnie znaną metodą w Europie, którą Heyde wprowadził w Lahulu i Ladaku. 59 "Periodical Accounts ...", no. 143, June 1935, s. 8. 60 Tamże, no. 155, June 1947, s. 16-17. 61 Bray J., 1985, s. 209. 62 Projekty owe powstały w niefortunnym czasie. Z jednej strony niepokoje w Ladaku tuż przed ipo odzyskaniu przez Indie niepodległości, z drugiej - EA. Peter Junior, ich autor, wystąpił z misji morawskiej i rozpoczął służbę w misj i kanadyjskiej (Canadian Mission), dla której pracował w czasie II wojny światowej. Europejscy morawianie stopniowo ograniczali swą pomoc dla lokalnych gmin, a członkowie miejscowych kongregacji nie mogli sfinansować tak dużego przedsięwzięcia. Pomysł i projekt morawski został jednak w dużej części zrealizowany w latach 60. i 70. przez władze stanu Dżammu i Kaszmir. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 247 i popieranie projektów legislacyjnych, mających na celu licencjonowanie wytwarzania. Problem ten jest aktualny do dziś, a choroba alkoholowa dotyczy znacznego odsetka populacji tzw. obszarów plemiennych Indii (tribal areas). Misjonarze rozpoczęli uświadamianie społeczności lokalnych w zakresie strat produktów rolnych przeznaczanych do produkcji alkoholu. Takie inicjatywy wyznaczały istotne kierunki rozwoju społecznego populacji wiejskich. W ramach kultury materialnej morawianie zapoczątkowali na omawianym obszarze użycie pługa koleśnego i kołowrotka. Pług takiego typu jest powszechnie stosowany współcześnie. Natomiast zastąpienie ręcznego przędzenia wełny pracą za pomocą kołowrotka stało się popularne, wydaje się, nie za sprawą morawian, a rozwoju idei khadi w Indiach. Warto zwrócić też uwagę na niebagatelną rolę działań misjonarzy morawskich w upowszechnianiu sadownictwa drzew owocowych. Jest to współcześnie bodajże najważniejszy element kultury rolnej, a dochody z tego sektora równoważą, bądź przewyższają łączne zyski z pozostałych typów upraw63• BIBLIOGRAFIA Archiwalia: Jaeschke Heinrich August, Diary (rękopis), za lata 1857-1858, Archiv der Bruder-Unitat, Herrnhut, NachlaJ3von Paul Heyde, nr sygn. NH 1 (kopia mikrofilmowa w posiadaniu autora). Publikacje: Beszterda Rafał 2001 Działalność braci morawskich w pólnocnychIndiach, "Lud", t. 85, s.119-141. Bird (Bishop) Isabella, L. 1996(1904) Among the Tibetans, Ess Pub!., New Delhi. Bray John 1981 The Moravian Church in Ladakh: The First Forty Years 1885-1925, Recent Research on Ladakh, Weltforum Verlag, Mi.inchen-Koln-London, ss. 81-91. 1985 Christianity in Ladakh: The Moravian Church/rom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research No.2, Universite de Pau, Pau, ss.207-220. 1992 Christian Missionaries on the TIbetan Border: The Moravian Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5th Se- 63 Jest to zjawisko wielowątkowe, którego omówienie przekracza ramy tego artykułu. Sytuacja dzisiejsza jest bowiem wypadkową zmian szlaków i środków transportu, ułatwionym dostępem do rynków zbytu. Morawianie z pewnością nie są odpowiedzialni za współczesny wzrost popularności sadownictwa, jednak to za ich przykładem zwrócono uwagę na istotność takich upraw iwysoką wydajność drzew owocowych w warunkach wysokogórskich. �248 Rafał Beszterda minar ofthe International Association ofTibetan Studies, Narita 1989, Narita, s. 369-375. Church ... Church Missionary Society Archive (www.mundus.ac.uk/cats/441l215.htm) 2003 "Gazetteer ..." "Gazetteer ofthe Kangra District", vol. II. Kulu, Lahaul and Spiti. 1994 Compiled and Published under the Authority ofthe Punjab Government, 1883-1885 Indus Publishing Company, New Delhi. "Gazetter ..." 1994(1899) "Gazetteer ofthe Kangra District", parts II to IV, Kulu, Lahul and Spiti. Compiled and Published under the Authority of the Punjab Government, 1897 Indus Publishing Company, New Delhi. Harcourt A.F.P. 1874 The Himalayan Districts of Kooloo, Lahoul and Spiti, Shimla. Heyde Gerhard 1921 50 Jahre unter Tibetern, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut. Keen Rosemary General Guide and Introduction to the (Church Missionary Society), Archive, s. 41-42. (www.adam-matthew-publications.co.uk/GUIDES/G003.htm) and Introduction to (CMS) Archive (www. adam-matthew-publications.co.uk/ collect/). "The Missionary ..." 1875; 1877 "The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions ofthe United Brethren or Moravians", London. "Missionsblatt. .." 1858; 1868 "Missionsblatt aus der Briidergemeine", Herrnhut. "Periodical... " 1874 "Periodical Accounts Relating to the Missions ofthe Church ofthe United Brethren, Established Among the Heathen", Brethren's Society for the Foreign Missions among the Heathen, London. Periodical... 1891-1892 "Periodical Accounts Relating to the Foreign Missions ofthe Church of 1894-1895 the United Brethren". Brethren 's Society for the Foreign Missions. 1898-1899 among the Heathen, London. 1902; 1908; 1918 "Periodical... " 1929; 1931 "Periodical Accounts Relating to Moravian Missions", Brethren's Society for 1935-1937 the Furtherance ofthe Gospel among the Heathen, London. 1939-1940; 1947 Polskie nazwy ... 1996 Polskie nazwy geograficzne świata, cz. II: Europa Wschodnia i Azja, Państwowa Służba Geodezyjna i Kartograficzna, Główny Geodeta Kraju, Warszawa. Rechler Theodor 1874 The Moravian Mission in Tibet (tłum. z "Allgemeine Missions Zeitschrift"), za: "Periodical Accounts ...", Dec. 1874, ss. 227-243. SharmaB.R. 1997 Himachal Pradesh, Publication Division, New Delhi. �Zmiany w tradycyjnym systemie rolnictwa wywołane przez misjonarzy 249 Rafał Beszterda CHANGES [N THE TRADITIONAL SYSTEM OF AGRICULTURE TRIGGERED BY MORAVIAN MISSIONARIES IN THE BORDERLAND BETWEEN INDIA AND TIBET (FROM THE MLD 19T1! CENTURY) (Summary) Moravian Brethren inhabited the borderland between India and Tibet since 1853. Over a century oftheir presence in this area, the European missionaries triggered cultural changes of different duration. This article describes changes in broadly understood agriculture and cultivation. As part oftheir activity in the area affected by missionary stations in Kye10ng, Lahoul, Poo and Kinnaur, Leh and Ladakh, the Moravians started to grow rye and potatoes, which resulted in significant changes in the traditional structure ofthe local agriculture. They also popularized growing of green vegetables (lettuce and spinach) and root vegetables (carrots and turnips). These changes were of significant importance for the development of the local agriculture. Potatoes greatly increased the profitability of local agriculture and the consequences of growing vegetables have been significant until today. Today agriculture in the mountainous regions supplies agricultural produce to the internal sale markets. Moravian missionaries also started engineering work, attempting to introduce artificial irrigation. This work was continued after the missionaries had left the area, and contributed to the development ofprivate farming. Moravians opposed home production of alcoholic beverages - they promoted sobriety and supported legislative work, which introduced licences for alcohol production. Missionaries started to make the local communities aware ofhow much agricultural produce is wasted when it is used to make alcohol. Moravian missionaries introduced a gallows plough and a spinning wheel. A gallows plough is still used today. The popularity of the spinning wheel, which replaced manual wool spinning, should be credited not so much to the missionaries but to the development of the khadi idea in India. Attention should also be drawn to the role ofthe Moravian missionaries in popularization offruit tree farming. Today it is probably the most important element ofthe agricultural culture and proceeds from this sector balance or exceed total proceeds generated by other types of farming. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732646cb18037a286c2cacbe0dc8dd6c.pdf 9930318b62f61e33838ad3f5f1de7fda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5100 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4732 Title A name given to the resource Wódz jako funkcjonariusz / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.219-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 RYSZARD VORBRICH Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza Poznań WÓDZ JAKO FUNKCJONARIUSZ. DESPOTYZM ZDECENTRALIZOWANY W SPOŁECZEŃSTWIE POSTPLEMIENNYM KAMERUNUl Życie społeczne i polityczne w A:fiyce odznacza się wyraźną obecnością tradycyjnych - definiowanych jako plemienne - elementów wizji świata (tradycyjnych wierzeń, koncepcji roli jednostki i rodziny) i związanych z nią praktyk (np. form lojalności, czarów). Równie czytelnajest tam obecność struktur plemiennych w instytucjach państwa, w strukturach "społeczeństwa obywatelskiego", a także w instytucjach władzy samorządowe Y Przy opisie realiów a:fiykańskich pomocne może zatem okazać się zastosowanie pojęcia "społeczeństwa postplemiennego". Dla celów operacyjnych, jako "społeczeństwo postplemienne" określam społeczeństwo, w którym elementy kultury i struktury typowe dla społeczeństwa plemiennego, takie jak: tradycyjne źródła prestiżu (wynikające z relacji starszeństwa), kolektywizm, przewaga związków krwi nad związkami dowolnymi, dominacja postaw etnocentrycznych, koncentracja ról społecznych u tych samych osób lub instytucji, itp. (Lewis, 1964) - dość przypadkowo przemieszano z instytucjami izasadami importowanymi z zachodniego kręgu kulturowego: koncepcją narodu, organizacją społeczną opartą na dominacji związków dowolnych, parlamentaryzmem i wzorami sukcesu osobistego opartymi na wykształceniu lub pozycji w strukturach państwowych oraz postawami indywidualistycznymi, wyrażającymi się w konsumpcjonizmie. Przyjęta definicja wydaje się szczególnie adekwatna w stosunku do współczesnych społeczeństw Afryki i to nie tylko jej warstw "wieśniaczych", lecz także w stosunku do a:fiykańskich elit politycznych. Zwłaszcza w tym ostatnim kontekście zaproponowana konceptualizacja "plemienności" może okazać się pomocna w opisaniu i wyjaśnieniu współczesnej sytuacji społecznej, ekonomicznej i politycznej "Czarnego Lądu". Typowo "plemienne" kategorie organizacji społecznej - I Artykuł prezentuje wstępnie wyniki projektu badawczego "Społeczeństwo postplemienne w Afryce. Stare i nowe elity a budowa społeczeństwa narodowego i obywatelskiego w Kamerunie" (nr 2 HOlH 024 22). �220 Ryszard Vorbrich takie jak tytułowy "wódz" - odgrywają tu bowiem ciągle jeszcze istotną rolę w życiu społecznym i politycznym. W kontekście obecnej sytuacji politycznej, a zwłaszcza ekonomicznej Afryki, w literaturze afrykanistycznej szersze zastosowanie znajduje koncepcja społeczeństwa, a zwłaszcza państwa "postkolonialnego" (Cooper, 2002; Mamdani, 1996). Rzeczywiście, obecny obraz społeczeństwa Afryki jest w dużej mierze rezultatem, trwającej kilka pokoleń, zewnętrznej presji politycznej, ekonomicznej i kulturowej. Sądzęjednak, iż przyjęcie w analizie współczesnej sytuacji Afryki "kolonializmu" (cokolwiek będziemy pod nim rozumieli) -jako jedynego punktu odniesieniazawęża pole analizy i skierowuje ją na czynniki zewnętrzne, podczas gdy zwrócenie się ku "plemienności" kieruje analizę ku źródłom wewnętrznym, inaczej mówiąc ku istocie "afrykańskości" (cokolwiek będziemy pod nią rozumieli). W takim ujęciu "społeczeństwo postplemienne" nie stanowi antytezy "społeczeństwa postkolonialnego", lecz kategorię równoległą, użyteczną w analizie podejmowanej z perspektywy antropologicznej, a nie politologicznej. Jako antropolog koncentruję się bowiem na rodzimych źródłach afrykańskiej rzeczywistości społecznej. Przy analizie procesów i skutków zmian kulturowych uwzględniam j ednak jako istotną zmienną także wpływ czynników zewnętrznych - struktur i norm kulturowych zaszczepionych w Afryce w epoce kolonialnej. Widoczne w Afryce zderzenie odmiennych systemów społecznych, filozofii, wizji świata i koncepcji osoby ludzkiej doprowadziło do wyłonienia się instytucji, które okazały się dysfunkcjonalne w świecie zdominowanym przez normy kulturowe (polityczne i ekonomiczne) ukształtowane w cywilizacji zachodniej. Naświetlenie genezy współczesnej pozycji i roli społecznej wodzów - czemu poświęcone jest niniejsze studium - może posłużyć także wskazaniu źródeł dysfunkcji niektórych afrykańskich instytucji życia publicznego. Dokonać tego można poprzez zestawienie norm i instytucji importowanych z Europy w epoce kolonialnej z ich afrykańskimi - postplemiennymi - odpowiednikami. Importowane instytucje -~- wbrew oczekiwaniom - nie zostały bowiem zaszczepione w formie wzorcowej, lecz uległy modyfIkacji, przystosowującej je do miejscowych kontekstów kulturowych. Historia kolonizacji europejskiej nie jest jedynie historią podboju i dominacji. Wbrew utartym poglądom, społeczeństwa zdominowane przez system kolonialny nie były bierne (to z perspektywy europejskiej aktywny był jedynie biały kolonizator), lecz w ramach procesu adaptacyjnego wykazywały znaczną dozę inicjatywy, pozwalającej na przyswojenie innowacji kulturowych. Konfrontacje rodzimych - afrykańskich - oraz importowanych (europejskiego pochodzenia) norm i instytucji zintegrowanych w ramach społeczeństwa post- l Co przejawia się etnicyzacją polityki organizacji pozarządowych. np. etnicznym wymiarem partii politycznych oraz �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 221 plemiennego w Afryce przedstawiam głównie na przykładzie Kamerunu, państwa stanowiącego pod wieloma względami "Afrykę w miniaturze"3. Z punktu widzenia antropologii politycznej, historyczny proces zdominowania Afryki przez europejskie mocarstwa kolonialne - zwany w pewnym uproszczeniu ,,kolonizacją" - polegał m.in. na wypracowaniu metod owej dominacji. Filozofia kolonializmu wyrażała się w ideologicznie motywowanym imperatywie "cywilizowania". Filozofia ta wymagała wypracowania metod dominacji, dzięki którym Afrykanie nie czuliby się zniewalani, a przez to byli bardziej skorzy do współpracy i podatni na "cywilizowanie" (Mamdani, 1996). Podstawowy problem kolonizatorów sprowadzał się do pytania, czy Afrykanie mieli być europeizowani, czy też tylko wprowadzani w krąg światowego (w praktyce europejskiego) systemu gospodarczego. To drugie rozwiązanie zakładało pewne przekształcenia ustrojowe, lecz nie musiało zakładać automatycznie istotnych zmian tożsamości kulturowej. Pierwszy model nazywany jest dla uproszczenia (choć nie zawsze słusznie) modelem francuskim, drugi model określa się mianem modelu brytyjskiego. W wymiarze praktycznym: rozwiązanie pierwsze - sprowadza się do zasady rządów bezpośrednich, a rozwiązanie drugie - zasady rządów pośrednich. Należy jednak podkreślić, iż władze kolonialne w Afryce odznaczały się znaczną dozą elastyczności, podyktowaną potrzebą legitymizacji swej władzy. Tam, gdzie było to możliwe, przejmowały tradycyjne struktury władzy, poprzez ich akceptację i akomodację, tam, gdzie ich brakło, kreowano klasę "wodzowską", poprzez desygnacjęjej członków z egalitarnego, zasadniczo tubylczego społeczeństwa plemiennego. Stąd w koloniach francuskich spotkać można było formy rządów pośrednich, a w imperium brytyjskim nie brakło przykładów modelowania tubylców na wzór mieszkańców metropolii. Wbrew sugestiom płynącym z nazwy, w obu systemach rządów kolonialnych zakładano bowiem stworzenie klasy tubylczych pośredników, mających być ogniwem administracji terenowej, a zarazem przekaźnikiem określonych treści kulturowych. Nową klasę tworzyć mieli Afrykanie, którzy mogliby zastąpić białych na stanowiskach, na których z różnych powodów nie mogli oni właściwie i efektywnie funkcjonować. W modelu "francuskim" nacisk położono na zmianę świadomości kolonizowanych ludów. Służyły temu rozbudowane instytucje i programy edukacyjne manipulujące świadomością "tubylców" i zmierzające do ufor) Państwo to - o granicach "wykrojonych" w epoce kolonialnej przez Niemców - obejmuje wszystkie (poza pustynią) strefy bioklimatyczne kontynentu, a także ponad 200 grup etnojęzykowych (od Arabów na północy do Pigmejów na południu), należących do niemal wszystkich afrykańskich rodzin lingwistycznych. Podział na Kamerun brytyjski i francuski nastąpił po pierwszej wojnie światowej, w wyniku której kolonie niemieckie (jako manadaty Ligii Narodów) przypadły aliantom. Dla tożsamości samych Kameruńczyków trzydziestoletnie panowanie niemieckie nie było jednak okresem bez znaczenia, skoro po odzyskaniu niepodległości (1960-1961) zdecydowali się oni na reunifikację w wymiarach przestrzennych zbliżonych do tych, jakie nadali temu krajowi Niemcy. Dla uproszczenia, przy analizie wpływów wzorców europejskich na kondycję współczesnego społeczeństwa kameruńskiego, pomijam tu jednak okres panowania niemieckiego (1886-1916). �Ryszard Vorbrich 222 mowania "czarnych Francuzów"4. Właściwemu kształtowaniu świadomości tradycyjnych elit afrykańskich służyły takie instytucje edukacyjne,jak wprowadzone przez Brytyjczyków - Native Authority School (w Kamerunie brytyjskim) lub tworzone przez Francuzów - les ecoles des notables (w Kamerunie francuskim). Zagadnienie funkcji i zróżnicowanej fonny afrykańskich systemów edukacyjnych fonnujących nowe elity zasługuje na odrębne omówienie (Vorbrich, 2003). W tym miejscu podkreślić jedynie należy, iż dzięki kolonialnym instytucjom edukacyjnym fizyczna dominacja nad przestrzenią uzupełniona została zdominowaniem "tubylczych umysłów". Skala manipulowania świadomością członków nowej klasy społecznej, mających w założeniu przejąć część odpowiedzialności za rozwój kolonii, była różna w poszczególnych koloniach afrykańskich. Nie była ona zaniedbywana w imperium brytyjskim, największa była jednak w koloniach francuskich (w tym i w Kamerunie francuskim). Stopień zdominowania kultury Kameruńczyków przez wzory i nonny europejskie w epoce kolonialnej najlepiej ilustrują pierwsze słowa Pieśni zbiórki, ułożonej w 1929 roku przez uczniów szkoły elementarnej w miejscowości Fulasi (Kamerun południowy). Z górą 30 lat później stała się ona hymnem narodowym niepodległegopaństwa: o Kamerunie! Kolebko naszych przodków niegdyś żyjących w barbarzyństwie. Jak słońce wschodzące z wolna iTy wydobywasz się z dzikości (Encyclopedie ..., 1965, s. 32)5 Z dzisiejszego punktu widzenia system oświaty, deprecjonujący rodzime wartości, oceniany jest (nie tylko przez Afrykanów) jako przejaw kulturowego imperializmu, służący stworzeniu optymalnych warunków dla maksymalizacji eksploatacji ekonomicznej. Z perspektywy ideologów kolonizacji traktowany był jednak jako ważny instrument służący otwarciu społeczności plemiennych i zapoczątkowaniu procesu budowy społeczeństwa typu narodowego (Kilson, 1966). Ufonnowana 4 Problem asymilowania Afrykanów do kultury kolonizatorów był przedmiotem wielu analiz (Cooper, 2002; Manning, 1999; Vaillant, 1990). O skali manipulacji tożsamością w afrykańskich szkołach świadczy treść programów nauczania, które kazały czarnym uczniom recytować "czytanki" swych francuskich rówieśników - Nasi przodkowie Galowie ... Konsekwencje rozdarcia tożsamości, wynikającego z dominacji obcych wzorów kulturowych, najlepiej opisał Henri Lopes - pisarz kongolański, były wicedyrektor UNESCO i obecny ambasador Konga w Paryżu w znanej książce: Ma grand-mere bantoue et mes ancetres les Gaulois, Paris 2003. 5 Tekst pierwszej zwrotki hymnu zmieniono w latach 70. Obecnie brzmi ona następująco: O Kamerunie! Kolebko naszych przodków Idź, wstań i zazdrośnie strzeż swej niepodległości. Jak słońce twój sztandar musi być dumny, Płonący symbol wiary i jedności. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 223 procesie socjalizacji wyedukowana klasa tubylczych pośredników dała początek nowej afrykańskiej elicie politycznej, która w połowie ubiegłego wiekuw epoce nasilonej dekolonizacji - zastąpiła (z różnym powodzeniem) Europejczyków w importowanych instytucjach życia politycznego, gospodarczego i kulturalnego. W nowej sytuacji znalazła się także stara elita - wywodząca się ze struktur plemiennych. Należała ona bowiem do innego świata, nie przystającego do zasad funkcjonowania nowoczesnego społeczeństwa typu narodowego. Obie kategorie elit afrykańskich znalazły jednak swoje miejsce w strukturach kolonialnego, a następnie niepodległego państwa afrykańskiego. Zależnie od dalekosiężnych celów kolonizacji, w każdym z obu zasadniczych modeli rządów kolonialnych przyjęto bowiem odmienne zasady definiowania i formowania tubylczej klasy pośredW ników. O ile system rządów bezpośrednich koncentrował się na wyłonieniu oraz wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy społecznej, to system rządów pośrednich skupiał się na wytypowaniu pośredników wśród zastanych struktur i elit społecznych oraz ewentualnym ich odpowiednim uformowaniu . . Mówiąc o strukturach władzy w afrykańskim państwie kolonialnym, należy pamiętać jednak, iż funkcjonowało ono w ramach ideologii rasistowskiej (nawet jeśli maskowano ją kryteriami kulturowymi - najlapidamiej ujętymi w dewizie Cecila Rhodesa: "Równe prawa dla wszystkich cywilizowanych ludzi" (Mamdani, 1996). Segregacja rasowa lub kulturowa mogła przybierać dwie formy: "segregacji terytorialnej" (dominującej np. w RPA) lub "segregacji instytucjonalnej". Na tej ostatniej zasadzie segregacji oparto ideę rządów pośrednich. W tym kontekście państwo kolonialne w Afryce było przede wszystkim protektorem społeczności kolonów. W zasadzie tylko oni posiadali pełnię praw obywatelskich - prawo do obecności w przestrzeni publicznej (prawa wyborcze, prawa do stowarzyszeń) oraz wolność słowa itp. Afrykanów (poza nielicznymi wyjątkami)6 podzielono na dwie grupy - Natives - "Tubylców" i Tribe-peoples - "członków wspólnot plemiennych". Ci pierwsi żyli na obszarach zurbanizowanych lub wiejskich zdetrybalizowanych (np. na plantacjach). Byli oni zawieszeni w próżni prawnej z definicji nie byli obywatelami, lecz poddanymi. Mogli ubiegać się o status obywatela po spełnieniu wygórowanych wymogów natury majątkowej Gako posesjonaci - płatnicy podatku od nieruchomości) i edukacyjnej (jako piśmienni - po zdaniu "egzaminu obywatelskiego") - z czasem stworzyli oni klasę evolues. Ci drudzy - żyjący nadal w strukturach plemiennych - mieli zapewnioną pewną autono- 6 Np. we francuskiej Afryce jedynie czarni mieszkańcy kilku enklaw naj starszych kolonii powstałych przed 1890 r. (communes de plein exercice): Sto Louis, Rufisque, Goree i Dakaruposiadali prawa obywatelskie zastrzeżone z reguły dla białych - nabywali z urodzenia status citoyensfranr;ais. Pozostali Afykanie posiadali jedynie status "francuskich poddanych", sujetsfranr;ais (indigenat). �224 Ryszard Yorbrich mię prawną (podlegali z definicji prawu plemiennemu), a zarazem jeszcze trudniejszą drogę do uzyskania praw obywatelskich. Jeśli uwzględnimy, że evolue znaczy tyle co ,,ktoś rozwinięty", łatwiej zrozumiemy stosunek Europejczyków do Afiykanów nie zaliczanych do tej pierwszej kategorii. Dla administracji kolonialnej stali oni na zbyt "niskim szczeblu rozwoju", aby mogli być traktowani jako w pełni świadomi obywatele. W ówczesnym kontekście sytuacji społecznej Afryki, nadanie wspólnotom plemiennym autonomii prawnej oraz instytucjonalizację wodzów plemiennych można uznać zatem za próbę włączenia społeczności plemiennych do państwa kolonialnego. Z drugiej strony, akceptując bądź kreując wodzów, władza kolonialna zgadzała się de facto i de jure na stworzenie lub utrwalenie wśród tribe peoples podziału na grupy ludności o nierównym statusie prawnym, na nielicznych "panujących" członków wspólnot plemiennych - dopuszczonych do kręgu "władzy" i całą resztę "poddanych" - pozbawionych znacznej części swych praw obywatelskich. Ograniczając "tubylcom" i tribe peoples zakres praw obywatelskich, państwo kolonialne ustawiło się w pozycji oświeconego despoty, który decydował, co jest dobre dla poddanych. Różnica między państwem kolonialnym stosującym rządy bezpośrednie a kolonią, w której przyjęto model rządów pośrednich (w Kamerunie oba modele rządów współistniały równocześnie) sprowadzała się do antonimii, jaka istnieje między despotyzmem scentralizowanym a despotyzmem zdecentralizowanym. W obu wypadkach poddani nie mogli decydować w pełni o sobie, decydował za nich bardziej lub mniej oświecony despota, w pierwszym przypadku "urzędujący" w ministerstwie lub w prefekturze, w drugim - w pałacu feudała lub zagrodzie wodza wioski. W niniejszym studium zajmiemy się głównie tą drugą kategorią despotów zasiadających na tronie plemiennego władcy lub na skromnym stołku wodza wioskowego. Z punktu widzenia inicjatorów kolonialnych rządów pośrednich najważniejszym problemem praktycznym,jaki musieli rozwiązać, było ustalenie (i zdefiniowanie) tubylczej struktury władzy. Z pozoru było to łatwiejsze w regionach, w którychjeszcze w okresie przedkolonialnym uformowały się scentralizowane formy władzy. Wskazanie tradycyjnych struktur władzy, a zwłaszcza jej personifikacja, okazywała się nieporównanie trudniejsza wśród społeczności acefalicznych, czyli charakteryzujących się znacznym stopniem rozproszenia i niestałością ośrodków decyzyjnych. W wypadku społeczności pozbawionych scentralizowanej władzy - nie znających funkcji dziedzicznego wodza - stworzenie klasy tubylczych pośredników oznaczało defacto budowanie od podstaw nowych instytucji politycznych i wykreowanie lokalnych elit. We względnie egalitarnych społecznościach plemiennych, o acefalicznej strukturze społecznej, desygnacje wodzów odznaczały się zatem z konieczności znaczną dowolnością, często nawet obarczone były wyraźnym piętnem manipulacj i dla doraźnych celów politycznych. Wobec braku innych kandydatów - wodzami mia- �Fot. l. Moboutakai Tizi - wódz III rangi ze wsi Mandama w muzułmańskim stroju z laską - atrybutem władzy. �Fot. 3. Stare i nowe elity. Prezentacja wodzów plemiennych (współczesnej klasy tubylczych pośredników) nowo powołanemu prefektowi - przedstawicielowi państwa, zwierzchnikowi departamentu (wieś Mandama, depo Guider). -.--l I Fot. 4. Nowe (wyedukowane) elity - urzędnicy państwowi dep:'Guider w strojach "oficjalnych" - podkreślających lojalność w stosunku do prezydenta P. Biya. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 225 nowano często jednostki uplasowane wysoko w hierarchii społecznej, zbudowanej na podstawie pozycji w systemie genealogicznym grupy (np. patriarchów rodowych) lub swego rodzaju tradycyjnych funkcjonariuszy publicznych - np. "panów ziemi". W społeczeństwach pozbawionych tradycji władzy centralnej osoby takie nie tyle sprawowały "władzę", co posiadały "decydujący wpływ" na decyzje podejmowane na zasadach konsensusu (Vorbrich, 1987). Często też posiadały one pewien zakres kompetencji (prawnej i religijnej natury) czyniących z nich osoby odpowiedzialne za przychylność sił nadprzyrodzonych oraz zarządzanie wspólnotowąziemią7. W praktyce, nawet jeśli władze kolonialne (a później i rządy niepodległych państw afrykańskich) sięgały po osoby wywodzące się z rodów, które rościły sobie (często na wyrost) prawo do jakiejś formy zwierzchnictwa nad sąsiadami, desygnowały na wodzów jednostki "powolne" aktualnie dominującej w państwie grupie politycznej (Beauvilan, 1989)8. Równie często, z braku kandydatów mogących się legitymizować jakimkolwiek tradycyjnym źródłem prestiżu, jako wodzów jednostek organizacji plemiennej powoływano osoby nie tyle desygnowane przez tradycję, co związane z administracją: miejscowych tłumaczy, osoby mające jakikolwiek staż "biurowy" (np. pisarzy gminnych), a nawet byłych osobistych kierowców prefektów (Beauvilan, 1989; Roupsard, 1987). W takich okolicznościach tworzenie instytucji wodzowskich sprowadzało się defacto do wynalezienia tradycji - polegało na tworzeniu "neotradycyjnych" struktur władzy plemiennej, powoływaniu wodzów mogących spełniać rolę funkcjonariuszy administracji publicznej - "tubylczych pośredników" władzy państwowej. Tarn, gdzie społeczeństwo acefaliczne wypracowało miejscowe formy władzy kolektywnej - np. tzw. "rady starszych" - włączano je w struktury lokalnej administracji. Działające zgodnie z tradycją "rady starszych" (tworzone z zasady przez głowy miejscowych struktur pokrewieństwa) nie posiadały jednak zazwyczaj jasno określonego zakresu kompetencj i ani prestiżu przypisywanego zwyczajowo wodzom. Prawo zwyczajowe w przedkolonialnej Afryce oparte było bowiem przede wszystkim na konsensusie, a do tego zwyczaj i tradycja były niejasno definiowane i ogrornnie elastyczne. Stąd, opisując struktury ogniwa administracji 10- 7 Tego typu "zarządzanie" odbywało się w interesie współziomków, a jedynym profitem był w zasadzie jedynie prestiż spoleczny. K Nowo wykreowani wodzowie byli bez pardonu usuwani (także w niepodległym Kamerunie), jeśli tylko nie stosowali się do linii politycznej władzy centralnej (lub nawet nie spełniali nieformalnych oczekiwańjej lokalnych popleczników - np. nie sprzyjali islamizacji). Tacy wodzowie nie tylko byli usuwani, lecz także niekiedy więzieni lub internowani (Beauvilan, 1989). Dobrym przykładem manipulowania wodzami plemiennymi przez władzę państwową jest casus wodza wsi Mandama (z plemienia Daba w północnym Kamerunie), który za wyrażenie zgody na zainstalowanie się we wsi misjonarzy katolickich został podstępnie porwany przez żandarmerię i internowany w odległym o 400 Ian. Polio Na jego następcę władze państwowe desygnowały powolnego im syna starego wodza (jednego z kilkudziesięciu), który sprzyjał islamizacj i swych "poddanych" (Vorbrich, 1989). �226 Ryszard Vorbrich kainej, zbudowane na wartościach zwyczajowych i nominalnej ciągłości władzy, możemy nadal mówić o wynalezieniu tradycji (Natang, 1995)9. Wbrew pozorom, równie zwodnicze okazywały sit(próby oparcia systemu władzy pośredniej na tradycyjnych - afrykańskich - strukturach scentralizowanych systemów politycznych: wodzostwach, sułtanatach i królestwach. W tym wypadku problem sprowadza sit(do pytania: co może być źródłem tradycji? Jaki moment historii uznać można za właściwy do odwzorowania struktur politycznych mogących znaleźć zastosowanie w strukturach władzy pośredniej? Europejczycy-zarówno B1J1Y.j czycy,jak i Francuzi -konstruowali swoje modele systemu kolonialnego w oparciu o podobny ijednakowo uproszczony koncept tradycyjnego - przedkolonialnego - systemu władzy w Afryce. Monarchistyczno-patriarchalna i autorytarna wizja historii kontynentu dominowała zwłaszcza w bl)'tyjskiej polityce kolonialnej (Nantang, 1995). W centrum takiego modelu lokował sit( zawsze władca (król lub wódz), a na poziomie lokalnym - patriarchalny przywódca rodziny i rodu. W konsekwencji, jak zauważają coraz częściej badacze afrykańscy (Nantang, 1995; Mamdani, 1996), władza postrzegana byłajako atrybut osobistego despotyzmu. W tym sensie była ona konstruktem ideologicznym. Ponadto - kolonizatorzy uprzywilejowywali przeważnie ostatnią warstwę tradycji. Europejczycy mieli tendencjt( do uznawania jako "tradycyjne" takie systemy władzy i układy polityczne, jakie zastawali na miejscu w chwili podboju. W efekcie petryfikowali często urządzenia ustrojowe oraz określone status quo, będące wypadkową ostatnich przedkolonialnych wydarzeń z historii politycznej, świeżych podbojów oraz uzurpacji lub równie świeżych i przypadkowych efektów działania sił odśrodkowych (secesji lub buntów) lO. Efektem takiego podejścia ontologicznego było kreowanie jako ogniw władzy pośredniej różnego typu organizmów państwowych i protopaństwowych, traktowanych przez miejscową ludność jako wrogie pot((gi polityczne, opresyjne struktury obce etnicznie lub religijnie. Na terenie Kamerunu najlepszym przykładem takiego podejścia było uznanie za partnerów władzy kolonialnej fulbejskich feudałów - tzw. lamibe (1.poj. lamido ), 9 Ponadto cechy tradycyjnego systemu kooptacji panującego w tych radach (opierające się nie na rzeczywistych kompetencjach, a na pozycji w strukturach pokrewieństwa) utrudniały włączanie do tak pomyślanego systemu administracji tubylczej jednostek wyedukowanych, mogących wnieść do neotradycyjnych struktur władzy nowy typ kompetencji i inwencji sprzyjających rozwojowi. Sprzyjało to wyalienowaniu wyedukowanych Afrykanów (evolues) z tradycyjnych wspólnot, co z kolei przyspieszało proces ich detrybalizacji. W ten sposób powstała z czasem, nacechowana frustracją, warstwa społeczna zawieszona między dwiema kulturami. Owi evolues. wyłączeni z profitów, jakie dawało partycypowanie w strukturach władzy tradycyjnej, stanowili zaczyn ruchów narodowowyzwoleńczych, a później rdzeń elity władzy w państwie niepodległym. 10 W wymiarze metodologicznym i praktycznym problem sprowadza się do pytania: jak głęboko naleźy się cofnąć w czasie, aby odkryć ..tradycje". Ideologom i praktykom kolonizacji uwadze uchodził fakt, iż w wypadku znacznych połaci Afryki, Europejczycy nie byli jedynymi, lecz ostatnimi najeźdźcami. Jeśli uwzględni się tę okoliczność, to czy przy wyznaczaniu rodzimej - kameruńskiej - formy władzy naleźało cofnąć się do podboju portugalskiego (na południu kraju), czy może do fulbejsko-muzułmańskiego (na północy), a może do czasów przed ekspansją Bantu(?). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 227 którzy, W imię "świętej wojny", najechali (z terenów obecnej Nigerii) ziemie północnego Kamerunu kilkadziesiąt lat przed podbojem niemieckim. Administracja niemiecka, a potem francuska i brytyjska, oparły swe rządy w terenie o sieć lamidatówll, których zwierzchnictwo nad "tubylcami" było traktowane przez zainteresowanych "poddanych" jako uzurpacja. W wymiarze praktycznym stanowiło to stałe źródło konfliktów i buntów, a w konsekwencji motywowało "tubylców" do oporu wobec władzy kolonialnej. Musiało minąć 20-40 lat ustawicznych aktów zbrojnego (i biemego) oporu "tubylców" (autochtonicznych plemion górskich) wobec tak desygnowanych funkcjonariuszy państwa kolonialnego, aby Francuzi zdecydowali się zarzucić w tej części protektoratu formę władzy pośredniej. Wobec niewydolności administracji kolonialnej, bezpośrednia kontrola ze strony prefektów (i podprefektów) okazała sięjednak w wielu regionach iluzoryczna i wyłączała de facto niektóre wspólnoty lokalne górali spod jurysdykcji jakiejkolwiek władzy zewnętrznejl2. Decyzja kolonizatorów - oparcia swego panowania na pośrednictwie muzułmańskich (obcych etnicznie) feudałów - utrwaliła jednak na wiele pokoleń układy polityczne i strukturę religijną kraju. W niepodległym Kamerunie - pod z górą dwudziestoletnimi rządami Fulbeja - prezydenta Ahmaou Ahidjo -jego ziomkowie i współwyznawcy (10%---20% populacji kraju) uzyskali dominującą pozycję. Nawet po upadku A. Ahidjo (w roku 1982), dominująca pozycja jego grupyetnicznej i religijnej utrzymuje się nadal w północnych prowincjach kraju. Struktury rządów pośrednich - ustalone przez państwo kolonialne - zostały odziedziczone przez niepodległy Kamerun. Ich adaptacja do zmieniających się warunków społecznych i politycznych przebiegała pewnymi meandrami, lecz w zasadzie utrwaliła mieszany - etatystyczno-plemienny - model władzy lokalnej w tym kraju. Początkowo -juź w schyłkowym okresie epoki kolonialnej - tradycyjne struktury wodzowskie przejmowały w praktyce niektóre funkcje samorządowe, zwłaszcza w części brytyjskiej protektoratu oraz uczestniczyły do pewnego stopnia w mechanizmie decyzyjnym. Instytucjonalnym wyrazem tej tendencji było stworzenie (1957) na terenie Kamerunu brytyjskiego swego rodzaju namiastki parlamentu - centralnego organu samorządowego -Haus a/Chiefs (Natang, 1995). W pierwszych latach niepodległości, w obawie przez zgubnymi skutkami trybalizmu, W Kamerunie górę wzięła, wzorowana na modelu francuskim, tendencja II Feudalnych, półniepodległych prowincji sułtanatu Sokoto, które - niczym pograniczne "marchie" wczesnośredniowiecznego cesarstwa niemieckiego - zagarniały i "cywilizowały" (islamizowały) "pogańskie" ludy wschodniego pogranicza muzułmańskiego imperium (Lestringant, 1964; Mveng,1963). 12 Specyficzny status prawnopolityczny plemion górskich, wymykających się strukturom władzy pośredniej, (quasirezerwatów "tubylczych") znalazł nawet odzwierciedlenie w przyjętej terminologii administracyjnej. Najbardziej znaną grupą "niepodległych" wspólnot plemiennych jest Groupement Daba /ndependants (Vorbrich, 1989). �228 Ryszard Vorbrich zmierzająca do stworzenia silnego, scentralizowanego państwa. Tę pierwotną doktrynę ustrojową Kamerunu politolodzy definiowali jako hegemonie project (Bayard, 1979). Doktryna ta zakładała redukcję pozycji politycznej wodzów tradycyjnych. Przewidziano dla nich jedynie funkcje pomocnicze w systemie fiskalnym oraz funkcje pośrednika w przekazywaniu dyrektyw administracji państwowej (centralnej). Instytucjonalnym wyrazem tej doktryny było zlikwidowanie w pierwszych latach niepodległości centralnej reprezentacji samorządu wodzowskiego, jakim był Haus of Chiefs· Z czasem niedomogi administracji państwowej, a zwłaszcza niedobory kadrowe, stanęły na przeszkodzie budowy silnego scentralizowanego państwa na wzór europejski (głównie francuski). Zmusiło to władze niepodległego Kamerunu do skorzystania ze struktur neotradycyjnych, pozostawionych w spadku po państwie kolonialnym. Co więcej, w niepodległym Kamerunie, po kilku latach zamieszania w funkcjonowaniu na nowo zjednoczonego, federacyjnego państwa, przystąpiono do rozbudowy i dalszej instytucjonalizacji tradycyjnych struktur władzy plemiennej. Przede wszystkim zdecydowano się na uregulowanie statusu prawnego wodzów plemiennych. Choć uregulowanie to przyjęło postać Dekretu Prezydenta, a więc pewnego prowizorium prawnego, na dziesiątki lat wplotło struktury plemienne w struktury nowoczesnego państwa, nadając im funkcje "pomocniczej administracji" - instytucji uzupełniającej Ciw pewnym sensie dublującej) administrację państwową różnych szczebli. Ogłoszony 14 lipca 1977 roku Dekret Prezydenta Republiki O ustanowieniu wodzostw (no. 77/245) jest modelowym przykładem uwikłania polityki afrykańskiego państwa w relacje i struktury plemienne, struktury traktowane w nowoczesnym państwie typu europejskiego jako anachroniczne i sprzeczne z duchem demokracji. Dekret zawiera kilkadziesiąt artykułów szczegółowo regulujących stosunki między państwem a strukturami plemiennymi, określa zasady powoływania wodzów, ich hierarchię, funkcje i role społeczne, ich obowiązki i przywileje. Dokładne omówienie treści Dekretu nie mieści się w ramach niniejszego studium. W tym miejscu możliwe jest jedynie przedstawienie podstawowych unormowań prawnych mających swe źródło w omawianym akcie prawnym oraz zarysowanie ich praktycznych konsekwencji społecznych i politycznych. Dekret definiuje (wart. 20) funkcje wodzów jako: -pomaganie władzom administracyjnym w "przewodzeniu ludowi"; -podtrzymywanie lokalnych zwyczajów; - "przekazywanie dyrektyw administracji swemu ludowi (podkr. R.V) i wprowadzanie ich w życie"; - "zbieranie podatków państwa i innych zbiórek publicznych"; - "utrzymywanie prawa i porządku" (także poprzez stosowanie prawa zwyczajowego); - działanie "na rzecz rozwoju ekonomicznego, społecznego i kulturalnego" podległych im wspólnot. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 229 Art. 2 Dekretu ustanawia potrójną klasyfikację wodzów, w zależności od znaczenia demograficznego oraz ekonomicznego przypisanych im wspólnot, a także w zależności od wielkości terytorium danego wodzostwa. Wodzowie poszczególnej rangi różnią się skalą wpływów, wielkością zarządzanego terytorium oraz liczbąpoddanych. Zależnie od rangi powołuje ich też inny organ założycielski (zob. tab. l). Tab!. l. Klasyfikacja rang wodzów wg Dekretu O ustanowieniu wodzostw Ranga wodza I wódz I m"g; Organ zał~cielski Terytorium Premier Porównywalne do departamentu I Struktura Co najmniej dwa wodzostwa II rangi Wódz II rangi Minister administracji Porównywalne do arrondissement (powiatu) Co najmniej dwa wodzostwa III rangi Wódz III rangi Prefekt (szef departamentu) Społeczność lokalna -wieś Brak niższych struktur Prawną konsekwencją Dekretu było pojawienie się w całym kraju (lub uprawomocnienie) kilkuset "wodzostw" różniących się skalą, liczbą ludności i złożonością struktury. Ubrany w język prawny dekret - choć odwoływał się do tradycyjnych struktur plemiennych (art. 5 mówił, iż ustanowienie wodzostwa powinno być "uświęcone przez tradycje") - przyznawał organom założycielskim znaczną dowolność w ustanawianiu wodzostw (organa założycielskie mogły powoływać do życia ,,nowe wodzostwa") i wyznaczaniu ich zwierzchników - wodzów. Ustanawiając lub legalizując wodzostwa, Dekret nie tylko kreował i sankcjonował neotradycyjne struktury władzy. W wielu wypadkach nadawał wodzom istniejącym wcześniej (w epoce przedkolonialnej i kolonialnej) nowy- znacznie szerszy i (co najważniejsze) wsparty autorytetem państwa - zakres kompetencji i uprawnień, naruszając w wielu wypadkach równowagę społeczną i ekonomiczną wsPÓlnotplemiennych i lokalnych. Po pierwsze, nierzadko zdarzało się, że wodzami (najczęściej niższej kategorii) mianowane były osoby, które w tradycyjnych strukturach władzy plemiennej pełniły jedynie role służebne względem swoich ziomków (np. wspomniani wcześniej funkcjonariusze kultów religijnych) lub funkcje pomocnicze względem wodzów tradycyjnych (w tradycyjnych - scentralizowanych - systemach politycznych). Często reprezentowały one jedynie poprzednio wodzów tradycyjnych w poszczególnych (nie samodzielnych) społecznościach lokalnych. W ten sposób dzielono zintegrowane dotychczas jednostki organizacji politycznej oraz stworzono warunki do pojawiania się konfliktów kompetencyjnych. Wyniesieni do godności "wodza" �230 Ryszard Vorbrich traktowali bowiem nadaną im funkcję poborcy podatków jako akt politycznego uznania (Vorbrich, 1989). Dekret z 1977 roku przyczynił się do utrwalenia szczególnej pozycji społecznej i uprawnień nowej klasy społecznej -pośredników między strukturami nowoczesnego państwa a strukturami plemiennymi. Art. 6 Dekretu określał bowiem ustrój "wodzostwa tradycyjnego" (jak pamiętamy, często "neotradycyjnego") jako zarządzanego przez pojedynczego wodza. Dekret zaznaczał co prawda, iż wodzowi towarzyszyć ma "rada notabli" uformowana według miejscowej tradycji. W wielu wypadkach kreowani wodzowie łamali tradycję, a w wypadku jej braku tworzyli nową. Zamiast pozostać pierwszymi wśród równych, zajmowali pozycję szczególnie uprzywilejowaną, zarówno w stosunku do tradycyjnych uprawnień (np. praw do ziemi), jak i w stosunku do korzyści, jakie docierały do tradycyjnych wspólnot zarówno ze strony struktur państwowych, jak i ze strony związanych z nim instytucji gospodarki rynkowej 13. Prawne umocowanie wodzów ma określone konsekwencje praktyczne, tworzy specyficzną sieć powiązań i uzależnień na linii "poddany" - wódz - państwo. Po pierwsze - sprzyja nadużyciom i korupcji w relacjach wódz - poddany. Nadużycia przybierają w tym wypadku formę zmuszania do pracy, porywania młodych kobiet, pobić nieposłusznych "poddanych" (Northern Cameroun, 1995). Wódz oczekuje od "poddanych" różnego rodzaju oznak uznania. Mogą one przybierać formę materialną (gotówki albo płodów rolnych) lub poparcia politycznego. Podarki od "poddanych" i obcych (np. wędrownych kupców) stanowią istotne źródło dochodu wodzów plemiennych. Ponadto pełnione przez nich funkcje w państwowym (i samorządowym) systemie fiskalnym zapraszają wręcz do prób sprzeniewierzenia funduszy publicznych. Znikające ftmdusze szkolne, na budowę drogi itp. należą do porządku dziennego. Sprawcy unikają kary, jeśli mają odpowiednio mocne powiązania ze skorumpowanymi strukturami państwa. Niekiedy powstałe na tym tle napięcia społeczne przemieniają się w krwawe zamieszkil4• Zjawisko korupcji 13 Wodzowie tradycyjni (jak i neotradycyjni) korzystają z wielu profitów oficjalnych i nieoficjalnych. Do tych pierwszych należy stała, niewielka pensja lub premia, jaką otrzymują oni od SODECOTON (przedsiębiorstwa skupującego bawełnę - podstawowy produkt towarowy północnego Kamerunu). Wysokość premii zależy od skali kontraktacji tego surowca na podległym danemu wodzowi terenie. W ten sposób wodzowie motywowani są do stymulowania produkcji bawełny i stają się de facto funkcjonariuszami SODECOTON. Nieoficjalne profity funkcji wodzowskiej przybierają często postać łapówek lub innych form korupcji. 14 Najtragiczniejszy incydent wywołany nadużyciami wodza miał dotychczas miejsce w 1979 roku w wiosce Karena (w wodzostwie Makari, w plemieniu Kotoko) w północnym Kamerunie. "Człowiek wodza" zdefraudował pieniądze zbierane na budowę szkoły. Gdy wieśniacy odmówili ponownego wpłacenia pieniędzy, sułtan Makari (wódz I rangi) uwięził wodza wioskowego (III rangi), a prefekt (przedstawiciel państwa) zwolnił z posady miejscowego nauczyciela ("przywódcę" protestujących). Do spacyfikowania dalszego protestu mieszkańców wezwano żandarmów. Ci przybyli, ale bez amunicji. W wyniku zamieszek zginęło 14 żandarmów (suhan i prefekt cudem ocaleli). W odwecie rząd przysłał oddział spadochroniarzy, którzy zmasakrowali wieś - zginęło 120-200 mieszkańców, wieleset było rannych. Ocaleli uciekli do buszu, część schroniła się w pobliskim Czadzie (badania własne). �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 231 i towarzyszących im malwersacji uznać można za najbardziej widoczny przejaw zdecentralizowanego despotyzmu. Włączenie w struktury państwa postkolonialnego tradycyjnych elit ułatwiało im nie tylko zdobycie wspomnianych profitów materialnych, lecz także pozyskanie przez nie swego rodzaju kapitału symbolicznego. Stanowi go władza jako taka - pozycja społeczna dająca wpływ na podejmowane decyzje i mogąca decydować o losie innych. Tego rodzaju symboliczny kapitał przekłada się z kolei na wartości materialne, zwłaszcza w procesie przekształceń własnościowych towarzyszących przejściu od gospodarki typu plemiennego do gospodarki towarowej. Po odzyskaniu niepodległości wodzowie i ich poplecznicy "uwłaszczyli się" na ziemi wspólnotowej, tworząc zalążek burżuazji i grupę wielkich właścicieli ziemskich (Goheen, 1988; Vorbrich, 1989). Po drugie-wmontowuje wodzów w sieć rozbudowanych i nie zawsze czytelnych powiązań z centralnymi i regionalnymi strukturami państwa. Sprzyja to wzajemnemu uzależnieniu wodzów i ciał założycielskich: premiera, ministra lub prefekta. Taka sytuacja buduje z kolei uprzywilejowaną pozycję ekonomiczną i polityczną tych pierwszych i uzależnia od nich polityków kierujących instytucjami państwal5• Tego typu powiązania pomiędzy tubylczymi pośrednikami a władzą państwową istniały oczywiście także w państwie kolonialnym. W niepodległyrn państwie uległy one jednak pewnej modyfikacji. Kryteria rasowe wyznaczające miejsce w strukturze władzy zostały zastąpione kryterium poziomu edukacji lub przynależności do grup pokrewieństwa. Z nastaniem niepodległości zmieniła się pozycja dwóch kategorii ,,klasy tubylczych pośredników": Wyedukowani pośrednicy (wmontowani najczęściej w system rządów bezpośrednich) - uplasowani na niższych szczeblach hierarchii w społeczeństwie kolonialnym - w niepodległym państwie "katapultowali" się nagle na najwyższe szczeble władzy, stali się niemal emanacją państwa. Ich edukacja i powiązania personalne gwarantowały im dostęp do władzy i dobrze płatnych stanowiskl6, dostarczających środków potrzebnych do nabywa15 Najbardziej znanym przykładem powiązań między strukturami plemiennymi a instytucjami nowoczesnego państwa jest kariera jednego z wodzów zachodniego Kamerunu -fon 'a ("wodza") Mankon, który został drogą kooptacji włączony do władz centralnych (od razu jako pierwszy wiceprzewodniczący) rządzącej partii prezydenckiej (RDPC). Innym - spektakularnym - przykładem nie formalnych powiązań władzy tradycyjnej i państwowej i wynikających z pozaustawowych przywilejów wodzów plemiennych jest casus Bouba Adamou (wodza I rangi) - władcy (suhana) lamidatu Rey Bouba. Panujący od 1945 roku, najpotężniejszy fulbejski feudał, dzięki swoim koneksjom w stolicy (był i jest zaufanym obu Prezydentów Republiki, regularnie zaopatruje w świeże mięso pałac prezydencki). Za te i inne przejawy wsparcia może on w zamian liczyć na szczególne przywileje. Trzyma swych poddanych (ok. 180 tys. osób) silną ręką, zdzierając z nich podatek i trybut w postaci młodych dziewcząt do haremu. W obawie przez ewentualnymi rywalami do władzy nie tylko bezkarnie sabotuje ustanowienie na swym terytorium wodzów II rangi, lecz także utrudnia funkcjonowanie oficjalnych struktur administracyjnych. Zmusił do opuszczenia stanowiska (rejterady) zbyt ambitnego, nieuległego mu prefekta przysłanego ze stolicy (napadli go "nieznani sprawcy", pobili i "puścili w bieliźnie") (badania własne). 16 W większości krajów Afryki utrzymano bowiem, wywodzące się z państwa kolonialnego, tzw. "kominy płacowe" i inne przywileje klasy panującej. �232 Ryszard Vorbrich nia kapitału niezbędnego w systemie klientelizmu; Plemienni pośrednicy - dla których, z racji braku odpowiednich kwalifikacji, nie starczyło miejsca we władzach centralnych - stali się "etnicznymi baronami". W państwie postkolonialnym zachowali oni de facto i de jure status klasy pośredników tubylczych łączących rządzące, wyedukowane, elity z masami chłopskimi i plemiennymi. Sytuacja wodzów tradycyjnych uległa skomplikowaniu wraz z demokratyzacją systemu politycznego w Kamerunie. Do połowy lat 80., w okresie dominacji systemu jednopartyjnego, wodzowie byli trzymani z dala od polityki. W pierwszych dekadach niepodległości dominowała w Kamerunie (jak i w całej Afiyce) idea konsensusu społecznego. Wyrażała się ona w ideologii jedności narodowej, systemie jednopartyjnym i centralnym monopolem defmiowania celów narodowych (Vorbrich, 1999). Znajdowało to swój wyraz w dyskursie publicznym, który sięgał po retorykę zaczerpniętą z tradycyjnych wzorów plemiennych. W czasach gdy prezydent określany był mianem "ojca narodu" (zdrobniale: papa), wodzowie tradycyjni jawili się w naturalny sposób jako pośrednicy "najwyższego wodza". Wymuszona przez czynniki zewnętrzne demokratyzacja17 oznaczała powstanie systemu wielopartyjnego, a w ślad za nim pluralizmu racji oraz wielości centrów definiujących cele narodu. Wodzowie plemienni znaleźli się w nowej sytuacji. O ich względy zaczęły zabiegać różne siły polityczne. Jako "baronowie plemienni", zostali wmontowani w zapożyczony z europejskich wzorów system parlamentarny. W konsekwencji ujawniły się trzy typy postaw wśród wodzów tradycyjnych: l. Najliczniejsza grupa (pragnąca zachować status quo lub nie potrafiąca przystosować się do nowej sytuacji) demonstracyjnie podkreśla swą lojalność w stosunku do aktualnej władzy centralnej (układu praktycznie nie zmienionego od lat 80.), licząc na zachowanie stanowiska i dalsze przywileje. Objawia się to m.in. demonstracyjnym wywieszaniem portretów Prezydenta Republiki (P. Biyi) w pałacach i chatach wodzów oraz wdziewaniem przez nich strojów (tunik) z wydrukowanym wizerunkiem prezydenta. Tacy wodzowie mimowolnie stają się funkcjonariuszami partii władzy (RDCP) - Ruchu na rzecz Republiki; 2. Część wodzów przyjmuje postawę ,,kameleona". Chowa się za sloganami państwowotwórczymi, unikając odniesień personalnych lub politycznych; 3. Coraz liczniejsza grupa wodzów tradycyjnych próbuje włączyć się w działalność polityczną, wspierając partie opozycyjne lub wręcz wchodząc do ich struktur, zakażając je trybalizmem. 17 Na początku lat 90. demokratyzacja stała się warunkiem otrzymywania dalszej pomocy finansowej z zagranicy. IK Dobrym przykładem tego typu dyskursu jest hasło ostatniej kampanii prezydenckiej Paula Biyi, który używał w niej sloganu: 1łjJbór krwi, serca i rozumu. Każdy z członów tego sloganu był eksponowany w innej części kraju. "Wyborem krwi" mieli się kierować współplemieńcy prezydenta (z grupy etnicznej Beti). "Wyborem serca" powinni kierować się ludzie, którzy swe kariery związali z partią władzy (w tym wodzowie tradycyjni). "Wybór rozumu" pozostawiono wszystkim pozostałym obywatelom Kamerunu, którzy powinni zrozumieć, iż wybór P. Biyi jest najlepszym wyborem dla kraju. �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 233 Tego typu mutacja elit tradycyjnych tworzy nowego typu polityków, uciekających się w dyskursie publicznym do idiomów wspólnotowych (regionalnych, religijnych i etnicznych), afmnacji wspólnot plemiennych lub etnicznych'8. W warunkach pluralizmu demokratycznego powiązania pomiędzy obu kategoriami współczesnych elit afrykańskich przybierają dwojaką postać. Z jednej strony desygnowani przez władze administracyjne wodzowie plemienni i wioskowi starają się zapewnić, poprzez sieć swoich nieformalnych wpływów, wsparcie polityczne politykom, z którymi wiąże ich wspólnota krwi lub interesów, posuwając się niekiedy nawet do fałszerstw wyborczych 19. Wmontowanie "baronów plemiennych" w system parlamentarny, nadało mu swoisty - afrykański - koloryt, a w konsekwencji doprowadziło do wypaczenia importowanej idei parlamentaryzmu, przyczyniając się do jego dysfunkcji. Z drugiej strony, wodzowie plemienni oczekują i otrzymują ze strony polityków - kameruńskiej odmiany "grupy trzymających władzę" - opiekę i wsparcie w postaci inwestycji rządowych oraz posad i stypendiów dla pociotków itp. Przykładu dostarczają moje badania terenowe w plemieniu Daba. Bracia 20 i dalsi krewni przywoływanego już wcześniej Moboutakai Tizi - wodza III rangi z plemienia Daba - tworzą obecnie elitę plemienia, stosunkowo wykształconą (kilku ze średnim lub wyższym wykształceniem) i zatrudnioną na stanowiskach warmii, administracji terenowej i centra1nejll. Prowadzi to do specyficznie afrykańskiego sposobu wyłaniania elit społecznych. Wyedukowani dzięki wpływom wodzów plemiennych ich najbliżsi krewni zostają w ten sposób włączeni do grupy evolues - zawiadującej instytucjami centralnymi i rządzącej państwem, korzystającej ze wszystkich przywilejów przynależnych wyższym warstwom współczesnego, rozwarstwionego już obecnie społeczeństwa afrykańskiego. Mechanizmy prowadzące do tego rozwarstwienia są silnie sprzęgnięte z relacjami społecznymi kwalifikowanymi jako "plemienne" (dominacją związków pokrewieństwa, etnocentryzmem itp.). Dzięki podobnego typu powiązaniom personalnym wodzowie tradycyjni mogą budować swój prestiż i sieć wpływów. Powstałej w ten sposób sieci nieformalnych powiązań struktur i instytucji nowoczesnego państwa - np. partii politycznych ze 19 Tutaj można przytoczyć szeroko opisywany w lokalnej prasie fakt wypchania um wyborczych "pustymi" głosami przez/on 'a Gabale (lokalnego wodza z Bali-Kumbat), z zachodniego Kamerunu, aby jego poddani nie mogli zagłosować na opozycję. Gdy 'krnąbrni' poddani nalegali na sprawdzenie um przed rozpoczęciem głosowania,jon "rozwiązał" problem, strzelając do protestujących (Nantang, 1995). 20 Głównie są to bracia przyrodni. Ojciec obecnego wodza miał bowiem ponad 20 żon. Obecny wódz ma pięciu braci ("zjednej matki i jednego ojca") i ponad 100 osób rodzeństwa przyrodniego. Sam miał 7 żon (po przejściu na islam zatrzymał tylko 4) oraz posiada 37 (żyjących) dzieci. 21 a ile krewni ze starszego pokolenia (wujowie obecnego wodza) dochodzili do podrzędnych (ale wpływowych i prestiżowych z punktu widzenia swego środowiska) stanowisk, takich jak podoficerowie armii lub osobiści kierowcy żony Prezydenta Republiki, to przedstawiciele młodszego - wyedukowanego - pokolenia rodziny wodzowskiej sięgają już znacznie wyżej. Jeden z nich jest merem najbliższego miasteczka - Mayo aulo, inny - robiąc karierę w stolicy - doszedł nawet do stanowiska jednego z kilku sekretarzy Prezydenta Republiki. �234 Ryszard Vorbrich strukturami plemiennymi towarzyszy mechanizm klientelizmu - podstawa państwa patronackiego - jednego ze źródeł niedomogów krajów afrykańskich. System klientelizmu widoczny jest najwyraźniej wśród wodzów I i II rangi - największych "baronów plemiennych" - elit wyrosłych z rodzimej tradycji, despotycznych w swej istocie, przedkolonialnych państw feudalnych, lecz coraz częściej Qak poświadcza przykład wspomnianego wodza Daba) takźe szeregowych wodzów III rangi - "wodzów wioskowych". Wodzowie naj niższej rangi czerpią bowiem wzory "przewodzenia ludowi" od swych wyższych rangą kolegów i zwierzchników, wywodzących się z klasy feudalnych władców epoki przedkolonialnej. W ten sposób wodzowie wioskowi stają się z czasem "wioskowymi despotami", traktującymi "swą" wioskęjak lenno nadane im przez państwo, a swych współplemieńców jak poddanych. Czerpanie przez nowo wykreowanych wodzów wzorów od przywódców plemiennych, wywodzących się z przedkolonialnych warstw feudalnych, owocuje przyjmowaniem do własnej neotradycji feudalnej tytulatury. W czasach kolonialnych Cituź przed kolonizacją europejską) istniało na terenie Kamerunu 11 lamidatów, na czele których stali wspomniani już możnowładcy -lamibe. Obecnie - blisko 45 lat po dekolonizacji - byle wódz wioskowy III rangi - oczekuje, aby tytułować go tak samolamido (w 1.mn.lamibe). Przyswojeniu tytulatury tradycyjnych despotów plemiennych towarzyszy przyjęcie takźe innych atrybutów władzy lub wzorów zachowań elit plemiennych Cetykiety, strojów, lasek wodzowskich i parasoli "imperialnych"), języka fulbejskiego22, a zwłaszcza religii. Wodzowie niższej rangi, których ojcowie przez pokolenia opierali się islamizacji, masowo przyjmują obecnie islam. Traktują bowiem przynależność do tej grupy konfesyjnej jako oznakę przynależności do warstwy rządzącej. Przyjęcie islamu staje się kolejnym środkiem budowania pozycji społecznej i wpływów u plemiennych zwierzchników - wodzów wyższej rangi. W końcu, instytucjonalizacja struktur plemiennych przyczynia się takźe do podtrzymywania segregacji społecznej w państwie kameruńskim. Tak jak w społeczeństwie kolonialnym o pozycji jednostki przesądzała przynależność do grupy definiowanej rasowo, tak obecnie w społeczeństwie postplemiennym przesądza o tym przynależność do grupy definiowanej etnicznie lub kulturowo. Segregacja prawno-instytucjonalna stanowi z kolei barierę w budowie społeczeństwa obywatelskiego. Rozróżnienie na "obywateli" i "tubylców" znalazło nawet swe odzwierciedlenie w konstytucji Kamerunu. Wywodząca się z kolonialnych evolw?s, warstwa wyedukowana - francusko- i angielskojęzyczna - tworzy trzon "narodu", powołanego do życia przez ideologów państwa afrykańskiego (Vorbrich, 2000Y3. Pod22 To dzięki postawie wodzów tradycyjnych coraz bardziej widoczne staje się upowszechnienie języka fufulde w życiu publicznym Kamerunu (zwłaszcza jego północnych prowincji). 23 Konstytucja Kamerunu mówi o "narodzie kameruńskim języka francuskiego i angielskiego". �Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany ... 235 czas gdy Kameruńczycy - stanowiący większość mieszkańców kraju niepiśmienni wieśniacy-żyjący w zgodzie z tradycyjną religią i kulturą, pozostający w strukturach plemiennych, kwalifikowani są przez prawo (tę samą konstytucję) jako "mniejszości" lub "ludność tubylcza"24. Wspomniana segregacja nie oddziela jednak obu segmentów społeczeństwa Kamerunu w sposób wyraźny i trwały. Nie tylko mamy do czynienia z mobilnością jednostek w przestrzeni społecznej, ale - jak wykazałem - granice pomiędzy społecznościami i strukturami plemiennymi a społeczeństwem typu narodowego i państwem nowoczesnym są zatarte zarówno w praktyce społecznej, jak i unormowaniach prawnych. Stąd też zaproponowany w niniejszym studium termin społeczeństwo postplemienne wydaje się adekwatny w opisach złożonej sytuacji społecznej w Kamerunie oraz w wielu krajach Afryki. BIBLIOGRAFIA Bayart J.-f. 1979 L 'Etat au Cameroun, Paris. Beauvillan A. 1989 Nord-Cameroun: crises et peuplement, Rouen (these de doc., 2 vol.). CooperF. 2002 Africa since 1940. The past ofthe present, Cambridge. Encyclopedie ... 1965 Encyclopedie Africaine et Malgache. Cameroun, Larousse, Paris. Goheen M. 1988 Land accumulation and local control: the negotiation of symbols and power in Nso, Cameroon, w: Land and Society in Contemporary Africa, R.E. Downs, S.P. Reyna (eds.), Hanover, London, s. 28(}-308. KilsonM. 1966 Political Change in a West African State: A Study ofthe Modernization Process in Sierra Leone, Cambridge. Lestringant J. 1964 Les pays Guider au Cameroun. Essai d'histoires regionale, Versailles. LewisI.M. 1964 Tribal Society, w: D. Sils (red.), International Encyclopedia ofthe Social Sciences, t. 16, Cambridge. MamdaniM. 1996 Citizen and Subject. Contemporary Africa and Legacy of late Colonialism, N. Yersey. 24 W preambule konstytucji znajduje się zapis mówiący, iż "Państwo zapewnia ochronę mniej.zościom oraz zabezpiecza prawa tubylczej ludności w zgodności z prawem". Jednak już sam fakt )()jawienia się w konstytucji takich pojęć jak "naród kameruński" oraz "mniejszości" lub "tubylcza udność" wskazuje na prawne rozróżnienie wymienionych kategorii. �Ryszard Vorbrich 236 MammingP. 1999 MvengE. 1963 Nantang Ben 1995 Francophone Sub-Saharan Africa 1880-1995, (2nd edn), Cambridge. Histoire du Cameroun, Paris. Jua Indirect Role in Colonial and Post-colonial Cameroon, "Paideuma", no 41 zob. też: http://lucy.ukc.ac.uk/Chilver/Paideuma/paideumaIndirec-2.html. Northern Cameroun ... 1995 Northern Cameroun. Attacks on Freedom of Expression by Govern-mental and Traditional Authorities, "Article 19", International Centre Against Censorship, July 1995. Roupsard M. 1987 Nord Cameroun. Ouverture et de dewHoppement, Paris (these doct. d'Etat). VaillantJ. Black, French, and African: A life of Leopold Senghor, Cambridge. 1990 Vorbrich R. 1987 Acefaliczne społeczeństwo, w: Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Poznań, s. 13-14. Daba. Górale północnego Kamerunu, Wrocław. 1989 1999 Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, "Sprawy Narodowościowe. Seria Nowa" (druk 2000), z. 14-15, s. 183-193. 2003 Systemy edukacji w pluralistycznym społeczeństwie Afryki, w: ffYbrane problemy szkolnictwa w Afryce subsaharyjskiej, J. Różański (red.), Warszawa. Ryszard Vorbrich THE CHIEF AS A FUNCTIONARY DECENTRALISED DESPOTISM IN THE POST-TRIBAL SOCIETY IN CAMEROON (SurnmaIY) The article describes the genesis and modem manifestations of the involvement of an African state in tribal structures. The description ofhistorical and cultural conditions and political phenomena typical ofthe entire continent is illustrated with examples from Cameroon. The analysis starts with the concept of post-tribal society, in which elements of culture and social structure, typical of the tribal society (traditional sources of prestige, collectivism, dominance ofblood ties and ethnocentric attitudes) are mixed with institutions and principles imported from Western culture (the concept of nation, parliamentary system, social relations based on free relations and individualistic attitudes). The analysis of the legal status and political functions oftribal chiefs in the sociallife ofCameroon leads to the conclusion that they are de facto and de iure the modem emanation of the "class of native intermediaries" . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b667655a121e424cae94065a5bf17684.pdf f4992ef67d82b93f2d8575af3d9c557a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Pre-teksty. Teksty nieopublikowane Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5103 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Subject The topic of the resource akustemologia antropologia dźwięków audialność dźwięk dźwięki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4734 Title A name given to the resource Akustemologia współczesności. Refleksja nad potencjałem antropologii dźwięków / SAID Description An account of the resource Teksty pokonferencyjne PIA - SAID Creator An entity primarily responsible for making the resource Stanisz, Agata Language A language of the resource pol Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego dr Agata Stanisz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M A K U S T E M O L O G I A WSPÓŁCZESNOŚCI. R E F L E K S J A NAD POTENCJAŁEM A N T R O P O L O G I I DŹWIĘKÓW. Zainteresowanie akustycznym doświadczaniem produkcji dźwięków, procesami informatyzacji świata należy wiązać ze wzrostem oraz digitalizacją różnorodnych obiektów i manifestacji kulturowych. Współczesne możliwości reprodukcji, archiwizowania i dystrybuowania dźwięku przyczyniają się do dezintegracji dotychczasowych granic czynionych pomiędzy dźwiękiem a muzyką, hałasem i ciszą, a pojawianie się nowych praktyk akustycznych wytwarza nowe audytywne systemy wiedzy oraz tożsamości. W efekcie mamy do czynienia z intensywną dyskursyfikacją doświadczeń akustycznych a także ze wzrostem świadomości roli dźwięku w procesach społeczno-kulturowych. Szeroko rozumiany dźwięk wkracza w pole zainteresowań antropologii kulturowej. Jedną z bardziej interesujących koncepcji, jakie pojawiły się w obrębie tej dyscypliny, jest koncepcja akustemologii autorstwa amerykańskiego etnomuzykologa i antropologa Stevena Felda (1984, 2004). Służy ona opisaniu sposobów, w jakie dźwięk staje się centralny w procesach produkcji znaczeń o charakterze kulturowym. Jako rodzaj perspektywy interpretacyjnej często bywa limitowana do tradycyjnych światów społeczno-kulturowych, jakkolwiek wobec procesów udźwiękowienia kultury współczesnej poszerzenie jej zastosowania staje się zasadne. Dlatego też proponuję podjęcie refleksji nad antropologią dźwięku poprzez implementację perspektywy akustemologicznej w odniesieniu do współczesnych zachodnich praktyk kulturowych. Moim celem jest zasygnalizowanie poznawczego i analitycznego potencjału antropologii dźwięku, która uprawomocnia soniczne wymiary praktyk kulturowych. Spośród nich najbardziej interesują mnie te, które można osadzić w kontekście kultury współczesnej - zglobalizowanej, transnarodowej, heterogenicznej i stechnologizowanej. Koncepcja kultury współczesnej pozwala na stawianie pytań o kontekst dla różnorodnych, akustycznych i audytywnych praktyk w życiu społecznym - działań zapośredniczonych przez technologie i nowe media. Paul Rabinow (2007:1-6) uważa, że termin „współczesność" jest zarówno pojęciem jak i referentem. Nadając mu wymiar konceptualny za jego pomocą zadajemy pytania o to, co w owej współczesności się zawiera. W takim ujęciu współczesność nie oznacza żadnej epoki i odnosi się raczej do tego, co znajduje się w procesie wyłaniania i powstawania, 1 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego hybrydyzowania i remiksowania. W latach 70. X X wieku Steven Feld (1982) bazując na badaniach etnograficznych zrealizowanych wśród Kaluli z Bosavi w Papui Nowej Gwinei ukuwa koncepcję akustemologii. Należy ją traktować jako analogiczną do filozoficznego pojęcia epistemologii, z tą jednak różnicą, że jest to epistemologia akustyczna, w której dźwięk odgrywa istotną rolę w procesie budowania wiedzy o otaczającym człowieka świecie. W ujęciu Felda akustemologia to teoria kognitywnego potencjału dźwięku i słyszalności. Innymi słowy to akustyczna teoria wiedzy dotycząca tego, co i jak doświadczamy poprzez dźwięk oraz słyszenie w odniesieniu zarówno do tego co bieżące jak i historyczne, kolektywne jak i jednostkowe w określonym kontekście społeczno-kulturowym. Teoria ta zakłada, iż dźwięk zawsze jest usytuowany i manifestuje się doświadczającemu podmiotowi oraz jest zdeterminowany intencjonalnie jako coś, co wpływa na ludzi na różnych poziomach; dodatkowo także, że manipulowanie dźwiękiem to jedno z podstawowych narzędzi człowieka nie tylko do orientacji w rzeczywistości, ale również jej wytwarzania (Krogh, Lonstrup 2008) Pojęć opisujących dźwiękowy wymiar rzeczywistości jest oczywiście wiele a różnie rozumiany dźwięk staje się przedmiotem badań, interpretacji oraz refleksji licznych dyscyplin naukowych. W ich ramach rozważania o dźwięku koncentrują się na jego rozmaitych użyciach i percepcjach, na przykład w nowych mediach, projektowaniu produktów i strategii marketingowych, kreowaniu przestrzeni architektonicznych, sztuce, muzyce czy ideologiach rozumianych z perspektywy antropologicznej. W rezultacie debatuje się nad różnie ujmowanymi krajobrazami dźwiękowymi, ekologiami i politykami określanymi jako audialne, audiofoniczne, audytywne czy akustyczne. Sama audialność sygnalizuje, że mamy do czynienia z dźwiękiem funkcjonującym w konkretnej formie, która pozwala mu krążyć w przestrzeni komunikacyjnej. Jest to także określenie kanału percepcji dźwięku zapisanego na jakimś nośniku danych. Najbardziej aktualnie to, co przybiera formę „audio" jest dźwiękiem zapisanym cyfrowo. Koncepcja ta jest dla mnie istotna w odniesieniu do tego, co można nazwać etnografią poprzez dźwięk. W swojej pracy nierzadko posługuję się pojęciem audiografii, które posiada roboczy charakter i pozwala mi na dookreślanie to, czym się zajmuję w swoich dźwiękowych badaniach. Audiografia jest jednak przede wszystkim techniką badawczą - nie tylko sposobem dokumentowania rzeczywistości lecz także wywoływania akustycznej wiedzy terenowej. Rzec można, iż jako technika badań jest obecna w antropologii kulturowej od momentu, kiedy tylko pojawiła się możliwość rejestracji dźwięku. Współcześnie jeśli bierzemy się za badania akustycznych wymiarów rzeczywistości nie da się jej zaprezentować inaczej niż poprzez dźwięk. Próba tekstowego jedynie opisywania przestrzeni i praktyk dźwiękowych wydaje się absurdalna. Dzisiejsza technologia znacznie upraszcza proces badawczy (rejestrację), następnie tworzenie reprezentacji i interpretacji (edycja, postprodukcja, dystrybucja). Antropologii poprzez dźwięk nic już nie ogranicza. Co ważniejsze klasyczne dla antropologii 2 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego tematy manifestują się poprzez dźwięk - tożsamości etniczne, narodowe, subkulturowe, transnarodowości, komunikacja, interakcje, wiedza, pamięć, sztuka, polityka, ekonomia czy gender. W zasadzie każdy element rzeczywistości, który posiada w sobie potencjał poznawczy z perspektywy antropologicznej można badać audiograficznie. Stwierdzenie, że kultura manifestuje się poprzez dźwięk jest trywialne a antropologia od zawsze miała do czynienia z tym, co dźwiękowe w kulturze i życiu społecznym. Przede wszystkim antropolodzy specjalizują się w słuchaniu innych ludzi docierając do systemów znaczeń, norm, wartości, praktyk właśnie przez ich foniczne manifestacje. Zmysł słuchu dla praktykowania badań terenowych wydaje się tak istotny jak zmysł wzroku. Trudno sobie wyobrazić antropologa, który nie jest w stanie słyszeć tego, co ludzie mają do powiedzenia oraz tego jak brzmi świat, w którym żyją. Bez dostępu do poziomów deklaratywnych nie dałoby się dotrzeć do abstrakcyjnych sposobów porządkowania rzeczywistości. Wytwarzanie dźwięków zawsze miało określony sens a rzeczywistość akustyczna współtworzy to, co codzienne i rytualne, ekonomiczne i polityczne. Dźwięki, które nas otaczają biorą udział w procesach wartościowania, oznaczania i zawłaszczania - przestrzeni, ideologii czy tożsamości. Z tego powodu warto jest przyglądać się sposobom udzielania głosu określonym grupom społecznym, strategiom ich wzajemnego sytuowania w wymiarze akustycznym, audialnym i audytywnym. Nieograniczone możliwości, jakie daje dziś technologia, powoduje, że mamy do czynienia z intensyfikacją sfer i praktyk akustycznych. Kultura udźwiękawia się także w sensie fonicznym - nabiera coraz częściej charakteru oralnego, który zastępuje pisane, znakowe moduły manifestowania, na przykład przynależności czy też rozprzestrzeniania się wiedzy. Tu warto zwrócić uwagę na potencjał tkwiący w koncepcji akustemologii, która dopiero teraz staje się narzędziem wykorzystywanym w badaniach dźwiękowych wymiarów rzeczywistości w kontekście społeczności złożonych i zindustrializowanych. Pozwala bowiem nie tylko na szacowanie form i kanałów słuchania, powstawania i rozprzestrzeniania się kultur audytywnych, ale także na inne rozumienie tego jak świat jest konstruowany (w sensie poznania, rozumienia i doświadczenia). Akustemologia jest tą kategorią, która umożliwia uprawianie antropologii z innej alternatywnej perspektywy. Próba rozumienia procesów udźwiękawiania kultury współczesnej jest jednoznaczna z podjęciem zredefiniowanego (względem wizualistycznego paradygmatu) wysiłku analitycznego i interpretacyjnego w badaniach nad globalizacją, lokalizacją, mobilnością, wytwarzaniem się nowych form społecznych, komunikacją, estetyzacją i ideologizacją szeroko rozumianych przestrzeni życia społecznego. Akustemologia rozumiana jako epistemologia akustyczna pozwala zadawać pytania o rodzaje wiedzy, tożsamości i znaczeń (współ)wytwarzanych w różnorodnych praktykach dźwiękowych, w których granice dźwięku wyznaczają jednocześnie granice doświadczenia i poznania. Oczywiście dźwięk nigdy nie istnieje w oderwaniu od miejsca, sytuacji, 3 �Spotkania z Antropologią - Interdyscyplinarne Dyskusje (SAID) Projekt realizowany ze środków Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego ludzi będących ze sobą w określonych relacjach a także nie istnieje jako wrażenie percepcyjne oddzielnie od doznań dostarczanych przez inne zmysły, które zawsze podlegają działaniom klasyfikacyjnym i hierarchizującym. Wobec tego zawsze będziemy mieć do czynienia z korelacją między słuchaniem a innymi zmysłami, ciałem, społeczeństwem, materialnością, technologią i mediami - z korelacją, która podlega zmianom historycznym, konwencjonalizowaniu i normalizacji. To zaś rodzi pytanie o praktyki dźwiękowe, które służą wyrażaniu różnorodnych systemów wartości, o dyskursy dźwiękowe, formy ontologii i wiedzy o dźwięku i słuchaniu. Z mojej perspektywy po pierwsze bezpośrednie zainteresowanie dźwiękowym wymiarem rzeczywistości, po drugie udźwiękowienie samej antropologii - jednoznacznej z odejściem lub co najmniej redefinicją i przewartościowaniem paradygmatu wizualnego, otwiera prawdziwie fascynujące pole badawcze z ogromnym potencjałem nowego sposobu rozumienia zjawisk, jakie zachodzą w kulturze współczesnej; zmian, które także zachodzą w samej nauce. Feld S. Doing anthropology in sound. Americal Ethnologist 2004, vol. 31, nr 4, s 461-474. Feld S. Sound and Sentiment. Birds, Weeping, Poetics, and Song in Kaluli Expression. Philadelpia: University of Pennsylvania Press 1982. Feld S. Sound structure as social structure. Ethnomusicology 1984, vol.28, nr 3, s. 383-409. Korgh M . Longstrup A. i in. Hear (h)ear. An acoustemological manifesto. 2008. [online] [Dostęp 10.05.2012] Dostępny w Internecie: http://ak.au.dk/fileadmin/www.ak.au.dk/Manifesto_for_Englishthe_web.pdf Rabinow Paul. Marking Time: On the Anthropology of the Contemporary. Princeton: Princeton University Press 2007. 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f3edf337be5594dff2c0174b16a3077.pdf f3f7071d94fb15591507d7ffb71708f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5106 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Łatyszew, Władysław M. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4737 Title A name given to the resource Władysław M.Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Brosnisława Piłsudskiego w Jużno-Sachalińskiu laureatem nagrody "Przegladu Wschodniego" za rok 2002/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.293-300 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 III. SYLWETKI ANTONI KUC2YŃSKI WŁADYSŁAW M. ŁATY SZEW Z INSTYTUTU DZIEDZICTWA BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO W JUŻNO-SACHAUŃSKU LAUREATEM NAGRODY "PRZEGLĄDU WSCHODNIEGO" ZA ROK 2002 Rozpocznę może od osobistego wątku związanego ze studiami terenowymi i archiwalnymi, które prowadziłem w byłym Związku Radzieckim, dotyczącymi wkładu Polaków w poznanie syberyjskich etnosów i ich kultury - na ten czas przypada także moja znajomość z laureatem "Przeglądu Wschodniego". W ówczesnej literaturze ukazującej się w tym kraju pojawiały się od czasu do czasu informacje podkreślające bogatą historię związków polsko-syberyjskich w tym zakresie, ujmowanych najczęściej jednak w kontekście wspólnej walki z caratem!. Na ów czas, wyłączając z tych prac odniesienia ideologiczne, formułowane jako rewolucyjne związki polsko-rosyjskie, literatura ta poświadczała dostrzeganie ważnego problemu badawczego, którym były także inne rodzaje tych kontaktów, np. w dziedzinie badań etnograficznych i przyrodniczych. Przez pewien czas odbywały się nawet polsko-radzieckie i radziecko-polskie konferencje naukowe, organizowane przez Komisje Historyków Polski i ZSRR oraz przez Instytut Historii i Techniki Polskiej Akademii Nauk, zawsze pod auspicjami obu Akademii Nauk. Także współcześnie ten nurt badań podejmowany jest przez różne środowiska naukowe w Rosji, zwłaszcza w jej syberyjskiej części. Nierzadko inicjatorami takich konferencji, które w ostatnich latach odbywały się w Irkucku, Jakucku, Kazaniu czy Tomsku są odradzające się w tych miastach środowiska polskiej diaspory, zrzeszające się w narodowych stowarzyszeniach, jak np. "Ogniwo" w Irkucku, "Polonia" w Jakucku, czy "Orzeł Biały" w Tomsku, wspierane przez miejscowe instytucje naukowe - uniwersytety, instytuty Rosyjskiej Akademii Nauk czy muzea. Z ich inicjatywy odbyło się w ostatnim dziesięcioleciu kilka międzynarodowych konferencji: w Jakucku (1997 i 1999), Tomsku (1999 i 2002), Irkucku (2000 i 2003) i w Kaza1 Zob. seria pod nazwą: Ssy/nyje rewo/ucjoniery wersytet Irkucki. w Sibirii, wydawana od roku 1973 przez Uni- �294 Antoni Kuczyński niu (1998). W Tiumeniu, z inicjatywy Stowarzyszenia Kultury Polskiej "Latarnik", utworzono pod koniec lat 90. XX stulecia muzeum dokumentujące dzieje polskiej diaspory na terenie Syberii Zachodniej oraz wkładu Polaków w rozwój cywilizacyjny i gospodarczy tej części Imperium Rosyjskiego. W Jakucku natomiast w 2002 roku wzniesiono pomnik czczący pamięć polskich zesłańców do Jakucji w XVII-XIX wieku oraz masowych represji w wieku XX i wybitnych badaczy ziemi jakuckiej. W Jużno-Sachalińsku w 1991 roku stanął pomnik Bronisława Piłsudskiego upamiętniający jego wkład w badania etnograficzne na Sachalinie oraz na terenie tzw. Pomorza Amurskiego. Pamięć innego zesłańca z okresu powstania styczniowego, Michała Jankowskiego, czci pomnik wzniesiony w Siedemi na zachodnim brzegu Zatoki Amurskiej, wzniesiony tam w 1991 roku. Był M. Jankowski wybitnym działaczem gospodarczym na tym dalekowschodnim skrawku Rosji, a także przyrodnikiem i archeologiem. Jego osiągnięcia omawiane są podczas cyklicznych konferencji naukowych odbywających się we Władywostoku, organizowanych przez Państwowe Zjednoczone Muzeum im. W. Arseniewa2. Trudno byłoby omówić tu całą faktografię z tego zakresu, niech jednak tylko powyższe przykłady posłużą za uzasadnienie poglądu, iż współcześnie w Federacji Rosyjskiej rozwija się wartki nurt czczenia pamięci Polaków, którzy na przekór zesłaniom dali syberyjskiej ziemi swój trud, wiedzę i umiejętności, wyrażające się w jej poznaniu, cywilizowaniu i gospodarczym rozwoju. Wspomnieć tu także należy o uczonych, którzy w czasach radzieckich, a także i współcześnie podejmowali i nadal prowadzą żmudne nieraz badania archiwalne dotyczące związków polsko-syberyjskich w dziedzinie nauki, kultury i działalności gospodarczej. Oto np. problematyką tą zajmował się nieodżałowanej pamięci Borys P. Polewoj, historyk nauki, oświetlający zawsze w obiektywnym ujęciu kontakty Polaków z syberyjskimi ziemiamij. Zagadnienia te stanowią także przedJankowskije cztienija. Matieriały konfieriencji 1992. 1994.1996 gg., Władywostok 1996. B.P. Polewoj ogłosił m.in. w roku 1965, jako pierwszy w ZSRR, artykuł omawiający postać polskiego zesłańca z końca XVII w. Adama Kamieńskiego-Dłużyka ijego Diariusz więzienia mosla"ewskiego .... zawierający relacje etnograficzne o ludach Syberii. Póżniej razem z A. Kuczyńskim i Z. Wójcikiem był współautorem krytycznej edycji tego Diariusza ..., który ukazał się we Wrocławiu w roku 1997 jako: A. Kamieński-Dłużyk, Diariusz więzienia moskiewskiego miast i miejsc. Z pierwodruku wydali oraz przypisami i komentarzami opatrzyli A. Kuczyński, B. Polewoj i 2.1. Wójcik, Wrocław 1997. W bibliografii zestawionej w tej książce znajduje się II artykułów B. Polewoja (w języku polskim i rosyjskim) poświęconych A. Kamieńskiemu-Dłużykowi, a wśród nich artykuł pl. Wposzukiwaniu nowych danych o Diariuszu Adama Kamieńskiego-Dłużyka, opublikowany na łamach "Ludu" (1994, t. 77, s. 235-257). Zasługą Polewoja jest także udowodnienie polskich korzeni Jana Kozyrewskiego, odkrywcy Wysp Kurylskich. Zob. na ten temat jego artykuł pl. Trzy pokolenia Kozyrewshch na Syberii na podstawie źródeł archiwalnych, w: Syberia w historii i kulturze narodu polsI..iego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998, s. 21-30. Bliżej o B.P Polewoju zob. też: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Borysowi Pietrawiczowi Polewojowi na osiemdziesięciolecie, "Wrocławskie Studia Wschodnie", 1999, t. 3, s. 256-257 i Krathj obzor osnownych rezultatow naucznych izyskaniji Borysa Pietrawicza Polewogo, laurieata priemii S. l. Dieżniewa 1992 g. i s.p Kraszeninnikowa 1997 g. K 8o-letju so dnja rożdienija (23 maja 1998), wydany w 1998 roku w Sankt Petersburgu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne. 2 3 �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 295 miot zainteresowań historyków z polskim rodowodem, Bolesława S. Szostakowicza z Irkucka, Walerego Skubniewskiego z Uniwersytetu Ałtajskiego w Barnaule, Wasylego Haniewicza z Obwodowego Muzeum Historycznego w Tomsku, Mirosławy Jefimowej z Władywostoku, Sergiusza Leończyka i Renety Opłakańskiej z Abakanu, Natalii Eljbart z Czyty, czy Tatiany Niedzieluk z Nowosybirska. Z niektórymi z tych badaczy byłem lub jestem w osobistych kontaktach naukowych, część z nich uczestniczyła w konferencjach naukowych w naszym kraju i korzystała z zasobów archiwalnych dotyczących polskich dziejów za Uralem. Kontakty te zaowocowały wieloma publikacjami w pracach zbiorowych4 i czasopismach "Wrocławskie Studia Wschodnie" i "Literatura Ludowa"5. Tu wspomnieć należy, że współcześnie Nowosybirsk stanowi ważny ośrodek naukowy, w którym podejmowane są badania złożonych problemów związków polsko-syberyjskich na przestrzeni XVII-XX stulecia. Zagadnienia te podejmowane są również przez historyków z innych ośrodków naukowych w Rosji - Barnauł, Chabarowsk, Irkuck, Jakuck, Jużno-Sachalińsk, Kazań, Moskwa czy Sankt Petersburg. Tu wspomnieć także należy zmarłego w latach 90. XX wieku profesora Włodzimierza Djakowa, z Moskwy, współtwórcy monumentalnej 25-tomowej edycji polsko-radzieckiej pod nazwą "Powstanie Styczniowe. Materiały i Dokumenty", której redaktorami byli ze strony polskiej Stefan Kieniewicz, Franciszka Ramotowska i Wiktoria Śliwowska. O potrzebie i znaczeniu takich kontaktów dla badań naukowych pisać nie trzeba. Nie sposób też wyliczyć wielu istotnych, dla omawianych przez tych autorów zagadnień oraz różnych powiązań między badaczami polskimi i radzieckimi. Potrzebę taką dostrzegają także współcześnie, w znacznie większym wymiarze aniżeli w czasach radzieckich, historycy z Federacji Rosyjskiej podejmujący coraz częściej problematykę dziejów Polaków za Uralem i ich wkładu w rozwój gospodarczy i naukowy dotyczący poznania kultury syberyjskich etnosów. Tu wspomnieć np. należy najnowszą edycję monografii Wacława Sieroszewskiego poświęconą Jakutom6, a także rosyjskie wydanie książki Witolda Armona, omawiającej wkład Polaków w poznanie jakuckiej kultury? W wydawnictwach tych sytuuje się także rosyjska edycja książki omawiającej rolę Syberii w historii i kulturze narodu polskiego8. 4 Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, pod red. naukową S. Ciesielskiego i A. Kuczyńskiego, Wrocław 1996; Syberia w historii i kulturze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 1998 i Kościół katolicki na Syberii. Historia - Współczesność - Przyszłość, pod red. naukowąA. Kuczyńskiego, Wrocław 2002. s "Literatura Ludowa. Dwumiesięcznik naukowo-literacki", 2000, nr 6 - monotematyczny zeszyt poświęcony folkJorowi jakuckiemu. Artykuły z tego zeszytu weszły potem do pracy zbiorowej pl. Z kraju nad Leną. Związki polsko-jakuckie dawniej i dziś, pod red. naukową A. Kuczyńskiego, Wrocław 200 I. 6 W.L. Sieroszewski, Jakuty. Opyt etnograficzeskogo issliedowanija, Moskwa 1993. 7 W. Armon, Polskie issliedowatieli kultury jaku to w, Moskwa 200 l. s Sibir w istorii i kulturie polskogo narada, red. A. Kuczynskogo i P. Romanowa, Moskwa 2002. Jest to rosyjska edycja książki wydanej wcześniej w języku polskim, dedykowanej B. Piłsudskiemu �296 Antoni Kuczyński Potrzebę taką dostrzegają także historycy polscy (A. Kijas, E. Kaczyńska, W. Masiarz, F. Nowiński, W. Śliwowska, J. Trynkowski), etnologowie (Z. Jasiewicz, A. Kuczyński, M. Kośko, S. Szynkiewicz), historycy literatury (J. Borowczyk, J. Fiećko, Z. Trojanowiczowa) i historycy nauki (J. Róziewicz, Z. Wójcik) podejmujący coraz częściej tematykę badawczą z zakresu kontaktów polsko-rosyjskich, a różne akademickie ośrodki krajowe organizują konferencje z tego zakresu (Kraków, Lublin, Poznań, Wrocław), których pokłosiem sąmonotematyczne tomy studiów. Prestiżowy kwartalnik "Przegląd Wschodni", założony i redagowany przez Jana Malickiego, po wielekroć użycza swych łamów dla autorów piszących na te tematy. Redakcja tego periodyku przyznaje także od roku 1993 prestiżowe nagrody za tzw. prace wschodnioznawcze, w tym również dla badaczy zagranicznych. Do grupy tej kategorii laureatów zaliczyć należy Daniela Beauvois, Władimira Djakowa, Bohdana Osadczuka, Jewgienija Gorelika i innych, a wśród nich Władysława M. Łatyszewa, przez wiele lat dyrektora Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, inicjatora utworzenia na tym odległym krańcu Federacji Rosyjskiej Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Na zainteresowania W.M. Łatyszewa postacią B. Piłsudskiego zwróciłem uwagę w roku 1975, gdy rozpoczął on publikować prace historyczne dotyczące dziejów muzealnictwa sachalińskiego, w których odnaleźć można było pewne wątki potwierdzające znaczący wkład B. Piłsudskiego w rozwój ekspozycji etnograficznych w tych placówkach. Potem w roku 1989 miałem okazję poznać go osobiście, gdy wraz z profesorem Zbigniewem Wójcikiem odbywałem studyjną podróż na Kamczatkę i do Władywostoku. To dzięki W.M. Łatyszewowi dane nam było gościć na Sachalinie, wówczas jeszcze wyspie w zasadzie zamkniętej dla obcokrajowców i odwiedzić miejsca związane z Bronisławem Piłsudskim. W.M. Łatyszew był wówczas dyrektorem Obwodowego Muzeum Krajoznawczego w Jużno-Sachalińsku, w którym rozwinął prace badawcze nad wkładem B. Piłsudskiego w badania etnograficzne na Sachalinie, Pomorzu Amurskim i na Hokkaido. Muzeum usytuowane jest w reprezentacyjnym budynku Jużno-Sachalińska, powstałym w czasach, gdy miasto to nosiło nazwę Tojohara, to jest wówczas, gdy południowy Sachalin należał do Japonii. Zarówno sam budynek, jak i jego otoczenie potwierdzało wielką staranność jego dyrekcji o rangę tej placówki muzealnej. Równie okazale prezentowały się sale ekspozycyjne, biblioteka i magazyny. Już wówczas znajdowała się tam ekspozycja dotycząca B. Piłsudskiego. O dalszych zamiarach w tym zakresie opowiadał nam W.M. Łatyszew, który już wówczas posiadał kontakty nauko- i noszącej tytuł Syberia w historii i kullurze narodu polskiego, pod red. naukową A. Kuczyllskiego, Wrocław 1998. Rosyjska edycja tej książki spotkała się z licznymi recenzjami w Federacji Rosyjskiej. Tu podkreślić należy, że jest to pierwsza w języku rosyjskim książka omawiająca tak szeroko związki polsko-syberyjskie. Jej ukazanie się w Rosji zawdzięczamy Ambasadzie RP w Moskwie oraz Halinie Subotowicz-Romanow, prezydentowi Kongresu Polaków w Rosji. �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 297 we z badaczami japońskimi podejmującymi wątek wkładu B. Piłsudskiego w badania kultury ajnoskiej, planował zorganizowanie konferencji naukowej poświęconej temu zesłańcowi i etnografowi oraz przygotowywał się do zorganizowania wystawy jemu poświęconej w Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. Obie te inicjatywy zostały urealnione. Wystawa ta miała miejsce w roku 1991 i cieszyła się szerokim zainteresowaniem społeczności Warszawy9. Również w roku 1991 odbyła się w Jużno-Sachalińsku międzynarodowa konferencja10, podczas której odsłonięto wspomniany powyżej pomnik B. Piłsudskiego. Rzec można, że od tego momentu zacieśniły się kontakty W.M. Łatyszewa z badaczami polskimi. Trzykrotnie był on w Polsce w latach 1992, 1997 i 1999, pogłębiając swoje studia dotyczące życia i pracy B. Piłsudskiego. W roku 2003 W.M. Łatyszew otrzymał prestiżową nagrodę "Przeglądu Wschodniego" za rok 2002. Jury nagrody to: prof. Andrzej AjnenkielInstytut Historii PAN, prof. Juliusz Bardach - Uniwersytet Warszawski, Andrzej Chodkiewicz - Stowarzyszenie "Wspólnota Polska", Adolf Juzwenko - dyrektor Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Jan Malicki - redaktor naczelny "Przeglądu Wschodniego", prof. Stanisław Mossakowski - Instytut Sztuki PAN, Andrzej Przewoźnik Sekretarz Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, prof. Elżbieta Smułkowa - Uniwersytet Warszawski, Ewa Gieysztor oraz Marek Karp -laureat nagrody im. Aleksandra Gieysztora w 2000 roku. W edycji nagrody za rok 2002 uhonorowano następujących autorów krajowych i zagranicznych. Nagrody krajowe ex aequo otrzymali: Michał Janocha z Warszawy za książkę pl. Ukraińskie i białoruskie ikony świąteczne w dawnej Rzeczypospolitej oraz Paweł Piotr Wieczorkiewicz z Warszawy za książkę pl. Łańcuch śmierci. Czystka w Armii Czerwonej 1937-1939. W kategorii książek zagranicznych jury wyróżniło autorów: Leonida Zaszkilniaka i Mykołę Krykuna ze Lwowa za książkę pl.lstorija Polszczy, opublikowaną przez Wydawnictwo Uniwersytetu Lwowskiego. Nagrodę specjalną przyznano W.M. Łatyszewowi z dalekiego Juźno-Sachalińska za całokształt działalności badawczej i organizacyjnej związanej z dokumentacją dziedzictwa naukowego Bronisława Piłsudskiego. Wręczenie nagród odbyło się 15 marca 2003 roku na Uniwersytecie Warszawskim. Fundatorami nagród byli: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, Radio Polonia - Program dla Zagranicy, Polskie Radio S.A. oraz tradycyjnie już Stowarzyszenie "Wspólnota Polska". Obowiązki zawodowe nie pozwoliły przybyć na tę uroczystość laureatowi W.M. Łatyszewowi, który otrzymał ją 2 lipca 2003 roku z rąk ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Rosji, prof. Stefana 9 J. Żytek, Bronisław Piłsudski 1866-1918, w: Bronislaw Pilsudski badacz ludów Dalekiego Wschodu. Katalog wystawy Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Warszawa 1991; [ZZ], Tę wystawę należy zobaczyć. ZbiOly Bronislawa Pilsudskiego, "Słowo Powszechne", 1992, nr 7, s. 6. 10 A. Kuczyński, Międzynarodowa ocel/a doroble-ubadawczego B. Piłsudskiego nad tubylczymi ludami Sachalinu. Konferencja naukowa -Jużno-Sachalińsk 1991, "Niepodległość", 1993, t. XLVI, s.176-190. �298 Antoni Kuczyński Mellera, w siedzibie Ambasady RP w Moskwie. Na uroczystość tę przybyli liczni goście reprezentujący moskiewskie środowisko naukowe, dziennikarze oraz członkowie moskiewskiej Polonii. Wydarzenie to zostało odnotowane m.in. na łamach wysoko nakładowej "Litieratumoj Gaziety" , rozpowszechnianej na terenie całej Federacji Rosyjskiej, w artykule pl. Pocziotnyj Poliak Sachalina (nr 28 z dnia 9-15 lipca 2003). Autorem tej publikacji był laureat, który raz jeszcze przyczynił się do spopularyzowania w Rosji postaci B. Piłsudskiego ijego twórczych osiągnięć na niwie etnografii. Władysław M. Łatyszew urodził się w 1939 roku na Ukrainie. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie w Odessie. Początkowo pracował jako nauczyciel historii w szkole, potem w Muzeum Krajoznawczym w Odessie. W 1971 roku przybył na Sachalin i rozpoczął pracę na stanowisku zastępcy dyrektora ds. naukowych w Obwodowym Sachalińskim Muzeum Krajoznawczym, którego później został dyrektorem (1975 r.). Na tej dalekiej wyspie, na krańcach rosyjskiego Dalekiego Wschodu laureat podejmował wielorakie zadania na rzecz rozwoju powierzonej mu placówki muzealnej. Przyznanie mu nagrody "Przeglądu Wschodniego" to ważny moment, ażeby spojrzeć na jego działalność naukową i organizacyjnąjako na wzajemnie przenikającą się całość przedsięwzięć z tego zakresu. Po pierwsze, należy stwierdzić szczególnie twórczy i sprawny organizacyjnie sposób zarządzania placówką muzealną w lużno-Sachalińsku. W pracy tej od samego początku (1971), gdy objął stanowisko zastępcy dyrektora do spraw naukowych, nie kwestionując dotychczasowych działań tej jednostki, nadał zakresowi pojęciowemu "muzeum placówką naukową" nową formułę, co w rezultacie doprowadziło do poszerzenia roli muzeum ijego znaczenia w życiu naukow(}-badawczym wyspy. Z jednej strony dbał o wzbogacanie muzealnej kolekcji w poszczególnych jego działach, z drugiej zaś dostrzegał pilną potrzebę pełnego jej opisu i działalności ekspozycyjnej. Takie konsekwentne przestrzeganie tej zasady wzmacniało jego pozycję i zgodnie z właściwą sobie metodą postępowania naukowo-dokumentacyjnego, zjednywał dla muzeum coraz szerszy krąg miejscowej administracji. Był też zwolennikiem zasady, iż sensowny sposób porozumienia międzyludzkiego jest ważnym elementem integrującym zespół pracowniczy. Nie sposób wyliczyć tu wielu istotnych i ważnych dla prezentacji osoby laureata powiązań zachodzących między praktyczną działalnością muzealną a sferą badawczą tej placówki. Najogólniej mówiąc łączyły się w niej cele związane z gromadzeniem kolekcji, odpowiednim jej zabezpieczeniem materialnym, opracowaniem naukowym, działalnością wystawienniczą przy równoczesnym rozwoju przedsięwzięć edytorskich ukazujących muzeumjako ważny ośrodek rozwoju wiedzy o regionie,jego przeszłości i teraźniejszości, rzec można kształtowania swoistego pojęcia małej sachalińskiej ojczyzny. Tym zadaniom laureat umiał podołać, zapisując się w dziejach sachalińskiego muzealnictwa. Sam zresztą pisał o historii muzealnictwa na Sachalinie, o działalności społeczno-kulturalnej na wyspie, np. o teatrze sachalińskim, o kulturalnych i literackich związkach wyspy z zachodnimi obszarami Rosji, �Władysław M. Łatyszew z Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego 299 o żegludze na Sachalinie i roli portów leżących najego wybrzeżach. Organizował konferencje naukowe, starał się o nawiązanie kontaktów naukowych z badaczami z centralnej części ZSRRJRosji, np. ze wspomnianym już B. Polewojem, Niwchem Czunerem Taksamim, etnografem pracującym w Leningradzie/ /Sankt Petersburgu, z B. Szostakowiczem z Irkucka, z pracownikami bibliotek i archiwów w Moskwie, Tomsku, Władywostoku. Śledząc ten rozwój jego działalności muzealnej i naukowo-badawczej, widać w nim wyraźnie, że gdzieś od połowy lat 70. XX stulecia zaczął interesować się postacią B. Piłsudskiego. Wspomniane powyżej zainteresowania zasługują niewątpliwie na oddzielne omówienie, tutaj jednak, zgodnie z inną konwencją artykułu, przedstawione zostaną nader pobieżnie. Dość stwierdzić, że to W.M. Łatyszew wprowadził na nowo postać B. Piłsudskiego, zesłańca i katorżnika, badacza kultury tubylczych ludów Sachalinu do dziejów etnografii rosyjskiej. Przedtem bowiem postać ta pozostawała na uboczu etnografów radzieckich, no może z wyjątkiem niektórych autorów zajmujących się folklorem Ajnów i Niwchów oraz szamanizmem. Konkretyzując, stwierdzić należy, że laureat nagrody "Przeglądu Wschodniego" nadał nowy impuls tym badaniom w szerokiej konwencji mieszczącej się w formule: "B. Piłsudski - życie - dzieło - recepcja". O sukcesie autorskim, edytorskim i naukowym W.M. Łatyszewa związanym z postacią B. Piłsudskiego zadecydowało wiele czynników. Niewątpliwie istotne tu były jego zdolności organizacyjne; pewne jest także i to, że zafascynował się on tą postacią, a także fakt najważniejszy - upadek ZSRR, w którym niechętnie podejmowano ten wątek związany z badaniami i obserwacjami etnograficznymi B. Piłsudskiego na Sachalinie, ze względu na jednoznaczną wymowę tego nazwiska. Te niekwestionowane zasługi naszego rodaka w poznaniu kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin mogły też mieć tak istotne znaczenie, że po "pieriestrojce" zajęcie się tą postacią stawało się formą koniecznego do spłacenia długu. Myślę, że fakt ten wspomagał także W.M. Łatyszewa w powołaniu w 1997 roku Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego w JuŻno-Sachalińsku. Instytutem tym kieruje do chwili obecnej. Laureat jest postacią wyjątkową, ajego pracę naukową i organizacyjną dokumentuje bogata bibliografia obejmująca około 200 publikacji (książki, artykuły naukowe i publicystyczne)ll. Będąc pomysłodawcą, a następnie realizatorem tego przedsięwzięcia, miał za sobą laureat wiele publikacji poświęconych postaci tego niezwykłego człowieka. W 1991 roku zorganizował międzynarodową konferencjęjemu poświęconą. Wtedy też odsłonięto pomnik B. Piłsudskiego w Jużno-Sachalińsku, tak więc postać ta " W artykule W.M. Łatyszewa pl. Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim opublikowanym na łamach "Ludu" (1994, L 77, s. 205-222) znajduje się 21 jego publikacji poświęconych B. Piłsudskiemu. Od daty opublikowania tej bibliografii ogłosił on wiele innych artykułów na ten temat w języku polskim, rosyjskim, angielskim ijapońskim. W moim posiadaniu znajduje się pełna bibliografia publikacji W.M. Łatyszewa, które ukazały się do czasu przyznania jemu nagrody "Przeglądu Wschodniego". �300 Antoni Kuczyński wpisywała się w pejzaż medialny wyspy oraz w jej naukowe dziedzictwo. Laureat wydał też m.in. zbiór listów do Lwa Sztemberga, zatytułowany Bronislaw Piłsudski}. Dorogoj Lew Jakowlewicz. Pisma L.J. Szternbergu, 1893-1917 (Jużno-Sachalińsk 1996). Jakjuż wspomniano, dokonania autorskie laureata nie zamykają się tylko w obszarze czasopiśmienniczym. Ostatnio np. wydał on wspólnie z Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido w Sapporo książkę pt. Narodnoje isskustwo sachalińskich ajnow/Sakhalin Ainu Folk Craft (Sapporo 2002)12. Publikuje on też zebrane w jedną całość folklorystyczne zapisy B. Piłsudskiego dotyczące Ajnów. W jego bogatym piśmiennictwie są takie pozycje, które na stałe weszły do kanonu publikacji poświęconych życiu i pracy naszego rodaka badającego kulturę Ajnów, Niwchów i Oroków. Dotyczy to szczególnie działalności naukowej Bronisława Piłsudskiego, którego biografii W.M. Łatyszew jest świetnym znawcą. Wspomniany Instytut wydaje czasopismo pod nazwą "Izwiestija Instituta Nasledija Bronisława Piłsudskogo" (dotychczas ukazało się 7 tomów), które cieszy się wysoką oceną merytoryczną uczonych. Należy zwrócić uwagę, iż rzeczą niezwykle rzadką w nauce jest powołanie naukowego instytutu dotyczącego edycji i dokumentacji dorobku naukowego jednego tylko uczonego. Właśnie taką placówkąjest wspomniany Instytut, założony przez W.M. Łatyszewa. Podkreślić należy, że zespół kierowany przez niego jest wyjątkowo kompetentny w pracach zmierzających do przedstawienia całościowego dorobku naukowego Bronisława Piłsudskiego. On sam zaś wspiera swą wiedzą oraz źródłami historycznymi wielu uczonych w Rosji, Japonii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, a także i w Polsce, podejmujących w swych pracach różne wątki naukowej i życiowej drogi Bronisława Piłsudskiego. Tutaj tylko dodać jeszcze należy, że dokonania Bronisława Piłsudskiego uznane zostały w nauce światowej za ważne osiągnięcie w historii polskich obserwacji i badań etnograficznych ludów innych kontynentów. Dowodem tego jest m.in. monumentalna edycja jego prac pt. The Collected Works of Bronislaw Piłsudski, realizowana przez prestiżową oficynę Walter de Gruyter & Co. z Berlina i Nowego Jorku, przy wydawaniu której aktywnie uczestniczy W.M. Łatyszew, a także cykliczne kongresy międzynarodowe (Sapporo 1985, Jużno-Sachalińsk 1991, Kraków-Zakopane 1999 i planowany na najbliższy okres kongres w Wilnie). Antoni Kuczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31f1aab3bd5d3fd24f70f05c8c95d58.pdf 763fa317b77169a40685f384d4fc30c2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5105 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource muzea skansenowskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4736 Title A name given to the resource A propos Hazeliusa i Skansenu / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.275-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 II. POGLĄDY I OPINIE JERZY CZAJKOWSKI Sanok A PROPOS HAZELIUSA I SKANSENU W 87. tomie "Ludu" ukazał się artykuł Waldemara Kopczyńskiego mający stanowić zarys biografii Artura Hazeliusa, twórcy Muzeum Nordycznego i Skansenu w Sztokholmie!. Była po temu okazja, bowiem w 2001 roku upłynęło 100 lat od chwili jego śmierci. Autor podzielił artykuł na 3 rozdziały, przy czym tytuł pierwszego rozdziału jest nieco prowokujący: "Artur Hazelius nieznany w Polsce?". Chciałoby się zapytać, komu nieznany i w jakim zakresie. Chyba nie Autorowi, który pretenduje do miana znawcy problemu. A zatem ...? O Hazeliusie zwykle mówimy, czy piszemy w kategoriach literatury popularnej, czasami popularno-naukowej. Wynika to z charakteru opracowań, którym niekiedy nie można doczepić etykietki publikacji naukowej, a także bogactwa literatury, która towarzyszy większości publikowanych prac z zakresu muzealnictwa skansenowskiego, odpowiednio je też kwalifikując. Upływ czasu powoduje, że prace się starzeją, że do pewnych poglądów, szczególnie historycznych, musimy wprowadzać korekty, ale nie dyskwaiifikuje to dotychczasowych opracowań2• Przestarzała bibliografia zawsze pozostaje źródłem, szczególnie, gdy nie dysponujemy nowszą3. I W. Kopczyński, Artur Immanuel Haze/ius (/833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Kształtowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87,2003, s. 63-82. l Np. Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka MNR w Szreniawie, Poznań 1979, ss. 270. Open-Air Museums in Poland, red J. Czajkowski, Biblioteka MNR w Szreniawie i MBL w Sanoku, Poznań 1981, ss. 314; J. Czajkowski, Muzea na wolnym powietrzu w Europie. Rzeszów-Sanok 1984, ss. 432. ) Tamże, oraz: A. Spiss, Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumentacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków, Seria C, Studia i Materiałyt. II, Warszawa 1985. �Jerzy Czajkowski 276 Większość autorów w sposób ogólnikowy i schematyczny traktuje początki idei muzealnictwa na wolnym powietrzu, powtarzając bezkrytycznie pewne wiadomości. Zwykle są one ograniczone do minimum, ale w opracowaniach, które nie mają charakteru historycznego, nie są wymagane ani konieczne. Wymieniając nazwisko twórcy pierwszego Skansenu w Europie i okolicznościjego powstania, wprowadzamy czytelnika, czy też osobę zwiedzającą jakieś muzeum na wolnym powietrzu, w tak zwaną ahnosferę epoki. Jest jednak oczywiste, że im bardziej oddalamy się w czasie od pewnych zdarzeń, tym mniej i rzadziej o nich mówimy. Czasem jest to potrzebne, aby lepiej lub słuszniej ocenić miejsce, zdarzenia czy ludzi. Ryc. 1. Artur Hazelius. Rysunek N. KjellberDotyczy to również dr. Artura Hazeliuga (Nordiska museet). Wg Gosta Berg, Karlin sa (Ryc. l ). W tym przypadku nie pound Hazelius, 1986. trzebujemy dokonywać oceny działalności, bowiem świadczy o tym ogólnoświatowy prąd kulturotwórczy, któremu On nadał bieg. Powinniśmy natomiast poznać wszystkie realia, które towarzyszyły narodzinom idei ijej rozwojowi. Hazeliusowi - jak można sądzić - na pewno nie zaświtała nawet myśl, że muzeum, któremu dał początek, będzie rocznie gościć przeszło dwa miliony zwiedzających4, zapewne nie sądził też, iż konkretne działanie, jakiego się podjął, zamieni się w ideę o wartościach humanistycznych w globalnych rozmiarach, którą w samej Europie realizuje się w przeszło 2200 wsiach i miastach oraz w dużej, nieznanej liczbie miejscowości na wszystkich kontynentach5. Przeszło 20 lat temu napisałem, że "nie wiemy, czy i najakie trudności natrafiał Hazelius w realizacji swojego pomysłu". I nadal podtrzymuję to twierdzenie6, chociaż może nie w całej rozciągłości, bowiem dziś wiedza na tematy skansenowskie jest znacznie bogatsza. Wiadomo powszechnie, że w archiwum Nordiska museet w Sztokholmie są różne dokumenty, ale ich studiowanie w szwedzkim archiwum dostępne jest jedynie dla wybrańców. Bliskie podjęcie się - jeśli '",i;.1',-, Baken om Skansen, red. N.E. Baehrendtz, Stockholm 1980, s. 242-247. J. Czajkowski, Muzea ... , op. cit., s. 20, 313-329. 6 Sam Hazelius nie krył się z trudnościami, zwłaszcza finansowymi, bowiem bazował na prywatnych fundacjach i donacjach. 4 5 �A propos Hazeliusa i Skansenu 277 dobrze rozumiem słowa Waldemara Kopczyńskiego7takiej kwerendy dobrze rokuje polskiej skansenologii. Szkoda, że już w 87. tomie "Ludu" nie znalazło się miejsce dla kilku interesujących dokumentów, choćby wykazy podróży po kraju i po całej Skandynawii, o których Autor wzmiankuje w sposób zupełnie ogólny lub zapisane wrażenia Hazeliusa ze spotkań z ludźmi, z pobytu na światowych wystawach itp. Bardzo użyteczne byłoby wykorzystanie materiałów zebranych w pracy Arvida Breckstr6ma, której nie znałem wcześniej, a jest ona kopalnią wiedzy o działaniach Hazeliusa w ciągu całego 1891 rokus. Pomijam fakt, że pomogłaby lepiej zrozumieć osobowość Hazeliusa, ale istotna jest ze względu na problematykę czasu powstania samej koncepcji idei, o której mówimy. Doskonałą charakterystykę znajdujemy też w znanej Autorowi pracy Bringeusa9, który przytacza między innymi wypowiedź Hazeliusa z 1898 roku na temat muzeum na wolnym powietrzu lO. Warto też wziąć pod uwagę słowa Bengtssonal', odszukać źródło jego informacji i ewentualnie wyjaśnić tę kwestię, tak jak i szczegóły techniczne, dokumentacyjne i finansowe związane z przenoszeniem pierwszych obiektów. Jeśli Autor - poprzez swoje studia archiwalne - pomoże je zrozumieć, wówczas nie będzie podstaw do pisania, że [dotychczas!] nieznane są trudności towarzyszące akcjom przejmowania i translokacji budynków do muzeuml2, a ogólnoeuropejskiej muzeologii dostarczone będą historyczne dowody na przebieg prac w początkowym okresie. Każdy organizator muzeum na wolnym powietrzu napotyka na różne trudności, o czym się przekonujemy, gdy rozpoczynamy realizację takiej placówki. Stwierdzenie, że z listów, notatek i wspomnień "dowiadujemy się szczegółowo o planach i realizacji Skansenu" (s. 63) nabiera cech realnych wtedy, gdy dotyczy określonych prac. Sam Autor zwraca uwagę na "troskę i zarazem obawy o powstanie Skansenu" (s. 75), wyrażone w liście Hazeliusa publikowanym przez F. B66ka13• W innym miejscu stwierdza też, że "zakup terenu pod muzeum Skansen nie był przedsięwzięciem łatwym" (s. 76). W związku z tym nie ma przesady, jeśli się informuje, że trudności musiały mieć miejsce, szczególnie przy całkowicie eksperymentalnej organizacji obiektu. Aby uniknąć ewentualnych nieporozumień będę dalej używał określenia: Autor. A. Breckstrom, "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under F6delsearet. "Fataburen". Nordiska museets och Skansens Arsbok, Stockholm 1942, s. 109-128. 9 N.-A. Bringeus, Artur Hazelius och Nordiska museet. "Fataburen", 1972, Uddevallas, s. 7-30. IQ Ibidem, s. 20. II J. Czajkowski, Muzea ... , s. 16, przyp. 21. Bengt Bengtsson, dyrektor "Kulturen" w Lund w 1965, w tymże roku z okazji otwarcia "Das Schleswig-Holsteinische Freilichtmuseum" wygłosił referat Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. opublikowany w "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Heft 3--4, Neumiinster 1967, s. 3-14. 12 Myślę, że wszyscy organizatorzy muzeów na wolnym powietrzu potrafią zrozumieć trudności związane z organizacją ibudową muzeum. J) F. Book, Artur Hazelius. En levnadsteckning. Stockholm 1923. Cyt. za W. Kopczyńskim, op. cit., s. 75. 1 8 �278 Jerzy Czajkowski W rozpowszechnianiu idei Hazeliusa od samego początku ważną rolę odgrywały informacje przekazywane przez popularne gazety i różne czasopisma, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Nie słyszałem jednak, aby ktoś podjął się trudu zebrania i oceny wartości takiego materiału. Należy się liczyć z dużymi trudnościami, chcąc np. w Szczecinie znaleźć stuletnie gazety z Krakowa, Lwowa czy Warszawy. Napomykam jednak o tym, bowiem warto i trzeba pamiętać, że u nas pisano na ten temat od początku XX wieku'4. Nie zawsze to, co było publikowane w gazetach lub czasopismach należy uznawać za literaturę "niefachową", ajeśli nawet, to nie możnajednakjej nie dostrzegać i nie doceniać, bowiem dzięki gazetowym artykułom popularyzowano problem ochrony zabytków budownictwa, w tym również potrzebę tworzenia muzeów na wzór sztokholmskiego Skansenu. Jest to uwaga ogólna i w żadnym razie nie odnosi się do Autora. Piszący nieraz popełniają błędy, szczególnie, gdy nie korzystają z bezpośrednich źródeł. Autor ma więc rację, zauważając, iż śp. Andrzej Gólski o 10 lat przyspieszył śmierć Hazeliusa15• Nawet przy dużej dozie dobrej woli nie można tego szczegółu uznać za pomyłkę. Brak przypisu uniemożliwia jednak, zarówno Autorowi jak i mnie, wyszukanie źródła, a w żadnym ze znanych polskich i zagranicznych wydawnictw nie znajdujemy takiego lapsusu. Lektura opracowania A. Gólskiego nie nasunęła Autorowi żadnych innych zastrzeżeń, gdyż w gruncie rzeczy jest to popularny, ale dobrze napisany artykuł. Oparł się on m.in. na znacznie wcześniej opublikowanej pracy Kazimiery Zawistowicz-Adamskiejl6, skąd przeniósł informację do swego opracowania o zakupie pierwszego obiektu "w miejscowości Mora"I? Ten szczegół w pracy Gólskiego Autor pominął milczeniem, aby tym silniej uwypuklić, że to ja właśnie wprowadzam "nieścisłe nazewnictwo", bowiem - jak pisze - "Mora to nie nazwa farmy, to nazwa miejscowości!"'8. Ja w istocie napisałem " ...zakupił Hazelius farmę Mora ..."19. Jeśli jest tu błąd, to przYpatrzmy się, jak funkcjonował ten błędny termin w naszej, i nie tylko, literaturze przedwojennej, a nawet po IIwojnie światowej. St.M. Sawicka (przyp. 12) w doskonałym merytorycznie opracowaniu pisała, że Hazelius zebrał potrzebne fundusze "...by zakupić w r. 1885 kilka budyn14 Np. J. Petrażycka- Tomicka, Szkice skandynawskie, Lwów 1913, s. 18-36 (precyzyjne opisy muzeów w Sztokholmie, Oslo i Lyngby); M. Flasiński, Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie. "Młoda Polska" nr 24, 1924, s. 3-4; M. Morelowski, Kraków i "Skansen ", "Czas" nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927; T. Seweryn, Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy" nr 29, z dn. 18 VII 1927; St.M. Sawicka, Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R. Y, Warszawa 1939, styczeń nr 1, s.3l-41. IS A. Gólski, Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich klasyfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań 1972, s. 18. 16 K. Zawistowicz-Adamska, Park etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem, "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, Łódź 1959, s. 7-19. 17 Ibidem, s. 17, Gólski op. cit., s. 8. 18 W. Kopczyński, s. 64. 19 1. Czajkowski, op. cit., s. 254. �A propos Hazeliusa i Skansenu 279 ków... w fermie (!) Mora w Dalekarlii", ale w podpisie pod zdjęciem podała: "Podwórzec fermy z Mora ..."2o.Jeszcze w 1957 roku Natalia Czechowiczowa odnotowała, cyt.: "W r. 1885 Hazelius, dzięki poparciu społeczeństwa, miał możność sprowadzić do Djiirgardenu części zabytkowej fermy Mora ... "21. Być może, iż Autorowi nie dane było zapoznać się z tym opracowaniem, bo inaczej dostrzegłby, że w jednym zdaniu jest kilka błędów. Natomiast korzystając z opracowania Alfreda Zaręby, Autor również przeoczył, co napisał on przed pół wiekiem, a mianowicie, iż Hazelius kupił ". ..chatę z miejscowości Mora w środkowej Szwecji ...''22.Do A. Zaręby wrócimy jeszcze niżej. Przyjrzyjmy się także temu, co znajdujemy w opracowaniach szwedzkich, również w wydawnictwach publikowanych w Szwecji w języku niemieckim i angielskim. W przewodniku w języku niemieckim: "Moragarden. Der Morahof ist aus Hausem der Gegend von Mora ... zusammengestellt. Der Hofhat zwei ohnhauser eines flir den Bauern, das sogenannte Morahaus ..."23,a w innym przewodniku do tych samych słów dodano: " ...aus dem Dorf Ostnor (das erste Gebiiuden Skansens ...)"24.Przewodnik w języku angielskim na s. 5-6: "In ... 1891...The Mora farmhouse was moved ... "25.W popularnym opracowaniu monograficznym w języku angielskim czytamy: "The Mora farm is made up ofbuildings ... from the parish of Mora" (s. 2), a dalej "The farmhouse of the Mora farm comes from Bulla's farm in the village ofOstnor. .. 4 kilometres north-west ofMora" (s. 3), a pod koniec (s. 21) czytamy: "The house from Mora, known in literature as the «Mora cottage» (Morastugan) was moved from Bulla's farm in the village of Ostnor ... "26.Podobne informacje znajdujemy w źródłowym wydawnictwie Skansens hus och gardar7 (s. 343 i n.), zaś w dziele redagowanym przez Nilsa Erika Baehrendtza, na którego Autor się powołuje, jeden z akapitów zaczyna się od słów: "Ostnorsstugan, eller Morastugan"28, a według słownika szwedzkie elier oznacza polskie albo. Osada Ostnor wymieniona została również przez wybitnego znawcę muzealnictwa skansenowskiego w Szwecji, Rolanda Anderssona, w jego monografii o muzeach na wolnym powietrzu w Dalarna29. Autor nie powołuje się jednak na tę monografię, gdzie na s. 10 czytamy: ,,1891 oppnades Skansen. Hit hade da en St.M. Sawicka, s. 32, 39 i n. N. Czechowiczowa, Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo", 1957, nr 6, s.IO. 22 A. Zaręba, Uwagi a muzeach skandynawskich, "Lud", t. 41, cz. 2,1954, s. 1139. 23 Skansen Gebiiude und TIere ein kurzer Fiihrer, Stockholm 1974, s. 21. 24 Skansen, Halmstad 1991, s. 22. 25 A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. 26 M. Rehnberg, The Morajarm, M. Janson ed., Stockholm 1975, ss.24. 27 1. Arno-Berg, A. Biornstad (red), wyd. Nordiska museet Skansen, Jokoping 1980, ss. 944. 28 N.E. Baehrendtz (red.), Baken om Skansen, 1980, s. 27. A. Biornstad, Skansen Stockholm Sweden, Boras 1991. M. Rehnberg, ss. 24. 29 R. Andersson, Hembygdsgardar Dalarna, Falun 1978, ss. 206. 20 21 �Jerzy Czajkowski 280 stuga fran Ostnor i Mora flyttats och inretts"3o. Dodajmy jeszcze, że w artykule opublikowanym w Polsce w 1985 roku na temat muzeów w Dalarna tenże Roland Andersson napisał o otwarciu Skansenu i dodał: "Vnter den Hausern gab es ein einfaches Haus aus Mora in Dalarna ..."31.Z wielu innych wybieram jeszcze artykuł dyrektora muzeum "Kulturen" w Lund, Bengta Bengtssona, który pisał w 1965 roku: "Der erste Einkaufwurde im Jahre 1885 vollzogen, aIs ein Wohnhau s von Mora in Dalecarlia gekauft wurde"32. Z tej właśnie pracy przejąłem nazwę wsi Mora. Sądzę, że porównanie sporej garści szczegółów wyjaśnia wszystko, zwłaszcza gdy uwzględni się to, co Autor pisze (s.75), że sam Hazelius pewnego razu powiedział do idącego z nim Holmstroma: "Popatrz! Tutaj będziemy mieć chałupę z Mora, tutaj z Blekinge, a tam z Bollnas"33 (podkreśl. moje). W świetle powyższych danych zarzut o wprowadzaniu przeze mnie nieścisłego nazewnictwa należy traktować co najwyżej dyskusyjnie. Dobrze byłoby zaś wyjaśnić, że Mora była starą wsią kościelną i że była w niej gmina administracyjna, stąd prawdopodobnie dwoistość znaczenia. Obserwujemy to również w innych miejscowościach Szwecji. Dodajmy, że w samej Mora powstało w 1905 roku. Stowarzyszenie "Przyjaciół rodzimej kultury w Mora" założone przez Andersa Zorna i jego żonę imieniem Emma34.Umożliwiło to zorganizowanie w Mora w latach 1911-1919 i 1929-1930 muzeum na wolnym powietrzu. Znajduje się tam 39 obiektów przeniesionych z całej parafii. Ponadto 4 bardzo stare obiekty objęto opieką in situ35• W jednym wypadku Autor odwołuje się do archiwum sztokholmskiego, wspominając o pamiętniku z podróży (s. 68) z opisem zagrody wiejskiej. Poza tym wszystkie fakty w artykule Autora - interesujące zresztą i pożyteczne - zostały zaczerpnięte wyłącznie z literatury, którąjednak należałoby rozszerzyć. Jedną z istotnych pozycji, które powinny się tu znaleźć, jest - wspomniana już - praca B. Bengtssona36, w której znajdujemy wspomnienia o marzeniach, jakie miał mieć Hazelius, rozmawiając z przyjaciółmi. Trudno rozstrzygnąć, w jakim stopniu jest to materiał wiarygodny, brak bowiem źródła. Inny wybitny znawca, Gosta Berg ze Sztokholmu, opublikował wyśmienity artykuł o Karlinie i Hazeliusie37. Zawiera on wiele szczegółów dotyczących biografii Artura Hazeliusa, m.in. sto30 31 Ibidem, s. 10. R. Andersson, Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s.67. B. Bengtsson, op. cit., s. 6. Kopczyński, op. cit., s. 75. 34 R. Andersson, Freilichtmuseen op. cit., s. 68. 35 R. Andersson,Hembygdsgardar , op. cit., s. 124-129. G. Boethius, Viigledning.fOrbesokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, bmd, ss. 23. 36Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums. "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseum", 1967, z. 3-4. 37 G. Berg, Karlin und Hazelius. "Acta Scansenologica", t. 4, Sanok 1986, s. 9-23. 32 33W. �A propos Hazeliusa i Skansenu 281 sunków rodzinnych i szkolno-uniwersyteckich, planów muzealnych w ogóle, a także uwag o muzeum na wolnym powietrzu38. Obaj z Karlinem często kontaktowali się ze sobą. Z literatury duńskiej godny polecenia i łatwo dostępny jest artykuł Holgera Rasmussena39 oraz duże i bardzo dobre opracowanie Petera Michelsena o głównym duńskim muzeum na wolnym powietrzu40. Uwzględnienie historii tegoż muzeumjest szczególnie ważne, bowiem jego twórca, Bernhard Olsen, spotykał się z Hazeliusem i też rościł sobie prawa do palmy pierwszeństwa w realizacji idei muzeów na wolnym powietrzu. Jest to bardzo wdzięczny temat do ostatecznego wyjaśnienia w naszej literaturze naukowej. Powyższe nazwiska i tytuły są tylko przykładowe. Wiele bardzo wczesnych szczegółów odnoszących się do początków kształtowania się idei muzealnictwa na wolnym powietrzu znacznie wyprzedza okres, kiedy zaczęto o tym myśleć realistycznie, dyskutować, a następnie działać. Odkrywcze to nie jest, bo historycy muzealnictwa wiedzą o tym od dawna41. Niezrozumiałe natomiast jest, co Autor ma na myśli, mówiąc o wpływie "okresu wielkiego przełomu w technikach tworzenia obrazu" (s. 64). Ta górnolotnie sformułowana myśl nie wiąże się bezpośrednio ani z Janem (!) Bujakiem42, ani z realizacją idei Hazeliusa. Chyba, że się znowu mylę. Jeśli już wspomniałem o tej drobnej pomyłce z imieniem Jana Bujaka, przychodzi mi na myśl potrzeba sprostowania, również omyłkowo podanego przez Autora, nazwiska Bogdana Tretera (zmienionego na B. Tretet), który był autorem niewielkiego opracowania o Muzeach pod otwartym niebem (s. l 95-203)43. Słuszna uwaga, że w artykule mylnie podano, iż Hazelius był lekarzem, nie może jednak odnosić się do Tretera, bowiem Autor przeoczył przypis nr l na s.197, w którym wyraźnie zaznaczono, że "Początek tego rozdziału aż do nin. odnośnika pochodzi od Redakcji". Błąd jest istotny, ale kto go zrobił - nie wiadomo. Z pewnym zdziwieniem przeczytałem fragment (s. 64), że M. Pokropek w swojej pracy "niewiele uwagi poświęca" zasługom Hazeliusa44. Zapewne nie warto polemizować, ale - moim zdaniem - profesor Pokropek nie pisał o dokonaniach Artura Hazeliusa, lecz o polskim budownictwie drewnianym i w tym kontekście nie można by mieć mu za złe, gdyby w ogóle nie wspomniał nazwiska twórcy Skansenu. Sądzę, że Autor nie przeczytał do końca akapitu, gdzie ten Ibidem, s. 14-16. H. Rasmussen, Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, ibidem, s. 29--41. 40 P. Michelsen, Frilandsmuseet. The Danish MlISeum Village at Sorgen/ri, The National Museum ofDenmark 1973, ss. 238. 41 Np. 1. Berg, Driiktdockor - Hazelius' och andras. "Fataburen", Uddevalla 1980, s. 9-37. 42 Autor ma na myśli Jana Bujaka (a nie A. Bujaka), który opublikował Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), ZNUJ, Prace Etnograficzne nr 8, Warszawa-Kraków 1975. 4J Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków 1947. 44 M. Pokropek, Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa 1976, s. 138. J8 J9 �282 Jerzy Czajkowski wybitny znawca budownictwa, sztuki i kultury ludowej napisał: "Muzeum to (chodzi o Skansen - J.e.) dało także (!- J.C.) początek świadomej i celowej działalności na polu ochrony zabytków architektury przez przenoszenie obiektów na teren muzeów, zabezpieczanie ich przed zniszczeniem, a nadto udostępnianie zwiedzającym". - Czyż może być większa pochwała Człowieka i jego Dzieła? W obszernym opracowaniu Anny Drzewieckiej-Banaszek na temat etnologii szwedzkiej Autor nie znalazł nic godnego uwagi, co może być zrozumiałe, bowiem problem Skansenu nie był dla niej tematem zasadniczym, natomiast zauważył, i słusznie, że lOwroku 1890 Hazelius założył muzeum pod gołym niebem - Skansen ..."45.Należy przyznać rację Autorowi, bowiem dopiero w następnym roku nastąpił zakup terenu, przeniesienie pierwszych budynków i otwarcie nowej placówki. Jednak istnieje błąd w pracy, który uszedł uwagi Autora lub przeszedł on nad nim do porządku dziennego. Otóż na s.73 A. Drzewiecka jeszcze raz pisze: "Przy Nordiska Museet zostało zorganizowane w 1881 r. [...] muzeum na otwartym powietrzu - Skansen ...". Jest to oczywiście chochlik drukarski, ale błąd pozostaje błędem i powinien być zauważany przez wszystkich. Wracając do Alfreda Zaręby, Autor pisze na s. 64, że Zaręba pisze w swym artykule, iż "terytorialnie Skansen rozrósł się dzięki staraniom następców Hazeliusa"46. I dodaje natychmiast od siebie: "To jednak właśnie dzięki staraniom i niebywałemu poświęceniu samego Hazeliusa Skansen poszerzył swój areał" (s. 64). Skonfrontujmy zacytowaną przez Autora wypowiedź Zaręby zjego własnym tekstem. Zaręba pisał: "Skansen [...] staraniem następców Hazeliusa rozrósł się terytorialnie i rozwinął tematycznie". Już na pierwszy rzut oka widać, że Autor przerobił szyk zdania, a przez odrzucenie dwóch ostatnich słów ("rozwinął tematycznie") wypaczył treść całej wypowiedzi. Jeśli się uwzględni, że Hazelius pozostawił po sobie 22 obiekty, a obecnie jest ich ponad 150, pozostaje nam stwierdzić, że dzięki wysiłkom organizacyjnym i finansowym Hazelius zapewnił potomnym właściwy obszar terenu do pełnej rozbudowy muzeum, którego był pomysłodawcą i twórcą. Jest kwestią bezdyskusyjną, że Hazelius wykupił w latach 1891, 1892, 1896, 1897, 1898 i 1901 zdecydowaną większość obszaru Skansenu, ale niewielkie fragmenty na obrzeżach nabywano jeszcze w latach 1929, 1934, 1955 i 197947.Tych szczegółów nie ma w pracy Autora, co także jest zrozumiałe, bowiem ogranicza się on do relacji związanej z osobą Artura Hazeliusa, ale czasami powstają przez to niedomówienia. 45 A. Drzewiecka-Banaszek, Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, 1979, s. 61. 46 A. Zaręba, op. cit., s. 1147. 47 Skansens hus och gardar, op. cit., s. 19, mapa ilustrująca zakup gruntów Skansenu do 1979 r. �A propos Hazeliusa i Skansenu 283 Przyjrzyjmy się jeszcze początkowemu rozwojowi Skansenu pod względem przyrostu ilości obiektów, najlepiej w układzie chronologicznym. Jak nas informuje sam Hazelius48, pierwsza część terenu została wykupiona 2 marca 1891 roku i natychmiast rozpoczęto prace budowlane49, stawiając: Rok 1891: - Dom chłopski, Morastugan, z Ostnor50, par. Mora (Dalarna), 1. poło XVIII W. (ryc. 2/1). - Dom z Kyrkult (Blekinge), XVII-XVIII W. Jako typ znany w XIV wieku (ryc. 3). - Dom z Kallmora, par. Orsa (Dalarna), kamieniarza, jednownętrzny, zrębowy, koniec XVIII wieku. - Dom z Katen (zach. Blekinge),jednownętrzny, z kamieni. Kopia wg wzoru z XIX W. - Chata węglarza. Kopia. - Obóz lapoński (Jamtland). Kopie. Rok 1892: - Dom chłopski zw. Bollnasstugan, z osady Herte, par. Bollnas (Halsingiand), XVIII wiek. - Dzwonnica z Hasjo (Jamtland), wolno stojąca, wys. 21 m. Kopia wg oryginału z 1778 roku. - Wieża nazwana "Bredablick", zbudowana w 1874-76, zakupiona wraz z częścią terenu muzeum w 1892 roku. - Szopa na siano (Dalarna). Rok 1893: - Piętrowy spichlerz z Bjorkvik, par. Ostra Ryd (Ostergotland). Kopia, XVII wiek. Rok 1894: - Szopa zrębowa na siano z Nederkalix (Norrboten). - Dzwonnica słupowa z Hallestad (Ostergotland), wys. 40,5 m, 1733 rok. Rok 1895: - Piętrowy budynek zrębowy z Forsa (Halsingiand), do obróbki lnu, l. poł. XIX wieku. Rok 1896: - Czworoboczna zagroda z Oktorp (Halland), XVIII wiek (ryc. 4). - Altana ogrodowa filozofa Emanuela Swedenborga, Sztokholm, XVIII wiek. Rok 1897: - Spichlerz z Farnas (Dalarna), włączony do zagrody Mora, 1595 rok. Rok 1898:- Dom zrębowy z kamienną stodołą z osady Homborga (Vastergotland). Rok 1899: - Spichlerz piętrowy z Vensjogle, gm.Virserum (Smaland), koniec XVI wieku. 48 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm 1900, s. 271-400. Ibidem, s. 282, 283. 50 Nazwy miejscowości w pierwszym przypadku. 4. �284 Jerzy Czajkowski Rok 1900: - Wiatrak z Gamiegarden, gm. Frammestad (Vasterg6tland), 1750 r., przebudowany w 1828 roku. - Altana ogrodowa z ul. Belmansgatan, Sztokholm, ok. 1700 rok. Rok 1901: - Spichlerz piętrowy z Vastveit, (Telemark, Norwegia), pocz. XIV wieku. Jak widać z powyższego zestawienia, w czasie otwarcia muzeum Hazelius udostępnił zwiedzającym dom z Ostnor, który wszedł później w skład zagrody z Mora (ryc. 2), dom z Kyrkult (ryc. 3), prezentujący południowo-szwedzką linię rozwojowąjednownętrznego mieszkania (tzw. ryggasstuga) ze spichlerzami po bokach51 orazjednownętrzny dom postawiony na terenie Skansenu z głazów polodowcowych, na przykładzie którego pokazano proletariacki sposób budowy w XIX wieku52• Szałasy: węglarza i lapońskie oraz cały obóz lapoński stanowiły uzupełnienie pierwszej ekspozycji. Ten ostatni znajdujemy na ilustracji umieszczonej w"Ny Illustrerad Tidning" z dnia 31 października 1891 roku, gdzie, oprócz namiotów ze skór, pokazano trzy zrębowe spichlerzyki umieszczone na słupach, wysoko nad ziemią, czółna, a nawet wzgórze ofiarne53• Zwróćmy uwagę, że zakup terenu pod muzeum, rozbiórka i przewiezienie z dość odległych stron dwóch domów, następnie budowa wszystkich pięciu obiektów musiała się dokonywać w niezwykle szybkim tempie. Dobór obiektów wydaje się dość przypadkowy, takjakby Hazelius się spieszył. Może chodziło o rzeczywiste opanowanie terenu przez jego zabudowę. Byłoby wielce pożyteczne, gdyby udało się znaleźć wytłumaczenie tego w archiwum Nordiska museet lub w szwedzkiej literaturze. Autor, powołując się na O. Wetterberga54 pisze, że "projekt Skansenu Artura Hazeliusa był iskrą zapalną" w muzealnictwie (s. 76). Jeśli sięjednak weźmie pod uwagę, że były różne tlUdności, że pierwsza ekspozycja nosi cechy przypadkowości, wówczas powstaje pytanie, czy można uznać, że Wetterberga "projekt" odnosi się do dokumentu wyrażonego na papierze, czy raczej był to skonkretyzowany pomysł Hazeliusa. Czy nie słuszniej byłoby rozważyć, że dopiero pokazanie w czasie otwarcia wyposażonych domów z Ostnor/Mora, z Kyrkult i obozu lapońskiego z Lapończykami z Kallmora mogło być tą iskrą zapalną, tym bardziej, że Hazelius już wcześniej nie krył swoich planów pokazania kultury Szwecji poprzez ekspozycję muzeologiczną na Skansenie, ale o projekcie studyjnym czy realizacyjnym dotychczas nie posiadamy informacji. W dalszych latach przenosił Hazelius dużej klasy zabytki, jak np. zagrodę z Oktorp (ryc. 5), spichlerze z VirselUm, Farnas i Vensj6gle, ajednocześnie budował kopie spichlerza z Bj6rkvik i dzwonnicy z Hasj6. Z bardzo dużej odlegości, z gór Telemarku w Norwegii, przeniósł spichlerz z początku XIV wieku, sprzed SI Skansens hus och gardar, op. cit., s. 131-143. Tu z jednej strony jest piętrowy ,,10ft" z izbą letnią na parterze, a po drugiej ,,10ft" gospodarczy, rodzaj komory. 52 Ibidem, s. 125. 53 A. Breckstr6m, op. cit., s. 115, ryc. 2. 54 O. Wetterberg, Sam/undet utveck/ar byggnadsku/turen, "Bygd och Natur", 1991. �A propos Hazeliusa i Skansenu 285 -"[OJ ,.' " o s ro ~ 7 71le Mora farm: I. the farmhouse from Ostnor. 2. stable from BergkarlUs. 3. Back Mats' cottage from Venjan. 4. the house from Malung. 5. storehouse from Bergkarliis. 6. store from Fiirniis. 7. store from 50s, 8. bamfrom Vika, 9.fodder-Jforefrom Noret. 10. cowshed/rom Noret, II. dWlg-heap from Noret. 12. storehouse with a cellar from Noret, 13. wellfrolllOstnor, Ryc. 2. Zagroda w Skansenie prezentująca typowy układ obiektów we wsi Mora, Dalarna.Według Arno-Berg L, A. Biornstad (red), Skansens hus och gardaI', 1980. �286 Jerzy Czajkowski okresu czarnej śmierci, który upatrzył sobie w czasie podróży po Norwegii w 1874 rokU55,a myślał także o średniowiecznym, norweskim kościele z Borgund56. Ta kwestia wiąże się ze skandynawizmem (panskandynawizmem) Hazeliusa57 wynikającym z Unii Personalnej Szwecji z Norwegią, na którą w owym czasie wielu Norwegów patrzyło już okiem niechętnym. Idea ta rozwijała się w XIX wieku, ale korzeniami sięgała głęboko w historyczną przeszłość całej Skandynawii58. W XIX wieku była ona w Szwecji odpowiednikiem panslawizmu europejskiego, stanowiącego polityczną koncepcję carskiej Rosji. Z informacji Autora59 wynika, że w biografii Hazeliusa problem ten może być marginalny, nie mniej - jak sądzę - warto poświęcić mu więcej uwagi. Zestawienie obiektów przenoszonych przez Hazeliusa rzuca nieco światła tylko na wstępny okres istnienia muzeum. Rozważmy to na przykładzie jednej zagrody i to tej, której miano pojawia się na wielu stronach niniejszego komentarza. Pamiętamy, że Hazelius na pierwszym miejscu wymienił chałupę z Mora, gdy mówił o tym do Holmstroma. I tę chałupę, z sąsiedniego Ostnor, jako pierwszą przeniósł do muzeum (ryc. 2/1). Pochodzi ona z XVIII wieku. Jest w niej duża izba, sień z boku z wejściem z pola w dłuższej ścianie. W tylnej części sieni jest od początku wydzielona komora z wejściem z izby. Boczna ściana pieca usytuowanego w izbie ogrzewa komorę. Następny obiekt do tej zagrody został przeniesiony dopiero w 1897 roku. Był nim spichlerz z Farnas (ryc. 2/6) z 1595 roku. Z nieznanych nam przyczyn nastąpiła trzydziestoletnia przerwa w rozbudowie zagrody Mora. Dokończono ją w latach 1926-1930. W tym okresie przeniesiono: stajnię dla koni (ryc. 2/2) i piętrowy 10ftz 1574 roku (ryc. 2/5) z Bergkarlas, dwuwnętrzny budynek z Malung z 1585 roku (ryc. 2/4) oraz spichlerz z Sas (ryc. 2/7) z 1589 roku. Wszystkie te budynki tworzą ścianę wschodnią zagrody z bramą w środku. W ścianie południowej jest dwuwnętrzna stodoła z Vika (ryc. 2/8), obok szopa na siano, przy niej brama i stajnia (ryc. 2/1 O)- wszystkie z Noret. W ścianie zachodniej jest również brama i podpiwniczony budyneczek z Noret (ryc. 2/12), a pod kątem prostym do budynku z Ostnor ustawiono drugi dom z XVIII wieku. z takim samym programem wnętrza (ryc. 2/3), ale przeniesiony z Knas, parafia Venjan. Opisana w skrócie zagroda jest odtworzeniem przeciętnej zagrody ze wsi Mora, co też tłumaczy jej muzealną nazwę60. W ostatnich latach dość często debatowano w Polsce, i nie tylko, nad budowaniem kopii obiektów zabytkowych lub odtwarzaniem nieistniejących już budynSkansens hus och gardar, op. cit., s. 505. A. Hazelius, Ur Nordiska ... , op. cit., s. 282. 57 Autor wspomina wprawdzie o "skandynawizmie" Hazeliusa, ale nie tłumaczy istoty rzeczy. 58 L Andersson, Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, Warszawa 1967, s. 71-75. 59 W. Kopczyński, op. cit., s. 69. 60 A. Breckstrom, op. cit., s. 117, w opisie budynku (por. ryc. 3), wykonanym 3 pażdziemika 1891, czytamy: "Nordiska museets svenska byggnader pa Skansen a Djurgarden: Hogstuga fran Mora. [...]. Budynki dla bydła omawia szczegółowo Mats Janson, Hus far fii, "Fataburen 1986", Husdjuren och vi, s. 175-190. 55 56 �A propos Hazeliusa i Skansenu 287 Ryc. 3. Sztokholm, Skansen. Mieszkalna część zagrody z Kyrkhult, Blekinge, XVII-XVIII Fot. 1. Czajkowski, 1976. Ryc. 4. Mieszkalna część zagrody z Oktorp, Halland, XVIII wiek. Fot. 1. Czajkowski, wiek. 1976. �288 Jerzy Czajkowski ków. Jak widać z przedstawionych materiałów, Hazelius od początku traktował jednakowo zabytki w terenie i ich kopie. Świadczą o tym budowane w Skansenie kopie obiektów oryginalnych, mimo że w wielu wsiach musiały w owym czasie jeszcze istnieć analogiczne budynki. W każdym razie wyprzedził on w myśleniu europejskich naśladowców o dobre 50 lat. Warto ten szczegół szerzej wyjaśnić na podstawie odpowiednich materiałów źródłowych61, jeśli coś na ten temat pozostało po wielkim twórcy, np. dokumentacje techniczne kopiowanych budynków lub teksty opublikowane. Być może problem ten wynikał z założenia programowego, aby na obszarze Skansenu pokazać Szwecję w miniaturze62• Tym można tłumaczyć istnienie w Skansenie obiektów odbiegających od tradycyjnej architektury wiejskiej, a także ogrodu zoologicznego, ogrodu różanego ze 150 gatunkami róż, odrębnego ogrodu zielarskiego czy też datowanych kamieni milowych oraz kamieni z napisami runicznymi63• Duża ilość zieleni, szczególnie różnorodność uprawianych kwiatów, stanowi wybijającą się cechę Skansenu, której podstawę znajdujemy w przemyśleniach Hazeliusa. Uważał on, że ogródki kwiatowe i jarzynowe powinny towarzyszyć budynkom mieszkalnym64• Sądzę, że rozwiązania tej kwestii można szukać w opracowaniu pierwszych lat historii Nordycznego Muzeum, autorstwa samego Hazeliusa65• Dzieło to nie zostało przez Autora uwzględnione, a stanowi jedno z najważniejszych źródeł do opracowania biografii twórcy Skansenu. Jest tu, między innymi, cały rozdział zatytułowany Friluftsmuseet pa Skansen66, w którym Hazelius omawia problem muzeum na wolnym powietrzu i kolejne zakupy budynków w poszczególnych latach. Na początku rozdziału poinformował, że zakupił dom (hogstuga) w parafii Mora w 1885 roku, który w 1891 roku został przeniesiony do Skansenu. To osobiste stwierdzenie Hazeliusa jest historycznym udokumentowaniem pomysłu utworzenia muzeum na wolnym powietrzu, chociaż już rok wcześniej (1884) pisał w swoim dzienniku o potrzebie przeniesienia do Sztokholmu dzwonnicy z Hasj667• Również Marta Hofmann z Norsk Folkemuseum wskazuje, że w tym właśnie czasie mogła w umyśle Hazeliusa narodzić się myśl stworzenia nowego rodzaju muzeum68• Niewykluczone, iżjego autorstwa jest też szwedzka nazwafriluftsmuseet, którąjuż Par.: B. Stoklund, !den am ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund 2001, s. 10-27. Por. St.M. Sawicka, op. cit., (przyp. 12); W. Kopczyński, s. 76; za G. Berg, Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm 1933, s. 106. 63 Por.: Bake om Skansen, op. cit., passim. 64 Sune Zachrisson, Den kultiverade naturen, "Fataburen 1987", Uddevalla 1988, s. 9-16, oraz Mats O. Janson, Triidgardar po. Skansen, ibidem, s. 17-51. 65 A. Hazelius, Ur Nordiska museets historia, "Meddelanden ... 1898", op. cit., s. 271-400. (Dzieło to doszło do moich rąk wiele lat po opracowaniu Muzeów na wolnym powietrzu w Europie, stąd nie ma go w zamieszczonej tam bibliografii). 66 Ibidem, s. 282-292. Por. też B. Stoklund, fden. .. , op. cit. 67 G. Berg, Karlin ... , op. cit.,s. 16. 68 M. Hofmann, Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum. in: Tagungsbericht Oslo Report oJthe Conference 1980, Oslo 1982, s. 97. 61 62 �A propos Hazeliusa i Skansenu 289 w latach osiemdziesiątych XIX wieku znano w określonych kręgach69• Później przyjęto ją powszechnie w Europie. Na zakończenie należałoby przytoczyć jeszcze jedno krytyczne zdanie Autora, a mianowicie: "Ten krótki przegląd informacji o A. Hazeliusie ijego działalności zaczerpnięty z polskiej literatury etnograficznej i muzealnej, wskazuje,jak często, pisząc o nim, popełniano błędy" i dalej, że "postać Hazeliusa wymaga w Polsce nowego przedstawienia" (s. 66). Jak widać z całego mojego tekstu, nie z wszystkimi wnioskami Autora mogłem się zgodzić albo traktowałem je polemicznie. W miarę pogłębiania badań inaczej postrzega się przedmiot dociekań, często ostrożniej formułuje się własne zdanie, co jest prawem każdego badacza. Ale tym razem stwierdzam, że ostatnie zacytowane słowa, stanowiące kwintesencję dywagacji Autora, w całej rozciągłości nie odpowiadają prawdzie. Dotąd nikt w Polsce nie opracowywał biografii Hazeliusa, bowiem - jak sądzę - nikt nie czuł się na siłach, nie mówiąc o braku dostępu do źródeł i poważnej literatury na temat osoby twórcy Skansenu. Niewątpliwie bariera językowa stanowiła istotną przeszkodę. Można więc dopiero od Autora oczekiwać pierwszej poważnej redakcji takiej pracy. Jeśli oparta zostanie na rzeczywistych badaniach archiwalnych i międzynarodowej literaturze - przyniesie pożądane efekty. Stąd też omówiony artykuł Autora, jak i obecne uwagi, potraktujmy jako pierwsze głosy w dyskusji, które mogą być pomocne w opracowaniu poważnej monografii. Pozostaje jednak problem rzeczywistego poznania polskiej literatury fachowej, a nie czerpania wiedzy z ośmiu przypadkowo dobranych opracowań, nie w pełni zresztą wykorzystanych przez Autora. A o wytykanych wzajemnych błędach lepiej nie wspominać. BIBLIOGRAFIA Andersson I. 1967 Andersson Dzieje Szwecji, przełożył S. Piekarczyk, 1978 1986 Arn6-Berg Warszawa, ss. 361. R. Hembygdsgardar Dalarna, Falun, ss. 206. Freilichtmuseen in Dalarna (Schweden), ,,Acta Scansenologica", ss. 65-99. I., Biornstad 1980 t. 4, Sanok, A. [red.] Skansens hus och gardar, Nordiska museet Skansen, Jonkoping, ss. 944. B::eckstrom A. 1942 69 "Lat dina portar up" Glimtar av Skansen under Fadelsearet, "Fataburen" Nordiska museets och Skansens "Arsbok 1942, Stockholm", ss. 109-128. B. Stoklund, [den ... , op. cit. �290 Jerzy Czajkowski Bengtsson B. 1967 Ursprung und Idee des europiiischen Freilichtmuseums, "Berichte aus dem Schleswig-Holsteinischen Freilichtmuseums", Neumunster, Heft 3--4, s.3-14. BergG. 1933 Artur Hazelius. Mannen och hans verk, Stockholm. BergG. 1986 Karlin und Hazelius, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 9-23. BergJ. 1980 Driiktdockor - Hazelius och andras, "Fataburen", Uddevalla, ss. 9-37. Baehrendtz N.l. ed. 1980 Boken om Skansen, Stockholm, ss. 256. Biornstad A. 1991 Skansen Stockholm Sweden, [Informator] Boras, ss. 24. Boethius G. Viigledning jOr besokande i Zorns Gammelgard pa skeriol, [Informator] bmd., ss. 23. Bringeus N.-A. 1972 Artur Hazelius och Nordiska museet, "Fataburen", Uddevalla, ss. 7-32. Bujak J. 1975 Muzealnictwo etnograficzne w Polsce (do roku 1939), "Zeszyty Naukowe UJ", Prace Etnograficzne, zeszyt 8, ss. 160. BookE Artur Hazelius. En levnadsteckning, Stockholm. 1923 CiołekG. Skandynawskie muzea pod otwartym niebem (Finlandia, Szwecja, Norwe1938 gia, Dania), "Biuletyn Historii Sztuki i Kultury", nr l, ss. 44-56. Czajkowski J. 1984 Muzea na wolnym powietrzu w Europie, Rzeszów-Sanok, ss. 432. 1985 Die Skansenmuseen in den slawischen landem, "Ethnologia Slavica", Bratislava, t. 17, ss. 97-117. 1995 Z historii muzealnictwa skansenowskiego w Europie, "Lud", t. 78, ss. 81-95. Czechowiczowa N. 1957 Z dziejów skansenu w Polsce, "Muzealnictwo" nr 6, ss. 10-28. Drzewiecka-Banaszek A. 1979 Etnologia w Szwecji. Zarys rozwoju i współczesna organizacja, "Lud", t. 63, ss. 57-90. Edenheim R. (red.) 1991 Skansen, Halmstad, ss. 66. Flasiński M. 1924 Muzeum Północne i Skansen w Sztokholmie, "Młoda Polska", nr 24, 1924, ss. 3--4. GÓlskiA. Zarys historyczny powstania muzeów skansenowskich w Europie i ich kla1972 syfikacja, w: Muzea skansenowskie w Polsce, Poznań, ss. 7-37. Hazelius A. 1900 Nordiska museets historia, "Meddelanden fran Nordiska museet 1898", wyd. Artur Hazelius, Stockholm, ss. 271--400. Hegard T. Romantik og fortidsvern. Historien om de f¢rste friluftsmuseene i Norwege, 1984 Universitetsvorlaget AS, ss. 280. �A propos Hazeliusa i Skansenu HofmanM. 1980 291 Zur Geschichte des Norsk Folkemuseum, in: Tagungsbericht Oslo Report of the Conference 1980, Verband europiiischer Freilichtmuseen, Oslo, ss. 102. Janson M. 1986 Husfor jii, "Fataburen", Uddevalla, ss. 175-190. Janson M. O. 1987 Triidgardar pa Skansen, "Fataburen", Uddevalla 1988, ss. 17-51. Kopczyński W. 2003 Artur Immanuel Hazelius (1833-1901) - twórca Nordiska museet i Skansenu w Sztokholmie. Ksztaltowanie podstaw instytucjonalnych w muzealnictwie etnograficznym w Szwecji w drugiej połowie XIX wieku, "Lud", t. 87, s. 63-82. Michelsen P. Frilandsmuseet. The Danish Museum Village at Sorgenfri, The National Mu1973 seum ofDenmark, Copenhagen, ss. 238. Morelowski M., 1927 Kraków i "Skansen ", "Czas", nr 136 i 137 z dn. 17 i 19 VI 1927. Muzealnictwo 1947 Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków. Muzea 1972 Muzea skansenowskie w Polsce, Biblioteka Muzeum Rolnictwa w Szreniawie, Poznań, ss. 309. Muzea Muzea skansenowskie w Polsce, red. F. Midura, Biblioteka Muzeum Naro1979 dowego w Szreniawie, Poznań, ss. 270. Open-Air 1981 Open-Air Museums in Poland, red. J. Czajkowski. Biblioteka Muzeum Narodowego w Szreniawie i Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Poznań, ss.313. Petrażycka- Tomicka J. 1913 Szkice skandynawskie, Lwów. Pokropek M. 1976 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa. Rasmussen H. 1986 Przyczynek do historii nordyckich muzeów etnograficznych i na otwartym powietrzu, "Acta Scansenologica", Sanok, t. 4, ss. 29-41. Rehnberg M. The Morafarm, Mats Janson (ed.), Stockholm, ss. 24. 1973 Sawicka St. Skansen - Szwecja w miniaturze, "Arkady", R.V, nr l, s. 31-41. 1939 Seweryn T. Wzorowe osiedla muzealne, "Kuryer Literacko-Naukowy", nr 29, z dn. 18 VII. 1927 Spiss A. Muzea etnograficzne na wolnym powietrzu w Europie, Ośrodek Dokumen1986 tacji Zabytków. Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Seria C, Studia i Materiały - t. II, ss. 162 + 80 ilustr. Stoklund B. 1den om ettfriluftsmuseum, in: "Kulturen 2001", Lund, ss. 10-27. 2001 Treter B. 1947 Muzea pod otwartym niebem, w: Muzealnictwo, red. S. Komornicki i T. Dobrowolski, Kraków, ss. 195-203. �292 Jerzy Czajkowski Wetterberg O. 1991 Samfundet utvecklar byggnadskulturen, "Bygd och Natur". Zawistowicz-Adamska K. 1959 Park Etnograficzny - muzeum pod otwartym niebem. "Łódzkie Studia Etnograficzne", t. I, s. 7-19. Zaręba A. 1954 Uwagi o muzeach skandynawskich. "Lud", t. 41, cz. 2, s. 1134-1163. Zippe1ius A. 1973 Handbuch der europiiischen Freilichtmuseen. Verband europaischen Freilichtmuseen. Fuhrer und Schriften des Rheinischen Freilichtmuseums und Landesmuseum fUrVolkskunde in Kommern Nr. 7, ss. 327. 1987 Zur friihen Geschichte der Freilichtmuseen in der Schweiz und Osterreich. "Freudenkreis Blatter" nr 25, ss. 9-29. Sprostowanie W artykule J. Czajkowskiego "Dach z koszyczkiem w dawnym polskim budownictwie" ("Lud" t. 87,2003, s. 153 i 154) wystąpił błędny zapis: "kozśbok" zamiast "kozubok". Przepraszamy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8618de58e4f2548b3b2df06f3ce41704.pdf 0553b7cb7347728fddfdc50412f2e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5108 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4739 Title A name given to the resource Kronika / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.363-410 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 v. KRONIKA 80. WALNE ZGROMADZENIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 23 WRZEŚNIA 2004 23 września 2004 roku w Łodzi, w Łódzkim Domu Kultury, odbyło się 80. Walne Zgromadzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Obrady otworzyła prezes Zarządu Głównego PTL, prof. dr Dorota Simonides. Po powitaniu zgromadzonych zaproponowała na przewodniczącą obrad prof. dr Teresę Smolińską, wiceprezesa ZG PTL, a na sekretarza dr Annę Spis s, zastępcę sekretarza generalnego PTL, co zyskało aprobatę Zgromadzenia. Przewodnicząca przedstawiła porządek obrad, zaakceptowany przez zebranych: - Wspomnienie o zmarłych członkach Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego; - Nadanie godności członków honorowych PTL; - Podziękowanie za zorganizowanie 79 WZD w Słubicach; - Informacja o zatwierdzeniu nowych deklaracji członkowskich; - Powołanie Komisji Wnioskowej; - Odczytanie protokołu z 79 WZD w Słubicach; - Sprawozdanie sekretarza generalnego; - Sprawozdanie skarbnika; - Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej; - Sprawozdanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej; - Sprawozdania Oddziałów i Kół Zainteresowań; - Dyskusja; - Wystąpienie Komisji Wnioskowej; - Zakończenie obrad. Minutą ciszy uczczono pamięć dziewięciu zmarłych członków: prof. Czesława Hemasa, redaktora "Literatury Ludowej" i prof. Edwarda Pietraszka, redaktora ,,Prac i Materiałów Etnograficznych", z Oddziału Wrocławskiego; Stefana Aleksandrowicza z Oddziału Lubelskiego, Kaliny Antonowicz z Oddziału Toruńskiego; Janinę Dydowicz z Oddziału Poznańskiego; Andrzeja Łaszczyńskiego z Oddziału Krakowskiego; dr. hab. Jacka Olędzkiego i Piotra Szackiego z Oddziału Warszawskiego oraz Czesława Rutkowskiego z Oddziału Łódzkiego. Godność członków honorowych otrzymały: mgr Elżbieta Królikowska i mgr Ewa Zawiejska z Łodzi. Laudację wygłosiła prezes Oddziału Łódzkiego, dr Anna Nadolska-Styczyńska. Ozdobne dyplomy uroczyście wręczyła prezes ZG PTL, prof. Dorota Simonides. Przewodnicząca złożyła serdeczne podziękowanie na ręce p. Dyrektor Biura ZG PTL mgr Pauliny Sucheckiej za znakomitą organizację zjazdu PTL w Słubicach, której nie podjął się żaden Oddział, podziękowała również za pomoc prof. Michałowi Buchowskiemu z Instytutu Etnologii UAM w Poznaniu i dr. Wojciechowi Sadowskiemu z Oddziału Poznańskiego PTL. �364 Kronika Przewodnicząca poinformowała o nowo zatwierdzonych deklaracjach. Po otrzymaniu przez Biuro PTL fotografii, legitymacje dla nowych członków zostaną przesłane pocztą na adres Oddziałów. Do Komisji Wnioskowej zaproponowano: dr Janinę Hajduk-Nijakowską, mgr Krystynę Kaczko, mgr Elżbietę Filip oraz mgr Wiktorię Blacharską, która jednak nie wyraziła zgody na udział w Komisji. Protokół z 79. WZD w Słubicach odczytał sekretarz generalny dr Jerzy Adamczewski. Następnie przedstawił sprawozdanie sekretarza generalnego z działalności Prezydium i Zarządu Głównego za okres lipiec 2003-wrzesień 2004, składające się z następujących części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 79. WZD w Słubicach; 3. Działalność ZG i Prezydium ZG; 4. Sprawy finansowe; 5. Działalność wydawnicza; 6. Funkcjonowanie Biblioteki Naukowej im. 1. Czekanowskiego; 7. Prace Archiwum Naukowego; 8. Oddziały Towarzystwa; 9. Sprawy różne. Sekretarz generalny poinformował m.in., że zrealizowano wszystkie wnioski z 79. WZD. Podkreślił wielką zasługę prezes prof. D. Simonides w podtrzymaniu nieprzerwanej działalności PTL, uwieńczone ostatnio sukcesem w staraniach o pozyskanie nowego pomieszczenia dla biura, biblioteki i archiwiim naukowego przy ul. Szczytnickiej 11 we Wrocławiu. Zawdzięczamy to przede wszystkim wielkiej życzliwości rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki. Zawiadomił też, że w związku ze śmiercią dr. Stanisława Chmielowskiego, przewodniczącego Sądu Koleżeńskiego, w skład Sądu, zgodnie ze Statutem, wchodzi mgr Elżbieta Oficjaiska, jako że uzyskała odpowiednio dużą liczbę głosów w czasie głosowania w wyborach do Zarządu w 200 l roku. Sąd koleżeński ukonstytuuje się w nowym składzie. Skarbnik mgr Zbigniew Toroński odczytał sprawozdanie za okres drugiego półrocza 2003 i pierwszego 2004, z którego wynika, że wszystkie zobowiązania finansowe są obecnie regulowane na bieżąco, jak również wszystkie rozliczenia publiczno-prawne. Działalność gospodarcza Towarzystwa, przypomniał, winna być działalnością pomocniczą, służącą pozyskiwaniu środków finansowych na prowadzenie i rozwijanie działalności statutowej. Sprawozdanie Głównej Komisji Rewizyjnej za okres 5.05.2003-31.08.2004 roku odczytała jej przewodnicząca, dr Anna Kowalska-Lewicka. Kontrola objęła całokształt działalności PTL. Nie dopatrzono się uchybień w zakresie gospodarki finansowej, zaplanowane wydawnictwa ukazały się. Obecny lokal wydaje się najlepszy, odkąd PTL ma siedzibę we Wrocławiu. Komisja wnioskuje o mianowanie mgr Pauliny Sucheckiej Dyrektorem Biura i Biblioteki PTL; należy nadal podejmować starania o dalsze dotowanie umów-zleceń przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji, a jeśli Uniwersytet Wrocławski przedłuży umowę z PTL na dalszy rok (lata), należy postarać się o etat dla bibliotekarza. Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Infonnacji Etnograficznej wygłosiła prof. Bronisława Kopczyńska-Jaworska, która funkcję kierownika Ośrodka pełni społecznie, od 1999 roku ośrodek nie posiada etatów. Na umowę-zlecenie pracuje pani Małgorzata Wilbik oraz pozostałe osoby. Pani Profesor zaapelowała, aby członkowie PTL �Kronika 365 przysyłali wykaz swych prac naukowych oraz swe publikacje książkowe w darze, ewentualnie tylko do wglądu. Powiadomiła też, że przystąpiono do prac zmierzających do uprzystępnienia bieżącej bibliografii etnografii polskiej w Internecie. Do 2006 roku ma być opracowana internetowa bibliografia za lata 2001-2003. Na ten cel Pani Profesor uzyskała imiennie grant naukowy. Następnie zebrani wysłuchali sprawozdań następujących Oddziałów: Bielsko-Bialskiego, Północno-Mazowieckiego, Gdańskiego, Krakowskiego, Lubelskiego, Łódzkiego, Opoczyńskiego, Opolskiego, Poznańskiego, Toruńskiego, Śląskiego, Warszawskiego, Wrocławskiego, Zamojskiego. Nie wszystkie oddziały, a jest ich) 8, nadesłały sprawozdania, natomiast Oddział Cieszyński, z nieznanych przyczyn, wciąż nie może się ukonstytuować. Na początku dyskusji przewodnicząca ustosunkowała się do przeczytanych sprawozdań zwracając uwagę, iż oddziały koncentrują się przede wszystkim na działalności popularno-naukowej, szczególnie należy cenić, dodała, wkład amatorów, osób o nieprofesjonalnym wykształceniu, mocno zaangażowanych w sprawy Towarzystwa. Dr Aleksander Błachowski wywołał ożywioną dyskusję stwierdzając, iż w sprawozdaniach należy umieszczać wszystkie dokonania naukowe członków oddziału. Głos zabierali: dr Anna Kowalska-Lewicka, dr Janina Hajduk-N,ijakowska, dr Marcin Piotrowski, mgr Anna Walczak, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. W końcu prawie wszyscy zgodzili się, że należy prezentować tylko te dokonania, które faktycznie firmuje oddział, różny jest bowiem potencjał naukowy poszczególnych oddziałów. Prof. Barbara Bazielich zwróciła uwagę, iż sponsorom koniecznie należy posyłać nasze wydawnictwa, aby uświadomić im, iż pomoc finansowa przeznaczona jest na naukowy, społecznie przydatny cel, a przy okazji zachęcić ich do dalszej pomocy. Dr J. Hajduk-Nijakowska dodała, iż w promocji wydawnictw pomocny jest Internet. Dyr. P. Suchecka poinfonnowała, że nie wszyscy sponsorzy pragną mieć nasze książki - większość darczyńców życzy sobie wyłącznie egzemplarze tzw. dowodowe, np. Urząd Miasta w Wilamowicach nie był zainteresowany większą liczbą egzemplarzy Atlasu stroju wilamowickiego, mimo iżjest to świetny materiał promocyjny. Bożena Wrońska uzupełniła, że na 150 ofert sprzedaży wysłanych w okresie między marcem a lipcem br., zainteresowanych zakupem było tylko) 7 instytucji: muzea, ośrodki kultury, biblioteki miejskie i wiejskie. Przewodnicząca Komisji Wnioskowej, dr 1. Hajduk-Nijakowska, odczytała wnioski: l. dublety czasopism zagranicznych należy rozdysponować odpłatnie, a pieniądze przeznaczyć na zakup książek; 2. na ręce naszego dobrodzieja, rektora Uniwersytetu Wrocławskiego, prof. Zdzisława Latajki należy wystosować w imieniu ZG PTL i wszystkich oddziałów tzw. adres z podziękowaniem; Janowi Górakowi w 2005 roku przyznać honorowe członkostwo PTL (wniosek Oddziału Lubelskiego); 4. 81. WZD, połączone z sesją naukową o tematyce "pogranicze polsko-białorusko-litewskie", zorganizuje Oddział Warszawski w 50-lecie jego istnienia i 11O-lecie PTL, w Supraślu, przy organizatorskim udziale Muzeum Wsi Białostockiej (list w tej sprawie do prezesa ZG PTL wystosował wiceprezes Zarządu Głównego, dr Andrzej Stawarz); 5. do Biura PTL należy przesyłać materiały "propagandowe" np. afisze, jak również wyroby artystyczne w celu ozdobienia nowego lokalu; 6. do drugiego tomu zbiorowej publikacji Etnografowie i ludoznawcy polscy ... należy przysyłać biogramy lub propozycje haseł (Oddział Krakowski); 7. (wniosek prof. B. Jaworskiej): nadsyłać do ODiIE dane bibliograficzne, infonnacje o indywidualnym aktualnym dorobku naukowym; 8. (wniosek dr. A. Błachowskiego): do Biura ZG PTL przekazywać również infonnacje na temat wkładu danego oddziału dla swego środowiska. Wnioski zostały przegłosowane. �366 Kronika W dalszej dyskusji zabrała głos m.in. główna księgowa, p. Agata Sikora, przypominając, że jedynym uprawnionym płatnikiem w rozliczeniach z Urzędem Skarbowym i ZUS jest Zarząd Główny, a nie oddziały. Dyr. P. Suchecka ponownie zaapelowała o pomoc w ozdobieniu lokalu Biura. Dr A. Spiss przypomniała, iż termin nadsyłania na adres Oddziału Krakowskiego biogramów do drugiego tomu Etnografowie i ludoznawcy polscy ... upływa z końcem grudnia 2004 roku. W podsumowaniu obrad prezes prof. D. Simonides przyznała, że z zainteresowaniem wysłuchała sprawozdań oddziałów, choć generalnie większość była za długa, rozumie jednak, że aktywne oddziały chcą się pochwalić swoimi dokonaniami. Zamiarem Pani Prezes jest wydanie wszystkich sprawozdań z okresu dwóch jej kadencji oraz "historii ilustrowanej fotografiami" dwukrotnych, w niewielkiej odległości czasowej, przeprowadzek biura, biblioteki i archiwum, a to w celu zaprezentowania na szerszym forum skądinąd mało znanego Towarzystwa naukowego, jego osiągnięć naukowych i popularyzacyjnych oraz zasług dla podtrzymania tożsamości kulturowej i etnicznej lokalnych społeczności. Przewodnicząca prof. T. Smolińska w serdecznych słowach podziękowała zebranym za uczestnictwo w obradach i zaprosiła na dwudniową sesję naukową "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Na zakończenie, w imieniu organizatorów zjazdu, dr Anna Nadolska-Styczyńska wygłosiła komunikat organizacyjny. Anna Spiss "KULTURY WOBEC GLOBALIZACJI. PROBLEMATYKA UNIFIKACJI KULTUROWEJ W ZAINTERESOWANIACH POLSKIEJ HUMANISTYKI". KONFERENCJA TOWARZYSZĄCA JUBILEUSZOWEMU - LXXX ZJAZDOWI POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO, ŁÓDŹ, 24-25 WRZEŚNIA 2004 Między 23 i 26 września 2004 roku odbywał się w Łodzi Walny - jubileuszowy LXXX Zjazd PTL. Towarzyszyła mu konferencja naukowa "Kultury wobec globalizacji. Problematyka unifikacji kulturowej w zainteresowaniach polskiej humanistyki". Organizatorami spotkania byli: Zarząd Główny i Oddział Łódzki PTL, Katedra Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego i Łódzki Dom Kultury. Konferencja została dofinansowana przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji. Zarówno Zjazd, jak i konferencja odbyły się w gmachu Łódzkiego Domu Kultury, który zapewnił także pełną obsługę techniczną obu spotkań. Współorganizatorami Zjazdu byli ponadto: Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Kinematografii oraz Centrum Informacji Kulturalnej w Łodzi. Pierwszy dzień spotkania przeznaczono na sprawy organizacyjne Stowarzyszenia i Walne Zgromadzenie PTL. Dwa kolejne wypełniła konferencja naukowa, a ostatni dzień - tradycyjnie zajęła wycieczka, która tym razem pokazywała Łódź z okresu "Ziemi Obiecanej". W skład komitetu powołanego do organizacji Zjazdu i konferencji weszli: dr hab. Katarzyna Kaniowska, dr Anna Nadolska-Styczyńska oraz dr Paweł Schmidt. �Kronika 367 W rozesłanych do zainteresowanych zaproszeniach organizatorzy podali, że celem konferencji było zwrócenie uwagi na kulturowe konsekwencje procesu globalizacji, rozpatrywane zarówno z punktu widzenia wynikających z niej zagrożeń, jak i działań badawczych i popularyzatorskich podejmowanych w celu ochrony dziedzictwa kulturowego różnych grup etnicznych świata. Autorów koncepcji wstępnej interesowała antropologiczna analiza procesów towarzyszących globalizacji oraz zjawiska odradzania się tożsamości etnicznej i kulturowej, a także potrzeby ochrony dziedzictwa kulturowego. Planowano obrady w trzech grupach zagadnień: - kultury etniczne wobec globalizacji; - dziedzictwo kultury narodowej wobec unifikacji kulturowej; - globalizacja a polityka. Recenzujący plany konferencji prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz zwrócił uwagę na podjęcie tematyki pozaeuropejskiej oraz na wartość przyjętego założenia, że "globalizacji towarzyszy zjawisko glokalizacji związane z lokalnymi tradycjami kulturowymi, z ich możliwością przekształcania bodżców płynących ze świata globalnego". Referaty zgłosiło 37 osób. Ze względu na ograniczone możliwości czasowe i wynikające z doświadczeń lat ubiegłych zalecenie Zarządu Głównego PTL dotyczące ograniczenia obrad w równoległych sekcjach na rzecz spotkań plenarnych, po przeprowadzeniu wnikliwej analizy nadesłanych propozycji referatów wybrano ostatecznie 25. Z powodu braku zgłoszeń zrezygnowano z tematu "globalizacja a polityka", a wystąpienia zgrupowano w trzech zespołach tematycznych: pierwszy dotyczył reakcji rozmaitych typów kultur na procesy globalizacyjne, drugi - ochrony dziedzictwa kulturowego, a trzeci - polskich badań prowadzonych w odniesieniu do obszarów pozaeuropejskich i poruszających zagadnienie zachodzących tam przemian kulturowych. Konferencję otworzyła prof. Dorota Simonides - prezes ZO PTL, witając w imieniu Zarządu Głównego i Zarządu Oddziału Łódzkiego PTL obecnych gości, a zarazem współorganizatorów: J.M Rektora Uniwersytetu Łódzkiego, prof. dr hab. Wiesława Pusia, dyrektora Łódzkiego Domu Kultury - mgr. Zbigniewa Ołubka, wicedyrektora gospodarzy - mgr Elżbietę Krawiec i kierownika Katedry Etnologii UŁ - prof. dr hab. Władysława Baranowskiego. Kolejnym, miłym punktem spotkania było złożenie życzeń wieloletniemu kierownikowi Katedry Etnologii UŁ i wielokrotnemu prezesowi ZO PTL - prof. dr hab. Bronisławie Kopczyńskiej-Jaworskiej z okazji obchodzonego w tym roku jubileuszu urodzin. Po zakończeniu części oficjalnej rozpoczęto obrady. Prowadziła je prof. B. Kopczyńska-Jaworska. Na wstępie prof. K. Kaniowska poinformowała zebranych o głównych założeniach merytorycznych konferencji. W tej części sesji wygłoszone zostały cztery referaty, stanowiące niejako "zapowiedź" wymienionych powyżej obszarów zainteresowań poszczególnych części spotkania. Wygłosili je kolejno: prof. Z. Jasiewicz - "Sposób przedstawiania i stosunek do procesów unifikacji kulturowej w etnologii polskiej przełomu XIX i XX wieku", prof. M. Wieruszewska - "Wyzwania globalizacji jako tło refleksji o kulturze wsi", prof. S. Szynkiewicz - "Dobrodziejstwa globalizacji z perspektyw kultur dalekowschodnich", oraz dr Jerzy Kuniewski - "Globalizacja poza kontrolą". Dyskusja dotyczyła problematyki różnorodności zakresów definiowania globalizacji oraz metodologii badań jej przejawów i następstw. Sesja popołudniowa, której przewodniczyła prof. Teresa Smolińska, skupiła uwagę na problematyce mechanizmów globalizacji ijej kulturowych następstw oraz różnorodności antropologicznych perspektyw badawczych dotyczących tej problematyki. �368 Kronika Kolejną grupę tematów zaprezentowano w dwóch sekcjach w sobotę przed południem. Prowadzone były one równolegle przez prof. Irenę Bukowską-Floreńską oraz prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wygłoszone referaty dotyczyły działań podejmowanych przez rozmaite instytucje: muzea, ośrodki kultury, stowarzyszenia regionalne itd. na rzecz ochrony dziedzictwa kulturowego. Wystąpienia opracowano na podstawie doświadczeń badawczych i zawodowych z różnych obszarów Polski. Prezentowano w nich przykłady sprawdzonych działań z tego zakresu, zwracano uwagę na potrzebę objęcia nimi nowych mniejszości etnicznych w Polsce, a także omawiano niepokojące przejawy stereotypowego myślenia i działania, wykorzystującego do celów komercyjnych swoistego rodzaju "modę" na regionalizm, etniczność, dziedzictwo kulturowe itp. Kilka wystąpień poświęcono wykorzystywaniu "narzędzi globalizacji", takich jak Internet czy reklama dla propagowania treści obejmujących problematykę dziedzictwa kultury regionu. Ostatnia, popołudniowa, plenarna sesja poświęcona była problematyce tożsamości etnicznej i kulturowej obszarów pozaeuropejskich oraz mniejszości etnicznych i narodowych w Polsce. Przewodniczył jej prof. Sławoj Szynkiewicz. Zebrani mogli zapoznać się ze zjawiskiem tworzenia w ZSRR jednolitej idei "miast słońca" kosztem miejscowych, etnicznych i narodowych tradycji urbanistyczno-architektonicznych, ze specyfiką ruchów feministycznych w Ekwadorze, czy też nowymi formami wypowiedzi artystycznej mieszkańców Tanzanii, powstałymi na skutek kontaktów miejscowych artystów z turystami z Europy i Ameryki. Podobną tematykę - zmian zachodzących w wypowiedziach artystycznych, tym razem w odniesieniu do tkanin afrykańskich, poruszała towarzysząca konferencji wystawa "Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej", którą zorganizowało w Galerii "Nowa" Łódzkiego Domu Kultury Muzeum Miejskie w Żorach, przy współpracy Ośrodka Regionalnego ŁDK oraz Oddziału Łódzkiego PTL. Autor scenariusza tej ekspozycji, mgr Lucjan Buchalik, oprowadził uczestników konferencji po wystawie, przedstawiając jej główne założenia i udzielając odpowiedzi na liczne pytania. Na zakończenie konferencji zebrani wysłuchali dwóch komunikatów relacjonujących efekty badań prowadzonych przez młodych badaczy wśród polskich Tatarów i Karaimów. Wywołały one ciekawą dyskusję z udziałem badaczy-specjalistów z tego zakresu: prof. Swietłany Czerwonnej, prof. Sławoja Szynkiewicza i dr Anny Kowalskiej-Lewickiej. Ponadto wypowiedzi dyskutantów krążyły wokół problemów przemian zachodzących w kulturach Ek~adoru oraz współczesnej sztuki pozaeuropejskiej i jej miejsca w kulturze miejscowych społeczności. Na koniec wszyscy goście mogli zapoznać się z materiałami filmowymi prezentowanymi przez uczestników konferencji i powrócić raz jeszcze do tematyki różnorodności sposobów podtrzymywania tożsamości etnicznej i kulturowej oraz ochrony dziedzictwa kulturowego w wybranych regionach Polski. Konferencję podsumowała merytorycznie prof. Katarzyna Kaniowska, zwracając uwagę na najważniejsze efekty spotkania, precyzując między innymi następujące wnioski: - z przytoczonych badań i rozważań wynika, że proces globalizacji nie niesie ze sobą aż takich zagrożeń dla kultur, jakie zwykło się z nim kojarzyć, że wytwarzają one pewne mechanizmy obronne lub wykorzystują niektóre elementy globalizacji dla ratowania lub podtrzymania tożsamości; - wyrażnie widoczna jest różnorodność reakcji na procesy globalizacji, uzależniona od typu kultury (lokalna, regionalna, etniczna itd.); - w naukach antropologicznych widoczna jest różnorodność spojrzeń i rozmaitość interpretacji zjawisk związanych z globalizacją; �Kronika 369 - konferencja wskazała, jak bardzo znacząca jest rola etnologicznego i antropologicznego spojrzenia na procesy globalizacji; - spotkania po raz kolejny podniosły kwestię roli, jaką antropolog odgrywa i może (lub powinien) odgrywać we współczesnym, zmieniającym się świecie oraz konieczności poszerzania obszarów zainteresowań antropologii o sfery dotychczas niechętnie podejmowane (np. ekonomia); - po raz kolejny zwrócono także uwagę na rozmaite i nieścisłe pojmowanie terminów powszechnie stosowanych w etnologii i antropologii. Konferencję zakończyła w imieniu organizatorów wiceprezes ZG PTL - prof. Teresa Smolińska, dziękując wszystkim organizatorom i uczestnikom sesji za liczny i aktywny udział. Wszystkich zebranych zaproszono na kolejne Walne zgromadzenie PTL, które odbędzie się we wrześniu 2005 roku w Supraślu. Anna Nadolska-Styczyńska POSIEDZENIE KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH OLSZANICA, 14-15 MAJA 2004 PAN, Kolejne posiedzenie KNE PAN odbyło się w dniach 14-15 maja w Olszanicy i połączone było z konferencją naukową poświęconą współczesnej roli muzeów skansenowskich. Organizatorami spotkania byli - obok Komitetu Nauk Etnologicznych PAN - Stowarzyszenie Muzeów na Wolnym Powietrzu w Polsce (dr hab. Jan Święch), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (dyr. mgr Jerzy Ginalski) oraz prof. dr hab. Jerzy Czajkowski, pomysłodawca i koordynator spotkania. Organizatorzy uzyskali też finansowe wsparcie z Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego. Spotkanie zgromadziło 25 uczestników - członków KNE oraz pracowników naukowych muzeów, a także gości z zagranicy, skansenologów: dr. Jiri Langera z Rożnova (Czechy), dr. Miroslava Sopoligę ze Svidnika (Słowacja) oraz dr. Romana Radowycza ze Lwowa. Program spotkania był przez organizatorów tak skonstruowany, by w krótkim czasie pobytu uczestnicy mogli nie tylko wziąć udział w debacie Komitetu i konferencji naukowej, ale także poznać Park Etnograficzny Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku i uczestniczyć w wycieczce do ukraińskich wsi karpackich na trasie Stary Sambor Chyrow - Libuchora o zachowanej kulturze ludowej bliskiej kulturze bojkowskiej. Niezwykła serdeczność i ujmująca gościnność gospodarzy oraz organizacyjne talenty i dbałość o każdy szczegół zaplanowanego programu sprawiły, że będziemy wszyscy wspominać pobyt w Olszanicy z uznaniem i z przyjemnością. Pierwszy dzień spotkania miał napięty program. Wcześnie rano zaplanowany był kilkugodzinny pobyt w Parku Etnograficznym Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku. Dyrektor Muzeum, Jerzy Ginalski, zapoznał nas z dotychczasowymi osiągnięciami i pracami Parku, przedstawił plany rozwoju i związane z tym problemy. Z pomocą kustosza, mgr Huberta Ossadnika, zwiedziliśmy teren Parku, wybrane obiekty, w tym niezwy- �370 Kronika kle interesujący, nowy sektor - ekspozycję urządzeń przemysłu naftowego, gromadzący unikatowe zabytki. Wprowadzenie tej ekspozycji do Parku sprawiło, że uwiarygodnia się świadectwo przeszłości - kultura ludowa na tych terenach współistniała na przestrzeni dokumentowanych przez Muzeum czasów z przemysłem naftowym. Zapoznaliśmy się też z najbliższym i planami Muzeum, tj. z projektem powstania nowego sektora Parku. Ma to być rekonstrukcja małego miasteczka (rynku i odchodzących od niego krótkich uliczek). Projekt ten wprowadziłby dodatkowy element przeszłej rzeczywistości, tym ważniejszy, że takich ekspozycji brakuje w muzeach na wolnym powietrzu. Po południu, w Olszanicy, odbyło się posiedzenie Komitetu Nauk Etnologicznych, a po nim konferencja. Posiedzenie KNE rozpoczęło się od uczczenia pamięci zmarłych członków Komitetu: prof. dr. hab. Czesława Hemasa i prof. dr. hab. Edwarda Pietraszki. Po krótkich komunikatach dotyczących środków przeznaczonych przez Wydział I Nauk Społecznych, przyjętych przez Komitet priorytetowych kierunkach badań (teorie i metody etnologicznych i antropologicznych badań nad kulturą; kultury lokalne i ich dziedzictwo wobec procesów globalizacji; etniczność we współczesnym świecie: przejawy i konsekwencje), apelu ODiIE o nadsyłanie danych o publikacjach oraz negatywnej oceny wniosku o powołanie nowej dziedziny nauki - "nauki o cywilizacjach", prof. A. Posem-Zieliński złożył sprawozdanie z pracy Komisji ds. Nowego Programu Studiów Etnologicznych. Przedstawiając nowe ramy programowe studiów, zwrócił uwagę na zmiany i uzasadnienia tych zmian. W dyskusji dotyczącej nowego programu zabierali głos: prof. S. Szynkiewicz, prof. J. Stęszewski, prof. W. Baranowski, prof. J. Czajkowski oraz ks. prof. H. Zimoń. W konkluzji dyskusji prof. Posem-Zieliński zaznaczył, iż możliwe są jeszcze dyskusje nad zawartością ustalonych nowym programem zajęć i spotkania zainteresowanych tym pracowników katedr i instytutów. Prof. Zimoń zwrócił uwagę, iż część zgłaszanych w dyskusji wątpliwości jest bezprzedmiotowa, bowiem program realizuje ustalenia tzw. Karty Bolońskiej, wyznaczającej kierunek zmian w kształceniu uniwersyteckim. Kolej~ punkt porządku obrad referował prof. Z. Jasiewicz. Była to kwestia członkostwa PAN dla przedstawiciela nauk etnologicznych. Ponieważ etnologia nie znalazła się pośród dziedzin reprezentowanych wśród członków PAN, w dyskusji zrodził się wniosek o zaktywizowanie starań o obecność naszej dyscypliny w PAN. Prof. M. Drozd-Piasecka podkreśliła, iż choć brak etnologa wśród członków PAN, fakt pojawienia się jej na liście dyscyplin, z których będzie się wybierać członków, jest już znaczącym sygnałem świadczącym o randze etnologii. Wskazano na prof. dr. hab. A. Posem-Zielińskiego, spełniającego warunki wyboru do PAN. Zebrani podjęli następnie uchwałę o przekazaniu części nakładu publikacji z serii "Prace Komitetu Nauk Etnologicznych" (nr 12) Wschód w polskich badaniach etnologicznych do dystrybucji Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. W czasie przeznaczonym na wolne wnioski powrócono jeszcze do sprawy obecności przedstawicieli etnologii wśród członków PAN. Prof. L. Mróz zwrócił uwagę, iż dodatkowym argumentem przemawiającym za posiadaniem przez nasze środowisko członka PAN - jest liczne grono pracowników naszych instytutów i katedr. Prof. Z. Kłodnicki zasugerował, by etnologowie rozpoczęli starania o reprezentowanie naszej dyscypliny w PAU. Sugestię tę prof. D. Tylkowa uznała za szczególnie trafną i wartą realizacji. Uczestnicy zebrania poparli tę inicjatywę. Po krótkiej przerwie rozpoczęła się sesja naukowa "Rola muzeów skansenowskich w zjednoczonej Europie". W przedmiot debaty wprowadził prof. Z. Jasiewicz, omawiając funkcje społeczne współczesnego muzeum na wolnym powietrzu. Prof. J. Czajkow- �Kronika 371 ski mówił o muzealnictwie skansenowskim w Polsce na tle europejskich dokonań w tej dziedzinie. Dyrektor Muzeum Budownictwa w Sanoku, mgr 1. Ginalski, przedstawił interesujące efekty analiz stanowisk archeologicznych w Trepczy pod Sanokiem, mówiące o kształtowaniu się zrębów organizacji państwowej w XII-XIII wieku na tym terenie. W drugiej części sesji zostały przedstawione referaty przygotowane przez zaproszonych na sesję gości zagranicznych. Dr J. Langer wygłosił referat "Muzea na wolnym powietrzu - tezaurusami tradycyjnej architektury w Europie". Dr M. Sopoliga omówił" Stan i perspektywy muzealnictwa skansenowskiego na Słowacji". Dr R. Rodowycz przedstawił natomiast wyniki badań nad "Budownictwem drewnianym na Ukrainie w pobliżu granicy z Polską". W dyskusji, jaka wywiązała się po wystąpieniach referentów, a której przewodniczył prof. Z. Kłodnicki, zabierali głos: M. Drozd-Piasecka, S. Szynkiewicz, 1. Stęszewski, 1. Czajkowski, K. Kaniowska, A. Posem-Zieliński. W dyskusji, jak i w rozmowach po zakończeniu sesji dominowały kwestie dotyczące specyfiki ekspozycji skansenowskich, przyszłości muzeów na wolnym powietrzu, dokumentacyjnych i dydaktycznych funkcji tych muzeów, a także wagi pracy naukowej prowadzonej przez te placówki.Następny dzień spotkania przeznaczony był przez organizatorów na wyjazd na Ukrainę. Zobaczyliśmy karpackie wsie z zachowanym tradycyjnym budownictwem i licznymi żywymi jeszcze elementami kultury materialnej, cerkwie i niezwykłej urody krajobraz tych terenów. Znakomita wiedza o tych terenach, jaką służyli nam organizatorzy - Jerzy Ginalski iHubert Ossadnik, pozwoliła dzięki temu jednodniowemu pobytowi na wsi karpackiej dostrzec i zrozumieć bardzo wiele. Na wszystkich nas ten świetnie zorganizowany wyjazd wywarł ogromne wrażenie. W imieniu wszystkich uczestników pragniemy jeszcze raz podziękować gospodarzom i organizatorom spotkania za znakomite przygotowanie konferencji, wyjazdu na Ukrainę i całego pobytu w Sanoku i Olszanicy. Serdeczność, gościnność i niezmiernie interesujący naukowy program spotkania będzie z pewnością długo przez wszystkich jego uczestników wspominany. Katarzyna Kaniowska KONFERENCJA "TOLERANCJA I JEJ GRANICE W RELACJACH MIĘDZYKULTUROWYCH" , POZNAŃ, 27-28 LISTOPADA 2003 27-28 listopada 2003 roku w budynku Collegium Historicum Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu spotkali się badacze pochodzący z różnych środowisk naukowych, wszyscy zajmujący się sprawą tolerancji. Zorganizowanie obrad stało się możliwe dzięki współpracy trzech ośrodków: Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM i Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej z Warszawy. Konferencja, z założenia interdyscyplinarna, miała na celu przedstawienie szerokiego spektrum problematyki tolerancji. Zaproszeni goście byli bowiem antropologami, historykami, politologami, filozofami, psychologami i socjologami. Stąd też tematów i punktów widzenia było wiele. Dla większej przejrzystości, organizatorzy podzielili czas obrad na sześć sesji tematycznych. W blokach kolejno wysłuchaliśmy referatów dotyczących podstawo- �372 Kronika wych zagadnień związanych z tematyką tolerancji, jej wymiarem politycznym i prawnym, perspektywie porównawczej i międzykulturowej, a także przyjrzeliśmy się polskim kontekstom tolerancji. Drugiego dnia zajęliśmy się praktyką i szczególnymi przypadkami związanymi z problematyką tolerancji. Każdą sesję kończyła dyskusja, w której uczestnicy mieli czas na wyrażenie własnych opinii i komentarzy, a także podzielenie się wątpliwościami, które się narodziły w trakcie słuchania referatów. Otwierając konferencję, organizatorzy zwrócili uwagę na istotność podjętego tematu we współczesnym, rozwijającym się świecie. Pierwszą sesję otworzył referat Wojciecha J. Burszty (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), który zwrócił uwagę na istotność relatywizmu kulturowego w postrzeganiu tolerancji. Czy można bowiem mówić o cnocie tolerancji bez założenia relatywizmu kulturowego? Przedstawione w trakcie referatu postawy tolerancji (od postawy biernej, poprzez otwartość do entuzjastycznej aprobaty odmienności), a także modele tolerancji były dalszym wyznacznikiem późniejszych dyskusji. Kolejnym referentem był Aleksander Posem-Zieliński (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), który przedstawił pragmatyczno-liberalny punkt widzenia tolerancji. W swoim wystąpieniu zaproponował kilka sposobów unikania konfliktów międzykulturowych, m.in. budowanie komunikacji międzykulturowej, dialog, negocjacje oraz ustalenie pewnych kompromisowych rozwiązań. Jedną z form negocjowania jest tolerowanie tego, co łączy, a nie tolerowanie tego, co separuje. Tutaj też pojawiło się pytanie, jak poradzić sobie z dualizmem: uniwersalizm praw człowieka a poszanowanie innych kultur. Metafora ruchu drogowego, gdzie każdy ma inny cel, ajednak wszyscy przestrzegają pewnych wspólnych zasad, jest próbą odpowiedzi na to pytanie. Następnie Beata Pająk (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM) przedstawila tolerancję w warunkach demokratycznych na przykładzie Czech i Słowacji. W krajach tych, gdzie panuje równość wobec prawa, a rozwiązania prawne są na wysokim poziomie, panuje negatywny stosunek do mniejszości romskiej. Czy zatem można rozważać specyfikę krajów Europy Środkowo-Wschodniej pod względem tolerancji lub jej braku? Ostatnim referatem pierwszej sesji było wystąpienie Jaromira Jeszke (Zakład Komunikacji Miltdzykulturowej UAM), który naświetlił punkt widzenia historyka. Historyk może poszukiwać jednej obiektywnej prawdy lub też może założyć, że takich prawd jest wiele. Ten drugi - to historyk antropologizujący, czyli mający świadomość swojej kultury, która jest zawsze filtrem każdej prawdy. Referent postuluje odejście od narodowego punktu widzenia w poszukiwaniu prawd historycznych, w zamian za ujęcie wielowątkowe, regionalne. Drugą sesję, zatytułowaną "Tolerancja - wymiar prawny i polityczni' rozpoczął Walter Żelazny (Wyższa Szkoła Społeczno-Gospodarcza, Tyczyn) referatem "Prawo czy tolerancja w relacjach międzykulturowych". Analizował on możliwość wprowadzania praw zbiorowych do państw narodowych, a także wielokulturowych i konsekwencje z tego wynikające. Monika Sobako (Instytut Filozofii UAM) przedstawiła natomiast filozoficzny aspekt tolerancji w kontekście władzy oraz dylematy związane z praktyką uznania w świecie współczesnym. Głównym celem referatu "Tolerancja a władza. O ksztaltowaniu tożsamości kulturowych w przestrzeni polityki" było sproblematyzowanie samego pojęcia "relacji międzykulturowych" oraz pokazanie nieusuwalnego splecenia mechanizmów konstruowania tożsamości z relacjami władzy. Natomiast Anna Urbańska (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Poznań) wygłosiła referat na temat ograniczonej tolerancji w Chinach, a dokładnie asymilacji mniejszości w tym kraju. Odmienność kulturowa jest o tyle akceptowana, o ile dostosowuje się do systemu chińskiego. Tu jednak pojawiło się pytanie, na ile w krajach niedemokratycznych można w ogóle mówić o tolerancji. Dyskusja po tym referacie trwała aż do przerwy obiadowej. �Kronika 373 Kolejny, trzeci blok dotyczył aspektu tolerancji w perspektywie porównawczej i międzykulturowej. Rozpoczął go Ryszard Yorbrich (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM) referatem "Tolerancja racjonalna czy subiektywna. Europa wobec okaleczania narządów płciowych". Referat cieszył się dużą popularnością również wśród studentów. Szczegółowe przedstawienie liczby osób poddających się rokrocznie obrzezaniu oraz ekscyzji, przedstawienie możliwych aspektów dokonywania tych zabiegów, wzbudziło jednak wiele kontrowersji, które ujawniły się w dyskusji. Następnym referentem był Sławoj Szynkiewicz (Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa), który przedstawił referat "Ideologizacja jako źródło nietolerancji na przykładzie Europy i Tybetu". Referent zwrócił uwagę na to, że prawa człowieka nie są uniwersalne, bo nie dotyczą wszystkich kultur w tym samym zakresie. Zauważył też, że istnieją sytuacje, ki~·dy asymilacja do pewnego stopnia może być przejawem tolerancji w stosunku do inności. Ewa Nowicka (Instytut Socjologii UW) w referacie zamykającym tę sesję, przedstawiła reakcje na odmienność kulturową wśród ludów syberyjskich i europejskich. Zwróciła też uwagę na istotną rolę antropologa i jego uprzywilejowaną, ale też trudną pozycję w dyskursie o tolerancji. Antropolog rozumiejący mechanizm kulturowy ma też prawo poczuć wewnętrzny sprzeciw wobec kultury, którą bada. To, jak zareaguje, często zależy jednak od niego oraz celu i problematyki prowadzonych badań. Ostatni blok tego dnia, dotyczący kontekstów polskich, otworzyła Izolda Topp (Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego). Jej referat dotyczył Kotliny Kłodzkiej i ujęcia etniczności jako towaru. Kotlina Kłodzka jest swoistą enklawą zamieszkaną przez przedstawicieli wielu kultur, jednocześnie zderzenie tych kultur nie doprowadziło do konfliktu. Wyjaśnieniem tej sytuacji może być powojenna solidarność, a dziś wspólne interesy, oparte na wykorzystaniu właśnie tradycji i przebudzonej etniczności. Sławomir Łodziński (Instytut Socjologii UW) w referacie "Tolerancja czy akceptacja. Stosunki większość-mniejszość w Polsce w oczach przedstawicieli mniejszości narodowych i etnicznych po 1989 roku" przedstawił badania prowadzone z liderami organizacji mniejszości narodowych i etnicznych. Być mniejszością łączy się z uczuciem inności, marginalizacją, ale nie z uczuciem "gorszości", to również ciągła walka o utrzymanie swojej tożsamości. Obrady tego dnia zakończył referat Jacka Nowaka (Instytut Socjologii UJ) "Przestrzeń i czas w konstruowaniu granic symbolicznych". Zaprezentował on badania dotyczące pojęcia przestrzeni na Łernkowszczyźnie. Drugi dzień obrad wypełniły prace w dwóch sesjach. Pierwszą z nich otworzyła Agnieszka Borowiak (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej), która przedstawiła referat "Tolerancja a światopogląd". Referentka przedstawiła punkt widzenia psychologa na trzy rodzaje światopoglądów: tradycyjny, modernistyczny i postmodernistyczny. W badaniach prowadzonych w Warszawie uzyskała wyniki świadczące o wpływie świadomości respondentów na ich otwartość na postawy tolerancyjne. Kolejny referat, "Praktyczny wymiar tolerancji", wygłoszony został przez Izabelę Idzik (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM), autorkę tego sprawozdania. W swoim wystąpieniu zaprezentowałam jedną z możliwości kształtowania się postaw tolerancji na międzynarodowych wolontariackich wymianach młodzieży (tzw. workcampach). Referat ujmował "workcamp" jako miejsce trwałego uczenia się tolerancji, przekraczania własnych granic kulturowych oraz odrzucania, a czasem też tworzenia nowych stereotypów. Ostatnią sesję, zawierającą cztery referaty dotyczące studium przypadków, otworzył Witold Misiura-Rewera (Wydział Politologii UMCS) referatem "Status cudzoziemców w relacjach regionalnych we Włoszech". Referent przedstawił stan prawny nielegalnych imigrantów we Włoszech i ukazał też pewne luki prawne, wykorzystywane przez niektó- �374 Kronika rych z nich. Agnieszka Chwieduk (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM) w referacie "Tolerancja wśród alzackich elit - trzy przypadki" ukazała obraz elit alzackich i ich postaw, deklaracji i czynów wobec obcych. Materiał zebrany w Alzacji ukazuje postawy ambiwalentne, gdzie deklaracje wypowiadane przez respondentów nie zawsze pokrywają się z czynami wobec cudzoziemców. Referat wygłoszony przez Magdalenę Lorenc (Instytut Nauk Politycznych i Dziennikarstwa DAM) "Determinacja i kompromis z perspektywy konfliktu izraelsko-palestyńskiego", przedstawił dylematy związane z konfliktem mającym miejsce od wielu lat i uzmysłowił, jak trudno jest niekiedy osiągnąć porozumienie i przezwyciężyć konflikt. Ostatnim referatem konferencji był wykład orientalisty Macieja Gaca (Katedra Orientalistyki DAM), "Zamorskie diabły, długie nosy ... Recepcja obcych ludów i narodów w języku Chińczyków Han". Językoznawcze próby przedstawienia uczestnikom wpływu języka na postrzeganie danego ludu było ciekawym ujęciem problemu przenoszenia stereotypów narodowych. Obradom towarzyszyły dyskusje i rozmowy kuluarowe, tak istotne w odnajdywaniu płaszczyzn porozumienia na wszelkich konferencjach interdyscyplinarnych. W końcu to od nas samych musimy rozpocząć kształtowanie zrozumienia innych, również tych, którzy mają inne poglądy od nas samych. Konferencja została zakończona podsumowaniem dokonanym przez organizatorów. Zagadnienie, w jaki sposób zajmować się tematem, który jest tak różnorodnie definiowany i tak odmiennie ujmowany, pozostaje otwarte. Izabela Idzik "ENTRE AUTRES/AMONG OTHERS" - VIII KONFERENCJA SIEF ORAZ III KONFERENCJA ADAM, MARSYLIA, 26-30 KWIETNIA 2004 Konferencja ta zorganizowana była przez SIEF wspólnie z L' Association d' Anthropologie Mediterraneenne (ADAM), we współpracy z la Mission pour Ie musee national des Civilisations de l'Europe et de la Mediterranee (MNTAP-CEF) oraz lnstitut d'Ethnologie Mediterraneenne et Comparative - CNRS (instytut wchodzący w skład Maison Mediterraneenne des Sciences de I'Homme, Dniversite de Provence d' Aix-Marseille w Aix-en-Provence). Tytułowe "Entre Autres" uzupełniał podtytuł: "Rencontres et conflits en Europe et en Mediterranee/Encounters and Conflicts in European and Mediterranean Societies", Tak ogólne ramy pozwoliły zbudować wielką (i bardzo sprawną pod względem organizacji) strukturę, zdolną wypełnić czas wszystkim przybyłym. Obrady i praca w grupach dyskusyjnych trwały nieprzerwanie przez prawie 4 dni (ostatniego dnia można było skorzystać z bogatej oferty wycieczkowej po muzeach Marsylii i Prowansji). Stawiło się 414 referentów z 38 krajów świata - reprezentowane były wszystkie kontynenty. Oczywiście, z racji tak wielkiej liczby osób, przewidziano pracę w małych grupach seminaryjnych, tworzących większe tematyczne zespoły, a każdy z nich skupiony był wokół jednego, ogólniejszego zagadnienia. Każdy dzień otwierały odczyty plenarne. Do ich wygłoszenia zaproszono sześciu naukowców: Christiana Brombergera (Universite de Provence, IDEMEC-MMSH, Aix-en-Provence), który wygłosił wykład inaugurujący, jako współgospodarz konferencji - "Entre autrcs en Mćditerranće"; Ja- �Kronika 375 snę Capo-Zmegac (Institut of Ethnology and Folklore Researche, Zagrzeb), "Encounter and Conflict of Co-Ethnic Populations: Discourse and Practic"; Barbarę Kirhenblatt-Gimblett (Departement ofPerfonnence Studies, New York University), "From Ethnology to Heritage: The Role of the Museum"; Barbro Klainna (SCASS, Upsala), "Becoming rooted in the North: Twenty years of Conlifct and Co-existence"; Daniela Millera (University College; London), "Ethnography in Private"; Susan Slyomovics (University of Massachussests, Boston), "The Martyrs' Village"; Mohammeda Tozy'ego (Universite de Casablanca), "L'anthropologie religieuse fi I'epreuve des peurs du 11 septembre". Jak widać z powyższego, dobór głównych referentów oddał w ścisły sposób tytułowe zagadnienie przywołujące spotkania i konflikty w Europie i Śródziemnomorzu (wykłady takie powinny być reprezentatywne dla idei i celu każdego spotkania naukowego, szczególnie planowanego na tak wielką skalę i przy tak ogólnie sfonnułowanym temacie, co rzeczywiście pozwoliło w tym przypadku na liczny udział wielu osób, prezentujących różne zainteresowania badawcze). Uwypuklono zasadniczy aspekt, charakteryzujący te dwie przeciwstawne sobie sytuacje, które określająjakość wszystkich relacji międzyludzkich, kiedy to szukająca samookreślenia jednostka buduje swoją tożsamość w opozycji do innych lub czyni to, odnajdując elementy wspólne, które ją z nimi łączą. Śledzić to było można, zapoznając się z czterema zagadnieniami badawczymi, wokół których zorganizowano odrębne grupy dyskusyjne (one także były otwarte dla wszystkich zainteresowanych). Jednym z takich problemów było znaczenie terytorium i przestrzeni, widzianych jako miejsca jednoczenia się oraz podziału, co znajduje wyraz w różnych kulturowych i społecznych strategiach (np. wytyczanie granic, oznaczanie sfer publicznych i prywatnych, odróżnianie "swoich" i "obcych", turystyka, mobilność spontaniczna czy przymusowa w postaci różnych ruchów migracyjnych, stąd wyrasta także zainteresowanie dziedzictwem kulturowym i tradycją). Innym obszernym tematem, który obudowano kilkunastoma grupami seminaryjnymi, była kultura materialna (dyskutowano nad zagadnieniami związanymi z pożywieniem, z kulturąjedzenia, medycyną naturalną i zdrowiem, sportem, grami i zabawami, ,językiem" przedmiotów, będących świadectwem wzajemnych wpływów ikontaktów, również na tle pytań, jakie zadaje sobie muzeologia). Trzecim zagadnieniem była religijność i ideologia (rozważane było np. zjawisko synkretyzmu, konfliktów religijnych, przemocy, współczesnego znaczenia pielgrzymek, stosunków między płciami). Do ostatniego działu włączono muzykę i folklor słowny oraz rozprawy traktujące o organizacji pracy (m.in. na przykładzie pasterstwa czy przemysłu drzewnego w kontekście stosunków z władzą różnego szczebla, sposobami zarządzania, ochroną środowiska itp.). Ogółem, wokół owych czterech głównych osi tematycznych, utworzono 34 grupy dyskusyjno-seminaryjne. Z tego względu, w obecnym tekście sprawozdawczym nie sposób dokładnie omówić treści wszystkich (lub nawet wybranych) wystąpień. Było ich bowiem tyle, ilu uczestników, a każda z grup seminaryjnych, pracująca oddzielnie nad wybranym zagadnieniem, zasługuje na uwagę. Mam jednak nadzieję, że cel i charakter owej konferencji oddało przynajmniej streszczenie zawartości głównych działów tematycznych, które były rozwijane szczegółowo przez każdego z referentów. Co najwyżej może zastanawiać wydzielenie Śródziemnomorza z Europy. Podkreślana kulturowa odmienność Śródziemnomorza (chociażby w tekście wykładu inaugurującego autorstwa Christiana Brombergera), nie doczekała się przeciwwagi w postaci głosu próbującego wskazać na równie swoisty charakter kultury europejskiej jako odrębnej i równie swoistej całości. Konferencja raczej postawiła nacisk na ukazanie kulturowej specyfiki obszaru śródziemnomorskiego, który pełni rolę centrum wobec pozostałych części Europy. Paradoksalnie, wykazały to wystąpienia pre- �Kronika 376 zentowane· nie przez specjalistów od Śródziemnomorza, ale referentów zajmujących się innymi terenami europejskimi. Swoiste i typowe problemy charakterystyczne dla kultury śródziemnomorskiej (co podkreślali eksperci od tego obszaru), jak np. współżycie grup odrębnych kulturowo najednym obszarze, czy problem separacji płci, poruszane w referatach "europeistów" udowadniały, że pewne problemy mają jednak o wiele szerszy zasięg, niż wybrany obszar rozciągający się wokół Morza Śródziemnego. To zaś i tak mogłoby posłużyć jako argument przemawiający na korzyść wizji o centralnej, kulturotwórczej funkcji spełnianej przez Śródziemnomorze w stosunku do pozostałych terenów. Przedostatniego dnia konferencji odbyło się zebranie organizacyjne SIEF, na którym wybrano następujących członków do władz stowarzyszenia: na prezydenta ponownie wybrano Reginę Bendix (Niemcy) oraz na jednego z wiceprezydentów Bjame Rogana (Norwegia). Drugim wiceprezydentem został Peter Jan Margry (Holandia). Pozostali członkowie zarządu to: Reginald Rogan (Wielka Brytania), Luisa del Giudice (USA), Marjetka Golez-Kaucic (Słowenia), Ullirch Kockei (Wielka Brytania), Caterina Pasqualino-Regis (Włochy), Brigitta Svensson (Szwecja) oraz Joao Leal (Protugalia). Powołana została także nowa grupa robocza SIEF: "The Ritual Year", na której czele stanęła dr Emily Lyle z Uniwersytetu Edynburskiego (Department of Celtic and Scottish Studies). Dodatkowym punktem programu, wynikającym z tego, że konferencję współorganizował MNTAP-CEF, była wystawa robocza dotycząca projektu wystawienniczego przyszłego, zreformowanego Musee des Arts et Traditions populaire, mieszczącego się w Paryżu. Od 2002 roku trwają intensywne prace nad jego przenosinami do Marsylii. Placówka zmieni swój charakter, jak wskazuje na to propozycja przemianowania jej na Musee national des Civilisations de I'Europe et de la Mediterranee. Rozciągnie swoje zainteresowania na większy obszar, poszerzając swoją kolekcję o nowe nabytki oraz dokonując zmiany koncepcji aranżacji ekspozycji stałej i wystaw czasowych. Muzeum zajmie nowoczesną siedzibę, która powstanie specjalnie na jego potrzeby (ulokowana będzie tuż u wejścia do Starego Portu w Marsylii z widokiem na jedną z naj piękniejszych panoram miasta portowego w Europie). Otwarcie planowane jest na rok 2008. Konferencji towarzyszyła także miniksięgarnia, zorganizowana specjalnie na czas trwania tego spotkania naukowego oraz wystawa publikacji, które fakultatywnie mogli przywieźć ze sobą uczestnicy, aby zaprezentować wybrane, krajowe pozycje, dotyczące naszej dziedziny naukowej. Inga Kuźma KONFERENCJA "WARTOŚCI UNIWERSALNE I ODRĘBNOŚCI NARODOWE TRADYCYJNYCH KULTUR EUROPEJSKICH W WARUNKACH PROCESÓW INTEGRACYJNYCH", LUBLIN-KAZIMIERZ DOLNY, 23-27 CZERWCA 2004 Konferencja została zorganizowana przez Sekcję Polską Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej (w skrócie rov, Intemationale Organisation fLirVolkskunst, organizacja działająca przy UNESCO) oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie - Wydział Politologii. Odbywała się ona w 25-lecie działalności Sekcji Polskiej lOY. �Kronika 377 Głównymi założeniami konferencji było ukazanie wartości tradycyjnych kultur i ich funkcji w kontekście jednoczącej się Europy, a także ich roli w ksztahowaniu postaw tolerancji, wspólnych i odrębnych wartości ukazanych w makro- i mikroskali, aktualnych przemian oraz rzeczywistych i urojonych zagrożeń w procesach integracji i globalizacji. W konferencji wzięło udział około 70 osób z Polski i zagranicy (Litwa, Białoruś, Ukraina, Czechy, Austria, Bułgaria, Grecja, Cypr i Hiszpania). Z ramienia IOV uczestniczył w niej Sekretarz Generalny Aleksander Veigl. Na konferencję zgłoszono 36 referatów, w tym 14 z zagranicy i 22 z Polski. Organizatorzy przyjęli odmienną formułę prezentacji przygotowanych materiałów. Referaty zostały opublikowane w formie książkowej i przekazane uczestnikom przed rozpoczęciem konferencji. Publikacja przygotowana została w wersji dwujęzycznej i zawiera wszystkie zgłoszone referaty w pełnej wersji w języku zgłoszenia (polskim lub angielskim) oraz rozbudowane streszczenia w tłumaczeniu. Dodać należy, że zawiera ona także noty biograficzne autorów referatów. Opierając się na przekazanej publikacji zdecydowano, iż w trakcie konferencji prezentowane będą jedynie wprowadzenia lub naj istotniejsze elementy referatów. Zgrupowano je w pięciu blokach tematycznych: 1. "Kultura jako zjawisko społeczne w procesie globalizacji i integracji europejskiej" W części tej, w referatach V. Krawczyk-Wasilewskiej, A. Ziętek, P. Petrykowskiego, Ż.Stasieniuk skupiono się na kwestiach tożsamości społecznej w aspekcie narodowym, regionalnym, etnicznym i kulturowym oraz przekazie dziedzictwa kulturowego i zmianach w funkcjonowaniu kodów kulturowych, które doprowadzić mogą do dezintegracji zbiorowości społecznych; 2. "Aksjologiczne problemy kultury ludowej" W części poświęconej problemom aksjologicznym - referaty A. Brzozowskiej-Krajki, H. Mielickiej i O. Mikitienko - omawiano przechodzenie od 'świadomości tradycyjnej' do 'świadomości tradycji', zwrócono uwagę na rozbicie tradycyjnego, jednolitego systemu semantycznego i segmentowanie rzeczywistości przez kulturę współczesną oraz na znaczenie badań ponadregionalnych na przykładzie ukraińskiej bal1ady o "siostrze-trucicielce". W tej części w publikacji znalazł się także referat nieobecnego na konferencji J. Adamowskiego; 3. "Uniwersalne i narodowe wartości kultury ludowej w krajach europejskich w warunkach procesów integracyjnych" We wstępnym referacie organizator konferencji, Mieczysław Marczuk, zanalizował sytuację kultury ludowej w procesach cywilizacyjnych i transformacji ustrojowej krajów postkomunistycznych oraz próby wspierania jej rozwoju w skali euroI"ejskiej. Kilkanaście kolejnych referatów poświęconych zostało regionalnym aspektom kultury ludowej w kontekście zachodzących przemian (życie na greckiej wyspie Korfu, wartości greckich tańców ludowych, obrzędowość i folklor słowny Bośni i Hercegowiny, rzemiosło ludowe na Białorusi i w Turcji, działalność mniejszości polskiej na Ukrainie, świętowanie w Hiszpanii i in.), elementom uniwersalnym w Europie (np. tradycje niedźwiedzie, mu- �Kronika 378 zyka ludowa jako źródło stylów narodowych) oraz badaniom i programom z tym związanym (recepcja wartości kultury tradycyjnej na Litwie, badanie dynamiki społecznej folkloru na Białorusi, programy "Trwałego dziedzictwa kulturowego" na Łotwie i "Żywe skarby ludzkości" w Bułgarii). Autorami referatów byli: E.L.J. Theotoky, Ch. Tentzerakis i M. Pappa-Sevou, 1. Marti, M. Santova, A.V. Morozov, O. Lobachevskaja, A. Jansone, M.O. Oguz, R. Astrauskas, L.Vakhnina, L. Milicewie i R. Soldo, B. Bazielich, E. Szubertowska i A. Leonova; 4. "Uniwersalne przemian" i narodowe wartości kultury ludowej w warunkach polskich W czwartym bloku tematycznym w referatach W. Bryniewicz, I. Bukowskiej-Floreńskiej, ZoKupisińskiego omówione zostały wartości występujące w kulturze polskiej w odniesieniu do innych Europejczyków oraz wartości uniwersalne i lokalne w polskiej obrzędowości i plastyce ludowej. W kolejnych referatach S. Rosiński, ToZaniewska, T. Smolińska, Z. Chojnowski, A. Krupa, 1. Laskowska-Otwinowska zwrócili uwagę na specyfikę niektórych regionów (Śląsk, Mazury) oraz takie aspekty, jak znaczenie ludowego muzykowania, kulturowe znaczenie domu i relację 'swój-<>bcy' na współczesnej wsi; 50 "Edukacyjne i wychowawcze wartości kultury ludowej" W części tej J. Damrosz, D. Kubinowski, M. Pająkowska-Kensik omówili podstawy nauczania regionalizmu w szkołach, możliwości wykorzystania tradycji ludowych w edukacji szkolnej, rozwój i główne założenia etnopedagogiki oraz znaczenie edukacji regionalnej. Wśród materiałów konferencyjnych znalazły się ponadto dwie ciekawe publikacje: IOV Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej, Sekcja Polska. Kalendarium 1984-2004 oraz Mieczysława Marczuka, Aleksander Veigl - wspólpraca folklorystyczna z Lubelszczyzną i Polską, Lublin 2003. Konferencja odbywała się pod patronatem władz wojewódzkich i samorządowych Lublina, które w pierwszym dniu obrad gościły jej uczestników, przedstawiając uwarunkowania, stan aktualny i możliwości rozwoju województwa. Zwrócono przy tym uwagę na utrzymywanie się w tym regionie silnych tradycji kultury ludowej, co daje podstawę do organizowania targów i przeglądów sztuki ludowej i zespołów folklorystycznych oraz wykorzystania tych możliwości w dalszym rozwoju regionu, zwłaszcza w sferze turystyki. Podkreślano także historyczne znaczenie Lublina - miasta, w którym zawarto w XVI wieku pokojową unię dwóch państw: Polski i Litwy - oraz obecne znaczenie wschodniego położenia województwa lubelskiego w kontekście wschodniej granicy Unii Europejskiej. W czasie pobytu w Lublinie uczestnicy konferencji mieli okazję poznać wybrane zabytki miasta oraz zwiedzić obóz koncentracyjny na Majdanku. Praktyczną częścią sesji była wizyta w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, w czasie której uczestnicy zapoznali się z różnorodnością i bogactwem prezentowanych społeczności: wiejskiej, ziemiańskiej oraz planowanej małomiasteczkowej. Pięknie położony skansen jest miejscem ukazywania przeszłości nie tylko w formie zabytków materialnych, ale także róźnych dawnych form gospodarki (upraw)', rolne, hodowla zwierząt itp.). Obrady konferencyjne, rozpoczęte w Lublinie, w dalszej swej części odbywały się w Kazimierzu Dolnym nad Wisłą. W przerwach między sesjami uczestnicy konferencji brali udział w odbywających się w tym czasie 38. Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych oraz targach �Kronika 379 sztuki ludowej. Był to ciekawy przegląd aktualnego stanu utrzymywania się tradycyjnych form ludowych w tych dziedzinach oraz dokonujących się przemian. . Konferencja ponadto stworzyła okazję spotkania ludzi zajmujących się kulturą tradycyjną, reprezentujących różne dziedziny nauki (kulturoznawstwo, etnografia, folklorystyka, socjologia, muzyka, historia literatury, slawistyka, teologia i in.), pochodzących z różnych krajów europejskich. Spotkanie to dało możliwość wieloaspektowego spojrzenia na podejmowane problemy badawcze. Ważne było porównanie wyników badań, zwłaszcza w odniesieniu do naszych wschodnich i południowych sąsiadów. Istotną część konferencji stanowiły ponadto nawiązane bądź odnowione kontakty osobiste oraz pozaoficjalna wymiana poglądów i informacji na temat aktualnie prowadzonych i planowanych badań. Bożena Kubit WARSZAWSKA SPECJALNA KONWENCJA ASSOCIATION FOR THE STUDY OF NATIONALITIES, UNIWERSYTET WARSZAWSKI, 18-21 LIPCA 2004 Konwencja ASN została zorganizowana przez Studium Europy Wschodniej UW. Inicjatorem spotkania w Warszawie był Jan Malicki, dyrektor Konwencji i Studium, redaktor "Przeglądu Wschodniego", zasłużony w inspirowaniu badań nad problematyką wschodnią i przygotowywania kształcenia z tego zakresu, wspierany przez zespół współpracowników, z bardzo pomocną dr Marzeną Godzińską. Konwencja ASN w Warszawie zwołana została pod tytułem "Narodowości i pluralizm od starych do nowych czasów. Europa Środkowo-Wschodnia i kraje postsowieckie, narody, narodowości, kultura, religia, historia i polityka". Była ona jednym z nielicznych spotkań tego Stowarzyszenia zwołanym poza Nowym Jorkiem i pierwszym w kraju dawnego obozu socjalistycznego. ASN reprezentował m.in. honorowy przewodniczący Stowarzyszenia, prof. Michael Rywkin (Stany Zjednoczone), oraz obecny przewodniczący, prof. Dominique Ariel (Kanada). Uczestnictwo w konferencji, poza korzyściami płynącymi z możliwości pozyskania nowych informacji i kontaktów, pozwoliło etnologowi zapoznać się z organizacją tak wielkiego, międzynarodowego spotkania, gromadzącego blisko 500 uczestników z przeszło 20 krajów oraz zastanowić nad sposobem przedstawiania zagadnień narodowościowych. Szczególnie jednak interesujący był dla mnie udział w tym spotkaniu etnologów i antropologów oraz miejsce analiz etnologicznych i antropologicznych w interdyscyplinarnych i wielokierunkowych debatach. Spośród nadesłanych prawie 550 propozycji referatów komisje programowe przyjęły 380. Zgrupowano je w blisko 100 panelach tematycznych, mających do dyspozycji po dwie godziny każdy i gwarantujących czas na dyskusję. Uzyskano w ten sposób pewne całości, choć zdarzały się także zestawienia nieudane, np. włączenie do panelu ReI. 76 - "Old and New Religions in the Context of Social-Political Changes in Eastern and Central Europe" referatu "Post-Communist Modernization as Social Capital Building". Dużą wagę poświęcono, w czasie poza sesjami roboczymi, prezentacji historii i kultury polskiej oraz wybitnych postaci polskiego życia kulturalnego i politycznego. W trakcie otwarcia Konwencji odczytano przesłanie Czesława Miłosza i wystąpił Chór Kameralny �380 Kronika Uniwersytetu Warszawskiego "Collegium Musicum", a na uroczystość zamknięcia zaproszono Lecha Wałęsę. Wieczory wypełniły prezentacje filmów Andrzeja Wajdy, Krzysztofa Zanussiego i Kazimierza Kutza oraz spotkania z ich twórcami. Poza sesjami panelowymi zorganizowano ponadto okrągłe stoły: "Polska i upadek komunizmu w l 989 roku" i "Stosunki polsko-żydowsko-niemieckie". W korytarzach Audytorium Maximum Uniwersytetu, stanowiącym centrum Konwencji, wydawnictwa polskie i zagraniczne wystąpiły z specjalistyczną ofertą publikacji wschodoznawczych. W trakcie obrad zaprezentowano szeroką panoramę problematyki narodowościowej i jej uwarunkowań. Głównym jej elementem, związanym z charakterem spotkania, były przemiany sytuacji etnicznej i narodowościowej po upadku ZSRR, stworzenie na jego terytorium szeregu niezależnych państw i odzyskanie suwerenności przez inne kraje obozu komunistycznego. Dostrzeżono jakościowe zmiany związane z wstąpieniem części z tych krajów do NATO i Unii Europejskiej oraz przygotowaniem się do akcesji innych krajów. Specjalne panele poświęcone sprawom Rosji, Ukrainy, Białorusi, państwom bałtyckim, państwom Europy Środkowo-Wschodniej, Mołdowie, Bałkanom, Azji Środkowej i Kaukazowi. Sprawy narodowościowe i etniczne rozważano, zajmując się, z perspektywy interdyscyplinarnej, budowaniem wspólnot narodowych i przemianami tożsamości narodowych oraz sytuacją mniejszości narodowych i etnicznych w szerokim kontekście uwarunkowań ekonomicznych, społecznych, religijnych, prawnych i kulturowych, m.in. związanych z globalizacją i migracjami. Wyraziste było zainteresowanie polityką, podkreślone partnerstwem w organizacji spotkania Ośrodka Studiów Wschodnich w Warszawie, rządowej instytucji dla monitorowania sytuacji politycznej i ekonomiczno-społecznej w Europie Wschodniej, na Bałkanach, Kaukazie i w Azji Środkowej, oraz udziałem w pracach Konwencji pracowników instytucji studiów strategicznych z innych krajów europejskich i azjatyckich. O zainteresowaniach politycznych świadczyła również obecność i zaangażowanie w pracach konferencji ambasadorów i pracowników ambasad krajów wschodnich, a także polskich ambasadorów w tych krajach, m.in. dr. Andrzeja Ananicza, byłego już ambasadora RP w Turcji, turkologa i iranisty, dobrego znawcy kultur Wschodu. Udział etnologów i antropologów w Konwencji nie był liczny, być może ze względu na porę letnią sprzyjającą badaniom terenowym. Prof. Zofia Sokolewicz kierowała kilkoma panelami, prof. Swietlana Czerwonnaja z Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika wystąpiła z referatami: "Tradycyjne pogaństwo i nowoczesne neo-pogaństwo w świadomości, kulturze i polityce ludu ugrofińskiego w Rosji" oraz "Tatarzy krymscy wobec nowej rzeczywistości na Krymie, Ukrainie i w południowo-wschodniej Europie", prof. Katya Mihaylova (Bułgarska Akademia Nauk) zajęła się "Folklorem Polaków w Bułgarii. Spojrzenie antropologiczne na ich tożsamość etniczną, kulturową ireligijną". Wiele natomiast innych referatów zawierało materiały interesujące dla etnologa i zostało przygotowanych z zastosowaniem warsztatu antropologicznego. Teza stwierdzająca, że antropologia jest terenem spotkania się różnych.,dyscyplin, uzyskała potwierdzenie również w trakcie tej konferencji. Spośród wysłuchanych referatów szczególnie interesujące było dla mnie wystąpienie Natalii Kosmarskiej (Rosja) "Jeśli nie diaspora, to co? "Zredefiniowanie statusu mówiących po rosyjsku na obszarze "bliskiej zagranicy", dotykające ważnego problemu ponad etnicznej, wielomilionowej grupy ludzi mówiących po rosyjsku, zamieszkujących poza Federacją Rosyjską w krajach postradzieckich. Uszczegółowienie tej interesującej kwestii stanowił referat Triin Vihalemm (Estonia) ,,0 perspektywach formowania tożsamości wśród estońskich Rosjan". Tożsamością narodową i etniczną zajmowało się zresztą wiele referatów, m.in. przedstawianych w ramach panelu "Stare �Kronika 381 i nowe identyfikacje na terenie pontyjskim" (przewodniczący Igor Kuznetzov) lub panelu "Tożsamość Białorusinów" (przewodniczący Andrei Verdomatski). Dla etnologa zajmującego się Azją Środkową interesujący był m.in. referat Aziza Bur1<hanova (Kazachstan) "Tradycyjne klany familijne i regionalne w środkowoazjatyckiej tożsamości i polityce". Obok wymienionej już prof. K. Mihaylovej Polakami za granicą zajmowało się kilku innych jeszcze referentów, przedstawiając sytuację tej grupy na Ukrainie, w Rosji i w Kazachstanie. Zgromadzenie tak licznej grupy prelegentów pozwoliło na zorientowanie się w problematyce studiów podejmowanych w różnych ośrodkach naukowych i krajach. Nie umożliwiło jednakże, w trakcie Konwencji, na dotarcie do wszystkich występujących. Dlatego szkoda, że w wykazie uczestników paneli, zamieszczonym w przewodniku spotkania, zabrakło szczegółowych adresów, choćbye-mailowych. Prezentacja studiów polskich pokazała, że wschodoznawstwo polskie nie pracuje dzisiaj w izolacji od nauki światowej i instytucji naukowych w krajach badań. Różnorodność problematyki referatów, zróżnicowanie poziomu i odmienność ujęć przedstawianych zagadnień nie stworzy zapewne możliwości łącznego opublikowania wszystkich materiałów spotkania. Dostarcza natomiast podstaw do opublikowania wartościowych tomów tematycznych. Przeprowadzenie Konwencji Association for the Study ofNationalities w Polsce pozostanie, bez względu na sposób utrwalenia jej prac, bardzo poważnym osiągnięciem naukowym i organizacyjnym Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego i świadectwem jego roli w inspirowaniu i integrowaniu badań wschodoznawczych w Polsce. Zbigniew Jasiewicz KONFERENCJA "SFERA SACRUM I PROFANUM W KULTURZE WSPÓŁCZESNYCH MIAST EUROPY ŚRODKOWEJ", WARSZAWA-PUŁTUSK, 16-18 WRZEŚNIA 2004 Od 16 do 18 września 2004 roku w Warszawie i Pułtusku odbyła się międzynarodowa konferencja "Sfera sacrum i profanum w kulturze współczesnych miast Europy Środkowej". Jej organizacja była wynikiem współpracy Polskiego Towarzystwa Etnologii Miasta (inicjatora przedsięwzięcia) oraz Mazowieckiego Centrum Kultury i Sztuki, Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, Czeskiego Centrum, Instytutu Słowackiego i Muzeum Niepodległości w Warszawie. Honorowy patronat nad konferencją objęli: marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik, ambasador Republiki Słowackiej Magda Vasaryova, ambasador Republiki Czeskiej Hedrich Kopecky, przewodniczący Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, prof. dr hab. Zbigniew Jasiewicz i rektor Wyższej Szkoły Humanistycznej im. A. Gieysztora w Pułtusku, prof. dr hab. Adam Koseski. W konferencji wzięło udział 18 referentów związanych z kilkunastoma ośrodkami naukowo-badawczymi w Polsce, Czechach i Słowacji. Dało to możliwość wymiany doświadczeń, prezentacji wyników badań, dokonania wstępnych podsumowań i dyskusji, zwłaszcza że wśród uczestników znaleźli się nie tylko etnolodzy, ale także historycy �382 Kronika kultury, geografowie, historycy sztuki. Zgodnie z przyjętą perspektywą (wynikającą z tematu sesji) punktem wyjścia dla autorów referatów stały się wartościujące działania i zjawiska społeczne, związane z funkcjonowaniem społeczności różnych współczesnych miast Europy Środkowej (zarówno metropolii, jak i mniejszych ośrodków). Warszawską część obrad zainaugurował referat dr Magdaleny Złockiej-Dąbrowskiej "Sacrum i profanum, teoria trzech funkcji społecznych i ekumena Dumezilowska". Wystąpienie dr Jolany Darulowej z Uniwersytetu Mateja Bela z Bańskiej Bystrzycy, poświęcone sakralizacji życia społecznego na Słowacji w ostatnim piętnastoleciu "Rozsirovanie sakralneho v slovenskych mestach po roku 1989" - zestawiono z rozważaniami Seweryna A. Wisłockiego na temat "Przestrzeni miejskiej jako zdesakralizowanego tworu człowieka". Przedpołudnie następnego dnia poświęcono problematyce występowania sfer sacrum i profanum w powiązaniu z zachodzącymi w XIX i XX wiekach procesami kształtowania się świadomości narodowej, przedstawione przez czeskich badaczy: prof. Milos Havelka: "Sakralni a profanni v konstrukci obrazu ceskych dejin" oraz dr Blanka Soukupova z Uniwersytetu Karola w Pradze: "Ceska narodni identita a Praha. Sakralni a profanni mista ve velkome.ste". Zjawiska sakralizacji lub desakralizacji wybranych przestrzeni polskich miast na przykładzie Warszawy i Torunia przedstawili: dr Mikołaj Madurowicz (Uniwersytet Warszawski): ,,Aksjologia największego kwartału Warszawy", oraz dr hab. Piotr Petrykowski (UMK w Toruniu): ,,0 różnych obliczach tych samych miejsc w przestrzeni miasta". Problematykę tę kontynuowano w odniesieniu do Warszawy i sposobu funkcjonowania w jej przestrzeni cmentarzy oraz miejsc pamięci (prof. dr hab. Roch Sulima, Uniwersytet Warszawski: "Sfera sacrum i profanum w świetle wzbierającej fali niszczenia cmentarzy"; Karol Mórawski, Muzeum Woli, Warszawa: "Warszawskie cmentarze - sacrum we współczesności europejskiej metropolii" oraz dr Andrzej Stawarz, Muzeum Niepodległości, Warszawa: "Między sacrum i profanum: Warszawskie miejsca pamięci"). Trzydniową konferencję zakończono w Pułtusku rozważaniami na temat procesów zachodzących we współczesnej kulturze masowej: kształtowania się nowych obszarów sacrum, nadawania cech sacrum działaniom i zjawiskom o charakterze profanum, wykorzystywania pojęć i obrazów związanych z sacrum w kulturze popularnej - w reklamie telewizyjnej, radiowej czy ulicznej (Adam Regiewicz, Zabrze: "Uliczna neoewangelizacja - czy możliwy jest dialog chrześcijaństwa z kulturą popularną?"), w przypadku organizacji krakowskich festiwali medycyny naturalnej (dr Piotr Jordan Śliwiński OFM Cap. Kraków: "Miejska «mistyka instant»") czy imprez o charakterze ludycznym (Magdalena Szal bot, Uniwersytet Śląski, Cieszyn: "Na pograniczu sacrum i profanum. Przestrzenie ludyczne współczesnego miasta"). Ph. dr. Katarina Kostialova, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, przedstawiła wyniki swoich badań dotyczących współczesnych fascynacji praktykami z pogranicza magii i mistyki oraz wzrostu zainteresowania tego typu tematyką po 1989 roku ("Chiromantia, astrológia, numerológia, jasnovidectvo, vestenije z karat [z vyskumu vestic a ich klientely]"). Zjawiskom związanym z funkcjonowaniem w mieście społeczności narodowych i wyznaniowych poświęcone były referaty PhDr. Daniela Luthera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Sakralne a profanne symboly ceskcj identity v Bratislave v 20. storoci"; PhDr. Petera Salnera CSc., Instytut Etnologiczny SAY, Bratysława: "Reflekxie zidovskej religiozity v sucasnJj Bratislave"; PaedDr. Slavomiry Ocenasovej-Strbovej, Uniwersytet Mateja Bela w Bańskiej Bystrzycy, "Obsah a forma sakralnych prejavov prislusnikov evanjelickej cirkvi na Slovensku" oraz Hedviki Novotnej, Uniwersytet Karola w Pradze, "Povaleca situace zidovskych nabozenskych obci v Cechach". �Kronika 383 Uczestnicy sesji mieli również okazję wzięcia udziału w szeregu imprez towarzyszących: koncercie fortepianowym zorganizowanym przez Mazowieckie Centrum Kultury, otwarciu wystawy "Przyjaciele - nie tylko porcelana" w Czeskim Centrum, wieczorze towarzyskim w Instytucie Słowackim w Warszawie oraz obejrzenia korowodu historycznego w Pułtusku. Materiały z konferencji zostaną opublikowane w formie osobnego wydawnictwa przez Polskie Towarzystwo Etnologii Miasta (Warszawa, ul. Srebrna 12). Jolanta Wiśniewska ODSŁONIĘCIE TABLICY PAMIĄTKOWEJ BRONISŁAWA PIŁSUDSKIEGO, KRAKÓW, 3 LISTOPADA 2003 Pomniki, nazwy ulic, księgi pamiątkowe, nazwy geograficzne, symboliczne mogiły, wreszcie tablice pamiątkowe, to powszechnie znane formy czczenia pamięci ludzi zasłużonych na polu polityki, działalności społecznej czy naukowej. Każda z tych form to swoisty rodzaj pozytywnego wartościowania dzieła tych ludzi i zapewnienia im trwałego miejsca w przestrzeni pamięci zbiorowej. Jeśli idzie o postać Bronisława Piłsudskiego (1866-1918), zesłańca i katorżnika, a jednocześnie badacza kultury tubylczych ludów wyspy Sachalin, tzw. Pomorza Amurskiego oraz Hokkaido, wspomniane powyżej tzw. znaki pamięci przybrały niektóre z tych form, bo oto na Sachalinie jest góra jego imienia, tam też w mieście Jużno-Sachalińsk wzniesiono mu w roku 1991 pomnik, swoisty symbol wdzięczności nauki rosyjskiej za jego osiągnięcia badawcze nad kulturą Ajnów, Niuchów i Oroków oraz ochronę tych ludów przed procesem akulturacji i depopulacji'. Wspomnieć także należy, że na tych rubieżach rosyjskiego imperium powołano w Jużno-Sachalińsku naukowo-edukacyjny Instytut Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego, wydający prestiżowy periodyk pod nazwą "Izwiestija Institute nasledija Bronisława Piłsudskiego" oraz inne prace z tego zakresu, a także, śmiało rzec można, koordynujący wielość międzynarodowych przedsięwzięć badawczych związanych z życiem i pracą B. Piłsudskiego. Wspomnieć tu należy, że drugim periodykiem związanym z postacią B. Piłsudskiego są "Piłsudskiana de Sapporo", założone i redagowane przez etnologa Koichi Inoue z Uniwersytetu Hokkaido. W tę formę dokumentowania i oceny dziedzictwa B. Piłsudskiego wpisuje się także edycja jego Dziel zebranych2, redagowanych przez prof. A. Majewicza we współpracy z uczonymi z wielu krajów oraz Polski, nosząca monumentalny charakter, realizowana od 1998 roku przez prestiżową firmę wydawniczą Moutin de Gruyter w serii ° l piśmiennictwie polskim i rosyjskim poświęconym B. Piłsudskiemu zob.: A. Kuczyński, Z. Wójcik, Bibliografia prac polskich autorów o Bronisławie Piłsudskim, "Lud" t. 75, 1992, s. 332-347; WM. Łatyszew, Materiały do bibliografii publikacji a Bronisławie Piłsudskim wjęzyku rosyjskim, "Lud" t. 77, 1994, s. 205-222. 2 A. Kuczyński, "Opera omnia" Bronisława Piłsudskiego. "Orzeł Biały" (Londyn), 1999, nr 1555-1556, s. 50-54. �384 Kronika "Trends in Linguistics". Dużą rolę w ocenie dorobku naukowego B. Piłsudskiego odgrywają także międzynarodowe konferencje. Pierwsza z nich odbyła się w 1985 roku na Uniwersytecie Hokkaido w Sapporo, druga w Jużno-Sachalińsku w 1991 roku, trzecia w Krakowie i Zakopanem (1999). Ponadto odbyły się jeszcze trzy konferencje krajowe w Zakopanem (2000), w Warszawie (2001) i w Krakowie w 2003 roku. Wszystkie one przyczyniły się nie tylko do oceny naukowej dokonań badawczych B. Piłsudskiego, ale także do wyjaśnienia wielu złożonych problemów związanych zjego życiem i pracą, zapełniając puste dotąd przestrzenie w biografii tego niezwykłego człowieka. Czas przypominany powyżej i czas, w którym kształtowały się zainteresowania etnograficzne B. Piłsudskiego, są czasami odległymi od siebie. Natomiast czas współczesny w działaniach czczących pamięć tego badacza i katorżnika powołuje się na różne etapy tego życia i czci je w odpowiedni sposób. Do takich spektakularnych wydarzeń należało poświęcenie symbolicznej mogiły B. Piłsudskiego na cmentarzu na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem, wzniesionej tam w roku 2000 z inicjatywy Ośrodka Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskieg03• Nie od rzeczy będzie tu także wspomnieć o emisji znaczka pocztowego w serii "Wielcy Polacy", który ukazał się w roku 20024• Pragnąc ocalić pamięć o tym przez lata zapomnianym wybitnym ludoznawcy, gdy odbywały się zakopiańskie uroczystości poświęcenia jego symbolicznej mogiły, uczestnicy tego spotkania zastanawiali się nad kolejną formą zapisania w pamięci zbiorowej jego naukowych dokonań. Powstał wówczas pomysł ufundowania tablicy memoratywnej. Sprawa miejsca jej umieszczenia pozostawała otwarta. Zastanawiano się np. nad tym, czy nie umieścić jej na którymś z budynków Zakopanego, gdzie przez pewien czas przebywał B. Piłsudski po powrocie z zesłania, były propozycje, by tablica taka zawisła w holu Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem itp. Ostatecznie zdecydowano się na to, by miejscem tym była siedziba Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, przy ul. Sławkowskiej 17. W roku 1903 B. Piłsudski wysłał bowiem z Sachalinu do Akademii Umiejętności propozycję zgromadzenia dla niej kolekcji etnograficznej, a po powrocie z zesłania pozostał w kontaktach naukowych z tą placówką, która w roku 1913 powierzyła mu stanowisko sekretarza Sekcji Etnograficznej utworzonej w ramach Komisji Antropologicznej Akademii. Wreszcie w archiwum Akademii znajduje się najbogatszy w Polsce zbiór jego korespondencji, rękopisów prac, fotografii i różnych "papierów osobistych". Ważny również jest fakt, iż w przestronnym holu PAU znajdują się tablice pamiątkowe poświęcone wybitnym polskim uczonym związanym z tą placówką. Wśród nich tablica czcząca pamięć Bronisława Malinowskiego (1884-1942). Łączyły go bliskie kontakty z B. Piłsudskim, zwłaszcza z okresu pobytu w Zakopanem, i spotkanie się tych dwu tablic pamiątkowych w jednym miejscu ma symboliczne znaczenie. Wspomniał o tym prof. dr Jan Machnik, witając przybyłych na uroczystość odsłonięcia tablicy memoratywnej B. Piłsudskiego. Uroczystość tę oraz towarzyszącą jej sesję naukową poprzedziła msza św. za "spokój duszy B. Piłsudskiego" odprawiona w kościele pod wezwaniem św. Marka. W wygłoszonej wówczas homilii ojciec Jerzy Pająk ze Zgromadzenia Ojców Kapucynów, wspominając drogę życiową B. Piłsudskiego, powiedział: "Dzisiaj podczas tej Eucharystii wspomi- 3 A. Kuczyński, Zakopane ucz(:iło pamięć Bronisława Piłsudskiego, "Niepodległość i Pamięć" t. 17,2001, s. 201-216. : 4 A.,l,(uczyński, Pamięć o Bronisławie Piłsudskim w znaczek pocztowy przyodziana, "Zesłaniec" 2002, nr 9, s. 118-123. �Kronika 385 namy i polecamy miłosiernemu Bogu śp. Bronisława Piłsudskiego, brata wielkiego Wodza Józefa Piłsudskiego, wielkiego naukowca i bojownika o wolność Ojczyzny. Z jego skarbca mądrości, wiary i doświadczenia chcemy wydobyć to, co wiecznie żywe, aktualne i ubogacające. (...) Jego dokonaniom poświęcona jest dzisiejsza sesja naukowa w Wielkiej Sali PAU przy ulicy Sławkowskiej 17. My, tu zgromadzeni na uczcie eucharystycznej, pragniemy polecić miłosiernemu Bogu jego duszę i prosić o radość życia wiecznego". Tablicę odsłonili krewni B. Piłsudskiego, Agata Kadenacówna i Witold Kowalski (notabene etnolog). Wykonana jest ona z czerwonego granitu i przyozdobiona została wizerunkiem B. Piłsudskiego (odlew płaskorzeźby), wykonanym przez prof. Helenę Łyźwę. Pod wizerunkiem jest napis: Bronisław Piłsudski Zułów 1866 t 1918 Paryż Patriota, syberyjski zesłaniec i uczony Sekretarz Komisji Etnograficznej AU Współpracownik Komitetu Narodowego Polskiego Brat pierwszego Marszałka Polski A.D. MMIII Poświęcenia tablicy dokonał Jego Eminencja ks. kardynał Franciszek Macharski, metropolita krakowski, poprzedzając ten akt słowami wzruszającej modlitwy. Sesję naukową otworzył prof. dr Jan Machnik, wiceprezes PAU, informując, iż na adres Akademii nadeszły liczne listy. Wśród nich był list od Jadwigi Piłsudskiej-Jaraczewskiej, córki Marszałka; o krakowskich uroczystościach nie zapomniał także Instytut Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, przysyłając pozdrowienia dla uczestników krakowskich uroczystości i słowa podziękowania pod adresem PAN za inicjatywę czczącą pamięć B. Piłsudskiego. Z dalekiego Sachalinu przysłał list Władysław M. Łatyszew, założyciel i dyrektor Instytutu Dziedzictwa Bronisława Piłsudskiego. Podczas sesji naukowej wygłoszone zostały cztery referaty: Jan Stasze I omówił "Drogę życia Bronisława Piłsudskiego", Alfred Majewicz przedstawił założenia edycji Dziel zebranych Bronisława Piłsudskiego, Janusz Kamocki zajął się "Etnograficzną działalnością Bronisława Piłsudskiego w Polsce", natomiast Antoni Kuczyński wygłosił referat "Niedoszła nagroda im. Lwa Kuźniecowa dla B. Piłsudskiego i Instytut Naukowy jego Dziedzictwa w JuŻno-Sachalińsku". W organizacji uroczystości krakowskiej współpracowali: Polska Akademia Umiejętności, Związek Sybiraków, Towarzystwo im. Józefa Piłsudskiego oraz Ośrodek Badań Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego. Tablica pamiątkowa w gmachu PAU jest swoistą spłatą długu wobec tego, przez wielu zapomnianego a zasłużonego etnografa, niezwykłe go człowieka, któremu los nie poskąpił trudu zesłańczego i życiowej goryczy. Antoni Kuczyński �Kronika 386 ARCHIWUM NAUKOWE ANTONINY PISARCZYK Antonina Pisarczyk (1907-1995) to Polka urodzona w Kokandzie, w ówczesnym Turkiestanie, wybitna etnograf Uzbekistanu i Tadżykistanu I. Ukończyła Państwowy Uniwersytet Azji Środkowej (SAGU), pracowała w Muzeum Sztuk Uzbekistanu w Taszkiencie i Samarkandzie, w Instytucie Historii i Archeologii Akademii Nauk Uzbekistanu. W latach 1951-1965 kierowała oddziałem etnografii w Instytucie Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżykistanu. Skompletowała wiele kolekcji muzealnych, organizowała i uczestniczyła jako kierownik w licznych wyprawach etnograficznych. Opublikowała około 60. własnych książek i artykułów oraz przygotowała do druku wiele zredagowanych przez siebie znaczących pozycji z archiwum naukowego męża - jednego z wybitnych etnografów i językoznawców Azji Środkowej - Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1873-1948). W 1949 roku stworzyła i do roku 1990 kierowała Muzeum Archeologii i Etnografii im. M.S. Andriejewa. Archiwum znajduje się w Milanówku pod opieką córki Antoniny Pisarczyk, p. Katarzyny Andrejewej-Prószyńskiej i jej rodziny. Jest to jedynie część materiałów naukowych uczonej, którą udało się wywieźć podczas przeprowadzki z Tadżykistanu do Polski. Była ona porządkowana przez doktorantkę Antoniny - Nawrastę Babajewą, której zapiski niejednokrotnie okazywały się pomocne, zwłaszcza w przypadku materiałów w języku tadżyckim i językach pamirskich. Oprócz pamiątek, listów i zdjęć osobistych są to przede wszystkim nie wydane jeszcze materiały, które uczona miała nadzieję opracować. Materiały są zazwyczaj w języku rosyjskim, o innych przypadkach informuję. Oryginalna numeracja większości teczek potwierdza ich przynależność do większej całości. Numeracja nadawana była zazwyczaj według opracowywanego zagadnienia lub miejsca prowadzenia badań. Porządek ten został zakłócony podczas licznych przeprowadzek, stąd wprowadzona przeze mnie, podczas opisu, numeracja porządkująca, uwzględnia jedynie zastane położenie około osiemdziesięciu teczek na czterech półkach o łącznej długości około czterech metrów. Na potrzeby niniejszego opisu burzę ten przypadkowy porządek, grupując materiały tematycznie i w miarę możliwości chronologicznie. Usprawni to zapoznawanie się z nimi, zwłaszcza, że archiwum nie było jeszcze opracowywane przez archiwistów. Tytuły teczek, zeszytów itd. pochodzą w zdecydowanej większości od Antoniny Pisarczyk i pozostawiam je w oryginale. Archiwum ma zostać przekazane do Sankt-Petersburga zgodnie z wolą zmarłej i prośbą jednego z tamtejszych etnografów, Iwana Stieblin-Kamienskiego. O przekazaniu do Rosji zawartości teczek opisanych jako osobiste zadecyduje córka uczonej. I Jej postać i dokonania naukowe przedstawia moja praca magisterska Antonina PisQlY:zyk(1907-1995) badaczka Uzbekistanu i Tadżykistanu oraz jej archiwum naukowe, napisana pod kierunkiem prof. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w 2003 roku. Jeden z rozdziałów jest opisem archiwum naukowego uczonej, inna część pracy to szczegółowy spis jego zawartości sporządzony w lipcu 2002 roku w Milanówku. �Kronika 387 Fot. l. A. Pisarczyk w czasach studenckich, Taszkient. �388 Kronika a) Nur-Ata Badania w Nur-Ata i prowadzony tam szeroko zbiór kolekcji muzealnych były przede wszystkim związane z historią odzieży Tadżyków. Teczka NIO/I, OT'ł eT hl o KOMaHJlHpOBKaxB Hyp-ATa B aBrycTe H B oKTH6pe 1940 r. CaMapKaHA 1940 zawiera maszynopis sprawozdania z wyjazdu w celu zakupienia materiałów etnograficznych dla działu historycznego muzeum w Samarkandzie. Dotyczy: tiubietiejek, haftów, kompletów męskiej i żeńskiej odzieży ślubnej (z lat 1905-1915 i wcześniejsze) oraz odzieży codziennej. Znajdujemy także spis części odzieży panny młodej i pana młodego z końca I i początku II dziesięciolecia XX wieku z oryginalnymi nazwami oraz numerowane fotografie (także architektury i ruin) i rysunki. Maszynopis dotyczący tkanin, materiałów, aplikacji, sukien żeńskich oraz rejestry posagów i fotografie to m.in. zawartość teczki NIO· HypaTa. MaTepHaJlhI K HCTOpHH o,u:e~hI Ta,u:IKHKOB HypaTa. TKaHH. CTapHHHhIe lKeIICKHenJlaThH. )l.J1Hc6. O,u:e~a, MocKBa 1978. Natomiast teczka NI0 3Kcne,u:HuHoHHhIe,u:eJla.HypaTHHcKaH o,u:e~a. nOJleBhIe 3anHCH mieści opisy zdjęć odzieży i negatywów, opisy biżuterii oraz przedmiotów zebranych dla muzeum w 1938 roku, a także opis kolekcji odzieży ślubnej z lat 90. XIX wieku zebranej w 1939 roku (67 pozycji). Są tam również rejestry odzieży ślubnej i rejestry posagów, także w języku tadżyckim. Inne materiały z tej teczki odnoszą się do przełomu XIX i XX wieku; są to m.in.: notatki terenowe, imponujący zbiór zdjęć haftów z kolekcji muzealnych oraz zbiór ponad dwustu zdjęć dżijaki (tasiemek do tiubietiejek), haftów i aplikacji, rzeźbień drzwi, domów i wnętrz. Efektem wyjazdów nierzadko bywały wystawy muzealne, czego ślad pozostał w teczce lOll MhICJlH 06 y36eKcKoMHCKycCTBe,w której znajdziemy brudnopis planu wystawy oraz fragmenty inwentarza eksponatów. Pięć związanych razem teczek zostało opisanych przez Nawrastę Babajewąjako całość materiałów do odzieży z Nur-Ata: I) Teksty; 2) Rejestry posagów; 3) Ilustracje. W teczce 41 zgromadzono materiały dotyczące tkanin, ich nazw, przygotowywania materiału pod hafty, obróbki materiału (np. krochmalenie itp.) oraz oryginalne nazewnictwo, zwyczaje związane z odzieżą, opisy posagów - nierzadko z opisem rzeczy, opisem, co kiedy nakładano wraz z dokładnymi danymi informatorek. Teczka NI0' zawiera zdjęcia oraz maszynopisy na temat tkanin, tradycyjnych sukien żeńskich, przybrania głowy, wyrobów jubilerskich, odzieży żałobnej i jej kolorów, procesu i okoliczności powstawania odzieży, sposobów noszenia, a także rejestry posagów, wykroje, wymiary odzieży i krótką charakterystykę Nur-Ata. Zeszyty terenowe zaś przykuwają uwagę rysunkami. Interesujący jest m.in. maszynopis wykładu Antoniny o historii odzieży z NurAta od początku XIX wieku z uwzględnieniem metod pracy i problemu datowania pozyskanych artefaktów. Teczka N7a to niemal artystyczne fotografie odzieży, biżuterii, przybrania głowy z materiału i biżuterii, a także rękopisy indeksów wyrobów jubilerskich zawierające nazwy z opisami oraz materiały traktujące o wyrobach jubilerskich, uczesaniach, kolczykach, biżuterii weselnej, przybraniu głowy, piersi, szyi. Materiały dotyczące tkanin, opracowywane wspólnie z O.A. Suchariewą w 1978 roku, m.in. fotografie oozieży - ubrań i noszących je ludzi oraz inne maszynopisy i rejestry posagów znajdują się w teczce N 10i. Teczka 6, HypaTHHcKaH BhIUłHBKa.3auHcH 1937--40 H., mieści m.in. bardzo staranny rękopis dotyczący haftów zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Antropologii i Etnografii w 1938 roku z dokładnymi rysunkami, oryginalnymi nazwami, wiekiem eksponatów, ich przeznaczeniem, kolorem, rozmiarami, jak również notatki z rozmów z haf- �Kronika 389 ciarkami oraz zeszyty na temat: ściegów - ogólny opis wprowadzający oraz opisy poszczególnych ściegów z ich nazwami, opisem i rysunkami biegu igły; nici - wypisy z literatury, nazwy nici, pochodzenie, od kiedy są stosowane; barwników i farbowania. Jest też słowniczek terminologiczny dotyczący hafciarstwa, notatki na temat handlu prowadzonego przez hafciarki oraz wzornik z rysunkami wzorów w oryginalnej wielkości. W podobnie zatytułowanej teczce (7 HypaTHHcKaH BbIwHBKa) znajdziemy maszynopisy rozdziałów planowanej większej pracy o haftach (m.in. Wstęp; Krótka charakterystyka Nur-Ata; Główne etapy rozwoju haftu w Nur-Ata; Rodzaje haftów w Nur-Ata i ich zastosowanie; Wytwórstwo i handel haftami; Tkaniny) oraz plany prac A. Pisarczyk na temat nuratińskiego haftu i bucharskich dżijaków, jak i maszynopisy na temat rozwoju haftów, tradycyjnych tkanin, czy handlu haftami; są też maszynopisy tekstów pojawiających się w teczkach wcześniejszych. Teczka 57, Onucb KOJJJJeKUHU 06paluoB «aJJaąH» c06paHHbIX B 1939 Hyp-ATa. PalHbIe nepBHąHble lanHCH. He yHH'ITo)JCaTb6e3 npocMoTpa, oprócz materiałów na temat tkanin - wypisy z literatury; zdjęcia; notatki; fiszki na temat rzemiosł, krosien itp.; spis 169 wzorów wraz z rysunkami i doszytymi kawałkami materiału alaezy (pstrokata lub prążkowana chałupnicza tkanina bawełniana lub bawełniano--jedwabna, przeznaczona na chałaty) w języku tadżyckim i rosyjskim; opisy wzorów wraz z doszytymi oryginalnymi kawałkami kalami (grubsza tkanina z wyraźnym wzorem, często wplata się w nią białą nitkę); notatki terenowe; wypowiedzi tkaczy; zeszyt YprymcKaH aJJa'la (spis około 200 datowanych tkanin z rosyjskim opisem i tadżyckimi nazwami oraz doszytymi kawałkami opisywanego materiału, z podaniem jego przeznaczenia) - zawiera opis z rysunkami i tadżyckimi nazwami wyrobów jubilerskich zebranych przez A. Pisarczyk dla Muzeum Historycznego w Samarkandzie oraz materiały ze sfery kultury symbolicznej i społecznej - m.in. zapiski na temat śmierci i żałoby, wróżb, podań, wyobrażeń animistycznych, gier itp.; materiały dotyczące ślubu, przeżytków kulturowych z nim związanych, swatania i wiana, dzieci, nadawania imion, przyczyn i leczenia niepłodności, ciąży, narodzin, sposobów radzenia sobie z dzieckiem płaczącym, mającym trudności z zasypianiem itp., obrzezania i edukacji. Wiele badań, studiów i prac poświęciła A. Pisarczyk architekturze Azji Środkowej. Materiały, również fotograficzne, na temat architektury z lat 1938-1940 (domy, meczety - w tym zdjęcia z zewnątrz i wnętrza głównego meczetu w Nur-Ata z 1937 roku mauzolea, schematyczne plany budowli) składają się na zawartość teczki N59, Hyp-ATa. MaTepHaJJbI no HypaTa obok wiadomości na temat administracyjno-ekonomicznej sytuacji rejonu - pieniędzy, handlu zbożem, pastwisk, hodowli bydła oraz oddzielnie na temat rodowych cmentarzy i zabytków. Są tu także szkicowe plany meczetu Dżuma-choni albo Czil-ustum oraz pomieszczenia ehonako i pandżwakszti. Teczka 41, KOpH3bI. HypaTa to zgodnie z tytułem zaopatrzone w zdjęcia maszynopisy dotyczące korizów - kompleksów studzien. Znajdziemy w niej także spisy korizów (nazwy, liczba studzien, zawartość wody itp.), materiały i notatki terenowe na temat sprzedaży wody, nawożenia, maszynopis o rolnictwie, nawadnianiu i specyficznych formach korzystania z ziemi oraz podziale ziemi. b) Samarkanda Teczka 161, CaMapKaH,lJ.CKHeIJJOTO,lJ.JJHaJJb60Ma, zawiera zdjęcia (również z Chiwy) z dokładnymi opisami na odwrotach. Fotografię planu miasta i inne częściowo opi- �390 Kronika sane zdjęcia znajdziemy także w teczce 13, CaMapKaH.ll:.nepBHqHble 3anHCH, która kryje notatki A. Pisarczyk do wystąpienia podczas obrony doktoratu 9 VII 1945 roku; ewidencje zespołów architektonicznych Samarkandy (nazwa, poprzednie i ówczesne przeznaczenie obiektu2, adres, opis wraz z rysunkami, planami budynków, zapisem rozmów z informatorami, rysunki wnętrz i fasad meczetów); spis guzarów Samarkandy; dwa zeszyty z opisem domostw, meczetów, minaretów z rysunkami; maszynopis o cechu mistrzów budowniczych; mapy, plany i schematy wnętrz oraz rozmieszczeń budowli w kompleksach i wreszcie maszynopis o kurgonach - podmiejskich siedzibach Samarkandy, jak i zeszyt ze wzorami rzeźbień na domach oraz notesik zawierający przeliczenia lat według M.A. Terentiew, O musulmanskom letoisczislenii i kopertę z fiszkami dotyczącymi meczetów i ich budowniczych wraz z kartoteką mistrzów Samarkandy. Inne materiały dotyczące zagadnień tego rejonu to m.in. spis eksponatów muzeum w Samarkandzie zebranych przez badaczkę w 1940 roku oraz opis negatywów jej zdjęć architektury z 1939 roku, a także znajdujące się w teczce 47, A.K. nHCapqHK. APXHBbI cTapbIX MacTepoB-CTpOHTeJIeUCpe.ll:HeUA3HH, HaqaTO B 1943 r. zdjęcia i opisy rzemieślniczych archiwów mistrzów samarkandzkich (np. szablony malarskie, tzw. priporochy), czy notatki z rozmów w Chiwie i maszynopis o archiwach dawnych mistrzów budowniczych Azji Środkowej. c) Kermine Teczka 49, II3)J;AHO He nOJIHOCTbIO. A.K. nHCapqHK, PYKonHCH ony6JIHKOBaHHbIXpa60T. naMHTHHKHKepMHHe 1943 ony6JIHKOBaHaB Co06IlI,. IIHTa HCTOpHHH TeOpHHapxHTeKrypbI N4 1944 r. mieści m.in. kopię artykułu Antoniny Architiekturnaja razwiedka w Kerminie w 1940 g. opublikowanego w 1944 roku oraz maszynopis Pamiatniki Kerminie na temat jej odkryć archeologicznych tamże. Znajdują się tu również: rękopis zakończenia artykułu A. Pisarczyk, Mawzolej Mir Said Bachrama w Kerminie; zdjęcia planów tegoż mauzoleum oraz meczetu Kosym-Szacha, wykonanych przez architekta B.N. Zasypkina według pomiarów Antoniny i schemat ołówkiem położenia mauzoleum Mir Said Bachroma w kompleksie budynków meczetu. W archiwum uczonej jest też dziennik terenowy oraz brudnopisy notatek terenowych wraz z planami, rysunkami i notatkami. d) Kotlina Fergańska Także w tym rejonie A. Pisarczyk sporo uwagi poświęca architekturze, o czym świadczą IIlateriały z teczki 20, HalJ,HOHaJIbHbIe MacTepa-cTpOHTeJIH Y36eKHcTaHa. CTeHorpaMMa .ll:OKJIa.ll:aHa Pecny6JIHKaHCKOM COBeIlI,aHHH no HapO.ll:HOU apxHTeKType Y36eKHCTaHaB 1941 r., a więc tegoż stenogramu maszynopis; przygotowane do prezentacji podczas wykładu zdjęcia usto Jusufa Alego Musajewa, jego genealogii, domostw, ich planów, meczetów, rozwiązań architektonicznych; charakterystyka i życiorys Jusufa Alego Musajewa wraz ze spisem głównych jego budowli (36 budowli 2 Sporządzanie fotografii i utrwalanie jak największej liczby informacji na temat tradycyjnych budowli Samarkandy czy Taszkientubyło próbą zachowania oryginalnej zabudowy niszczonejpodczas socjalistycznej przebudowy miast. �Kronika 391 Fot. 2. Podczas wyprawy, Kartegin 1957. Fot. 3. Badania w Pamirze, z N.N. Jerszowem, Wrang 1962. �Kronika 392 Fot. 4. M.S. Andriejew z córką Katarzyną i Antoniną w ogrodzie domu w Taszkiencie. Fot. 5. Z N.N. Jerszowem nad kolekcją ceramiki, 1966. �Kronika 393 i od 1930 roku 22 łaźnie w kołchozach); maszynopisy o mistrzach z Kokandu, 150 fiszek dotyczących mistrzów fergańskich oraz 82 fiszki dotyczące mistrzów z Taszkientu. Natomiast teczka 28, I 06~aH xapaKTepHCTHKacJlepraHcKoro iKHJIH~a H ero OTll:eJlbHblX ąaCTeH. IV )l.eTaJlH Hl ll:epeBa to głównie maszynopisy na temat domostw i ich części, rozmiarów i detali oraz 47 stron maszynopisu poświęconego detalom architektonicznym i zdobieniom budowli fergańskich wraz z częścią dotyczącą detali z drewna. Teczka 29, )l.HeBHHKHnOelll:KH B C1>epraHyB ceHTH6pe-OKTH6pe 1947 rOll:a, to dzienniki z rysunkami i zapisami rozmów, sprawozdanie naukowe o pracach w Andiżanie w 1947 roku oraz plany Andiżanu i okolic z różnych lat (1881). W teczce 65, APXHB pHCyHKOB Tl06eTeeąHblx ylOpoB npHHall:JleiKaBWHu ąyCTCKOMyMaCTepy MyXH6yJlJlo CaypoBy, znajdujemy oryginalne rysunki wzorów sporządzone przez ojca M. Saurowa, z których naj starsze pochodzą z drugiej połowy XIX wieku. Przekazane zostały Antoninie w Czuście, w 1948 roku. Ich opisy znajdują się w dziennikach z Fergany z lata 1948 roku. Natomiast rysunki wzorów haftów na tiubietejki z Czustu to zawartość teczki 65". Z omawianą tematyką łączą się materiały teczki 67, nOelll:Ka B C1>epraHy1948 r., MaTepHaJlbl no T106HTeUKaM,w której umieszczono: maszynopisy rozmów terenowych zawierające nazwy wzorów; opis kolekcji wzorów Muchibułło Saurowa z Czustu; notes z rysunkami Ojszabu (Ojsza-bibi) i ich opisami; rysunki aplikacji zdobiących brzegi tkanin; kartki z opisanymi wzorami nakłuwanymi szpilką oraz wzory malowane białą, żółtą lub brązową farbą na czarnym papierze, a także rysunki innych hafciarek i tym podobne materiały; notatki dotyczące mistrzów z Czustu i ich tiubietiejek oraz rysowników, mistrzów i arteli, a wreszcie opisy kolekcji zebranych w Kokandzie w 1948 roku. Teczka 63 opisana też 3E, YlopHaH TeCbMa )l.iKHHKH.Palll:eJl rJlaBbl BblWHBKa B TOMeCOBeTCKoeHCKyCCTBO Yl6eKHcTaHa 1949 roll:, to m.in. maszynopis dotyczący taśmy służącej do obszywania brzegów tiubietiejek, odzieży kobiecej i męskiej, a która wchodzi czasem w skład większych haftów dekoracyjnych. e) Pamir Materiały dotyczące jednego z najważniejszych dla A. Pisarczyk badanych rejonów dzielą się w archiwum na dwie części - tematykę opracowywaną w latach 40. i późniejszy o dwie dekady temat domostwa. Teczka 38, CpaBHHTeJJbHblHcnHCOKnpHnaMHpCKHX nOCJlOBHIlH norOBopOK H Il:OnOJlHHTeJlbHbleBblBepOąHble lanHCH TawKeHT 1944 to imponująco obszerny zbiór powiedzeń i przysłów w oryginalnych językach, niekiedy zaopatrzonych w tłumaczenia na rosyjski, z wielu terenów pamirskich (Jazgulem, Szugnan, Ruszan, Chuf - także z 1900 roku zebrane przez M.S. Andriejewa - Bartang, Badachszan). Jest to przykład kolosalnej pracy, nie wyjątkowy zresztą w przypadku Antoniny - wielość wariantów, uwzględniająca różnice dialektowe, wielokrotne sprawdzanie i konfrontowanie zapisanych form z innymi rozmówcami, badania porównawcze z innych lat. Przykładem podobnie gromadzonych i podobnie obszernych materiałów jest także teczka 46, Ta6JlHIlbl TepMHHoB pOIl:CTBaK npoBepKe C ony6JlHKOBaHHblM MaTepHaJlOMzawierająca: przekazane Antoninie tablice systemów pokrewieństwa sporządzone przez L.E Monogarową, D.A. Olderogge oraz zapisane przez S.I. Ibrahimowa; tablice dotyczące terminów pokrewieństwa i powinowactwa m.in. w języku jazgu1emskim, iszkaszymskim, szugnańskim, baruszańskim, sipondżańskim; chufijskim, bartangijskim, wachańskim, chodisec(?); notatki terenowe; fiszki bibliograficzne i wypisy �Kronika 394 z literatury; spis alfabetyczny tłumaczeń na rosyjski starych form językowych z doliny Wancz oraz podobny spis sporządzony przez M.S. Andriejewa w 1925 roku. Teczka 39, lloe3~Ka B CTaJlHHa6a~ B HIOJle 1946 r. TepMHHbl pO~CTBa H TepMHHbI 06pam.eHHSl H npoqee to m.in. materiały dotyczące naczyń antropomorficznych z górnego biegu Piandża (Chuf), kwestie rozprzestrzenienia ceramiki, występowania naczyń z trój guzkowym (triochbugorczatym) ornamentem, nazwy tego ornamentu, notatki na temat "ło" i "ro", areały pocałunku w rękę, zagadnienia chufijskie, sposoby pozdrawiania, a także dziennik J.l. Babajewa z wyjazdu do Stalinabadu z roku 1946 oraz wypisy z dzienników wyprawy w 1943 roku. Teczka 34", JKHJIHm.e npHnaMHpueB. JKUJIHme. OCHOBHOU 3K3eMnJISlp, z niemal dwustoma stronami maszynopisu, wypisami i mapą, rozpoczyna prezentację materiałów drugiego istotnego zagadnienia badawczego Antoniny Pisarczyk - pamirskiego domostwa. Teczka 34" llpunaMupcKoe :lKUJIHme B pa60Te to materiały dotyczące kolumny kanako; mapa Pamiru; artykuł T.A. Czikowani, Opyt srawnitielnogo izuczenija ży/iszcz tipa darbazi; F. Leinbock Puulukud - fragment książki o zamknięciach drzwi, skoblach itp., w języku fińskim; materiały do planu historyczno-geograficznego zarysu domostw Pamiru wraz z terminologią; plany, rysunki, dzienniki terenowe dotyczące domostw Wachanu, Iszkaszymu iGoranu. Ilustrację tego bogatego materiału zapewnia teczka 34" llpunaMupbe $OTO 1962 H 1965 r. zawierająca: opisane zdjęcia drewnianych sufitów, domostw i innych budowli, ludzi, uprawy roli; cztery zdjęcia z archiwum M.S. Andriejewa; zdjęcia z negatywami: rok 1925 - Jazgulem; lata 60. XX wieku (Wancz, Karategin, Darwaz, Wachan, Ruszan, dolina Chuf); zdjęcia rodzajowe, okolicznościowe, przedmioty, kanały na zboczach gór, architektura, wnętrza domostw, a także fotografie stron z Through the Unknown Pamirs - the second Danish Pamir Expedition 1898-99 autorstwa O. Olufsena z 1904 roku. Teczka npunaMłfpcKoe :lKUJIUme. nepeneqaTKa qacTeu, roTOBblX K KOHUy 1969 r. prezentuje m.in.: maszynopisy dotyczące domostw; schematy orograficzne Tadżykistanu; fiszki z bibliografią i literaturą cytowaną; notatki z różnych regionów Pamiru; prawdopodobnie fragment katalogu odzieży mieszkańców Pamiru Zachodniego; dwie strony maszynopisu w języku tadżyckim w formie pytań i odpowiedzi na temat przejścia od starych typów domostw ku nowym oraz wypisy z A. Von Le COQ, BilderAtlas zur Kunst und KulturGeschichte Mittelasiens, Berlin 1925 na temat sufitu kasetonowego. Natomiast materiały opisane jako JKHJIHme KapTa. llJIaHOBaSl TeMa 1980 r. K KapTe THROB :lKUJIHma Oce~JIoro lIaCeJIeHUSl Ta~:lKUKUCTalla na py6e:lKe XIX U XX BB. «)lJlSl HCTOpHKQ-3THorpa$HqeCKoro aTJIaCa Cpo A3HH If Ka3aXCTaHa» to przede wszystkim: maszynopisy dotyczące domostw (typu pamirskiego, równinno-karategińskiego); mapy tradycyjnych typów domostw osiadłych Tadżyków; mapa rozprzestrzenienia tradycyjnego ocieplania domostw na terenie Tadżykistanu; wypisy o domach do mapy; zdjęcia palenisk; maszynopisy notatek na temat palenisk; tezy do wykładu badaczki na temat samarkandzkich siedzib podmiejskich - kurgonów, wygłoszonego w roku 1973. f) Etnografia w Tadżykistanie A. Pisarczyk brała udział w powstawaniu etnografii jako odrębnej dyscypliny naukowej w Tadżykistanie i, choć nie prowadziła systematycznych zajęć dydaktycznych, dbała, np. poprzez praktykę terenową, o nowe kadry, zwłaszcza wywodzące się z Tadżyków. K UCTOpUU pa3BUTHSl 3THorpa$uu HayKu B Ta~:lKHKHCTaHe to maszynopisy dotyczą- �Kronika 395 ce rozwoju etnografii. Znajdujemy tu także: spis etnografów Tadżykistanu, którzy obronili dysertacje i otrzymali stopnie naukowe kandydatów (14 osób) i doktorów (4 osoby) nauk historycznych w latach 1951-1983 (Antonina była promotorką 4 prac); recenzję B.Ch. Karmyszewej i W.N. Basiłowa pracy Antoniny o etnografii w Tadżykistanie i jej rozwoju w okresie władzy sowieckiej; bibliografię naukowych i popularnonaukowych prac etnograficznych opublikowanych w Tadżykistanie (527 pozycji); biobibliograficzne charakterystyki tadżykistańskich etnografów - maszynopis dotyczący 27 osób i zawierający dane personalne (data i miejsce urodzenia, narodowość3, wykształcenie, udział w ekspedycjach naukowych i indywidualnych wyprawach, uczestnictwo w sesjach, konferencjach itp., opublikowane prace, prace w druku, nagrody, rękopisy, przygotowywanie kadr naukowych, ostatnio opracowywane tematy; spis etnografów według wieku. Tematykę tę porusza również artykuł N.N. Jerszowa, K istorii razwitija etnograjiczesko) nauki w Tadżykistanie oraz KpaTKHH OIJepK3THorpa!JlHHJa 60 JIeT, czyli maszynopisy z wersjami zarysu rozwoju nauki etnograficznej w Tadżykistanie w latach władzy sowieckiej i materiały związane z opracowywaniem tego tematu oraz fiszki z monografiami autorskimi. Tematycznie bliskie są też inne materiały. lly6JlHKaIJ.HHno MyJee 3THorpa!JlHH to maszynopisy dotyczące Muzeum im. M.S. Andriejewa w Duszanbe i ludzi dla niego zasłużonych, tu też wymienić należy artykuł A. Pisarczyk i Z.A. Szyrokowej, Muzie} archieołogii i etnograjii im. M.s. Andrie}ewa z 1952 roku oraz artykuł, Muzie} w}ezża}et w nowy} dom; są też w archiwum materiały dokumentujące starania o nowe lokum oraz walkę o uratowanie niszczejących od wody zbiorów. «I>oTorpa!JlHHzawierają zdjęcia M.S. Andriejewa i J.M. Pieszczeriewej z lat 1925 i 1927, N.W. Rusinowej z roku 1927 i A.A. Siemionowa do zbiorku poświęconemu osiemdziesięcioleciu koła naukowego Wydziału Wschodniego SAGU. Do przedstawienia postaci męża uczonej może posłużyć teczka M.C. AHJl:peeB, zawierająca m.in.: spis z czerwca 1948 roku książek zabieranych z Taszkientu do Stalinabadu; notarialnie poświadczone zaświadczenie o prawie do spadku; spisy majątku osobistego; spisy rzeczy M.S. Andriejewa przekazanych po jego śmierci córce z pierwszego małżeństwa, Oldze; dokument rozporządzający ziemią w Taszkiencie - podział między dwie córki; testament i późniejsze umowy o podziale spadku; akty, pisma itp. w sprawie archiwum naukowego M.S. Andriejewa rozdzielonego na dwie części - część główna w Tadżykistanie, do którego została przywieziona pod koniec jego życia (ponad 100 teczek) i część w mieszkaniu w Taszkiencie (około 40 teczek); opis archiwum naukowego M.S. Andriejewa - zawartość szafy w bibliotece w Taszkiencie; oddzielny spis książek znajdujących się w gabinecie pracy w Taszkiencie z 30 listopada 1948 roku. Istotne są materiały z teczki 1) ABT06Horpa!JlHH M.C. 1944, 2) BoenoMHHaHHH M.C. JanHe AKn, czyli maszynopisy wspomnień zapisanych przez żonę ze słów M.S. Andriejewa 18 marca 1946 roku w Taszkiencie oraz maszynopisy kopii autobiografii M.S. Andriejewa spisanej 10 kwietnia 1944 roku w Taszkiencie. Biografów innej etnograf tego rejonu, Olgi A. Suchariewej, zainteresować może teczka MaTepHaJlbl K 6Horpa!JlHH O.A. CyxapeBoH zawierająca: artykuł, który ukazał się po śmierci O.A. Suchariewej; spis jej ważniejszych prac; korespondencję ręczną i maszynową; cztery strony biografii l.l. Andrzejewskiego-Bieleckiego; maszynopis wyjątków z listu córki O.A. Suchariewej - M.R. Smirnowej z 4 listopada 1987 roku; ręczny 3 W biogramie dotyczącym Antoniny Pisarczyk figuruje narodowość polska także przy innych okazjach, nie bacząc na konsekwencje, uczona zawsze podawała narodowość polską. �396 Kronika rodowód Suchariewów od początku XIX wieku; pośmiertnie wydany artykuł O.A. Suchariewej, Ornamient diekoratiwnych wyszywok Samarkanda ijego swiaz' s narodnymi priedstawlenijami i wierowanijami (wtoraja połowina XIX - naczało XX w.) oraz spis głównych prac O.A. Suchariewej. Natomiast sylwetkę N.A. Kisijakowa przedstawia artykuł Antoniny, O drugie-issledowatiele z gazety "Kommunist Tadżykistana" z 16 grudnia 1986 roku z okazji 85. rocznicy urodzin nieżyjącego wówczas od trzynastu lat etnografa. Pora na materiały dotyczące samej Antoniny Pisarczyk. Znajdujemy je w różnych miejscach archiwum. Najbardziej istotny jest w całości poświęcony osobie i dokonaniom naukowym badaczki maszynopis B.A. Litwinskiego, Stranicy iz istorii etnograficzeskogo izuczenija Sriedniej Azii. Informacji dostarczają także: W Czorku za kieramikoj, artykuł A. Pisarczyk i N.N. Jerszowa o wyprawie w celu zebrania materiałów do zbiorów dla Instytutu Historii; materiały dotyczące badaczki i korespondencja z B.W. Łuninem oraz materiały dla niego do biobibliograficznego słownika uczonych nauk humanistycznych Uzbekistanu 1969-1979. Ciekawy jest scenariusz programu telewizyjnego o Antoninie nadanego w Duszanbe 26 stycznia 1975, warto też wymienić artykuł, Udiwities' jejo tałantu; artykuł, Etnografia i nrawstwiennost' z roku 1987 m.in. o A. Pisarczyk i innych etnografach jej pokolenia; artykuł o jej albumie, Narodnoje prikładnoje iskusstwo tadżykow; charakterystyki naukowe uczonej pióra innych osób, czy jej własne życiorysy z różnych lat. Biurokratyczna strona bycia etnografem znajduje swe odbicie w wielu dokumentach zachowanych w archiwum. Jest to m.in.: umowa między A. Pisarczyk i Instytutem Etnografii AN ZSRR zobowiązująca uczoną do odpowiedzialności za zakupienie kolekcji nuratińskich haftów za sumę 4 tys. rubli; przekaz na 4,5 tys. rubli; wyliczenie zakupionych materiałów za sumę 3980 rubli; umowa między badaczką i dyrekcją Okręgowego Muzeum w Samarkandzie, w której uczona przekazuje zebrane kolekcje wraz z opisem naukowym - muzeum nabiera pełnych praw do kolekcji oraz prawa do wystaw, Antonina zaś zachowuje prawa autorskie do kolekcji; maszynopis umowy z 20 kwietnia 1938 roku między A. Pisarczyk i dyrekcją Uzbeckiego Muzeum Sztuk, co do opracowania przez uczoną zebranych przez siebie materiałów dotyczących haftów (rezultatem mają być dwa artykuły, których daty ukończenia są ściśle określone; muzeum zobowiązuje się udostępnić potrzebne materiały, Antonina zobowiązuje się zaakceptować i wnieść poprawki, do których prawo zastrzega sobie muzeum; ustalone zostają warunki finansowe, mowa o zaliczce - do zwrotu w wypadku przekroczenia terminu); rękopis listu A. Pisarczyk z prośbą o przesunięcie terminu oddania pierwszego artykułu z powodu poważnej choroby ucha wewnętrznego; propozycja dodania do artykułu krótkiej charakterystyki ekonomicznej Nur-Ata, z racji póżniejszej możliwości porównywania rozwoju haftów w regionach w zależności od ich sytuacji ekonomicznej; oficjalne pisma i zaświadczenia, że A. Pisarczyk jest kierownikiem, opiekunem różnych wypraw itp.; rozporządzenia Instytutu Historii, Archeologii i Etnografii AN Tadżyckiej SRR, wypisy z tychże dotyczące obowiązków naukowych uczonej; umowy z muzeami co do sporządzania, przekazywania i opracowywania kolekcji. g) Varia Teczka 45, TpaKTaT o 3CMJJCJJ,CJJHH 1942 r., zawiera m.in. brudnopis rozdziału III oraz spis nazw miesięcy i znaków zodiaku, prawdopodobnie w języku tadżyckim. W tecz- �Kronika 397 ce 70 - AiIlraHcKaH napaJIJIeJlb K KynaJIbHoMy CBOJl<faToMy iKHJIHUJ.Y Ko6aJlHaHa (?), a w teczce 71 - artykuły na temat domostw, w większości z dedykacjami dla A. Pisarczyk: W.A. Lewina, Pozdnije posielenija i żylio jużnoj Turkmienii (XVIII i XIX ww), K woprosu o gieniezisie itipach pozdnich posielenij jużnoj Turkrnienii (po dannym archieołogii), Żyliszcze Anau, Pozdnije gorodiszcze Anau; P.Sz. Zachidowa, Narodnyje zodczyje Samarkanda XIX - naczała XY ww (kproblemie samarkandskoj architiekturnoj szkoły); M. Ilina, Driewniejszyje tipy żyliszcz Zakawkaz 'ja; B.Ch. Karmyszewa, Żyliszcze Uzbiekow plemieni karłuk jużnych rajonow Tadżykistana i Uzbiekistana; N.A. Kisljakowa, Żyliszcze gornych tadżykow bassiejna rieki Chingou; G.M. Alizade, K izuczeniju narodnogo zodczestwa Azierbajdżana; E.G. Hafferberga, Chazariejskajajurta chanai chyrga (k woprosu ob istorii koczewogo żyliszcza; L.Z. Sumbadze, Darwazi driewniejszyj tip gruzinskogo narodnogo żyliszcza i jego miesto w istorii architiektury; lA. Szybajewa, Iz istorii chakasskogo żyliszcza. Są też dzienniki A. Pisarczyk z delegacji do Leningradu, Ura- Tiube, Isfary. nOe3JlKa B )l.awTH-)].iKYM 1953 r. to notatki i rysunki; zorientowany geograficznie plan domostwa na papierze milimetrowym, z podaną skalą i wymiarami; zdjęcia i rysunki wzorów rzeźbionych w drewnie; kalki z rysunkami wzorów i opisem oryginalnych kolorów. Wśród materiałów z teczki <l>OTO pa3Hble znajdziemy odbitki zdjęć z trzech pierwszych dziesięcioleci XX wieku; w większości opisane zdjęcia; kilka zdjt(ć z pieczątką fototeki muzeum sztuk w Taszkiencie; zdjęcia z lat 50. XX wieku i różnorodne zdjęcia luzem. Teczka 51, A.K. "Hcap<fHK, BeceHHHe C"beJl06HbJeTpaBbl Co6p. B Hyp-ATa BecHoH 1939 r. to zielnik z uzbeckimi nazwami roślin, w kilku przypadkach równieź łacińskimi, MaTepHaJIbI no KyJIbTy paCHHH" zaś zawierają: maszynopis notatek M.S. Andriejewa odnoszących się, według jego żony, prawdopodobnie do 2. połowy XIX wieku, kiedy uczony przebywał w Chodżencie; wypisy z różnorodnych materiałów; "Czerwony zeszyt" - zapis rozmów z infonnatorami, m.in. botanikiem - lK. Błoszenko, geologiem - E.A. Dmitrijewem; maszynopis tablic lat w 12 cyklu zwierzt(cym; fiszki bibliograficzne na temat m.in. Afganistanu, również domostw oraz notatki na temat domostw w różnych regionach; notatki na temat roślin; wypisy z literatury; listy do A. Pisarczyk zawierające wiadomości o przesądach i wierzeniach związanych z roślinami (np. przebłagalne ofiary przy ścinaniu drzew) oraz o zwyczaju strugania palika w zakrt(cone wiórki na wigilię, który występuje też w Gruzji. W archiwum znajdziemy również fiszki poświęcone roślinom i zwyczajom związanym z nimi, maszynopis na temat śladu kultu dzikiej róży u Tadżyków według materiałów zgromadzonych przez uczoną, maszynopis z tezami wykładu Sz. Ustojewa na temat tamaryszku i dzikiej róży w wierzeniach mieszkańców górskich rejonów Surchandari i maszynopis dotyczący materiałów etnograficznych na temat dzikiej róży i róży oraz maszynopis rozmów z Usto Dżachonowem z roku 1983 na temat roślin, dzikiej róży, orzecha, topoli, bocianów i złych duchów. Teczka 55, A.K. "Hcap<fHK, CJIeJlblillaJIJIH<feCKoroKYJIbTaB CpeJlHeH A3"H 1936/ 1941-47 ... mieści fiszki bibliograficzne, notatki terenowe i notatki z listu B.Ch. Kannyszew ej o wcześniejszym pojawianiu się w literaturze zagadnień związanych z kultem fallicznym, a także notatki terenowe M.S. Andriejewa oraz wypisy z pracy LF. Barszczewskiego, Fallokteizm i ritualnaja prostitucyja. Nie związane z większą całością są też fiszki z bibliografią do Sadeh - irańskiego święta ognia oraz artykuł A.A. Siemionowa Wzgliad na koran w wostocznom ismailizmie z 1926 roku. W teczce "M6op MOHXpa60T ~JIH nepenJIeTa znajdujemy ułożone chronologicznie opublikowane artykuły Antoniny Pisarczyk. Są to: Pamiatniki Kierrninie (1944); Antropomorfnyje czerty w kieramiczeskich sosudach w wierchowiach Piandża (1948); Tablicy �398 Kronika godow dwienadcatiletniego żywotnogo cykla s priwiedieniem sootwietstwujuszczich im godow sowriemiennogoletoisczislenija (1949); Kulabskaja etnograjiczeskaja ekspiedicyja 1948 g. (1949); Tierminy obraszczenija "lo" i "ro" w szugnano-ruszanskoj gruppie jazykow w wierchowiach Piandża (Amudarii) (1949); Pamirskije poslowicy i pogoworki (1951); Siektor etnografii Instituta istorii, archieologii i etnografii AN Tadżykskoj SSR, (wspólnie z N.N. Jerszowem, 1952); Opyt splosznogo etnograjiczeskogo obsledowanija Kulabskoj oblasti (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1953); O niekotorych tierminach rodstwa tadżykow (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie (1954); Etnograjiczeskaja rabota w Tadżykistanie w 1952-1953 gg., (wspólnie zB.Ch. Karmyszewą, 1954); Stroitielnyje matieriały i konstruktiwnyje prijomy narodnych mastierow Fierganskoj doliny w XIX-naczale XX ww. (1954); Niekotoryje dannyje po istoriczeskoj topografii gorodow Fiergany (1956); Donr ba wazniati chynari dasti dar Toczikiston (1958); wstęp do książki Pamiati Michaiła Stiepanowicza Andriejewa (1960); Onarodnom prikładnom iskusstwie Tadżykistana (1960); Michaił Stiepanowicz Andriejew issledowatiel kultury i by ta narodow Sriedniej Azii (1977); Matieriały k istorii odieżdy tadżykow Nurata. Starinnyje żenskije płatia i gołownyje ubory (1979). h) Polonica Antonina Pisarczyk nie zajmowała się zagadnieniami etnografii Polski, choć korzystała ze zdjęć ze zbiorów Leona Barszczewskiego przechowywanych w Warszawie. Uczona wysoko ceniła zarówno Barszczewskiego, jak i Bronisława Grąbczewskiego. W swoim archiwum zachowała m.in.: artykuły J. Bednarskiego i Z. Jasiewicza; korespondencję ze Z. Jasiewiczem (np. list z 27 października 1977 z prośbą o przygotowanie i przesłanie artykułu do zbiorowej pracy pod redakcją Z. Jasiewicza, dotyczącej wybranych zagadnień z etnografii Azji Środkowej), poświadczającą także wymianę lektur i publikacji; telegramy z życzeniami na różne okazje. Oddzielną grupę stanowią dokumenty związane z nadaniem Antoninie Pisarczyk w roku 1978 tytułu honorowego członka Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Oprócz oryginału i tłumaczeń na rosyjski dyplomu mamy także maszynopis listu Antoniny Pisarczyk do Edwarda Pietraszka, Sekretarza Generalnego Zarządu PTL, po przyznaniu jej tytułu, z potwierdzeniem przyjazdu na WZD PTL w październiku 1979 wraz z informacjami na temat kalendarzy używanych przez górali pamirskich. Wśród innych materiałów związanych z PTL są np. programy walnych zgromadzeń oraz notatki Antoniny z jednego z nich, połączonego z wycieczką krajoznawczą, w których wzięła udział. Rezultatem podróży Grażyny i Andrzeja Miłoszów po Azji Środkowej są dwie publikacje popularnonaukowe - artykuł Duszanbińskie spotkania i wydana w 1973 roku książka Uśmiech bez parandży, w których wspominają spotkanie z Antoniną Pisarczyk jako uczoną-Polką w Duszanbe. W archiwum znajdujemy Nr 39(161) "Perspektyw" z 29 IX 1972 z artykułem zaopatrzonym w dopisek "uzupełnione w Warszawie" oraz podpisem autorów i datą 3 I 1973. Są także kserokopie fragmentów książki Miłoszów z dowcipnym komentarzem Antoniny. Recenzja Marka Bero książki Antoniny Pisarczyk Narodnaja architiektura Samarkanda XIX-XX ww. (Po matierialam 1938-1941gg.) została przesłana przez autora 261istopada 1980 roku wraz z listem, z którego dowiadujemy się, że recenzent otrzymał tę książkę od A. Pisarczyk wraz z dedykacją w czasie jej pobytu w Katedrze Etnografii �Kronika 399 UAM w Poznaniu w 1976 roku. Omawiano wtedy m.in. organizowaną przez Katedrę Etnografii wyprawę do Azji Środkowej oraz spuściznę po Leonie Barszczewskim, przede wszystkim zaś wysłuchano wykładu, w którym uczona przedstawiła swoje dokonania naukowe, dzieje etnografii w Tadżykistanie i swoją książkę. Hanna Kossak-Nowocień "SZKOŁO! SZKOŁO! GDY CIĘ WSPOMINAM ...". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW PAŹDZIERNIK 2000 - CZERWIEC 2001 Wystawa "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", prezentowana w Muzeum Etnograficznym im. Seweryna Udzieli w Krakowie od października 2000 do czerwca 200 l roku, przedstawiała funkcjonowanie szkoły ludowej, publicznej, głównie w społeczności wiejskiej, na terenach Polski południowej i południowo-wschodniej, w trzech okresach: od końca XIX wieku do I wojny światowej, w dwudziestoleciu międzywojennym oraz od końca II wojny światowej do lat 70. XX wieku. Tytuł wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ..." zaczerpnięty został z wiersza Juliana Tuwima Nad Cezarem. i w pełni oddaje ideę wystawy. Miała ona przywołać wspomnienia związane ze szkołą elementarną, powszechną, podstawową, której uczniem każdy kiedyś był. Stąd też wystawa adresowana była do naj szerszego kręgu odbiorców. Dla starszego pokolenia była ona powrotem do wspomnień z lat szkolnych, a dla młodego okazją poznania szkoły swoich rodziców, dziadków i pradziadków. Zwiedzający zaproszeni zostali na wycieczkę w czasy szkolne, którą rozpoczynali wchodząc do klasy z okresu międzywojennego. Pierwsza część wystawy prezentowała budynki szkolne, wnętrza klas oraz ich wyposażenie, a także sposoby gromadzenia funduszy na ten cel. Jednak szkoła to nie tylko budynek. Jako instytucja zajmująca się kształceniem jest także zespołem ludzi nauczających i uczących się, czyli nauczycieli i uczniów. W następnej sali przedstawiano więc sylwetkę nauczyciela, jego drogę do zawodu, warunki życia i pracy, relacje pomiędzy nauczycielem a społecznością, w której żył i pracował, oraz jubileusze pracy nauczycielskiej. Podstawową funkcją szkoły jest edukacja, toteż przedstawiano specyfikę kształcenia w szkole wiejskiej, oraz stosowane podręczniki i pomoce dydaktyczne. Starano się też scharakteryzować ucznia szkoły wiejskiej; pokazać, co ułatwiało, a co stanowiło dla niego przeszkodę w wypełnianiu roli ucznia, jakie było jego wyposażenie w przybory szkolne. W tej części ekspozycji prezentowano także zwyczaje związane z rozpoczęciem i zakończeniem roku szkolnego, z przyjęciem pierwszoklasistów do społeczności szkolnej oraz z pożegnaniem uczniów kończących szkołę. Szkoła spełnia nie tylko funkcję edukacyjną, ale i wychowawczą, wspomaganą systemem kar i nagród. Temu tematowi poświęcona była trzecia część ekspozycji. Pokazywano też, jak szkoła wpajała w uczniów uczucia patriotyczne poprzez uroczyste obchodzenie świąt i rocznic państwowych. Szkoła uczestniczyła również w wychowaniu religijnym, poprzez lekcje religii, w przygotowaniu dzieci do I Komunii św., obchodzeniu świąt patronów szkoły i młodzieży, jak np. św. Jana Kantego, w pielgrzymkach do sanktuariów. �400 Kronika Szkoła także opiekowała się uczniami, organizując różne formy pomocy materialnej, jak akcje dożywiania lub rozdawanie prezentów w dniu św. Mikołaja i pod choinkę. Ważną funkcję w społeczności szkolnej pełnił teatr amatorski, gdyż przedstawienia organizowane przez uczniów dawały nie tylko możliwość działalności artystycznej, ale były także sposobem zdobywania funduszy na różne potrzeby szkolne. Przypominano też Gregorianki. zwyczaj wywodzący się ze szkółek parafialnych, a znany jeszcze pod koniec XIX wieku. Najbardziej ulubionym czasem dla większości uczniów jest jednak nie lekcja, a przerwa, dawniej nazywana pauzą. Czas ten przeznaczony jest na gry i zabawy; wewnątrz klasy czy na korytarzu, na boisku szkolnym lub w pobliżu szkoły. W czwartej części ekspozycji przypominano nie tylko te gry, które były aprobowane przez nauczycieli, ale także takie, które były naganne, a udział w nich wręcz karalny. Wycieczki klasowe czy to w niedaleką okolicę, czy do znanych miejsc, to nie tylko rekreacja, ale również spełnianie przez szkołę funkcji edukacyjnej. Ze szkołą związanych jest wiele porzekadeł, przysłów, a także istnieją bardziej lub mniej rozpowszechnione odmiany gwary uczniowskiej. Niektóre zabawne powiedzenia powstawały niejako bez intencji ich autorów. Są nimi cytaty z wypracowań szkolnych gromadzone i publikowane przez "Przekrój", od 1960 roku, w rubryce Humor zeszytów szkolnych. Kończymy szkołę, wychodzimy w świat z bagażem wiedzy i umiejętności wyniesionych z lekcji. Wyrzucamy niepotrzebne już zeszyty, podręczniki, przybory szkolne. Przez różne koleje losu tracimy niejednokrotnie świadectwa, nieliczne zdjęcia. Czasem zostaje wytrzymała na próbę czasu przyjaźń szkolna, wielekroć jednak zacierają się w pamięci rysy nauczycieli, dawno nie widzianych kolegów i koleżanek. Przypomnieć je mogą zachowane w wielu domach pamiętniki szkolne, w których nieporadny rysunek i dokonany niewprawną ręką wpis Gdy opuścisz szkolne mury i w daleki pójdziesz świat, wspomnij mile koleżankę z dawnych lat wywołuje tak wiele wzruszeń. Wystawę zamykała więc prezentacja kolekcji pamiętników oraz pamiętnik wystawy, do którego zwiedzający wpisywali się w konwencji wiersza pamiętnikowego. Wystawa ta była najpełniejszą realizacją muzealną o tematyce szkolnej, jaka powstała w ostatnich latach. Przedstawiono tu problematykę szkolnictwa ludowego w ujęciu społeczno-kulturowym, czego dotychczas nie prezentowano wcale lub tylko w bardzo wąskim zakresie, a w założeniu wystawa miała nie tylko LICZYĆ, ale takźe wzruszać i bawić. Dla współczesnych uczniów przygotowana została i prowadzona z dużym powodzeniem lekcja muzealna pt. Tabliczka, rysik. kajet, obsadka. już jesteśmy w szkole pradziadka. Wystawa została bardzo dobrze oceniona przez specjalistów takich dziedzin nauki, jak etnologia, muzealnictwo, pedagogika i stała się miejscem wielu zajęć dydaktycznych dla studentów tych specjalności. W 2003 roku wystawa ta, w węższym zakresie tematycznym, prezentowana była w Dworze Zieleniewskich w Trzebini i nadal stanowi stałą ofertę wystawową Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla * Autorki koncepcji i scenariusza wystawy oraz tekstu informatora towarzyszącego wystawie: M. Oleszkiewicz, G. Pyla, "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam...", Kraków 2000. Oprawę plastyczną wystawy przygotował Andrzej Sułkowski. �Kronika 401 Fot. I. Gabinet nauczyciela, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Muzeum Etnograficzne, Kraków, fot. Ewa Oprocba. Fot. 2. Klasa szkolna, fragment wystawy "Szkoło! Szkoło! Gdy cię wspominam ...", Dwór Zieleniewskich w Trzebini, fot. Małgorzata Oleszkiewicz. �Kronika 402 MUZEALNY PRZEGLĄD STROJÓW I KOSTIUMÓW, KRAKÓW WRZESIEŃ-PAŹDZIERNIK 2003 Na przełomie września i października 2003 miała miejsce w Krakowie konferencja Komitetu Kostiumologicznego (Costume Comite) ICOM z siedzibą w Paryżu. Z tej okazji krakowskie muzea przygotowały kilka interesujących wystaw czasowych. Ogromna ekspozycja w Głównym Gmachu Muzeum Narodowego według scenariusza Beaty Biedrońskiej-Słotowej, zatytułowana "Za modą przez wieki", prezentowała stroje polskich elit z różnych epok, podążające za kolejnymi trendami europejskimi. Można było tam zauważyć wiele wzorów tkanin, krojów czy haftów, przejmowanych póżniej bezpośrednio lub przetwarzanych w kulturze ludowej. Na wystawie "Stroje i kostiumy z kolekcji Jana Matejki" w Domu Matejki (Oddział Muzeum Narodowego), przygotowanej przez Martę Kłak-Ambrożkiewicz, nie było tym razem ubiorów ludowych, których sporo znajduje się w tym zbiorze. W Muzeum Historii Fotografii wystawa: "Nam ubiór niedbały nie przystoi" została przygotowana przez Lucynę Król i Magdalenę Skrejko, one są także autorkami bogato ilustrowanego i pięknie wydanego katalogu pod tym samym tytułem (Kraków 2003). Na 98 zdjęciach powstałych w latach 60. XIX wieku do lat 30. XX wieku w atelier znakomitych fotografów krakowskich, lwowskich oraz innych polskich (z Tamowa, Drohobycza, Brzeżan i in.), a także z Wiednia, Berlina i Wiesbaden pokazano, jak wyrosły ze szlacheckiego strój narodowy funkcjonował w XIX wieku i później. Noszony z okazji świąt kościelnych i narodowych symbolizował patriotyzm i szacunek dla tradycji. Czamara była ubiorem powstańców 1863 roku, a po klęsce tego powstania stroje, zwłaszcza kobiece i specyficzna biżuteria demonstrowały żałobę narodu. Elementy stroju szlacheckiego przejęło krakowskie Bractwo Kurkowe, także m.in. Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół". Ponieważ strój krakowski również awansował do rangi narodowego, pokazano jego najstarszą dokumentację fotograficzną (fotografie Ignacego Kriegera, Tadeusza Rzący i in.). Do ostatniej części wystawy w MHF nawiązywała ekspozycja "Strój krakowski. Między prawdą a wyobrażeniem" w Muzeum Etnograficznym. Jej trzon stanowiły bowiem stroje krakowskie z okresu największego rozkwitu (przełom XIXIXX w.), pokazane w trzech grupach terytorialnych. Pierwsza to najbliższe okolice Krakowa, wsie włączone w jego obszar i sąsiadujące z jego granicami, Modlnica, Szyce i Zielonki. Drugi, szerszy krąg obejmował wsie położone na prawym brzegu Wisły, począwszy od Kijaków z krakowskiego Podgórza po Wadowice, Kalwarię, Myślenice i Gdów, Bochnię oraz na lewym po Olkusz i Byczynę. Trzecia grupa to Krakowiacy wschodni (według określenia T. Seweryna), zamieszkujący okolice Miechowa, Pińczowa, Brzeska, Tamowa i Dąbrowy Tarnowskiej. Każdą grupę prezentowało po kilkanaście pełnych ubiorów męskich i kobiecych pokazanych na manekinach, a ponadto wiele pojedynczych elementów ubioru, dodatków, biżuterii, zarówno starszych, datowanych często na przełom XVIII/XIX wieku, jak i znacznie późniejszych, z okresu międzywojennego. Ilość i różnorodność eksponatów, wśród których znajdowało się wiele unikatowych obiektów pochodzących nawet z XVIII wieku, a także wyjątkowych dzieł sztuki, prezentujących niezwykle wysoki poziom techniczny i artystyczny, dobitnie obrazowała bogactwo inwencji towarzyszącej wykonawcom strojów i wynikające stąd bogactwo i różnorodność samych strojów. W wyniku rozległej kwerendy archiwalnej każdą z wymienionych grup podstawowych podbudowano obszerną dokumentacją ikonograficzną, na którą składały się rysunki i akwarele m.in. K. Kielisiń- �Kronika 403 skiego, W. Gersona, K. Preka, Gąsiorowskiego (ze zbiorów Biblioteki PAU i PAN w Krakowie, Biblioteki Jagiellońskiej, Muzeum Lwowskiego i in.) oraz obrazy M. Stachowicza, W. Kossaka, F. Franica i innych malarzy, stare fotografie wymienianego już Kriegera i in. Początki popularności stroju krakowskiego sięgają końca XVIII wieku. Wiążą się z jednej strony z modą na sielskość i wysoką ich wówczas oceną artystyczną. Stylizowane pojawiły się w baletach króla Stanisława Augusta, w operze Cud mniemany czyli Krakowiacy i Górale (1794) i odtąd przez ponad wiek były wzorem kostiumów balowych i kuligowych. Przede wszystkim jednak wpłynęły na tę popularność względy patriotyczne - krakowskie chłopskie wojsko uczestniczyło w insurekcji 1794 roku, której wódz przybrał białą krakowską sukmanę. Notabene legendarna sukmana Tadeusza Kościuszki (ze zbiorów Muzeum Narodowego) eksponowana była na otwarciu wystawy. Elementy stroju krakowskiego weszły później w skład mundurów wojskowych w różnych okresach historii naszego kraju. Szeroko zadziałał na wyobraźnię czas Młodej Polski, kiedy to sceny rodzajowe z Bronowic i innych podkrakowskich wsi uwieczniali na płótnie liczni artyści. Wiele tego rodzaju dowodów awansu strojów krakowskich w różnych epokach pokazano na wystawie, łącznie z licznymi ciekawostkami w postaci fotografii banderii w strojach krakowskich, uświetniającej przedwojenne wesele w rodzinie rabina z Bobowej, fotografii prezydenta Wałęsy w rogatywce, stylizowanej sukmany ubieranej okazjonalnie przez posła z Krakowa, czy oryginalnego gorsetu, w którym występuje pieśniarka Piwnicy pod Baranami. Stroje krakowskie ogromnie się spopularyzowały, zwłaszcza jako reprezentacyjny, okazjonalny kostium dla dzieci i młodzieży z okazji świąt kościelnych i uroczystości narodowych, noszone są też przez zespoły folklorystyczne z różnych regionów. W powszechnej świadomości funkcjonuje w zasadzie tylko jeden typ takiego kostiumu, bardzo uproszczony i na ogół dosyć tandetny, lansowany od początków XX wieku w krakowskich Sukiennicach, nieco poprawiony później w cepeliowskich warsztatach. Stąd doniosła rola społeczna omawianej wystawy, która powinna rozpropagować i utrwalić poczucie, iż prawdziwa wartość strojów krakowskich, to ich różnorodność i bogactwo krojów, pięknych haftów i detali dekoracyjnych. Wystawę przygotowały według własnego scenariusza Barbara Kożuch i Elżbieta Pobiegły, które zarazem są autorkami niewielkiej objętościowo, ale dobrze opracowanej i ilustrowanej książeczki Stroje krakowskie, stanowiącej komentarz do wystawy. Zapowiedziany duży album na ten sam temat niebawem ma się ukazać. Ewa Fryś-Pietraszkowa "ZOFIA I ROMAN REINFUSSOWIE. ŻYCIE, PRACA I DZIEŁO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM IM. SEWERYNA UDZIELI, KRAKÓW, PAŹDZIERNIK 2003 -STYCZEŃ 2004 Z prof. Romanem Reinfussem zetknęłam się po raz pierwszy jako studentka II roku etnografii Uniwersytetu Jagiellońskiego, kiedy to słuchałam jego fascynujących wykładów "Sztuka ludowa w Polsce". Jako duże wyróżnienie przyjęłam zaproszenie profesora �404 Kronika Profesor Roman Reinfuss z żoną Zofią i zespołem, posiłek w trakcie badań terenowych, Bujny, pow. Piotrków Trybunalski. do uczestnictwa w obozach naukowerbadawczych Instytutu Sztuki PAN (Sosnowica, pow. Parczew [1960], Bujny, k. Piotrkowa Trybunalskiego [1961]), organizowanych w różnych regionach Polski od 1949 roku z inicjatywy i pod kierownictwem Profesora. W obozach tych uczestniczyła żona Zofia, podwójnie wówczas obciążona jako nie tylko badacz terenowy, ale i matka dwóch małoletnich córek, które rodzice zabierali ze sobą. I właśnie młodszej, Krystynie (zamężnej Janusz), etnografce, jako kustoszowi krakowskiego Muzeum Etnograficznego, które w ten sposób chciało uczcić zasłużonych dla Muzeum Romana i Zofię Reinfussów, przypadło w udziale zorganizowanie jubileuszowej wystawy i towarzyszących jej spotkań. W 2003 roku minęło bowiem 5 lat od śmierci profesora i l a od śmierci jego żony. Krysia, dla rodziny i dawnych znajomych po prostu Ciut, opracowała scenariusz na podstawie obfitych zbiorów rodzinnych i archiwalnych. Oprawę plastyczną, dostosowaną do specyficznych warunków sali odczytowej, przygotował Andrzej Sułkowski. Uroczyste otwarcie wystawy nastąpiło 28 pażdziemika 2003 roku. Towarzysząca wystawie sesja naukowa pod tym samym tytułem, której oprócz Muzeum współorganizatorami była Komisja Etnograficzna PAN/Oddział w Krakowie i Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, zgromadziła wyjątkowo liczne towarzystwo. Referaty nawiązujące do dorobku naukowego profesora zakończyły wspomnienia i refleksje byłych uczniów i współpracowników, a pogodny nastrój udzielił się wszystkim gościom wieczoru towarzyskiego. Roman Reinfuss, niedoszły notariusz, słuchacz wykładów profesorów Kazimierza Dobrowolskiego i Kazimierza Moszyńskiego (stopień mgr etnografii uzyskał w 1945, doktora w 1946 r.) poznał swą przyszłą żonę Zofię Cieślankę, studentkę matematyki i geografii UJ, na ... seminariach etnograficznych. Jeszcze przed wojną rozpoczęli pracę �Kronika 405 w Muzeum Etnograficznym pod dyrekcją Seweryna Udzieli, aby po okupacji kontynuować ją, Roman do lutego 1951 jako zastępca dyrektora, Zofia w latach 1967-1975 jako kierownik Działu Obrzędów. Pobrali się 29 maja 1944 roku, a po wojnie zamieszkali w obszernym mieszkaniu przy ul. Karmelickiej 70, którego narożny salon w 1946 roku "tymczasowo" (tj. do 1997 r.) zamienił się w lokal biura i archiwum zorganizowanej przez R. Reinfussa Sekcji Zdobnictwa w nowo utworzonym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Państwowym Instytucie Badania Sztuki Ludowej (od 1950 r. Sekcja została wcielona do Państwowego Instytutu Sztuki, który w 1959 r. przekształcił się w Instytut Sztuki PAN). Pracownią Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej IS PAN, bo taką nazwę przyjęła Sekcja, Profesor kierował nieprzerwanie do 1980 roku, tj. do emerytury. Miał dosłownie "pod ręką" powiększające się z latami archiwum - teksty, rysunki, fotografie gromadzone w czasie wieloletnich zespołowych badań terenowych, w prowadzeniu których był mistrzem. W 1997 roku nastąpiła likwidacja krakowskiej placówki, a wszystkie archiwalia przejęło Muzeum Etnograficzne w Krakowie. W obliczu szybkiego tempa urbanizacji kraju R. Reinfuss postulował intensywne badania terenowe nad szeroko pojętą sztuką i rękodziełem ludowym na terenie całej Polski. Drogą do tego miały być miesięczne obozy naukowo-badawcze oraz dwutygodniowe objazdy, prowadzone przez etnografów, historyków sztuki, socjologów, z udziałem rysowników i fotografa. Sztukę ludową pojmował jako zespół wszystkich zjawisk plastycznych tworzonych przez mieszkańców wsi i małych ośrodków miejskich, a obiekty swych badań postrzegał w całym ich kontekście kulturowym. Interesowała go geneza, rozwój historyczny i przemiany tej sztuki, związane z tradycją cechów, a także sztuką elitarną. Zebrane materiały udostępniane w formie kwerend (do 200 rocznie), posłużyły do systematycznych publikacji naukowych i popularnonaukowych. Warto tu przypomnieć fundamentalne dla polskiej sztuki ludowej pozycje książkowe Profesora oparte o rzetelne źródła i szeroki materiał porównawczy, m.in. Polskie druki ludowe na płótnie, Ludowe skrzynie malowane, Malarstwo ludowe, Ludowe kafle malowane, Meblarstwo ludowe w Polsce, Sztuka ludowa w Polsce (wspólnie z "wiernym" fotografem J. Świderskim), Ludowa rzeźba kamienna w Polsce (bibliografia prac liczy ponad 400 pozycji, w tym 13 zwartych). Szczególne zainteresowanie profesora budziła kultura ludowa krajów karpackich ijej powiązania z krajami bałkańskimi, wszak od zaciekawienia strojem i gwarą Łemków - interesantów wuja notariusza w Gorlicach w połowie lat 30., zaczęła się pasja etnograficzna R. Reinfussa. Inną bliską mu dziedziną były muzea na wolnym powietrzu. Zaczęło się od Sanoka z końcem lat 50., gdzie zwolniony z łagrów Aleksander Rybicki, przedwojenny pracownik miejscowego Muzeum, zaczął organizować pierwszy duży skansen w PRL. Panowie znali się jeszcze z wędrówek po szlakach Łemkowszczyzny. Potem zasiadał w radach naukowych m.in. Muzeum Wsi Kieleckiej w Tokami k. Kielc i Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, które tworzyli jego bliscy współpracownicy i uczniowie, a więc muzea te bliskie były jego sercu. Profesor spełniał się też w pracy dydaktycznej. Lubił młodzież, jego żywo i obrazowo prowadzone wykłady, gęsto przetykane anegdotami, zapadały mocno w pamięć. Wykładał na Uniwersytecie Wrocławskim (tu już w 1945 r. zorganizował katedrę etnografii, którą kierował do 1949 r.), w Krakowie na Akademii Sztuk Pięknych (1948-1963), na Uniwersytecie Jagiellońskim (1951- ok. 1985), a także na UMCS w Lublinie w 1957 roku, gdzie reaktywował i prowadził do 1967 roku Katedrę Etnografii i Etnologii. Należał do wielu gremiów naukowych, pracował jako redaktor "Polskiej Sztuki Ludowej" (naczelny w latach 1948-1952, do 1990 roku w Radzie Redakcyjnej). I on, i żona byli członkami Komisji Etnograficznej w krakowskim �406 Kronika Oddziale PAN, której Profesor przewodniczył w latach 1984-1991. Należeli do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, którego Roman Reinfuss był w latach 1945-1953 sekretarzem generalnym, oboje wyróżniono tytułami członka honorowego. Uczestniczyli w licznych komisjach i jury festiwali folkloru, konkursów na plastykę ludową. Profesor naj dłużej i najbardziej emocjonalnie był związany z Festiwalem Folkloru Ziem Górskich w Zakopanem (przewodniczący jury w latach 1968-1992). Życie tak bogato wypełnione wymagało nie tylko żelaznej kondycji, ale i odpowiedniej żony. Tę znalazł idealną. Pani Zofia zajmowała się dziećmi, gospodarstwem domowym, słynęła z konfitur i wybornych ciast, przyjmowała licznych gości, a przy tym z niewielkimi przerwami pracowała zawodowo, w tym, jak wspomniano, w Muzeum Etnograficznym. Uczestniczyła do 1965 roku w obozach naukowo-badawczych, była pierwszą czytelniczką i redaktorką prac męża, a jako osoba ciepła i pogodna łagodziła jego wybuchowe usposobienie. Przy takim obciążeniu obowiązkami rodzinnymi i zawodowymi, nie najlepszym zdrowiu, w jej dorobku znalazło się "tylko" ponad 50 artykułów, w tym już pośmiertnie wydane Herody. Studium z badań nad teatrem ludowym w Polsce ("Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie" t. 12, 1995). Zważywszy na tak bogate życiorysy, szczególnie Profesora (por. biogramy obojga w pierwszym tomie Etnografowie i ludoznawcy polscy ... , Kraków 2002) i obfitości materiału, autorka wystawy, przecież mocno zaangażowana emocjonalnie, miała nie lada kłopot, jak zaprezentować sylwetki rodziców. Cały materiał podzieliła na kilka działów (tu życzliwą radą służyła dr Ewa Fryś-Pietraszkowa, następczyni Profesora w Pracowni): a więc życie rodzinne (wśród zdjęć rodzinnych, zaproszeń ślubnych, laurek, królowała lalka małej Zosi i... czapka uczniowska Romana); kształtowanie się zainteresowań (młody Roman z aparatem fotograficznym na piersi, "na kołku" torba skórzana, obok szkicownik), karta muzealnego katalogu naukowego z opisem przepięknie zdobionej prochownicy przywiezionej z Huculszczyzny (oryginał opodal); czasy okupacji hitlerowskiej (Roman mieszkał z mamą do końca 1940 w budynku Muzeum Etnograficznego, wówczas na Wawelu), otwarty dzienniczek Zosi Cieślanki, na którego kartach sugestywnie oddała nastrój pierwszych dni wojny w Krakowie. Uśmiech wywoływały kukiełki i teksty z szopki noworocznej 1944 roku urządzanej od roku 1943 w siedzibie Muzeum Archeologicznego w gmachu PAU. Autorem i wykonawcą był R. Reinfuss (przy współpracy Adolfa Nasza i Zbigniewa Langnera), który w czasie okupacji pełnił rolę opiekuna zbiorów Muzeum Etnograficznego, tu zdeponowanych, i wykładowcy w tajnym nauczaniu). Zofia pracowała jako tłumaczka i bibliotekarka w Institut fur Deutsche Ostarbeit, gdzie jej konspiracyjnym zadaniem było m.in. dozorowanie zagrabionych księgozbiorów i udostępnianie książek polskim naukowcom. Kolejny dział poświęcono założeniu rodziny (zabawne wyklejanki z okazji rozmaitych uroczystości, rodzice z córkami, potem wnuczętami, listy, fotografie); następnie badania terenowe (tu bardzo liczne fotografie, głównie z zespołowych penetracji), utrwalano też na kliszy różne komiczne sytuacje, np. dziwne pozy zaciekawionych wnętrzem pieca garncarskiego lub nabożnie wpatrzone w Profesora wiejskie babcie nagrywane na taśmę magnetofonową. "Folklor obozowy" w postaci humorystycznych rysunków, gazetek ściennych, teatrzyku kukiełkowego, z braku miejsca, niestety, musiał być mocno okrojony. W dalszych działach pokazano: fotografie z narad z budowniczymi skansenów i z uroczystości ich otwierania, także z wystaw galeryjnych muzeów. Inne przedstawiały posiedzenia różnych komisji, twórców ludowych i ich dzieła, zespoły folklorystyczne, w których ocenianiu brali udział państwo Reinfussowie. Nie zabrakło na fotografiach wypromowanych magistrów (szczególnie ukochanej trzynastki "dzieci lubelskich"), i sześciu doktorów. Wzruszały osobiste pamiątki - dary �Kronika 407 "od serca". Osobną dużą gablotę wypełniały książki autorstwa R. Reinfussa, czasopisma z artykułami obojga, "przeplatane" odpowiednimi do lektury eksponatami. Obok stała para manekinów w strojach górali szczawnickich, stanowiąca ilustrację i nawiązanie do pielWszego zeszytu Atlasu Polskich Strojów Ludowych, wydanego przez PTL (Stroje górali szczawnickich, 1949) autorstwa R. Reinfussa. Odznaczenia i dyplomy zajęły również sporą gablotkę (m.in. Romana: Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal im. Oskara Kolberga, "Zasłużony dla Kultury Narodowej", Zofii: Złoty Krzyż Zasługi). Zwiedzających witał i żegnał profesor ,jak żywy" ... w stroju tadżyckim, którym niegdyś obdarował go na Festiwalu w Zakopanem zaprzyjaźniony zespół Tadżyków. Jak wiemy, często wystawy ,,ku czci" są sztampowe, a zatem nudne. Ta, dzięki niebanalnym życiorysom bardzo zasłużonych dla etnografii i muzealnictwa postaci, ich oraz współpracowników i uczniów poczuciu humoru i fantazji, nie tylko informowała, ale i bawiła, co widać było po minach zwiedzających. Wystawie towarzyszył informator zawierający wspomnienia i kalendarium. Profesor przeżył żonę zmarłą 9 marca 1993 roku o 5 lat. 26 września 1998 roku, na zakończenie LXXIV zjazdu PTL w Krakowie, w trakcie którego otrzymał uroczysty adres od Zarządu Głównego dla zasłużonego członka Towarzystwa, dosięgła nas okrutna wiadomość o jego nagłym zgonie. Anna Spiss "ZABAWKI Z JARMARKU. KIELECKI OŚRODEK ZABAWKARSTWA LUDOWEGO". WYSTAWA W MUZEUM ETNOGRAFICZNYM, KRAKÓW, MAJ-CZERWIEC 2004 W zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie znajduje się kolekcja zabawek licząca ponad 2.200 obiektów. Jest to z pewnością naj starsza i największa kolekcja tego typu w naszym kraju, która przetrwała z niezbyt wielkimi stratami obie wojny światowe. Wprawdzie w Polsce nigdy nie było tak rozwiniętego przemysłu zabawkarskiego jak w zachodniej Europie, to jednak od drugiej połowy XIX wieku, głównie w południowej Polsce, dynamicznie rozwijało się kilka ośrodków wytwórczych zabawek ludowych wykonywanych z drewna i gliny. Znaczniejszymi ośrodkami zabawkarskimi na terenie południowej Polski, produkującymi na zaopatrzenie wsi, były: ośrodek żywiecki, obejmujący wsie: Koszarawa, Peweł, Lachowice, Stryszawa; myś1enicki z wsiami: Trześnia, Poręba; kielecki, zlokalizowany we wsiach Łączna i Ostojów, oraz rzeszowski, którego centrum stanowi dziś wieś Brzóza Stadnicka, a do II wojny światowej taką rolę pełnił Jaworów (obecnie Ukraina). W większości tych wsi tradycja wytwarzania zabawek sięgająca końca XIX wieku kontynuowana jest do dziś, choć w znacznie mniejszym zakresie. Ważnym ośrodkiem zabawkarskim było również samo miasto Kraków i jego okolice. Krakowskie wiosenne odpusty: Emaus, Rękawka, odpust św. Stanisława na Skałce, od dawna spełniały rolę wielkich targów zabawek. Cykl wystaw planowany w Muzeum Etnograficznym w Krakowie pod wspólnym tytułem "Zabawki z jarmarku", przedstawiać będzie w kolejnych latach tradycyjne ośrodki zabawkarstwa ludowego w Polsce południowej i południowo-wschodniej. Zarówno pre- �408 Kronika zentowane wystawy, jak i akcja edukacyjna będą miały na celu zainteresowanie dzieci atrakcyjnością tradycyjnego wzornictwa, a wytwórców zabawek skłonienie do poszerzania oferty. Pierwszą z tego cyklu była wystawa "Kielecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", prezentowana od maja do czerwca 2004 roku w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Wystawie towarzyszył pokaz prac i umiejętności wykonywania zabawek z drewna z udziałem Włodzimierza Ciszka z Ostojowa. Ludowe zabawkarstwo drewniane w Polsce rozwijało się na terenach, gdzie jałowa gleba zmuszała chłopów do poszukiwania dodatkowych źródeł dochodów, a zalesione obszary obfitowały w łatwo dostępny surowiec. Na Kielecczyźnie, w okolicach Suchedniowa, we wsiach: Łączna. Ostojów, Krzyżka, Czerwona Górka, Podłazie i in. rzemiosło drzewne istniało już w XVII wieku. Wyrabiano tu w dużych ilościach: łyżki, "warzochy", szufle, międlice, cierlice i wrzeciona, sprzedając je na targach i jarmarkach nie tylko w najbliższych okolicach. Na bazie tej wytwórczości rozwinął się tu w XX wieku chałupniczy przemysł zabawkarski. Znaczny wpływ na wyrób zabawek w Łącznej miały osiadłe tu w latach 1880-1890 rodziny Galicjoków: Sitarskich i Krawczyków, pochodzących ze wsi Lochów, czyli prawdopodobnie Lachowic (pow. żywiecki), a w Czerwonej Górce osiadły tu na początku XX wieku Karol Sawuła z Pieskowej Skały koło Ojcowa. Z początkiem XX wieku wyrabiano tu bryczki z konikami i kołyski na biegunach wykonywane tą samą techniką i w podobny sposób zdobione jak w żywieckim. W okresie międzywojennym obok bryczek z konikami oraz kolebek asortyment zabawek powiększa się o karuzelki, ptaki klepiące skrzydłami, taczki, wózki, koniki na biegunach i wiele innych. Od lat 40. do 70. XX wieku nadal masowo produkowane były zabawki o podobnych formach, ale pojawili się też twórcy, którzy kontynuując wyrób zabawek według dawnych wzorów, stworzyli własny styl, niejednokrotnie zajmując się również rzeźbą. Do nich należą: Stanisław Ciszek i Marian Brzeziński z Ostojowa, Jakub Materek z Podłazia czy Stanisław Marcisz z Jaworza. W wielu zabawkach widoczne są wpływy innych ośrodków, jak żywieckiego czy Jaworowa (obecnie Ukraina), ale najbardziej typowe dla kieleckiego ośrodka, a nieznane gdzie indziej w takiej formie, są "koniki z klocka" na biegunach lub na kółkach, malowane na siwo wraz z czerwono-szafirową uprzężą oraz z grzywą i ogonem z pakuł lub króliczej skórki. Prezentując ludowe zabawkarstwo Kielecczyzny, trudno byłoby pominąć zabawki z gliny. Ośrodki garncarskie należą tu bowiem do najstarszych na ziemiach polskich. Wedle przekazów historycznych naj dłuższe tradycje garncarskie na tym terenie posiada Iłża, Denków i Chałupki. Powstanie cechu garncarskiego w Iłży datuje się już na XIV wiek, w Denkowie na początek XVI wieku, a w Chałupkach na koniec XV wieku. Pod koniec XIX wieku na tym terenie istniało ok. 50 ośrodków garncarskich. Dla porównania, w latach 70. XX wieku było ich już tylko 15. Warsztaty te produkowały głównie naczynia użytkowe, zaś zabawki z gliny stanowiły jedynie margines ich działalności. Wykonywane były głównie przez czeladników i uczniów warsztatów garncarskich i sprzedawane na okolicznych targach i jarmarkach. Tematycznie nawiązywały do tych lepionych z gliny przez same dzieci, odznaczały się jedynie lepszym technicznym wykonaniem i zastosowaniem kolorowej glazury. Najczęściej były to figurki zwierząt i ptaków, laleczki z gliny, miniaturowe instrumenty muzyczne, takie jak fujarki, trąbki! gwizdki, miniaturowe naczyńka wzorowane na formach użytkowych, a także ozdoby w postaci wisiorków i koralików. �Kronika 409 Fot. I. Zabawki wykonane przez Stanisława Ciszka z Ostojowa oraz ptaki i zwierzęta wykonanc przez Stanisława Marcisza z Jaworza, fragment wystawy "Zabawki zjam1arku. Kiclecki ośrodek zabawkarstwa ludowego", Muzeum Etnograficzne w Krakowie, fot. Jan Tomaszewski. Fot. 2. Wlodzimierz Ciszek, syn Stanisława, przy swoich pracach, fot. Jan Tomaszewski. �Kronika 410 Po II wojnie światowej większość garncarzy współpracowała z "Cepelią", która pośredniczyła w zbycie wyrobów dotychczas przez nich wytwarzanych oraz starała się adaptować dawne formy naczyń garncarskich dla potrzeb głównie miejskiego odbiorcy. Zabawki z gliny, kupowane w sklepach cepeliowskich, najczęściej pełniły już tylko funkcję dekoracyjną. Na ich popularyzację wpływ miała nie tylko "Cepelia", ale także liczne konkursy na tradycyjne wyroby garncarskie. Na Kielecczyżnie zabawki z gliny, podobnie jak naczynia użytkowe, wykonywane były trzema głównymi technikami. Były to wyroby glazurowane najczęściej w kolorze zielonym, żółtym i brązowym; wyroby nie glazurowane, o naturalnym jasnym kolorze wypalonej gliny, zwane były biskwitami i wreszcie nie glazurowane, wypalane przy zmniejszonym dostępie powietrza, nazywane siwakami. Zdobiono je najczęściej nalepianymi różnie formowanymi kawałkami gliny, rytem, malowaniem kolorowymi glinkami i ornamentem stempelkowym. Wszystkie prezentowane na wystawie zabawki z drewna i gliny pochodziły wyłącznie ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie, a uzupełnione zostały fotografiami i rysunkami zabawek wykonanymi podczas badań prowadzonych w 1953 roku przez Pracownię Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Małgorzata Oleszkiewicz, Grażyna Pyla / � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09e76db0d8b23ece948793d33982bba7.pdf fcd1289238e1b0b069ee502a303da593 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5107 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4738 Title A name given to the resource Recenzje i noty recenzyjne/ LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.301-362 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Benjamin L e e W h o r f, Język, myśl, rzeczywistość, przeł. Teresa Hołówka, KR, Warszawa 2002, ss. 364. Benjamin Lee Whorfzajmuje poczesne miejsce w almanachach historii zarówno językoznawstwa, jak i zajmujących się człowiekiem i kulturą nauk humanistycznych. Nie zdobył on jednak wyższych tytułów naukowych i nie był trwale związany z żadnym ośrodkiem akademickim. Pomimo tego, ten specjalista od zabezpieczeń przeciwpożarowych zasłynął jako znawca starożytnego pisma Majów i Azteków. Przede wszystkim jednak dał się poznać jako współtwórca koncepcji relatywizmu językowego, znanej również pod nazwą hipotezy Sapira i Whorfa. Głosi ona, mówiąc w największym skrócie, że nasze postrzeganie rzeczywistości i obraz świata zależą od struktury naszego języka i zaznacza równocześnie, że wszystkie języki są na równi racjonalne. Tytuł recenzowanej pracy Język, myśl, rzeczywistość zaczerpnięty jest z książki, którą Benjamin Lee Whorfzamierzał napisać i której krótki zarys odnaleziono w jego papierach. Zamierzał dedykować ją dwóm osobom, które szczególnie wpłynęły na jego sposób myślenia: Edwardowi Sapirowi i Antoine'owi Fabre'owi d'Olivetowi - francuskiemu dramaturgowi, filologowi i mistykowi z początku XIX wieku, którego, niewiele znacząca z punktu widzenia dzisiejszego językoznawstwa, koncepcja rdzenia-znaku, fascynowała Benjamina Lee Whorfa w początkowych latach jego kariery naukowej. W zamierzeniu miał to być podręcznik, w którym miały się również znajdować pytania kontrolne oraz krótki zarys na temat języków, między innymi łaciny, greki, hebrajskiego, rosyjskiego i hopi. Podobne poglądy jak Benjamin Lee Whorf,jakoby w każdym języku zawarty był pewien określony pogląd na świat czy też obraz świata, głosił już w XIX wieku niemiecki filozof Wilhelm von Humboldt. Trzeba jednak zaznaczyć, że Benjamin Lee Whorf nie znał pism tego myśliciela. Na jego przekonania wpłynęły natomiast silnie etnolingwistyczne badania amerykańskiej szkoły antropologicznej Franza Boasa, a szczególnie prace Edwarda Sapira. To właśnie autor Language sformułował ogólną tezę, że język jest "przewodnikiem po rzeczywistości społecznej" natomiast Benjamin Lee Whorf przeprowadził na jej podstawie konkretne badania nad językami Indian. Po raz pierwszy Język, myśl, rzeczywistość została wydana w języku polskim w 1982 roku nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego. Obecne wydanie różni się od poprzedniego jedynie tym, że pominięto w nim wstęp do polskiego wydania autorstwa Adama Schaffa, który analizował hipotezę Sapira-Whorfa z pozycji filozofii marksistowskiej. Od prac Benjamina Lee Whorfa powinien rozpocząć studia każdy, kto zainteresowany jest problemem związku języka z kulturą i sposobem myślenia. Kwestia ta nie jest przedmiotem analiz wyłącznie językoznawczych i lingwistycznych. Wiele uwagi poświęcająjej bowiem również inne dyscypliny, jak np.: socjologia, psychologia, antropologia czy niezwykle ostatnio modna interdyscyplinarna analiza dyskursu. Warto nadmienić w tym miejscu, że dla Benjamina Lee Whorfajednym z istotnych celów jego badań było popularyzowanie językoznawstwa i lingwistyki. Znajdował on zawsze czas, by wygłosić krótkie pogadanki o językach starożytnych Majów i Azteków w bibliotekach, klubach i towarzystwach historycznych, i uważał ponadto, że badania językoznawców powinny dotyczyć problemów �302 Recenzje i noty recenzyjne bliskich każdemu człowiekowi. Jednym z takich zagadnień była, jego zdaniem, treść i sposób naszego myślenia. Według Benjamina Lee Whorfa dokładniejsze przyjrzenie się zjawisku relatywizmu językowego stwarza nadzieję, że uświadamiając sobie, iż struktura języka wpłYwa na nasze postrzeganie świata, umożliwimy dialog między kulturami, realne staną się szanse na uniknięcie wielu konfliktów. Wierzył on również, że jego badania przyczynią się do rewizji mniemań o rzekomej wyższości języków europejskich (a co za tym idzie zachodniego sposobu myślenia) nad innymi językami etnicznymi i do stworzenia "ogólnoludzkiego braterstwa myśli", również dzięki uświadomieniu sobie własnych nawyków myślowych. W recenzowanej książce czytelnik znajdzie osiemnaście artykułów autorstwa Benjamina Lee Whorfa. Siedem z nich: Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi, Niektóre kategorie czasownikowe w hopi, Model uniwersum Indian, Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w spolecznościach pierwotnych, Czynniki językowe w terminologii architektonicznej u Hopi, Technika psychologii postaci w zalożeniach szawni oraz Związek między nawykami myślenia i zachowaniem ajęzykiem dotyczy zasady relatywizmu językowego. Koncepcję relatywizmu językowego Benjamin Lee Whorf sfonnułował podczas badań nad językiem Indian Hopi prowadzonych od 1932 roku. Zauważył on wówczas istotne różnice pomiędzy językiem hopi a standardowymi językami europejskimi, które manifestują się nie tylko w materiale słownikowym (leksyce), lecz również w strukturze gramatycznej (między innymi w czasach gramatycznych, aspektach czasowników, klasach rzeczowników). W artykule Momentalny i odcinkowy aspekt czasowników w hopi np. pokazuje on, iżjęzyk hopi znacznie precyzyjniej nazywa zjawiska wibracyjne, co pociąga za sobą bardzo istotne konsekwencje: "Opisane tu fakty językowe nie są tylko zwykłą ilustracją fonn aspektu gramatycznego. Ich sens jest znacznie szerszy. Pokazują one, jak język organizuje nasze doświadczenie (...). Widzieliśmy, jak język hopi wyznacza pewną dziedzinę, którą moglibyśmy określić mianem pierwotnej fizyki, jak konsekwentnie i z naukową niemal precyzją klasyfikuje wszelkie rodzaje zjawisk wibracyjnych w przyrodzie poprzez powiązanie ich z elementarnymi typami procesów defonnacji. Taką analizę fragmentu rzeczywistości można dowolnie rozbudowywać, a jest ona na tyle zbieżna ze współczesną fizyką, że dokonanie pewnej ekstrapolacji być może pozwoliłoby nam na trafne ujęcie rozmaitych zjawisk stanowiących domenę współczesnej nauki i techniki, takich jak na przykład ruchy obserwowane w maszynach i mechanizmach, falowanie i wibracja, procesy chemiczne i elektryczne. Indianie Hopi nic o nich nie wiedzą i nie potrafią sobie tego wyobrazić, nam zaś brakuje adekwatnej tenninologii" (s. 72-73). W artykule Model uniwersum Indian amerykański językoznawca analizuje natomiast język Indian Hopi pod kątem odmiennego sposobu postrzegania czasu i przestrzeni niż ten rozpowszechniony w zachodnim świecie. Problem racjonalności języka hopi i kształtowanego przezeń świata jest z kolei przedmiotem rozważań w jego tekście pod tytułem Rozważania lingwistyczne nad myśleniem w społecznościach pierwotnych. Pisze on tam: "Tak więc wiele społeczności niepiśmiennych ("pierwotnych"), nie znajdując się bynajmniej w fazie irracjonalnej, potrafi wykazać się bardziej zracjonalizowanym i funkcjonującym na wyższym poziomie sposobem myślenia niż ludzie cywilizowani. Nie wiadomo, czy rzeczywiście cywilizacja jest synonimem racjonalności. Wśród plemion pierwotnych nie było filozofów; ich pojawienie się wiąże się z dobrobytem ekonomicznym, który w historii osiągnęło niewiele kultur. Być może zresztą zbytnia racjonalność gubi sama siebie albo wytwarza silne czynniki kompensujące" (s. l 07-1 08). Pozostałe artykuły zamieszczone w książce dotyczą bądż językoznawstwa ogólnego lub też stanowią, jak np. tekst Inskrypcja środkowomeksykańska zawierająca znaki dni Meksykanów i Majów czy Odszyfrowanie fragmentów językowych w hieroglifach Majów, studia nad narzeczami środkowoamerykańskimi. Dla czytelnika nic zaznajomionego �Recenzje i noty recenzyjne 303 z problematykąj«zykoznawstwa Benjamin Lee Whorfnapisał trzy artykuły popularnonaukowe, opublikowane w "Technology Review": Nauka ajęzykoznawstwo, Językoznawstwo jako nauka ścisła oraz Języki a logika, a także artykuł zatytułowany Język, myśl, rzeczywistość, zamieszczony w hinduskim czasopiśmie teozoficznym "Theosophist". Te artykuły również czytelnik odnajdzie w recenzowanej pracy. Na koniec warto zaznaczyć, iż zasada relatywizmu j«zykowego nie została do tej pory ani dostatecznie obalona, ani wystarczająco potwierdzona. Dlatego też słuszne wydaje się nazywanie jej hipotezą, mimo że sam Benjamin Lee Whorf określał ją mianem prawa. To bowiem, że języki różnią si« w swej strukturze, nie ulega wątpliwości. Czy jednak te różnice przyczyniają się do odmiennego sposobu postrzegania i pojmowania świata? Odpowiedź na to pytanie nie jest już tak oczywista. Wynika to między innymi z faktu, że niewiele było prób zweryfikowania tej hipotezy, szczególnie brakuje badań, które dodatkowo uwzgl«dniałyby możliwość występowania pozajęzykowych zachowań mogących wpływać na nasze postrzeganie świata. Analizując różnice językowe, nie należy ponadto ignorować problemu uniwersaliów językowych, czyli elementów wspólnych, pojawiających się we wszystkich językach. Które elementy, wspólne czy odmienne dla różnych języków, są bardziej znaczące dla percepcji rzeczywistości, oto pytanie, na które jednoznacznej odpowiedzi jak dotąd nie znaleziono. Magdalena Parus-Jaskulowska Jeremy R i fk i n, Wiek dostępu. Nowa kultura hiperkapitalizmu, w której placi się za każdą chwilę życia. Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2003, ss. 280. Ten niepokojąco brzmiący tytuł dosyć trafnie odzwierciedla ciągle kształtującą się, niejako na naszych oczach, nową sytuacj« ekonomiczno-kulturową. Autor w swojej książce analizuje skomplikowane relacje, wzajemne powiązania i zależności pomiędzy sferą kultury i ekonomii - jak ściśle są one ze sobą powiązane, udowadnia na kartach swojej pracy. Książka została podzielona na dwie części. Część pierwszą autor zatytułował: "Następna granica kapitalizmu". Omawia w niej mechanizmy powodujące zmiany podstawowego układu gospodarczego: konsument - rynek - stan posiadania, który ustępuje miejsca relacjom typu: konsument - sieć dostępu - dzierżawca. Powodzenie ekonomiczne stopniowo przestaje być zależne od rynków wymiany dóbr. Istotne stają się długoterminowe umowy, których długość uzależniona jest od przydatności danej usługi szybko wypieranej i zastępowanej nową - bardziej nowoczesną, prostszą w użytkowaniu i cz«sto tańszą. W związku z tym długoterminowe posiadanie traci swojąracj« bytu, staje si« wręcz uciążliwe i powoduje wi«cej strat niż korzyści. Niesamowicie szybkie tempo wszelkich innowacji tak oto skomentował specjalista firmy Microsoft: "Nieważne jak dobry jest wasz produkt, za półtora roku b«dzie już po nim". Dlatego tak ważny stał si« tani i szybki dost«p do danych usług, a czasy rządzące si« takimi regułami autor nazwał wiekiem dostępu. Rządzi się on całkiem nowymi zasadami. Rynek zostaje zastąpiony sieciami, sprzedawcy i nabywcy zamieniają si« w dostawców określonych usług w obrębie danych sieci, a klienci w użytkowników, chwilowych odbiorców ich oferty. Nowy etap rozwoju ludzkości cechuje także zasada szybkiego obrotu posiadanymi zasobami, a nie zasada akumulacji. To z kolei przyczynia si« do łatwego dostępu do wszelkich kredytów. Łatwa ich dostępność przyczynia się do przemiany ludności z osób oszczędzających w dłużników mających do spłacenia pokaźne sumy zaciągni«tych długów. Konkluzja pierwszej części książki sprowadza si« do stwierdzenia, że o ile w wieku dwudziestym starano się zapanować nad wymianą dóbr, o tyle w wieku dwudziestym pierwszym �304 Recenzje i noty recenzyjne starania idą w kierunku zapanowania nad wymianą koncepcji, a przedmiotem sprzedaży są wszelkie pomysły. Część druga pracy otrzymała tytuł "Ogradzanie kulturowych pastwisk". Autor podejmuje w niej próbę wytłumaczenia tego, co dzieje się w sferze kultury, a przede wszystkim mechanizmu jej "wyprzedaży" w masowej skali. Zamiast naturalnego poruszania się w obrębie wypracowanych przez wieki i przekazywanych z pokolenia na pokolenie wartości i tradycji - traktuje się kulturę na zasadzie konsumpcji. Autor dochodzi do następującego wniosku: "kiedy wszelkie formy komunikacji stają się towarami rynkowymi, wtedy kultura - materia komunikacji - też nieuchronnie staje się towarem". Dostęp do dóbr kultury przestaje być oparty na tradycji, stopniu pokrewieństwa czy prawie dziedziczenia, narodowości bądź płci, lecz uzaleźniony jest od ceny rynkowej kształtowanej prawem popytu i podaźy. Wiek dostępu nie oferuje stanu posiadania dóbr materialnych, lecz dostęp do przeźyć, coraz to nowych i coraz bardziej absurdalnych doświadczeń mijających się z sensem, ale nie o to przecież chodzi. Chodzi o prześciganie się w zadziwianiu, zaskakiwaniu niedorzeczną licytacją na ilość wrażeń - im bardziej intensywnych i nietypowych, tym lepiej. Wytwarzanie wyrobów zostaje zastępowane przez wytwarzanie wspomnień. Takie nastawienie przyczynia się do powstawania określonych rodzajów przemysłów kulturowych typu turystyka - która dostępna jest dla tych, których stać na zapłacenie za przyjemność doświadczenia czyjejś kultury. Etnolog nie może się powstrzymać przed dodaniem, że jest to dośwjadczenie zazwyczaj pozorne, pozbawione głębi i często wręcz zafałszowane - chociażby przedstawianiem swej kultury przez tubylców zgodne z wyobrażeniami o niej turystów. Kalkulacja jest prosta, należy sztucznie podtrzymywać tradycje, szczególnie te, których nigdy nie było, które tak naprawdę z dziedzictwem kulturowym niewiele mają wspólnego, ale to nie jest istotne -liczy się fakt, że takie działanie przynosi dochody - wcale niemałe i nie naraża niepotrzebnie podróżnych na rozczarowania. Stan zastany nie różni się od oczekiwanego. Wszelkie kultury redukowane są do pojedynczych rekwizytów pozbawionych swego znaczenia poprzez wyjęcie ich z określonych kontekstów, a co za tym idzie, nadaje się im coraz to nowe znaczenia, niejednokrotnie nie mające nic wspólnego z ich pierwotnymi sensami. Zjawisko to można zaobserwować chociażby w reklamie, obfitującej w pokaźną ilość skojarzeń nadających nowy wymiar poszczególnym fragmentom określonych kultur. Obecnie przestano poszukiwać sensu. Szuka się raczej zabawy i rozrywki, którą można znaleźć zarówno w cyberprzestrzeni,jak i centrach handlowych. Świat coraz bardziej przestaje być rzeczywisty, a zaczyna być światem nieskończonej ilości rzeczywistości symulowanych. Sytuacja sprzyja ciągłemu wcielaniu się w różne role, dostosowane do danej chwili. "Jesteś tym, kogo udajesz", oto zdanie odzwierciedlające istotę kondycji współczesnego człowieka. Autor porusza też kwestie rosnącego, bardzo okrutnego dysonansu pomiędzy tymi, którzy mają dostęp totalny do wszystkiego, czego zapragną - są ograniczeni jedynie możliwościami technicznymi, aktualnym stopniem ich rozwoju, i tych, którzy nic mają dostępu nawet do podstawowych i wręcz zamierzchłych zdobyczy cywilizacji, takich jak elektryczność czy podstawowa edukacja. Jeremy Rifkin przedstawia dane dotyczące dochodów niewielkiej garstki wybrańców losu, które wystarczyłyby na zaspokojenie potrzeb milionów ludzi. ,,385 miliarderów na świecie dysponuje łącznym majątkiem przekraczającym sumę rocznych dochodów prawie połowy ludności świata". Zmiany ekonomiczne nie dzieją się w próżni. Zdecydowanie wpływają także na poważne zmiany w kulturze. Nowe możliwości, jakie daje Internet, przyczyniają się do błyskawicznej sprzedaży wytworów kultury: muzyki, filmów, programów telewizyjnych, usług turystycznych. Słowem: "Wszystko jest na sprzedaż", wszystko można- za mniejszą bądź większą sumę gotówki kupić. W nowej sytuacji kulturowej nie tylko kupujemy dostęp do interesujących nas usług, ale, co jest dosyć przerażające - kupujemy także czas innych ludzi, pozyskujemy za pieniądze ich uczucia takie jak współczucie, miłość, przyjaźń; bez gotówki nie �Recenzje i noty recenzyjne 305 chcemy poświęcać im uwagi ijakiegokolwiek zainteresowania. Relacje międzyludzkie zaczynają przypominać coraz bardziej relacje rynkowe regulowane prawem podaży ipopytu. Zależą one od stopnia atrakcyjności danej jednostki dla innych mierzonej parametrami typu: modny i często młody wygląd, niezależny od metryki, odpowiednia zasobność portfela i zapewne sprawa najważniejsza - zasobność potencjału, jakim ktoś dysponuje, czyli znajomość osobników wpływowych, tych, którzy decydują o ważnych sprawach, tych, którzy dużo mogą. Kondycja poszczególnych kultur zaczyna być zagrożona narzucanym przez wielkie firmy, choćby w dziedzinie tego, co jemy np. u McDonalds'a - ujednoliceniem. Wirtualna edukacja nie stwarza najlepszych warunków do powstawania w sposób naturalny i spontaniczny więzi emocjonalnych pomiędzy rówieśnikami. Współczesna, mocno zagmatwana kultura rodzi wiele pytań i wątpliwości. Powinniśmy znależć na nie odpowiedzi, nim będzie za póżno. Mam nadzieję, że przynajmniej na niektóre z nich czytelnik znajdzie propozycje rozwiązań zawarte w prezentowanej książce. Anna Torobińska ODIE PTL - Łódź Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość, red. Wojciech Józef Burszta, Wydawnictwo Książkowe "Twój Styl", Warszawa 2003, ss. 259. Żyjemy i działamy w czasach zasadniczych zmian. Owe zmiany postawiły współczesnego człowieka w obliczu wielu wyborów idylematów. Książka pod redakcją Wojciecha Burszty Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to kilkanaście szkiców i esejów traktujących o rzeczywistości i świecie, w którym przyszło nam żyć. Główny nurt dyskusji zawartej w tej publikacji dotyczy próby odpowiedzi na pytania: Na czym polega istota przemian we współczesnym świecie? Kim w tym świecie jestemja? Gdzie jest moje miejsce w kalejdoskopie zdarzeń, przedmiotów i ludzi, którzy mnie otaczają? (s. 6). W Zaproszeniu do lektury autor charakteryzuje cztery części książki. O pierwszej, zatytułowanej Kłopoty z tożsamo.~cią, mówi, że dotyczy niepewności, ,jaka towarzyszy naszemu dzisiejszemu życiu, życiu, w którym prawie wszystkie dotychczasowe pewniki kulturowe - tożsamość, ciało, piękno, płeć, edukacja, dzieciństwo, kultura, tolerancja - poddane zostały swoistej wiwisekcji, a niekiedy wręcz zanegowane" (s. 8). Aby się przekonać o słuszności słów Wojciecha Burszty, musimy zatopić się w lekturę tej części. Zbiór otwiera tekst Ewy Krzyżaniak Nie ma tożsamości darowanej, czyli poszukiwanie siebie w Innych. Autorka niemal prosi - powiedz kim jesteś? Ale znalezienie odpowiedzi na to pytanie nie jest wcale takie proste. "Niegdyś człowiek przychodził na świat jako członek określonego plemienia - opiekuńczy pasterz, zręczny myśliwy czy spolegliwy rolnik, zachowując i pielęgnując tę rolę przez całe życie" (s. 14). Współczesność zjej wielowymiarowością i wirtualnościąpozwoliła na "przywdziewanie różnych masek". Tożsamość to rezultat identyfikacj iz wieloma zbiorowościami. Inni odgrywają doniosłą rolę w kształtowaniu obrazu nas samych. Według Magdaleny Tomaszewskiej, autorki Melting pot proszę! "wszyscy ludzie są twórcami lub posiadaczami jakiejś kultury, a rozmaite kultury kształtują odmiennych ludzi" (s. 21). Ta myśl może służyć za motto analiz różnic kulturowych. Autorka poddaje logicznej interpretacji relatywizm normatywny i etnocentryzm. Przychyla się do opinii, że rewolucja informacyjna, a zwłaszcza rozwój Internetu, odcisnął piętno na kulturze. �Recenzje i noty recenzyjne 306 W trzecim tekście, zatytułowanym Dziecko, wychowanie iponowoczesność. Antropolog maluje obraz Tarzycjusz Buliński porusza zagadnienie pedagogiki konserwatywnej, liberalnej i radykalnej. W ciekawy sposób, posługując się "figurami symbolicznymi" Strażnika, Ogrodnika i Rewolucjonisty, kreśli historię i współczesność wychowania. Zastanawia się nad sposobem pojmowania w różnych okresach dziejowych zwrotu "kochać swoje dziecko". Snuje refleksje nad dzieckiem w świecie ponowoczesnym. Następne dwa teksty - pierwszy autorstwa Andrzeja P. Kowalskiego Archeologia ciała i drugi - Joanny Łagody Dworzec Glówny w Poznaniu, czyli niezobowiązujące refleksje na temat ciała koncentrują się na cielesności. "Ciało to temat kuszący" (s. 49) - tak rozpoczyna Andrzej P. Kowalski swój esej. Wraz z autorem obserwujemy wpływ żywiołu Erosa i Tanatosa na kształtowanie stosunku do ciała. Przenosimy się w zamierzchłe czasy, kiedy człowiek przyjmował postawę wyprostowaną i oswajał ogień, poznajemy modelowe ciało w klasycznej Grecji i groteskowe w kulturze archaicznej. Często na co dzień posługujemy się słowami: gorąca namiętność, płomienne uczucia, pocałunek, kosmetyka. Czy wiedzą Państwo, jakie one mają znaczenie? Jeśli nie, to koniecznie trzeba sięgnąć po tekst Andrzeja P. Kowalskiego. Przebierająca się kobieta przed wejściem na Dworzec Główny w Poznaniu stała się inspiracją dla Joanny Łagody do rozważań na temat piękna i brzydoty ludzkiego ciała. "Szaleństwo piękna i brzydoty opanowuje nieszczęsnych uczestników naszej kultury, która ceni tylko ciała wzorcowe" (s. 65). W modzie są dziś wszelkiego rodzaju poradniki: jak być pięknym, sławnym i bogatym, jak się kreować, aby odnieść sukces towarzyski i zawodowy. Pewno niebawem pojawią się anonse matrymonialne typu: "wyjątkowo brzydki, gruby, w dodatku prostak i cham poszukuje zjawiskowo pięknej i inteligentnej partnerki życiowej". Coś, co nie demonstruje piękna lub brzydoty, nie istnieje. Nie ma miejsca na nonnalność i przeciętność. Część pierwszą publikacji kończy spacer po berlińskich zaułkach. Maciej 1. Dudziak Wpejzażu berlińskim pokazuje nam życie industrialnego i wielokulturowego miasta. Bcrlin jawi sięjako miasto bywalców, czyli ludzi bez mocnych korzeni, ale też nie czujących "nieznośnego fetoru człowieka znikąd" (s. 72), Love Parade, największej manifestacji ponowoczesnej żądzy wspólnoty" (s. 75), uniseksu, różnic między częścią wschodnią i zachodnią. Oddajmy znowu na chwilę głos Wojciechowi Burszcie, który mówi, że "tytuł części II Rzeczywistość ekranu - wyjaśnia właściwie wszystko" (s. 8). I tak jest niewątpliwie, bo przecież współczesny człowiekjest zawieszony między światem rzeczywistym i medialnym. Ale co z tego wynika? Może schizobajka? Może doświadczenie simulacrum? Może zamiast face-to-face pojawi się inter-face itp.? Monika Łukasiewicz, posługując się przykładami Cher, Michaela Jacksona i Zsy Zsy Gabor, pokazuje ich stosunek do siebie i do innych ludzi. Jej bohaterowie ujawniają trendy epoki. Lustro i zintemalizowane standardy wygl~du, chęć bycia kimś innym, potrzeba akceptacji przez określoną grupę etniczną, religijną itp. skłaniają do zmian za pomocą skalpela chirurgicmego. Nawet miłość ma charakter warunkowy "...można kogoś kochać ze względu na to, że..., lub nie kochać z uwagi na brak pewnej cechy" (s. 90). Jeżeli ktoś nie jest sprawny - wysportowany - szczupły - seksowny - zadbany - młody, to zrobi wszystko, by posiadać te walory cielesne, często nie licząc się z konsekwencjami zdrowotnymi czy finansowymi. "Śmierć (...) stała się pornografią: tematem, którego się nie porusza w przyzwoitym, szanującym się towarzystwie"! - twierdzi Zygmunt Bauman w książce Razem osobno, jednak nie dotyczy to mediów. Paweł Majchrzak w eseju Media w objęciach Tanatosa dowodzi, że śmierć jest główną bohaterką programów infonnacyjnych, filmów, gier komputerowych. Mówi się o niej w następstwie katastrof, klęsk żywiołowych, wypadków, wojen, zamachów terrorystycznych, przestępstw. Tworzy się fabułę filmu wojennego, sensacyjnego czy horI Z. Bauman, Razem osobno, Kraków 2003, s. 21. �Recenzje i noty recenzyjne 307 roru ukazującego różne jej oblicza. Śmierć w filmie ,jest magnesem przyciągającym przed ekrany tłumy chętnych do obejrzenia jej kolejnego ekranowego oblicza" (s. 10 l). Śmierć w mediach jest odrealniona i odległa, nie dotyka człowieka bezpośrednio, dlatego fascynuje i pociąga. Piotr Zwierzchowski, w swojej pracy Bohater, który nie może umrzeć, analizuje tematykę śmierci w kontekście kina popularnego. Stwierdza, że "kino popularne kocha swoich bohate~ów i niechętnie się z nimi rozstaje, nie pozwala im więc umrzeć" (s. 118). Zorro, Obcy, Superman, Rambo, Batman to bohaterowie, którzy ciągle stykają się ze śmiercią, sami giną, ale pomysłowość scenarzystów przywraca ich do życia. Śmierć w tego typu filmach jest czymś odwracalnym, widzowie mają do czynienia ze swego rodzaju zmartwychwstaniem czy odradzaniem się herosów. Dwa ostatnie teksty części drugiej opisują zagadnienia związane z reklamą. Adam Pomieciński zatytułował swój szkic Odczytać reklamę - zrozumieć kuiturę, co sugeruje, że komunikaty reklamowe to ważny element kultury współczesnej. Autor zwraca uwagę na zależność między muzyką, sportem, reklamą i globalizacją. Omawia reklamy niektórych znanych produktów i pokazuje, jak motywy regionalne, głównie kultura podhalańska, funkcjonują w świecie reklamy. Waldemar Kuligowski w tekście Natura a reklama, czyli gepard w trampkach snuje refleksje na temat roli zwierząt w reklamie. Pies, kot, lew, żubr, pingwin, foka i inna menażeria jest złączona z wytworem człowieka. "Świat zwierząt przekształcony został w spektakl, natura uległa zawłaszczeniu przez kulturę ..." (s. 152). Trzecia część W sieci cyberprzestrzeni oscyluje wokół problematyki przestrzeni wirtualnej. Cytując słowa z Zaproszenia do lektury "... rzeczywistość wirtualna fascynuje i poddawanie się urokowi bycia on line, prowokuje do pytania o życie offline" (s. 8). Życie "przy włączonym i wyłączonym komputerze" starają się pokazać Wojciech 1. Burszta, Remigiusz Szczechowicz, Katarzyna Butkiewicz i Joanna Wołyńska. Antropologiczne wyjaśnienie zaniku elementów społeczeństwa tradycyjnego i rodzenia się nowej rzeczywistości znajdziemy w Internetowej polis w trzech krótkich odsłonach Wojciecha Burszty. Te tytułowe trzy odsłony to po pierwsze, pokazanie nowych tendencji w relacjach międzyludzkich. Rodzina, narodowość, religia nie wszystkim wystarczają do pełni szczęścia, powstają "neoplemiona - a to miłośników fantasy, a to antyglobalistów, to znów zwolenników tego i owego - są przykładem poszukiwania więzi z innymi, nawet jeśli są to więzi nietrwałe, oparte na powierzchownej fascynacji, zmieniane zależnie od nastroju" (s. 161). Po drugie, analiza wpływu innowacji technicznych na udział w życiu obywatelskim i politycznym - mowa tu o demokracj i elektronicznej. I po trzecie, autor opisuje specyfikę komunikowania internetowego i surfowanie w sieci. Hiperteksty, "linki", przeskoki, skróty, żargon komputerowy to język wirtualnej rzeczywistości. Remigiusz Szczechowicz w artykule Po drugiej stronie lustra, czyli w cyberprzestrzeni wprowadza czytelnika w świat Globalnej Sieci Komputerowej. Stajemy się Alicją w krainie wirtualnych czarów, wędrującą przez cyberprzestrzeń i oglądającą odbicie realnego świata i fikcyjną rzeczywistość. DziC(kikamerom internetowym możemy " ...oglądać niebo nad Antarktydą, bezkresne pustkowia Doliny Śmierci, sprawdzać pogodę naMazurach lub upewnić siC(co do braku korków w centrum stolicy" (s. 179), na podstawie domen internetowych identyfikować państwa. Możemy też oglądać nierealną rzeczywistość w grach on-line, wyimaginowanych państwach, księstwach i miastach oraz delektować się sztuką net artu. Esej Tożsamo~~ć.Halloween przez 365 dni w roku Katarzyny Butkiewicz moglibyśmy streścić jednym zdaniem - narodziny człowieka w cyberprzestrzeni lub "czatoprzestrzeni". Wchodząc do tego nowego świata, wybieramy nick, czyli swoje nowe imię. "lm ciekawszy nick, tym więcej osób będzie chciało z nami rozmawiać" (s. 192). Po samoochrzczeniu zaczynamy "czatowe" życie. Odpowiadając na pytania: skąd jesteś?, kimjesteś?,jesteś kobietą czy mężczyzną?, ile masz lat?, czym się zajmujesz?, co lubisz?, zaczynamy tworzyć swoją �308 Recenzje i noty recenzyjne nową postać, mniej lub bardziej odbiegającą od rzeczywistości. Możemy mieć tyle tożsamości i osobowości, ile nasza wyobraźnia zdoła wykreować. Jesteśmy stworzycielami samych siebie. Autorka zwraca uwagę na to, że anonimowość i brak wizualnych relacji neutralizuje lęk przed konsekwencjami mówienia nieprawdy. Część trzecią kończy tekst Joanny Wołyń skiej zatytułowany Baśnie, czyli o grachfabularnych. Któż z nas nie pamięta różnych bajek i baśni z dzieciństwa. Budziły one tyle emocji, radości i wzruszeń. Ale nie o tym pisze autorka. W kręgu jej zainteresowań są gry fabularne, czyli swoista ucieczka od rzeczywistości w świat fantazji. Gra fabularna to połączenie opowieści z przeżyciami. To bycie kimś innym, wcielanie się w inną postać i uczestnictwo w wymyślonej fabule. Ten tekst jakby troszkę odbiega od poprzednich "cyberprzestrzeniowych" esejów. Ostatnia część książki zatytułowana jest Codzienność mitu. Wojciech Burszta nie uważa, "że mit to coś typowego dla kultur archaicznych i prymitywnych. Mit i mitologiczna wyobraźnia przenikają także świat początków XXI wieku; trzeba tylko trochę głębiej poszperać w naszej codzienności, aby się o tym fakcie przekonać" (s. 8). Pierwszym "szperaczem w rzeczywistości" jest KrzysztofPiątkowski kierujący swą uwagę na Bałkany. Wokół mitu kosowskiego to spojrzenie na wydarzenia w Kosowie z perspektywy historycznej, politologicznej i etnograficznej. Ingerencja wojsk NATO w 1999 roku w Jugosławii obudziła "stary panslawistyczny mit, będący nośnikiem idei jedności Słowian" (s. 217), ale też zapatrzenie w świetlaną przeszłość historyczną Serbii. "Narodził się mit Wielkiej Serbii, który ... wypierał ze świadomości narodu poczucie przynależności do wspólnoty jugosłowiańskiej. Jego miejsce zajął serbocentryzm" (s. 218). Autor serwuje nam krótką powtórkę z historii Serbów i Albańczyków w rejonie Kosowa oraz opis stereotypów narodowych. Zwraca uwagę, że bez mitów i pewnych idei drzemiących w świadomości ludzi nie byłyby możliwe społeczne działania. Esej Marcina Rychlewskiego intryguje czytelnika tytułem Sex, drugs & rock 'n 'roll. Wokół mitu muzyka rockowego. Zastanawiamy się, który z muzyków jest dla autora mityczną postacią. Szybko okazuje się, że żaden rockman nie jest apoteozowany. Padają nazwiska ilustrujące w rocku "rozprzężenie wszystkich zmysłów" (s. 232), ale i "ekstraklasę" tego gatunku. Cały tekst jest polemiką z Allanem Bloomem, który dostrzega tylko ciemne strony kultury rockowej. A w rocku, jak w życiu, nie wszystko jest białe i czarne. Istnieje jeszcze cała gama szarości. W poszukiwaniu współczesnego mitu Ludwik Stomma "wybrał" się na Tour de France. Przedstawia życie peletonu - zależności, relacje, mobilność, to tak samo jak w "strukturze społecznej Republiki". "Po pierwsze hierarchia jest zdefiniowana i mobilność pionowa minimalna, sprowadzona właściwie do rotacji pokoleniowej" (s. 240). Mityczną sławę może zyskać kolarz, który przez chwilę zaistnieje, taki, co trochę "namiesza" w systemie. Tour, zdaniem Stommy, niewiele ma wspólnego z rywalizacją sportową, jest świętem Francji i jej systemu społecznego. Książkę kończy artykuł Krzysztofa Jaskułowskiego i Magdaleny Parus-Jaskułowskiej pt. Nie zginie naród, który w piłkę gra. Wszystkim kibicom futbolu, którzy przeczytają ten tytuł, urośnie serce z dumy, że dzięki piłce są wielkimi patriotami. Autorzy uważają, że piłka nożna jest przykładem manifestacji narodowych uczuć, różnic i gloryfikowaniem własnej nacji. Relacje z zawodów dzięki mediom docierają do masowego odbiorcy, są tak prezentowane, żeby podkreślić nacjonalizm. Przejawy polonocentryzmu autorzy skrzętnie odnotowują w różnego rodzaju relacjach sportowych. ,,zadziwia łatwość, zjaką potrafimy się identyfikować z jedenastką mężczyzn, których głównym atutem są mięśnie czwórgłowe uda, a następnie przenosić tę lojalność na «naród», i vice versa" (s. 258). Książka pod redakcją Wojciecha Burszty stanowi zbiór niezwykle ciekawych obserwacji i refleksji z zakresu tak zwanej "antropologii codzienności". Trudno jest uwydatnić najbar- �Recenzje i noty recenzyjne 309 dziej istotne zagadnienia podnoszone w tej publikacji. Każda z jej czterech części analizuje problem ważny, dopełniający się z kolejnym i tworzący harmonijną oraz interesującą całość. Oryginalność tego głęboko humanistycznego przedsięwzięcia polega na wykorzystaniu różnych znanych tematów do snucia naukowych refleksji. Współczesność niesie ze sobą przemiany we wszystkich dziedzinach życia. Metaforycznie rzecz ujmując, tworzy się Wieża Babel, gdzie wszystko jest wymieszane. Po co nam rzeczywistość? Ekran, mit, rzeczywistość to pozycja pozwalająca na komunikację wewnątrzi międzykulturową. Kiedyś RalfDahrendorfnapisał: "Wspólny język, którym teraz mówimy, to przecież nie jest język Zachodu przyjęty przez Wschód; to głęboko uniwersalny język, który nie należy do nikogo, a tym samym jest własnością wszystkich"2. Teksty zawarte w prezentowanym tomiku mają właśnie taki uniwersalny charakter. Odnoszą się do szeroko rozumianej kultury. Poruszają ważką problematykę kondycji człowieka uwikłanego w wielość światów. Z jednej strony mamy do czynienia z nowoczesnymi urządzeniami komunikacji - telewizją, internetem, filmem, które przełamują bariery czasu i przestrzeni, a nawet barieręjęzyka. Tworzą globalną wioskę, w której porusza się człowiek. Skutkiem globalizacji jest upodabnianie się kultur do siebie, czyli unifikacja zwana przez G. Ritzera mcdonaldyzacją3. Rzeczywistość nie jest dla człowieka obca, bo może spotkać w niej znane sobie z mediów przedmioty i tak samo je interpretować. Z drugiej strony pojawiają się problemy - czy człowiek żyje on line, czy offline?, kimjest?,jakajestjego tożsamość?, jakie są mechanizmy związków z innymi?, itp. Autorzy szkiców i esejów zebranych przez Wojciecha Bursztę udowadniają czytelnikowi, że żyje w różnych światach. W tym rzeczywistym, w którym pracuje, spaceruje, kocha i w tym medialno--wizualnym, gdzie nowoczesne mass media nadają prawdziwość i realność wszelkim prezentowanym obrazom. Zacierają się wszelkie granice, pojawiają się dwuznaczności, a nawet wieloznaczności. Wiele "na pierwszy rzut oka" oczywistości wymaga ponownego zdefiniowania i nowej refleksji. Bywa też, że to, co przywdziewa ponowoczesny strój, prezentuje w istocie idee i pytania towarzyszące ludzkości od setek lat. Autorzy artykułów zgrupowanych w tej pracy ukazują wątek nowego myślenia nad zagadnieniami cielesności, tożsamości, sposobów wychowania, śmierci, itp. Na marginesie warto dodać, że w Ekranie, micie, rzeczywistości język mający pozór, a może lepiej powiedzieć - wygląd języka potocznego ułatwia zrozumienie szkiców i esejów. Z analiz dokonanych przez autorów zbioru wyłania się współczesna rzeczywistość, zjej wadami, zaletami i problemami. Książka trafia w sedno rozterek człowieka XXI wieku. Jest zaledwie wierzchołkiem góry lodowej tekstów humanistów o życiu w postindustrialnym świecie. Możemy na koniec zadać pytanie: O co w tych wszystkich tekstach chodzi? Otrzymamy odpowiedż: O przyszłość! Małgorzata Dziura Marek Z a I e s k i, Formy pamięci, słow%braz, terytoria, Gdańsk 2004, ss. 240. Przedstawiania przeze mnie książka Marka Zaleskiego wpisuje się w niezwykle żywy w humanistyce (zwłaszcza na przestrzeni ostatniej dekady) nurt zainteresowań pamięcią, rozumianąjako szczególna kategoria psychologiczna, społeczna i kulturowa. W warstwie treściowej nie jest to rzecz całkiem nowa, lecz zmieniona wersja pierwszego wydania tej pra2 3 R. Dahrendorf, Rozważania nad rewolucją w Europie, Warszawa 1991, s. 36. G. Ritzer, Mcdonaldyzacja społeczeństwa, Warszawa 1997. �310 Recenzje i noty recenzyjne cy (które ukazało się w 1996 roku nakładem Wydawnictwa Instytutu Badań Literackich PAN). W stosunku do pierwowzoru autor wprowadził trzy znaczące modyfikacje. Przede wszystkim wyłączył z całości szkic Piosenki niewinności i doświadczenia, w którym analizował wypowiedzi poetyckie stanowiące repetycję z "pamięci gatunkowej" wierszy-piosenek (esej ten został zamieszczony pod nowym adresem, a mianowicie w książce Zaleskiego poświęconej twórczości Czesława Miłosza). Zaistniała na skutek tego przesunięcia luka została wypełniona dwoma innymi tekstami: Ludzie ludziom ... ?, Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury? (zaprezentowanym na zorganizowanej w listopadzie 1999 roku przez Żydowski Instytut Historyczny i Instytut Badań Literackich PAN konferencji naukowej "Literatura polska wobec Zagłady" i mającym swój pierwodruk w "Res Publice Nowej" ze stycznia i lutego 2000 roku), oraz - współbrzmiącą z podejmowaną w wielu miejscach pracy kwestią powtórzenia - rozprawą Nuda powtórzeń? (wygłoszoną w marcu 1998 roku na sesji naukowej "Nuda w kulturze" na Uniwersytecie imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu i opublikowaną w "Res Publice Nowej" z maja tegoż roku). Powstała w ten sposób całość składa się z ośmiu odrębnych tekstów, spiętych klamrą wspólnego tematu, którymjest pamięć - rządzące nią prawa, mechanizmy oraz właściwa jej dynamika i różnorodne formy ekspresji. Kwestie te rozważa Zaleski z pozycji literaturoznawcy (którym jest z zawodu). Obszarem, jaki penetruje w poszukiwaniu tytułowych form pamięci, jest więc przede wszystkim (choć nie wyłącznie) teren narracji literackiej, dziedzina pisarstwa o ambicjach wysokoartystycznych. W umieszczonym na początku zbioru eseju Świat powtórzony autor porusza temat nostalgii będącej jednym z możliwych sposobów przeżywania rzeczywistości - takim mianowicie, który za najwyższą wartość uznaje przeszłość, co z jednej strony prowadzi do nałogowego jej rozpamiętywania, z drugiej zaś - do idealizowania jej obrazu, jego upiększania i uwznioślania. Historia literatury (zwłaszcza XX-wieczna) oferuje niezliczone bogactwo tekstów żywiących się wrażliwością nostalgiczną. Dolina Issy Miłosza, Dziura w niebie Tadeusza Konwickiego, Pamiętnik statecznej panienki Simone de Beauvoir, Posłaniec Leslie P. Hartleya to tylko niektóre z nich. Jak pisze Zaleski (powołując się na innych badaczy tego zagadnienia), zawrotna kariera myślenia i obrazowania nostalgicznego w pisarstwie ubiegłego wieku jest zapewne "następstwem porażki, jaką poniosła zbiorowa wiara w impuls modernizacji. Stanowi też efekt zmęczenia upowszechnionym wzorem kulturowym, który zalecał, by «żyć na fali» i czuć się z tym jak w domu. Zmęczenia wzmagającego poczucie zamętu, w jaki wprowadzało zawrotne tempo zmian cywilizacyjnych i politycznych. Widoczna gołym okiem różnica między tym, jak wyglądał świat w roku 1988 i w roku 1930,jest większa aniżeli ta zakreślona datami 1938 i 1888. Nostalgiczne wycieczki w przeszłość były manifestacją tęsknoty za wartościami trwałymi, myśleniem, które nie uznawało zmiany za jedyny trwały komponent rzeczywistości" (s. 19). Na kartach literatury postawa nostalgiczna manifestuje się wielorako. Jej "wyrazicielkami" są m.in. pamięć epifanijna oraz ejdetyczna - jakją nazywa Frances A. Yates - "pamięć widząca miejsca". Ta pierwsza swój najsłynniejszy wyraz artystyczny znalazła w cyklu powieściowym Marcela Prousta, gdzie smak umoczonej w herbacie magdalenki wywołuje u bohatera utworu całą lawinę wspomnień, pozwalając mu na ponowne doświadczenie przeszłości. Ta druga natomiast związana jest ze specjalną strategią narracyjną, jakąjest "przywoływanie zdeponowanego w pamięci fragmentu rzeczywistości jako chwili powracającej pod postacią przedmiotu, krajobrazu, sceny rodzajowej, fragmentu zapisanego w literackiej stop-klatce, niczym na fotografii" (s. 34). Ten rodzaj przedstawiania upowszechnił się w literaturze u progu XX wieku pod wpływem nagłego rozwoju technik służących reprodukcji i dokumentacji rzeczywistości. Nowolipie Józefa Hena czy Zagłada Piotra Szewca stanowią exempla dzieł, w których zastosowana została ta właśnie forma relacji o przeszłości. �Recenzje i noty recenzyjne 311 W następnym szkicu Niekończąca się opowieść: spowiedź dziecięcia wieku w literaturze ostatnich lat autor rozpatruje (gorąco dyskutowany obecnie w całej humanistyce) problem referencyjności tekstów, w których dochodzi do głosu postawa autobiograficzna - postawa intymisty, pamiętnikarza, świadka. Interesują go zwłaszcza wypowiedzi stanowiące syntezę doświadczeń biograficznych ich twórców, tym samym zaś tworzące świadectwa epoki, w której przyszło im żyć. Chodzi tu o takie m.in. utwory jak: Mój wiek Aleksandra Wata, Dziennik myśliwego Miłosza czy Hańba domowa. Rozmowy z pisarzami Jacka Trznadla. Pogląd Zaleskiego na kwestię autentyczności (rozumianej jako pełna zgodność z faktami obiektywnymi) autobiografii jest zbieżna z założeniami - wywodzącej się z nurtu poststrukturalistycznego - teorii konstruktywizmu. Uważa on zatem, iż narracja autobiograficzna nie jest wiernym odwzorowaniem przeżyć osoby wspominającej, lecz jedynie swobodną ekspresjąjej wyobrażeń na ten temat. Wynika to z jednej strony z naturalnych właściwości ludzkiej pamięci Gej niekompletności i selektywności), a z drugiej - z naszej wrodzonej predylekcji do literaturyzacji życia, "ubarwiania" składających się na nie zdarzeń i epizodów. Ta druga okoliczność ma niewątpliwie związek z naturą języka, który nie jest neutralnym medium poznania, odbijającym niczym zwierciadło rzutowane nań obrazy i sytuacje. Niewspółmierność porządku empirycznego i językowego powoduje wszak, iż żywe zdarzenie oddziela zawsze odjego słownej reprezentacji dotkliwa i głęboka luka. Od rozważań dotyczących pamięci autobiograficznej Zaleski przechodzi do analizy pamięci literatury - zakorzenionych w niej struktur, form i trybów komunikowania. Czyni to w eseju zatytułowanym Czarna dziura, w którym przedstawia własną, oryginalną próbę interpretacji powieści Pawła Huellego Weiser Dawidek. Powieść ta - będąca artystyczną rekonstrukcją mitu dzieciństwa - zbudowana jest na powtórzeniach, naśladuje wzorce fabularne i gatunkowe odsyłające do bogatych pokładów tradycji literackiej, przywołuje zadomowione w niej na stałe tropy, metafory i symbole. Stąd też widoczne pokrewieństwo WeiseraDawidka z takimi choćby tekstami jak: Blaszany bębenek, Kot i mysz Giintera Grassa czy Mój prz)jaciel Meaulnes Alain-Fourniera. Dalszym przedmiotem refleksji jest w książce pamięć historyczna. Autor poświęca jej trzy kolejne rozprawy. W pierwszej z nich Zagubiona szansa tropi - warunkowane wpływami polityki i ideologii - przemiany, jakim w ciągu ostatniego półwiecza podlegała pamięć jednego z naj donioślejszych wydarzeń w dziejach narodu, a mianowicie klęski wrześniowej z 1939 roku. Zagadnienie to rozważa w dwóch planach: z punktu widzenia tradycji lokalnej, polskocentrycznej oraz europejskiej, uniwersalnej. Dochodzi do wniosku, że jakkolwiek na rodzimym gruncie pamięć Września udało się ocalić oraz oczyścić z - nawarstwionego na nią przez okres komunizmu - nalotu kłamstw i przeinaczeń, to próba wpisania klęski 1939 roku w ponadnarodowy porządek symboliczny nie powiodła się. Dla Europy i świata pamięć o polskim Wrześniu jest wciąż pamięcią nieprzyswojoną, zapadłą w piasek niewiedzy i milczenia. Dwa następne studia Różnica oraz "Ludzie ludziom ... ? ", "Ludzie Żydom ... ?, Świadectwo literatury są polemiką, jaką Zaleski nawiązuje z Henrykiem Grynbergiem w kwestii Zagłady. Przedmiotem sporu jest tutaj teza Grynberga, iż nie można stawiać znaku równości pomiędzy ofiarą poniesioną przez Żydów i nie-Żydów w czasie II wojny światowej, albowiem sytuacja tych pierwszych była ze wszech miar wyjątkowa i nieporównywalna z sytuacją żadnego innego narodu. "Sprzeciw Grynberga - pisze Zaleski - sprowadza się do sprzeciwu wobec prób uniwersalizacji Holocaustu. (Zdaniem Grynberga, Nałkowska i Tadeusz Borowski w imię prawdy artystycznej dokonują uniwersalizacji Holocaustu, tymczasem od prawdy artystycznej ważniejsza jest «prawda nieartystyczna» i w imię ocalenia tej prawdy Holocaustu uniwersalizować nie wolno). W swoich wcześniejszych ęsejach, jak również w drukowanym na łamach «Res Publiki Nowej» eseju Nowoczesne wielkie zło, polemizując z Zygmuntem Baumanem i innymi, Grynberg powiada, że Holocaustu nie moż- �312 Recenzje i noty recenzyjne na sprowadzać do ludobójstwa, zbrodni przeciwko ludzkości, i nie wolno czynić go metaforą cierpienia ludzkości, gdyż takie stawianie sprawy «odbiera Holocaustowi jego unikalność i jego żydowskość». Holocaust «przydarzył się» Żydom dlatego, że byli Żydami" (s. 141). Namysł, jaki autor Form pamięci podejmuje nad tym stwierdzeniem, prowadzi go do zakwestionowania możliwości ostatecznej interpretacji Zagłady, albowiem jej unikatowość polega właśnie na tym, iż opiera się ona wszelkim wysiłkom intelektualnego opanowania i oceny, włączenia w określony porządek narracyjny. Każda próba jej racjonalizacji, wyrażenia za pomocąjęzyka dyskursywnego, jest z góry skazana na niepowodzenie. W obliczu złożoności i tragizmu tego wydarzenia okazuje się zawsze czymś nad wyraz nieudolnym i ułomnym, niezdolnym do wyczerpania całości. Według Zaleskiego zasadnicza niewyrażalność doświadczenia Holocaustu swój najpełniejszy wyraz osiąga na polu literatury. Dzieje się tak, gdyż "ontologia literackiego doświadczenia jest ontologią niemożności przedstawienia, ontologią nieobecności (przedmiotu przedstawienia, znaczenia, sensu). (oo.) z powodu właściwego dla literatury spóźnienia, w przedstawianiu czegoś, co się wydarzyło (pismo, literatura zawsze jest «po fakcie»), niemożliwe jest przedstawienie teraźniejszości i tym samym niemożliwe jest znalezienie się w sercu rzeczywistości. Literatura stanowi domenę aporii, paradoksu, jakim jest przedstawianie teraźniejszości (jako niemożliwe) - istnieje jako wirtualna przestrzeń, w której zachodzi przedstawienie. Literatura w swej próbie odzyskania tego, co niewyrażalne czy nieobecne, utrwala owo nieobecne (ale jako nieobecne właśnie), tak że pozostajemy ze świadomościąjęzyka jako wcielenia czegoś, co jest pustką, miejscem pustym" (s. 173). A zatem literatura nie jest żadnym świadectwem epoki Masowej Zagłady, nie odsłania ona bowiem rzeczywistości, lecz jedynie ociera się o nią, nie dosięgając nigdy jej istoty i sensu. Tym samym jak żadne inne medium uzmysławia wyjątkowość i jedyność tamtego Zdarzenia, bolesną niemożność zamknięcia go i powtórzenia w słowie. W przedostatnim rozdziale Naprzód w przeszłość uwaga autora koncentruje się na tekstach, które opowiadają o przeszłości z myślą o przyszłości. Zawarta w nich wizja historii podlega w ten sposób swoistej funkcjonalizacji - staje się źródłem inspiracji i projektem działania. W konsekwencji teksty te ustanawiają wzór ciągłości obowiązujący w kulturze, usiłują one bowiem uchronić od zapomnienia to, co bezpowrotnie minione, z kształtu przeszłości pragną uczynić pożądany model dla przyszłości. Przykładami tego rodzaju wypowiedzi są m.in. utwory sytuujące się w kręgu tzw. literatury kresowej (pisane przcz Andrzcja Kuśnicwicza, Józefa Wittlina, Stanisława Vincenza, Włodzimierza Paźniewskiego iwielu innych). wszystkie one kreują mityczny obraz Kresów jako baśniowej krainy, w której różne narodowości i wyznania wiodą zgodny żywot na tle malowniczych pejzaży niczym z Mickiewiczowskiego opisu. Wizerunek ten odbiega dalece od prawdy historycznej, obfitujący w konflikty i dramaty społeczne; materiał dziejowy w wielu miejscach poddawany jest tu upiększającemu retuszowi i celowym przemilczeniom. Wynika to z faktu, iż przeszłość nie jest w tym wypadku przedmiotem dokumentacji czy archiwizacji, lecz przedstawiana jest jako wzór do naśladowania. Siłą rzeczy więc uwypukla się to, co w jej obrazie dobre i pozytywne, pomijając ciążące nań rysy i skazy. Zamykające zbiór rozważania Nuda powfórzel1 podejmują kwestię, przechowywanych w pamięci kultury oraz nieprzerwanie aktualizowanych i uobecnianych przez nią, fonn i przedstawień. Zjawisko to jest szczególnie widoczne na gruncie literatury współczesnej, bezustannie powielającej znane tropy i figury językowe, uciekającej się do sprawdzonych po wielekroć rozwiązań poetyckich i prozatorskich. Na pytanie, czy owa - utkana z powtórzeń i cytatów przeszłości -literatura zachowuje swą wartość, Zaleski odpowiada twierdząco. Za Jacquesem Derridąpodważa on bowiem ten wzór myślenia, który deprecjonuje kopię jako coś wtórnego i drugorzędnego względem oryginału. ,,(...) co powtórzone - piszezależne jest od wcześniej istniejącego oryginału - to wydaje się oczywiste, ale również da się pomyśleć, że to, co oryginalne w równym stopniu zależy od siebie istniejącego w po- �Recenzje i noty recenzyjne 313 wtórzeniu. Jeśli warunkiem powtórzenia jest uprzednie istnienie czegoś, co skończone i obecne, to równie dobrze można powiedzieć, że obecności oryginału nie można uchwycić, dopóki nie zaistnieje on w powtórzeniu, jako kopia właśnie" (s. 194). Taki sposób rozumowania dowartościowuje kopię, przyznaje jej status równy oryginałowi. Jeśli chodzi o literaturę, to Zaleski dodaje, iż - widoczna w jej obrębie - tendencja do odtwarzania zastanych stylów, poetyk i konwencji językowych nie daje się sprowadzić do pustego naśladownictwa. Działanie to nie wypływa bowiem z braku inwencji artystycznej, lecz jest przejawem w pełni świadomej gry intelektualnej, jakąjej twórcy nawiązują z dziedzictwem przeszłości. W podsumowaniu tego krótkiego przeglądu warto zaznaczyć, iż praca Marka Zaleskiego, choć pisana jest z perspektywy literaturoznawcy, mieści także wiele cennych uwag i analiz z zakresu innych dziedzin wiedzy: psychologii, filozofii, historiozofii, antropologii kultury. Autor nie ogranicza się w swej refleksji do warsztatu krytyka i historyka literatury, lecz umiejętnie oraz konsekwentnie korzysta z dorobku poznawczego rozmaitych gałęzi humanistyki. Taki tryb postępowania przynosi liczne pożytki: owocuje intelektualną głębią i treściowym bogactwem konstruowanego wywodu, a także zapobiega ugrzężnięciu Form pamięci w okowach jednej dyscypliny, czyniąc tę książkę interesującą i atrakcyjną nie tylko dla filologów, lecz wszystkich tych, którzy w swej praktyce naukowej, w taki czy inny sposób, zajmują się problemem pamięci i zapomnienia w kulturze. Szczególną wartość pozycja ta przedstawia dla tych spośród humanistów, którzy (podobnie jak ja) zgłębiają to zagadnienie w oparciu o materiał językowy: wspomnienia, pamiętniki, listy, opowieści "zwykłych" ludzi. Bo choć - w przeciwieństwie do literatury - teksty te (niejako z założenia) mają charakter niefikcjonalny, a także pozbawione są na ogół jakichkolwiek walorów i ambicji artystycznych, to - jak przekonują badacze narratywiści - tworzone są w myśl tych samych co ona zasad i schematów konstrukcyjnych, przy użyciu jednakowych sposobów i środków artykulacji sensu. Warto zatem w procesie analizy tych wypowiedzi sięgać do lektur takich jak ta - po to, by czerpać z nich nowe idee i ożywcze pomysły interpretacyjne. Aleksandra Rzepkowska Jarosław Rok i c k i, Kolor, pochodzenie, kultura. Rasa i grupa etniczna w społeczeństwie Stanów Zjednoczonych, Universitas, Kraków 2002 ss. 360. W myśli socjologicznej i politologicznej pojawia się od paru dziesięcioleci prognoza stopniowego spadku znaczenia więzi o charakterze etnicznym, a także wagi kryteriów i podziałów rasowych w globalizującym i unifikującym się świecie. Wydarzenia tych samych ostatnich dziesięcioleci zarazem wskazują na coś przeciwnego - dowodzą, że emocje biorące za początek więż etniczną czy rasową ciągle są ważnym żródłem tożsamości, nabierając niekiedy charakteru burzliwych wybuchów zbiorowej nienawiści owocującej zbrodniami czasem o wielkiej skali. Etniczność i rasa - oczywiście rozumiane w kategoriach społecznych, a nie biologicznych - nic tracą znaczenia w całym świecie. Dlatego ze wszech miar społecznie ważny wydaje się temat rasowych i etnicznych podziałów społeczeństwa amerykańskiego podjęty przez Jarosława Rokickiego w jego ostatniej książce. O ile dotychczasowe opracowania autora dotyczyły przede wszystkim etnicznych problemów mniejszości polskiej w Stanach Zjednoczonych, o tyle Kolor, pochodzenie, kultura... zakres zainteresowania Rokickiego rozszerza na wszystkie grupy etniczne zamieszkują- �314 Recenzje i noty recenzyjne ce Stany Zjednoczone. Tym razem autor wprowadza także problematykę społecznego sensu podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych. Pracę swą autor opiera przede wszystkim na bogatej literaturze, choć także odwołuje się do własnego badania empirycznego. Problematykę, którą autor się zajął, lokowałabym na pograniczu dwóch dyscyplin: socjologii i antropologii społecznej. Książka zawiera fragmenty zarówno teoretyczne, jak i empiryczne; składa się z ośmiu rozdziałów, z których jeden ma charakter sprawozdania z empirycznych badań, przeprowadzonych w latach 1995-96 w Stanach Zjednoczonych, pozostałe rozdziały powstały woparciu o literaturę zastaną. Ta niespójność książki bynajmniej nie jest wadą, a rozdział empiryczny, do którego autor wydaje się przywiązywać stosunkowo niewielkie znaczenie, uznaję za wyjątkowo ciekawy i inspirujący, mimo że zgłaszam do niego sporo uwag merytorycznych i metodologicznych. Osobiście byłabym za postawieniem tego rozdziału bardziej w centrum opracowania i rozbudowaniem go. Swoją refleksję nad książką 1. Rokickiego ujmę w kilku punktach: l. Nikt nie ma wątpliwości, iż zjawiska więzi rasowej ietnicznej wykazują specyfikę lokalną i regionalną. Można by zatem stwierdzić - odrzucając oczywiście sens oceniający - że etniczność etniczności nie równa, rasizm nie równy zaś rasizmowi. Jarosław Rokicki wybrał - zgodnie ze swoją długoletnią linią rozwoju intelektualnego i doświadczeniami badawczymi - przypadek społeczeństwa amerykańskiego i kształtowania się kategorii etniczności i rasy w obrębie tego społeczeństwa. Przyjmując jako przedmiot badania problem etniczności w Stanach Zjednoczonych, siłą rzeczy ograniczył swoje zainteresowanie do pewnego typu zjawisk etnicznych, które mogły się zdarzyć tylko w sytuacji społeczeństwa imigracyjnego. Zarazem omawiając różne teorie etniczności, korzysta on głównie z autorów amerykańskich, lecz również w kręgu jego zainteresowania pozostają teorie badaczy europejskich, np. wybitnego norweskiego antropologa Fredrika (a nie Frederika) Baltha. Refleksja amerykańska nad etnicznością z natury rzeczy skupia się na innego typu zbiorowościach niż badania uczonych zajmujących się społecznościami nieimigranckimi. Wydaje się, że koncepcja Bartha, którą zresztą bardzo sobie cenię i traktuję jako inspiracj~ w różnych analizach mojego materiału badawczego, jest stosunkowo mało przydatna do badania imigranckiego społeczeństwa amerykańskiego. Dotyczy to również wielu innych rozważań teoretycznych, które znajdujemy w pracy Jarosława Rokickiego. Rozważania te mają oczywiście walor informacyjny, pozwalają czytelnikowi nabrać rozeznania w szerszym kontekście problematyki etnicznej, lecz nie pomagają zrozumieć struktury etnicznej tego społeczeństwa, które leży w centrum zainteresowania autora książki. Uwaga ta wymaga głębszego wyjaśnienia. Otóż skłonna byłabym wyróżniać trzy sposoby rozumienia grupy etnicznej: I) jako zbiorowości opartej na poczuciu wspólnoty kultury, pochodzenia, historii, terytorium i czasem też typu osobowości (wchodzą w grę zatem ukształtowane narody, jak i zbiorowości zorganizowane słabiej politycznie, czasem rozmiarami mniejsze, czasem cywilizacyjnie odbiegające od standardów zachodnich - zarówno np. Buriaci, Jakuci, Nawahowie,jak i Polacy czy Anglicy); 2) jako autochtonicznej zbiorowości o nienarodowym charakterze, która ma poczucie kulturowej odrębności i więcej niż regionalnego statusu, np. Łemkowie, którzy nie optują za tożsamością ukraińską, czy Kaszubi; 3) jako grupy oderwane od własnych narodowych całości i daleko od nich bytujące np. Polacy lub Grecy w Australii czy USA. W grubych zarysach te trzy sposoby pojmowania grupy etnicznej wyczerpują spotykane w literaturze rodzaje ujęć tego pojęcia. Wśród różnych sposobów rozumienia etniczności wydaje się, że tylko jeden (trzeci) ma zastosowanie do społeczeństwa amerykańskiego. Jarosław Rokicki wydaje się ignorować to rozróżnienie. �Recenzje i noty recenzyjne 315 2. Polityczno-administracyjny punkt widzenia, który przyjmuje Jarosław Rokicki, narzuca stosowanie kategorii emicznych, czyli obowiązujących w społeczeństwie badanymw tym przypadku amerykańskim. Prowadzi to w konsekwencji do spojrzenia umożliwiającego niejako na jednej płaszczyżnie rozważanie zbiorowości traktowanych jako grupy tego samego rzędu grup zasadniczo odmiennych: imigranckich społeczności Włochów, Polaków czy Greków, Afro-Amerykanów,jak również rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej - Indian i Innuitów (Eskimosów). Afro-Amerykanie to zbiorowość, której autor sam boi się traktować jako grupę, zaś zbiorowość rdzennych Amerykanów stanowi jeszcze inny, zupełnie swoisty przypadek. Ze zbiorowości plemiennych (nie wahałabym się nazwać ich etnicznymi) tworzą w ostatnich dziesięcioleciach etniczność wyższego rzędu w postaci wspólnotyogólnoindiańskiej . Podziały rasowe czy etniczne w społeczeństwie amerykańskim, które dla zewnętrznego obserwatora nie są oczywiste, Rokicki traktuje więc zarazem - chyba niezupełnie świadomie - jako przedmiot badania, jak ijako narzędzie analityczne. Autor zdaje sobie sprawę, że niektóre używane przez niego pojęcia są w zastosowaniu do społeczeństwa amerykańskiego w ogóle wątpliwe lub bardzo swoiste co do zakresu; nie bez przyczyny pisze we wprowadzeniu: "Jeżeli więc w jakimś miejscu tej pracy pojawi się pojęcie narodu amerykańskiego, to należy je rozumieć jedynie w znaczeniu politycznym (społeczeństwa zorganizowanego w formę państwa), a pojęcie procesu narodotwórczego oznaczać będzie proces przemian stosunków rasowych i etnicznych zachodzących w obrębie tego państwa" (s. 17). 3. Kilka uwag bardziej szczegółowych nasuwa mi się w związku z problematykązbiorowości czarnych Amerykanów, którą zajmowałam się kiedyś bardzo intensywnie. Pisząc o kulturowej odrębności ludności murzyńskiej, czyli A fro-Amerykanów, autor książki mówi słusznie o całkowitym zerwaniu z afrykańską kulturą. Ciągłość w zasadzie została zerwana, ale trzeba zarazem pamiętać, co Rokicki nietrafnie ignoruje, że ze strzępów afrykańskich kultur plemiennych, elementów chrześcijaństwa i kultury białych powstała, przede wszystkim na niewolniczym Południu, odrębna kultura murzyńska, która zawiera w sobie elementy afrykańskie, a która staje się symbolem w obrębie różnych ruchów społecznych - albo negatywnym albo pozytywnym, w zalcżności od orientacji polityczno-kulturowej ruchu czy ideologii. Kategoryzowanie Murzynów czy raczej Afro-Amerykanów jako zbiorowości etnicznej jest oczywiście nieporozumieniem z punktu widzenia analiz socjologicznych, ale taka kwalifikacja obecna jest w myśleniu amerykańskim, co mogłoby być interesującym przedmiotem zabiegów badawczych; zachęcałabym autora recenzowanej pracy do podjęcia w przyszłości tego tematu, a raczej tej perspektywy badawczej. Sądzę, że autor mógłby się bardziej zagh;bić w niuanse podziałów rasowych w Stanach Zjednoczonych, sięgające korzeniami do XIX wieku; sprawiają one, że możemy mówić o rasowej obsesji w tym społeczeJlstwie. Podział nie dotyczył tylko "mieszańców" drugiego pokolenia, czyli Mulatów, byli także kwarteroni i oktoroni, a zasada, która rozdzielała białych i Murzynów, to - zasada jednej kropli krwi. Stosunek do odmicnności rasowej nie jest w USA zdumieniem, zaskoczeniem, podziwem dla nieznanego, z którym zetknąć się możemy w Europie Wschodniej, gdzie bliskich kontaktów między osobami różnych ras praktycznie do niedawna nie było. Bliskość, styczności o określonym wymiarze społecznym, spowodowała w społeczeństwie amerykańskim wytworzenie się fenomenu świadomościowego - nadania znaczenia niuansom pochodzenia rasowego. Natręctwo, zarówno szczegółowego niegdyś wnikania w rasowe pochodzenie, jak i obecnie całkowitego unikania tego rodzaju rozważań w duchu poprawności politycznej, jest wyrazem tej swoistej obsesji. Nie jest też prawdą, że kategoria rasy została �316 Recenzje i noty recenzyjne z dokumentów wycofana. Kiedy we wrześniu 1994 roku zapisywałam mojego syna do piątej klasy Elementary Public School w Kencie, Ohio, otrzymałam długi formularz, w którym pojawiła się kategoria rasy mojego dziecka, zgodnie z klasyfikacją, którą autor recenzowanego opracowania stosował we wcześniejszych rozważaniach. Poprawność polityczna jeszcze tak głęboko nie sięgnęła. Pisząc o zjawisku asymilacji Jarosław Rokicki wskazuje na odwrotny proces w przypadku amerykańskich Murzynów - tworzenia się świadomości wspólnoty rasowej w oparciu o poczucie odrzucenia i wspólnoty interesów. Sądzę, że ten mechanizm można zauważyć w przypadku wszystkich grup, które pochodzą z Europy, Azji czy Ameryki Łacińskiej; zaobserwować go można wszędzie tam, gdzie pojawiają się zjawiska wykluczania i dyskryminacji oraz stopniowej integracji; powrót do dawnej tożsamości lub nawet budowanie jej od nowa stanowi reakcję na różne formy społecznego wykluczenia. 4. Rozważania w wielu miejscach książki sąz konieczności powierzchowne, gdyż autor zdecydował się na temat o ogromnym zasięgu. Pojawiło się też wiele drobnych nieścisłości, których nie miejsce tu śledzić. Osobiście dotknęło mnie przypisywanie Tańcowi Duchów roli prekursorskiej wobec Amerykańskiego Kościoła Tubylczego; wszak są to zupełnie odrębne ruchy religijne, które typologicznie zaliczyłam do osobnych kategorii; reprezentują zarówno psychologicznie, jak i historycznie odrębne nurty myśli i obrzędowości indiańskiej. Pisałam o tym w książce Bunt i ucieczka. Zderzenie kultur a ruchy społeczne. W ogóle historia Indian w pigułce wydaje mi się nazbyt skrótowa, schematyczna i chyba niepotrzebna. Dobór faktów, które autor podaje, jest dość przypadkowy, bo nawet o termination policy - tak ważnej dla kształtowania się współczesnej etniczności indiańskiej w ogóle nie wspomina. Poza tym chętne przyznawanie się do pochodzenia indiańskiego tłumaczone "modą na indiańskość" uznałabym za unik badawczy. 5. Rozdział empiryczny, poświęcony badaniu ważności kategorii etnicznej przynależności u osób identyfikujących własne pochodzenie, odebrałam jako bardzo ożywczy i interesujący. Narzucają się tu oczywiście pewne zastrzeżenia, z których do pewnego stopnia zdaje sobie sprawę autor badania. - Przy bardzo skromnej próbie podział na kategorie wewnętrzne i ich krzyżowanie prowadzi do tak małych podzbiorowości, że posługiwanie się odsetkami wydaje się nieporozumieniem, dostarcza jedynie pewnej orientacji. Doradzałabym tego rodzaju materiał traktować jako bliższy jakościowemu; odsetki zaś podawane nawet z jednym miejscem po przecinku w takim ujęciu wydają się zbędne. - Jeszcze jedno zastrzeżenie metodologiczne - identycznie, jak się zdaje, autor traktuje i "razem zlicza" wyniki pochodzące z badania techniką audytoryjną i wywiadu ankieterskiego. Jak wiadomo, kontakt bezpośredni twarzą w twarz z badanym bardzo poważnie wpływa na odpowiedzi, zwłaszcza jeśli stosunek badacza do tematu jest nieobojętny w tym przypadku jest Polakiem z Polski. Nie mam wątpliwości, że na efekty mojego badania jakościowego na Syberii, wśród Jakutów czy Buriatów, istotny wpływ miał fakt mojej narodowej przynależności. (Mógłby się też autor zdecydować na terminologię - pochodzenie pojedyncze i wielokrotne czy złożone). - Ponadto trochę naiwnie brzmią ciągłe zapewnienia, że sfera przekonań i poglądów należy do zjawisk subiektywnych. To chyba nawet wie nie nauczony socjologii czytelnik. - Zarazem muszę też autora książki uspokoić, że nie tylko on jeden niechętnie reagował na badanie dotyczące postaw etnicznych; mój kwestionariusz dotyczący dystansów społecznych o charakterze etnicznym i rasowym, przeprowadzany wśród młodzieży niemieckiej w Bielefeldzie, został wielokrotnie określony przez moich badanych jako rasistowski. �Recenzje i noty recenzyjne 317 - Najciekawszy fragment rozdziału empirycznego relacjonuje część badania dotyczącą zjawiska, które określiłam w jednej z publikacji jako "obcość odzwierciedloną", czyli przekonania o wyobrażeniach grupy obcej na nasz temat. Mam przekonanie, że interesująca byłaby kontynuacja badań podjętych przez Jarosława Rokickiego i ich pogłębienie. Sądzę, że obok materiału ilościowego, który autor zebrał, przydałyby się dane jakościowe, które poszłyby w głąb badanego problemu. Wywiady pogłębione z wybranymi osobami z różnych grup etnicznych Uakkolwiek by tę etniczność rozumieć) byłyby, w moim przekonaniu, właściwą drogą kontynuowania interesującej ścieżki badań podjętych przez Rokickiego. 6. Zastosowana w rozdziale podsumowującym przez autora koncepcja kultury Mary Douglas (której nazwiska zresztą nie znajdujemy w bibliografii) w tej formie jest wybrana dość przypadkowo; w gruncie rzeczy obecna jest w różnych kierunkach antropologii współczesnej,jak i dość starej. Cała szkoła francuska z przyległościami, choćby polskimi, od Durkheima poprzez Huberta, Maussa, potem Levi-Straussa, a u nas Czarnowskiego, angażuje się w analizę kultury pod kątem jej roli klasyfikacyjnej i porządkującej świat społeczny. 7. Książka dr. Rokickiego posiada pewną zaletę, która jest zarazem jej wadą; zawiera ogromną ilość syntetycznie i systematycznie podanych informacji, które mają spory walor dydaktyczny; nadaje to jednak książce charakter bardziej encyklopedyczny niż problemowy. Pytania badawcze, na które autor chciałby odpowiedzieć, czy też problemy, które chciałby rozwiązać, gubią się często w dużej masie materiału sprawozdawczego. Sprawia to, że zaprezentowane podejście ma charakter raczej opisowy niż problemowy. Chwilami poetyka pisarska przybiera też postać publicystyki naukowej; autor nie stroni od wartościowania; czasem odwołuje się do poważnych ocen, np. kiedy pisze o obszarach skradzionych przez USA Meksykowi. W sumie traktowałabym książkę Rokickiego bardziej jako głos w dyskusji nad ważnymi społecznie i doniosłymi teoretycznie kwestiami niż jako ich rozwiązanie. Książka: Kolor. pochodzenie, kultura zawiera obszerną bibliografię, która początkującemu studentowi może dostarczyć informacji i orientacji w temacie etniczności; dlatego recenzowana praca - w moim przekonaniu - będzie stanowiła cenną pomoc naukową przy nauczaniu problematyki etnicznej oraz wszelkich przedmiotówamerykanistycznych. Ewa Nowicka Zbyszko M e los i k, Kryzys męskości w kulturze współczesnej, Wydawnictwo Wolumin, Poznań 2002, ss. 182. Nie jest zaskoczeniem, że problematykę kondycji męskości w otaczającym nas świecie podejmuje Zbyszko Melosik, od lat zajmujący się analizą kultury współczesnej w kontekście zmian, jakie wprowadza ona w obrębie tożsamości cielesnej i płciowej. Gender studies to jednak nie jedyny obszar zainteresowań, w którym porusza się wspomniany autor. Będąc kierownikiem Zakładu Socjologii Edukacji na Wydziale Studiów Edukacyjnych UAM, pracuje on na pograniczu różnych nauk - socjologii, politologii, filozofii, pedagogiki i antropologii. Interdyscyplinarny charakter ma zatem większość jego prac. Wśród najbardziej znanych można wymienić: Tożsamość, kultura, edukacja - migotanie znaczeń (napisana wspólnie z Tomaszem Szkudlarkiem), Postmodernistyczne kontrowersje wokól edukacji, czy Ciało i zdrowie w społeczeństwie konsumpcji. Kryzys męskości w kulturze współczesnej jestjed- �318 Recenzje i noty recenzyjne nak przede wszystkim kontynuacją rozważań autora z wydanej w 1998 roku książki Tożsamość, ciało i władza. Główna teza omawianej pracy przeziera do czytelnika już z okładki książki. Umieszczony na niej rysunek przedstawia kobiecą dłoń przesuwającą po szachownicy pionka - w tym przypadku symboliczne wyobrażenie mężczyzny. Można się zastanawiać, czy za chwilę zostanie on usunięty z gry, czy jest jedynie marionetką w ręku kobiety; w każdym razie utracił swą władzę. Widniejący pod spodem tytuł dopowiada - we współczesnej kulturze mamy do czynienia z kryzysem męskości. Autor wyjaśnia we wstępie, że kryzys ów zawiera się przede wszystkim w trudności odpowiedzenia na pytanie - co oznacza dziś bycie mężczyzną. Kolejne dziewięć rozdziałów stanowi próbę ukazania różnych kontekstów przejawiania się tytułowego kryzysu i reakcji, jakie on wywołuje. Autor podkreśla, że jego "książka dotyczy codzienności, codziennych sytuacji, drobiazgów (które wyznaczają rytm naszego życia), poczucia naszej tożsamości płciowej, poczucia ciała, miejsca wśród innych, miejsca w społeczeństwie" (s. 8). Nie jest to zatem wywód teoretyczny, lecz analiza konkretnych zjawisk występujących w otaczającym nas świecie. Tekst dotyczy czterech grup zagadnień. Pierwsza grupa to rozważania na temat współczesnej męskości w odniesieniu do kobiecości. Mowa tu zarówno o różnych obliczach kobiecej emancypacji i jej wpływu na poczucie męskiej tożsamości, jak też o feminizacji tejże w wielu przejawach. Jednym z przykładów feminizacji mężczyzny jest przyjmowanie przez niego roli nieodpowiedzialnego konsumenta. Do tej pory, jak twierdzi autor, była to rola zarezerwowana dla kobiet, jednak współczesna, wszechogarniająca kultura konsumpcyjna zawładnęła również mężczyznami, nakazując im nieustanne poszukiwanie przyjemności i realizowanie chwilowych pragnień. Mężczyzna-konsument, nastawiony na maksymalizację wrażeń, traci swą dawną stabilność, racjonalność i niezłomność, upodabniając się do labilnej emocjonalnie kobiety. Kolejny objaw feminizacji to medykalizacja życia mężczyzn. Dawniej mężczyzna był symbolem siły, odporności i niewrażliwości na ból. Obecnie - w dobie rosnącego wpływu medycyny na naszą codzienność, również ijego ciało Uak do tej pory ciało kobiety), okazuje się kruche i słabe. Za główny znak owej przemiany autor uznaje fakt, że coraz więcej mężczyzn sięga po Prozak - tabletkę szczęścia, dotychczas stosowaną przede wszystkim przez kobiety. Uzależnienie własnego samopoczucia od chemii pozbawia mężczyznę samokontroli - jednego z głównych dotychczas wyznaczników jego tożsamości. Feminizacja tytułowego bohatera przebiega dalej na płaszczyźnie ciała, które upodabnia się do ciała kobiecego. Autor wiąże to zjawisko z narastającą, ogólną tendencją do fascynacji ciałem i redukowania doń tożsamości. Wskazuje również, że emancypacja kobiet w sferze erotycznej sprawiła, że ciało męskie stało się, jak nigdy dotąd, obiektem seksualnym. Mężczyzna, mniej lub bardziej uświadamiając sobie, że jego ciało jest poddawane ocenie, szuka sposobów na uatrakcyjnienie go. Sięga zatem po chirurgię plastyczną i perfumy, jak kobieta - stroi się i depiluje. W ten oto sposób, w obliczu ekspandującej feminizacji kultury współczesnej, zacierają się granice wyznaczające męską tożsamość. Tyle mówią czytelnikowi pierwsze trzy rozdziały książki. Kolejne cztery części pracy koncentrują się wokół zagadnień męskiej seksualności i potencji jako głównych wyznaczników rozróżnienia płciowego, czyli wyodrębniania czegoś takiego jak męskość w ogóle. Pojawia się tu problematyka mniejszości seksualnych i ich rosnącego znaczenia w kulturze, jak też związany z tym temat zacierania różnic płciowych, czyli upłynniania granicy pomiędzy byciem mężczyzną i byciem kobietą. Autor wykazuje, że heteroseksualność we współczesnym świecie przestaje być jcdyną obowiązującą normą, a staje sięjedną z wielu możliwości budowania własnej tożsamości seksualnej. Pojawia się wręcz moda na "seksualny pluralizm" i "płciową ambiwalencję". Zdaniem autora ten stan rzeczy sprawia, że współczesnemu mężczyźnie, dawniej hetcroseksualnemu i dominującemu z związku, coraz trudniej jest jasno określić własną tożsamość. Powraca tu kwestia wyzwolenia seksualnego kobiet. Tym razem rozważanajest w kontekście zanegowania �Recenzje i noty recenzyjne 319 schematu mężczyzny - dominującego zdobywcy i pasywnej, uległej niewiasty. Kobiety świadome własnej seksualności i zdecydowane na osiąganie maksymalnej rozkoszy w ramach tej sfery wysuwają coraz większe oczekiwania w stosunku do swoich partnerów. To sprawia, że "w umysłach przerażonych mężczyzn pojawia się (...) obraz «seksualnie żarłocznej kobiety», która staje się «źródłem pełnej przeraźenia fascynacji». Jej nienasycenie kwestionuje męskość każdego, kto «wpadnie w jej ręce»" (s. 57). Ponieważ potencja seksualna jest, jak twierdzi autor, jednym z głównych kryteóów oceniania męskości, wśród panów daje się zaobserwować dwie skrajne postawy wobec zaistniałych w tej sferze kobiecych wymagań. Jedną z nich jest wycofanie, czyli całkowita rezygnacja z życia seksualnego, które budzi niepokój. Druga to próby maksymalizowania własnej potencji. W tym kontekście wiele stron autor poświęca tematowi Viagry. Jest ona, jego zdaniem, jednym z trzech głównych symbolów ,,kultury instant", opisywanej skrótowo metaforą:jast JoodJast sexJast car. Viagra, choć z założenia jest jedynie lekarstwem dla mężczyzn z problemami erekcji, w istocie stała się magiczną tabletką zapewniającą natychmiastową, skondensowaną przyjemność, stosowaną nie tylko przez osoby chore, lecz - coraz częściej przez te, które poszukują silnych, szybkich wrażeń. Viagra jest również spełnieniem mitu o wiecznej młodości oraz mitu American Dream. Pozwala bowiem zatuszować objawy starzenia się czy niedomagania organizmu i osiągać "sukces" na zawołanie, niezależnie od naturalnych możliwości. Wszystko to sprawia, że zamierzone lekarstwo staje się w wielu przypadkach rodzajem narkotyku, a mężczyzna, chcący zapewnić sobie sprawn,ośćseksualną, od której w znacznej mierze zależy jego poczucie własnej wartości, uzależnia się od "seksu w pigułce" - w znaczeniu dosłownym i przenośnym. Kontynuacją rozważań nad męską potencją seksualnąjest rozdział ósmy książki, który wyodrębniłabym jako trzecią grupę zagadnień - skoncentrowanych wokół problematyki męskości "białej" i "czarnej". W tej części autor wykazuje, że o ile czarne kobiety starają się za wszelką cenę upodobnić do białych, internalizując mit o dominującym pięknie białego ciała, o tyle biali mężczyźni pragną mieć potencję czarnych mężczyzn i ich "czarnego fallusa". Pojawienie się tego typu pragnień było niejako nieuniknioną konsekwencją ideologii rasizmu. Wywodząca się już z czasów niewolnictwa tendencja do postrzegania czarnego mężczyzny jedynie w kategorii wydajnego ciała, sprawiła, że został on zredukowany do własnej cielesności. Odmówiono mu inteligencji i duchowości, ograniczając jego wizerunek do wyobrażenia istoty o niepohamowanych popędach, ale w związku z tym także o nieograniczonych możliwościach w sferze seksualnej. Tak skonstruowany obraz czarnego mężczyzny stał się przedmiotem odrazy, lecz jednocześnie fascynacji i zazdrości ze strony mężczyzny białego. Kultura konsumpcyjna znakomicie wykorzystuje ową fiksację na punkcie czarnej potencji. W mediach wizerunki czarnych mężczyzn są maksymalnie seksualizowane, a na ich bazie kreuje się image mężczyzny typu macho, władczego "twardziela" emanującego zwierzęcą siłą iseksualnością. I oto w dobie kryzysu męskości, czarny mężczyzna staje się symbolem odrodzenia męskiej dominacji, heteroseksualizmu i nieograniczonej, naturalnej seksualnej potencji. Biały mężczyzna staje natomiast wobec paradoksalnego pragnienia zachowania swego białego ciała - symbolu inteligencji i wyższości w człowieczeństwie, pragnąc jednocześnie posiąść czarnego fallusa - symbol prawdziwej męskości. Ostatni rozdział książki ukazuje dyskursy męskości dominującej, czyli sposoby współczesnych mężczyzn na przełamywanie dotykającego ich kryzysu. Z. Melosik omawia tu między innymi stanowisko krytyków feminizmu i zwolenników "powrotu do tradycji", którzy propagują przywrócenie męskiej dominacji w kulturze. Dalej prezentuje próby "ocalenia" wizerunku męskości takie jak kreowanie image'u mężczyzny sukcesu czy mężczyzny kulturysty, którego umięśnione ciało, tak jak ciało czarne, samo w sobie jest symbolem siły i seksualności. Kolejne analizy dotyczą wzorów męskości typu Rambo, macha i playboy, które, każdy na swój sposób, zakładają nadrzędność mężczyzny wobec kobiety i dążą do uprzedmiotowienia płci pięknej. Innąpróbą przywrócenia męskości jej dawnego znaczenia �320 Recenzje i noty recenzyjne jest seksturystyka, która białym mężczyznom pozwala na nowo odnajdywać w postaciach Azjatek i Afrykanek ideał kobiety podporządkowanej i uległej. Ostatnim przykładem odzyskiwania przez mężczyzn pozycji dominującej jest dążenie do trywializacji i komercjalizacji feminizmu. W wyniku takich działań przestaje on być traktowany jako krytyczna idea o istotnym znaczeniu, staje się zaś jedną z propozycji kultury konsumpcyjnej. Ta część książki pokazuje zatem, że mężczyźni, świadomi, czy też nie, kryzysu, jaki ich dotyka, nie pozostają biernymi jego ofiarami. Po krótkiej prezentacji zawartości pracy, przejdę teraz do jej krytycznego omówienia. Z. Melosik jest niewątpliwie znawcą gender studies i czuje się to, czytając jego książkę. Zjednej strony Kryzys męskości zawiera bowiem wiele odwołań do innych, ważnych autorów z tej dziedziny, takich jak np. L. Luciano, T. Gmerek czy C. Lasch, z drugiej zaś strony Melosik dzieli się z czytelnikiem szeregiem własnych, dojrzałych przemyśleń. Opierają się one na analizie współczesnych reklam, zawartości stron internetowych lub popularnych czasopism, co skłania czytelnika do refleksyjnego i zdystansowanego przyjrzenia się elementom otaczającej go kultury. Co więcej, odwołują się do badań autora nad postrzeganiem różnych zagadnień związanych z męskością i płciowością w ogóle. Niemal pół rozdziału poświęconego tematowi konsumpcji seksu i Viagry to prezentacja różnych sposobów postrzegania przez osoby badane roli "niebieskiej tabletki" w budowaniu relacji pomiędzy mężczyznami i kobietami. W rozdziale dotyczącym feminizacji ciała męskiego zapoznajemy się natomiast z wynikami eksperymentu, testującego, w jaki sposób zapach wpływa na konstruowanie tożsamości płciowej. Tego typu odniesienia do doświadczeń i poglądów innych ludzi poszerzają ogląd tematyki i czynią pracę ciekawszą. Ograniczający jest natomiast fakt, że autor bazuje jedynie na ankietach wypełnionych przez studentów - grupy posiadającej niewątpliwie interesujący sposób postrzegania rzeczywistości, lecz niereprezentatywnej dla ogółu społeczeństwa. Wynik to zapewne wygodnictwa autora, dla którego, jako pracownika uczelni, najłatwiejszym sposobem zbierania danych było rozdanie ankiet swoim słuchaczom. O ile nie mam podstaw przeczyć, że zjawiska opisywane przez Melosika, a dotykające mężczyzn, rzeczywiście mają miejsce we współczesnej kulturze, o tyle uważam, że błędnie zdiagnozował je on lub też przyjął do ich opisu nieadekwatną definicję. Kryzys, rozumiany jako trudność odpowiedzi na pytanie "co oznacza dziś bycie mężczyzną", nie może bowiem, moim zdaniem, dotykać tylko jednej z płci. Określanie każdej ze stron binarnego podziału opiera się bowiem na odwołaniu do drugiej jego strony. Jeśli nie umiemy określić, czym jest jasność, nie będziemy potrafili zdefiniować ciemności, jeśli rozmywa nam się granica między pięknem a brzydotą, trudno będzie nam opisać jakąkolwiek rzecz w tych kategoriach, każda będzie niedookreślona. Jak zatem, nie mając pojęcia o tym, co oznacza dziś bycie mężczyzną, można określić, co oznacza bycie kobietą. Gdy utraciliśmy jasne kategorie, niepokój definicyjny zapanował po obu stronach. Złudzenie, że kryzys dotyka jedynie mężczyzn, wynika moim zdaniem z faktu, że to oni znajdują się na pozycji defensywnej. Kobiety, upomniawszy się o swoje prawa, zaczęły przejmować coraz więcej, dotychczas zastrzeżonych dla mężczyzn, ról i cech. Co więcej, o czym szeroko pisze Melosik, mężczyźni w wielu sferach podlegają feminizacji, taki bowiem, feminizujący charakter, ma otaczająca nas wszystkich kultura konsumpcyjna. l w tym znaczeniu, w znaczeniu wypierania męskich wartości z kultury, można mówić o kryzysie męskości. Jednak będące w ofensywie kobiety mają, moim zdaniem, takie same problemy w określeniu standardów swej kobiecości, co strona przeciwna w przypadku męskości. Gdy zanikły jasne kategorie, każdy sam poszukuje odpowiedzi na pytanie o kształt i tożsamość własnej płciowości. Czy bycie kobietą to bycie matką, businesswoman, wrażliwą i uległą niewiastą czy wampirem seksu? Czy bycie mężczyzną to dominacja i niewzruszoność, a może więcej empatii i czułości? W społeczeństwie konsumpcyjnym, jak to zresztą doskonale opisał Melosik poprzez metaforę Kaczora Donalda, każdy z nas może być tym wszystkim po trochu lub co jakiś czas zmieniać opcje. Społeczeństwo �Recenzje i noty recenzyjne 321 konsumpcyjne bowiem, cytując za autorem, "opiera się na zasadzie: żadnych zasad, jedynie wybory, każdy może być każdym" (s. 15). W takim kontekście zaproponowana przez autora definicja kryzysu męskości traci zasadność. W rzeczywistości książka Mełosika opowiada raczej o kryzysie płciowości jako takiej, z intencją szerszego uwzględnienia problemów mężczyzn, jakie z owego kryzysu wynikają. Sama struktura pracy wskazuje tymczasem, że z głównymi jego bohaterami nie jest jeszcze najgorzej. Ponad 1/3 objętości książki to bowiem opis tzw. "dyskursów męskości dominującej", a dodać do tego można również przeszło 20 stron na temat dominacji czarnej męskości. Okazuje się zatem, że ci sami mężczyźni, którzy na początku lektury jawili nam sięjako zniewieściali i pozostający w defensywie kulturowej, w końcowym wrażeniu stają się "twardzielami", aktywnie dążącymi do dominacji i uprzedmiotowienia kobiet. Proporcje tekstu podważają zatem niejako główną tezę autora. Usilne udowadnianie, że to właśnie mężczyźni przeżywają kryzys w naszej kulturze, wydaje mi się wynikać z ogólnej tendencji autora do binarnego postrzegania rzeczywistości i przypisywania symbolicznych znaczeń wyróżnionym przeciwnościom. Chociaż bowiem omawiana książka prezentuje szerokie spojrzenie na problematykę płciowości, rozważaną w różnych kontekstach i z wielu płaszczyzn (kulturowa, psychologiczna, pedagogiczna), można zauważyć, że Melosik dąży do ścisłego rozgraniczania prezentowanych zjawisk, zawężając tym samym ich interpretację. Mamy zatem mężczyznę, który się feminizuje i kobietę coraz bardziej wyzwoloną. Mamy czarną męskość jako bastion męskości esencjalnej i zakompleksionąmęskość białą. Gdzieś w tle analogicznie pojawia się czarna, zakompleksiona kobiecość, będąca zastępczym obiektem fascynacji białych mężczyzn, szukających sposobów na wyzbycie się kompleksów, oraz biała kobiecość jako wzór esencjalnej kobiecości. Obok tradycyjnego podziału na czarne i białe oraz na Wenusjanki i Marsjan, autor umieszcza bardziej wyszukane binaryzmy. Nawiązując do Freuda, odnajduje analogie pomiędzy Viagrą a Erosem, popychającymi ludzkość do korzystania z uciech życia i usuwającymi strach przed AIDS - Tanatosem. Takie symboliczne porównania czynią pracę niewątpliwie ciekawszą w odbiorze, dostarczają czytelnikowi obrazów, poprzez które łatwiej jest rozumieć rzeczywistość. Sąjednak nacechowane uproszczoną, czarno-białą kategoryzacją, której umyka różnorodność współczesnego świata. Tematyka płciowości i seksualności, stosunkowo niedawno pozbawiona znamion tabu, dopiero kształtuje własny język. Melosik w tym zakresie wykazuje tymczasem swoisty kunszt i wysoce zindywidualizowany styl. Jego sfonnułowania, odważne, a jednocześnie nietuzinkowe,jak np. "ona zaprasza męskie oko do inwazji", czy "mężczyzna powraca do fallusa jako ostatecznego insygnium męskości", ubarwiają lekturę książki i przykuwają uwagę do jej treści. Jest to niewątpliwie zaleta. Kryzys męskości ... wywalczył już sobie w Polsce miano jednej ze sztandarowych pozycji z zakresu geneder studies i tej nie zamierzam podważać. Bez wątpienia książka Melosika pozwala przyjrzeć się bliżej zjawisku przemian dokonujących się w sferze płciowości w naszych czasach, z uwzględnieniem różnorodnych jego kontekstów. Dodatkowo wspomniane przemiany są analizowane na szerszym tle problematyki współczesnej kultury konsumpcyjnej, której autor jest znawcą i fascynatem. Lektura zatem jest niezwykle inspirująca do indywidualnych przemyśleń na temat chociażby własnej kondycji w świecie zacierających się granic i nieskończonych możliwości samokształtowania. Z zastrzeżeniem, że na wstępie odrzucimy wszelkie szufladkujące koncepcje autora, z główną tezą książki włącznie, i skupimy się na prezentowanych przez niego faktach i, potraktowanych z dystansem, przemyśleniach. W taki sposób czytana, książka Melosika staje się niezwykle ciekawą refleksją nad kondycją współczesnego człowieka w kontekście jego tożsamości cielesnej i płciowej. Aleksandra Kosakowska �322 Recenzje i noty recenzyjne Anna M a I e w s k a-S z a ł y g i n, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmovry o władzy lokalnej w vrybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, "Studia Ethnologica", Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Wydawnictwo DiG 2002, ss. 200. Jednym z potocznych sądów dotyczących naszej współczesności jest stwierdzenie, wedle którego wszyscy interesujemy sit( polityką: ona ma być pretekstem dla rozmów, powodem spt(dzania długich godzin nad lekturą gazet czy śledzeniem telewizyjnych newsów, a także zarzewiem gorących towarzyskich sporów. CZt(ść obserwatorów wspólnotowego życia Polaków skoryguje ten jednoznaczny sąd, przekonując, że rozpolitykowanie ustąpiło obecnie miejsca desinteressement wobec kwestii politycznych, społecznej apatii bądź zaangażowaniu w niezwykle ekspansywną rzeczywistość kultury popularnej (to ikony tejże "nadają" imiona tysiącom malutkich obywateli - a nie postaci znane z mównic sejmowych). Anna Malewska-Szałygin wychodzi jednak z założenia, że "Wszyscy mówimy o polityce" (s. 9). Tak brzmi pierwsze zdanie jej książki Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995. Praca ta składa sit( z dwóch zasadniczych cZt(ści."Założenia i konteksty badania wiedzy potocznej o sprawach publicznych" to najpierw analiza najistotniejszych dla całej pracy pojt(ć, dalej zaś zbiór podstawowych informacji na temat idei samorządności w Polsce oraz rodzimych społeczności wiejskich. W końcu nastt(puje prezentacja terenu badań, jakie przeprowadziła autorka, czytelnik dostaje także coś na kształt politycznego inwentarza tegoż terenu. CZt(ść druga - trzykrotnie obszerniejsza - to "Wioskowe opowieści o władzy gminnej". Zapoznajemy sit( w jej ramach z owocami badań prowadzonych w dwóch mazurskich gminach w latach 1993-1994 i 1995-1996. Spośród ponad trzech setek przeprowadzonych w terenie rozmów ("nie był to klasyczny kwestionariusz ... używaliśmy dyspozycji do badań ... staraliśmy sit(jak najrzadziej przerywać naturalny tok relacji" - s. 57), autorka zdecydowała sit( na przedstawienie ośmiu z nich. W rezultacie mamy do czynienia z dążącym do wierności zapisem pytań iodpowiedzi, których zasadniczym przedmiotem jest wiedza o strukturach i funkcjonowaniu władzy politycznej w jej lokalnym wydaniu. Każda z rozmów opatrzona została autorskim komentarzem, który podsumowuje jej wyniki i zwraca uwagt( na najbardziej intrygujące wątki. Ostatnie strony Wiedzy potocznej o sprawach publicznych zawierają wnioski autorki, jej diagnozt( kwestii zasygnalizowanych w tytule pracy. Malewska-Szałygin proponuje zestawienie dwóch pojęć, a szerzej i poprawniej mówiąc, dwóch zjawisk kulturowych, dwóch rodzajów nastawień, postaw. Z jednej zatem strony autorkt( zajmuje to, co nazywa ona zamiennie "gminnym punktem widzenia", "wiedzą lokalną", "zdrowym rozsądkiem" lub "wiedzą podręczną". Są to określenia omawiające potoczne rozumienie rzeczywistości, przekonania i oceny zwyczajnego mieszkańca codzienności. Gdyby rzecz dotyczyła tradycyjnej społeczności wiejskiej, należałoby posługiwać sit(kategorią wiedzy ludowej, omawiana praca prezentuje jednak realia wsi współczesnej, stądoznajmia autorka - mówić należy o wiedzy nieprofesjonalnej. Drugim kluczowym terminem dla omawianej pracy jest civility, element republikańskiej refleksji nad funkcjonowaniem państwa. Najczt(ściej zwykło sit( rozumieć ten termin jako cnott( obywatelską, pewien idealny wzorzec zainteresowania wspólnymi sprawami wraz z imperatywem zaangażowania w służbę lokalnej społeczności. Malewska-Szałygin deklaruje wysoki stopień sympatii wobec ujęcia civility przez Edwarda Shilsa. W tym wariancie jest to nade wszystko "zbiorowa samoświadomość", z którą związana jest "sieć instytucji, działań i podzielanych przekonań" (s. 20). Ostatecznie przyjmuje ona, że będzie traktować ów termin w kategoriach "zaangażowania obywatelskiego (...) wiążącego sit( bardziej ze sferą działań niż przekonań" (s. 23). �Recenzje i noty recenzyjne 323 Zapewne uzasadnionym działaniem, mającym zbliżyć autorkę do potocznego myślenia o sprawach publicznych (politycznych), było zwrócenie się ku społeczności lokalnej, podjęcie rozmów z jej przedstawicielami, pochylenie się nad "małą" rzeczywistością ijej "małymi" wymiarami. Przekonuje o tym lektura rozmów, owych "wioskowych opowieści", które snują: Wójt, Przewodniczący Komitetu Obywatelskiego, Zwolennik Wójta, Opozycjonista, Radny-Stronnik Wójta, Nauczyciel, "Ukrainka" oraz Rolnik. Malewska-Szałygin kilkakrotnie wyjaśnia powody, dla których jej narracja rozgrywa się w ,jednej z mazurskich gmin" (w rzeczywistości w dwóch gminach), dlaczego nazwy pobliskich miejscowości są starannie wykropkowane, ajej pierwszoplanowi bohaterowie skryci zostali za bezosobowymi maskami. "Wyrażenie zgody na rozmowę było dowodem zaufania, że nie wykorzystamy tych materiałów, aby im zaszkodzić - czytamy. - Było to w znacznej mierze zaufanie do Uniwersytetu, jako instytucji niezaangażowanej w walkę polityczną" (s. 59). Dostajemy tym samym pierwszą ważką informację tyczącą lokalnego wymiaru myślenia o polityce: kto cicho siedzi, ten jest roztropny. Afery, nadużycia i kolesiostwo na każdym kroku, wszyscy to wiedzą, ale - jak w wyśpiewanym refrenie przeboju ostatnich miesięcy o cudownie tautologicznym tytule - "Jest, jak jest". Tego należy się trzymać. Jakie inne wnioski wyciąga autorka? Jej zdaniem civility jest w lokalnym środowisku polskiej wsi tak naprawdę pieśnią odległej przyszłości. Brak odpowiedniej "infrastruktury społecznej i kulturowej" (s. 190) powoduje, że większość członków lokalnej społeczności nie angażuje się w sprawy publiczne. Tłumaczą to niedostatkiem własnych kompetencji, ale także zawłaszczeniem tej sfery przez "nich", iluzorycznością wpływu na działania podejmowane przez władze. Wiele elementów civility jest co prawda realizowanych przez "stronnictwa Wójta", małą grupę osób aktywnych w przestrzeni publicznej, reszta społeczności postrzegająjednakjako środowisko hermetyczne, które świadomie separuje się od większości. Nadziei na zmianę tej niekorzystnej tendencji upatruje Malewska-Szałygin w rozwoju systemu wolnorynkowego i idącego za nim wzrostu poszanowania własności prywatnej. Jeśli jednak, jak chce autorka, wiedza potoczna stanowi jeden z poziomów Braudelowskiej struktury długiego trwania, to należy liczyć się, że "zmiany w niej zachodzą bardzo powoli i wymagają dziesięcioleci, by stały się zauważalne" (s. 191). Temat badawczy podjęty przez autorkę Wiedzy potocznej a sprawach publicznych zasługuje na uznanie. Niezbyt często przecież podejmuje się u nas kwestię świadomości politycznej i potocznych wyobrażeń tyczących państwa, jego organów i ich funkcjonowania. Badacze pracujący w warunkach współczesnej wsi nadal zwyczajowo zajmują się powtarzalnym wachlarzem problemów: tożsamością, rudymentami świata ludowego, a ostatnio także zjawiskiem biedy. W tym sensie omawiana książka stanowi interesujące urozmaicenie. Na tym wszelako atrakcyjność tej pracy, w mojej opinii, się wyczerpuje. Niestety. Skoro kluczowym - tak dla badań terenowych, jak i pracy pisarskiej - terminem, na którym skupia się Malewska-Szałygin, jest wiedza potoczna, warto byłoby na pewno poświęcić jest więcej miejsca. Na dwóch stronach pracy dowiadujemy się zaledwie, że problem myślenia potocznego był przedmiotem studiów o wielowiekowej tradycji, ale zajmowali się nim głównie filozofowie (jako dowód otrzymujemy wyimki z prac Teresy Hołówki i Józefa Niżnika; przyznajmy, że niezwykle skromne jest to pars pro toto). Wspomina się ponadto nazwiska socjologa Durkheima i antropologa Geertza. A gdzież podziała się bogata tradycja socjologii wiedzy, etnometodologii, gdzie Lebenswelt Husseria, dlaczego pomija się Gadamera, Schutza, Diltheya - którego słowa mogłyby stanowić świetne motto dla recenzowanej książki: "życie oznacza coś każdemu z nas najlepiej znanego, rzeczywistość najintymniejszą, ale równocześnie i najciemniejszą (...). Najważniejsze pojęcia, z pomocą których pojmujemy świat, są kategoriami życia"l - z jakiego powodu zapomina się o tym, że ku "folklorowi życia codziennego" zwracał się też jakże często Edward T. Hall? �324 Recenzje i noty recenzyjne Autorka infonnuje czytelnika, że "zasadniczym problemem była fonna prezentacji zebranych materiałów" (s. 58). Poszukując jej, Malewska-Szałygin zwróciła się ku metodom stosowanym w badaniach nad dyskursem potocznym. Zaowocowało to przytoczeniem pełnej treści wybranych rozmów, które zajmują lwią część książki. Nie jest to oczywiście żadna rewolucyjna nowość, ale nikt też nie zapowiadał, że staniemy w obliczu interesujących eksperymentów. Uderzające jest za to co irrnego: lektura ośmiu zamieszczonych rozmów okazuje się monotonna. Wrażenia tego wcale nie wywołuje jednak forma, ale treść. Jakie bowiem płyną z nich nauki? Ano takie, że społeczeństwo obywatelskie to idea nadal bardzo mglista, że władza kojarzy się Polakom z nadużyciami, powracającym podziałem na "nas" i "nich", wiecznym oczekiwaniem na lepsze czasy. Odktywcze nie są też wynurzenia przedstawicieli władzy lokalnej, którzy po swojemu definiują samorządność, obowiązki poszczególnych organów i instytucji, generalną kategorię demokratyczności. Ciekawiej brzmią na tym tle wypowiedzi szeregowych mieszkańców gminy, więcej w nich bowiem lokalnego kolorytu, opowieści barwnych, silniej ukrwionych. Dlaczego, na przykład, ludzie decydują się na kandydowanie na radnych? "Jedni może mają zaszczyt, że tam idą na tą sesję ... na przykład nauczyciel- to on nie musi wtedy na lekcji być, bo on idzie na sesję, on ma zapłacone lepiej niż tam w szkole, i co innego usłyszy, coś się dowie może" (s. 163). Nauczyciele do samorządów!, chciałoby się zakrzyknąć. Jak wygląda kampania wyborcza na Mazurach? "W jednej wsi taki jeden gość, nie będę wymieniał nazwiska, zrobił taką biesiadę ..." (s. 173). A jak należałoby poprawnie zdefiniować samorządność? "Sam wszystko porobi, sam wypłaci się i sam wszystko utrzyma, trzy razy S" (s. 170). Wiedza potoczna o sprawach publicznych wydana jest bardzo dobrze, praca edytorska również zasługuje na pochwałę (brakuje jedynie w bibliografii cytowanego na stronie 192 Weitmana). Zasadne wydaje się wszelako pytanie o to, dlaczego praca ukazała się dopiero po sześciu latach od zakończenia badań? Jak należy przypuszczać, decyzja w tej sprawie nie leżała wyłącznie w gestii autorki, ale jednak warto wyrazić żal z tego powodu. W połowie lat 90. ubiegłego wieku książka mogła stanowić gorący zapis stanu potocznej świadomości, dzisiaj jest wyrażnie spóźnionym dokumentem. Nie ulega bowiem dla rrrnie wątpliwości, że książka nie przynosi czytelnikowi nowej, zaskakującej wiedzy, jest nieuchronnie przewidywalna. (Być może podskórnie zdawała sobie z tego sprawę także autorka, generalne wnioski z badań pomieściła bowiem z powodzeniem na siedmiu stronach.) Doskonale zdaję sobie sprawę z tego, że raczej żadnemu współczesnemu badaczowi kultury swojego społeczeństwa nie będzie dane mienić się pysznym tytułem odkrywcy, ale ta świadomość wcale nie wyklucza oczekiwania na oryginalne ujęcia, zaskakujące perspektywy, interpretacje, które "zmuszają do myślenia". Czy rzeczywiście potrzeba było aż czterech intensywnych sezonów badawczych, by potwierdzić powszechne intuicje, naszą - no właśnie - wiedzę potoczną? Do obiegowych prawd należy wszak przekonanie o tym, że samorządność rodzi się w Polsce w bólach, że często interes prywatny bierze górę nad publicznym, a w warunkach lokalnych wciąż doskonale mają się towarzyskie sitwy i załatwianie spraw "po znajomości". Skoro, powtórzmy, "Wszyscy rozmawiamy o polityce", są to dla każdego truizmy czystej wody. Oponent może zauważyć, że jeśli jednak ktoś nie interesuje się polityką, to omawiana pozycja może stanowić dla niego cerrne źródło wiedzy. Może to i racja, obawiam się jednak, że osoba taka po książkę Malewskiej-Szałygin po prostu nie sięgnie. Waldemar Kuligowski 'W. Dilthey, Rozumienie iżycie, w: Wokół rozumienia. Studia iszkice z hermeneutyki, wybrał i przełożył G. Sowiński, Kraków 1993, s. 87. �Recenzje i noty recenzyjne 325 Izabella Bukraba-Rylska, Edward Maj ewski, Krystyna Łap i ńska-Tyszka, Barbara P e r e p e c z k o, Maria W i e r u s z e w s k a, Polska wieś w świadomości społecznej. Wiedza i opinie o kulturze ludowej, rolnikach i rolnictwie, Instytut Rozwoju Wsi i Rolnictwa PAN, Warszawa 2004, ss. 215. Obejmujący dwa ostatnie stulecia gwałtowny rozwój cywilizacyjny pociągnął za sobą liczne przeobrażenia w obrazie polskiej wsi. Przede wszystkim stał się przyczyną rozpadu jej tradycyjnej kultury, zwanej chłopską. Bezduszny materializm oraz zapatrzenie w przyszłość napierającej cywilizacji technicznej okazały się wszak nie do pogodzenia z "duchem" tej kultury: głęboko metafizycznej, przepojonej sacrum, za najwyższe autorytety mającej przeszłość i tradycję, osadzonej w słowie, a nie w piśmie. Postępujące za opisywanymi zmianami: stopniowe bogacenie się wsi, powojenna (podbudowana ideologicznie) reforma rolna, kolektywizacja oraz masowe migracje jej rdzennych mieszkańców do miast spowodowały zanik stanu chłopskiego, a co za tym idzie, nieuchronny kres wytworzonej przez tę formację kultury - z jej specyficznym światopoglądem, aksjologią i kodem komunikacyjnym. Nie znaczy to, rzecz jasna, iż ów świat starych chłopskich pojęć, wierzeń i wartości zaginął bez śladu. Wiele z jego obfitego dziedzictwa przechowało się do dziś - w ramach tego, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, powstałej w wyniku otwarcia się oraz emancypacji wsi tradycyjnej. Wywołany przemianami kulturowymi fakt przełamania samotności i izolacji tego obszaru sprawił bowiem, iż rozmaite jego wytwory (społeczne, materialne oraz duchowe) wydostały się z zamkniętego kręgu rodzimej wspólnoty i stały własnością całego społeczeństwa. Zakodowana w świadomości współczesnych Polaków wiedza oraz poglądy na temat środowiska wiejskiego Qego historii, kultury, mieszkańców, kondycji ekonomicznej, a także kierunków i szans rozwoju) są głównym tematem przedstawianej przeze mnie pracy. Wybór takiej, a nie innej problematyki badawczej miał - o czym przekonująjej autorzy - wielorakie uzasadnienia i motywacje. Pisze o tym we "Wstępie" Izabella Bukraba-Rylska: "Socjologowie i badacze kultury pozostają zgodni w swych diagnozach, kiedy określają społeczeństwo polskie jako społeczeństwo chłopskie, i to nie tylko ze względu na charakterystyki demograficzne czy ekonomiczne, ale przede wszystkim etosowe. Od początku lat 90. kwestia wiejska zdecydowanie zyskała na aktualności, stając się poniekąd główną osią sporu o przyszłość Polski w zjednoczonej Europie. Temat wiejski zdominował także dyskurs publiczny okresu transformacji, co przełożyło się - zjednej strony - na ilość wypowiedzi, a z drugiej - na ich ton i ogólną temperaturę dyskusji. Wszystkie zasygnalizowane okoliczności czynią zasadnym pytanie o stosunek polskiego społeczeństwa do całego kompleksu spraw kojarzonych ze wsią, a więc o samą wieś, jej kulturę, polskich rolników i rolnictwo" (s. 11). Podstawowym zadaniem, jakie stawiają przed sobą twórcy publikacj i, jest zatem prezentacja (wraz z próbą typologii) rozmaitych sposobów percepcji polskiej wsi, zbadanie: czym jest ona dla współczesnych Polaków, jakją widzą ioceniają, skąd czerpią wiedzę o niej, a także - co równie ważne - jakiego rodzaju czynniki i przyczyny wpływają na takie, a nie inne jej postrzeganie. Innymi słowy, chodzi tu o ukazanie wymiaru świadomościowego zjawisk odnoszących się do wiejskiego milieu (w jego rozmaitych kontekstach i uwarunkowaniach). W każdym z (pięciu łącznie) zamieszczonych w książce tekstów problematyka ta ujmowana jest przy tym z nieco innego punktu widzenia, podlega odmiennej konceptualizacji i teoretyczno-metodologicznemu naświetleniu. W otwierającym tom rozdziale autorstwa Marii Wieruszewskiej przedmiotem uwagi są wartości środowiskowe polskiej wsi, a więc takie, które w przekonaniu jej mieszkańców "wyznaczają «pożądane, godne, słuszne cele działań»" (s. 38). Badaczka ta rozpatruje je w kontekście sytuacji związanych z obrzędami rodzinnymi, dorocznymi oraz regułami etykiety i współdziałania, uznając, iż w sytuacjach tych manifestują się normy postępowania �326 Recenzje i noty recenzyjne (szerzej wartości) regulujące sposoby zachowań charakterystyczne dla szczególnych, węzłowych momentów życia jednostkowego i zbiorowego. Z zagadnieniem tym autorka wiąże też kwestię kompetencji w zakresie kultury ludowej, którą rozumie jako "umiejętność rozpoznania czy też skojarzenia przez osoby badane konkretnych sytuacji obrzędowych, zwyczajowych na podstawie proponowanych w ankiecie formuł słownych" (s. 23). Poziom owej kompetencji mierzy w odniesieniu do zmiennych takichjak: miejsce zamieszkania, miejsce wychowania, wykształcenie, płeć, wiek, poglądy polityczne oraz religijność. Rozważania swe Maria Wieruszewska poszerza o analizę zabarwionych emocjonalnie wyobrażeń oraz asocjacji wywołanych u respondentów hasłami: "wieś", "kultura ludowa", "chłopi". W następnym rozdziale Krystyna Łapińska- Tyszka podejmuje próbę zbadania współczesnego stereotypu rolnika w relacji do jego miejsca i pozycji społecznej oraz wybranych cech zawodu. Refleksji tej towarzyszy namysł nad pochodzeniem oraz konsekwencjami owych przekonań. Zastosowany tu został nader interesujący oraz oryginalny metodologicznie pomysł rekonstrukcji zawartości poznawczej stereotypu poprzez analizę opinii, jakie uczestnicy badania wyrażali na temat aktualności przysłów i wyrażeń przysłowiowych, których bohaterami są chłopi. Wykorzystane przysłowia (jak np. Chłop potęgąjest i basta; Chłopi ~ią i bronią itp.) należą do najbardziej znanych oraz najsilniej zakorzenionych w tradycji językowej narodu. Autorzy dwóch kolejnych rozdziałów, Edward Majewski i Barbara Perepeczko, poświęcili swe rozważania kwestii poglądów Polaków na temat rozległego kompleksu spraw związanych z wsią i rolnictwem. Komentowane przez nich opinie stanowią odpowiedzi respondentów na następujące pytania: "Komu żyje się teraz lepiej w naszym kraju (ludziom na wsi czy ludziom w mieście?)"; "Jakie czynniki decydują o sile/słabości rodzimego rolnictwa?" oraz "Jaki jest wpływ rolników na polską gospodarkę i politykę?". Na skutek wyraźnego zróżnicowania oraz niekoherencji uzyskanych odpowiedzi w celu analizy "posłużono się syntetycznymi wskaźnikami, określającymi zbiorowość na skali od protekcjonizmu do zwolenników gospodarki rynkowej oraz na oznaczeniu obciążenia tych poglądów rolniczymi mitami i stereotypami" (s. 113). W wieńczącym tom rozdziale Izabella Bukraba-Rylska stara się odtworzyć stan wiedzy polskiego społeczeństwa w zakresie dziedzictwa kulturalnego wsi. Narzędziem służącym do testowania owej wiedzy był dla niej kwestionariusz, w którym umieściła pytania o najważniejsze dla kanonu kultury ludowej elementy, m.in.: stroje, narzędzia pracy, formuły obrzędowe, pieśni i tańce. Jej wywód obejmuje też próbę wskazania czynników odpowiedzialnych za stopień kompetencji kulturalnej respondentów (w sygnalizowanej dziedzinie), a także próbę oszacowania zależności zachodzących między ich sferą poznawczą a nastawieniami emocjonalnymi wobec środowiska wiejskiego. Z prezentowanych tekstów wynika, iż - wbrew formułowanym często tezom - kultura ludowa nie jest wcale tworem martwym, nieistniejącym już (lub co najwyżej trwającym biernie w przestrzeni sal muzealnych czy skansenów) zbiorem kodów i artefaktów. Tworzące ją treści i pierwiastki są nadal silnie obecne w świadomości współczesnych Polaków, konstytuując tym samym istotną część ich tożsamości (choć - przyznać trzeba - nie zawsze podlegają one pełnej i wyczerpującej artykulacji, stanowiąc w wielu wypadkach składnik tzw. "wiedzy cichej", niedyskursywnej). Nieprawdąjest też, jak dowodzą autorzy tomu, iż rozpowszechniony w dzisiejszym społeczeństwie obraz wsi oraz jej typowych reprezentantów jest obrazem negatywnym, budzącym ujemne skojarzenia i emocje. Przeciwnie, jest to wizerunek pozytywny, a przy tym zaskakująco złożony i zniuansowany, przekraczający ramy klasycznie pojętego stereotypu. Wszystkie te fakty świadczą o niezwykłej sile i żywotności kultury ludowej, która pomimo licznych prób anektowania i deprecjonowaniajej tradycyjnego dorobku (czy to przez władzę socjalistyczną, czy to przez kulturę masową, zwłaszcza zaś folkloryzm), wciąż "ma się �Recenzje i noty recenzyjne 327 całkiem dobrze". Potwierdzają one również wartość oraz potrzebę publikacji takichjak taumożliwiających zbiorowe samopoznanie, a także pozwalających na obiektywną ocenę własnej sytuacji w obliczu różnorakich wyzwań i szans przyszłości. Aleksandra Rzepkowska Kosznajderia - kraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.), materiały z międzynarodowej konferencji naukowej, Tuchola 5-6 września 2003, red. Włodzimierz Jastrzębski, Bydgoszcz-Tuchola 2003, ss. 240. Gdyby przeprowadzić wśród współczesnych etnografów krótką, "uliczną" sondę i zadać pytanie ,;Z czym kojarzy ci się Kosznajderia?", zapewne w większości przypadków otrzymalibyśmyodpowiedź "Z niczym", nieliczni miotaliby się pomiędzy skojarzeniem "koszerności" z ,,maszoperią", albo gorączkowo kartkowali w myśli strony z Geertza lub Levi-Straussa ... I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyż nazwa ta, odnosząc się do krainy mało raczej znanej, niewielkiej terytorialnie, i co najważniejsze - krainy już w zasadzie nie istniejącej, podpada bardziej pod zakres badań historyka aniżeli antropologa kultury. Kraina ta bowiem - nie istniejący już "niemiecki region Polski" z okolic Chojnic i Tucholi o wielowiekowej, splątanej historii pogranicza, odeszła wraz z nimi - kosznajderskimi uciekinierami! Iwygnańcami czasów powojnia - w nieodwracalnąjuż, miIczącąprzeszłość. By temu milczeniu jakoś zaradzić, zarazem by przypomnieć ten niezwykle ciekawy wątek pomorskiej kultury, zwołano przed rokiem w Tucholi konferencję naukową na temat "Kosznajderiakraina i ludzie między Chojnicami a Tucholą (XV-XX w.)". Jej pokłosiem jest warta odnotowania publikacja o tym samym co konferencja tytule, bodaj pierwsza na temat Kosznajderii w języku polskim tychże rozmiarów i treści. Całość składająca się z 15 wystąpień, poprzedzona słowem wstępnym Starosty Tucholskiego Andrzeja Wegnera oraz wstępem prof. Włodzimierza Jastrzębskiego, spiritus movens konferencji, została przedstawiona w dwóch częściach: 1. KosznajderialKosznajdrzy - dzieje - historia, oraz II. KosznajderialKosznajdrzy w literaturze, edukacji i biografistyce. W części pierwszej, zakreślającej szerzej dzieje tejże społeczności etnicznej, znalazły się teksty ukazujące poszczególne etapy jej rozwoju, od genezy tejże po jej zanik, włącznie jednak z dniem dzisiejszym jej potomków. Są to: Józefa Borzyszkowskiego, Grupy etniczne Pomorza, Sławomira Zonenberga, Powstanie i dzieje wsi kosznajderskich do 1466 roku, Jacka Knopka, Znaczące osobowości Kosznajderii w XIX i I połowie XX wieku, Bogusława Brezy, Życie codzienne Polaków i Niemców na terenie Kosznajderii w okresie międzywojennym, Włodzimierza Jastrzębskiego, Kosznajdrzy i Kosznajderia w latach 1920-1945, Witolda Stankowskiego, Pozbawieni swojej małej Ojczyzny - ucieczka, wysiedlenie/wypędzenie Kosznajdrów w latach 1945-1950, Jana Dorawy, Zarys dziejów trzech wiosek kosznajderskich: Dąbrówki, Dużej Cerkwicy i Obkasu, Danuty Wróbel, Kosznajdrzy w świetle spisu ludnościowego z 3 grudnia 1939 roku. W części drugiej więcej jest tekstów studyjnych, odnoszących się do literatury, wątków biograficznych i etymologicznych. Mamy tu więc: Edwarda Brezy, Nazwiska Kosznajdrów, Lidii Łuniewskiej, Etymologia nazw wybranych wsi kosznajderskich, Jerzego Szwankowskiego, Obraz Kosznajderii w serii wydawniczej "Koschneiderbucher" ks. dr. Josepha Rinka, Marii Pająkowskiej-Kensik, Kosznajderia w twórczości Guntera Grassa, Aliny Kilian, Świadomość/tożsamość regionalna i czynniki ją kształtujące na przykładzie Kosz- �328 Recenzje i noty recenzyjne najderii w .xx wieku, Marka Sassa, Kosznajderia a edukacja regionalna pogranicza pomorsko-krajeńskiego, oraz Barbary Rosentreter, Losy rodziny Rosentreter. We wstępie Włodzimierz Jastrzębski pisze: "Historią Kosznajderii zajmowali się głównie badacze niemieccy - ks. dr Joseph Rink [absolwent Pelplina, autor serii wydawniczej "Koschneiderbiicher", liczącej 30 pozycji, z bodaj najcenniejszą z nich Die Geschichte der Koschneiderei z roku 1932; przyp. RB.] i ks. dr Paul Panske, i to w odległej przeszłości, bo w latach trzydziestych XX wieku. Wówczas Kosznajdrów traktowano jako mniejszość niemiecką zamieszkałą w II Rzeczypospolitej i mało kto zastanawiał się nad ich związkami z polskością. Te ostatnie nie budzą żadnych wątpliwości, bowiem Kosznajdrzy żyli pod polskim panowaniem 300 lat w Rzeczypospolitej szlacheckiej i 20 lat w Polsce międzywojennej, a przez cały okres zamieszkiwania na Pomorzu Gdańskim otoczeni byli zewsząd polskim żywiołem. Stąd mieliśmy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się kultur oraz wchodzeniem przez obie strony w związki małżeńskie. Obecnie, kiedy sytuacja sprzyja polsko-niemieckiemu pojednaniu, aktualne staje się pytanie stawiane przez wielu Polaków i Niemców - czy i w jakiej mierze są oni potomkami Kosznajdrów?". Pragnąc przybliżyć czytelnikowi tę "egzotyczną", pomorską grupę etnograficzną, pozwolę sobie sięgnąć do swojego starego, spisanego przed niemal dwudziestu laty, szkicu Kosznajdrom poświęconego (na podstawie własnych badań terenowych i kwerendy archiwalnej, prowadzonych w roku 1985 wraz z Marianną Nawrocką [ob. Bąk]); szkicu, który sam również "dorobił" się "historii". Zgłoszony jako propozycja na konferencję skansenologiczną w Kielcach w 1986 roku, nie wszedł, bo jeszcze zapewne "nie mógł" wejść, do programu �Recenzje i noty recenzyjne 329 konferencji. Przedstawiony mimo to w wolnych głosach, wywołał wówczas pewne poruszenie (zwłaszcza w kontekście powstałej w Silnie "kaszubskiej izby regionalnej"). Nie znalazł się jednak w materiałach pokonferencyjnych. Pierwsze wzmianki o wsiach leżących pomiędzy Tucholą a Chojnicami pojawiają się w dokumentach XIII-wiecznych. Były one własnością książąt pomorskich - księcia świeckiego Grzymisława, później gdańskich - Świętopełka, Warcisława i Mściwuja II. W 1294 roku przeszły wraz z całym Pomorzem Gdańskim w ręce księcia wielkopolskiego, króla Polski przemysła II. Do tego czasu należały one bezpośrednio do kasztelanii w Raciążu (k. Tucholi), zaś wsie leżące bliżej Chojnic do kasztelanii w Szczytnie. W 1309 roku, podobnie jak całe Pomorze Gdańskie, dostały się one w ręce Zakonu Krzyżackiego. Nastąpiły przy tym zmiany administracyjne: w miejsce kasztelanii powstały komturstwa, odpowiednio - Tuchola w miejsce Raciąża, Człuchów w miejsce Szczytna. Granice pozostały bez zmian. Już ok. 1319 roku Zakon sprowadził tutaj pierwszych osadników z Niemiec. Zasiedlonych zostało wtedy niemieckimi kolonistami siedem wsi. Była to jedna z dwóch (obok Żuław) planowych, zwartych akcji osiedleńczych Zakonu. Że nie były to nowe wsie, świadczą choćby - oprócz pomorskich dokumentów - ich nazwy, które nawet w języku niemieckim pozostały bliskie brzmieniowo nazwom polskim. Były to: Sław«cin (Schlagenthin), Ostrowite (Osterwick), Piastoszyn (Petztin), Ciechocin (Deutsch Zekzin), Granowo (Granau), Lichnowy (Lichtnau) i Silno - o wyjątkowo inaczej brzmiącej nazwie niemieckiej (Frankenhagen). Proces stuletniego wtapiania się niemieckich imigrantów w podłoże słowiańskie przerwany został gwałtownie w 1433 roku przez najazd husytów, którzy spustoszyli wymienione wsie. Wkrótce jednak, w latach 1434-38 przybyli tutaj nowi osadnicy z zachodnio-dolnoniemieckiego regionu j«zykowego, z okolic Osnabriick. Do nich naj prawdopodobniej odnosić silt może dopiero nazwa Kosznajder. W 1454 roku Kosznajderia przeszła wraz z Pomorzem Gdańskim do Polski. W granicach Rzeczypospolitej pozostała aż do pierwszego jej rozbioru w 1772 roku. W spisach z roku 1565 i 1664 owe siedem wsi -jako królewszczyzny otoczone zewsząd dobrami szlacheckimi (wi«kszość), arcybiskupimi oraz miejskimi - tworzyło wyraźnie wyodr«bniającą silt wspólnol«, powi«kszoną o Obrowo (Abrau), a to wskutek zasiedlenia go przez rolników z Silna i Lichnowych. Jeśli chodzi o administracj« kościelną, cała Kosznajderia znalazła silt w dekanacie tucholskim, archidiakonatu kamieńskiego, arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. W 1772 roku region ten, wraz z innymi ziemiami Pomorza Nadwiślańskiego, przeszedł do Prus. Nadal jednak stanowił klin niemieckoj«zyczny wciśni«ty w obszar mowy polskiej. Przy tym wsie kosznajderskie od początku swego istnienia aż po rok 1945 nie były nigdy "czysto-niemieckie". Wyst«powały tutaj, podobnie jak na całym obszarze pogranicza, procesy mieszania sięj«zyków i krwi, mieszania silt kultur. Dopiero wydarzenia z końca XVIII i I połowy XIX wieku - rozbiory, wojny napoleońskie, powstanie listopadowe, wiosna ludów, coraz bardziej konsekwentna polityka narodowościowa Prus oraz budzące silt nacjonalizmy doprowadziły do pewnego rozgraniczenia na "my"-Kosznajdrzy i "oni"-Polacy (i także "oni"-Prusacy, gdyż nazywanie ich tym mianem uważali Kosznajdrzy za obraźliwe). W 1830 roku w pracy N. Benwitza Die Komlureien Schlochau und Tuchel mieszkańców wymienionych już ośmiu wsi nazywa silt - i tu uwaga - Koschenewen i Koschenewjen. Nazwa Koschneider pojawia śi« dopiero w wydanej w 1854 roku pracy F. Schmitta Topographie des FIalower Kreises. Jak silt okazuje, jest to nazwa w pewnym sensie literacka, tłumaczenie nazwy Koschenewjen z plattdeutsch, a wi«c dialektu, jakim silt Kosznajdrzy posługiwali, na Koschneider w hochdeutsch. Joseph Rink przytacza różne próby wyjaśniania tej nazwy. Wywodzono jąjuż to od słów niemieckich Kuhschneider, Kopfschneider, Koschmieder, już to z polskich tłumaczeń słów niemieckich: Korblrager (dosł. tragarz ko- �330 Recenzje i noty recenzyjne szy), Sensentriiger (dosł. niosący kosę). Według Rinka najbliższa prawdy jest interpretacja Panskego, który wywodził nazwę Koschnewjer od nazwiska starosty (czy raczej urzędnika starostwa) tucholskiego - Koschnewskiego (Kośniewski, Kożniewski?). W 1484 roku zarządzał on bezpośrednio lub zajmował się niemieckimi osadnikami przybyłymi na te ziemie. Odtąd mieszkańcy tychże wsi określani być mieli jako "ludzie Koschnewskiego", z czego urobiła się nazwa Koschnewjer. Mianem tym nazwali ich prawdopodobnie mieszkańcy sąsiednich wsi; nie było to raczej przezwisko, dla Kosznajdrów bowiem miała ona wartość pozytywną, wyróżniającą. W II połowie XIX wieku za kosznajderskie uchodziły - oprócz ośmiu wymienionych już - kolejne cztery wsie: Dąbrówka, Obkaz, Ogorzeliny i Cerkwica Wielka. Miało to uzasadnienie w silnym powiązaniu rodzinnym i językowym mieszkańców tych wsi. Na przełomie XIX i XX wieku nazwa ta (w wersji Koschneiderei) zaczęła stawać się synonimem każdego Niemca-katolika w okręgu Chojnice, Człuchów, Złotów. Można domyślać się w tym jednak działania propagandy pruskiej, na tyle płytkiego, że już po 1920 roku owa "Pankosznajderia" umarła śmiercią naturalną. W lutym 1920 roku Kosznajderia wróciła do Polski. Mimo iż pewna liczba "optantów" opuściła ten teren i na ich miejsce przyszli Polacy - z Borów, Kaszub, Krajny czy Wielkopolski, to nadal przeważali tutaj Niemcy, będący głównie właścicielami gospodarstw. Polacy stanowili większość wśród robotników rolnych. W okresie międzywojennym Kosznajderia obejmowała 19 wsi, przy czym nadal odróżniano stare wsie "koschenewskie". Do 12już wymienionych doszło siedem dalszych: Jerzmionki, Zamarte, Doręgowice, Moszczenica, Angowice, Cołdanki, Nowydwór. Granica polityczna (polskoniemiecka) stała się więc w pewnym sensie również granicą etnograficzną. Powyższe wsie były także w przeważającej części niemieckie, katolickie (w odróżnieniu od pruskich wsi protestanckich), o zbliżonym w brzmieniu dialekcie, miękkim, tak niezwykłym dla niemieckiego języka. W latach 1945-46, uchodząc przed frontem lub przed ewentualnym odwetem, w końcu zaś i na mocy wiadomych rozwiązań politycznych, niemal wszyscy Kosznajdrzy opuścili tę ziemię. Ich miejsce zajęli przybysze pochodzący głównie ze wschodu (z Polesia, Wołynia, Ukrainy), z Polski centralnej i południowej (Kieleckie, Tarnowskie, Sandomierskie), oraz z najbliższych okolic - z Zaborszczyzny kaszubskiej i tucholskiej oraz z Krajny. Hans Beske pisał: "Ojczyzna nasza, która chcemy, aby naszą dalej pozostała, stała się teraz ojczyzną innych ludzi, bez żadnej z ich strony złej woli i w wyniku twardej historycznej konieczności. Ojczyzna dawniej nasza, teraz także ich ojczyzna, niechaj nie dzieli, ale łączy". Ten cytat posłużył mi przed laty jako motto do wspomnianego szkicu Kosznajderia zapomniany region Polski. Szczęśliwie się stało, że dzięki tak cennej bydgosko-tucholskiej publikacji na temat Kosznajderii, którą przedstawiam i gorąco polecam, można dziś o ileż pełniej zapoznać się zjej dziejami. Jeszcze jedna biała plama wydaje się powoli nabierać kolorów. Roman Bąk Zapomniane skarby. Stroje ludowe Polski i Ukrainy w rysunkach 1. Głogowskiego i K. W Kielisińskiego, informator wystawy, koncepcja wystawy i katalogu, opracowanie Aleksander Błachowski, Towarzystwo Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Toruniu, Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego we Lwowie, Lwów-Toruń 2002, ss. 48, ilustr. 101. Kiedy ma się przed oczami ryciny Aleksandra Kotsisa, piewcy czy lepiej - kronikarza XIX-wiecznej (II połowa) wsi galicyjskiej, a w szczególności wsi podhalańskiej, z całąjej �Recenzje i noty recenzyjne 331 KW. Kielisiński, Portret Jana Gwalberta Pawlikowskiego. Jerzy Głogowski, Autoportret. K.w. Kielisiński, Autoportret. �332 Recenzje i noty recenzyjne biedą, surowością, "sierocą dolą", by wspomnieć choćby jego najbardziej znane sceny rodzajowe: Ostatnią chudobę, Kuchareczkę, Matula umarli, Bez dachu, Starego bacę spod Babiej Góry czy Kłusownika, trudno przypuścić, by obraz z nich się wyłaniający mógł być nieprawdziwy. Nędznie odziane postaci, ich odzież wyzbyta zdobień, surowe wnętrza chat... Wszystko, zda się, "takjak trzeba" - zaprzeczenie idyllicznych wizji romantyków, antypody barwnej XX-wiecznej cepeliady. Pełen realizm, czysta prawda. Bezsprzecznie. Ajednak. .. A jednak okazuje się, iż nie ujmując nic z wierności przedstawieniom Kotsisa, prawda o dawnej wsi polskiej (z jej granic przedrozbiorowych, a więc etnicznie "bogatej") może być nieco jeszcze inna, pełniejsza, szersza. Przekonuje nas o tym wspólna, lwowsko-toruńska publikacja stu barwnych rysunków Jerzego Grzymały Głogowskiego (1777-1838) i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego (1808-1849), a więc twórców wcześniejszych od Kotsisa o jedno- dwa pokolenie, ukazujących w formie katalogu - bogactwo ludzkich typów, ich strojów, form i wariacji w dawnej Rzeczpospolitej. Autorem katalogu i zarazem koncepcji samej wystawy, a przede wszystkim "odkrywcą" Kielisińskiego, jest dr Aleksander Błachowski, znawca sztuki ludowej, wykładowca na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu, od lat związany z toruńskim Muzeum Etnograficznym. Sprzymierzeńców dla swej idei znalazł zaś we Lwowie, w osobach Romana Czmełyka, dyrektora tamtejszego Muzeum Etnografii i Przemysłu Artystycznego, oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk, kustosza tegoż Muzeum. Chociaż katalog ukazał się przed dwoma laty, wystawa przezeń zapowiedziana rozpoczęła swoją peregrynację dopiero w lipcu roku bieżącego, 2004, i to - na Ukrainie. Począwszy od Lwowa, odwiedziła czy odwiedzi jeszcze Iwano-Frankowsk (Stanisławów), Kołomyję, Czortków, Czerni owce i inne miejscowości. Do Polski zjedzie dopiero za kilka miesięcy, w lutym 2005 roku, i będzie prezentowana m.in. w muzeach Przemyśla, Torunia i Krakowa. Zanim to nastąpi, przyjrzyjmy sięjej zapowiedzi - katalogowi. Na tę starannie wydaną (na papierze kredowym) książeczkę, prezentującą na 48 stronach 101 barwnych niewielkich ilustracji wspomnianych wyżej artystów, składają się dwa duże teksty: Aleksandra Błachowskiego Jerzy Głogowski i Kajetan Wawrzyniec KielisŹliski romantyczni twórcy źródeł ikonograficznych kultury ludowej oraz Ludmiły Bułhakowej-Sytnyk Roła artystycznej schedy Jerzego Głogowskiego i Kajetana Wawrzyńca Kielisińskiego w badaniach ukrailiskich ludowych ubiorów (w tłumaczeniu A. Błachowskiego), poprzedzone wstępem Romana Czrnełyka Spojrzenie w przyszłość przez przeszłość. Ten ostatni, omawiając kontakty polskich i ukraińskich (zwłaszcza lwowskich) ośrodków muzealnych, przypomniał historię badań nad dziełami obu twórców. Lojalnie przyznał się do błędu powielanego od lat przez badaczy ukraińskich, przypisujących cały wielki, bo liczący półtora tysiąca zbiór drobnych rycin, akwarel, rysunków piórkiem i akwafort lwowskiemu artyście Jerzemu Głogowskiemu. Dopiero bowiem wnikliwe badania i studia porównawcze Aleksandra Błachowskiego, szczególnie na zbiorach Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka, ale i bibliotek i archiwów polskich (Ossolineum, Kraków, Kórnik) pozwoliły sprostować ów błędny trop i przywróciły autorstwo wielu z nich krakowskiemu malarzowi Kajetanowi W. Kielisińskiemu. To niewątpliwiejedno z większych w polskiej etnologii, a pewnie i historii sztuki, naukowych odkryć ostatnich czasów. Dzięki niemu do świadomości powszechnej ma szansę trafić ta konstatacja, iż posiadamy wspaniały, unikatowy zbiór rycin zapoznanego dotąd artysty, manego jedynie wąskiemu gronu fachowców zajmujących się sztuką pierwszej połowy XIX wieku. W swoim głównym tekście Aleksander Błachowski zaznajamia nas kolejno z tropami, które doprowadziły go do zbiorów lwowskich, oraz z patriotyczną genezą pierwszych etnograficznych badań przełomu XVIII i XIX wieku i ich wybitnymi mecenasami: Hugonem Kołłątajem, Józefem Maksymilianem Ossolińskim, Janem Gwalbertem Pawlikowskim i innymi; dalej ukazuje problem identyfikacji rycin obu malarzy, i wreszcie przedstawia odrębne �Recenzje i noty recenzyjne 333 "szkice do portretu" im poświęcone - pierwszy, Jerzego Grzymały Głogowskiego, drugi, Kajetana Wawrzyńca (Laurentiusa) Kielisińskiego. Nie przypadkiem pojawiły się tutaj nazwiska trzech wybitnych mecenasów polskiej kultury końca XVIII i początku XIX wieku. Bez nich, a także bez takich postaci jak James Macpherson, "zbieracz" Pieśni Osjana, Zorian Dołęga Chodakowski (Adam Czarnowski) czy Ignacy Lubicz Czerwiński, którzy przetarli niejako szlaki swym następcom, zapewne nie byłoby kolekcji Głogowskiego i Kielisińskiego. Kołłątaj, więziony przez Austriaków w czeskim Ołomuńcu, opracował rodzaj manifestu, który stał się ideowym i merytorycznym nakazem dla pokoleń polskich ludoznawców. Program ten, będący wyrazem patriotycznej mobilizacji społeczeństwa polskiego po klęsce 1795 roku, wpisywał się zarazem w rodzące się wówczas w Europie, a wsparte przez oświeceniowe idee "obywatelskich" rewolucji, fascynacje ludem, folklorem, dawnością. Tekst memoriału ukazał się 15 lipca 1802 roku. Autor apelował w nim m.in. o podjęcie badań i dokumentacji, które by objęły "wszystkie ludy tego kraju". Zalecał wrt(cz: "...trzeba nam poznać obyczaje pospólstwa we wszystkich prowincjach, województwach i powiatach. Osobliwie zaś: (...) różnicę w ubiorze nie tylko co do kroju, ale nawet co do koloru, żadnego gatunku ich okrycia nie opuszczając ...". Kołłątaj domagał się też, by wykonać "dobre rysunki tych wszystkich obiektów, które nie dość jest opisać, ale trzeba je widzieć i czytelnikom w kopersztychach przedstawić". Pośród światłych, ratujących "substancję narodową" osobowości pojawili się również arystokraci, tworzący biblioteki, archiwa, zbiory polskich zabytków i dzieł sztuki. W 1817 roku we Lwowie ufundował bibliotekę Józef Maksymilian Ossoliński, do której w 1823 roku dołączył swoje zbiory Henryk Lubomirski. W Medyce własną bibliotekę i zbiór grafik dawnych i współczesnych stworzył Jan Gwalbert Pawlikowski (1793-1852); to dla niej przez pit(ć lat pracował Kielisiński, do tego zbioru też trafiły pośmiertnie wszystkie prace Głogowskiego. W Kórniku podobne zbiory kompletował Adam Tytus Działyński (1796-1861), także i tu, tyle że przez dziesit(ć lat, pomagał mu w tym Kiclisiński. Na początku XX wieku 40-tysięczna kolekcja z Medyki, zgodnie z testamentem twórcy, została w 1921 roku oddana w depozyt Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich we Lwowie przez wnuka, również Jana Gwalberta Pawlikowskiego, zaś po wojnie, ocalona, trafiła do Lwowskiej Naukowej Biblioteki im. W. Stefanyka Akademii Nauk Ukrainy. Aleksander Błachowski, idąc tropem medyckich zbiorów Pawlikowskich, odnalazł w tej ostatniej z placówek zbiór około 600 akwarel, rysunków i akwafort (miedziorytów) Głogowskiego i Kielisińskiego. Niezależnie od tej kolekcji tekę 363 rysunków Kielisińskiego odnalazł on w Lwowskiej Galerii Sztuki; pochodziły one ze zbiorów Włodzimierza Dzieduszyckiego z Poturzycy, a zawierały m.in. ok. 50 rycin z Wielkopolski i Opolszczyzny. W sumie we Lwowie znajduje się ponad 200 akwarel Jerzego Głogowskiego z lat 1802-1834 oraz około 700 prac Kajetana Kielisińskiego z lat 1832-1842 tyczących się samych tylko strojów; cenne są ponadto akwaforty tego ostatniego przedstawiające krajobrazy oraz wiejską architekturę świecką i sakralną. Inne jeszcze prace Kielisińskiego odnalazł A. Błachowski w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (notatnik terenowy z 94 szkicami ołówkiem typów ludowych z Galicji wschodniej), w Bibliotece Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie (93 kolorowe rysunki z ubiorami polskimi i ukraińskimi) oraz w Bibliotece Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk w Kórniku (17 akwarel i ok. 100 akwafort). Cała pochodząca z powyższych kwerend dokumentacja, licząca ponad tysiąc fotografii i diapozytywów, znajduje się w Muzeum Etnograficznym w Toruniu (fotografie wykonał Stanisław Klimek). Zamieszczone w niniejszym tomie "Ludu", za zgodą autora katalogu, ryciny pozwalają wyrobić sobie o nich niejakie zdanie. Istotne wydaje sięjednak dopowiedzenie, iż w oryginale są one niewiele większe od tutaj zamieszczonych: Głogowski malował obrazki o rozmiarach średnio 1O x 22 cm, zaś Kiclisiński tworzył miniatury wielkości 6 x 9 cm, a bywało, iżjego akwaforty nie przekraczały 1,5 x 3 cm, zadziwiając precyzją i maestrią. Ich wspólną cechąjest �334 Recenzje i noty recenzyjne wierne rejestrowanie ubiorów z wszystkimi ważnymi detalami, jak zresztą chciał w swych postulatach Kołłątaf "Obaj - pisze Błachowski - każdy stosując indywidualne środki wyrazu - unikali pokusy popisywania się inwencją lub subiektywną interpretacją walorów stroju. Rezygnowali świadomie z ambicji twórczych przez szacunek dla strojów ludu, które uznawali za ważne fakty kultury polskiej. Ta dokumentalna wierność oryginałom stanowi największą, wprost bezcenną wartość dzieł obu artystów", degradując ich zarazem właśnie jako twórców ... Jakkolwiek, mimo podobieństw, rysunki ich odróżnić można dość łatwo, do ostatnich czasów ich identyfikacja stanowiła rzeczywisty problem. Zwłaszcza ukraińscy badacze ich twórczości przypisywali uparcie większość prac Głogowskiemu (czy dlatego, że lwowiak?), niemal nie zauważając istnienia Kielisińskiego. Dopiero studia porównawcze prowadzone przez Aleksandra Błachowskiego we Lwowie, a później i we Wrocławiu, Krakowie czy Kórniku, dotarcie do szkicowników i notatek Kielisińskiego, dały podstawy do przypisania mu autorstwa większej części (nie sygnowanych przez niego) rycin. Róźnicązasadnicząprac obu twórców było choćby tło - Głogowski pozostawiał je czyste, białe lub kremowe, zaznaczając jedynie fragment gruntu przy stopach. Kielisiński natomiast, co jest jednym z kolejnych bezcennych walorów jego rycin, odtwarzał również wiernie otoczenie przedstawianych postaci - czy to krajobraz, czy architekturę, czy też przedmioty codziennego użytku. Nie miejsce tu na omawianie zarejestrowanych przez nich strojów - uczyniła to w drugim z tekstów dla obszaru Ukrainy Ludmiła Bułhakowa-Sytnyk. Warto przecież przybliżyć nieco sylwetki obu twórców. Jerzy Grzymała Głogowski (1777-1838) urodził się i zmarł we Lwowie. Był architektem i malarzem związanym z tamtejszą Galicyjską Dyrekcją Budownictwa. Jedynie w latach 1802-1809 był rządowym budowniczym w Krakowie, gdzie zajmował się konserwacją bram i baszt średniowiecznych, a także, to już z własnej woli, zaczął rysować typy ludzkie z najbliższych okolic. Jako inspektor rządowych prac budowlanych odbywał sporo podróży po całej Galicji, miał zatem okazję rysować ubiory z natury. Dzięki temu wiele fonn i wzorów przez niego pokazanych nie występuje już nigdzie indziej, stanowią absolutne unikaty, tym cenniejsze, że przedstawiają świat końca XVIII i początku wieku XIX. Głogowski uczył się malarstwa we Lwowie u Eustachego Bielawskiego, artysty obeznanego ze sztuką włoską. Tworzył w stylu klasycystycznym, prostymi środkami malarskimi oddawał kolorystyczne walory odzieży z uwzględnieniem rodzaju tkaniny. W 1834 roku zaczął on przygotowania do stworzenia albumu strojów historycznych oraz współczesnych mu ubiorów chłopskich i pospólstwa miejskiego. Wzorem dla niego mogły być w tym względzie miedzioryty M. Stachowicza z 1810 roku oraz litografie z J.P. Norblina zamieszczone w albumie z 1817 roku, z których przejął już to dynamiczne ujęcie postaci ludzkich będących w ruchu, już to traktowanie profilów z manierą wyciągniętej ręki modela, etc. Głogowski kopiował też dla potrzeb swojego albumu, w zamierzeniu - albumu "wszystkich ludów", ubiory zawarte w pracach wymienionych wyżej artystów z terenów, do których sam nie dotarł (Mazowsze, Podlasie, Białoruś czy Litwa). Wszystkie oryginalne prace Jerzy Głogowski wyraźnie sygnował, w odróżnieniu od Kielisińskiego. Kajetan Wawrzyniec Kielisiński urodził się w roku 1808 w Mieronicach koło Jędrzejowa, a zmarł w 1849 roku w Kórniku. Ukończył gimnazjum w Pińczowie w 1828 roku. W latach 1829-1830, do wybuchu Powstania Listopadowego, studiował w Warszawie geodezję i budownictwo, ucząc się rysunku u Jana Piwarskiego. Jako uczestnik Powstania, podporucznik krakowskiego pułku piechoty liniowej, uciekł przed rosyjskim poborcm do Krakowa. Pracował tutaj jako kopista dokumentów i rysownik zabytków, numizmatów i picczęci, a wiele z tych prac zlecał mu lub pomagał w ich zdobyciu Ambroży Grabowski, księgarz, kolekcjoner i historyk, należący do krakowskiej elity patriotycznej. Zapewne to poprzez niego trafił Kielisiński do prac nad ubiorami. W tym celu wyprawiał się na odległe wędrówki po zachod- �Recenzje i noty recenzyjne 335 niej Małopolsce lub na Mazowsze (do zaboru rosyjskiego, co groziło mu 20-letnim wyrokiem) i wypełniał swoje szkicowniki scenami obrzędów, zwyczajów, życia chłopów i scenami krajobrazowymi. Dzięki A. Grabowskiemu trafił Kielisiński do Medyki, do biblioteki Jana Gwalberta Pawlikowskiego, gdzie od 1834 roku opracowywał i uzupełniał zbiory graficzne. Odbywał też kolejne podróże po Galicji wschodniej po karpackie siedziby Bojków i Łemków. W Medyce artysta poznał technikę akwaforty (miedzioryt). W roku 1839 Kielisińskiego zaprosił do Kórnika Tytus Działyński, który odzyskał był właśnie bibliotekę oraz zbiory obłożone sekwestrem za jego udział w Powstaniu Listopadowym. Artysta spędził tutaj ostatnie dziesięć lat życia. W 1848 roku wziął udział w Powstaniu Wielkopolskim jako kapitan, trafił do więzienia do Poznania, skąd wrócił w sierpniu 1848 roku. Zmarł przedwcześnie. "Pobieżne nawet porównanie ikonografii - pisze Aleksander Błachowski - stworzonej przez Kielisińskiego ze znanymi mateńałami (...) pozwala stwierdzić, że naszą dotychczasową wiedzę o polskich ubiorach należy poważnie zweryfikować. Przede wszystkim trzeba podkreślić, iż tracą rację bytu wciąż powtarzane twierdzenia o prymitywizmie, ubóstwie, szarości i monotonii ubiorów chłopów z okresu pańszczyźnianego. Również wydaje się nieuprawnione przekonanie, że stroje chłopskie nie odznaczały się żadnymi cechami oryginalnymi, i że były jedynie naśladownictwem szat "klas wyższych". (...) Równocześnie rysunki Kielisińskiego i Głogowskiego przekonują, że nasze stroje ludowe w wielu regionach osiągnęły szczyt swego lokalnego stylu już na przełomie XVIII i XIX wieku, a więc przed zniesieniem pańszczyzny". . Dokladniej,jakie to stroje, dowiedzieć się będzie można niebawem z samej wystawy. By do jej obejrzenia zachęcić, zamieszczamy w niniejszym tomie "Ludu" niektóre z zaprezentowanych w katalogu ilustracji - tak smakowitych, i tak bogatych. Chwała Kajetanowi Wawrzyńcowi Kielisińskiemu i Jerzemu Głogowskiemu za pozostawiony nam dar! Chwała Aleksandrowi Błachowskiemu za wydobycie tego daru z zapomnienia. Roman Bąk Ewa C h m i e I e w s k a, Święci na polskich rozstajach - południowa Wielkopolska. Część 1. Słup sakralny Pawła Brylińskiego w Chotowie, Latowice 2002, ss. 32, ilustr. 40. Jest jakiś niewątpliwy urok w lokalnie wydawanych książeczkach, broszurach, drukach ulotnych o niewielkim nakładzie, wydawanych częstokroć z pasją lub będących owocem pasji, poświęconych tym - osobom lub miejscom, - dla których brakuje zwykle czcionki w mediach zbliżonych do "centrum". Taki urok bezsprzecznie znajduję w wydanej prywatnie pracy Ewy Chmielewskiej, nauczycielki z Latowic spod Ostrowa Wielkopolskiego, poświęconej rzeźbie Pawła Brylińskiego, "bożego snycerza" z Masanowa, konkretnie - dziejom słupa z Chotowa jego autorstwa. Oczywiście, Brylińskiego trudno nazwać rzeźbiarzem nieznanym - odkrył go (w 1935 roku) i wielekroć opisywał Stanisław Błaszczyk, znakomity badacz i znawca sztuki ludowej Wielkopolski, stąd broszura tu omawiana nie stanowi jakiejś odkrywczej rewelacji, nie powala też edytorsko ... Jedno wszak ważkie odkrycie trzeba zapisać na konto autorki - dotarła do ksiąg metrykalnych parafii Św. Ducha i Nawiedzenia N.M.P. w Wieruszowie, gdzie 23 czerwca 1814 roku chrzczony był Paweł Bryliński, i odnalazła adnotacjęjemu poświęconą, z dokładną datą urodzin (21 czerwca 1814 r.), tym samym rozwiała panujące w tej mierze wątpliwości. Praca składa się z dwóch części i krótkiego wstępu, w dużej mierze poświęconego Stanisławowi Błaszczykowi. Część pierwsza przedstawia sylwetkę Pawła Brylińskiego oraz jego warsztat rzeźbiarski i zasięg terytorialny działalności snycerza. Część druga skupia się nato- �336 Recenzje i noty recenzyjne miast już tylko na prezentacji, wymowie i dziejach jednego z jego dzieł - słupa z Chotowa (dziś w Gostyczynie). Obie części wzbogacone są sporą liczbą ilustracji. Paweł Bryliński (1814-1890) to najwybitniejszy twórca ludowy, wędrowny snycerz Południowej Wielkopolski, a zapewne jeden z najlepszych spośród polskich wiejskich rzeżbiarzy w ogóle. Terenem jego działań twórczych były miejscowości (i rozdroża) leżące w dolinach Baryczy, Prosny i Ołoboku, okolice Odolanowa, Ostrowa iKrotoszyna. "Mistrz z Masanowa" urodził się w Wieruszowie. Krótko po ślubie (1835) mieszkał z żoną w Wielowsi Klasztornej, od 1837 roku był już na pewno właścicielem 8-morgowego gospodarstwa w Masanowie, w którym to roku urodził mu się syn Stanisław. Snycerz mało bywał w domu. Wychodził za zarobkiem na wiosnę, wracał jesienią. Pracował w danej miejscowości, gdzie miał zlecenie; za warsztat służyła mu zwykle stodoła. Za wykonanie jednego krzyża, nad którym pracował przez całe lato, .,J.' otrzymywał ok. 30 talarów. Drobne rzeźby czy przedmioty codzielmego użytku, Ryc. 1. Słup w Chotowie (1849 r.), a także skrzypce wykonywał u siebie fot. M. Kostrzewski. w domu. Zasłynął jako twórca monumentalnych krzyży czy słupów przydrożnych, rzeźbionych i płaskorzeźbionych, czt(sto wzbogaconych - co dla niego charakterystyczne - piętrzącymi sit( nad sobą figurami świQtych, tworzących całe pasyjne kompozycje. Z 1840 roku pochodzi słup z Ołoboku z Chrystusem Frasobliwym, zaś z 1885 roku monumentalny krzyź z Masanowa z Chrystusem Ukrzyżowanym. Pomiędzy tymi datami stworzył Bryliński w drewnie niezliczoną ilość ewangelicznych opowieści. Jako że był człowiekiem dobrym i wesołym, twarze jego świętych bywają pogodne, pełne zadumy i czułości. Jego niezwykła pracowitość sprawiła, że "obsadził" świętymi słupami, krzyżami i figurami świętych spory "łan" południowowielkopolskich rozstajów. Sporo z nich dotrwało do naszych dni, w dużej części w muzeach, wiele jednak zniszczyła wojna - wściekłość hitlerowskich sotni. Jednym z tych, które szczęśliwie przetrwały, jest słup z Chotowa z 1849 roku. Wykonany na zlecenie fundatora Wawrzyńca Olejnika, składa się z górującej figury Chrystusa Frasobliwego i znajdujących się pod nim na konsolach, na czterech poziomach dziesięciu rzeźb świętych: l. św. Rocha, M.B. Szkaplerznej i św. M. Magdaleny, 2. św. Benona, św. Józefa i św. Idziego, 3. św. Walentego, św. Wawrzyńca i św. Antoniego oraz 4. nieznanego świętego (kapłana w ornacie). W 1940 roku słup uniknął zagłady tylko dlatego, że Niemiec Bremer, który przejął folwark chotowski z tymże słupem, był człowiekiem wierzącym; i odważnym - mimo iż groziły za to surowe kary, zlecił ukrycie słupa w wozowni na folwarku, gdzie ten dotrwał do końca wojny. Na wiosnę 1945 roku słup wrócił na swoje dawne �Recenzje i noty recenzyjne Ryc. 2. Paweł Bryliński, Św. Józefz Dzieciątkiem Jezus. 337 �338 Recenzje i noty recenzyjne miejsce. Później był kilkakrotnie konserwowany. Niestety, podczas jednej z konserwacji z roku 1977 zniszczeniu uległa część rzeźb. Po ostatniej konserwacji z 200 l roku słup z rzeźbami trafił do Gostyczyny, pod zabytkowe zadaszenie kościoła św. Mikołaja. Praca Ewy Chmielewskiej jest sygnowana jako część pierwsza opowieści o "świętych na polskich rozstajach". To kaźe przypuszczać, źe doczekamy się części kolejnych - czy róWnieź o arcydziełach Pawła Brylińskiego? Roman Bąk Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka, opacowanie, słowo wstępne, objaśnienia i posłowie Józef Bar, Husów 2003, ss. 172. Na rynku wydawniczym ukazała się skrupulatnie przygotowana praca, która winna zaciekawić nie tylko historyków literatury i zbieraczy dawnych utworów ludowych, ale równieź działaczy kulturalno-oświatowych. Wymieniona publikacja ukazała się w strojnej szacie graficznej i z ilustracjami. Szkoda tylko, że jedynie w 500 egzemplarzach. Mowa tutaj o ksiąźce Człowieczy Los. Dumki i wiersze Jana Raka. Rzecz interesująca i na pewno potrzebna, zwaźywszy, jakim bogatym dorobkiem poetyckim moźe poszczycić si~ Jan Rak należący do naj starszych poetów chłopskich. Za kilka lat będziemy świętować sto lat dzielących nas od śmierci poety. Przed upływem wieku ukazuje się wybór tekstów, który zasługuje na miano summy jego poetyckiego dzieła. Nieczęste to zjawisko - pióro w garści chłopa pańszczyźnianego spod Łańcuta. Pióro w ogóle, zwyczajne, wiejskie gęsie pióro, niewielkim zabiegiem przemicniane w rodzaj magicznego instrumentu. W skład zespołu redakcyjnego tej ksiąźki wchodziły następujące osoby: Janusz Babiarz, Józef Bar, Andrzej Kisała i Eugeniusz Szal. Natomiast głównym pomysłodawcą tego dzieła jest Józef Bar, który pracę przygotował do druku, napisał słowo wstępne, jak równieź przygotował objaśnienia i posłowie. Zaczynem dla podjętej przez Bara pracy jest zaangażowanie osobiste, wręcz fascynacja Husowem (wsią rodzinną). Gromadząc materiały do tej książki, dokonać musiał pracochłonnej kwerendy, zaś o wielkości związanego z tym trudu świadczy staranne zestawienie wykorzystanej literatury. Czytając wiersze Jana Raka, wiemy, źe mamy do czynienia z osobą o dojrzałej świadomości kunsztu pisarskiego. Kaźda sztuka, w tym poezja, musi się realizować poprzez swoiście zobiektywizowaną logikę artystyczną, nacechowaną oryginalnością twórcy, który w ten sposób objawia światu swą nietuzinkową, wyjątkową urodę stylu. Czy z czymś podobnym spotkaliśmy się w czasie lektury poetyckich tekstów Raka? Odpowiedź brzmi -tak. Dzieło literackie jest obiektywnie istniejącą rzeczywistością ijako rzeczywistość tekstowa podlega literaturoznawczemu opisaniu, by móc później podjąć próbę zobiektywizowanej odpowiedzi na pytanie, jaką ma wartość dla indywidualnego odbiorcy. Poezja to także zachwyt, "małe ziarenka zachwytu, zmieniające smak świata" - jak powiedział w Obronie żarliwości Adam Zagajewski. Jest ten zbiór aktem odwagi i swoistego wyzwania wobec tendencji panujących w literaturze chłopskiej. Jest to prowokacja, znak sprzeciwu, czy - jak powiedział Miłosz - "próba buntu". Głównie wobec wielkiej wyprzedaży rozpaczy w dzisiejszej sztuce (może zwłaszcza poe~i). Przed zwięzłym omówieniem tej pracy najpierw parę zdań o Janie Raku oraz liczącym się w nauce i kulturze artystycznej jego dorobku pisarskim. Żył w latach 1830-1910; urodził się, całe życie przeżył i zmarł w rodzinnym Husowie (wieś w pow. łańcuckim, gmina Markowa w woj. podkarpackim) zajmował się pisarstwem i rzeź- �Recenzje i noty recenzyjne 339 biarstwem ludowym. Chwytał się wszystkich możliwości zarobkowania. Po pańszczyźnie był wolnym najmitą: orał, siał, rąbał lasy, młócił, gdzie się dało. Malował obrazy na szkle, wyrabiał kapelusze oraz laski z drewna wiśniowego, jaworowego i szakłakowego. W późniejszych czasach był również oglądaczem bydła i oglądaczem zwłok. Chłopski poeta z Husowa do szkoły nie uczęszczał, nie miał zatem wykształcenia szkolnego. Bardzo lubił czytać, był zamiłowanym bibliofilem, zbierał książki. Na podstawie tej lektury zdobył szeroki zasób wiadomości. Dzięki czytelniczemu zamiłowaniu zdobył sporą kulturę ogólną i literacką. Długo, jak na stosunki wiejskie, pozostawał Rak w stanie bezżennym. Dopiero w 35 roku życia ożenił się "bogato", wziąwszy za żoną kumą chatę i dwie morgi, w tymjednąnieużytków, na których rosły tylko krzaki. Zostawił wspomnienie'zapobiegliwego żywiciela rodziny. Ale życie rodzinne ułożyło mu się nieszczęśliwie: żona wpadła w obłąkanie, podobny stan udzielił się również dzieciom. Jan Rak pisał wiersze do późnej starości. Zachowany dorobek poetycki liczy ogółem sto dwadzieścia utworów, których rękopisy (również rzeźby) są przechowywane w Archiwum Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Warto by otworzyć i zapoznać się z zeszytem leżącym we wspomnianym muzeum, gdyż stanowi ciekawe, chłopskie silva rerum. Utwory Raka ilustrują różne nurty twórczości tego poety. Pierwszy nurt reprezentują utwory odnoszące się tematycznie do "minionych czasów" w życiu poety. Drugi nurt twórczości ludowego poety z Husowa reprezentują wiersze życzeniowe, związane z ludową tradycją, z ludowością. Trzeci nurt twórczości poetyckiej Jana Raka obejmuje liryki miłosne. Kolejna grupa to dumki (dumania), które powstały w kulminacyjnym okresie twórczości poetyckiej Raka. Utwory tej grupy reprezentują tzw. "lirykę starczą", która jej autorowi ustaliła przydomek - "poeta starości". Warto jeszcze odnotować wiersze o charakterze satyrycznym. Jan Rak w powszechnej opinii jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli samorodnej poezji chłopskiej. Jego wiersze są dziś cennym dokumentem ilustrującym poziom życia, stan kultury środowiska husowskiego. Wydaje się, że w poezji Raka zogniskowały się najważniejsze cechy pańszczyźnianej pieśni chłopskiej i poprzez jego twórczość - w pełni samorodną, indywidualną i oryginalnąotrzymały pełne oblicze literackie. "Poezja Jana Raka - pisała Anna Kamieńska - nawet na tle współczesnej literatury jest rewelacją. Ten poeta świetny, a ościsty jak chleb razowy, powinien znaleźć należne miejsce w historii polskiej literatury"'. Prezentowana książka skomponowana jest w sposób logiczny i przemyślany. Cały materiał ujęty został w następujące części: - wierszowane wspomnienia "minionych czasów" dzieciństwa i młodości, - wiersze okolicznościowe, - liryki miłosne, - dumki (dumania) o starości i śmierci człowieka ("liryki starcze"), - dumki (dumania) o różnej tematyce, - wiersze o charakterze satyrycznym. Przedstawię w skrócie niektóre części pracy, które znalazły u mnie szczególne uznanie: Omawianą pracę rozpoczyna utwór pl. Wiersz, którego tematem są wspomnienia rodzinnej chaty i czasów dzieciństwa Jana Raka. Autor, "nędzny chłopak z wioski", wspomina rodzinną "dymną chatę" ijej umeblowanie, potrawy spożywane w rodzinnym domu, muzykę i tańce w szynku. W zakończeniu utworu autor stwierdza: Teraz wszystko już nie tak, lud zupełnie inny, Zmienny na lepsze przemysł, w strojach nowe mody, l A. Kamieńska, Wiersze podróżnika książkowego (w:) Pragnąca literatura. Problemy pisarstwa ludowego i nurtu ludowego poezji współczesnej. Warszawa 1964, s. 111. �Recenzje i noty recenzyjne 340 Ziemia tylko ta sama i te same wody. zamieszczony jest wiersz Śpiewka, w którym poeta ze wzruszeniem wyznaje: W lirykach miłosnych Póki złota wiosna Dla kochanki zbieraj kwiatki Na dolinie zbieraj róże Bzy tymianki Splataj wieniec dla kochanki Bo za późno splatać wianki ... Tematem "liryk starczych" są cierpienia, osamotnienie autora, rozpamiętywanie zbliżającej się śmierci i przyszłych -chrześcijanina. Oto fragment wiersza pl. Pożegnanie: przeżywającego schyłek życia pośmiertnych losów człowieka- Żegnam się z tobą, wiosko rodzinna, Dla mnie sędziwa, młodem dziecinna. Żegnam się z wami ludzie wiekowi, Starcy, staruszki, chorzy i zdrowi. Żegnam się z wami lata minione, Ósmy krzyżyku, chwile sprzykrzone. Żegnam się z wami wiejskie zagrody, Stare zwyczaje i nowe mody .... "Nie na Najbardziej w chłopskim Jednym jednej strunie - pisał Stanisław Czernik - wyśpiewał swą pieśń o śmierci. może prostym okazał się w odpowiedzi poetyckiej na wezwanie śmierci, które języku brzmi - Pójdź Kuba, do wójta"2. z wierszy okolicznościowych jest Pamiątka stoletniej rocznicy Adama Mic- kiewicza: Królu poetów, wielki Mickiewiczu! Ozdobo krain polskich, dzieł wielkich dziedzicu, Natchniony twórco boży, pragnący pociechy, By twe pisma prześliczne trafiły pod wieśniacze strzechy [...j Wiekopomny poeto, rodaku nam drogi Pamięcią ach, serdeczną czci cię lud ubogi. części książki znajdujemy szkice: Józefa Bara, Jan Rak - poeta i rzeźbiarz Szala, Z przeszłości Husowa. Pracę uzupełnia wkładka z kolorowymi zdjęciami. Po tej krótkiej refleksji dotyczącej dorobku poetyckiego Jana Raka można by rzec, że dla tego poety pojawiła się możliwość powtórnych narodzin - co prawda verba volant (słowa ulatują), ale revocare grave (odwołać trudno), a przy tym scripta manent (napisane pozostanie). W końcowej ludowy z Husowa i Eugeniusza Tomasz Michalewski 2 S. Czemik, Chłopskie pisarstwo samorodne, Warszawa 1954, s. 84. �Recenzje i noty recenzyjne 341 Helena Kra s o w s k a, Bukowina. Mała ojczyzna - Pietrowce Dolne, Pruszków 2002, ss. 225. Wielkim wydarzeniem wśród Polonii Bukowiny Północnej stało się pojawienie książki Heleny Krasowskiej - doktorantki w Instytucie Slawistyki PAN w Warszawie. Zainteresowania naukowo-badawcze autorki oscylują wokół problematyki regionu pogranicza kulturowego. H. Krasowska z racji swej profesji szczególnie bacznie śledzi aspekty językowe badanych przez siebie zjawisk, nie stroniąc od typowo etnograficznych rejestracji. Regionem skupiającym uwagę badaczki jest Bukowina - kraina historyczno-geograficzna podzielona dziś rumuńsko-ukraińską granicą przebiegającą w poprzek niej. Autorka, która związana jest nie tylko naukowo, lecz również rodzinnie z Bukowiną Północną, z dużym zaangażowaniem podejmuje skomplikowaną tematykę tego regionu. Także jej wcześniejsze prace dotyczą tych zagadnień I. Książka powstawała przy okazji badań językoznawczych prowadzonych przez autorkę w tym środowisku już od 1994 roku. Jednak nie tylko interesujące z naukowego punktu widzenia teksty gwarowe, zbierane przez Helenę Krasowską, zainspirowały Ją do napisania tej książki; istotnym czynnikiem Uak sama przyznaje) była jej fascynacja Bukowiną, ludżmi tam mieszkającymi, urokiem tamtejszej mowy, kultury i przyrody. Lekturę warto rozpocząć od zamieszczonego zaraz po kartkach tytułowych wiersza autorstwa Heleny Krasowkiej. Czterostrofowy utwór Bukowina kraina, napisany w Warszawie w 200 I roku, przedstawia intencje autorki i kontekst powstania pracy. Wiersz oddaje specyficzny charakter Bukowiny, nostalgię autorki za bukowińskimi krajobrazami przyrodniczymi i kulturowymi, za tamtejszym życiem społecznym. Przywołana tu też została idea "misji" przypisywanej temu regionowi -fenomenowi" wspólnoty w kulturze" (fragment zaczerpnięty z wiersza) wzbogacającego narody, uczącego współżycia, szacunku i bycia. Jednakże - jak stwierdza autorka - Bukowina nadal kryje wiele słodkich tajemnic. Książka ta, jak się zdaje, ma odsłaniać rąbek tajemnicy, przedstawijąc jeden ze współczesnych mikroświatów bukowiańskich - tytułową małą ojczyznę - Pietrowce Dolne. Jak pisze autorka we Wstępie, okazją dla przygotowania do druku zebranych materiałów jest przypadająca w roku 2003 rocznica przybycia polskich górali na Bukowinę. "Rok 2003 dla Górali zamieszkałych w Bukowinie będzie rokiem szczególnym i wyjątkowym, życzę więc, aby to wydanie towarzyszyło im przez cały rok, przypominając o historii, kulturze, języku" (s. 17). Książkę otwiera krótki tekst Z bukowiańskich kręgów (s. 11-15) napisany w języku polskim, ukraińskim, rumuńskim i niemieckim przez Eugeniusza Kłoska i Zbigniewa Kowalskiego - znanych w środowisku bukowińskim etnografów zajmujących się zawodowo problematyką tego regionu. W pierwszej części, zatytułowanej Bukowina - wspólnota kulturowa (s. 23-42), autorka nakreśla obraz Bukowiny - jej wielonarodową i wielokulturową sylwetkę. Przedstawia krótko historię regionu i miejsce Polaków w jego kształtowaniu. Szczególne miejsce - osobny podrozdział, Wędrówka Górali Czadeckich do" egzotycznej krainy" (s. 30-35) - pozostawia głównym bohaterom swej pracy - grupie górali przybyłych na początku XIX wieku na Bukowinę z okręgu czadeckiego. Część z nich po 1945 roku opuściła Bukowinę, wyjeżdżając do Polski. W rozdziale tym przedstawione zostało funkcjonowanie migrantów bukowińskich J Wymienićmożna:Język polski na Bukowinie (praca magisterskanapisana pod kierunkiem prof. dr. hab. L. Bednarczuka, Rzeszów 1996); Tekstyz Panki na Bukowinie, w: Studia nad polszczyzną kresową, (red.) 1. Rieger, t. IX. Warszawa 1999; Teksty ze Starej Huty na Bukowinie Pólnocnej, w: Czadecka Ojcowizna, (red.) K. Nowak, Lublin 2000; K. Feleszko, B~kowina - moja miłość, Język polski na Bukowinie karpackiej do 1945 roku, (red.) A. Żor, (H. Krasowska - współpraca redakcyjna), t. I, Warszawa 2002. �342 Recenzje i noty recenzyjne w powojennej Polsce. Następny rozdział poświęcony został "Spotkaniom Bukowińskim"festiwalowi foIkIorystycznemu rewitalizującemu ideę dawnej muJtietnicznej i tolerancyjnej Bukowiny. Jastrowie - miejsce Spotkań jest również miejscem zamieszkania większej grupy Bukowian, którzy rodzinnie i mentalnie wciąż powiązani są z Piotrowcami (tytułowe Pietrowce Dolne to fonna gwarowa celowo używana w tekście, a należąca do ,językowego krajobrazu" opisywanej małej ojczyzny). Itak autorka dochodzi do głównego tematu swej pracy. Piotrowce Dolne i ich mieszkańcy przedstawione są w trzech rozdziałach zatytułowanych: Daleko od ojczyzny (s. 43-60), Dziedzictwo kulturowe (s. 61-90), Pieśni (91-172). W pierwszym z nich scharakteryzowany został sposób zorganizowania polskiego życia kulturalnego w Piotrowcach. Zamieszczony jest tu opis funkcjonowania polskich instytucji fonnalnych i niefonnalnych oraz organizacji polonijnych (Kościoła katolickiego, Towarzystwa Kultury Polskiej im. Adama Mickiewicza, zespołu folklorystycznego" Wianeczek"). W rozdziale poświęconym dziedzictwu kulturalnemu omówiono różne aspekty zachowań kulturowych. Autorka zawarła tu opis języka, którym posługują się mieszkańcy Piotrowiec, stroju, cyklu obrzędowości dorocznej i rodzinnej. Zamieszczone są tu także przysłowia i porzekadła, które udało się zanotować autorce w trakcie prowadzenia badań. Dużą część pracy zajmują Pieśni; jest to pierwsza próba zebrania tekstów śpiewanych w Piotrowcach. Autorka pogrupowała je według tematyki i proweniencji. Zbiór zawiera przeszło 60 utworów zróżnicowanych tematycznie. W tytule pracy zawarte jest "przejście" od regionu (Bukowiny) do społeczności lokalnej (najmniejszej wymiarem ojczyzny usytuowanej geograficznie w Piotrowcach Dolnych). Autorka sygnalizuje tym samym, że praca ta traktuje nie tylko o miejscowości, w której prowadzone były bezpośrednio badania, lecz poprzez społeczność lokalną stara się przedstawić całą krainę - Bukowinę. Jest to znane w socjologii działanie: społeczność lokalna potraktowana jest jako soczewka, w której skupiają się trendy istniejące w szerszym społeczeństwie. Analiza wybranej niewielkiej z reguły społeczności ma przynieść wówczas wiedzę na temat uwarunkowań pojawiania się pewnych faktów, czy kształtowania się pewnych procesów społecznych. Element jest znaczący, ma mówić o całości; Piotrowce Dolne - o Bukowinie. Piotrowce pełnią funkcję reprezentatywną. Czy ten wybór był słuszny? Oczywiście, trudno udzielić odpowiedzi, ale zdaje się, że były przesłanki do dokonania takiego właśnie wyboru: po pierwsze Piotrowce są umiejscowione na Bukowinie, ]'lodrugie są związane z Jastrowiem - a to jest miejsce ważne dla kształtowania się wspólnoty bukowińskiej w postaci jeszcze większego tworu społeczno-kulturowego niż region bukowiński w sensie geograficznym. Bukowina w tym szerszym wymiarze to nowoczesna wspólnota o charakterze transgranicznym. Jej członkowie przebywają w rozproszeniu przestrzennym, nie są skupieni w sensie terytorialnym, a jedynie odwołują się do pewnej przestrzeni geograficzno-kulturowej. Czytelnik przyzwyczajony do lektury tekstów teoretycznych, ciężkiego, hermetycznego stylu, może się łatwo przekonać, iż nie jest to praca problemowa, analityczna. Ale też nie takie były intencje autorki. Książka ta w jej zamysłach ma stanowić "pierwszą próbę pokazania bogactwa kultury i tradycji Polaków w wybranej społeczności lokalnej północnej Bukowiny" (s. 21). Jej charakter przybliża ją do monografii etnograficznej, mającej na celu zebranie i usystematyzowanie w pewnym porządku materiałów pozyskanych w terenie. Etnografowie i socjologowie zauważą, że książka odbiega jednak od klasycznej, tradycyjnej monografii terenowej; obejmuje tylko wybrane dziedziny kultury ijęzyka, pomijając wiele podstawowych infonnacji o życiu codziennym Piotrowczan. Widać, że praca powstała "na marginesie" badań językoznawczych (a nie na podstawie intensywnych badań terenowych, mających doprowadzić do systematycznego opisu całokształtu wielowymiarowego życia społeczno-kulturowego społeczności lokalnej - na taką monografię współczesnej Bukowiny środowisko nadal czeka). Życie codzienne mogło wydawać się zbyt oczywiste dla autorki ijako takie mogło zostać przez nią pominięte. �Recenzje i noty recenzyjne 343 Ważną cechą książki jest fakt, iżjest ona dwujęzyczna. Część pieIWszajest w języku polskim, część druga w ukraińskim - są to dwa języki, które pojawiają się i często przeplatają w codzienności piotrowieckiej. Dwujęzyczność książki stanowi odwołanie się do wielokulturowych tradycji Bukowiny, wpisuje książkę w multietniczny wymiar Bukowiny, sprawiając, że na zasadzie metonimii dzieło to przynależy do regionu, który opisuje. Tekst polskojęzyczny oddzielony jest od ukraińskiego materiałem pieśniarskim (pieśni w języku polskim) oraz fotografiami oddającymi klimat życia toczącego się w opisywanej przez H. Krasowską przestrzeni; zdjęcia te przedstawiają ludzi wykonujących swe codzienne prace, krajobrazy, architekturę, miejsca ważne w sensie symbolicznym. Autorami 42 fotografii zamieszczonych w pracy są Zbigniew Kowalski i Jakub Sucharski; zdjęcia wykonane sąz wielkim kunsztem, jakość fotografii jest również dobrym świadectwem dla wydawcy - są one kolorowe i czytelne, co niezbyt często trafia się w książkach naukowych. Oprócz fotografii w tekście pojawiają się również mapki przedstawiające miejsca, o których książka traktuje. Książka jest ważna z kilku powodów. Ukazanie sięjej jest istotne dla całego środowiska bukowińskiego. Zdaje się ona otwierać cykl opracowań dotyczących poznawanych przez polskich naukowców terenów Bukowiny Północnej (autorka zapowiada całą serię wydawnictw o polskich skupiskach na Bukowinie Północnej). Szczególnie doniosłe jest dla samych mieszkańców opisywanych przez autorkę Piotrowiec Dolnych oraz dla ludności stamtąd się wywodzącej. Jednakowoż opracowanie jest również cennym zapisem dla zapełniania luki w wiedzy na temat skupisk polskich na Wschodzie: ich sentymentów, sposobów wyrażania swej tożsamości narodowej w nowych warunkach politycznych. Praca ta wpisuje się również w tematykę tzw. Ziem Odzyskanych - spina dwie społeczności: Piotrowce (stara ojczyzna na Bukowinie) i Jastrowie (nowa ojczyzna na "Ziemiach Odzyskanych"), które nawiązują ze sobą kontakty przyczyniające się do utrzymywania się w młodszych pokoleniach, urodzonych i ukształtowanych już w Polsce, świadomości i wiedzy o małej ojczyźnie ich dziadków. Magdalena Pokrzyńska Gieroj iIi zbojnik? Obraz rozbojnika w folk/orie Karpatskogo regiona / Heroes or Bandits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region, ed. by V. Gasparikova and B.N. Putilov, European Folklore Institute, Budapest 2002, ss. 456. "W każdym czasie istniały i będą istnieć grupy osób, które żyją poza granicami prawa i społeczeństwa. Typowym reprezentantem takich społeczności w czasach nowożytnych jest zbójnik, którego postać jest upamiętniona w całej Europie w bogatych zasobach tradycji ludowej. Poza ludowymi legendami, pieśniami, balladami, populamymi wierzeniami i przekazami folklorystycznymi, ogromna liczba prac z zakresu literatury, teatru, filmu i sztuk pięknych skupiała się na «wolnym» życiu prowadzonym poza granicami prawa, i na zbójniku, który, co charakterystyczne, był równocześnie postrzegany jako społeczny, a nawet narodowy bohater walczący oprawa uciśnionych" (s. 443). W ten sposób Imola Kiillos (Węgry), współredaktor publikacji Bohater czy bandyta? Obraz zbójnika w folklorze regionu Karpat. uzasadnia zainteresowanie międzynarodowego zespołu badaczy zbójnikami i motywuje podjęcie starań nad opracowaniem syntezy folkloru zbójnickiego. Pomysł stworzenia monografii folkloru zbójnickiego narodził się w 1979 roku, gdy zespół badawczy złożony z folklorystów i etnologów w ramach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach (International Commission for the Study ofPopular Culture for the Carpathians and the Balkans - ICCB) postanowił zebrać mię- �344 Recenzje i noty recenzyjne dzynarodowy materiał z tego obszaru, w którym zbójnik jest symbolem antyfeudalnych i narodowych zmagań. Zespół specjalistów pracował pod przewodnictwem Borysa N. Putiłova (Rosja) we współpracy z Vierą Gasparikovą (Słowacja), a w jego skład wchodzili badacze z Czech, Moraw, Słowacji, Mołdawii, Węgier, Rosji, Ukrainy i Polski. Koordynatorem prac ze strony polskiej była Dorota Simonides z Uniwersytetu Opolskiego (wówczas WSP), a w pracach uczestniczyli również Teresa Smolińska, Zdzisław Piasecki, Ewa Bocek-0rzyszek. Patronat nad tymi badaniami sprawował Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Pracownia w Krakowie oraz Komitet Nauk Etnologicznych PAN. W latach 80. powstałyjuż pierwsze wersje naukowych opracowań, które następnie poddawano międzynarodowej konsultacji i synchronizacj i. Wspólne działania w ramach tak prowadzonych prac doprowadziły do przygotowania bibliografii przedmiotowej folkloru zbójnickiego wydanej w Brnie w 1984 roku w ramach serii "Bibliographia Etnographica Carpatobalcanica". Tradycja zbójnicka nie jest bynajmniej cechąjednego regionu ani zjawiskiem ograniczonym terytorialnie do regionu Karpat, a sam "temat" zbójnictwa nie jest jednolicie traktowany we wszystkich kręgach kulturowych. Cechą charakterystyczną polskiego folkloru zbójnickiego jest to, że odzwierciedla on nie tylko wyidealizowany obraz zbójnika, lecz ukazuje, choć w mniejszym stopniu, także negatywne wymiary zjawiska i nie waha się nazwać go "rozbojem". Wizerunek zbójnika jest uzależniony od gatunku folkloru i podporządkowany jest strukturze, poetyce i funkcji konkretnego gatunku. Swoistą cechą polskiego folkloru jest również to, że tradycyjne przekazy o tej tematyce nie wychodzą poza region Podhala i Beskidów, gdy np. na Słowacji są charakterystyczne dla całego narodu. Świadomość narodowa w Polsce w tym zakresie jest ukształtowana pod wpływem sztuki wysokiej, czyli filmu, literatury, muzyki, a więc za pośrednictwem przekazów o cechach innych niż folklor. Aby więc odnaleźć powiązania i zależności interetniczne w tradycji zbójnickiej, należało przeprowadzić badania w wielu krajach i wyznaczyć ich wspólny mianownik. Międzynarodowa Komisja do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ustaliła, iż główne zagadnienia, wokół których będą koncentrowały się międzynarodowe poszukiwania badawcze, to: rola i miejsce tradycji zbójnickiej w folklorze różnych krajów regionu Karpat i Bałkanów, główne tematy i motywy folkloru zbójnickiego (cechy ogólne i analiza porównawcza), bohaterowie i charaktery, zagadnienia poetyki, analiza muzyczna i ewaluacja folkloru zbójnickiego,jego szczególne formy (np. dramat, sztuki mimetyczne, taniec), a także związki z rzeczywistością historyczną oraz wpływ folkloru zbójnickiego na kulturę narodową (literaturę, teatr, film, sztuki piękne). Synteza folkloru zbójnickiego została ukończona w 1988 roku (zamknięcie prac autorskiego kolektywu nastąpiło oficjalnie w Dolnej Krupie 27 października 1988 r.) i jako praca zbiorowa miała zostać opublikowana najpierw przez Rosyjską Akademię Nauk w Sankt Petersburgu, a następnie przez Ukraińską Akademię Nauk. Ostatecznie jednak, po wielu perypetiach związanych z rozpadem Związku Radzieckiego, śmiercią B.N. Putiłova oraz problemami finansowymi, Europejski Instytut Folkloru w Budapeszcie wydał tę monografię w 2002 roku. Publikacja naukowa, która trafia do rąk zainteresowanego problematyką zbójnicką czytelnika, przedstawia szerokie spectrum ujęć tematu. Część historyczna dotyczy przyczyn powstania zbójnictwa w regionie Karpat oraz jego narodowej specyfiki. Proces powstania i rozwoju zbójnictwa w Polsce opracował Z. Piasecki. Część folklorystyczna dotyczy ogólnej charakterystyki folkloru zbójnickiego na Ukrainie, w Czechach i na Słowacji, na Węgrzech, w Mołdawii oraz Polsce. Zagadnienie tradycji zbójnickiej w polskiej kulturze ludowej oraz bohaterów zbójnickich w różnych gatunkach rodzimego folkloru opracowane zostało przez D. Simonides, T. Smolińską. E. Bocek-orzyszek była współautorem części o pieśniach ludowych. Kolejny człon syntezy stanowią studia nad odzwierciedleniem "świata" zbójników w sztukach profesjonalnych, opracowania podjął się w gronie polskich badaczy Z. Piasecki. Znaczną część syntezy stanowi porównawczo-typologiczny przegląd tradycji narra- �Recenzje i noty recenzyjne 345 cyjnej związanej ze zbójnictwem, czyli legend, fabulatów, memoratów, wierzeń, opracowany przez B.N. Putiłova oraz jego typologia poezji zbójnickiej. Chociaż prace badawcze prowadzone były przez zespół międzynarodowy i poszczególne szkice opracowywane zostały w językach narodowych, to językiem publikacji jest rosyjski, co wynika głównie z pierwotnego przygotowania do druku w krajach byłego Związku Radzieckiego. Monografię opatrzono wstępem i epilogiem w języku angielskim, bibliografią prac tematycznie związanych ze zbójnictwem, uporządkowaną według krajów, których reprezentanci współpracowali w ramach Komisji prowadzącej badania, a także indeksem nazwisk zbójników wymienionych w tomie. Prace Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach i na Bałkanach, chociaż zwieńczone zostały sukcesem w postaci wydania syntezy, na tym się nie kończą. Spotkanie z okazji promocji książki, które odbyło się 19 czerwca 2003 roku w Bratysławie, stało się okazją do zaplanowania prac kontynuujących przedsięwzięcie, m.in. przetłumaczenia i wydania monografii w poszczególnych krajach. Akces opieki naukowej i organizacyjnej w pracach nad przetłumaczeniem i wydaniem monografii w Polsce zgłosiła T. Smolińska. Katarzyna Marcol Olga G o l d b e r g-M u l k i e w i c z, Stara j nowa ojczyzna. Ślady kultury Żydów polskich, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. XLII, Łódź 2003, ss. 238. Aleksander Hertz, wybitny socjolog, wywodzący się ze spolonizowanej rodziny żydowskiej, w swojej pracy Żydzi w kulturze polskiej, wydanej w latach 60., wyraził przekonanie, iż nareszcie nadszedł czas, by podjąć pracę nad gruntownym i wszechstronnym zbadaniem roli Żydów w kulturze polskiej. Niewielu naukowców podjęło się tego trudnego zadania, z pewnością najlepiej wywiązała się z niego Olga Goldberg-Mulkiewicz, a dowodem na to jest cały jej dorobek naukowy i prezentowana publikacja. Obszarem zainteresowań Pani Profesor są Żydzi polscy i ich kultura. Zarówno ci Żydzi, którzy tak licznie zamieszkiwali nasz kraj do wybuchu II wojny światowej, ci, którzy w różnych okolicznościach i czasie opuścili nasz kraj i zamieszkują w Izraelu,jak ici, którzy przeżyli Holocaust i tworzą niewielką społeczność żydowską w Polsce. Wśród licznych prac poświęconych tzw. problematyce żydowskiej, z pogranicza historii czy polityki, z zakresu dziejów judaizmu, specyfiki kultury żydowskiej, ciekawych, ale często pozbawionych szerszego kontekstu kulturowego, ta zdecydowanie wyróżnia się odmiennym ujęciem tematu. Autorka postawiła sobie bowiem za główny cel badanie styku kulturowego, wzajemnych powiązań i zapożyczeń pomiędzy ludową kulturą polską a żydowską, będących wynikiem długotrwałych kontaktów kulturowych. Książkajest wynikiem wieloletnich badań Pani Profesor, prowadzonych nad kontaktami polsko-żydowskimi jeszcze w trakcie jej pracy w Instytucie Sztuki PAN w Krakowie w latach 1955-1961, następnie po objęciu asystentury w Katedrze Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1961-1967, a wreszcie kontynuowanych w Katedrze Folkloru Żydów na Uniwersytecie Hebrajskim. Jak pisze sama autorka, ważne było dla niej znalezienie choćby niewielkiej liczby tekstów, które powstały przed Zagładą Żydów (s. 12); podj«ła również próbę przedstawienia szerszemu gronu materiałów, dotyczących tradycyjnej kultury Żydów polskich, które do tej pory były mało znane, albo wr«cz nie odkryte dla literatury etnograficznej. Są to nie tylko teksty polskich i żydowskich autorów publikowane np. w przedwo- �346 Recenzje i noty recenzyjne jennej prasie, ale jeszcze mniej znane polskim odbiorcom "Księgi pamięci", wydawane przez ziomkostwa Żydów polskich w Izraelu. Każdy rozdzial książki stanowi oddzielną, zamkniętą całość. Niektóre poruszająjakiś aspekt kontaktów polsko-żydowskich, inne odnoszą się do sytuacji żydostwa polskiego w Izraelu i ich postaw wobec swej duchowej i sentymentalnej ojczyzny, jaką pozostała dla nich Polska. Znalazło się tu również miejsce na tropienie śladów kultury żydowskiej we współczesnej przestrzeni polskich miast i miasteczek, a także na konstatacje na temat pewnych form odradzania się pamięci o tradycyjnej kulturze żydowskiej w warunkach polskich. Niektóre z wykorzystanych materiałów były już wcześniej publikowane na łamach różnych czasopism, m.in. w "Łódzkich Studiach Etnograficznych", "Polskiej Sztuce Ludowej" i "Etnografii Polskiej". Pierwszy z tekstów, "Stara ojczyzna w nowej ojczyŻllie... ", rozwija pojęcie ojczystego miejsca w tradycji Żydów polskich. Ustosunkowuje się do mitu Ziemi Obiecanej, jako ojczyzny narodu wybranego i roli w nim Jerozolimy. Przeciwstawia mu życie w diasporze, naznaczone uporczywym poczuciem wygnania i tymczasowości. Autorka proponuje, aby ze względu na specyfikę pojęcia ojczyzny w tradycji Żydów polskich, w stosunku do Polski stosować zamiast niego takie terminy, jak miejsce urodzenia, zamieszkania czy pochodzenia. Posługuje się tu hebrajskim słowem moledet, utworzonym od czasownika rodzić. Mimo ciągłej tęsknoty za Ziemią Izraela, Żydzi oswajali jednak zamieszkiwaną przez siebie przestrzeń, uwidaczniało się to m.in. w próbach powiązania losów własnych z lokalnymi dziejami, stąd np. opowieści o romansie Kazimierza Wielkiego z Esterką. Autorka przedstawia, w jaki sposób przejawia się sentyment Żydów z Izraela do swoich miejsc zamieszkania, jakie działania podejmują, by ocalić od zapomnienia świat, który przestał istnieć, w jaki sposób realizuje się jego mit, w końcu - jakie znaczenie mają dla nich powroty do miejsc dzieciństwa. Kolejny ze szkiców, "Miejsce, którego nie ma", przeprowadza analizę "Ksiąg pamięci" powstających w izraelskich ziomkostwach. Za pośrednictwem autorki zostajemy zabrani w nie istniejący już świat żydowskich sztetl, odzwierciedlony na stronach ksiąg w formie narracji ocalałych z Zagłady członków ich społeczności, wycinków map najbliższej okolicy, na których umiejscowiono miasteczko, a wreszcie planów konkretnych miejscowości, odtworzonych z pamięci. Zwyczaj tworzenia takich itinerariów ma odległe tradycje. Plany takie podzielić można na dwie grupy, jedna z nich prezentuje tylko obiekty należące do świata żydowskiego, druga - uwzględnia istnienie obok świata nieżydowskiego, instytucje służące użyteczności obu społeczności: siedzibę gminy, pocztę czy dworzec, a czasem takie obiekty, które stanowiły ważny punkt orientacyjny miasteczka, jak choćby kościół parafialny czy pomnik któregoś z polskich bohaterów narodowych. Charakterystyczne jest stosowanie znaków ikonicznych, np. gwiazdy Dawida na oznaczenie synagogi i cmentarza żydowskiego, menory - oznaczającej synagogę lub dom modlitwy czy płonącej świecy, umieszczonej obok żydowskiej szkoły religijnej. Co ciekawe, kościoły i cmentarze chrześcijańskie zaznaczano krzyżem, mimo iż w kulturze żydowskiej unikano jego przedstawień. Jak podkreśla autorka, istotnym elementem przekazywanego kodu miasteczka była nie tylko przestrzeń, ale i czas, przedstawiający sztetl przed Zagładą, w jej trakcie oraz moment, w którym gmina żydowska przestawała istnieć. "Wzajemne wpływy i zapożyczenia" autorka rozpatruje na płaszczyżnie rzemiosła i sztuki ludowej oraz obrzędów. Stawia sobie pytanie o prawdziwość hipotezy sugerującej, że obie społeczności żyły w całkowitej izolacji kulturowej. Podkreśla, iż wzajemne kontakty polsko-żydowskie były znacznie ograniczone, m.in. przez obowiązujące Żydów tabu jedzeniowe i sprowadzały się w zasadzie do kontaktów zawodowych i przypadkowych spotkań. Nie oznacza to jednak, iż kontakty takie w ogóle nie miały miejsca, a ich wynikiem są pewne wpływy i zapożyczenia w polskiej kulturze ludowej, udokumentowane wieloma ciekawymi przykładami przytoczonymi przez prof. Goldberg-Mulkiewicz. �Recenzje i noty recenzyjne 347 Rozdział "przetrwanie tradycyjnej żydowskiej sztuki w terenie i w polskich muzeach" jest odpowiedzią na pytanie, czy rzeczywiście ślady obecności ludności żydowskiej ijej kultury na ziemiach polskich zostały całkowicie zniszczone wraz z jej eksterminacją podczas II wojny światowej, czy zachowały się w pejzażu miast polskich? Autorka przeprowadza_analizę artefaktów zachowanych jeszcze w powojennej polskiej rzeczywistości, zwracając uwagę na ich aktualną funkcję. Wyjaśnia, w jaki sposób wartościowane są zachowane obiekty, synagogi i cmentarze, przez dzisiejszych mieszkańców miast i miasteczek, często nie pamiętających żydowskiego świata, oraz jak wartościowane są one w tradycji żydowskiej. Zwraca uwagę na coraz liczniejsze inicjatywy młodzieży, fundacji i muzeów, mające na celu opiekę nad cmentarzami, ale także przygotowywanie ekspozycji, zapoznających z czasem przed Zagładą· Tekst "Odradzanie się pamięci o zgładzonej społeczności żydowskiej", na przykładzie współczesnej rzeźby ludowej i wycinanki, dokumentuje proces pojawiania się tematyki żydowskiej u powojennych twórców polskich. W przypadku rzeźby autorka stara się odpowiedzieć na pytanie, jaka jest jej tematyka i funkcja, kto jest jej odbiorcą, a także jaka była motywacja samych twórców, wybierających taki, a nie inny temat. Istotny jest również przekazywany przez nią stereotyp Żyda i to, jak zmieniał się kod wizualny Żyda na przestrzeni kilkudziesięciu ostatnich lat. Rzeźba początkowo nie rozwijała się spontanicznie, nadzorowana była i promowana przez instytucje państwowe, takie jak muzea czy Cepelia, narzucające twórcom tematy, podporządkowane wymogom aktualnej ideologii. Postać Żyda pojawiała się zwykle podczas konkursów na temat tradycyjnego życia wsi, niektórzy twórcy sięgali po nią, czując potrzebę sportretowania znanych sobie osób, sąsiadów. Nieliczni potraktowali taką możliwość wypowiedzi jako rozrachunek z trudną do zrozumienia przeszłością, Zagładą Żydów. Obok grupy artystów sięgających do własnej pamięci i przeżyć, mniej więcej w latach 60. XX wieku pojawili się rzeźbiarze, którzy wiedzę na temat świata żydowskiego czerpali najczęściej ze źródeł pośrednich, literatury, fotografii, rodzinnych opowieści. Autorka zastanawia się, jak ten fakt wpłynął na zmianę obrazu Żyda, w jaki sposób realizował się teraz stereotyp, jakie znaki ikoniczne charakterystyczne dla kultury żydowskiej stosowano. Osobną grupę artystów stanowią ci, którzy, pozbawieni łączności z kulturą żydowską, tworzą nie mając znajomości znaków ikonicznych oraz ci, którzy wiedzę na temat kultury żydowskiej czerpią ze środków masowego przekazu. Prof. Olga Goldberg-Mulkiewicz śledzi również losy tradycyjnej wycinanki żydowskiej, tworzenie której po wojnie kontynuowano zarówno w amerykańskich środowiskach Żydów polskich, jak i w Izraelu, a która odrodziła się także w Polsce, m.in. w twórczości Anny Małeckiej-Beiersdorf, Marty Gołąb i Moniki Krajewskiej. Charakterystyczne, że wykonywaniem współczesnej wycinanki w Polsce zajmują się osoby spoza społeczności żydowskiej, co jest ewenementem. W tradycyjnej społeczności była ona poza tym domeną mężczyzn. Interesującym zagadnieniem dla autorki jest motywacja towarzysząca wycinankarkom, a także to, w jaki sposób współczesna wycinanka nawiązuje do tradycyjnej, czy zmienił się przekaz żydowskiej tradycj i, stosowane motywy, jaka jest jej funkcja, kto jest jej odbiorcą? Całości dopełniają ciekawe ilustracje, dobrane w sposób przemyślany do każdego z rozdziałów, przedstawiające m.in. plany żydowskich sztetl, zabytki żydowskiej sztuki kultowej, powojennych rzeźb i wycinanek żydowskich. Mniej zorientowanym w tematyce żydowskiej lekturę ułatwia słownik wybranych terminów żydowskich. Książka tajest niezwykle cenną pozycją nie tylko dla etnologów, ale dla wszystkich, którzy chcieliby dowiedzieć się czegoś więcej o Żydach polskich i ich roli w kulturze polskiej. Ewa Banasiewicz-Ossowska �348 Recenzje i noty recenzyjne Magdalena Ś n i a d e c k a- K o t a r s k a, Być kobietą w Ekwadorze, Studia i Materiały Centrum Studiów Latynoamerykańskich Uniwersytetu Warszawskiego CESLA nr 25, Warszawa 2003, ss. 324, fotografie, mapy. Cel pracy Być kobietą w Ekwadorze autorka przedstawiła we Wprowadzeniu. Jest nim "próba określenia tożsamości kobiet metyskich i indiańskich w ważnym okresie zmian zachodzących w Ekwadorze na przełomie wieków" (s. 14). Do celu pracy szerzej powraca w Podsumowaniu ijest nim tam mechanizm kształtowania się relacji płci w dwóch grupach etnicznych Ekwadoru - Metysów i Indian oraz procesów formowania tożsamości kobiet metyskich i indiańskich, uszczegółowiony poprzez szereg pytań: ,jakie były w przeszłości i jakie są dzisiaj możliwości samorealizacji kobiet..."; "do jakiego stopnia różnice kulturowe rzutowały w przeszłości na obecność kobiet w życiu społeczno-politycznym kraju oraz czy i w jakim stopniu warunkują ich współczesne możliwości samorealizacji", wreszcie "czy różnice te zmieniają się i zacierają, czy i jakie elementy pozwalają na zbliżenie się kobiet z obu grup, co zaś je oddala od siebie (s. 281)? Tożsamość, której określenie stało się ważnym celem pracy, traktowana jest przez badaczkę nie tylko jako zespół wyobrażeń kobiet o sobie, ale również jako zespół cech identyfikowanych z zewnątrz na podstawie ich zachowań znanych z obserwacji i literatury. Przedmiotem pracy natomiast uczyniła autorka kobiety metyskie i indiańskie z klasy średniej, zamieszkałe w mieście. Jako główną metodę gromadzenia materiałów badaczka zastosowała wywiad biograficzny oraz własne obserwacje; sięga także do materiałów zastanych, uzyskanych z pomocą różnego rodzaju źródeł, zgromadzonych także za pośrednictwem literatury. W trakcie analizy M. Śniadecka-Kotarska konfrontuje z sobą róźne kategorie źródeł, te wywołane w trakcie badań własnych, szeroko wykorzystane głównie w rozdziałach Autoprezentacje Metysek i Autoprezentacje Indianek oraz Strategie adaptacyjne Metysek i Strategie adaptacyjne Indianek, stanowiących rdzeń pracy. z zastanymi, uzyskując w ten sposób trwalsze podstawy wnioskowania. W ocenie sytuacji kobiet autorka przyjmuje koncepcję praw człowieka ugruntowaną przez Deklarację Praw Człowieka i umowy międzynarodowe; czyni to konsekwentnie, odrzucając pokusy relatywizmu, tak częste w myśleniu antropologicznym, znajdując dla swego stanowiska poparcie w postawach i zachowaniach społeczności indiańskiej. Zarówno wybór głównego zagadnienia pracy, którym jest tożsamość indywidualna i grupowa oraz metody - metody biograficznej, powiązać moźna z socjologicznymi i etnologicznymi tradycjami ośrodka łódzkiego. Autorka nie tylko potrafiła umiejętnie wykorzystać materiały i wnioski z przeprowadzonych przed nią badań, ale również umieścić je na tle studiów innych badaczy i interesująco je scharakteryzować, wskazując na dokonujące się w nich zmiany. Do zalet pracy zaliczam: l. Umiejętność przedstawienia relacji między kobietami i mężczyznami i sytuacji kobiety nie w izolacji, a w szerokim kontekście społeczno-kulturowym: obyczajowości, obejmującej także życie rodzinne zjego ideologiami, stosunków politycznych, w tym porządku prawnego, struktury etnicznej, działalności ekonomicznej, ruchów społecznych, a również religijności z jej zróżnicowaniem. Analizę pogłębia i wzbogaca sięgnięcie do historii oddziałującej przecież na teraźniejszość ijednocześnie pomagającej w jej wyjaśnianiu; 2. Dotarcie, dzięki zastosowanej metodzie biograficznej, wielokrotnym pobytom w Ekwadorze i umiejętności nawiązywania kontaktów oraz prowadzenia rozmowy, do ważnych materiałów osobistych, pozwalających poznać nie tylko koleje życia kobiet, ale również przyjmowany przez nie świat wartości. Badaczka jednocześnie nie jest naiwną słuchaczką opowieści biograficznych. Świadoma swoich ograniczeń (brak znajomości języka kiczua, pochodzenie z innego kręgu kulturowego), cech stosowanej metody i natury ludzkiej, potrafi uniknąć niebezpieczeństw, m.in. celowej indywidualnej i zbiorowej dezinformacji; 3. Niekoncentrowanie się na krzywdach kobiet, tak częstym w pracach poświęconych �Recenzje i noty recenzyjne 349 tzw. kwestii kobiecej, krzywdach zresztą oczywistych, szczególnie w przypadku Indianek (m. in. wstrząsająca opowieść matki o umierających na jej plecach dzieciach w czasie pracy w polu). Autorka traktuje kobiety nie tylko jako podporządkowane mężczyznom i bierne, ale również jako podmioty potrafiące zmieniać swoją sytuację, analizuje ich działania, w tym społeczne ruchy kobiece, omawia przyjmowane przez kobiety strategie adaptacyjne, które zresztą nie mają charakteru tylko przystosowawczego, ale zmieniają same kobiety i świat je otaczający; 4. Odsłonięcie ważnych mechanizmów prowadzenia i społecznych skutków różnych rządowych i pozarządowych programów pomocy i wartościowe propozycje działań, które pozwolą uniknąć ich negatywnych konsekwencji, cenne nie tylko w odniesieniu do Ekwadoru i Ameryki Łacińskiej, ale również dla innych kontynentów. Takie i inne fragmenty pracy, skoncentrowane na rzeczywistych i dobrze rozpoznanych problemach społecznych, czynią z niej studium o dużych wartościach aplikacyjnych, wreszcie 5. Odkrycie, że być Metyską z klasy średniej w Ekwadorze oznacza być kobietą zależną, tradycyjną, pasywną, cierpiętniczą, natomiast być Indianką z tej samej klasy oznacza być kobietą silną, samodzielną, nowoczesną. Autorka jest świadoma tego, że teza o tradycjonalizmie (lepiej "tradycyjności" - Z. 1.) Metysek i nowoczesności Indianek "wydaje się niemal nieprawdopodobna" (s. 207). Przekonywająco jąjednak uzasadnia, nie tylko dzięki znajomości dawnych i obecnych warunków bytowania tych dwóch grup kobiet, w tym działalności gospodarczej Indianek i ich pozycji we wspólnotach, ale również dzięki wiedzy o przeszłości i terażniejszości ruchów kobiecych. Teza ta, w dostępnej literaturze dotąd z taką wyrazistością nie sformułowana, jest bardzo poważnym osiągnięciem badawczym. Pozytywna ocena pracy, dla której podstawę, obok cech wskazanych wyżej i realizacji głównych przyjętych w niej celów, stanowi także jej klarowna konstrukcja, dołączony, pożyteczny słownik terminów z języka hiszpańskiego i kiczua oraz bogaty zestaw fotografii wykonanych przez autorkę, o dużej wartości poznawczej, nie oznacza, że nie ma w niej ujęć i sformułowań dyskusyjnych, a nawet wywołujących sprzeciw. Spośród postawionych celów zbiorczego ujęcia nie doczekało się omówienie tego, co zbliża, a co oddala od siebie Indianki i Metyski. Przeciwstawienie społeczności, rodziny, a także sytuacji i cech kobiet metyskich i indiańskich tworzy opozycyjne modele, przejaskrawiające chyba negatywne cechy pierwszych i pozytywne drugich. W pewnym sensie modele te korygowane są przez informacje z wywiadów mówiące o przemocy wobec kobiet, rozwodach i pozostawieniu kobiet bez opieki oraz kradzieżach w kręgach rodzinnych również wśród Indian. Badaczka nie zastanawia się nad konsekwencjami silnych więzi rodzinnych i wspólnotowych u Indian, które, obok skutków pozytywnych, w postaci nepotyzmu muszą mieć także negatywne skutki w życiu społecznym. Klasa średnia, która tworzy platformę porównania Metysek i Indianek, u tych ostatnich traktowana jest jako kategoria głównie ekonomiczna, bez zwrócenia uwagi na różnice, wynikające m.in. stąd, że Indianie są nowymi jej członkami, z innym wyposażeniem kulturowym. Niejasno sformułowane i w gruncie rzeczy chyba niepotrzebne są ogólne rozważania nad istotą i kategoriami ruchów społecznych. Co to znaczy, że pole poczynań ofensywnych tych ruchów jest "wyznaczone przez przecięcie płaszczyzny ideologicznej i poziomu społeczeństwa globalnego" ( s. 278)? Nieprzekonywające jest wyłączenie z tych ruchów grup kobiet organizujących pomoc sąsiadom, a także licznych kobiecych organizacji metyskich, nawet jeżeli nie są skuteczne i często pozorują swoją działalność. Niekonsekwentnie stosowana jest terminologia etniczno-narodowa, sprawiająca zresztą kłopot wielu autorom: "grupa etniczna", "narodowość", "naród" a nawet "nacja". Nie jest jasne, czy postawa i działanie, jakim jest "samorealizacja", ceniona przez autorkę, dotyczy wartości przyjętych w badanych środowiskach, czy też została zaproponowana z zewnątrz. Podział na religijność metyską - bliską modelowi iberyjskiemu i religijność ludową Indian sierry (s. 23), wyłącza cechę ludowości z religijności Metysów. Bibliografia, zresztą niesłychanie �Recenzje i noty recenzyjne 350 cenna w swej części dotyczącej Ameryki Łacińskiej, jest chyba nadmiernie rozbudowana. Znalazły się w niej prace, m.in. sześć tomów Młodego pokolenia chłopów Józefa Chałasińskiego czy Pisma zebrane Floriana Znanieckiego, w pracy nie cytowane. Książka Magdaleny Śniadeckiej-Kotarskiej nie tylko odpowiada na tytułowe pytanie, co to znaczy być kobietą, Metyską i Indianką, w Ekwadorze, ale ponadto przedstawia rozległąpanoramę stosunków społeczno-kulturowych i ich dynamiki w tym kraju. Przygotowana została na podstawie przeprowadzonych kilkakrotnie badań terenowych, zapoczątkowanych w latach 70. XX wieku, za pomocą właściwie dobranej metody i z wykorzystaniem rozległej literatury przedmiotu. Jest wartościowa nie tylko poznawczo, ale wiele jej ustaleń może zostać zastosowanych w praktyce życia społecznego. Książka ta wnosi wartościowy wkład w rozwój badań, nie tylko zresztą w zakresie tzw. gender studies - badań kulturowych konstrukcji płci, a także studiów latynoamerykańskich, ale również przemian społeczno-kulturowych w krajach modernizujących się na różnych kontynentach, w przeszłości kolonialnych, O przewadze gospodarki rolnej, wieloetnicznych i wielokulturowych. Zbigniew Jasiewicz Jocelyne B o n n e t, en collaboration avec Jose da S i I vaL i m a, Bronisława J a w o rs k a, Marcin P i o tro w s k i, Dimanche en Europe, Collection "En quete de recherche", Editions du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 68, bibliogr. Claude Madeleine u d o t, Michele S i m o n s e n, Noel en Europe, Collection "En quete de recherche", Edition du Signe, Strasbourg 2003, ss. 112, fot. 86, bibliogr. ° Prezentowane książki są pierwszymi z antropologicznej serii "En quete de recherche", redagowanej i opracowywanej przez członków francuskojęzycznego międzynarodowego stowarzyszenia interdyscyplinarnego EE.R. EURETHNO*, działającego pod egidą Komisji Europejskiej w Strasburgu. Pozycje są wartościowe z tego względu, że po kilku latach poszukiwań wydawnictwa przyjaznego (także pod względem finansowym) tego typu publikacjom, F.E.R. EURETHNO, może nareszcie zaprezentować materiały przedstawiane przez swoich członków podczas corocznych konferencji (w tym roku we wrześniu planowane jest kolejne, już osiemnaste, spotkanie). Książki te nie mająjednak charakteru typowych publikacji pokonferencyjnych - nie są zbiorem referatów czy komunikatów. Są to prace jednorodne, zredagowane przez wybranych spośród członków stowarzyszenia autorów, którzy na bazie zgromadzonych materiałów, konsultując się z pozostałymi kolegami, dokonali ich zbiorczego opracowania. Celem jest popularyzacja wiedzy na temat współczesnej antropologii europejskiej i zagadnień,jakie ją interesują, na przykładzie wybranych zjawisk kulturowych (w tym przypadku publikacje dotyczą obchodzenia świąt Bożego Narodzenia oraz niedzieli w Europie). Pomysłodawcy kolekcji zaznaczają także w słowie wstępnym, że interesuje ich zachowanie równowagi pomiędzy szukaniem i odkrywaniem znaczeń a ich analizą, wyjaśnianiem i interpretacją. Według nich ważne jest także, aby tyle samo miejsca pozostawić obserwacji, co świadectwu uzyskanemu w toku wywiadu, podczas badań empirycznych, nie tracąc z oczu wartości, jaką niesie za sobą każda praca porównawcza, a niewątpliwie z takimi mamy do * F.E.R. EURETHNO: Federation Europeenne des Reseaux de Cooperation aupres Reseau de cooperation scientifique et technique en ethnologie et historiograhpie europeennes (Conseil de l'Europe). �Recenzje i noty recenzyjne 351 czynienia w przypadku wyżej wymienionych pozycji. Poza tym, badania porównawcze, zarówno na poziomie diachronicznym, jak i synchronicznym w odniesieniu do wybranego zjawiska, oddają przyjęty i akceptowany sposób szukania płaszczyzny porozumienia przez badaczy i naukowców zrzeszonych w F.E.R. EURETHNO. Prezentują oni nie tylko perspektywę etnologiczną, ale historyczną i psychologiczną, które także różnią się między sobą. Oczywiste jest również, że to samo zjawisko, które jest w określonym momencie wspólnym punktem zainteresowania, przejawia się w odmiennych formach i może być obdarzane innymi kulturowymi treściami. Publikacje te zatem są dowodem, że istnieje możliwość naukowego kompromisu (szczególnie jeśli praca ma służyć popularyzacji wiedzy i jej uporządkowaniu), zachowując przy tym to, co jest wartością bezwzględną kultury europejskiej - jedność w różnorodności. Jest to idea przyświecająca zarówno spotkaniom naukowym, jak i tym publikacjom, co wynika z głównego przedmiotu zainteresowań F.E.R. EURETHNO, którym jest kultura europejska. Choć tematyka zainteresowań jest "tradycyjna" (najwięcej miejsca poświęca się zagadnieniom potocznie uważanym za przypisane tzw. antropologii symbolicznej bądż kulturowej, jak obrzędowość, rytuał czy religijność w rozmaitych kontekstach współczesnych), prace te zachowują godną podziwu równowagę w prezentowaniu materiału historycznego, w tym odnoszącego się do ludowych korzeni wybranych zjawisk. Każda z tych pozycji zawiera rozdział niezbędny do zrozumienia historii określonego zagadnienia, ale zarazem pozostały materiał ułożony jest tak, aby czytelnik mógł prześledzić przemiany, jakie przeszło ono do czasów współczesnych. A zatem, książka o Bożym Narodzeniu w Europie składa się z dwóch części. Pierwsza poświęcona jest świętom i kalendarzowi rytualnemu (tradycyjnemu -ludowemu i liturgicznemu), które wyznaczają rytm i charakter świętowania, począwszy od Adwentu po święto Oczyszczenia Najświętszej Marii Panny. Druga część poświęcona jest specyficznym europejskim wierzeniom, praktykom, tradycjom (w tym kulinarnym), znanym od dziś i kultywowanym, wiążącym się ściśle z legendami, magią, osobami, życzeniami, widowiskami itp. bożonarodzeniowymi. Z podobnym układem mamy do czynienia w przypadku pracy o niedzieli w Europie. Na początku autorka również odwołuje się do żródeł, które wpłynęły na wyjątkowy charakter tego dnia (zachowany do dziś, pomimo jego desakralizacji). Następnie prezentowane są materiały opisujące sposoby świętowania i wykorzystywania czasu wolnego z okazji niedzieli w portugalskim Alta Minho (materiały autorstwa prof. Jose da Silva Limy), począwszy od okresu międzywojennego, po czasy obecne. Jako drugi przykład posłużyły materiały z badań prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o spędzaniu niedzieli w mieście robotniczym - Łodzi. Został wybrany okres sprzed I wojny światowej, przez okres komunizmu, aż do epoki współczesnej, kiedy to charakter niedzieli zmienia się wraz ze zmianą charakteru miasta (w wyniku transformacji gospodarczej i społecznej, jaką przeszło ono w tym czasie). Trzecia część książki poświęcona jest swoistej kulturze "niedzielnej" i sposobom spędzania czasu wolnego (pomocą służył tutaj dr Marcin Piotrowski specjalizujący się w tych zagadnieniach). Popularyzacji sprzyja niewielki format książek oraz bogata szata graficzna - reprodukcje licznych rycin, fotografii itp., spełniają ważną rolę dopełniającą tekst. Planowane są kolejne tytuły z tej samej serii: "Piiques en Europe" i "Cloches et sonnailles" (które mają ukazać się jeszcze w tym roku) oraz "Masques et rites nouveaux" i "L'Europe est-elle chretienne?" (planowane na 2005 rok). Inga Kuźma �352 Recenzje i noty recenzyjne Aagot N o s s, Fra tradisjonell klesskikk til bunad i Vest-Telemark, Novus forlag, Oslo 2003, ss. 262, ił. nlb. czamo-białe i kolorowe, mapki, rysunki, tabele statystyczne. Urodzona w 1924 roku Aagot Noss, niezmordowana badaczka i autorka licznych opracowań na temat norweskich strojów ludowych i ich zdobnictwa, poza rozmaitymi artykułami, opublikowała ostatnio dziewiątą z kolei, wspaniale wydaną książkę'. Poświęciła ją strojom zachodniego Telemarku, tj. regionu w południowej części kraju, dokumentując szczegółowo całokształt zagadnień związanych z tą problematyką· Rozwija w oparciu o naj starsze źródła pisane i ikonograficzne, pochodzące z połowy XVII wieku oraz muzealne kolekcje i własne badania terenowe prowadzone w latach sześćdziesiątych, a zamyka na latach dwudziestych XX wieku. Używane wówczas stroje określa jako tradycyjnie klasyczne, aczkolwiek przeszły kilka zmian, np. od drobno fałdowanych spódnic (ok. 1600-1800), spódnic marszczonych (1800-1880) do spódnic marszczono-kloszowych (po 1800) i innych. Natomiast, kiedy w latach 1910-1920 tradycyjny strój ludowy zarzucono, zastępując go ubiorem mieszczańskim, rodzi się ogólny ruch społeczny powrotu do rodzimych tradycji. W zachodnim Telemarku zainteresowania w tym względzie zaczynają się przejawiać dopiero po 1920 roku. Jednak nowe formy stroju to już tzw. bunad, nawiązujące wprawdzie do tradycyjnych, świątecznych, lecz bez uwzględniania specyficznych, okazjonalnych odmian, jakie były istotne w dotychczasowej obyczajowości. Pozostają wprawdzie podobne nakrycia głowy (nie zawsze używane), staniki, pasy, spódnice, biżuteria oparte o pierwotne wzory, ale wzbogacone ornamentyką i urozmaicone kolorystyką, jak w haftach, bądź o zmodyfikowanym kroju, jak zapaski czy suknie. W zasadzie bunad uwzględnia wszystkie części tradycyjnego stroju kobiecego (o męskim autorka nie pisze), do którego należały: nakrycie głowy noszone w domu i przy wyjściu, koszula, halka, spódnica ze stanikiem, czyli suknia, pas i zapaska zakładane przy wyjściu do kościoła, chustka naramienna, obuwie oraz biżuteria, jak brosze, klamerki, zapinki, guziki, naszyjniki. Wyjściowym, rzadko używanym okryciem, była wełniana chusta oraz rękawiczki i mitenki. Ubiór dzieci był podobny do dorosłych, lecz mniej kosztowny. Starsze formy strojów charakteryzowało używanie prostych, nie przykrawanych tkanin, natomiast nowsze były mniej lub bardziej modelowane. Również zdobnictwo, początkowo znacznie ograniczone, w miarę upływu czasu wzbogaca się o nowe tkaniny, pod względem kolorystycznym, haftów i pasamonów. Zgodnie z panującym obyczajem obowiązywało kilka zestawów odzienia, tj. ubiór codzienny, strój przeznaczony wyłącznie do kościoła, specjalny zaś na święta, jak Boże Narodzenie, Wielkanoc, Zielone Swięta oraz ślub i chrzest, nadto ubiór niedzielny koło domu, strój wyjściowy z gorszego materiału i mniej ozdobny, podobny w zimie i w lecie. Poza tym strój konfirmacyjny, oznaczający przejście z lat dziecięcych w dorosłe, służył potem przez wiele lat aż do zamążpójścia, kiedy to panna młoda ubierała się w strój specjalnie przysługujący jej na tę okazję. Ubiorem trumiennym był zestaw biały, bieliźniany albo osobno uszyty. Wyróżniającym elementem mężatki od niezamęźnej, starszych i młodszych kobiet, panien i wdów, było nakrycie głowy. Właśnie nakrycie głowy i suknia (spódnica zeszyta ze stanikiem) stały się dla autorki podstawowym wyznacznikiem zmian, jakie zachodziły w tradycyjnym stroju na przestrzeni wieków. W najstarszych żródłach wzmiankowana jest przede wszystkim spódnica-suknia, rozmaicie nazywana, przy czym stanik, zapewne też kaftan, wzmiankowane są też jako osobna część ubioru. Ich szczegółowa analiza dotyczy ogólnego wyglądu, formy, kroju, zastosowanego materialu, zdobnictwa ukazywanych w kolejnych przedziałach czasowych od 1665 roku. W podobny I Recenzje niektórych poprzednich książek: B. Bazielich, "Etnografia Polska" 1975, XIX, z. 2, ss. 265-267 i267-269; 1983, XXVII, z. 2, ss. 194-196 i 199-202; "Lud" t. 75, 1992, ss. 266-267; t. 81,1997, ss. 287-299. �Recenzje i noty recenzyjne 353 sposób ujęte zostały pozostałe części odzieży. Niepoślednie przy tym miejsce zajmuje opis biżuterii oraz zdobnictwa w postaci wyszyć i haftów. Początkowo były one białe mereżkowe, łańcuszkowe i krokiewkowe, z czasem coraz bardziej kolorowe, wykonane innymi jeszcze ściegami, co nasiliło się w strojach typu bunad. Współcześnie hafty te zastępuje się rozmaitymi elementami,jak wstążki, pasmanteria. Przewaga czerwonego koloru wskazuje na przejście stroju tradycyjnego w bun ad. Omówiona praca ma wyraźnie charakter klasycznego dokumentu, w którym posłużono się przede wszystkim metodą historyczną oraz statystyczną. Podstawą tutaj jest szczegółowy opis przeprowadzony według przyjętej przez autorkę systematyki. Brak natomiast danych dotyczących wytwórców i wykonawców, miejsc powstania lub pochodzenia, nade wszystko zaś porównań chociażby tylko ze strojami najbliższych regionów, w których autorka również prowadziła badania. Sięgnąwszy do literatury przedmiotu innych jeszcze krajów europejskich, np. rosyjskiej2, a nie tylko skandynawskiej w samym zakończeniu, którego tutaj brak, można by się dopatrzeć wielu analogii oraz kierunku przenikania i wzajemnego oddziaływania. Niemniej, praca jako wzorowa monografia godna jest uwagi, zwłaszcza autorów zajmujących się opracowaniem strojów określonego regionu. Dorobek autorki w tym względzie został wysoko oceniony kilkoma nagrodami krajowymi, w tym królewskiej akademii Gustawa Adolfa, a w 2000 roku najwyższym odznaczeniem krajowym - Królewskim Orderem Świętego Olafa. Barbara Bazielich "Okolice - Kwartalnik Etnologiczny", Koło Naukowe Studentów Etnologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 2003-2004. Niewiele jest w Polsce czasopism godzących problematykę naukową z popularnonaukową, ponadto tworzonych przez studentów z myślą o studentach. Do takich chlubnychjak się wydaje - wyjątków należy pismo "Okolice. Kwartalnik Etnologiczny", wydawane od 2003 roku przez Koło Etnologów, działające przy Katedrze Etnologii UMK w Toruniu. Inicjatorami tego ambitnego przedsięwzięcia, zapoczątkowanego w 2002 roku, byli trzej studenci III roku toruńskiej etnologii - Robert Piotrowski, Sebastian Dubiel i Rafał Iwański. Stworzyli oni koncepcję pisma otwartego w tym sensie, żejako redaktorzy nie stawiają autorom ograniczeń tematycznych i formalnych, poza oczywiście kryterium merytorycznym ijęzykowym. Teksty, które chciano zamieszczać w czasopiśmie adresowanym głównie do studentów, miały odznaczać się różnorodnością, odzwierciedlającą wielość poglądów, postaw i zainteresowań poznających świat młodych ludzi. Plan został zrealizowany w pełni, o czym przekonują nas wydane dotychczas trzy numery czasopisma pod znaczącym tytułem "Okolice". Swoisty program czasopisma, napisany przez głównego inicjatora przedsięwzięcia wspomnianego już Roberta Piotrowskiego, zamieszczono na wstępie pierwszego numeru kwartalnika: "Słowo od ... Pierwsze słowo dla ... Oto otrzymujecie pierwszy numer studenckiego czasopisma etnologicznego «Okolice». Okolice znane z opowiadań, miejsca magiczne, zatopione w słowach pejzaże codzienności. Okolice strachu i śmierci, podróży do kresu i na kresy ... 2 1.1.Bogusławskaja, Russkaja narodnaja l1Ysziwka, Moskwa 1972; G.S. Masłowa, Ornament russkoj narodnoj wysziwki, Moskwa 1978. �354 Recenzje i noty recenzyjne Czasopismo etnograficznych dociekań i zapis naszych spotkań z odmiennością i codziennością· W «Okolicach» ukazywać się będą teksty z zakresu folklorystyki, problematyki etnicznej i narodowościowej, jak również z antropologii symbolicznej, antropologii codzienności, a także opisy z podróży, eseje i felietony etnologiczne ..." ("Okolice", 2003, nr l, s. 3). Zawartość dotychczas wydanych numerów pisma (dotąd, jak już wspomniano, ukazały się trzy, w tym dwa są o podwójnej numeracji) przekonuje, że wyżej cytowany program konsekwentnie jest realizowany. Potwierdza to kompozycja poszczególnych numerów, w których układ działów tematycznych prezentowany jest w mniej lub bardziej zmienionej kolejności w stosunku do pierwowzoru. Na przykład pierwszy numer "Okolic" otwierał dział Horyzonty etnologiczne, poświęcony etnologicznym fascynacjom studenckim, zaś w kolejnym "witały" czytelnika Torunalia, przedstawiające różne oblicza Torunia, natomiast trzeci numer inicjował Folklor i okolice, dział zawierający teksty o tradycyjnym i współczesnym folklorze oraz interesujące zjawiska folkloryzmu i folkloryzacji. Dalsza kolejność sekcji tematycznych, a przede wszystkim sam fakt ich pojawiania się w piśmie, uzależniony jest nie tylko od woli redaktorów, ale przede wszystkim od materiałów dostarczonych przez studentów, którzy są współtwórcami całego przedsięwzięcia. Obok wspomnianych działów, w "Okolicach" można znaleźć także części monograficzne w pewnym sensie, poświęcone np. sztuce filmowej, internetowej i muzycznej (Obraz - dźwięk - słowo), kwestiom etnicznym i narodowościowym (Problemy etniczne i narodowościowe), problematyce regionu i regionalizmu (Okolice małych ojczyzn) i wreszcie prezentujące, z perspektywy studentów, sprawy dyskusyjne czy kontrowersyjne (Sądy i opinie). Dodać wypada, że redaktorzy "Okolic", choć skupiają się w swej pracy przede wszystkim na aktualnych problemach związanych z szeroko pojętą etnologią, nie zaniedbują tradycji i przeszłości. Świadectwem tego faktu jest dział o charakterze wspomnieniowym (Zapamiętane). Z kolei bieżące wydawnictwa omawiane są w części zawierającej wyłącznie recenzje lektur etnologicznych (Recenzje). Oczywiście, w piśmie o takim charakterze, jak "Okolice", nie może zabraknąć relacji z dalekich i całkiem bliskich wypraw (Podróże) oraz żartobliwych felietonów (Felietony etnologiczne), które są często mimowolną prezentacją prawdziwych talentów pisarskich. Jak można wywnioskować z dotychczas proponowanego przez redaktorów "Okolic" układu tematów, kolejne numery, które trafią do rąk Czytelnika, zawierać mogą działy nowe, a stare zaczną przechodzić do historii. To wymaga całościowej wizji pisma ijasno określonej roli, jaką ma spełniać nie tylko w życiu intelektualnym studentów Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Redaktorzy mają nadzieję pozyskiwać czytelników z innych ośrodków akademickich w Polsce, a tym samym stać się periodykiem o ogólnokrajowym zasięgu. "Okolice", powtórzmy, to pismo wyłącznie studenckie, a więc tworzone przez ludzi studiujących, którym bliskie są problemy etnologiczne. Niekiedy tylko, w wyjątkowych wypadkach, publikują specjalnie zaproszeni przez redaktorów goście, jak np. Augustyn Baran - pisarz i dziennikarz związany z regionem podkarpackim. Ograniczenie dotyczące osób prezentujących teksty w "Okolicach" ma swoje dwojakie wytłumaczenie. Po pierwsze, wpływa to w pewnym stopniu na ujednolicenie poziomu pisma, co jest ważne ze względu na studenckiego odbiorcę, który chętniej sięgnie po czasopismo tworzone przez jego rówieśników niż periodyk specjalistyczny i stricte naukowy. Po drugie, umożliwia druk osobom bez tytułów naukowych, co pozwala młodym ludziom posiąść umiejętność dostrzegania i opisania problemu badawczego. Ponadto w związku z tym, że cała procedura selekcjonowania tekstów dzieje się w "oswojonym" gronie etnologicznym, łatwiej o odwagę tych, którzy nie mają pewności, co do wartości swych pomysłów i ich realizacji. A jakiego typu teksty młodzi autorzy prezentują na łamach czasopisma? Odpowiedź w zasadzie jest jedna - różnorodne, i w zakresie fonny, i treści. Bywają solidne teksty nauko- �Recenzje i noty recenzyjne 355 we, z przypisami, a obok nich klasyczne rozprawki i bardziej subiektywne w tonie wywiady, felietony, wspomnienia, opisy czy recenzje, o wartościach bardziej literackich niż naukowych. Problematyka śmierci, kryzysów kulturowych, globalizacji (zob. "Okolice" 2004, nr 112) przeplata się z wypowiedziami o literackich obliczach miasta (2003, nr 2/3) bądź pustelnictwa (2004, nr 1/2), o przesądach dotyczących osób rudowłosych (2004, nr 1/2) czy w końcu o dawnych wierzeniach wpisanych w przekazy tradycyjnych bajek i podań ludowych (zob. "Okolice" 2003, nr 112;2003, nr 2/3) sąsiadują z tematami "dalekimi", na swój sposób egzotycznymi,jak kultura Kurdów (2004, nr 113),codzienne życie na Kubie (2003, nr 2/3), tradycja tańców hinduskich (2004, nr 113)czy realia amerykańskiego więzienia (2003, nr 1). Wszystkie odzwierciedlają złożność świata, a przede wszystkim bogactwo studenckich przeżyć, doświadczeń i przemyśleń. I taki właśnie szeroki zakres pisma pod szyldem etnologii będzie nadal obowiązywał, nawet jeśli nastąpi zmiana redakcji, a co stanie się w najbliższym czasie z racji wymiany pokoleniowej. Obecni jej członkowie, już tegoroczni absolwenci toruńskiej etnologii, choć będą w pewnym stopniu patronować kolejnemu numerowi pisma, wdrążają już do pracy swych następców, by pismo zachowało swój w pełni studencki charakter. To przecież studenci pismo wymyślili, stworzyli, postarali się o uniwersyteckie dotacje, umożliwiające wydawanie "Okolic", a w końcu to oni zajęli się zbieraniem, selekcjonowaniem i redagowaniem artykułów, przechodzących także merytoryczną ijęzykową kontrolę rady redakcyjnej, w której skład wchodzą pracownicy UMK - dr Wojciech Olszewski (Katedra Etnologii) i dr Violetta Wróblewska (Zakład Folklorystyki i Literatury Populamej ILP). Kończąc tę krótką recenzję, warto dodać, że immanentną cechą tego studenckiego pisma etnologicznego, oryginalnego na polskim rynku wydawniczym, jest odkrywanie znaków codzienności. Piszą o tym redaktorzy w ostatnim numerze w sposób następujący: "Po raz kolejny stajemy na rozdrożu - magicznym miejscu i momencie wędrówki. Etnologiczne dylematy i ścieżki prowadzące Donikąd. Drogi zaczynające się tuż za progiem i bez końca ... Odpowiedzi rodzące nowe pytania i pytania bez odpowiedzi. Zatopieni w codzienności pielgrzymujemy do miejsc ciszy, do początku, by jeszcze raz odpowiedzieć sobie ... (2004, nr 112, s. 4). Violetta Wróblewska ,,(op.cit.,) maszyna interpretacyjna. Pismo kulturalno-społeczne" wydawane przez Stowarzyszenie Etnografów i Antropologów Kultury "Pasaż Antropologiczny" z siedzibą w Warszawie, 2002-2004. W naszym pogmatwaniu tkwi nasza sila. Clifford Geertz Już w trakcie studiów większość z nas myślała o tym, że pewnie nie pójdziemy do żadnej "normalnej", dobrze płatnej pracy. Już po studiach, gdy większość z nas całkiem poważnie myślała o doktoratach, zaczęliśmy wydawać pismo. Pierwszy numer ukazał się w marcu 2002 roku. W ramach "Opcitu" każdy z nas znalazł przestrzeń dla swoich pasji i dla tego, co uważał za najważniejsze, a pismo stało się niezwykle różnorodne pod względem formy i treści. Gdybyśmy mieli wydać wspólnie manifest - skończyłoby się to pewnie wielką awanturą. Ale ta wielogłosowość stanowi, naszym zdaniem, a mówimy po dwóch ipół roku działalności, podstawowy atut pisma, nadaje mu wyjątkowy charakter. Zanim jednak przyjrzymy się pismu ijego różnorodności, parę słów o kontekście: o redaktorach, naszych studiach, sytuacji, w której żyjemy. �356 Recenzje i noty recenzyjne Prawie wszyscy studiowaliśmy w Instytucie, wtedy jeszcze Katedrze, Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. To, czego nauczyliśmy się na studiach, w trakcie zajęć prowadzonych przez warszawskich profesorów oraz w trakcie stypendiów zagranicznych, na które część z nas się wybrała, przekonało nas, że nasza przygoda z antropologią nie skończy się na magisterce. Jednocześnie to, czego się nauczyliśmy, staraliśmy się traktować krytycznie. Do serca bierzemy sobie to, co w ostatnio udzielonym nam wywiadzie powiedziała Joanna Tokarska-Bakir: "Tylko młodzi, którzy nie oglądają się na nas, starych, biorą się do roboty, mogą coś zmienić". Pismo jest próbą realizowania tego. Jest próbą innego niż tradycyjne w Polsce spojrzenia na etnologię/antropologię. Daje wyraz naszej potrzebie mówienia innym głosem. Przede wszystkim ,,(op.cit.,)" wyrasta z potrzeby refleksji nad otaczającą nas rzeczywistością: miejską, globalizującą, wielo-lub monokulturową. Tradycyjna polska etnologia wydała nam się tu niewystarczająca. Dlatego szukamy inspiracji też poza murami naszych uczelni, poza etnologią polską: za granicą i w ramach innych dyscyplin intelektualnych i artystycznych. Część redakcji nie ma wykształcenia antropologicznego, para się literaturą, kulturą różnych części świata, teatrem i muzyką (w teorii i praktyce). Antropolog wiele może się nauczyć od absolwentki Ośrodka Praktyk Teatralnych Gardzienice. To nadaje pismu interdyscyplinarnego charakteru, powoduje, że różne rodzaje refleksji nad rzeczywistością przenikają się nawzajem, bawią się ze sobą. Zależy nam bowiem na nienaukowej formie wyrazu, co związane jest również z innym naszym celem, jakim jest popularyzacja myślenia antropologicznego. Dlatego staramy się, aby ,,(op.cit.,)" można było kupić nie tylko w księgarniach naukowych i w szkołach wyższych, ale też galeriach, salonach sieci Empik oraz modnych ostatnio kawiarnio-księgarniach. Większość z nas, jak wspominałyśmy, to absolwenci lEi AK (staramy się ciągle utrzymywać kontakty z Instytutem), dziś w większości na studiach doktoranckich (m.in. w Szkole Nauk Społecznych przy IFiS PAN i w Instytucie Kultury Polskiej UW). Część osób pracę naukową łączy z zaangażowaniem społecznym - współpracuje z sektorem pozarządowym (Polska Akcja Humanitarna, Helsinska Fundacja Praw Człowieka, Wschodnioeuropejskie Centrum Demokracji). Staramy się też śledzić rozwój antropologii na Zachodzie. Ostatnio część naszej redakcji uczestniczyła w zjeździe Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych. Pewne nurty współczesnej antropologii reprezentowane na kongresie dobrze ilustrują kręgi naszych inspiracji. Niezwykle istotne dla nas są teź eksperymenty z zakresu antropologii wizualnej. Coraz częściej antropologowie sięgają po inne środki wyrazu niż tekst, odchodząc jednocześnie od tradycyjnego filmu etnograficznego. Dlatego w "Opcicie" mówimy nie tyLkotekstem, ale też zdjęciami i, bardziej ogólnie, opracowaniem graficznym, projektowanym i wykonywanym przez część redakcji - format A3, czem i biel dają duże moźliwości. W tym miejscu warto zaznaczyć, że wszyscy pracujemy za darmo. To wszystko kształtuje nas i ksztahuje ,,(op.cit.,)". Oprócz redaktorów i autorów jest jeszcze jeden głos, a może raczej grupa głosów, które przemawiają przez "Opcit". Są to głosy naszych rozmówców. W każdym numerze drukujemy wywiad etnograficzny, "zatem nieautoryzowany, bez redakcyjnej ingerencji zapis żywej mowy", jak głosił redakcyjny komentarz. Ale też bez interpretacji. Badany, ten "obcy", mówi sam. Już nie my w jego imieniu, ale on/ona. I tak usłyszeliśmy konwertytę, tatuatora i kobietę, która nie je. Usłyszeliśmy też ludzi, których omija bądź ominęła historia: graficiarzy; dziewczynę z Birmy, która przyjechała do Polski na dwa tygodnie i już nie mogła wrócić do domu, i powstańca, który upił się w czasie walki i dzięki temu przeźył. Podstawowym załoźeniem "Opcitu", jak pisałyśmy, jest bowiem różnorodność. Widoczna jest ona zarówno na poziomic treści, jak i formy. W zasadzie każdy temat może zostać poddany antropologicznej refleksji. �Recenzje i noty recenzyjne 357 Ogłoszenie na plocie: "Ocieplamy pustkę ... międzyścienną". Czy to znaczy, że pustka była zimna? Czy po prostu chłodna? A więc pustka nie jest bez właściwości, może być ciepła, rozgrzana do białości albo wymrożona i oszroniona ... Ocieplamy pustkę, malujemy pustkę, wykładamy płytkami, tynkujemy. Pustka jako pusty dom, przestrzeń do zagospodarowania, wypełnienia, wykorzystania, nadania sensu ... Słowa wyjęte z kontekstu, z ciepłych objęć praxis bezwładnie unoszą się w pustkach semantycznych, są sierotami, brzydkimi kaczątkami. Tymi, co później mogą obrócić się w pięknego łabędzia. Mogą, nie muszą. ha W piśmie przeważają te związane z kulturą miejską i współczesnym społeczeństwem, co wynika z kilku powodów. Przede wszystkim z tendencji dzisiejszej antropologii kultury, ponadto z zainteresowań badawczych autorów, a także - trzeba przyznać - z dostępności materiału. Większość naszych autorów to po prostu mieszkańcy dużych miast. Rozwijające się miasto poszukuje coraz to nowych terenów dla ekskluzywnych osiedli mieszkalnych. Powstają więc: Eko-Park, Zielone zacisze, Winnica, Pod dębem. Oczywiście na żadnym z nich nie uświadczysz ani dębu, ani winnej latorośli, tak jak na natolińskiej ulicy Brzozowy lasek brzozy rosną co najwyżej w karłowatej formie gdzieś na dachach piętnastopiętrowych bloków. Park rzeczywiście był "eko", dopóki nie zainteresował się nim ekspansywny inwestor. Czy to dziwne? Ależ skąd! Już osady zakładane w średniowieczu nosiły nazwy, które upamiętniały bory wycięte pod zabudowę. Być może w ten sposób, zastępując naturę kulturą, człowiek podkreślał swój tryumf. Pytanie, czy dzisiaj wciąż chodzi właśnie o to, czy raczej o dość fałszywy sposób przyciągnięcia klienta. A może to po prostu nostalgia? ck Miasto jako temat pojawia się na łamach "Opcitu" cZęsto. W pierwszych numerach pisma miało swój osobny dział (architektura). Numer 6(13)/2003 niemal w całości poświęcony był metropoliom (m.in. teksty: Jakprzeżyć w miejskiej dżungli, Sky is the Limit? - o Empire State Building, 4 strony palmy - o dziele Joanny Rajkowskiej, czy O spacerowaniu po ulicy - o kobiecym odpowiedniku flaneura). Autorami są więc przede wszystkim mieszkańcy miast, a zarazem konsumenci - w większym lub mniejszym stopniu - kultury popularnej. Dlatego też często tekstem kultury dla naszych autorów są media. Opcitowa notka okazuje się świetnym miejscem do refleksji nad często ignorowaną przez antropologów telewizją. TVN, czerwiec, zapowiedź programu "Superwizjer". "Ta historia zaczyna się jak Romeo i Julia", niepokojącym głosem obwieszcza lektor. "Biznesmen z Sosnowca i jego żona próbują popełnić samobójstwo ... " Dotąd historię opowiedzianą przez Szekspira traktowaliśmy jako uniwersalną opowieść miłosną. Dziś okazuje się, że jest to dla niektórych historia kryminalna, w której najważniejszy jest akt śmierci. Nieważne, że Romeo był nastolatkiem (wyobraźmy sobie najego miejscu typowego polskiego "biznesmena") i pochodził z romantycznego włoskiego miasteczka ... To, że niezbadane są ścieżki mitu, a mitotwórcza maszyna przekształca na swój użytek historie w przeróżny sposób, jest niezaprzeczalne. W tym przypadku jednak mamy chyba do czynienia nie z przekształceniem mitu, lecz z gwałtem na nim. Może to i dobry pomysł, niech stare historie w końcu zaczną nowe życie. Opowieść o Edypie niech będzie opowieścią o chuliganach wydłubujących oczy napotkanym nastolatkom, a legenda o Wandzie, co nie chciała Niemca, zachętą do zapisywania się na basen. Przy odrobinie wysiłku Dzieje Apostolskie okażą się prefiguracją serialu Klan. mag �358 Recenzje i noty recenzyjne Notki, jak nie trudno zauważyć, mają charakter lekki i niezobowiązujący. Podobnie jakprzynajmniej na pierwszy rzut okanasze pismo. Nie działa tu jednak zasada dekorum. Tematy lekkie (piłka nożna, fast foody, święty Mikołaj czy rozpustny Heliogabal) poddawane są krytycznej analizie, a poważne problemy i trudniejsze skojarzenia mogą mieć swój wyraz w formach krótkich i łatwych. Gra Internetu polega między innymi na tym, że udawanie kogoś innego jest nie jej sensem, ale warunkiem. Nigdy do końca nie wiadomo, kto kryje się za określoną intemetową tożsamością. Nigdy nie wiadomo, kto jest po drugiej stronie. Można się nigdy tego nie dowiedzieć. Gorzej, jeśli wraz z demaskacją przychodzi tragedia. Fundacja Dzieci Niczyje w trosce o dzieci nieświadome zasad kieruje do rodziców swoje przesłanie: ogłasza "pobite gary", obnaża sensy i warunki gry Internetu. Likwiduje tę grę. Na reklamie społecznej sygnowanej przez fundację widzimy obleśnego, grubego faceta w podartym podkoszulku i gaciach odsłaniających dużą część tyłka. Ten człowiek, podszywając się pod 12-letniego Wojtka, zamierza zawrzeć przez Internet "przyjażń" z II-letnią Anią. Jego intencje sąjasne. Zbrodnicze. Autorzy kampanii reklamowej wpadająjednak w pułapkę wyjaśniania. Niejasną tożsamość konkretyzują za pomocą stereotypu: zło jest brzydkie, seksualni zbrodniarze są obleśni. W ten sposób śmiertelnie niebezpieczni gracze zakazanych gier pozostają nierozpoznani, wciąż mogą udawać porządnych obywateli. Obok reklamy z obleśnym Wojtkiem widzimy w newsach ze świata zdjęcie Marca Dutroux. Inteligentna, spokojna, dość sympatyczna twarz. Ten bezrobotny elektryk jest oskarżony o kilkanaście morderstw, porwania i gwałty nieletnich. ck Dzięki takiej formule unikamy uniwersyteckiego żargonu i zamknięcia w naukowości. Chcielibyśmy docierać bowiem także do osób niezwiązanych z antropologią, do każdego zainteresowanego otaczającą go rzeczywistością, bez względu na rodzaj i poziom wykształcenia. Wprawdzie pojawiają się tematy bezpośrednio związane z etnografią (np. w numerze 6-7( 19-20)/2004 zamieściliśmy obszerny wywiad z prof. Joanną Tokarską-Bakir na temat sposobów i celów uprawiania antropologii, recenzję książki Michała Buchowskiego oraz wsponmienia o zmarłych w tym roku ważnych etnografach: Jacku Olędzkim i Piotrze Szackim), nie jesteśmy i nie chcemy być pismem ~ranżowym. Nie zwalnia nas to jednak z obowiązku tropienia przejawów ksenofobii czy nietolerancji: Mój typ urody można uznać za semicki - o ile komuś wystarczy po temu skręt ciemnego włosa i czerń oczu. Często wystarcza - i jest to dla mnie okazja to gromadzenia ciekawych doświadczeń z pola ulicznych relacji międzyludzkich. Stoję oto niedawno na dworcu centralnym z parą przyjaciół. W dłoni dzierżę brazylijski instrument - berimbao - kij z metalową struną, którą napina się lekko go wyginając. Nagle mijający nas starszy mężczyzna (wnioskując z garderoby - "tutejszy", dworcowy rezydent) zatrzymuje się i poczyna wpatrywać we mnie, a na jego twarzy maluje się wysiłek. Po chwili przedłużającego się milczenia mówi w końcu z niedowierzaniem: - Żydówka z łukiem??? - i kręcąc głową odchodzi. Oto poczciwy polski ksenofob porażony błahym, trzeba przyznać, dysonansem poznawczym odchodzi z opuszczonymi rękami, rozbrojony od wewnątrz - przez własny umysł. Być może rysuje się tu przed nami nieoczekiwane rozwiązanie problemów wszystkich "obcych" zagubionych w naszym kraju. Recepta wygląda tak: bierzemy stereotypowy portret Murzyna, Indianina, Żyda, Azjaty i każdemu dobieramy egzotyczny dla niego rekwizyt. Zabezpieczonego w ten sposób przedstawiciela innej kultury już bez obaw możemy wypuścić na miasto, którego koloryt wzbogacą od tej pory pytające okrzyki: Japończyk z sankami? Murzynka z wiertarką? Indianie z szafą (wersja dla wycieczek)??? az �Recenzje i noty recenzyjne 359 Nie zwalnia z podejmowania tematów niezmiernie ważnych dla etnologów współcześnie. Numer 2(9)/2003 poświt'(cony był islamowi. Pokazaliśmy tt'(religit'( i kulturt'( z bardzo różnych stron - była mowa o żuciu liści katu w Jemenie, o hidżabach projektowanych specjalnie z myślą o lekcjach wuefu, o muzyce RAI i isma'ilitach, był też szkic miasta Harer z postacią Rimbauda w tle. Z kolei nr 3(16)/2004 to numer o religijności - pojawiły sit'( tu m.in. teksty prof. Zbigniewa Mikołejki i prof. Tokarskiej-Bakir. Nie uciekamy też od spraw ostatecznych: l listopada. Wychodzimy z cmentarza. Został nam jeden znicz. Zapalmy go gdzieś. O! tutaj; biedactwa! nikt wam lampki nie postawił, wiązaneczki nie położył! (kuriozalna jednostka pamięci: zniczokwiat). Podpalamy. "Zaraz zaraz, oni jeszcze żyją". No tak: "Zbigniew Nowak 1932-__ "i"AnnaNowak 1939-__ ". W popłochu gasimy. Dlaczego w popłochu? Bo gdy Zbigniew i Anna przyjdą z kwiatami na swój grób i zobaczą znicz, to zmartwią się (a nie chcemy ich martwić), że rodzina ma ich dość? Chyba nie o to chodzi. Bo czujemy się tak, jakbyśmy przyszli na imieniny do wujka i chcieli wręczyć prezent cioci? Też nie. Bo nie lubimy kujonów? (z naostrzonymi ołóweczkami czekają na Egzamin ijeszcze gotowi naskarżyć na nas Panu). Nie. Nawet nie zdajemy sobie sprawy, jak bardzo wierzymy w moc gestów. Pierwsza odpowiedź była dobra. Nie chcemy ich ZMARTWIĆ. jb Staramy się jednak nie zapominać o tradycyjnej etnografii. Chodzi tu zarówno o podejmowanie tematów, mówiąc w uproszczeniu, ludowych, jak i korzystanie z osiągnięć ojców założycieli do wytłumaczenia zdarzeń napotkanych współcześnie: Beskid Wyspowy. Czerwiec 2003. Z grupą studentów etnologii wybrałam się na badania. Udaliśmy się do miejscowego baru. Wchodzę ostatnia. - Piwo proszę. - A dowodzik jest? - pyta pani z baru, wzbudzając powszechną wesołość - pewnie znowu usłyszę, że już od roku ... - Od dziesięciu lat - wyznaję. - W imię Ojca i Syna ... - zaczyna modlić się sprzedawczyni i wykonuje znak krzyża. "Według mniemania ludu, diabeł dopomaga człowiekowi do nadzwyczajnego powodzenia, dostatku, jak i do wszelkiej umiejętności i wydoskonalenia" - pisał Kolberg. Cóż, widać duszę diabłu sprzedałam za wieczną młodość. ag Nie sposób oczywiście wymienić tu wszystkich tematów, jakie podjęliśmy w już dwudziestu numerach "Opcitu". Różnorodność tematyczna, co chciałybyśmy podkreślić szczególnie, idzie w parze z rożnorodnością formy i obrazu - grafika bowiem nie jest tylko dodatkiem, ozdobnikiem treści, lecz wchodzi z nią w dialog, dorzuca swoje trzy grosze tam, gdzie słowa tracą moc. Nasza eksportowa i nowatorska forma, jaką są notki - okruchy rzeczywistości ubrane w refleksję, sondy sensu, drogowskazy do głt'(bszego znaczenia - została już zaprezentowana dosyć obszernie. Wspomnijmy jeszcze, że notkom właśnie poświt'(cona była wystawa w Pałacu Kazimierzowskim w lipcu ubiegłego roku, a ostatnio rozpoczt'(ły nowy żywot w świecie wirtualnym. Już dawno zauważyliśmy bowiem, że opcitowe notki mają strukturę internetowego bloga. Dlatego właśnie na stronie www.opcit.blox.pl można przeczytać wiele z nich. Czytelnicy mogą więc na bieżąco komentować nasze spostrzeżenia. "Opcit" tym samym staje się gazetą interaktywną. Wzmocnieniu tej interaktywności służyć ma także opcitowe forum internetowe, które rozpocznie działanie w październiku tego roku. Naszemu blogowi nadaliśmy nazwę "Życie seksualne dzikich". Tytuł książki Malinowskiego wykorzystujemy także w akcji fotograficznej. To wizualny, a zarazem w pełni antro- �360 Recenzje i noty recenzyjne pologiczny komentarz do współczesnej rzeczywistości: grupa młodzieży przy grillu jak żywcem wyjęta z obrazu Leonarda da Vinci Ostatnia wieczerza, sprzedawca w warzywniaku podaje młodej kobiecie jabłko, drwiąc z biblijnej sceny kuszenia, współczesny Syzyf dżwiga po schodach telewizor, a rozmawiający przez komórkę na moście świętokrzyskim mężczyzna zastyga w obiektywie jak postać z Krzyku Muncha. Na razie zdjęcia z tego cyklu (wszystkie autorstwa Artura Siennickiego ) prezentujemy na łamach "Opcitu" , kilka z nich można było też oglądać na wystawie pt. CodzienNiecodziennie zorganizowanej przez redakcję w ramach Festiwalu Nauki w IEiAK UW. W przyszłości chcielibyśmy je zaprezentować szerszej publiczności - na wystawach w galeriach lub akcjach plenerowych, czy nawet na bilbordach. Tym sposobem zostanie zrealizowane jedno z podstawowych założeń "Opcitu": wyjście z tematyką antropologiczną poza styl wysokoakademicki i krąg odbiorców literatury fachowej. Temu służą też opcitówki, imprezy promujące kolejne numery pisma. Na naszej stronie internetowej (www.opcit.jaaz.pl)rnożna przeczytać: "Organizowanymi przez nas imprezami - OPCITÓWKAMI - tworzyliśmy most pomiędzy Uniwersytetem a Clubbingiem. Opcitówki nie były występami gadających głów, a raczej około naukowymi spektaklami. Nie wykładami, a raczej wykłaDADAmi. Pokazywaliśmy slajdy, puszczaliśmy muzykę, karmiliśmy, poiliśmy, okadzaliśmy mongolskim kadzidłem, badaliśmy rozmiar głowy. Na Opcitówce cielesnej tańczyły Długonogie Tancerki Wudu". Na jednej z opcitówek pokazaliśmy zrealizowany przez nas we współpracy ze studentem łódzkiej szkoły filmowej krótki film Naukowcy i kuglarze będący zarówno reklamówką samego pisma, jak i pastiszem etnografii jako nauki. W filmie tym m.in. Bronisław Malinowski bawił się potajemnie konikami z chleba, kucharz w czapce znalezionej na śmietniku w Brazylii po przejściu karnawałowych szkół samby robił sałatkę z psa i tekstów z "Opcitu", a sobowtór Marii Janion czytała fragmenty "Przeglądu prasy etnograficznej". Skoro jużjesteśmy przy kolejnym eksportowym dziale "Opcitu" warto powiedzieć o nim kilka słów. Oddajmy głos Jerzemu Rohozińskiemu, który w portalu www.witrynaczasopism.pl pisał o przeglądzie prasy: "Zwłaszcza pozbawiony jakiegokolwiek komentarza, za to pomysłowo pogrupowany wybór cytatów z polskich periodyków etnograficznych zasługuje na uwagę i przykład. Oto naukowe spostrzeżenia jednego z tuzów polskiej antropologii kulturowej zamieszczone na łamach «Etnografii Polskiej» w 1980 roku: «Informatorki wyraźnie wykazywały indywidualne preferencje, mówiąc, że wolą doić krowy niż owce, kobyły niż krowy»". W piśmie swoje stałe miejsce ma też: komiks, publikowana była powieść w odcinkach, jest krótka VIPowiedż, fotoreportaż "klisze" i "fatamorgana" - dziennik z podróży tajemniczego profesora Schwarzenfussa, który dzieli się z czytelnikami "Opcitu" spostrzeżenia na temat nieodkrytych dotąd ludów o dziwnych nazwach: Godgabdibowie, Manemonenanenowie czy Faaowie. I tymi właśnie sposobami próbujemy pokazać, jak fascynującą wiedzą (a może sztuką?) może być antropologia kulturowa. I że może mieć cojones - o których pisał w numerze 3(16)12004 "Opcitu" Wojciech Burszta za Tomem Robbinsem. Magdalena Radkowska Agnieszka Kościańska �Recenzje i noty recenzyjne 361 Collectanea Eurasiatica Cracoviensia. Zrozumieć Eurazję. Od starożytności do czasów współczesnych, red. Jadwiga Pstrusińska, Piotr Stalmaszczyk, Księgarnia Akademicka, Kraków 2003, ss. 422. Skąd wzięła się nazwa "Europa", znajomość medycyny arabskiej na naszym kontynencie do XVII wieku, średniowieczne kontakty językowe ludów słowiańskich i tureckich, apokryficzna legenda o św. Tomaszu, naftowe kraje Orientu jako źródło awansu materialnego dla polskich robotników i inżynierów - to tylko niektóre z tematów poruszanych w prezentowanej tu pracy zbiorowej. Wydawnictwo powstało na marginesie działalności Pracowni Interdyscyplinarnych Badań Euroazjatyckich w Instytucie Filologii Orientalnej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Główną inicjatorką przedsięwzięcia była prof. Jadwiga Pstrusińska, która od lat stara się grupować wokół swojego ośrodka pracowników naukowych z różnych pokrewnych dyscyplin humanistycznych. Obok naj liczniej rzecz jasna reprezentowanych filologów znaleźli się w tym gronie takźe historycy, literaturoznawcy, badacze kultury i etnolodzy. Ci ostatni znajdą tu interesujący szkic obyczajowy Marka Tracza na temat zderzenia dwu wizji Betlejem w oczach przybywających do Ziemi Świętej polskich pielgrzymów w XIX wieku. Wyniesiony przez nich z lat dziecinnych jasełkowy obraz betlejemski nie przystawał do realiów ekologicznych, obyczajowych i politycznych, w jakich egzystowało w tym czasie owo centrum pątnicze chrześcijaństwa. Dwa teksty Joanny Bar poruszają z kolei inną problematykę. W pierwszym autorka zwraca uwagę na dorobek Mateusza Gralewskiego, polskiego zesłańca i zarazem badacza dziewiętnastowiecznego Kaukazu. Pomijając naiwne i kompilatorskie partie prac Gralewskiego, dotyczące odległych dziejów regionu, Joanna Bar wskazuje na wartość jego rozważań w co najmniej czterech aspektach. Są nimi znane zesłańcowi z pierwszej ręki opisy metod, jakimi Rosja podbijała Kaukaz, natrafiając na opór górali, informacje na temat kultury i życia codziennego miejscowych plemion, dane dotyczące przebywających w tej części carskiego imperium Polakach i ich roli cywilizacyjnej, wreszcie obraz pracy duszpasterskiej polskich księży, sprawujących opiekę nad rodakami. Drugim tekstem jest zawarta w dziale recenzyjnym obszerna prezentacja wywodów tureckiej etnolożki, Ayse S. Caglar z Berlina, na temat prób zmiany popularnego obrazu Turka w Niemczech. Służyć ma temu zmiana sztafażu reklamy i sprzedaży popularnego, orientalnego placka faszerowanego, zwanego Donerkebab. Zabawne, że w dobie rosnącej popularności egzotyki orientalnej producenci tureckiego przysmaku ulicznego zaczęli kamuflować jego bliskowschodniąproweniencję, zachwalając co najwyżej jego walory zdrowotne z reklamowego arsenału "zdrowej żywności". W kręgu współczesności pozostaje też rozdział Leszka Dzięgla dotyczący aspektów obyczajowych prac polskich robotników i inżynierów na zbiorowych kontraktach w bliskowschodnich i północnoafrykańskich krajach naftowych. Autor uwzględnił w tych pobytach specyfikę prawną i polityczną epoki komunistycznej, w której zawierano kontrakty i werbowano kadry pracownicze. Niektóre z rozdziałów omawianej pracy przetłumaczono na język angielski, a jeden z nich wydrukowano w wersji niemieckiej. Teksty polskie uzupełniono angielskimi streszczeniami, niestety na ogół bardzo krótkimi. Problematyka Eurazji jest tak rozległa i różnorodna, że trudno byłoby oczekiwać w tego typu wydawnictwie jakiejkolwiek próby syntezy czy podsumowania. Książka daje czytelnikowi co najwyżej wgląd w rozległość tematyki i zachęca do refleksji nad różnymi aspektami kultur tych obszarów. Prezentuje przykłady zainteresowań badawczych poszczególnych autorów. Szkoda, że redakcja nie zaopatrzyła całości w krótkie informacje biograficzne osób biorących udział w przygotowywanym dziele. Leszek Dzięgiel �o(<l!opod) :);)!h\OłZllf 'nul <J.lu<Jlplł1W 'P1S~!S!l;)!)I°hnl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/40ec3e6e2f42b32383cb1609bbebb9cc.pdf f947fbc7473f458eed9378f2410aacc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3325 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3117 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.125-126 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I E S * Р Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES THE J e r z y ACTIVE WORLD OF MYTHS, P r o k o p i u k IMAGINATION — DREAMS, AND C.G. JUNG'S FANTASY METHOD E w a K o r u l s k a — NIKIFOR, OCIEPKA, AND — ON STANISŁAW ZAGAJEWSKI OF One of the psychotherapeutic methods formulated b y J u n g i n 1916 consists i n t h e c o n t r o l use of imagination enabling t h e s y n t h e s i s o f c o n s c i o u s n e s s a n d u n c o n s c i o u s n e s s . I t is b u t a peeulier f o r m o f m e d i t a t i o n , p r o v o k i n g a conscious development of fantasy. As d i s t i n c t f r o m t h e passive i m a g i n a t i o n the active o n e h e l p s e x p e r i e n c e t h e i m a g i n e d e v e n t as i f i t w e r e a d r e a m , a p p e a l i n g t o t h e s l e e p i n g p e r s o n as a r e a l f a c t . T h a n k s t o t h e m e t h o d the p a t i e n t can develop a certain image f r o m his dream or fantasy concentrating o n i t u n t i l i t alters, evolves, a n d takes d e f i n i t e lines. A c t i v e i m a g i n a t i o n is a f o r m o f a u t o t h e r a p y t h a t c a n , h o w e v e r , be a p p l i e d o n l y u n d e r t h e s u p e r v i s i o n o f a psychot h e r a p e u t i s t . I t eases t h e e m o t i o n s a n d s o o t h e s t e n s i o n s ( с о т р . — Gateway to dream — o n Bronisława Piprek's p a i n t i n g ) . I t a l s o h e l p s o n e f i n d h i s o w n self, u n d e r s t a n d h i s h i d d e n e g o . J a n M i t a r sк i — F A N T A S T I C WOJCIECH GIZA'S IMPROVISATIONS OF The article presents a fragment of the book „ I n n y świat" („A Different World") written b y the illustrous psychiatrist and n o w t a k i n g its f i n a l f o r m . Giza, according t o the A u t h o r , possesses a p e c u l i a r k i n d o f i m a g i n a t i o n w h i c h h e c a l l s f a n t a s t i c . T h i s t y p e o f i m a g i n a t i o n results f r o m fears a n d desire t o get t o k n o w t h e t h i n g s t h a t are m y s t e r i o u s , m y s t i c a l . Since i t is d i f f i c u l t t o gire those images a n adequate shape a n d n a m e i n the l a n ­ g u a g e o f r e a l i t y , s u c h a r t i s t s as G i z a , a p p l y m a g i c a n d e z o t e r i c signs a n d s y m b o l s d e r i v e d f r o m t h e a n c i e n t t r a d i t i o n o f t h e O r i e n t . „ N e i t h e r are t h e y c o n t e m p t o u s o f t h e m y t h s o f p s y c h o ­ t r o n i c e . T h e i r l a n g u a g e is a m b i g u o u s a n d c o n f u s e d , l i k e t h e languago of n i g h t m a r e s . " W o j c i e c h G i z a WITHIN SYMBOL — AUTOBIGRAPHY AND SYMBOL D i z a was b o r n i n a worker's family. H e started d r a w i n g w h e n a l r e a d y a t s c h o o l , a l t h o u g h l a t e r o n he. g a v e i t u p . T h e n , w h e n i n t h e H i g h T e c h n i c a l School he c a m e across t h e A P O C A L Y P S E o f St. J o h n . , , W h a t a t r e m e n d o u s e x p e r i e n c e — he says. — I saw i n i t as c l e a r so c a n b e t h e f i g u r e s f r o m m y d r a w i n g s . " H a v i n g q u i t t e d s c h o o l he f e r v e n t l y p a i n t s a p o c a l y p t i c v i s i o n s . D e s p i t e great objective obstacles he p a i n t s a l o t , earning at t h e same t i m e w i t h cleaning, p h y s i c a l labour, b a b y - s i t t i n g . H e achieves his f i r s t e x h i b i t i o n s , f i r s t successes, a n d f a i l u r e s . H e paints m y t h s of remote civilizations a n d they lead h i m to discovery of the extraterrestrials — gods a n d their i n t e r v e n t i o n o n the E a r t h . H e w a n t s t o „reeonstruct the conception o f t h e c r e a t i o n p r o g r a m o f t h e u n i v e r s e , n a t u r e , p a s t a n d f u t u r e c u l t u r e s , as w e l l as t h e i r m y t h s a n d r e l i g i o n s . " H e c r e a t e s h i s o w n s y m b o l i s m , e n a b l i n g t h e p u b l i c a free i n t e r p r e t a t i o n a n d ,,a p e r s o n a l v i s i o r of a painting". 5 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i LUDWIK HOLESZ — THE VISIONS OF H e was a m i n e r w h o followed his fascination for ferns a n d insects impressed i n t h e coal blocks. H e w a n t e d to k n o w w h a t the w o r l d was like w h e n eoal was being f o r m a t e d . . W h a t were the flora and reptiles like? H i s ,,carbon e r a " paintings t r y to a n s w e r t h e s e q u e s t i o n s as f a r a s h i s k n o w l e d g e p e r m i t s h i m d o d e d u c e i t . H e also p a i n t s l i f e o n o t h e r p l a n e t s . H i s existence was v e r y h a r d ; ho always d r e a m t o f p a i n t i n g b u t f i r s t he h a d t o b u i l d a house for t h e f a m i l y . T h e c o n s t r u c t i o n o f the house t o o k h i m 10 y e a r s o f h a r d w o r k a f t e r t h e u s u a l s h i f t i n t h e m i n e . I t was o n l y after i t was f i n i s h e d t h a t he b e g a n p a i n t i n g . MYSELF H e was a f o u n d l i n g b r o u g h t u p i n different orphenages a n d f o l l o w i n g different professions. A f t e r t h e w a r ho was employed as a s t u c c o e r d u r i n g t h e r e c o n s t r u c t i o n o f W a r s a w . I t w a s t h e n t h a t he b e g a n s c u l p t i n g b i r d s , reptiles. H e always w o r k s i n clay m a k i n g biscuit or glazed figures, f r e q u e n t l y decorated w i t h „ p a l m s " m a d e o f b u t t o n s , s e q u i n s , w i r e . S c u l p t i n g is a l l h i s lift;. I n t h e l a s t y e a r s he has c r e a t e d m u l t i - p a r t e n o r m o u s reliefs — , , a l t a r s " , f t is a m a z i n g , b u t h e n e v e r h a s d r e a m s w h e n h e s c u l p t u r ­ es a n d v i c e v e r s a . U r s z u l a S u ł ó w s k a — WŁADYSŁAW SUŁOWSKI FATHER'S PORTRAIT. ON B o r n i n t h e c o u n t r y s i d e i n 1926, W . Sułowski w o r k e d i n N o w a H u t a n e a r C r a c o w as a v a r n i s h e r . H i s a r t i s t i c t a l e n t s r e v e a l e d a l r e a d y i n his y o u t h . H e used t o p a i n t , besides he w a s friendly, good-hearted, ready to help a n d extremely sensitive. M a y b e i t w a s t h e loss o f h i s p a r e n t s he w a s i n c o n s o l a b l e f o r t h a t c a u s e d S u l o w s k i ' s desease, t h a t o f s c h i s o f r e n i a . H e changed h i m s e l f ; i n fact he became u n c o m m u n i c a t i v e a n d suspicious. T h e s u b j e c t s o f h i s p a i n t i n g s c h a n g e d as w e l l . H e u s e d t o g e t u p a t n i g h t a n d s k e t c h his visions w h i c h r e m i n d one o f O r i e n t a l fables. T h e y w e r e strange reminiscences o f t h o k n o w n t o h i m p e r s o n s a s w e l l as t h e s i t u a t i o n s d i f f i c u l t t o d e c i p h e r . A n y w a y t h e painter d i d n o t like to t a l k a b o u t his works. T h e paintings b y Sulowski have been exposed several times a n d m e t w i t h a n interest of b o t h the audience and critics. H e died of the heart a t t a c k i n 1972 A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TEOFIL OCIEPKA The a u t h o r , basing himself o n the notes f r o m conversations, recordings, letters, a n d press articles, presents t h e p a i n t e r — e n g i n e d r i v e r f r o m t h e m i n e „ W i e c z o r e k " . H e e x p l a i n s false legends, presents factors t h a t h a d a n influence o n Ociepka's p a i n t i n g a n d means w i t h the help o f w h i c h he t r i e d t o preserve his o w n i d e n t i t y . H e also discusses h i s p a i n t i n g p o l e m i c s w i t h m a t e r i a l i s m . H e s h o w s O c i o p k a as a p a i n t e r . O c i e p k a — o c c u l t i s t a n d t h e o s o p h is p r e s e n t e d i n a n o t h e r a r t i c l e s . S e w o r y n A. W i s l o c k i — THE JANÓW OCCULTISTS T h e a u t h o r deals w i t h h i s t o r y , Ociepka's interest for occul­ t i s m a n d h i s p o s i t i o n i n J a n ó w , as w e l l a s h i s d i s c i p l e s a n d t h e o r i e s . T h e p r o b l e m s are dealt w i t h i n several essays: ,,T. O c i e p k a a n d h i s d i s c i p l e s " , , , B . S k u l i k as d i s s i d e n t o r p h i l o s o p h i c a l s t a t u r e of the Janów p a i n t i n g m i l i e u " , „Ociepka — m y t h i c a l personage". T h o p r e s e n t a t i o n o f t h e subject is c o m p l e t e d w i t h t h e selection of ,,Letters of Rosecrusaders" sent to B . S k u l i k . S. A . W i s ł о с к i HEIR OF TEOFIL — ERWIN OCIEPKA'S SÓWKA, A LEARNING SPIRITUAL T h e article presents E . Sówka, a n e m i n e n t p a i n t e r a n d miner at the same t i m e , faeinated w i t h the learning of the East and metaphisics. The paintings b y Sówka result f r o m h i s v e r y personal meditations. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — G A T E W A Y TO DREAMS. ON T H E P A I N T I N G OF DOROTA L A M P ART'S, BRONISŁA­ W A PIPREK'S, AND M A R I A MUSZAL'S. Some people's i m a g i n a t i o n activates i n the d r e a m . The d r e a m becomes for t h e m the r e a l i t y w h i c h enables t h e m c o m m u n i ­ c a t i o n w i t h G o d a n d i n w h i c h fears, p r e s e n t a m e n t s , a n d s u b ­ conscious e m o t i o n s t a k e f o r m o f s y m b o l i c images. T h e synthesis of feelings a n d experience t h a t occurs i n t h e d r e a m resembles artistic activity. Some painters f i n d inspiration i n tho dream. Different relations between areams a n d artistic creativity can be o b s e r v e d i n t h e w o r k s o f t h r e e f o l l o w i n g w o m e n p a i n t e r s : 225 �. D o r o t a L a m p a r t ( b o r n i n 1906) w a s a n o u t s i d e r i n b e r v i l l a g e , p o o r a n d l o n e l y . She p a i n t e d her d r e a m s w h i c h were f o r her a n escape f r o m t h o r e a l i t y o f e v i l , p o v e r t y , a n d misery. She p a i n t s H e a v e n , scones f r o m t h o l i f e o f t h e H o l y F a m i l v , M i c h e l a r c h n g e l . S h e a l s o p a i n t s scenes o f w a r n i n g . S h e s o m e t i m e s h a s v i s i o n s o f a c t i v e i m a g i n a t i o n , s u c h as t h e d e v i l f i g h t i n g w i t h a n angel at deathbed. B r o n i s ł a w a P i p r e k's i m a g i n a t i o n was different ( 1 8 9 1 — 1966). B o r n i n W a r s a w t o a r i c h f a m i l y she r e c e i v e d t h o r o u g h e d u c a t i o n i n c l u d i n g t h a t i n m u s i c . She w a s v e r y sensitive, n e r v o u s ; her reaching p u b e r t y was full o f dreams i n w h i c h there a p p e a r e d d i f f e r e n t faces. H e r t r i p t o S w i t z e r l a n d d i d n o t do her m u c h g o o d , a l t h o u g h i t w a s t h e r e t h a t she m a d e a c q u a i n t a n c e w i t h C.G. J u n g , w h o t o o k over her t h e r a p y a n d suggested t h a t s h e s h o u l d p a i n t t h e h a r a s s i n g f a c e s j u s t as h e r a c t i v e i m a g i n a t i o n i n s p i r e d her. She s t a r t e d p a i n t i n g o n l y a few years l a t e r i n M u n i c h a n d was a l m o s t i m m e d i a t e l y a d m i t t e d to M i m c h e n e r Expressionistische Werkstatte. H o r p a i n t i n g was b u t a c o m b a t w i t h hor dreams. H e r w o r k s reflected m a g n i f i c e n t s e n s i t i v i t y a n d i m a g i n a t i o n . I n t h e course of t i m e the painted w o r l d veiled her the reality. After W o r l d W a r I I , a l r e a d y i n P o l a n d , she w a s a d m i t t e d t o t h e A s s o c i a t i o n or"Painters. For M a r i a M u s z a l (1915—1966) the dream was an incite­ m e n t t o l i f e . She was l o n e l y , sensitive a n d p a i n t e d t h e p o r t r a i t s o f people w h o appeared i n her dreams. T h i s was t h e o u t p u t for her d r e a m s , desires, a n d s e n t i m e n t s . She p a i n t e d a f e w g o o d p o r t r a i t s , whereas t h e others were j u s t sketches. She also w r o t e interesting, expressive dramas t h a t reflected t h e experience of the Nazi occupation a n d the problem of evil. *** DREAMS T h e a u t h o r , w h o has decorated his r o o m w i t h i n order to present i t t o Jesus C h r i s t , describes his d r e a m s . I t is r i g h t t h r o u g h t h e d r e a m s h e r e c e i v e s t h e dreams themselves f o r m his second a n d a t the most important reality. A l e k s a n d r a INSTRUMENTS J a c k o w s k a — A glass tiles interesting orders a n d same t i m e MASTER OF ODD I n 1975 d i e d a t M r z y g l ó d n e a r S a n o k J a k ó b D o b r z a ń s k i . H e w a s b o r n i n 1 8 9 4 . H e w o r k e d as a w a t c h m a n i n a m i n e a n d was perfectly reliable. H e was scrupulous, good-natured and naive. H e was l i k e d a n d generally respected A f t e r h a v i n g retired he s t a r t e d t o m a k e o d d i n s t r u m e n t s , a k i n d o f t h e t r u m p e t , executed o f t h o h o l l o w e d o u t t r a n k s o f o l d tress, t o w h i c h h e f i x e d the embouchure and phonograph tube. H e used t o play a t t h e t o w n m a r k e t , m o s t o f t e n i n feast days. H i s passion was r e g a r d e d as a n o t s e r i o u s e c c e n t r i c i t y . I t was after D o b r z a n s k i ' s d e a t h t h a t A n t o n i P i l c h , a C r a c o w m u s i c i a n , c a m e across his t r u m p e t s . A n d t h a n k s t o P i l e h a f e w o f D o b r z a n s k i ' s i n s t r u m e n t s h a v e s u r v i v e d . T h e a r t i c l e also contains the statements b y Pilch o n the instruments a n d the significance of the contact w i t h the peculiar personality o f Dobrzański. A l e k s a n d e r TO R Y S Z A R D J a c k o w s k i WÓJCICKI — VOICES F R O M HEAVEN B e i n g shocked b y the v i e w o f his wife's treachery, Wójcicki, a worker, j u m p e d o u t o f the 5 t h floor w i n d o w a n d before he r e a c h e d t h e g r o u n d h e h e a r d t h e A n g e l t h o G o u r d s a y : —• „ Y o u w i l l s u r v i v e " . Since t h e n ho has been accompanied b y H e a v e n l v v o i c e s s t a t i n g t h a t h e is c h o s e n a n d w a r n i n g h i m n o t t o l e t t h o s t a f f o f p s y c h i a t r i c h o s p i t a l k n o w t h a t he hears these voices. H o is i n s t r u c t e d a n d t o l d w h a t a n d h o w t o p a i n t b y t h e v o i c o of A n g e l t h e G u a r d , Jesus C h r i s t a n d t h e V i r g i n . H e receives c o m p l e t e v i s i o n s o f p a i n t i n g s , b o t h a s f a r as t h e d e t a i l s a n d colours are concerned. T h o second p a r t o f t h e articlo deals w i t h the dreams of tho painter's father f r o m the years 1959—1970 as w e l l t h e c o m m o n t s w r i t t e n n o w b y t h e s o n . T h e comments are b u t a n interesting t e x t revealing the painter's a t t i t u d e to­ wards the latest evants i n the country. H a n n a S z e w c z y k — T E X T S OF F O L K SONGS. A CLASSIFICATION OF SEMIOTIC PROBLEM THE T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e is t o p r o p o s e a c l a s s i f i c a t i o n o f f o l k songs o n the semantic g r o u n d s . T h o e x a m p l e s are c o n s t i ­ t u t e d b y t h e K u r p i e songs gathered a t t h e I n s t i t u t e o f A r t o f t h e P o l i s h A c a d e m y o f S c i e n c e s . T h e c o m p a r a t i v e m a t e r i a l is f o r m e d b y t h e notes o f O. K o l b e r g (the L u d ) a n d m a n u s c r i p t s of Father Władysław Skierkowski. T h e f i r s t p a r t o f t h e article deals w i t h t h e semiotics o f f o l k l o r e t e x t s . F o l l o w i n g t h e c o n c e p t i o n s o f P. Bogatyriew, R. J a k o b s o n a n d R. B a r t h e s t h e authoress analyses tho below e l e m e n t s o f t h e t e x t : 1) c o l l e c t i v e , n o n - i n d i v i d u a l c h a r a c t e r o f t h e c r e a t i v e p r o c e s s , 2) h i g h l e v e l o f t h o c o n v e n t i o n a l i t y o f u t t e r a n c e , 3) a r t i s t i c l a n g u a g e o f f o l k l o r e a n d f u n c t i o n s o f d i a l e c t s , 4) i n f l u e n c e o f t h e c o m m u n i c a t i o n s i t u a t i o n o n t h e f o r m o f t h e t e x t , 5) a b i l i t y t o s h a p e t h e w e l t a n s h u u n g b y t e x t s . S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t a t t h e p r e s e n t m o m e n t t h e f o l k l o r e t e x t d o e s n o t possess s u c h a n a b i l i t y . T h e r e f o r e , t h e f o l k l o r e o f a t r a d i t i o n a l r u r a l s o c i e t y t h a t so f a r h a s b e e n r e f e r r e d t o as a t r a ­ d i t i o n a l one, is o n l y b u t a m i l i e u f o l k l o r e . T h e second p a r t o f t h e article, Semiosis, presents a m o d e l o f c l a s s i f i c a t i o n . I t is b a s e d o n 10 s e l e c t e d s y m b o l s . T h e g r o u n d s f o r t h e a b o v e s e l e c t i o n a r e a s f o l l o w s : 1) p r i m a r y f u n c t i o n i n t h e tc?xt, 2) a b i l i t y t o s h a p e t h e w h o l e o f t h e t e x t s e n s e , 3) v a s t semantic field w i t h a number of formal modifications. The a b o v e set (1 — w a t e r , 2 — horse, 3 — c r a n b e r r y tree, 4 — m e a d o w , 5 — f i e l d , 6 — o r c h a r d — a f e m i n i u m tree, 7 — sycamore — a m a s c u l i n u m tree, 8 — h a w k , a great b i r d , 9 — handkerchief, 10 — w i n d o w — t h e b o r d e r ) e n a b l e s t h e c l a s s i f i c a t i o n o f t h e whole o f t h o materials. T h e basic meanings of the above symbols w e r e e x p l a i n e d b y earlier sources. F o l l o w i n g L o t t m a n , S z e w c z y k is o f t h e o p i n i o n t h a t t h e disappearance o f t e x t culture resulting f r o m the change o f tra­ d i t i o n a l folklore to the m i l i e u one, brings b a c k linguistic meanings o f t h e t e x t a n d its signs. Therefore, w h e n analysing t h e semantic m o d i f i c a t i o n s o f p a r t i c u l a r s y m b o l s t h e a u t h o r e s s bases herself on the following operations: A. D e f i n i t i o n of linkeage a b i l i t y o f s i g n s a n d c o n t e x t s i n w h i c h t h e y a p p e a r 1) t h e a b i l i t y o f s i n g s t o l i n k w i t h e a c h o t h e r , 2) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h t h e s i n g s t h a t c a n n o t s h a p o t h e t e x t , 3) t h e a b i l i t y t o l i n k w i t h n o n - s i n g s , B . D e f i n i t i o n o f t h e a t t r i b u t e s o f s i n g s (the, a t t r i b u t e s a r e r e f e r r e d t o g r a m a t i c a l c a t e g o r i e s t h a t d e f i n o t h e m ) 1) a c t i v e attributes — the sign defined b y the verb i n the active voice b e c o m e s t h e s u b j e c t o f a c t i v i t y , 2) p a s s i v e a t t r i b u t e s — t h e s i g n d e f i n e d b y t h e a d j e c t i v e , n u m e r a l o r g e r u n d , C. D e f i n i t i o n o f s u b s t i t u t i o n r u l e s : 1) s i g n i s r e p l a c e d b y a s i g n f r o m t h e s a m e g r o u p , 2) s i g n is r e p l a c e d b y a s i g n f r o m a n o t h e r g r o u p ( m e t o n i m i c c o n s t r u c t i o n s ) , 3) s i g n i s r e p l a c e d b y a n o n - s i g n . T h e a b o v e operations enable the d e f i n i t i o n of tho mechanisms of deseomitizat i o n o f s y m b o l s as w e l l a s t h e i r m u t u a l r e l a t i o n s . T h e l a t t e r s e e m t o the authoross most interesting. Р Е З Ю М Е В Ю р и П р о к о п ю к О Б Р А Ж Е Н И Я К . Г. КРУГУ ВЕРОВАНИИ, — МЕТОД ЮНГА АКТИВНОГО МИФОВ, ВО­ О д и н из п с и х о т е р а п е в т и ч е с к и х методов, с ф о р м у ­ лированных Юнгом в 1 9 1 6 г., з а к л ю ч а е т с я в исполь­ зовании контролируемого воображения. Это создает возможность синтеза сознания и несознательности, что в свою очередь является особой ф о р м о й размыш­ 126 СНОВИДЕНИЙ И Ф А Н Т А З И И лений, способствующей сознательному развитию фан­ т а з и и . В о т л и ч и е от п а с с и в н о г о в о о б р а ж е н и я — а к т и в ­ ное предоставляет возможность переживать вообра­ жаемое событие, как сон, воспринимаемый спящим, как реальный факт. П р и м е н я я этот метод, пациент может развивать отдельный фрагмент своего снови­ д е н и я и л и с в о е й ф а н т а з и и , с о с р е д о т о ч и в на н е м вни­ мание, рассматривая его в воображении до тех пор, �пока он начнет видоизменяться, развиваться, стано­ вится конкретным. Активное воображение — это фор­ ма автотерапии, которую следует, однако, применять под надзором психотерапевта. Форма эта освобож­ дает от избытка эмоций, ослабляет напряжение (ср. статью Ворота сна — о живописи Брониславы Пипрек). Это ведет также к определению субъектив­ ности, к пониманию скрытого подсознания. Я н М и т а р с к и — ФАНТАСТИЧЕСКИЕ ВИЗАЦИИ ВОЙЦЕХА ГИЗЫ ИМПРО­ Фрагмент книги „Иной мир", которую готовит к печати выдающийся психиатр. Автор причисляет Гизу к числу людей, отличающихся особым типом воображения, называя его фантастическим. „Их во­ ображаемый мир рожден страхом, мечтой познания того, что является таинственным, мистическим. Од­ нако, поскольку на языке действительности трудно найти для них надлежащую форму и название, они пользуются магическими и эзотерическими передача­ ми, а также символами, заимствованными из старых традиций Востока. Они не пренебрегают также ми­ фами психотроники. Их язык многозначен, неясен, как язык сонных видений". Войцех Гиза — СОБСТВЕННАЯ И СИМВОЛ В СИМВОЛЕ БИОГРАФИЯ Гиза родился в рабочей семье. Еще в школе он стал рисовать, но потом забросил это занятие. По­ сещая уже высшее техническое училище, он как-то столкнулся с Апокалипсисом св. Иоанна. Потрясаю­ щее впечатление! — пишет он. „Я, как на ладони, увидел лица, изображенные на моих рисунках". Он бросает училище и начинает лихорадочно рисовать апокалипсические видения. Несмотря на большие бы­ товые трудности Гиза продолжает усиленно зани­ маться живописью, а на жизнь зарабатывает убор­ кой, физическим трудом, уходом за детьми. Первые выставки, успехи, неудачи. Он рисует мифы древних цивилизаций, которые ведут к познаванию небожи­ телей, богов и их вмешательство в земные дела. Он стремится воссоздать „концепцию программы сотво­ рения мира, природы, прошлых и грядущих культур, их мифы и религию". Создает собственную символи­ ку, не мешая зрителю свободно интерпретировать ее и „по-своему воспринимать картину". Александр К А ХОЛЕГПА Яцковски — ВИДЕНИЯ ЛЮДВИ- Горняк, которого пленили следы древних папо­ ротников и насекомых, запечатленные на глыбах угля. Его интересовала проблема возникновения за­ лежей угля. Какие были в те далекие времена расте­ ния, пресмыкающиеся? Картины Холеша, посвящен­ ные „карбопарской эпохе", являются попыткой от­ ветить на эти вопросы с помощью своих скудных сведений. Он изображает также жизнь на других планетах. Нелегко жилось художнику. Он мечтал рисовать, но прежде всего ему пришлось собственноручно по­ строить дом для семьи. Он строил его 10 лет, сов­ мещая стройку с работой на шахте. Лишь когда дом был наконец построен, он взялся за рисование картин. Э в а К о р у л ь с к а — Н И К И Ф О Р , ОЦЕНКА И Я. О СТАНИСЛАВЕ ЗАГАЕВСКОМ Он был подкидышем. Воспитывался в костельных приютах, выполнял различного рода занятия. После войны работал штукатуром при восстановлении раз­ рушенной столицы. В то время Загаевски стал лепить птиц, пресмыкающихся. Он лепил всегда из глины методом бисквита или глазури, любовно украшая свои изделия „пальмами" из пуговиц, цехинов и проволо­ ки. Смысл своей жизни видит художник в ваянии. В последние годы он создал громадные, многочислен­ ные барельефы — „алтари". Он рассказывает о них. Когда не занимается лепкой — видит сны, когда же приступает к излюбленной работе — сны исчезают. У р ш у л я С у л к о в с к а — ПОРТРЕТ ОТЦА. О В Л А ­ ДИСЛАВЕ С У Л К О В С К О М Он родился в ровщиком в Новой 1926 г. в деревне. Работал лаки­ Гуте под Краковом, делая вывес­ ки. С молодых лет он проявлял талант к рисованию. Был добрым, отзывчивым, исключительно впечатли­ тельным человеком. Художник глубоко пережил смерть родителей. Возможно, что этот факт, п част­ ности, способствовал развитию его болезни — шизо­ френии. Он изменился, стал более замкнутым, подо­ зрительным. Изменилась также тематика его картин. Он вставал по ночам и чертил свои видения. Это были странные, как будто бы восточные сказки, вос­ поминания о знакомых людях, ситуации, которые теперь трудно расшифровать. Впоочем, художник и сам не хотел говорить о своих работах. Несоклько выставок картин вызвали большой интерес зрителей и критиков. Сулковски болел сердцем. Скончался в 1972 г. Александр Яцковски — ТЕОФИЛЬ ОЦЕНКА Автор статьи, опираясь на записи бесед, на зву­ козаписи, письма и печать, отображает личность ху­ дожника — машиниста шахты „Вечорек". Опровер­ гает фальшивые легенды, отмечает факторы, повли­ явшие на живопись Оцепки, и способы, которыми он старался сохранить собственный стиль, приводит полемику художника с материализмом. В статье представлен Оцепка — художник. Оцепка же как оккультист-теозоф представлен в следую­ щей статье. Северин Вислоцки ТОВ ЯНОВА — В КРУГУ ОККУЛЬТИС­ Автор исследует историю, заинтересованность Оцепки оккультизмом, его ролью в яновской среде, его теориями, его учениками. Этим вопросам автор посвящает несколько очерков, а именно: „Оцепка и его ученики", „Диссидент. Б. Скулик, то есть фи­ лософские основы круга яновских художников", „Оцепка-мифическая личность". Тематику статьи до­ полняет собрание Писем Розенкрейцеров, поступив­ ших к Б. Скулику. С е в е р и н В и с л о ц к и — ЭРВИН СУВКА, ДУХОВ­ НЫЙ НАСЛЕДНИК УЧЕНИЯ ТЕОФИЛЯ ОЦЕПКИ #.! Свою статью автор посвящает личности горняка, выдающегося художника, поглощенного учениями Востока, метафизикой. Картины Сувки часто являют­ ся результатом его сугубо личных размышлений. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ВОРОТА СНА. О Ж И ­ ВОПИСИ ДОРОТЫ ЛЯМПАРТ, БРОНИСЛАВЫ ПИПРЕК, М А Р И И МУГПАЛ Существуют люди, воображение которых активи­ зируется во сне. Сон является той действительностью, которая создает возможность общения с Богом, в ко­ торой страх, предчувствия, подсознательные пережи­ вания принимают форму символических образов. Син­ тез чувств, впечатлений, испытываемых во сне, бы­ вает близок художественному творчеству. Есть ху­ дожники, которых сон вдохновляет. Различные соот­ ношения между сном и творчеством можно заметить на примере трех художниц, которым посвящены оче­ редные очерки: Д о р о т а Л я м п а р т (р. в 1906 г.), вышедшая из крестьянской среды, одинокая бедная женщина ри­ сует свои сны. Они являются для нее убежищем от нужды, тяжелой жизни, от злых, недобрых людей. Она рисует небо, сцены из жизни Святого Семей­ ства, Архангела Михаила, а также сны, содержащие предостережения. Иной раз ее видения принимают характер активного воображения — она видит, на­ пример, борьбу дьявола с ангелами у кровати уми­ рающего. Иными побуждениями руководствовалась, отобра­ жая свои сны Б р о н и с л а в а П и п р е к (1891—1966). Она родилась в Варшаве, в зажиточной семье; по­ лучила старательное образование, в том числе музы­ кальное. Это была очень впечатлительная, нервная натура. В переходном возрасте ее тревожили сны, в которых выступали различные лица. Поездка в Швейцарию не помогла ей, но именно там она встре­ тила К. Г. Юнга, который стал ее лечить. Юнг, сог­ ласно своему методу активного воображения, посове­ товал ей заняться рисованием беспокоивших ее лиц. 127 �с п у с т я н е с к о л ь к о лет, б у д у ч и в М ю н х е н е , она стала рисовать. Т а м ее чуть л и не с р а з у п р и н я л и в М ю н ­ хенскую экспрессионистскую мастерскую. Г а ин а Ш С Б Ч И К — К Л А С С И Ф И К А Ц И Я ТЕКСТОВ НАРОДНЫХ ИЕСЕН-СЕМИОТИЧЕСКАЯ ПРОБЛЕМА Творчество Брониславы Пипрек возникло в ре­ зультате б о р ь б ы со с н о в и д е н и я м и . Е е к а р т и н ы сви­ детельствовали об огромной впечатлительности и бо­ гатом воображении. Со временем отображаемый ею мир з а с л о н и л п о д л и н н у ю действительность ее ж и з н и . После второй мировой войны Бронислава Пипрек у ж е в П о л ь ш е была принята в Союз художников изобра­ зительного искусства. В статье предлагается провести классификацию народных п е с е н на с е м а н т и ч е с к о й о с н о в е . Материа­ л о м д л я исследований с л у ж а т курпёвские песни, на­ ходящиеся в собраниях Института искусства Поль­ ской А к а д е м и и наук. Компаративным материалом я в ­ ляются записи Оскара Кольберга (Люд) и рукописи ксендза Владислава Скерковского. М а р и ю М у ш а л (1915—1966) сон побуждал к ж и з ­ ни. О д и н о к а я и в п е ч а т л и т е л ь н а я она рисовала пор­ т р е т ы у в и д е н н ы х во сне л и ц , в ы р а ж а я т а к и м путем свою тоску, свои мечты, свою сентиментальность. Она нарисовала несколько хороших портретов другие были, вернее, л и ш ь проектами. Она писала интерес­ ные, экспрессивные драмы, связанные с пережива­ ниями во время оккупации, затрагивала п р о б л е м ы зла. ł ł ł СНЫ Автор, который „ о к л е и л " свою комнату стеклян­ ными плитками, чтобы предоставить ее д л я ж и л ь я Иисусу Христу, описывает свои (очень интересные) с и н ы . И м е н н о во сне он с л ы ш и т ь р а з л и ч н ы е поруче­ ния; сны я в л я ю т с я его второй-важнейшей действи­ тельностью. А л е к с а н д р Я ц к о в с к и — ГОЛОСА НЕБА, Ш И М Ы Е Р Ы Ш А Р Д О М В У Й Ц И Ц К И М СЛЫ­ В о второй части статьи автор приводит сны отца художника с 1959—1970 гг. в м е с т е с к о м м е н т а р и я м и сына. К о м м е н т а р и и эти я в л я ю т с я интересным тестом, вскрывающим позицию художника в отношении со­ бытий, происходящих в последние годы в стране. — МАСТЕР СТРАН­ В 9 7 5 г. у м е р в М ж у г л о д е б л и з С а н о к а Я к о в Д о б жанский. Он родился в 1 8 9 4 г. Р а б о т а л сторожем в руднике, отличаясь большой ответственностью. Б ы л добросовестным, добродушным и наивным. Все его л ю б и л и и уважали. Перейдя на пенсию Добжавский н а ч а л строить страиные и н с т р у м е н т ы что-то вроде из старых стволов, в которые монтировал т р у б ы граммо­ фонов. Добжаиский и г р а л на с в о и х т р у б а х охотнее всего в п р а з д н и ч н ы е дни. Он тогда становился в цен­ тре городка. Его страсть оценивали как неопасное чудачество. Уже после смерти Добжанского на его трубу наткнулся краковский м у з ы к а н т , к о т о р ы й и г р а л на лютне, ш имени А н т о и и П и л ь х . Благодаря « е м у со­ хранилось несколько труб. В статье имеются выска­ з ы в а н и я П и л ь х а н а тему и н с т р у м е н т о в , а т а к ж е в п е ­ чатление, которое производит на артиста контакт с необыкновенной личностью Добжанского. 12Н А в т о р утверждает, что в настоящее время текст фольклора уже лишен этой способности. В связи с этим ф о л ь к л о р традиционной сельской ощественности, который до сих пор о п р е д е л я л с я как тради­ ционный, является теперь л и ш ь фольклором данной среды. Вторая часть статьи Семиосос, содержит модель классификации, которая о п и р а е т с я на 10 в ы д е л е н ­ ных знаков-символов. Основами их выделения яв­ ляются: 1) 2) После первого потрясения, вызванного веролом­ ством ж е н ы , рабочий Вуйцицки выскочил из окна четвертого этажа. Падая он у с л ы ш а л голос ангела- х р а н и т е л я . — б у д е ш ь ж и т ь . С тех пор голоса небес постоянно ему сопутствуют. Они утверждают, что он является избранником, остерегают, чтобы, например, будучи в психиатрической б о л ь н и ц е он не прогово­ р и л с я , что с л ы ш и т эти голоса. Голоса ,,Ангеля-хранителя", Иисуса Христа, Богоматери, поучают его, указывая что и как ему следует рисовать. Перед ним встают готовые видения картин со всеми подроб­ ностями, в к л ю ч а я колористику. А л е к с а н д р а Я ц к о в с к а Н Ы Х ИНСТРУМЕНТОВ В первой части статьи автор занимается семио­ т и к о й ф о л ь к л о р н о г о текста. С с ы л а я с ь на т о ч к у зре­ н и я И . Б о г а т ы р е в а , Р . Я к о б с о н а , и Р. Б а р т е с а , а в т о р рассматривает элементы, устанавливающие текст фольклора: I . коллективный, сверхиндивидуальный, характер творческого процесса. 2) стереотипный в большой степени характер высказываний, 3, х у д о ­ жественный язык фольклора и функция диалекта. 4) в о з д е й с т в и е к о м м у н и к а б е л ь н о с т и н а ф о р м у текста, 5) с п о с о б н о с т ь ф о р м и р о в а н и я м и р о в о з з р е н и я п р и п о ­ мощи текста. первичная ф у н к ц и я в тексте, способность моделирования значения текста в целом, 3) ш и р о к о е семантическое поле, с чем связано большое количество формальных видоизме­ нений. Э т о сочетание (1 — вода, 2 — л о ш а д ь , 3 — к а л и ­ на, 4 — л у г , 5 — п о л е , 6 — о г о р о д д е р е в о f e m i n i n u m , 7 — явор, дерево m a s c i e l i n u m , 8 — сокол — большая п т и ц а , 9 — п л а т о к , 10 — о к н о , — г р а н и ц а ( п р е д о с т а в ­ ляет возможность провести к л а с с и ф и к а ц и ю всего п е ­ сенного материала. Основное значение этих символов выяснилось с помощью более ранних источников. Гапна Ш е в ч и к все ж е в с л е д за Лотманом, считает, что отмирание текстовой к у л ь т у р ы (связанное с пре­ ображением традиционного ф о л ь к л о р а в фольклор определенной среды) ведет к возврату текста и его знаков к явзыковому значению. Поэтому автор иссле­ дует семантические изменения отдельных символов- з п а к о в , о п и р а я с ь на с л е д у ю щ и е приемы: А. опре­ деление сочетаемости знаков и контекстов, в которых они появляются: 1 — сочетаемость знаков, 2 — соче­ таемость со з н а к а м и л и ш е н н ы м и в о з м о ж н о с т и моде­ лирования текста, 3 — сочетаемость с не-знаками; Б. — определение атрибутов знаков (атрибуты при­ писаны к определяющим их грамматическим категорям): 1 — активные атрибуты: знак — определяе­ мый г л а г о л о м действительного залога, является тогда активным подлежащим, 2 — пассивные атрибуты: знак, о п р е д е л я е м ы й глагодом страдательного залога, предмет воздействия, 3 — предмет воздействия иных частей речи, например, имени прилагательного, имени ч и с л и т е л ь н о г о и и.т.п. л и б о п р и ч а с т и я ; С. о п р е д е л е ­ ние принципов субституции: 1 — знак заменяемый знаком той ж е г р у п п ы , 2 — знак, з а м е н я е м ы й зна­ ком иной группы, в конструкциях метонимических, 3 — знак, заменяемый незнаком. Эти операции дают возможность определить ме­ ханизмы десемионизации символов, а также их взаи­ мосвязи, которые по мнению автора, я в л я ю т с я с а м ы ­ ми и н т е р е с н ы м и . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae66fd2872f8bac0df55eec66eedb57b.pdf 17b506cf28d5321093445c739f4bc159 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3592 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3369 Title A name given to the resource Wizerunek Żyda w oczach Polaków na Litwie ; Informatorzy, wywiady / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.89-93 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryciuk, Renata; Moroz, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text jeżeli teraz uczą, to już nie po ż y d o w s k u , tylko po he\rajsku - bo taki język jest w Izraelu." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) ,Ja nie c h o d z i ł a m do synagogi, ale z a c h o w a ł a m tradycję i przestrzegam świąt [...]. Zupełnie nie możecie z r ó w n a ć jak było do wojny i jak jest teraz - a to d u ż o , bardzo d u ż o zrobiła wojna r j . I tak będzie d o p ó k i my żyjemy, ale my już ostatni Mohikanie iak my umrzemy, to już nikt nie będzie się interesował nie będzie szukał - tu w Święcianach nie ma ani jednego m ł o d e g o Ż y d a . " (Kobieta, lat 80. Świeciany) Przytoczone relacje świadczą nie o k u l t u r o w y m samouni­ cestwieniu Ż y d ó w , ale o sytuacji, k t ó r a była k o n s e k w e n c j ą n i e o b e c n o ś c i Ż y d ó w - o r t o d o k s ó w w powojennej Litwie. Kjedy znikają ortodoksyjne ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e nie ginie wprawdzie zupełnie ż y d o w s k a k u l t u r a , ale zostaje przy­ spieszony proces zaniku tradycji. Pod w p ł y w e m oficjalnej polityki model życia zmienia się znika religijność, znika więc i o b r z ę d o w o ś ć . Z a n i k tradycji w ś r ó d współczesnej społeczności ż y d o w s k i e j w Litwie jest wynikiem d z i a ł a n i a czynników z e w n ę t r z n y c h : wyniszczenia ludności w czasie wojny, p o l i t y k i w ł a d z komunistycznych i z w i ą z a n y c h z n i ą represji, k t ó r y c h to k o n s e k w e n c j ą była emigracja Ż y d ó w Litwy brak szkół ż y d o w s k i c h , zlikwidowanie podstaw ekonomicznych, dzięki k t ó r y m społeczność ż y d o w s k a funk­ cjonowała przez wiek. z a m k n i ę c i e "instytucji m o g ą c y c h nrzyczynić się do zachowania języka i tradycji R ó w n i e ż czynniki w e w n ę t r z n e b ę d ą c e w dużej mierze wyn.k.em oficjalnej p o l i t y k i p a ń s t w a to znaczy asymilacja i z w i ą z a n e z n a częste mieszane m a ł ż e ń s t w a z d e c y d o w a ł y o stopmowym t r w a j ą c y m czterdzieści lat wymieraniu tradycji fizyczna z a g ł a d a nie tylko elit ale większości narodu w czasach drugiej wojny ś w i a t o w e j , powojenne czystki komunistyczne D o e ł e b i ł y w ludności żvdowskiei lek ooczucie stałego z a g r o ż e n i a zaszczepiony jeszcze pierwszym, wystąpieniami n a c j o n a l i s t ó w w latach trzydziestych. 7 Obecnie władze L i t w y starają się z r e k o m p e n s o w a ć Ż y d o m poniesione straty moralne, m o ż n a nawet m ó w i ć o pewnym faworyzowaniu tej grupy l u d n o ś c i , ale coraz więcej Ż y d ó w emigruje, korzystając z zaistniałej możliwości. W y n i k a to z zakorzenionego w ś w . a d o m o ś c t lęku, iż czas z a g r o ż e n t a me minął, strach przed n i e p e w n ą sytuacft e k o n o m i c z n ą i m o ż ­ l i w y m i zmianami w polityce władz. T a k ż e takie p o s u n i ę c i a , j a k rehabilitacja litewskich zbrodniarzy wojennych, w i n n y c h Holokaustu, b u d z ą z r o z u m i a ł y lęk. Jak j u ż w s p o m n i a ł y ś m y we wstępie, sytuacja Ż y d ó w uległa poprawie w ostatnich k i l k u latach i jest to przede wszystkim rezultatem nowej p o l i t y k i w ł a d z litewskich. P o w s t a ł o Ż y d o ­ wskie Towarzystwo K u l t u r a l n e , r ó ż n e organizacje o ś w i a t o ­ we, szkoła w Wilnie, u d o s t ę p n i o n o wiernym dwie synagogi (w Wilnie i K o w n i e ) , gdzie n a b o ż e ń s t w a celebruje rabin z L o n d y n u . Działają dwa muzea - jedno przy Ż y d o w s k i m Towarzystwie K u l t u r a l n y m a drugie to reaktywowane m u ­ zeum H o l o k a u s t u . Wychodzi ż y d o w s k a gazeta. We wszystkich p r ó b a c h odrodzenia ś w i a d o m o ś c i narodo­ wej i kulturowej widoczne jest, że szczególną w a g ę przywią­ zuje się do k u l t y w o w a n i a p a m i ę c i o ofiarach wojny: o d ­ słoniętych z o s t a ł o wiele p o m n i k ó w w miejscach zbrodni p o p e ł n i o n y c h na Ż y d a c h , u k a z u j ą się publikacje na ten temat. P a m i ę ć o ofiarach H o l o k a u s t u zaczęła k o n s o l i d o w a ć tą tak rozbitą po wojnie g r u p ę - co więcej daty u p a m i ę t ­ niające tragiczne wydarzenia z c z a s ó w wojny takie j a k : likwidacja gett w Wilnie i K o w n i e egzekucje w Ponarach czy Święcianach są obecnie j e d y n ą ' o k a z j ą do s p o t k a ń D n i w k t ó r y c h czczona jest p a m i ę ć ofiar H o l o k a u s t u stają sie swoistymi świętami p o s i a d a j ą c y m i w ł a s n y r y t u a ł Te mar tyrologiczne obchody z a s t ą p ły tradycyjne święta ż y d o w s k i e ustalone przez wielowiekowa tradycje a teraz już nie ob­ chodzone zaliczane raczej do przeszłości. Żydzi, tak j a k wiele n a r o d ó w w byłym Z w i ą z k u Radziec­ k i m , odarci zostali z pamięci o własnej o d r ę b n o ś c i , kulturze, historii. Jest to proces chyba nieodwracalny. Tradycja zanika c h o c i a ż jest jeszcze sztucznie podtrzymywana, od p o c z ą t k u naucza się historii i j ę z y k a . P a m i ę ć o w s p ó l n y m pochodzeniu i o w s p ó l n y c h losach właściwie ogranicza się tylko do p a m i ą t e k H o l o k a u s t u i do zachowania tego, co przypomina czas najokrutniejszego cierpienia. Wizerunek Żyda Renata Hryciuk, E w a Moroz Wizerunek Ż y d ó w , ich o b r z ę d ó w , zwyczajów, zanotowa­ ny w czasie prowadzonych przez nas b a d a ń , nie różni się od tego, który f u n k c j o n o w a ł przed w o j n ą , i znany jest nam z literatury (Cała 1992). M i m o iż społeczność ż y d o w s k a została w czasie wojny niemal zupełnie wyniszczona, wizeru­ nek Ż y d a wciąż żywy jest w pamięci m i e s z k a ń c ó w wsi, bacznie bardziej wyrazisty niż B i a ł o r u s i n a czy L i t w i n a . Stereotyp Ż y d a , k t ó r y funkcjonuje obecnie, w y t w o r z y ł się wśród społeczności zamieszkujących m a ł e miasteczka i wsie. Ądzi ji |i d n ą z grup, tworzyli t k n i ę t e społeczności posługujące się innym j ę z y k i e m , mające w ł a s n ą religię i k u l t u r ę . Żyli w sąsiedztwie tradycyj­ nych społeczności c h ł o p s k i c h , k t ó r e r ó w n i e ż były do pew"^o stopnia z a m k n i ę t y m i grupami. Obie społeczności były sobie obce, izolowały się - zwłaszcza w sferze o b r z ę d ó w ' g i i , jednocześnie jednak k o n t a k t o w a ł y się ze s o b ą , i to • b r y ł k o w sferze gospodarczej. W p ł y w y kulturowe obu grup °a siebie m o ż n a z a o b s e r w o w a ć n p w j ę z y k u , stroju muzyce Jpnitekturze. Jednak bliższe związki np. m a ł ż e ń s t w a miały Jedynie sporadycznie. w r e u e j s c e L i t w j e n i e z a s y T n o w a s j e 7 z a W i z e r u n e k Ż y d a b y ł w i ę c b u d o w a n y na p o d s t a w i e w i e l o ­ rakich (acz niezbyt bliskich) k o n t a k t ó w obu grup oraz indywidualnych d o ś w i a d c z e ń i obserwacji. Pierwszym skojarzeniem jakie n a s u w a ł o się n a s z y m roz­ m ó w c o m p r z y p y t a n i u o Ż y d ó w b y ł o o d w o ł y w a n i e s i ę do wyglądu i opisu stroju. Ż y d m i a ł ciemną cerę i włosy, h a c z y k o w a t y nos, u b r a n y b y ł w c h a ł a t lub d ł u g i p ł a s z c z , m i a ł pejsy i j a r m u ł k ę . „ Ż y d ó w bardzo ł a t w o było p o z n a ć na ulicy: czarncriki byl i nos miał taki, ż e to nawet gadają ludzie do tej pory czasem masz nos jak u Żyda - taki garbaty, długi, chudy i zakrzywiony." ( M ę ż c z y z ­ na i kobieta. Litwini, lat o k o ł o 80, Podbrodzie) „Starzy Żydzi to zawsze płachtę na siebie narzucali i nosili pejsy i takie malutkie czapeczki, ale tylko starzy, bo młodzi ubierali się. jak my wszyscy." (Polka lat 72, Podbrodzie) Inna relacja:.,[...] Żyd jest czarny, ma inną b u d o w ę nosa; u nich duze czarne oczy [ „ . ] " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40. Suderwa) „oni mają czarne albo ryże włosy - nie ma białych, mają więcej pociągłe nosy [...]" (Polka, lat 82, Koleśniki) 89 �" 1 W k l a s y c z n y m s c h e m a c i e p r z e d s t a w i o n y m przez B y s t r o n i a (1935) i s t o t n y m elementem w y r ó ż n i a j ą c y m Ż y d a jest zapach. T a k ż e zdaniem naszych r o z m ó w c ó w , o p r ó c z od­ miennego w y g l ą d u c h a r a k t e r y z o w a ł Ż y d ó w specyficzny z a ­ p a c h : b y l p r z y k r y i o d n o s i ł s i ę nie t y l k o do s a m e j o s o b y , ale i do jego d o m u . „Żydzi śmierdzieli kozłem, to dało się wyczuć, nawet ta moja koleżanka co była bardzo czysta, to też śmierdziała Ż y d e m [...] to ten ich zapach taki wrodzony." (Polka, lat 77, Makucie) „śmierdzieli okrutnie: oni i ich domy." (Kobieta i M ę ż c z y z n a , Litwini, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi j u ż są trochę inne. Żyd ma swój zapach." (Polka, lat 82, Koleśniki) „ D o m y ich ciemne, smętne, niewybielone, sprzęty proste i zwykłe. Nie ma u nich w domu porządku. Zapach ichni, taki inny, trudno powiedzieć [...] po tym ich od razu m o ż n a p o z n a ć - przykry taki. Jakaś zdechła kura czy co." (Polka, lat 70, Suderwa) K o l e j n y m istotnym wyznacznikiem „ i n n o ś c i " - „ o b c o ś c i " Ż y d a jest f a k t , i ż dzieci ż y d o w s k i e r o d z i ł y s i ę i n a c z e j . M i a ł y one p r z y c h o d z i ć n a ś w i a t ś l e p e a w e d ł u g powszechnie p a n u j ą c e g o przekonania do p r z y w r ó c e n i a dzieciom w z r o k u potrzebna była chrześcijańska krew, k t ó r ą przemywano n i e m o w l ę t o m oczy. „taka wersja była. że to krew ich dzieciom co się rodzą jest potrzebna, przecierają im oczy, bo niby ślepi się rodzą [...]" (Białorusin, lat 70, P o w i e w i ó r k a ) „krwią katolicką smarowali dzieciom oczy od razu po urodze­ niu, oni ślepe się rodzili." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „ M a m a mi też mówiła, że oni się ślepe rodzą, że im to krew polskiego chrześcijaństwa potrzebna jest do tego, żeby dzieciom małym oczy umyć, a starym to na zdrowie dać [...] Prawda to była." (Polak, lat 72, Koleśniki) F u n k c j o n u j ą c y w kulturze tradycyjnej motyw m o r d u rytualnego, przez naszych litewskich r o z m ó w c ó w ł ą c z o n y b y ł z w y k l e ze ś w i ę t e m P e s a c h i p i e c z e n i e m r y t u a l n e j m a c y . Prawie we wszystkich naszych wywiadach z a r e j e s t r o w a ł y ś ­ my pełen schemat „ m o r d u rytualnego" d o k o n y w a n e g o na wiele s p o s o b ó w , p r z y z a c h o w a n i u t r z e c h z a s a d n i c z y c h ele­ m e n t ó w : p o r w a n i a katolickiego dziecka, wytoczenia k r w i i u ż y c i a k r w i u z y s k i w a n e j w ten s p o s ó b d o w y p i e k u m a c y . K r e w c h r z e ś c i j a ń s k a b y ł a n i e z b ę d n y m elementem ż y d o w s ­ kiego r y t u a ł u - elementem u ś w i ę c a j ą c y m ten r y t u a ł . „Im krwi trzeba naszej do macy; bo Pana Jezusa jak zamor­ dowali to wzięli sobie tą krew na Wielkanoc i od tego tak ludzi mordują [...] Oni tak robią, że w e z m ą beczkę, nakłuwają g w o ź ­ dziami i wrzucają tego człowieka; najlepiej dziecko najmniejsze i kaczają z góry i z n ó w na górę." (Polka, lat 72, Pacunele) „ T a k a wiara jest, że zamęczyli Pana Jezusa niewinnego to znaczy oni potem te niewinne krew, musieli dać kropelkę tej krwi zjeść [.„] I m ó w i nawet w te czasy giną takie dzieciaczki malutkie - bo przed świętami, bardzo często takie przepadają. T o prawda [...] przeważnie, żeby tylko dziewczynka była [...] że słabiejsza [...] oni je tam męczą, nie żeby je tak raptem zabili, zakroili, ale oni m ę c z e ń s t w o kłuli [...] kolą ją ż y w ą , krew płynie [...] i wszystko co mają do tej krwie maczają, a potem krew jedzą znaczy pieką te macy i maczają do tej krwi, c h o ć trochę, c h o ć kropelkę tej chrześcijańskiej krwi zjeść." (Polka, lat 59, Niemenczyn) T y m c o z w r a c a s z c z e g ó l n ą u w a g ę we w s z y s t k i c h r e l a c j a c h m ó w i ą c y c h o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " jest fakt, ż e w s z y s c y i n f o r m a t o r z y byli p r z e k o n a n i o p r a w d z i w o ś c i z d a r z e ń , 0 k t ó r y c h m ó w i l i , p o d a j ą c relacje z a s ł y s z a n e od z n a j o m y c h 1 rodziny. F u n k c j o n u j ą c e w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w L i t ­ w y p r z e ś w i a d c z e n i e o d o k o n y w a n i u przez Ż y d ó w „ m o r d u r y t u a l n e g o " nie p r o w a d z i j e d n a k do d z i a ł a ń a n t y s e m i c k i c h - j e s t e ś m y o tym g ł ę b o k o p r z e k o n a n e . T u t a j w y r a ź n i e u w i d a ­ c z n i a j ą s i ę pewne o s o b l i w o ś c i m y ś l e n i a stereotypowego: nieistnienia „ o b i e k t u " , z k t ó r y m b e z p o ś r e d n i o ł ą c z y s i ę stereotyp, nie m u s i w p ł y w a ć n a istnienie i c h a r a k t e r s a m e g o 90 stereotypu, a t a k ż e - negatywne cechy zawarte w stereotypie nie m o g ą w ż a d n y m stopniu b y ć b o d ź c e m d o z a c h o w a ń a g r e s y w n y c h w o b e c „ o b i e k t u " stereotypowego w y o b r a ż e n i a I n n y m e l e m e n t e m w i z e r u n k u Ż y d a , n a d a l a k t u a l n y m we w s p ó ł c z e s n e j L i t w i e jest a p o k r y f ł ą c z ą c y o s o b ę Ż y d a ze ś w i n i ą , z w i e r z ę c i e m , k t ó r e w k u l t u r z e e u r o p e j s k i e j jest o c e n i a n e p e j o r a t y w n i e . Jest o n o s y m b o l e m n i e c z y s t o ś c i b r u d u , c h c i w o ś c i . S y m b o l i c z n e ł ą c z e n i e Ż y d a ze ś w i n i ą w m a l o w i d ł a c h , o b r a z a c h z a r ó w n o o tematyce religijnej i ś w i e c k i e j m i a ł o n a c e l u o ś m i e s z e n i e i n a p i ę t n o w a n i e tych w s z y s t k i c h c e c h Ż y d ó w , k t ó r e u w a ż a n o z a obce, inne zagrażające społeczeństwu jako całości. We współczesnej L i t w i e n a d a l ż y w o f u n k c j o n u j e a p o k r y f o p o w i a d a j ą c y o tyni j a k Chrystus zamienił Ż y d ó w k ę w świnię - m a on wyjaśniać istnienie ż y d o w s k i c h z a k a z ó w p o k a r m o w y c h , g ł ó w n i e zaka­ zu jedzenie wieprzowiny. „ Ż y d o m nie wolno jeść wieprzowiny, kiedyś słyszała gdziej taką historię, że jak szedł Jezus Chrystus drogą to spotkał Żyda i Ż y d ó w k ę . Oni nie wierzyli nigdy, że Chrystus to Bóg. Schowali Ż y d ó w k ę pod nieckę i Żyd zatrzymuje Chrystusa i pyta, kto tam siedzi pod niecką, nie mówi kto, chciał sprawdzić, czy Chrystus to Chrystus. B ó g odpowiedział, że to świnia z prosiakami, podnoszą wieko... a tu wybiega świnia z prosiakami. Z tej Ż y d ó w k i to sic porobiło i dlatego podobno oni w o g ó l e nie biorą słoniny, ani innego mięsa ze świni." (Polka, lat 58, Koleśniki) „ G d y Pan Jezus chodził po tej ziemi i wszystko wiedział i wszystko widział, w jednym miejscu Żydzi Ż y d ó w k ę pod koryto puścili. Pan Jezus odpowiedział, że tam to m o ż e leżeć świnia z prosiakami, oni przewracają to koryto, patrzą, a tam wot i leży świnia - ot taka legenda." (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) W r e l a c j a c h r o z m ó w c ó w e k s p o n o w a n y b y l g ł ó w n i e zakaz iedzenia w i e n r z o w i n v n o z a tvm c z ę s t o n o d k r e ś l a n o nodzi»! na tn r n I r n ^ P r n P i n M r n ™ ™ > wvmi«,í nn na to co Koszerne i nieKoszerne o r a z w y m i e n i a n o osooc t r e z a k a ) o d p o w i e u a a i n ą z a p r z y g o t o w a n i e m i ę s a o o spożycia. „ M i e h swoje potrawy, nazywali koszerne i niekoszeme, to znaczy, ze kury sam nie mógł zarżnąć. Musiał isc do tęgo rabin, i on mu tą kurę zarzynał. Nie wiem, dlaczego [...] (Białorusin, lat 72, Powiewiórka) „Żyd, on j u ż j a k o ś trzyma się koszerne. Jemu musi być zdrowy | żywioł, zdrowe mięso. A świnia, to ona, j u ż świnia to jest nieczyste | stworzenie [...] ona cała niekoszerna. Ja widziałam jak Żyd rżną | żywiole, to on poznaje, czy ona „koszer" czy „ t r e f . Jeżeli titfl liczy się niezdrowa żywioła. Jak już tref, to oni już nie jedzfj] zupełnie." (Polka, lat 70, Suderwa) B a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n a jest w i e d z a r o z m ó w c ó w na temal | religii ż y d o w s k i e j i z w i ą z a n y c h z n i ą ś w i ą t i o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j . W i ę k s z o ś ć o d w o ł y w a ł a s i ę do s ą d ó w , opinii: p o w i e l a n y c h p r z e z ś r o d o w i s k o , d o tzw. wiedzy potocznej, m y l ą c p r z y t y m p o d s t a w o w e fakty. T y l k o nieliczna grupa Wie c o ś o ś w i ę t a c h czy o b r z ę d a c h . C i ludzie swoje sądy o p i e r a j ą n a w ł a s n y c h d o c i e k a n i a c h , n a p r ó b i e porównania I swych o b r z ę d ó w z o b r z ę d a m i sąsiada. „Żydzi mają swoją jewrejską wiarę, między sobą mówią p> jewrejsku, bo tylko rabin zna 'hebrajski'. Modlą się w synagodze, ale tylko Żydzi. Żydówki nie m o g ą pójść do synagogi. W synag»- i dze trzeba mieć czapkę na głowie. Z d w ó c h stron ustawione <H ławki, na podwyższeniu stoi stół, a na nim siedzi rabin, w czarny* I ubraniu, a na czole ma zakręconą synagogę - to tc ich modlitwy,* ręku też c o ś ma zawiązane, na stole stoi figura Mojżesza. Ra'f i czyta c o ś głośno, a reszta Ż y d ó w siedzi na ławkach i rozmawiaj* o interesach, ale co jakiś czas wszyscy głośno odkrzykuią rabinowi, D o svnazoei każdy Żyd przychodzi w czarnym ubraniu w kapę'"' I szu lub w czapce." (Polak, lal 85, Czarny Bor) „ K i e d y ś byłam w synagodze'. T a m jest cos jak ołtarz * stopniami i więcej nic - pusto tak, oni ani obrazów ani n > T ¡ 3 smulno i ciemno. M o d l ą się tak, że dwa palce złożą i tak coś k<* [ ust robią i całują." (Polka, lat 77, Makucie) „ Ż y d o w s k i duchowny to rabin. On chyba specjalnego wy­ kształcenia nie ma. Ot! Żydzi wybierali najmądrzejszego spos^ siebie. Ż y d o w s k a wiara jest nieciekawa, to są wstrętni ludzie H 1 Świątynia żydowska to synagoga - tam mężczyźni i kobiW j oddzielnie się modlą, kobiety na górze na takim zagrodzoW* I a c �balkonie. Rabin tam odprawia, czytają te 10 przykazań i ten Talmud - to jest zbiór żydowskich praw. Święty dzień dla Ż y d ó w to sobota." (Polka, lat 72, Podbrodzie) S z a b a s jest d l a Ż y d ó w d n i e m o d p o c z y n k u - z a c z y n a s i ę p i ą t e k w i e c z o r e m , a k o ń c z y s i ę o tej samej p o r z e w s o b o t ę . Dla c h r z e ś c i j a n ś w i ę t u j ą c y c h w n i e d z i e l ę , nie o g r a n i c z a n y c h tak l i c z n y m i z a k a z a m i r e l i g i j n y m i , o b c h o d y s z a b a s o w e w y ­ dawały s i ę inne, ś m i e s z n e . w .Pracują w niedzielę, a w sobotę nie. D u c h o w i e ń s t w o im zabraniało pracy w soboty, bo to jest ich święto szabat. Wynajmowali człowieka, któremu zawierzali, on handlował i żydo­ wski handel szedł nawet w sobotę." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „U nich całkiem inna wiara jak u nas - kiedyś przyjeżdżali kupcy, przeważnie Żydzi i w szabas - święto im jechać nie można [...] i ognia też gasić w szabas nie m o ż n a było, a zazwyczaj palą świece - obrus zaczął s.ę palie, to on poleciał po sąsiada, zeby mu zgasił ten ogień, bo jemu me można. (Polak, lat 80, Makucie) O b c h o d y ś w i ą t ż y d o w s k i c h , tak r ó ż n e od c h r z e ś c i j a ń s ­ kich, b y ł y p r z e d m i o t e m ż y w e g o z a i n t e r e s o w a n i a n a s z y c h r o z m ó w c ó w . Z w r a c a n o u w a g ę przede w s z y s t k i m na te święta, k t ó r e b y ł y w i d o w i s k o w e , s w o j ą i n n o ś c i ą s k ł a n i a ł y k u obserwacji n p . : S t r a s z n a N o c , K u c z k i , j a k r ó w n i e ż ś w i ę t a związane z j a k i m ś wierzeniem, p r z e s ą d e m , j a k Pesach - m a ­ ca, P u r i m - p ę d z e n i e H a m a n a . Pierwsza relacja d o t y c z y ś w i ę t a J o m K i p p u r : „W listopadzie była Straszna Noc, nad rzeką Żydzi trzęsą swoje grzechy, wszystkie kieszenie wywracają i m o d l ą się i mają takie pacierze na rękach, w synagodze też się wtedy modlą. Kiedyś Żydówka przed tą Straszną N o c ą przyszła do mojej mamy, żeby pożyczyć taką d u ż ą chustkę na plecy - laką co mama do kościoła ubierała - ta chustka p o ś w i ę c o n a była. Jak Ż y d ó w k a tą chustkę założyła, to już jej diabeł nie nosił. Bo zły duch chwyta jak oni modlą się. Jak modli się Ż y d i obsmarcza się to nie obetrze nosa, tylko najmuje Polaka, żeby im nosa obetrzeć, żeby tylko to katolicy robili a Ż y d tylko o modlitwie myślał [...], dziadek mój kiedyś widział jak przed Straszną N o c ą w polu diabeł Żyda w powietrzu nosił - dziadek zaczął żegnać się i ten Ż y d spadł. Dziadek wziął do domu tego Icka i wykurowal to ta lekowa tak dziękowała dziadkowi i prosiła, żeby nic nie m ó w i ć , bo diabeł porwał Icka z synagogi." (Polka, lat 77, Makucie) O ś w i ę c i e S u k k o t s ą s i e d z i Ż y d ó w w i e d z ą t y l k o tyle, ż e budowano w ó w c z a s k u c z k i " J e d n a z r o z m ó w c z y ń w s p o ­ mniała' „W listopadzie Żydzi robią 'kuczki" - takie szałasiki k o ł o domu, tam w c h o d z ą tylko mężczyźni i m o d l ą się - jak przyjdzie kolo takiej kuczki i powie: 'Boże d o p o m ó ż * - to Ż y d musi rozwalać taką kuczkę i stawiać od nowa." (Polka, lat 77, Makucie) „Kuczki - wtedy j o d ł a m i obstawiali ganki i jedli tam. Jesienią zawsze 'kuczki' były." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) J e s i e n i ą stawiają z desek taką szopę, c h o d z ą tam jeść, nazywa się to kuczki. Zawsze nawet jak deszcz padał to nie budowali dachu w tych szopach." (Polka, lat 85, Jonawa) W tradycji ż y d o w s k i e j z w i ą z a n e j ze ś w i ę t e m P u r i m , infor­ matorzy p a m i ę t a j ą j e d y n i e p o s t a ć H a m a n a . Z w y c z a j „ p ę d z e ­ nie H a m a n a " p o j a w i a s i ę w n i e k t ó r y c h r e l a c j a c h . J e s t jeszcze jak Żydzi 'pędzą Hamana' - tak jak pędzali Pana Jezusa-tu w Podbrzeziu oni zapłacili jednemu c z ł o w i e k o w i (bo to Powiek musi zaprzedać się za pieniądze) i robili z nim tak jak •nekę pańską - pędzili go, opluwali, szturchali, żeby się prze­ wracał." (Polka, lat 77, Makucie) »A na Hamana to oni najmowali z katolików, z chrześcijan. y" im płacili dobrze. Ale jego tam i szturchali, i plowali, •naśmiewali się tylko jak umieli." (Polak, Podbrzezie) w wypowiedziach i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c y c h ż y d o w s ­ k o ś w i ę t a P e s a c h - d o o b c h o d ó w tego ś w i ę t a n i e z b ę d n e r o b i e n i e m a c y z k r o p l ą niewinnej c h r z e ś c i j a ń s k i e j k r w i . ^ ' s y d o t y c z ą c e uzyskiwania krwi d o m i n u j ą w relacjach Powiadających o Pesach. T y l k o jeden z naszych r o z m ó w ¬ * w i e d z i a ł nieco w i ę c e j o t y m ś w i ę c i e . 1 „Świętują podobnie jak my W i e l k a n o c - paschą, tylko że u nich to na pamiątkę uratowania z Egiptu, no i też tego, że Jezusa zamęczyli. Słyszeliśmy o macy, oni robią z wody, mąki i krwi małego dziecka chrześcijańskiego. Nie wiem po co im to [...], przed Wielkanocą oni się wszystkiego z domu pozbywają, chleb z domu wypędzają i garnki ha strych w y n o s z ą , przygotowują specjalną zastawę na tą Wielkanoc, chleba wcale nie jedzą przez całe święta." (Litwin, lat 80, Podbrodzie) O b r z ę d o w o ś ć r o d z i n n a u ś w i ę c a j ą c a n a j w a ż n i e j s z e etapy w życiu człowieka była poddawana szczególnie wnikliwej o b s e r w a c j i przez o b i e s p o ł e c z n o ś c i - c h r z e ś c i j a ń s k ą i ż y d o w ­ s k ą . C e r e m o n i ę ż y d o w s k i c h z a ś l u b i n , wesela o r a z p o g r z e b u p o r ó w n y w a n o z analogicznymi o b r z ę d a m i chrześcijańskimi. Natomiast ceremonia obrzezania - przyjęcia c h ł o p c a do s p o ł e c z n o ś c i - przez n i e k t ó r y c h p o r ó w n y w a n a z chrześcijań­ skim chrztem, była u w a ż a n a za inną, niezrozumiałą i o b c ą . Nasi r o z m ó w c y niewiele wiedzieli o o b r z e z a n i u , a niewiedzę tłumaczyli t y m , ż e s a m i nie o b s e r w o w a l i swoją tego o b r z ę d u t y l k o z n a l i go z p r z e k a z ó w . „Obrzezanie robią osiem dni po urodzeniu. W Podbrodziu leż tak robili, raz zawezwali rabina, jak dzieciak miał już 12 dni, rabin bardzo się gniewał, że za p ó ź n o . Po obrzezaniu przyjęcie wy­ prawiali, tak jak po chrzcie." (Polak, Olany) 0 o b r z ę d z i e z a ś l u b i n o p o w i a d a ł barwnie jeden z r o z m ó w ­ ców: „Ślub żydowski: w specjalnym lokalu się spotykają, przychodzi rabin. M ł o d a para ręka w rękę stoją i c o ś tam pojewrejsku m ó w i ą . N a p o d w ó r k u kopiec ze śmieci usypują i rabin prowadzi m ł o d y c h w o k ó ł tego kopca, później wracają i c o ś tam jeszcze po swojemu m ó w i ą . Potem jest wesele, na środku sali, na stołkach, stoi poczęstunek i w ó d k a . K a ż d y kto kielicha wypija, musi na talerzyku coś p o ł o ż y ć dla m ł o d y c h pieniądze albo złoto. Muzyka gra i jak ktoś chciał zatańczyć to musiał muzykantom zapłacić." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ U nas w Podbrzeziu byłam na ż y d o w s k i m ślubie i weselu. Wesele ż y d o w s k i e musi być po zachodzie słońca. Panna m ł o d a siedzi na trawie w białej sukni, na oczy ma zapuszczony welon, kolo niej z jednej i z drugiej strony siedzą goście i rodzice, do tronu prowadzą schodki. M ł o d y idzie do niej, ale przed nim stoi ławka 1 on siada tam z rodzicami, później wstaje; a m ł o d y c h : pannę - jej rodzice, a kawalera - jego rodzice biorą pod ręce i wprowadzają na p o d w ó r k o , a wtedy Żydzi muszą jego z jednej strony wyrwać - on nie idzie sam. Jak go wyrwali, to on bierze ją pod rękę i idą oni podejdą troszeczkę i w c h o d z ą pod taki baldachim, i pod takim, kilkanaście razy o b c h o d z ą synagogę; pod g o ł y m niebem, pod baldachimem rabin daje ślub, bierze m ł o d y c h za ręce i tymi paciorkami, co Żydzi noszą na rękach - z a w i j a , modli się i tak daje ślub. Później młodzi całują się i wszyscy idą ze świecami, żeby się pogościć, tańczą, i każdy skubie m ł o d ą mężatkę za sukienkę [...] Skąd pan młody przyszedł tam idą, później z a c h o d z ą tam, gdzie jest wesele, stofy zastawione - najwięcej ciasta, cielęciny, ryby, pieczone potrawy, d r ó b , no i pejsachówka - siedzą i tańczą przy lampionach, wesele d ł u g o nie trwa, ł ó ż k o dla panny młodej na noc poślubną ściele jej matka, później bardzo liczy się, czy panna młoda była dziewicą czy nie, jeżeli nie to Żydzi jej nie uważają." (Polka, lat 77, Makucie) Z a n o t o w a n e przez nas o p o w i e ś c i o ż y d o w s k i m pogrzebie z a w i e r a j ą wiele s z c z e g ó ł ó w , s ą d o k ł a d n e i b a r w n e : „Pogrzeb: podobny jak u nas. W deskach Żyda kładą, i w takiej skrzyni do ziemi spuszczają. Na głowę wkładali im gliniane garnki, ubrani byli w kostiumy. Normalnie, na leżąco ich chowali." (Polka, lat 70, Dziewieniszki) „Oni tych zmarłych inaczej c h o w a j ą , biorą ich tylko do prześcieradła, zawijają i deskami okładają, a trumny nie robią tak. jak my [...], oni mu śmierć przyspieszają, żeby się nie męczył, to poduszkę na głowę zakładają | . . . ] " (Polak, lat 65. Podbrodzie) „ P o g r z e b ż y d o w s k i wygląda tak: nieboszczyk leży na p o d ł o d z e , na kocu bez trumny, w czarnym chałacie. Najęte są płaczki - Polki, bo Żydzi nie płaczą, siedzą tylko i mruczą c o ś po swojemu. Na żydowski cmentarz w i o z ą tylko w skrzyni, kładą 91 �1 cztery deski i od góry deski, i zasypują ziemią - nieboszczyk u ł o ż o n y jest nie całkiem na leżąco, a współleżąco. Nad grobem modli się rabin, każdemu Ż y d o w i , który będzie na pogrzebie wytną nożyczkami kawałek materiału z ubrania - ale co z tym później robią nie wiem." (Polka, lat 77, Makucie) „Pogrzeb żydowski: k o p i ą j a m ę i w niej sadzają nieboszczyka - mówią, że dlatego, żeby prędzej wyszedł z grobu przy sądzie jak katolik, co na leżąco w grobie." (Polak, lat 85, Czarny Bór) „ D l a nich największym przestępstwem jest jak ktoś jest niewy. kształcony. Oni wszystkie siły wkładają w to, żeby dziecko wszechstronnie wykształcone było [...] T y m się różnią od naszych że zawsze byli wykształceni, oni więcej ze s o b ą trzymają, tacy więcej egoistyczni s ą . " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40 Suderwa) W czasie I I w o j n y ś w i a t o w e j z n i s z c z o n e z o s t a ł y m a ł e m i a s teczka w w i ę k s z o ś c i ż y d o w s k i e , z k t ó r y c h k a ż d e zwane b y ł „ m a ł ą J e r o z o l i m ą " a l u d n o ś ć u l e g ł a e k s t e r m i n a c j i . Wraz z n i m i z n i k n ą ł ś w i a t t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j na L i t w i e . Jego o b r a z ż y j e teraz t y l k o w p a m i ę c i i o p o w i e ś c i a c h s ę d z i w y c h m i e s z k a ń c ó w L i t w y . I d o p ó k i o w i n a o c z n i świad­ kowie, m a j ą c y n i e g d y ś m o ż l i w o ś ć obserwowania ż y c i a Ży. d ó w i i c h o b y c z a j ó w ż y j ą - Ż y d p o s t r z e g a n y b ę d z i e jako osobnik obdarzony s z c z e g ó l n y m i cechami charakteru, i ¬ czej w y g l ą d a j ą c y , inaczej ś w i ę t u j ą c y . 0 Z analizy m a t e r i a ł ó w d o t y c z ą c y c h postrzegania ż y d o w s ­ kiej o b r z ę d o w o ś c i d o r o c z n e j i r o d z i n n e j p r z e z n a s z y c h nież y d o w s k i c h r o z m ó w c ó w w y n i k a , iż z a c h o w a ł y s i ę g ł ó w n e c e c h y , rysy o b r z ę d ó w , c z a s e m nawet k o m p l e t n e , b a r w n e relacje, w y m i e n i a j ą c e wiele s z c z e g ó ł ó w r y t u a ł u . N a s z y m i r o z m ó w c a m i byli z a r ó w n o ludzie s ę d z i w i - c i k t ó r z y z n a l i ż y d o w s k i e zwyczaje i święta z bezpośredniej obserwacji j a k i m ł o d s z e pokolenie, k t ó r e z n a ł o jedynie kilka nazw d o t y c z ą ­ c y c h ś w i ą t takich jak; K u c z k i , Straszna N o c Pędzenie H a m a n a w i e d z ą o n i c h j e d y n i e tyle, ile d o w i e d z i e l i s i ę z opowieści rodTiców, dziadków. P r z e z w i e k i k o n t a k t ó w Ż y d ó w ze s p o ł e c z n o ś c i a m i n i e ż y d o w s k i m i , c h r z e ś c i j a ń s k i m i w y t w o r z y ł s i ę pewien z e s p ó l p r z e k o n a ń , s ą d ó w , mocno osadzonych w m e n t a l n o ś c i obu grup. N a s i r o z m ó w c y przypisywali Ż y d o m pewne cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e , k t ó r e i c h z d a n i e m b y ł y istotne p r z y o k r e ś l a n i u , k i m jest Ż y d , k t o n i m jest. Z ł e c e c h y p r z y p i s y w a ­ no Ż y d o m w i ą z a ł y się z zawodami przez nich w y k o n y w a n y ­ m i np.: h a n d l a r z , s k l e p i k a r z , k a r c z m a r z . W t r a d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i agrarnej te z a j ę c i a b y ł y d e p r e c j o n o w a n e nie oceniano ich na r ó w n i z p r a c ą rolnika. D o najczęściej k r y t y k o w a n y c h cech ż y d o w s k i e g o charakteru" należały m . i n n i e u c z c i w o ś ć , c h y t r o ś ć , d b a ł o ś ć o w ł a s n e interesy. „Oni są zupełnie inni ludzie, oni nie m o g ą żyć jak k o g o ś nie oszukają. Nienawidzili pracować, mogli się tylko handlem zaj­ m o w a ć , taki byl u nich zwyczaj. Nieuczciwi byli, oszukiwali, chociaż na głupstwie a musieli [...] Oni są chytrzy i dobrze pracują w handlu, bardzo są uprzejmi, bo wiedzą jak z ludźmi żyć, żeby u nich kupowali." (Polka, lat 77, Makucie) „Charakter ich wyraźnie odróżnia się od charakteru innych ludzi negatywnie. Żyd najczęściej nie był uczciwy - to chyba tylko ci najbiedniejsi, co żebrali u L i t w i n ó w . " (Polak, lat 80, Podbrodzie) „Żydzi to są kombinatorzy - to nawet w Talmudzie jest napisane, że Ż y d musi k o g o ś o s z u k a ć - j a k nie oszuka 'goja' to nie jest Żyd. Żydzi w o g ó l e to jest brudny naród." (Polka, lat 72, Podbrodzie) „Żydzi nie pracowali, handlowali, ale byli też dobre stolarze, krawcy. M ó w i się, że Ż y d ciebie sprzeda i kupi a ty nie będziesz wiedział kiedy." (Polak, lat 85, Jonawa) D o b r e c e c h y p o d k r e ś l a n e w c h a r a k t e r z e ż y d o w s k i m to przede w s z y s t k i m te d o t y c z ą c e k o n t a k t ó w m i ę d z y l u d z k i c h , t a k w i ę c Ż y d z i byli p r a c o w i c i , u p r z e j m i z d o l n i inteligentni ż y c z l i w i u c z y n n i d a w a l i na k r e d y t z w r a c a l i u w a g ę na „Żydzi to dobrzy ludzie. Ż y d da na kredyt i przyniesie do domu i wszystko, ale od serca to nie bardzo [...]" (Polka, lat 77, Makucie) „ U nich charakter taki, że trzymają się za sobą. Jak Ż y d biedny, to wszyscy Żydzi złożą na niego pieniądze, żeby m ó g ł hand­ l o w a ć . " (Polak, lat 85, Jonawa) „biedni byli, tacy pokorni, nic złego nikomu nie robili, z handlu tylko żyli [...] oni byli bardzo grzeczni dla ludzi." (Polka, lat 70, Suderwa) n a P r z e d s t a w i o n e przez nas p o w y ż e j p o g l ą d y n a temat Ży¬ d ó w i i c h ż y c i a p r z e k a z y w a n e z p o k o l e n i a na pokolenie f u n k c j o n u j ą d o t ą d n a L i t w i e . P e w n e c e c h y z a c z y n a j ą być b a r d z i e j e k s p o n o w a n e , cechy fizyczne w y r ó ż n i a j ą c e Żyda p e w n e elementy c h a r a k t e r u n a r o d o w e g o takie j a k : spryt' n i e u c z c i w o ś ć , n i e s z c z e r o ś c , a z drugiej strony s w o i s t a praco! w i t o ś ć , w r o d z o n a inteligencja i c h ę ć z d o b y w a n i a wiedzy R ó w n o c z e ś n i e ż y w e s ą w ś w i a d o m o ś c i m i e s z k a ń c ó w Litwy o p o w i e ś c i o „ m o r d z i e r y t u a l n y m " i a p o k r y f o Ż y d z i e i świni T a k i s t a n rzeczy s p o w o d o w a n y jest n i e m o ż l i w o ś c i ą konfron­ tacji w i e d z y nabytej od starego p o k o l e n i a z w ł a s n y m do­ ś w i a d c z e n i e m . J e d n o c z e ś n i e l i c z b a l u d z i p a m i ę t a j ą c y c h Wil¬ no j a k o „ d r u g ą J e r o z o l i m ę " k u r c z y s i ę . Ś w i a d k o w i e życia Ż y d ó w w d i a s p o r z e litewskiej w y k r u s z a j ą s i ę . Jest to sytua­ c j a , k t ó r a s p r z y j a u t r w a l a n i u s i ę s t e r e o t y p ó w j a k o pewnego s c h e m a t u , k t ó r e g o nie d a s i ę z w e r y f i k o w a ć . Paradoksalne jest, i ż w s y t u a c j i , kiedy p o d m i o t stereotypu z n i k n ą ł , on sam f u n k c j o n u j e dalej i z a p e w n e d ł u g o jeszcze b ę d z i e - choć z r e d u k o w a n y d o k i l k u c h a r a k t e r y s t y c z n y c h c e c h - żywy i czytelny d l a m i e s z k a ń c ó w L i t w y . S t o s u n e k d o s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j nigdy nie b y ł jedno­ lity, w n a s z y c h b a d a n i a c h s p o t y k a l i ś m y s i ę z r ó ż n y m o p i n i a m i i p o g l ą d a m i n a t e m a t Ż y d ó w . P o m i m o tego, iż w i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w p r z y t a c z a ł a d r a s t y c z n e opowieści 0 m o r d z i e r y t u a l n y m , czy o p i s u j ą c Ż y d a o p e r o w a ł a w więk­ s z o ś c i p e j o r a t y w n y m i o k r e ś l e n i a m i - nie s p o t k a ł y ś m y jawnie a n t y s e m i c k i c h w y s t ą p i e ń c z y z d e c y d o w a n e j n i e c h ę c i k» Ż y d o m . W y j ą t k i e m jest tu n e g a t y w n y s t o s u n e k r o z m ó w c ó w l i t e w s k i c h , j a k i u j a w n i a ł s i ę w w y p o w i e d z i a c h naszych l i t e w s k i c h i n f o r m a t o r ó w . N i e m o ż n a n a podstawie kilku - b y ć m o ż e p r z y p a d k o w o z b i e ż n y c h - w y p o w i e d z i uogól­ n i a ć . D l a t e g o nie t w i e r d z i m y , ż e c e c h ą charakterystyczna stereotypu Ż y d a u L i t w i n ó w jest agresja czy antysemityzm, z w r a c a m y w i ę c u w a g ę n a r ó ż n i c e j a k i e u j a w n i a j ą się w wypo­ wiedziach r o z m ó w c ó w . S t e r e o t y p o w y w i z e r u n e k Ż y d a i s t n i e j ą c y w c i ą ż n a JL-itwie z a w i e r a w i ę k s z o ś ć e l e m e n t ó w m o d e l u „ o b c e g o " opisanego j u ż p r z e z J a n a S t a n i s ł a w a B y s t r o n i a (1935) i Florians Z n a n i e c k i e g o (1973). N a t a k ą s y t u a c j ę nie m i a ł a wpłyW e k s t e r m i n a c j a Ż y d ó w , p r z e c i w n i e - stereotyp wykształcony k i e d y ś p r z e z t r a d y c y j n ą s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą , utrwali) aj 1 f u n k c j o n u j e d a l e j , b y n a j m n i e j nie j a k o relikt epoki sprzw H o l o k a u s t u , ale j a k o m o d e l c a ł y c z a s u l e g a j ą c y przeo­ b r a ż e n i o m a z a r a z e m c z y t e l n y d l a w i ę k s z o ś c i mieszkance-* współczesnej Litwy. L I T E R A T U R A Atamauskas S. Jewrei w Litwie, Vilnius 1990; Błaszczyk G . Litwa współczesna. Warszawa, P W N 1992; Bystroń J . S. Megalomania narodowa, Warszawa 1935; Cała A. Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej. Warszawa 1992; Gutowski M . Komizm w polskiej 92 sztuce gotyckiej, Warszawa 1973; Lithuania nr 2 (3) 1991, [^ff. nik]; Tyloch W . Judaizm, Warszawa 1987; Unterman A. ŻJ*\ Wiara i Życie, Wydawnictwo Łódzkie 1989; Znaniecki F . Studta^ antagonizmem do obcych, Poznań 1931 �/ Informatorzy, wywiady , K. 1931». Kowale, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek |C 1914, Dziewieniszki. rej. solecznicki. ZM A Pokropek j K I W . Nasielany. rej świeciański. ZM A. Pokropek 4 K 1902, Powiewiórka, rej świeciański. ZM A. Pokropek < K 1930. Korkożyszki, rej. świeciański. ZM A. Pokropek j K 1922, C u m y Bór. rej. wileński. ZM - A. Pokropek 7 K. 1908. Klaczuny, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek g' vi 1905. Czaukszlc. rej solecznicki. Z M -A. Pokropek o' M 1912, Podwarańce, rej. wileński. ZM A. Pokropek K 1938. Kowale, rej. solecznicki. ZM A.Pokropek • l' M 1909, Kiejucie. rej solecznicki. ZM - A. Kowalczyk ¿ 1912, , K 1904. Jaglimoncy. rej. solecznicki ZM A Pokropek K. 1931. Sapieżyszki. rej. świeciański. ZM A. Pokropek ,4 M 1934, Podwarańce. rej. wileński. Z M A Pokropek 15 K 1931. Podwarańce, rej. wileński. ZM P. Kowalsk. .¿ Białorusin. 1919. Powiewiórka, rej. świeciański. Z M - A. Pokropek 17 K. 1925. Orzełowka, rej. wilcńsk,. ZM A Pokropek 18 K. 1902. Czerany, rej. świeciański. ZM A. Pokropek |9 K. 1916, Skierlany, rej świeciański. Z M A. Pokropek J¿ li. 1904, Maciucie, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 21 K. 1905, Korkożyszki, rej. świeciański. ZM - A. Pokropek 22 K. 1912, Koleśniki, rej. solecznicki. ZM - A. Pokropek 23 K 1900, Kiejpuny, rej. wileński. ZM P Kowalski H K 1915, Butrymańce, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski 25 M. 1926. Ejszyszki, rej. solecznicki. ZM - P. Kowalski 26 K. 1921. Świętniki, rej. trocki. ZM - B. Lipka 27. M. 1923, Kule, rej wileński. ZM P Kowalski 21. M. 1908, Wodokly. Lauda. ZM M. Olszewski 2). K. 1912. Babiniszki, Lauda. ZM M. Olszewski 30. K. 1928, Kule. rej. wileński. ZM P. Kowalski 31. K. 1902, Koleśniki, rej.solecznicki. ZM K Gieryszewska, A. Kowalczyk 32. K. 1915, Hoduciszki, rej świeciański. ZM M. Olszewski 13 K. 1907, Stare Troki, rej, trocki. ZM B. Lipka 34. M. 1919. Urzejowice. woj. przemyskie ZM K. Gieryszewska 35. M. 1914. K 1923. Załamanka, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak. J. Domańska 36. M. 1913. Wojdagi. rej solecznicki. ZM - P Kowalski 37. M. 1903. Turgiele. rej. solecznicki. ZM - P Kowalski 38. K. 1924, M 1923, Pruchnik, woj przemyskie ZM A. Wieczorek 39. M 1914. Krempna, woj. krośnieńskie. ZM A. Kowalczyk. M. Olszewski 40. Lemko, 1902. Tylawa, woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska. A. Pokropek 41. M. 1913, K. 1914, Lemki, Chyrowa. woj. krośnieńskie. ZM I. Winiarska, A Pokropek 42. K. 1922, Maguny. rej świeciański ZM A Pokropek 4Í.M 1907, Czerany, rej świeciański. ZM A. Pokropek 44. K. 1925, Jurgiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski 45. M. 1907, Miedziuki. rej sirwincki. ZM D. Stępniak. J . Domańska 46. K. 1920, Podbrzezie, rej. wileński. Z M - P. Kowalski 47. K. 1915, Świeciany. ZM - P. Kowalski 48 M. 1900, Koleśniki. rej. solecznicki. ZM K. Gieryszewska, A. Kowalczyk 49 M. 1922, Międzyrzecz Stary, rej. Irocki. ZM - A Wieczorek » M. 1934. Podbr/ezie, rej wileński. ZM A Kowalczyk *l K. 1915, Pozgrynda. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk 52. K. 1913, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - K. Gieryszewska 53. K. 1908. Kotkiszki, rej. solecznicki. ZM M. Olszewski * K . 1915. Sawiczuny. rej wileński ZM A Pokropek 8 . Ł 1910, Świeciany. ZM P. Kowalski *• K. 1909. Pruchnik, woj, przemyskie. ZM - K. Gieryszewska K. 1927. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska M- 1911. K. 1920, Chłopice, woj. przemyskie. ZM - A. Wieczorek * K. 1919. Sory. rej. świeciański ZM P. Kowalski » Litwinka, 1920, Maciucie, rej. solecznicki. ZM A. Pokropek °| M. 1906, Korsaki, rej. solecznicki. ZM P. Kowalski * Ł 1914. Kule. rej wileński. ZM P Kowalski M K 1920, Turgiele. rej solecznicki ZM M Olszewski * K 1932, Podbrzezie, rej. wileński. ZM P.Kowalski *J. 1929, Pogiry, rej. wileński. N K. Gieryszewska *• 1928, Świeciany, Z M - P. Kowalski „• ^ l'IO, Babiniszki. Uuda. ZM M. Olszewski 1906,' Jadanie, rej solecznicki. solecznicki. ZM M. Olszewski « '•u ' IÜ ' e - rej • 191B, Milkulice, woj przemyskie ZM 1 . Marcinkowska , • * '915. Ujezna, woj. przemyskie. ZM - M. Marcinkowska ^ ' 9 3 8 , Węgierka, woj. przemyskie. ZM A. Kutrowska. M Marcinkowska. J. Ł ) 0 K n M 06 J a c k a n L K 4 7j , . ' " - G a j e . rej solecznicki ZM A.Kowalczyk * M lo' * ' " J Przemyskie ZM M. Marcinkowska ' i K I» . J- wileński. N A. Wieczorek \ |í' „ t « l e . Lauda. ZM - M. Olszewski 77 u' ¡P- t u n e l e . Lauda. ZM - M, Olszewski ' K loí?' í y ' « z Siary, rej. wileński. N K Gierszewska " Kr "ll wileński ZM M Olszewski *• K i « í í ? " - Z " * ™ * - M. Olszewski k i, , " ' J solecznicki. ZM M Olszewski »'«. Warsoka. rej solecznicki ZM A. Pokropek T U a w o J c M m i e n i s z ! : i re 82. K. ok. 70 lat, kolonia Miednikl, rej. wileński. ZM - J. Domańska 83. K. 1923, K . ok. 55 lat, Rukojnie. rej. wileński. ZM - J . Domańska 84. K. 1923. K . 1916, Załamanka. rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 85. K. ok. 70 lat. Zemagule, rej. wileński. N D. Stępniak, i . Domańska 86. M. ok. 60-70 lat, Glinciszki. rej. wileński. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 87. M. 1897, Dobra, rej solecznicki ZM A Pokropek 88. K. ok. 60 lat, Michalówka. rej wileński. ZM - J . Domańska 89. K. ok. 60 lat, Bujki, rej. solecznicki. Z M - D. Stępniak, J . Domańska 90. M. 19)9, Jeczmieniszki, rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 91. K. 1933. Zalosa. rej. wileński. N - K. Gieryszewska 92. K. ok. 70 lat, Dowgiedance, rej. solecznicki. ZM • J. Domańska 93. K. 1912, Stare Troki, rej. trocki. N - A. Wieczorek 94. K. 1907, Punżany, rej. wileński. ZM M. Borkowska 95. K. 1929. Podbrzezie, rej wileński. ZM - J. Domańska 96. K. 1922. Miedniki. rej wileński. ZM J. Domańska 97. K. Kawiszki. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 98. K. 1925. Ryliszki. rej. solecznicki ZM D Stępniak 99. K. ok. 60 lat. kolonie Miedniki, rej wileński. ZM - J. Domańska 100. K . 1926. Wozbiniszki. rej. solecznicki ZM - J. Domańska 101. K . 1925. Jurgielany. rej. solecznicki. ZM - J. Domańska 102. M. ok. 70 lat. Purwiany, rej solecznicki. ZM - J. Domańska 103. K. 1930. Krawczuny. rej. wileński. N - K . Gieryszewska 104. K . 1922, Paszki, rej. solecznicki. ZM D. Stępniak, J Domańska 105. K. 1912. Rostyniany, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1. Domańska 106. K 1945. Kiejucie. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 107. K. 1972, Daniliszki Stare. rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 108. K 1924. Rozumna, rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 109. K 1901. Czarnobyl, rej. wileński. ZM - A. Kowalczyk 110. K 1020. Gaje. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 111. K. 1923, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 112. K 1929, Pogowiany. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 113. K 1928. Gaje. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 114. K 1923, Skubiaty. rej. solecznicki ZM A. Kowalczyk MS. K. 1926. Dziewteniszki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 116. K 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 117. K. 1927. Krakuny. rej. solecznicki. ZM - A. Kowalczyk 118. K. 1912. Miedniki, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 119. K. 1913, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 120. K 1927, Miedniki. rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 121. K. 1923, Postarace, Łotwa. Z M A. Kowalczyk 122. M. 1922, Zemgala, Łotwa. ZM - A. Kowalczyk 123. K. 1913, Skorbuciany. rej wileński. N - K. Kocjan 124. M. ok. 75 lat. Pilalówka. rej. wileński. ZM - K. Gieryszewska 125. K 1908. Stare Troki. rej. trocki. ZM - K. Gieryszewska 126. M. ok. 70 lat. Suderwa. rej. wileński. N D. Stępniak. J. Domańska 127. K. 1929, Czelyrki, rej. solecznicki. ZM A. Kowalczyk 128. M. 1914, K. 1920. Rogożany, rej solecznicki. ZM D Stępniak. J . Domańska 129. K. 1940. Koleśniki, rej. solecznicki. ZM J Domańska, D. Stępniak 130. K. 1920. kolonia Rukojnie. rej. wileński. Z M D. Stępniak 131. K. 1908, Jurgielany. rej solecznicki ZM D. Stępniak 132. K. 1912. Rogożany, rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 133. K ok. 60 lat. Rostyniany. rej. wileński. ZM - D. Stępniak. J. Domańska 134 K. ok. 60 lat. Jaszuny. rej. solecznicki. ZM - J Domańska 135. K. 1923. Rukojnie. rej wileński. ZM D Stępniak 136 K 1926, Zadworce, rej. wileński N D. Stępniak 137. K. 1927, M. 1925. kolonia Rukojnie, rej. wileński. 138. K. 1931. Jurgielany. rej. solecznicki. N D. Stępniak 139. K. 1921. Pilalówka. rej. wileński. N A. Wieczorek 140. M. 1912, Jurgielany, rej. solecznicki. N D Stępniak 141. K. 1908. Parczew, rej. wileński. N K. Gieryszewska 142. M. 1926, Mejszagoła. rej. wileński. N B. Lipka, A. Wieczorek 143. K. ok. 55 lat, K. ok. 60 lat, Rymaszki. rej solecznicki. ZM - D. Stępniak, J. Domańska 144. Litwinka, ok. 70 lat, Paszki, rej solecznicki. ZM D. Stępniak, J. Domańska 145 K. 1894. Rubnc rej wileński N K. Kocjan 146 K 1925, Nowokiemie. rej. solecznicki. ZM - D. Stępniak 147 K. 1927, Jurgielany. rej solecznicki ZM - J Domańska 148 K. 1922. Swiętniki, rej. trocki. N - K. Kocjan 149 M. 1916, Suderwa. rej. wileński. N - D. Stępniak, J . Domańska 150. K. 1932. Kurhany, rej. wileński. ZM A. Kowalczyk 151. K. 1912, Kiejucie, rej solecznicki. ZM A.Kowalczyk 152. K. 1913. Szkojdziszki, rej. wileński. N A. Wieczorek 153. 7 1915. Szkojdziszki. rej wileński N M Borkowska 154. K. 1932. Stare Troki, rej. trocki, N A Wieczorek 155. K. 1924, Purwiszki, rej. wileński. ZM D. Stępniak. 1 Domańska 156. M. ok 40 lat. M ok 40 lat, Krawczuny, rej wileński. N A. Wieczorek P a a j M , Klui d z e l o h l n r P a r e k l r e Z M r e M Wszystkie zapisy powstały w latach 1989-1992 i znajdują się w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW M - mężczyzna. K - kobieta, następnie rok urodzenia. ZM - zapis magnetofonowy, N m notował 93 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc31a3fc51a59d181379367053514254.pdf 02d8a82dc428f553abd5e6fd510b21b7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3591 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3368 Title A name given to the resource Pamięć tradycji w relacjach Litwinów narodowości żydowskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.85-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hryciuk, Renata; Moroz, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Pamięć tradycji w relacjach mieszkańców Litwy narodowości żydowskiej* Renata Hryciuk, Ewa Moroz Obecność Ż y d ó w na obszarze dzisiejszej L i t w y datuje się od X I V w. Dwiema w i e l k i m i falami docierają wtedy d o Wielkiego K s i ę s t w a Litewskiego Żydzi aszkenazyjscy. Pod koniec X V w. istniało j u ż pięć d u ż y c h w s p ó l n o t ż y d o w s k i c h . Dobre w a r u n k i osiedlenia się, rozwoju handlu u t r z y m y w a ł y się do końca X V I I I w „ t o w a r z y s z y ł temu dynamiczny rozwój kultury ż y d o w s k i e j , autonomia narodowa i wyznaniowa. Istniejąca ówcześnie w s p ó l n o t a ż y d o w s k a była u w a ż a n a za najprężniejszą i najsilniejszą w świecie. W wieku X I X carat nałożył na d i a s p o r ę litewską wiele o g r a n i c z e ń , j a k likwidację żydowskich d r u k a r n i , przymusowe wcielania d o wojska, zakaz noszenia tradycyjnych u b i o r ó w . Poprawa n a s t ą p i ł a dopiero po powstaniu niepodległego p a ń s t w a litewskiego w 1918 r , i t r w a ł o d o 1926 r. P o w s t a ł o w ó w c z a s Zgromadze­ nie Narodowe Ż y d ó w Litewskich, Żydzi otrzymali pełnię praw wyborczych, pomoc w rozwoju oświaty, utworzeniu siec, szkół, organizacji kulturalnych, gazet i t e a t r ó w . Po przewrocie Smetony siły polityczne, k t ó r e doszły do władzy w Republice Litewskiej postawiły na c a ł k o w i t ą integrację n a r o d o w ą . D ą ż n o ś ć d o umocnienia litewskości poprzez osłabienie wszystkiego co nielitewskie zwróciła się przeciwko d w ó m najliczniejszym mniejszościom narodo­ wym: Polakom i Ż y d o m . Nie z l i k w i d o w a n o istniejących żydowskich organizacji s p o ł e c z n y c h i kulturalnych, zakaza­ no jednak posiadania ziemi, w s t ę p u d o szkół oficerskich, zatrudnienia w administracji p a ń s t w o w e j . W Litwie Ś r o d k o w e j (Wileńszczyźnie) d o drugiej p o ł o w y lat trzydziestych Żydzi posiadali pełną a u t o n o m i ę ekonomi­ czną i k u l t u r a l n ą . Później u a k t y w n i ł się polski ruch nac­ jonalistyczny. D z i a ł a l n o ś ć takich partii j a k O N R A B C , ONR-Falanga k i e r o w a ł a się przeciwko Ż y d o m , k t ó r y c h chciano zmusić d o emigracji. K o n s e k w e n c j ą tego była silna fala emigracji Ż y d ó w z L i t w y i Wileriszczyzny d o Palestyny. USA i innych p a ń s t w . II wojna ś w i a t o w a była dla społeczności żydowskiej okresem zagłady - zamykania w gettach, masowych eg­ zekucji. N i e c h l u b n ą rolę w tej eksterminacji o d e g r a ł a r ó w ­ nież policja litewska, k o l a b o r u j ą c a z w ł a d z a m i hitlerow­ skimi. Ogółem do 1945 r. zginęło ponad 200 tys. Ż y d ó w na Litwie, co s t a n o w i ł o 9 0 % ich populacji. Tuz po wojnie, w latach 1945 1949, Ż y d o m o c a l a ł y m £ Holokaustu (było ich 5-6 tys.) pozwolono w Litewskiej na otwarcie M u z e u m p o ś w i ę c o n e g o H o l o k a u s t o w i , ttkoły w Wilnie, zbudowania p o m n i k ó w k u czci ofiar wojny. W n a s t ę p n y c h latach antysemicka polityka prowadzona władze komunistyczne oraz represje stalinowskie do¬ P owadziły do dalszego zmniejszenia się liczby Ż y d ó w na r * ! - C z ę ś ć z nich była represjonowana i zginęła, część e m i g r o w a ł a . Zakaz u ż y w a n i a j ę z y k a , likwidacja szkół. s r w T ? ' n t a r z a i innvch p a m i ą t e k : p o m n i k ó w , synagog, j o d o w a ł y c a ł k o w i t e rozbicie ś r o d o w i s k a . Przez 40 lat nie e U ), c m e , J ' * e c z n o ś c żydowska na Litwie jest tak niewielka, że przytaczane 'POWiedzi m o ż n a uznać za reprezentatywne dla całej grupy. działały ż a d n e instytucje kulturalne, religijne ani o ś w i a t o w e , k t ó r e m o g ł y b y p o d t r z y m a ć ś w i a d o m o ś ć n a r o d o w ą i tradycję ż y d o w s k ą , co d o p r o w a d z i ł o d o stopniowej asymilacji b ą d ź dalszej emigracji. Po okresie emigracji, spowodowanych represjami stalino­ wskimi, antysemicka polityka r z ą d ó w Breżniewa w latach siedemdziesiątych zmusiła z n a c z n ą część p o z o s t a ł y c h Ż y d ó w litewskich do opuszczenia Republiki. Proces ten z r ó ż n y m nasileniem trwa d o dziś. Stopniowa konsolidacja ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e g o na L i t w i e m o ż l i w a b y ł a dopiero p o objęciu władzy przez Gorbaczowa a szczególnie po odzyskaniu przez Litwę niepodległości. Obecnie w L i t w i e żyje o k . 12 tys. obywateli pochodzenia ż y d o w s k i e g o . M i e s z k a j ą głównie w d u ż y c h miastach: Wilnie, K o w n i e , Kłajpedzie, Szawlach. Ich d o k ł a d n ą liczbę t r u d n o jest ustalić ze w z g l ę d u na stale r o s n ą c ą emigrację. Żydzi w diasporze zachowali swoją t o ż s a m o ś ć n a r o d o w ą i k u l t u r o w ą dzięki podtrzymywaniu tradycji. Przestrzeganie tradycyjnego modelu życia w i ą z a ł a się z zachowaniem j ę z y k ó w : hebrajskiego j a k o j ę z y k a liturgicznego i jidysz - j a k o j ę z y k a u ż y w a n e g o na co dzień. Tradycja była dla społeczności żydowskiej podstawowym czynnikiem pozwa­ lającym o d n a l e ź ć się w nowym ś r o d o w i s k u . Była spoiwem społeczności. Nieliczne w y p a d k i p o s t ę p o w a n i a wbrew jej nakazom nie były tolerowane (np. Żydzi decydujący się na zawarcie m a ł ż e ń s t w a z o s o b ą innej n a r o d o w o ś c i byli w y ­ kluczani ze społeczności). Życie k a ż d e g o ortodoksyjnego Ż y d a jest zdeterminowane przez o b r z ę d o w o ś ć r o d z i n n ą , której o b r z ę d y i rytuały t o w a r z y s z ą wieTzącemu Ż y d o w i od narodzin aż do śmierci we wszystkich w a ż n y c h momentach życia Z b i ó r przepisów i p o u c z e ń m a j ą c y c h r e g u l o w a ć co­ dzienne życie p o b o ż n e g o Ż y d a w najdrobniejszych nawet szczegółach czyli Miizna zawiera m . i n . nakazy i prze­ pisy dotyczące obchodzenia świat opisuje o b r z ę d o w o ś ć rodzinną Zdeterminowanym przez r y t u a ł momentem w życiu k a ż ­ dego Ż y d a są narodziny dziecka. Jeżeli jest to dziewczynka, ojciec w pierwszą s o b o t ę po jej urodzeniu podaje w synago­ dze d o publicznej w i a d o m o ś c i jej imię. Natomiast po urodze­ niu c h ł o p c a , w pierwszy p i ą t k o w y wieczór u r z ą d z a się uroczysty posiłek, ó s m e g o dnia następuje ceremonia o b ­ rzezania. Dokonuje je specjalny człowiek zwany moholemem. D r u g i m w a ż n y m uczestnikiem ceremonii jest sandał, k t ó r y w czasie zabiegu trzyma dziecko na kolanach. U s u n i ę c i u napletka towarzyszy odmawianie b ł o g o s ł a w i e ń s t w . Z ceremonii związanej z nadaniem imienia dziecku, w pa­ mięci naszych r o z m ó w c ó w , należących d o żydowskiej społe­ czności, z a c h o w a ł y się tylko najważniejsze elementy r y t u a ł u : „Dziś jak rodzi się młody chłopiec to już się nie robi obrzezania (...]. Kiedyś był specjalny człowiek, który to robił [...] nie wiem jak się nazywał i gdzie się tego uczył. Kobiety mogą być obecne przy obrzezaniu. Ten. który trzymał dziecko na rękach, wniósł go do pokoju gdzie mieli to robić to był później jego chrzestny ojciec, opiekun. Robili to z jednej strony bo tradycja, a z drugiej 85 �strony dla higieny. Mówili, że to polega na zdjęciu skórki pod która zbierają się nieczystości." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „ T o jak rodzi się dziewczynka to nic się nie robi specjalnego, a jak chłopiec to jest obrzezanie. T o wygląda tak: zaprasza się kogo chce na kuma i ten człowiek specjalny, który ma prawo to robić - robi się to na pamiątkę lego. ze jak Żydzi wyszli z niewoli, to było bardzo brudno i gnojenie lam robiło się, i tylko ten co miał prawo to robić - on sam - był czysty i musiał to czysto zrobić." ( M ę ż c z y z n a , lat 70. Podbrodzie) „Obrzezanie c h ł o p c z y k ó w robili jak dziecko m i a ł o 8 dni. Wiecie, tam taka plewka jest [...] to tam trochę brudu się nabiera, żeby to było czyste dla człowieka [...] to tę plewkę się wykrawa. T o musi robić człowiek uczony, specjalnie do tego przygotowany. Kiedyś w każdym miasteczku i wiosce był taki człowiek. T o jest Święto w domu Ludzi się sprasza [...]." (Kobieta lat 80. Świeciany) N a s t ę p n y m s z c z e g ó l n y m w y d a r z e n i e m w ż y c i u jest z a w a r ­ cie m a ł ż e ń s t w a , gdzie r y t u a ł r ó w n i e ż o d g r y w a ł d e c y d u j ą c ą r o l ę O b r z ą d e k ten s k ł a d a s i ę z d w ó c h c z ę ś c i . Pierwszym są z a r ę c z y n y i przygotowanie p r z e d ś l u b n e g o z o b o w i ą z a n i a , d r u g i m c e r e m o n i a p o d b a l d a c h i m e m chupą, gdzie po o d m ó w i e n i u przez r a b i n a m o d l i t w n a d k i e l i c h e m p e ł n y m wina, w obliczu d w ó c h ś w i a d k ó w pan m ł o d y rozbija nogą podstawioną szklankę wśród okrzyków „Mazel Tow". B e z p o ś r e d n i o po o b r z ę d z i e chupy m a ł ż e ń s t w o musi b y ć skonsumowane. N a s t ę p n i e odbywa się uczta weselna. Ż y d z i n a L i t w i e j u ż od d a w n a nie z a w i e r a j ą m a ł ż e ń s t w w s p o s ó b t r a d y c y j n y , ale p a m i ę t a j ą ś l u b y i wesela z c z a s ó w swego d z i e c i ń s t w a : , J a nie miałem ż y d o w s k i e g o ślubu, tylko po sowiecku. ale widziałem tą tradycję w dzieciństwie [...]. Ślub daje starszy, mądry człowiek religijny i robi to pod chupa. K a ż d e g o dnia z wyjątkiem soboty m o ż n a było wziąść ślub. Ślub nie był w synagodze, przyjęto go robić na dziedzińcu, brało się 4 palki proste, długie na dwa metry i robiło się taką szopę co się chupa nazywa [...] i młodzi stoją pod chupą, na ziemi [...] mówi się specjalną modlitwę, daje się wino wypić a młodzi i ojciec ze świecami o b c h o d z ą c h u p ę . " ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „Ślub się bierze na ulicy, w pobliżu synagogi. Są 4 pałki nakryte materiałem to się chupa nazywa. Młodej nakłada Ż y d obrączkę - oring albo ryngałę na palec. Przeważnie młodzi na czarno są ubram. Ona ma twarz zasłoniętą. Rozbijają kieliszek, z którego najpierw upijają, a potem za sobą rozbijają na szczęście. ( M ę ż c z y z n a , lat 65 Jonawa) „ W e s e e żydowskie odbywa się na p o d w ó r k u , na ulicy albo w specjalnych salach, pod specjalnym nakryciem chupą. ona w białej sukience, młodzi pili na szczęście a pozmej musieli rozbić te szklanki, specjalny rabin daje slub. potem są tance. Nabozn. ż y d z i razem nie tańczą tylko kobiety osobno a mężczyzn, osobno. (Mężczyzna, lat /u. rodorooziej W j u d a i z m i e me i s t n i e j ą ż a d n e o b r z ę d y s a k r a l n e po­ ś w i ę c o n e u m a r ł y m . Z c h w i l ą stwierdzenia zgonu n i e z w ł o c z ­ nie r o z p o c z y n a j ą s i ę p r z y g o t o w a n i a d o p o g r z e b u . D l a z m a r ­ ł e g o szykuje się biały. Imany c a ł u n , d o k ł a d n i e myje się z w ł o k i . Ż y d mus. b y ć pochowany w ziemi p o ś w i ę c o n e j , czyli na cmentarzu ż y d o w s k i m . K r e w n i z m a r ł e g o m a j ą o b o w i ą z e k o b c h o d z e n i a po n i m ż a ł o b y t r w a j ą c e j siedem d n i , k t ó r e j t o w a r z y s z y o d m a w i a n i e m o d l i t w y z w a n e j kaddisz. Nasi r o z m ó w c y z a p y t a n i o o b r z ę d y z w i ą z a n e ze ś m i e r c i ą w s p o m i ­ nają: „Pogrzeb żydowski bardzo odróżnia się od katolickiego, pod wieczór to było przez parę godzin leżał na łóżku, potem na ziemię, nie wiem co to znaczy, że go z łóżka na ziemię położyli. S ł o m ę tam położyli i świece tam zapalili a potem go zawinęli w materiał, wzięli furę i odwieźli. Modli się bardzo w domu, tylko mężczyźni, kobiety w o g ó l e mało się m o d l ą . U Ż y d ó w nie ma trumny, kładną się jego na ziemię, chowają bez trumny. Bierze się czysty, biały materiał, z jego szyje się spodnie, koszulę i na wierzch chałat i w tym się chowa. Do d o ł u kładnie się deszczulkę i na to p o d u s z k ę i kładnie się go, me sadza - me wiem dlaczego. Potem z boku stawia się deski i z góry się stawia i piasek się sypie na wierzch. 86 Rabin nic chodzi się modlić na cmentarz, tylko rodzina." ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „ N i e ma trumny u Ż y d ó w - nieboszczyk leży na ziemi, na rozścielonej słomie, ubrany w specjalnie uszyte, białe spodnie - tahryhył - i n a o k o ł o świece palą się. M ó w i się modlitwę, od razu m o ż n a tego samego dnia c h o w a ć . G r ó b w y ł o ż o n y jest deskami jak u kogo jest przyjęte - kładzie się w tej jamie albo sadza się, na oczy kładzie się kamuszki. ręce leżą prosto, na górę kładzie się deskę i zasypuje się ziemią, mówi się m o d l i t w ę - nawet j a mogę j powiedzieć, niekoniecznie rabin. Nie m o ż n a ciała u Żydów b a l s a m o w a ć ani z a m u r o w y w a ć . Ż y d ó w chowa się na specjalnym cmentarzu. Modlitwa pogrzebowa to kaddisz." (Mężczyzna, | , 78, Podbrodzie) ..Po prostu na cmentarz się woziło a tam taki jest domek, gdzie myli przed chowaniem, ubierali w takie c o ś , jak teraz u Starowierów - sawan. G r ó b byl jak worek: o b k ł a d a ł o się kamieniami T o nie wszystko jedno jak się układało do grobu. Ja dokładnie « wiem jak. G ł o w ą do nagrobku. Nagrobki to teraz jeden obok drugiego stawiają, kiedyś to j a k o ś specjalnie, ale j a k to mi trudno powiedzieć. Nie chowano w trumnie. Kiedyś to było tak, że jak i doba przejdzie to i chowali, ale kiedyś to też nie było tyle kłopotu ': co teraz. T a doba znaczy, że on j u ż nie wstanie." (Kobieta, lat 65, i Nowe Świeciany) „ C h o w a ć trzeba zaraz następnego dnia. ale grobu wcześniej nie wolno w y k o p a ć , bo to ludzie m ó w i ą , że zaraz ktoś w tej rodzinie < umrze." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „[...] ale teraz zabronione jest już c h o w a ć po żydowskim obrządku - my musimy c h o w a ć nieboszczyka w trumnie. KiedyJ nie chowano w trumnach tylko z płótna taki worek - sawan - to z ruskiego. Ten sawan się z a s z y w a ł o . Siedem dni po śmierd siedzieli wszyscy na takich niskich stołeczkach. Siedem dni dlatego, że to dla Ż y d ó w święta liczba, tak jak dla Litwinó. | dziewięć jest taka liczba. Przez siedem dni była żałoba i wszyscy płakali i siedzieli na niskich krzesełkach. Zegar trzeba byfe j zatrzymać, lustro zasłonić - to wszystko po zakonie. N i e b o * czyka na cmentarz wywozili od razu pierwszego dnia, chował głową do Jerozolimy, na grobie stawiali pomnik [...]." (Mężczy* na. lat 35, Kowno) J e d n y m z b a r d z o w a ż n y c h e l e m e n t ó w ż y c i a Ż y d ó w jest wielka ilość p r z e p i s ó w d o t y c z ą c y c h s p o s o b ó w odżywiania, k t ó r e k s z t a ł t u j ą i c h z w y c z a j e k u l i n a r n e i n a d a j ą domom ż y d o w s k i m c h a r a k t e r y s t y c z n ą r y t u a l n ą a t m o s f e r ę . Żywność d o z w o l o n a do s p o ż y c i a nosi n a z w ę koszer. B i b l i a zezwala na s p o ż y c i e m i ę s a t y l k o p e w n y c h , o k r e ś l o n y c h g a t u n k ó w zwie­ r z ą t , i n n y c h z a b r a n i a . P o z w o l e n i e o b e j m u j e z w i e r z ę t a parzys t o k o p y t n e , k t ó r e s ą j e d n o c z e ś n i e p r z e ż u w a c z a m i , j a k : byd­ ł o , k o z y , o w c e , s a r n y . P o d o b n i e jest z r y b a m i , m o ż n a jeść tyiko te k t ó r e p o s i a d a j ą j e d n o c z e ś n i e p ł e t w y i ł u s k i . Koszer­ ne o d m i a n y z w i e r z ą t i D i a k ó w n a l e ż v z a b i i a ć w SDOSÓł r v t u a l n v m h i In snecialnv rr-nk R ó w n o c z e s n e snożvwaDK mięsa i mleka jest^abronione. ą a n 1 W s z y s c y n a s i r o z m ó w c y z n a j ą z a k a z y p o k a r m o w e , nato­ miast ż a d e n z n i c h i c h nie przestrzega. N a j o b s z e r n i e j s i r e l a c j ę u s ł y s z a ł y ś m y od jednej z i n f o r m a t o r e k z Nowycli Święcian: „Świniny nie wolno było jeść to też religijny przepis a zdrugW stronj lo bardzo szkodliwe na zdrowie. Uważali, że to t U H mięso. Nie wiem skąd ten przepis. Pamiętam tez, że kurt « 1 samemu nie wolno było rżnąć, trzeba było dać do ż a r e n * * ] specjalnemu człowiekowi, on jej wyrywał trochę piór z szyi i U* nacinał, żeby cała krew spłynęła, a jeszcze ją wieszali. ż e b y C * krew odeszła. Mięso godzinę moczyli, opłukali, posolili i dopi««! wtedy można było używać len co mięso przygotowywał t o j B specjalnie wydzielony od synagogi rzeżnik: szejheu on się nazy*» mis* Mnie się zdaje, że ten z a w ó d z ojca na syna przechodził, bo offl* tego w szkołach nie uczyli, ale pewna nie jestem. T o chodziło żeby jakieś specjalne żyły p o w y b i e r a ć . " (Kobieta, lat 65) „ T y c h kur samemu zabić nie m o ż n a było, potrzebnys Ity specjalnie szkolony człowiek, który wedle z a k o n ó w zabijał. T* rzeźnik specjalnie b r z w w ą szyję przckrajal trzyma! k u r ę * skrzydła. Zaraz potem ją powiesił, żeby krew odpłynęła. G e f l « kury czy kaczki, indyki - tylko takie zwierzę... można byłoJ<* �Królików na przykład nie m o ż n a było jeść. Prosiaków też nie można było jeść, to stąd idzie, że nasza religia pochodzi z Izraela, a tam bardzo g o r ą c o jest." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „Muzułmanie i inne południowe narody nie m o g ą jeść wiep­ rzowiny. Koszerne to jest to, co m o ż n a jeść, co jest czyste, niekoszerne - to np. świnia. Koszerne wszystko co parzystokopytne, drugi warunek to, żeby przeżuwała np. krowa, koza, owca - koń już nie [...]. Kiedy myjemy mięso nam trzeba czekać, kiedy jemy mleczne potrawy to też trzeba czekać tylko trochę mniej - taka jest nasza tradycja. D o wojny nam nie m o ż n a było jeść świniny, u nas był taki specjalny człowiek co wszystkie zabijał kury, gęsi i dopiero można było jeść, bo samemu nie można było zabijać — ten człowiek to był rzeźnik [...]." (Mężczyzna, lat 35, Kowno) „Oddzielnie są naczynie do mlecznych a oddzielnie do mięs­ nych. Nie wolno jeść wieprzowiny - bo to najcięższe mięso na żołądek - m u z u ł m a n i e też nie jedzą świniny, bo to niezdrowe. Węgorza też Żyd nie zje, bo to jest ryba bez łusek i w ę g o r z - on krew ludzką i m i ę s o je człowiecze. W Biblii jest napisane o tym, co o ż e a czego nie m o ż e jeść Żyd (...]." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) m D z i e ń o d p o c z y n k u m a w rytuale j a k i w w y o b r a ź n i żydowskiej s z c z e g ó l n ą w a g ę - zwany szabatem rozpoczyna się w p i ą t e k p r z e d z m i e r z c h e m i t r w a d o tej samej w i e c z o r n e j pory n a s t ę p n e g o d n i a . Z a c z y n a s i ę z a p a l e n i e m przez p a n i ą H n m n d w ó c h ś w i e c i o d m ó w i e n i a n r z e z o i c a r o d z i n v modlit¬ wy zwanej kiddusz n a d c z a s z ą w i n a R o d z i n a bierze u d z i a ł w d w ó c h obfitych n o s i ł k a c h - w niatek w i e c z o r e m i w s o b o t ę W v w a sie w t e d y snecialne o o t r a w y s z a b a s o w e W c i a e u trwania s z a o i s u ^ ™ ' w y k o n y w a ć zaanycn u o n e codziennych p r a c . I n f o r m a t o r k a z N o w y c h S w i ę c i a n p a m i ę ¬ tała tylko, ze: „Moja mama to i świece paliła w piątek, modliła się." „Wiem. ot że w piątek wieczorem stawiali świece i modlili się [...] w piątek moja babcia zawsze g o t o w a ł a faszerowaną rybę i piekła takie placki, plecione chałwy i paliła wieczorem świece, modliła się. Potem wychodziła do synagogi. Jak wracała z dziad­ kiem z synagogi to dopiero wtedy robiła kolację. Robiła baraninę, barszcz, cebulę i ziemniaki w glinianym garnku, na tą noc stawiało siędopieca. Robili to przed zachodem słońca. Jak w s o b o t ę ojciec przychodził z synagogi to jedli uroczysty obiad. U nas święty dzień jest sobota, ale u nas święto zaczyna się j u ż w piątek wieczorem. Stawi się świece i zaczyna się modlić - w s o b o t ę nic nie można robie." (Kobiela, lat 65, Nowe Świeciany) Przytoczone w y p o w i e d z i ś w i a d c z ą o f r a g m e n t a r y c z n e j znajomości o b c h o d ó w szabasu w ś r ó d naszych ż y d o w s k i c h rozmówców. Ż y d o w s k i e ś w i ę t o N o w e g o R o k u - R o s z H a s z a n a - przy­ pada na jesieni, m a p r z y p o m i n a ć o s t w o r z e n i u ś w i a t a . W tradycji l u d o w e j n a z y w a n e jest Ś w i ę t e m T r ą b e k . Jedynie d w ó c h i n d a g o w a n y c h m o g ł o n a m p o d a ć obszer­ niejsze relacje o t y m ś w i ę c i e . „Najważniejsze ż y d o w s k i e święta to Pascha i Nowy Rok - R o s z ą Szona. Nowy Rok wypada jesienią, kiedy kończy się cykl roślinności, kiedy przyroda umiera, życie się kończy to i rok się kończy. Na to święto powinno być d u ż o warzyw i o w o c ó w i obowiązkowo taki owoc. którego w tym roku jeszcze nie jadłeś np. moja mama k u p o w a ł a winogrona. Jeżeli tyjesz ten owoc po raz pierwszy w roku ty nad nim modlisz się: Błogosławię ten owoc, który nam dala ziemia (albo który nam d a ł o drzewo), na Nowy Rok j a d ł o się już lepiej, syciej. Mama piekła takie ciasteczka z miodem, bardzo dobre - j a staram się z a c h o w a ć kuchnię ż y d o w s k ą . R o s z ą to g ł o w a , Szona to rok, czyli głowa -początek roku to jest Nowy R o k - on trwa dwa dni, wtedy daje e Bogu czas. żeby z d e c y d o w a ł o losie k a ż d e g o c z ł o w i e k a . " \ onteu, lat 80, Świeciany) największe święto to u nas Nowy Rok. Obchodzimy go n a l c i a d i b a ł e l y l d a w do v n f ' ^ * ! ™"? . '. B z o w y c h tylko butach ySltlC C caływdzień. kleszenla Potem h idą nad w o d ę i tam ynagog., W mSoZd ąO się S H bez Z? f ° C 1 0 l n a " znaczyć, zejuz Wl kszosc?i Dla „ • u ' (Mężczyzna- « 1 65, Jonawa) Has^ naszych ż y d o w s k i c h i n f o r m a t o r ó w Rosz « n a kojarzy się jedynie z p o c z ą t k i e m roku: g r z e c h u „Jest R o s z ą Szona to Nowy R o k . " ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) „ N o w y R o k obchodzi się, Jąk wypada we wrześniu, ale też w październiku [...L>1Kobieta, lat 70, Nowe Świeciany) W ż y d o w s k i e j ś w i a d o m o ś c i religijnej w [ J o m K i p p u r - Drzez inne n a r o d o w o ś c i n a z v w a n v D n i e m P o i e d n a n i a l u b S ą d n y m F W m l n h r h n ^ n n J m rlL^troc, Hnia ™ m r a i iszvi, o o o w i ą z y w d t scisry post, c a t o a z i e n n e m o a r y w s y n a ­ godze o r a z p u b l i c z n e w y z n a n i e g r z e c h ó w . „Później jest Straszna Noc - tak nazywali to Święto Polacy a po ż y d o w s k u to Jom Kippur. W ten dzień byl absolutny post, dopiero na wieczór s z y k o w a ł o się specjalne dania. Wieczorem mama brała mnie za rękę i chodziła po sąsiadach i jeżeli się z kimś - nie daj B ó g - pokłóciła to chodziła prosić przebaczenia. 1 nie tylko, bo jeżeli się z nikim nie pokłóciła, to też tak robiła. Wtedy oczyszczasz swoją duszę. Później idzjemj do tynagoji, później cały dzień pości się i modli w synagodze - jak się już pokażą pierwsze trzy gwiazdy wtedy m o ż n a iść do domu i jeść - w synago­ dze jest taka trąba z rogu i ona daje znak, że m o ż n a iść do domu. W tym dniu B ó g decyduje o twoim życiu i o twoim losie." (Kobieta, lat 80, Świeciany) „ J o m Kippur to następne święto, wtedy nie wolno nikomu jeść, ani troszeczkę przez całe 24 godziny chyba, że kto jest bardzo słaby, to mu się dają napić wody. Wypada w październiku [...]. Straszna Noc wtedy jak jeden taki diabeł, siła nieczysta. Anty­ chryst wyciąga z domu jednego Ż y d a do lasu na śmierć. T a k wierzą, ale to nieprawda jest. Jaki los wypadnie tego w e ź m i e ten Antychryst, broni się przed nim, znaki jakieś na domu robili. T o jak los wyznaczy, tego po jednym ze wsi czy miasteczka mial wyciągnąć. Znak ten robi ten kto był najstarszy w domu - taki krzyż, ale inny niż chrześcijański." ( M ę ż c z y z n a , lat 65, Jonawa) „ J o m Kippur to święto z postem, to u nas jedyny post trwały, jeżeli jutro Jom Kippur to dziś wieczorem ni jeść, ni pić do jutra wieczorem nie wolno. W y p a d a ł o to Święto tydzień po R o s z ą Szonie. M o d l ą się tylko bardzo - nic więcej się nie robi, w synagodze m o d l ą się jak zawsze tylko modlitwy są specjalne." (Mężczyzn, lat 70, Podbrodzie) „ T o się tak nazywa Straszna Noc, ale to jest post przez całą dobę, nic zupełnie nie m o ż n a jeść. T o d o k ł a d n i e Sądny Dzień się n a z y w a ł o , wtedy modlili się za wszystkie grzechy, prosili o przeba­ czenie, Jom Kippur to się n a z y w a ł o po ż y d o w s k u . " (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany) „ P o Nowym R o k u . za dziesięć dni jest u nas Straszna Noc - post. T o tak: z wieczora, zaraz po zachodzie słońca to trzeba pojeść i iść do synagogi p o m o d l i ć się. Jak się wieczorem pomod­ lisz, wracasz, jutro wstajesz i nie wolno nawet umyć się. T o się nazywa Wielki Post, trwa jedną d o b ę i od razu idziesz do synagogi p o m o d l i ć się. Wieczorem jak przyjdziesz do domu, to j u ż wtedy m o ż n a jeść." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) Piętnastego dnia miesiąca Tiszvi o b c h o d z ą wyznawcy judaizmu Sukkot - nazywane Świętem N a m i o t ó w bądź K u c z k a m i . T r w a ł o ono 8 dni i m i a ł o u p a m i ę t n i a ć przekaz biblijny o w ę d r ó w c e Ż y d ó w p r z e z p u s t y n i ę , k i e d y to miejs­ c e m ich z a m i e s z k a n i a b y ł y n a m i o t y i s z a ł a s y . „ N a Sukkot - ś w i ę t o Kuczek - na pamiątkę tego, że Żydzi wyszli z Egiptu i mieszkali w szałasach na pustyni i piekli m a c ę z mąki i wody." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) „Kuczki po to robią, żeby byl deszcz. Dlatego ten szałas co budują, to robią bez dachu. I siedem dni tam jeść trzeba. Wszyscy razem kobiety, mężczyźni i dzieci. W domu nie wolno, to tradycja taka." ( M ę ż c z y z n a , lat 65, Jonawa) „Kuczki to noworoczne Święto - bo są trzy Święta w tym noworocznym cyklu: Roszą Szona. Jom Kippur i Sukkot - Święto Kuczek - to jest ostatnie jesienne ś w i ę t o , ono oznacza bliskość z przyrodą, robią takie domki letnie i dach pokrywają gałązkami choinki i tam jedzą, wspominają jak żyli w Izraelu, gdzie jest ciepło i takie właśnie domki się buduje. T o jest wesołe święto - najweselszy jest ostatni dzień, kiedy B ó g dał dziesięć przykazań Mojżeszowi - Simchat Tora - wtedy wyjmują Torę w synagodze i z nią tańczą - to bardzo wesołe święto jest." (Kobieta, lat 80, Świeciany) Inna informatorka wspomina Wyniesienie Tory: 87 �1 „ N o w y Rok tak radosny nie był jak Simchat T o r a - to tam wtedy śpiewali i tańczyli [...] to znaczy Wyniesienie Tory." (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany) Z i m o w y m ś w i ę t e m ś w i a t ł a jest C h a n u k a . P r z e z o s i e m d n i kolejno zapalano świece w o ś m i o r a m i e n n y m ś w i e c z n i k u . Jest to j e d n o z n i e l i c z n y c h ś w i ą t w t r a d y c j i ż y d o w s k i e j , k t ó r e z w i ą z a n e iest ze ś c i ś l e i s z v m n i ż z a z w v c z a i Dostem W t v m czasie nie w o l n o s p o ż y w a ć m i ę s a . „ Ś w i ę t o Chanuka to palenie świec, k a ż d e g o dnia zapala się jedną i tak do ośmiu, zaczyna się na jednej a kończy na ósmej. T o ś w i ę t o wypada mniej więcej kilka dni po Nowym R o k u . T e świece zapala się na stole, niekoniecznie na oknie." (Kobieta, lat 66, Nowe Świeciany) „ C h a n u k a - kiedy rozbili w Jerozolimie chram i z o s t a ł o się tylko w jednej czaszy m a s ł o do palenia, które zapalili to ono paliło się 9 dni. T o teraz u nas na Chanuka każdy dzień zapalają świece maleńkie, dziś pierwszą a dziewiątego dnia ostatnią pali się dziewiątą. Świeczniki są, ale one chyba specjalnie nie nazywają się, ustawia się je na świecznikach - judałkach, gdzie komu wypadnie [...]. M o d ł y są specjalne, jedzenie to bliny kartoflane, w y p a d a ł o w październiku." ( M ę ż c z y z n a , lat 70, Podbrodzie) „ C h a n u k a to święto zimowe, też na pamiątkę historycznego zdarzenia. Kiedy Grecy pobili Ż y d ó w i zburzyli świątynię. Żydzi bili się z Grekami ale było ciemno więc zapalili taką małą lampeczkę i ona paliła się przez 8 dni i dlatego też to święto trwa 8 dni. T o jest specjalne święto dla dzieci, im daje się podarki. N a to święto o b o w i ą z k o w o robi się bliny, pączki jak w polskie zapusty. Dzieci nie c h o d z ą wtedy do szkoły, to święto to były zimowe ferie." (Kobieta, lat 80, Świeciany) Ś w i ę t o Purim obchodzono na p a m i ą t k ę ocalenia Ż y d ó w od z a g ł a d y H a m a n a . D z i e c i o t r z y m u j ą w ó w c z a s p o d a r k i , święto ma charakter k a r n a w a ł o w y : „ Ś w i ę t o Purim to Polacy m ó w i ą , że to pędzenie Hamana. T o jest święto zwycięstwa, kiedy filistyński król - Haman napadł na Judeę i wtedy Dawid walczył z Goliatem i mały rudy Dawid zabił Goliata kamyczkiem z procy. Haman d u ż o zła wyrządził Ż y d o m , bił ich i nękał, ale lubił jedną kobietę - Ż y d ó w k ę i ona była takim szpiegiem ż y d o w s k i m . Na to święto dzieci robią sobie takie rózgi i tak symbolicznie c h o d z ą i biją Hamana - nikogo konkretnego tylko tak c h o d z ą i machają. N a to święto są takie maskarady, bo to też jest dziecięce święto - teraz bardzo hucznie obchodzone w Izraelu, gdzie dzieci ubierają się w historyczne kostiumy. W to święto tak samo jak w C h a n u k ę dzieci dostają prezenty. T o święto jest 6 tygodni przed Paschą, na przedwiośniu. N a Purim jest specjalne ciastko, ono nazywa się Haman Tyszyn - ono jest tak złożone jak Hamana czapka, w środku ciastka jest mak z mio­ dem." (Kobieta, lat 80, Świeciany) „Purim to na pamiątkę, j a dobrze nie p a m i ę t a m , jakiś faraon A m o n - jego bili czy on tam Ż y d ó w bił - nie wiem, ono wypada zawsze miesiąc przed Pesach. Strzelają od pamięci tego Amona [...] to sam. bogatsze tak r o b i ą " ( M ę ż c z y z n a , lat 70 Podbrodzie) „Purim to święto jest na paimątkę tego, ze był taki Amon i on chc.ai Zydow zniszczyć ale Pan Bog tego Amona - bo on był żonaty z piękną Ż y d ó w k ą Esterą - Pan Bog sprawił, ze go zdjęl. . mc Ż y d o m me zrobił. ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) P e s a c h ( P a s c h a ) to n a j w i ę k s z e ś w i ę t o ż y d o w s k i e . Ś w i ę t o w y p a d a na w i o s n ę w 15 d n i u m i e s i ą c a N i s a n , n a j c z ę ś c i e j w czasie p e ł n i k s i ę ż y c a . U p a m i ę t n i a o n o u w o l n i e n i e Ż y d ó w z niewoli w E g i p c i e . W z a s a d z i e o d p o w i a d a t e r m i n o m c h r z e ś c i j a ń s k i e j W i e l k a n o c y , dlatego c z ę s t o n a z y w a n e jest przez c h r z e ś c i j a n „ ż y d o w s k ą W i e l k a n o c ą " . C e c h ą c h a r a k ­ t e r y s t y c z n ą P e s a c h jest z a k a z j e d z e n i a p i e c z o n e g o n a z a ­ k w a s i e c h l e b a . P o d s t a w o w y m p o ż y w i e n i e m w czasie ś w i ą t iest c h l e b o r z a ś n v - m a c a s D o r z a d z a n a ze SDecialnie D r z v a o towanej m ą k i i w o d y . N a j w i e r n i e j t r a d y c j a tego ś w i ę t a z a c h o w a ł a s i ę w p a m i ę c i osiemdziesiątletniej mieszkanki Święcian: „Pascha to po ż y d o w s k u Pejsach, to święto bardzo ciekawe, to święto wyzwolenia od niewoli. Jeszcze w historycznych czasach Żydzi byli niewolnikami u Egipcjan, bo Egipcjanie zawojowali Kanaan i zabrali Ż y d ó w do Egiptu. I te piramidy, które my dziś 88 podziwiamy zbudowali Ż y d z i - n i e w o l n i c y . N a Paschę pieką mac* dlatego, że kiedy oni szli przez pustynię i byli głodni, więc B ó g im zesłał macę i oni robili takie cienkie placki z tej manny i piekli n słońcu, wiec ta maca jest na pamiątkę tego wydarzenia. Obwiniali Ż y d ó w , że do macy dodają krew chrześcijańską - to jest straszne oszczerstwo. W Rosji kiedyś były o to procesy, byli tacy ludzie którzy świadczyli fałszywie, że krew chrześcijańską dodają Żydzj do macy. Święto to jest 7 dni i jest to najradośniejsze święto. Dom musi hu- wyczyszczony, żeb> nie bvło ani kurzu, sa specjalne potrawy paschalne wino się robi i w ó d k a ziemniaczana - pd. s a c h ó w k a - ją trzeba robić w wielkiej czystości. N a Paschę o b o w i ą z k o w o , w każdym domu m i o d ó w k a jest - to jest miód woda i jeszcze przyprawa i to się pije. Pięknie nakrywają stół i sit' m o d l ą , potem każdemu nalewają miodu, żeby było słodko w kontraście z tym gorzkim co było w przeszłości. Kiedy Bóg nasłał 7 plag na Faraona, kiedy nie chciał odpuścić Ż y d ó w i mówi się, że w tę noc B ó g wybawił Izraela [...]." a O s t a t n i m ś w i ę t e m r o k u r y t u a l n e g o jest S z a w u o t zwane Zielonymi Świątkami. Nie wszyscy z naszych rozmówców p r z y p o m i n a j ą sobie istnienie t a k i e g o ś w i ę t a w tradycji a n a w e t c i , k t ó r z y o n i m w s p o m i n a j ą nie p o t r a f i ą od­ powiedzieć o obrzędowości. O w a fragmentaryczna p a m i ę ć o czasach d z i e c i ń s t w a i soc c y f i c z n y s t o s u n e k d o t r a d y c j i m o ż e w y n i k a ć z f a k t u , iż nikt z n a s z y c h r o z m ó w c ó w nie p o c h o d z i ł z o r t o d o k s y j n e j rodzi, ny, c h o c i a ż w s z y s c y w y c h o w a l i s i ę n a k r a w ę d z i kultury ż y d o w s k i e j . Ż y c i e s p o ł e c z n o ś c i ż y d o w s k i e j nie jest zdeter¬ m i n o w a n e p r z e z t r a d y c j ę nie przestrzega s i ę religijnych z a k a z ó w i n a k a z ó w d o t y c z ą c y c h d n i a c o d z i e n n e g o , ob r z e d o w o ś c i o b c h o d z e n i a ś w i a t T r a d y c j a einie na Litwie wraz z odejściem n a j s t a r s z y c h ' Ż y d ó w którzy pamiętał jeszcze p r z e d w o j e n n ą a t m o s f e r ę . k o l o r y ! ż y c i a s p o ł e c z n o ś d żydowskiej. Z e smutkiem o p o w i a d a j ą o tym: „ N i e przestrzegało się u nas w domu tak bardzo tych wszyst­ kich świąt i tradycji. Świninę się jadło i wszystko. Ja my ślę, że 40% Ż y d ó w w Wilnie przed wojną - tak jak j a nie przyznawała religii i świąt." ( M ę ż c z y z n a , lat 80, Wilno) „ N i c nie pamiętam z tradycji, o b y c z a j ó w , po wojnie nikt nie utrzymywał tradycji. Sam kitka razy zachodziłem do synagogi, Nie, obco się tam nie czułem, ale nic z tego nie rozumiałem, jestem przyzwyczajony do tego." ( M ę ż c z y z n a , lat 55, Świeciany] „Ja j u ż m a ł o pamiętam z tych wszystkich świąt, Na święte mama robiła ładne specjalne bulki i obiad był już lepszy - ja lo widziałam jak byłam mała dziewczynka - j a nie zdążyłam się tego nauczyć - dlatego ani j a , ani siostra nie podtrzymywałyśmy ż y d o w s k i c h tradycji, nie wiedziałyśmy jak to się robi." (Kobiel lat 75, Świeciany) „ W i e l k a n o c kiedyś mogliśmy zupełnie prosto obchodzić. T< macę się w Wilnie d o s t a w a ł o , teraz też jest, ale tak obchodzić nie wychodzi, bo pracujemy." (Kobieta, lat 65, Nowe Świeciany). „Ja wam teraz prawdę powiem, m o ż e ja i grzeszyłam, w czasie wojny nie m o g ł a m tego przestrzegać, to i po wojnie też przestrzegałam. D z i ś to już jak święto jest na o g r ó d nie wych ' ale co się tyczy gotowania w s o b o t ę , to tak b y ł o , że mój mąż I nienabożny, był Ż y d e m i mówił, żeby g ł o w y sobie nie zawracać.' (Kobieta, lat 66. Nowe Świeciany) „ K i e d y ś przed wojną to Żydzi bardzo swojej wiary trzymali [...]. Teraz to raczej religii się nie trzyma, rzadko kto rffl w Wilnie jak synagoga blisko jest [...]. Ja teraz nie chodzę synagogi, od m a ł e g o nie c h o d z ę , parę lat temu byłem ostatni bo tu w Podbrodziu nie ma synagogi. Ja jestem trochę atei: K i e d y ś było inaczej, zawsze trzeba się b y ł o ojca słuchać - tera* już m a ł o kto z a k a z ó w tych przestrzega, teraz się obchodzi, bo ma takiego przymusu każdy teraz sam po sobie." ( M ę » lat 70, Podbrodzie) „ K i e d y ś u nas była bardzo wielka religia, a teraz my tej rt nie podtrzymujemy - bo kiedyś nie było przy komuifmożliwości ich robić - a teraz odkryliśmy i ciężko nam niel zakazy wypełniać." ( M ę ż c z y z n a , lal 35, K o w n o ) „Kultura ż y d o w s k a teraz tu przepadła, tylko ludzie w wieku, wielu, umieją jeszcze czytać po ż y d o w s k u młodzi jui �jeżeli teraz uczą, to już nie po ż y d o w s k u , tylko po he\rajsku - bo taki język jest w Izraelu." ( M ę ż c z y z n a , lat 78, Podbrodzie) ,Ja nie c h o d z i ł a m do synagogi, ale z a c h o w a ł a m tradycję i przestrzegam świąt [...]. Zupełnie nie możecie z r ó w n a ć jak było do wojny i jak jest teraz - a to d u ż o , bardzo d u ż o zrobiła wojna r j . I tak będzie d o p ó k i my żyjemy, ale my już ostatni Mohikanie iak my umrzemy, to już nikt nie będzie się interesował nie będzie szukał - tu w Święcianach nie ma ani jednego m ł o d e g o Ż y d a . " (Kobieta, lat 80. Świeciany) Przytoczone relacje świadczą nie o k u l t u r o w y m samouni­ cestwieniu Ż y d ó w , ale o sytuacji, k t ó r a była k o n s e k w e n c j ą n i e o b e c n o ś c i Ż y d ó w - o r t o d o k s ó w w powojennej Litwie. Kjedy znikają ortodoksyjne ś r o d o w i s k a ż y d o w s k i e nie ginie wprawdzie zupełnie ż y d o w s k a k u l t u r a , ale zostaje przy­ spieszony proces zaniku tradycji. Pod w p ł y w e m oficjalnej polityki model życia zmienia się znika religijność, znika więc i o b r z ę d o w o ś ć . Z a n i k tradycji w ś r ó d współczesnej społeczności ż y d o w s k i e j w Litwie jest wynikiem d z i a ł a n i a czynników z e w n ę t r z n y c h : wyniszczenia ludności w czasie wojny, p o l i t y k i w ł a d z komunistycznych i z w i ą z a n y c h z n i ą represji, k t ó r y c h to k o n s e k w e n c j ą była emigracja Ż y d ó w Litwy brak szkół ż y d o w s k i c h , zlikwidowanie podstaw ekonomicznych, dzięki k t ó r y m społeczność ż y d o w s k a funk­ cjonowała przez wiek. z a m k n i ę c i e "instytucji m o g ą c y c h nrzyczynić się do zachowania języka i tradycji R ó w n i e ż czynniki w e w n ę t r z n e b ę d ą c e w dużej mierze wyn.k.em oficjalnej p o l i t y k i p a ń s t w a to znaczy asymilacja i z w i ą z a n e z n a częste mieszane m a ł ż e ń s t w a z d e c y d o w a ł y o stopmowym t r w a j ą c y m czterdzieści lat wymieraniu tradycji fizyczna z a g ł a d a nie tylko elit ale większości narodu w czasach drugiej wojny ś w i a t o w e j , powojenne czystki komunistyczne D o e ł e b i ł y w ludności żvdowskiei lek ooczucie stałego z a g r o ż e n i a zaszczepiony jeszcze pierwszym, wystąpieniami n a c j o n a l i s t ó w w latach trzydziestych. 7 Obecnie władze L i t w y starają się z r e k o m p e n s o w a ć Ż y d o m poniesione straty moralne, m o ż n a nawet m ó w i ć o pewnym faworyzowaniu tej grupy l u d n o ś c i , ale coraz więcej Ż y d ó w emigruje, korzystając z zaistniałej możliwości. W y n i k a to z zakorzenionego w ś w . a d o m o ś c t lęku, iż czas z a g r o ż e n t a me minął, strach przed n i e p e w n ą sytuacft e k o n o m i c z n ą i m o ż ­ l i w y m i zmianami w polityce władz. T a k ż e takie p o s u n i ę c i a , j a k rehabilitacja litewskich zbrodniarzy wojennych, w i n n y c h Holokaustu, b u d z ą z r o z u m i a ł y lęk. Jak j u ż w s p o m n i a ł y ś m y we wstępie, sytuacja Ż y d ó w uległa poprawie w ostatnich k i l k u latach i jest to przede wszystkim rezultatem nowej p o l i t y k i w ł a d z litewskich. P o w s t a ł o Ż y d o ­ wskie Towarzystwo K u l t u r a l n e , r ó ż n e organizacje o ś w i a t o ­ we, szkoła w Wilnie, u d o s t ę p n i o n o wiernym dwie synagogi (w Wilnie i K o w n i e ) , gdzie n a b o ż e ń s t w a celebruje rabin z L o n d y n u . Działają dwa muzea - jedno przy Ż y d o w s k i m Towarzystwie K u l t u r a l n y m a drugie to reaktywowane m u ­ zeum H o l o k a u s t u . Wychodzi ż y d o w s k a gazeta. We wszystkich p r ó b a c h odrodzenia ś w i a d o m o ś c i narodo­ wej i kulturowej widoczne jest, że szczególną w a g ę przywią­ zuje się do k u l t y w o w a n i a p a m i ę c i o ofiarach wojny: o d ­ słoniętych z o s t a ł o wiele p o m n i k ó w w miejscach zbrodni p o p e ł n i o n y c h na Ż y d a c h , u k a z u j ą się publikacje na ten temat. P a m i ę ć o ofiarach H o l o k a u s t u zaczęła k o n s o l i d o w a ć tą tak rozbitą po wojnie g r u p ę - co więcej daty u p a m i ę t ­ niające tragiczne wydarzenia z c z a s ó w wojny takie j a k : likwidacja gett w Wilnie i K o w n i e egzekucje w Ponarach czy Święcianach są obecnie j e d y n ą ' o k a z j ą do s p o t k a ń D n i w k t ó r y c h czczona jest p a m i ę ć ofiar H o l o k a u s t u stają sie swoistymi świętami p o s i a d a j ą c y m i w ł a s n y r y t u a ł Te mar tyrologiczne obchody z a s t ą p ły tradycyjne święta ż y d o w s k i e ustalone przez wielowiekowa tradycje a teraz już nie ob­ chodzone zaliczane raczej do przeszłości. Żydzi, tak j a k wiele n a r o d ó w w byłym Z w i ą z k u Radziec­ k i m , odarci zostali z pamięci o własnej o d r ę b n o ś c i , kulturze, historii. Jest to proces chyba nieodwracalny. Tradycja zanika c h o c i a ż jest jeszcze sztucznie podtrzymywana, od p o c z ą t k u naucza się historii i j ę z y k a . P a m i ę ć o w s p ó l n y m pochodzeniu i o w s p ó l n y c h losach właściwie ogranicza się tylko do p a m i ą t e k H o l o k a u s t u i do zachowania tego, co przypomina czas najokrutniejszego cierpienia. Wizerunek Żyda Renata Hryciuk, E w a Moroz Wizerunek Ż y d ó w , ich o b r z ę d ó w , zwyczajów, zanotowa­ ny w czasie prowadzonych przez nas b a d a ń , nie różni się od tego, który f u n k c j o n o w a ł przed w o j n ą , i znany jest nam z literatury (Cała 1992). M i m o iż społeczność ż y d o w s k a została w czasie wojny niemal zupełnie wyniszczona, wizeru­ nek Ż y d a wciąż żywy jest w pamięci m i e s z k a ń c ó w wsi, bacznie bardziej wyrazisty niż B i a ł o r u s i n a czy L i t w i n a . Stereotyp Ż y d a , k t ó r y funkcjonuje obecnie, w y t w o r z y ł się wśród społeczności zamieszkujących m a ł e miasteczka i wsie. Ądzi ji |i d n ą z grup, tworzyli t k n i ę t e społeczności posługujące się innym j ę z y k i e m , mające w ł a s n ą religię i k u l t u r ę . Żyli w sąsiedztwie tradycyj­ nych społeczności c h ł o p s k i c h , k t ó r e r ó w n i e ż były do pew"^o stopnia z a m k n i ę t y m i grupami. Obie społeczności były sobie obce, izolowały się - zwłaszcza w sferze o b r z ę d ó w ' g i i , jednocześnie jednak k o n t a k t o w a ł y się ze s o b ą , i to • b r y ł k o w sferze gospodarczej. W p ł y w y kulturowe obu grup °a siebie m o ż n a z a o b s e r w o w a ć n p w j ę z y k u , stroju muzyce Jpnitekturze. Jednak bliższe związki np. m a ł ż e ń s t w a miały Jedynie sporadycznie. w r e u e j s c e L i t w j e n i e z a s y T n o w a s j e 7 z a W i z e r u n e k Ż y d a b y ł w i ę c b u d o w a n y na p o d s t a w i e w i e l o ­ rakich (acz niezbyt bliskich) k o n t a k t ó w obu grup oraz indywidualnych d o ś w i a d c z e ń i obserwacji. Pierwszym skojarzeniem jakie n a s u w a ł o się n a s z y m roz­ m ó w c o m p r z y p y t a n i u o Ż y d ó w b y ł o o d w o ł y w a n i e s i ę do wyglądu i opisu stroju. Ż y d m i a ł ciemną cerę i włosy, h a c z y k o w a t y nos, u b r a n y b y ł w c h a ł a t lub d ł u g i p ł a s z c z , m i a ł pejsy i j a r m u ł k ę . „ Ż y d ó w bardzo ł a t w o było p o z n a ć na ulicy: czarncriki byl i nos miał taki, ż e to nawet gadają ludzie do tej pory czasem masz nos jak u Żyda - taki garbaty, długi, chudy i zakrzywiony." ( M ę ż c z y z ­ na i kobieta. Litwini, lat o k o ł o 80, Podbrodzie) „Starzy Żydzi to zawsze płachtę na siebie narzucali i nosili pejsy i takie malutkie czapeczki, ale tylko starzy, bo młodzi ubierali się. jak my wszyscy." (Polka lat 72, Podbrodzie) Inna relacja:.,[...] Żyd jest czarny, ma inną b u d o w ę nosa; u nich duze czarne oczy [ „ . ] " (Kobieta z grupy starowierców, lat 40. Suderwa) „oni mają czarne albo ryże włosy - nie ma białych, mają więcej pociągłe nosy [...]" (Polka, lat 82, Koleśniki) 89 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3cfe850d9b950e5166c61bef1c30452.pdf ba58a7e2225e6cf55aa16682d04ffbb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3420 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O antropologii i symbolu W i e s ł a w Juszczak Nie c z ę s t o zdarza się by p u b l i k o w a ć recenzje prac doktorskich. C h o ć w przypadku autora p o n i ż s z e g o tekstu - profesora W i e s ł a w a Juszczaka nie jest to pierwszy ani jedyny raz, gdy poproszono go o opublikowanie recenzji - ze w z g l ę d u na ł a d u n e k zawartych w nich tez, refleksji i p r z e m y ś l e ń . Uczyniliśmy tak samo i my. Drukowany poniżej tekst jest r e c e n z j ą z rozprawy doktorskiej Dariusza Czai p.t. Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej. Stanowi on punkt wyjścia do rozmowy o antropologii i symbolu (red.). Powiada się zazwyczaj, że praca dobra stawia opiniodawcę przed trudnym zadaniem. Rozprawa pana Dariusza Czai Symbol a antropologiczna interpretacja wybranych tekstów kultury współczesnej stanowi taki właśnie przypadek. Moje myślenie 0 niektórych kwestach, jakie w niej znajduję, może się oczywiś­ cie różnić od koncepcji tu prezentowanych, ale zastrzegam z góry, że cały mój wywód prowadzić chcę na płaszczyźnie 1 trybem partnerskiej - jak się rzekło - dyskusji, a nie „krytyki" w sensie najogólniej pojmowanej, czyli stawiania zarzutów, wytykania błędów. Jeśli zatem chcę tu z czymś dyskutować, to z „literą", a nie z „ d u c h e m " tej dysertacji. Dotyka ona jednego z najbardziej - moim zdaniem - draż­ liwych punktów współczesnej humanistyki, jakim jest bez wątpienia używanie, nadużywanie i brak koherencji w rozumie­ niu i stosowaniu słowa „ s y m b o l " . Wszystko to Autor pokazuje w sposób przejrzysty, znakomicie się po tym labiryncie porusza­ jąc. Powiedziałem umyślnie „humanistyki", by odejść choćby na chwilę od terminu „antropologia". W moim przekonaniu są to synonimy, z tym, że wyraz drugi jest modniejszy, pierwszy bardziej może zużyty, ale - etymologicznie rzecz biorąc - są identyczne: z tym tylko, że źródłosłów pierwszego jest łaciński, drugiego - grecki. Poza tym różnic semantycznych nie do­ strzegam, a raczej uważam, że są przeceniane. T u , na mar­ ginesie, muszę zaznaczyć wszakże jedno: o ile etnologia czy etnografia należy bez wątpienia do „nauk humanistycznych", a (mimo wspomnianą równoznaczność terminów) nie zwykło się mówić o „antropologicznych naukach", powstaje dość istotna różnica, ze. sposobu, a nie ze znaczenia słów wynikająca, między etnologią a antropologią. Autor w pewnym miejscu wspomina, że będzie traktował te dwa terminy wymiennie. Lecz ostatecznie nie czyni tego, albo nie stosuje tego założenia konsekwentnie dlatego - jak mi się zdaje - że nawyk językowy nie sprzyja temu, lub wręcz uniemożliwia to. C o ś więcej nawet niż językowy czysty nawyk: etymologia dwu tych słów. Wspominana przez Autora „ o b c o ś ć " czy przynajmniej „zewnętrzność" etnologa wobec badanej przez niego kultury jest etymologicznie usprawiedliwiona. „Antropologia" - przeciw­ nie - zawiera element tożsamości czy bliskości raczej. „Ant­ ropologia", tak jak „ h u m a n i s t y k a " jest nauką o człowieku i jego wytworach. Greckie ethnos oznacza najpierw pewną zbioro­ wość, „ l u d " , u Homera „ g r o m a d ę " lub „ z a s t ę p " , zatem coś, co przeciwstawić można czemuś innemu, a przynajmniej wyodręb­ nić z generalnej kategorii anthropoi. I stąd, później, ethnos zabarwić się może znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości. U Arystotelesa słowo to, w liczbie mnogiej (ta ethna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellenes, czyli „ m y " , i daje się tłumaczyć przez „ b a r b a r z y ń c y " . P o w t a r z a m : ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia" - które więc, choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji, z „antropologią" utożsamić się nie daje. Powtarzam: z wymiennego stosowania wspo­ mnianych terminów radziłbym w ogóle zrezygnować. Przejdźmy do kwestii podstawowej, z której chciałbym uczynić temat rozmowy z Autorem. Idzie o termin „ s y m b o l " , a przede wszystkim o zakres i zasadność jego używania. Dariusz Czaja z wielką precyzją i wszechstronnością ukazuje jego funkcjonowanie we współczesnej nauce, jego wieloznacz­ ność, kłopoty z nim związane etc. Parokrotnie także wspomina o tym, że sens słowa i samo wprowadzanie go łączy się z jakimś - w tekście nie precyzowanym ostrzej - stanowiskiem ontologicznym. I tu dotyka problemu, moim zdaniem najważniej­ szego, który, gdyby wysunięty został na plan pierwszy, po­ zbawiłby nas wielu komplikacji, wyprowadził może na pros­ tszą, choć i ryzykowniejszą - przez swoją radykalność - drogę. Zastrzegam się raz jeszcze, że nie ma, w tym, co mówię, cienia zarzutu pod adresem Autora. Stara się on uporządkować pewną sytuację, j a k ą w swej dyscyplinie zastaje. Ja, reprezentując dyscyplinę nieco inną (określmy j ą mianem filozofii sztuki), widzę ten sam, albo m o ż e tylko podobny problem, w innej perspektywie, i to jedynie chciałbym poddać dyskusji. Z punktu widzenia nauk o sztuce pojęcie symbolu prowadzi nas wprost do zagadnienia „ s y m b o l i z m u " , rozumianego teraz i tu jako kieru­ nek artystyczny o określonych chronologicznych parametrach. Tak, historycznie brany, symbolizm j a w i się na tle i w pewnym sensie w opozycji do pozytywizmu, jako najbardziej rozpo­ wszechnionego ówcześnie stanowiska filozoficznego. I , jak to najczęściej się zdarza, przedstawiciele symbolizmu nie do końca lub wcale nie zdają sobie sprawy, w jakiej mierze są zależni od tego, z czym się borykają, co usiłują przezwyciężyć. A są zależni, bo milcząco lub bezwiednie przyjmują istnienie pewnej „strony" rzeczywistości: rzeczywistość daną zmysłowo, poznawalną przy pomocy „aparatury scjentystycznej", pozba­ wioną tajemnic w tym choćby stopniu, że to, co jeszcze nie wytłumaczone, zostanie wytłumaczone w przyszłości, dzięki postępowi nauki. Przyjmując to, zakładają istnienie „drugiej strony" rzeczywistości, lub istnienie rzeczywistości innej, innego wymiaru. T o , wzięte razem, daje obraz dwoisty lub rozdwojony. Lub, inaczej m ó w i ą c , rozdarty, pęknięty. I z próby „retuszu" tego pęknięcia wyłania się współczesna koncepcja symbolu. M ó w i m y , że symboliczne dążenia współczesnej sztuki i kul3 �tury są próbami nawrotu do - na przykład - archaicznych czy egzotycznych kultur. Artyści reprezentujący symbolizm, a także inne jeszcze kierunki na przełomie i w początkach naszego stulecia, („ncotradycjonalizm" Denisa, prekubistyczny okres Picassa) faktycznie sięgają do owych pozaeuropejskich źródeł, czego najjawniejszym i najbardziej znanym signum są ucieczki Gauguina na Martynikę, do Bretanii i na Tahiti. Ale to nie zmienia niczego. W każdym przypadku Europejczyk, choćby uciekał na antypody, zabiera ze sobą obraz świata, obraz rzeczywistości rozdwojony, i tworzy symbole: obrazy złożone z dwu części, zespolonych mniej lub bardziej, gorzej lub lepiej, ale zawsze semantycznie i - co najważniejsze - ontologicznie dwoiste. Współczesna europejska sztuka, nauka, kultura są - wbrew temu co pisał Czerwiński we fragmentach z Przyczyn­ ków do antropologii współczesności - do głębi uwikłane w myślenie symboliczne, które nie ma nic wspólnego z ar­ chaiczną czy „pierwotną" tradycją i „wizją świata". A są uwikłane, ponieważ (w generalnym wymiarze) żaden „antypozytywistyczny p r z e ł o m " nie dokonał się jeszcze: filozofia wciąż jest przede wszystkim epistemologią, jest zdominowana przez sejentyzm, przez model ścisłych nauk, i mimo cały przewrót filozofii egzystencjalnej (Heidegger, Jaspers, Marcel) wciąż nic jest się w stanie wydobyć z pokantowskiego impasu, albo - jeśli odchodzi od epistemologii, ucieka w etykę (jak „filozofia dialogu"), lub w inne jeszcze swe „pod-dziedziny", byle by nie podjąć żadnej radykalniejszej „decyzji ontologicznej". Wciąż mówi się w tej dziedzinie o tym, jak coś poznawać, a nigdy o tym jak istnieje to, co istnieje. Dlatego, powtarzam, pozytywistyczne myślenie trwa - a przez to musi nas obsesyjnie męczyć problem symbolu. To jedna strona stanu rzeczy. Druga, od tej bezpośrednio zależna, to przekonanie - będące projekcją współczesnego myślenia na myśl pierwotną - przekonanie, że kultury archaicz­ ne cechował symbolizm. Nawet Eliade, którego uważam za jednego ze swoich największych duchowych mistrzów, a który stworzył pojęcie „archaicznej ontologii", nadużywa - moim zdaniem - pojęcia symbolu, o owych archaicznych regułach myślenia o rzeczywistości pisząc. A pojęcie to nie jest możliwe na gruncie „ontologii archaicznej" właśnie. Dlaczego? Dlatego, że rzeczywistość, myślana tam religijnie, nic zawiera żadnej dwoistości, żadnych pęknięć, które by symboliczne myślenie musiało zacierać albo „ z l e p i a ć " . Myślenie symboliczne jest myśleniem „ p r z e ł a m a n y m " - jeśli tak rzec można, odwołując się do greckiego pierwszego znaczenia terminu „ s y m b o l o n " . Z pojęciem „ s y m b o l " jest podobnie, jak z pojęciem „ s a c r u m " . Zjawia się ono tam i wtedy, gdy myślenie o rzeczywistości traci swoje korzenie religijne. Proszę wybaczyć, że powołam się na pewne własne doświad­ czenie badawcze. Od kilku lat prowadzę wykład z teorii ornamentu, przez „ o r n a m e n t " rozumiejąc takie wizualne przed­ stawianie kosmosu, którego nie jest w stanie uwidocznić figuracja (co nie znaczy, że elementy figuratywne w ornamencie pojawiać się nie mogą - mogą, ale są poddane porządkowi wyższemu czy głębszemu niż odwzorowywanie kształtów danych w potocznym doświadczeniu zmysłowym tylko). Or­ nament jest - jak powiedzielibyśmy, mocno upraszczając sprawę, i używając niewłaściwego wyrażenia, które coś przy­ bliża, ale i zakłamuje zarazem - ornament jest „abstrakcyjnym" albo „abstrakcyjnofiguralnym" przekładem niewidzialnego w widzialne, i jest też ukazywaniem w widzialnym tego, co niezmysłowe. I tak pojęty ornament wiąże się nierozerwalnie z wizją świata, rzeczywistości, bezwarunkowo związaną z reli­ gijnym tej rzeczywistości myśleniem i przeżywaniem. Tam, 4 gdzie ornament „ ż y j e " , nie ma miejsca na żadne „profanum" - wszystko jest pojmowane sakralnie, a zatem nie istnieje też sfera „ s a c r u m " , bo „ s a c r u m " zjawia się dopiero w opozycji do „ p r o f a n u m " . Kiedy myślenie religijne, jako dominujące czy totalne, w jakiejś kulturze słabnie lub zamiera, ornament przekształca się w czystą dekoracyjność. Późnoromańska sztuka europejska ukazuje początki tego procesu. Rozwój myślenia naukowego (może wręcz od teologii jako n a u k i poczynając) spycha na margines, a w ostatecznym rezultacie likwiduje „ontologię archaiczną". Europa oczywiście przoduje w tym procesie. Co najmniej od czasów renesansu ornament, jako postać „wysokiej sztuki", nie jest tu j u ż w ogóle możliwy. Poza tym, dalej, rozwarstwienie sztuki na „ w y s o k ą " i „niską" zjawia się jako następny etap procesu tego samego, a zjawia się poprzez podział na sztukę sakralną i świecką. I wówczas rodzi się ta postać symbolu, z którym mamy takie kłopoty, i który - jako pojęcie - nierozdzielnie zespala się ze sztuką w ogóle. „Symboliczność", „ s y m b o l " nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których można by nawracać: są wytworem nowożytności, laicyzacji kultury, zaniku owej rze­ czywistości, którą w Credo nazywamy do dziś rzeczywistością „rzeczy widzialnych i niewidzialnych" - choć i tu j u ż słychać niebezpieczny pogłos jakiegoś rozróżnienia, podziału. Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni, mówić 0 powrocie do symboli, lecz o powrocie do takiej ontologii, jaką próbował wskrzesić Heidegger, „ontologii fundamentalnej", która myślenie symboliczne wyklucza. M ó w i m y o symbolach, gdy chcemy wyminąć pułapkę tajem­ nicy wszystkiego, co rzeczywiste - nie tylko tego, co w niej niewidzialne, ale może przede wszystkim tego, co w niej widzialne, pozornie poznawalne do końca, oswojone, znane 1 zrozumiałe. I tylko największa sztuka (o religijnie autentycz­ nym przeżywaniu świata nie mówiąc), tylko ona stanowi w naszej kulturze asymboliczną enklawę, w której zderzamy się wprost z niepoznawalnością i uświadamiamy sobie naszą ograniczoność w świecie stworzonym, naszą skończoność wobec nieskończoności, dotykamy linii horyzontu, za którym wciąż się rozciąga to, co niepoznawalne. A symbol pozoruje poznawalność - i o tej, w nim ukrytej pułapce racjonalizmu, każe nam zapominać. Dariusz Czaja, cytując w ostatnim rozdziale swej pracy wypowiedzi wielkich twórców kina (Felliniego, Bunuela, Berg­ mana), nieufnie odnoszących się do pojęcia „ s y m b o l " , potwier­ dza to, o czym mówiłem. C o ś podobnego pobrzmiewa w inte­ resującym, i bardzo przez Autora eksponowanym tekście Fredericksena, który pisze o „niemożności wytłumaczenia się z odczuwanej mocy pewnych obrazów, filmów, twórców filmowych". Czaja komentuje to tak: „Potrzeba wyrażenia jak najbardziej realnych, a nie dających się wyartykułować w ist­ niejących językach teoretycznych sensów dzieła filmowego, wymusza poszerzenie istniejących teorii z n a c z e n i a " . B y ł b y m tu może innego zdania: ta sytuacja domaga się raczej zmiany języka, która poparta by była zmianą stanowiska generalnie decydującego o współczesnym dyskursie o sztuce - a to znaczyłoby: odejścia od pytań, jak mówimy o tym, o czym mówimy, ku pytaniom o to, w jaki sposób i s t n i e j e i to, o czym mówimy (czyli sztuka), i to o czym mówi to, o czym mówić chcemy (czyli rzeczywistość przez sztukę poznawana). Autor omawianej tu dysertacji sam jest wobec symbolu nieufnie nastawiony. Jeśli nie mówi tego wprost, można to wyczytać między wierszami. Parokrotnie powraca w pracy coś, co bym nazwał tęsknotą za wyraźnym ontologicznym gruntem, na którym oprzeć by się było można, mówiąc o kulturze czy �sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7bc26983615a877feb0e20312746c6b.pdf 0413df35e737a67b28b1d6ddc9aba68e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3644 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3421 Title A name given to the resource O Antropologii i symbolu. Rozmowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.5-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sztuce. Poza tym, w załączonych na końcu rozprawy analizach czterech filmów, nie ma w zasadzie mowy o symbolach. Mówi się tam o mitach i toposach (należę do grona nieufnie na­ stawionych do psychologii i nauk oraz metod do niej zbliżo­ nych, dlatego nie używam słowa „ a r c h e t y p " ) . A mity i tópoi, to zupełnie co innego niż symbole - co chyba jest stwierdzeniem banalnym. M i t zarazem odnosi nas do tradycji, pozwala na odnalezienie korzeni, i wydobywa nas z kleszczy historii i historyzmu. M i t , a nie symbole, trwa jako prawdziwy ślad „wielkiego czasu" i jako residuum „ontologii archaicznej". Oczywiście mit traktowny z odpowiednią powagą i bez spłyceń. W naszym stuleciu jednym z przykładów takiego odradzania mitów w sztuce najwyższej (podaję właśnie ten przykład dlatego, że jest mi szczególnie bliski) to teatr Eliota. Teatr ten nie jest symboliczny: mówi o rzeczywistości wprost, jako o sferze totalnej tajemnicy (tak jak poezja Eliota czy poezja Rilkego). I po to (z pewnością po to) by tak o niej mówić należy, bo tak się o niej mówiło u początków europejskiej sztuki (a sztuka jest czymś niezmiennym) - sięga Eliot po starą „tech­ nikę" dramatu greckiego, gdzie fabuła była czymś danym niejako odwiecznie, bo czymś zawartym w mitach. A czyniąc to, te same mity Eliot wykorzystuje, choć akcję swoich sztuk umieszcza we współczesnych realiach. Sweeney Agonistes nawiązuje do komedii Arystofanesa (i równocześnie tytułem do tragedii Miltona Samson Agonistes), Zjazd rodzinny (1939) jest - j a k to m ó w i m y - „trawestacją" Orestei, Coctail Party ma swój wzór w tragedii Eurypidesa Alkestis, The Confidential Clerk (1953) to znowu powtórzenie tragedii Eurypidesa łon, a naj­ większe arcydzieło dramatyczne poety, Elderly Statesman (1959), to po prostu nawe „ w c i e l e n i e " Edypa w Kolonos Sofoklesa. Mamy tu wszędzie to, o czym m ó w i ą deklaratywnie a bez pokrycia rzecznicy i zawodowi teoretycy symbolizmu: mamy pełnię totalnej, jednej a niezgłębionej rzeczywistości - i nie mamy cienia symbolizmu. Wszystko jest jawne, nic nie jest schowane, jak korzenie drzewa, którego samą koroną i równie widzialnym pniem zajmując się mówimy, że są tam - prócz tego, o czym, i tylko o czym m ó w i m y - jeszcze „symboliczne treści ukryte". Cała gadanina o symbolizmie, której tyle we współczesnej humanistyce, sprowadza się właśnie do tego: powiedzieć, że prócz tego, co prosto opisać i wyjaśnić mniej więcej do końca się daje, istnieją jeszcze inne, głębokie warstwy rzeczy czy dzieła opisywanego, i poprzestać na tym stwierdzeniu. Poprzestać dlatego, by nie wypaść z konwencji i akademickich, uznanych rygorów naukowości. Praca Dariusza Czai jest w j a k i m ś stopniu rozdarta przez poczucie tego naukowego zakłamania. Ale obecność tego poczucia tak wyraźnie dochodzi tu do głosu, że rozprawa ta jest niebywale inspirująca, niepokojąca, pełna - rzec by się chciało - twórczego rozdrażnienia. Warszawa, grudzień 1994 O antropologii i symbolu Rozmowa z prof. W i e s ł a w e m Juszczakiem z u d z i a ł e m Zbigniewa Benedyktowicza, Dariusza Czai, Wojciecha Michery, Teresy Rutkowskiej, S ł a w o m i r a Sikory i Joanny Tokarskiej-Bakir Z . Benedyktowicz. Zaprosiliśmy Państwa do redakcji „Kon­ tekstów", by porozmawiać o refleksjach i tezach przedstawio­ nych w tekście pana profesora Wiesława Juszczaka O ant­ ropologii i symbolu. I taki też tytuł damy tej rozmowie. Myślę, że zwłaszcza dla nas - w większości tu - antropologów znajdują się tu bardzo ciekawe tezy, które budzić mogą kontrowersje i ożywioną dyskusję. Jeśli można, na wstępie, coś zasugerować, to trzy takie punkty chciałbym tutaj zaproponować, wokół których mogłaby potoczyć się ta rozmowa. Pierwszy, to bardzo ogólny plan: IM problem interpretacji i wyobraźni antropologi­ cznej, czym ona jest? Dwa następne zaś, bardziej szczegółowe, wyznaczają tezy, które pojawiły się w tym tekście, to jest kwestia 121 rozróżnienia pomiędzy etnografią (etnologią) a ant­ ropologią i kwestia /3/ obecności (nieobecności?) symbolu w kulturze pierwotnej, archaicznej i współczesnej. (Oczywiście, to tylko taki zarys ogólny planu tej rozmowy i w niczym nie chciałbym narzucać porządku, czy ograniczać swobody wypo­ wiedzi, w których z pewnością wszystke te trzy wątki w taki, czy inny sposób się tu pojawią i dojdą do głosu). M o ż n a by dodać tu jeszcze jeden punkt i zacznę od niego: Dlaczego ten tekst wydał się nam tak ważny (bądź, co w nim upatrujemy za ważne), że wywołało to w nas chęć i potrzebę tego spotkania i rozmowy? Dla mnie na przykład ważne w nim jest echo wcześniejszego tekstu pana profesora, nota-bene zatytułowanego Treść pierw­ szych rzeczy. T o była w y p o w i e d ź zamieszczona w „Res Publice", w cyklu prowadzonym przez to pismo, zatytułowa­ nym Atelier', gdzie rozmaici autorzy i uczeni opowiadali o tym czym się zajmują, co mają na warsztacie. Myślę, że ten wcześniejszy tekst dobrze charakteryzuje, oddaje charakter tego, który ma być teraz przedmiotem do dyskusji i punktem wyjścia dla naszej rozmowy. Znajduję bowiem tu w nim odzwierciedlenie pewnej postawy, zarysowanej i sformułowa­ nej w tamtym wcześniejszym tekście, postawy, którą pan profesor, z właściwym sobie wdziękiem, ironią i przekorą, określił jako „dyletantyzm o ś w i e c o n y " . Na czym on polega? Niech m i będzie wolno przywołać fragment tamtego pańskiego opisu: „Choć zawsze podziwiam fachowość, zawsze też obawiam się i nie znoszę rutyny. Co pozostaje w takiej sytuacji? Pozostaje ryzyko dyletantyzmu, który — jeśli wybierany jest przy pewnej znajomości rygorów akademickich - powinien być kont­ rolowany i w miarę możliwości „oświecony". Dyletantyzm taki zdaje się zapewniać dostęp do tego, co rutyna zabija: do uczucia zaskoczenia, do stawiania pytań naiwnych, które 5 �mogą się okazać głębokie i na które odpowiedź nie musi być do końca i bezwzględnie udzielana. (...) Tu znowu wraca, innymi drzwiami, problem specjalizacji, problem „naukowo­ ści '' humanistyki. Bo mimo wszystkie „antypozytywistyczne'' hasła i przełomy, obiektywizm i ścisłość ścisłych nauk po dziś dzień straszy w dziedzinie nauk „o duchu". Dlatego ryzyko dyletantyzmu, jakkolwiek ograniczane i oswajane, pozo­ stawia nas w niesmaku i zmorze kompleksów wobec tych, którzy kroczą po utartych i jasno wytyczonych drogach. Takie drogi wyznacza w każdej dyscyplinie jej własna „literatura przedmiotu". Na skutek tego każdy z owych szlaków jawi się jako równocześnie ograniczony, osobny i nieskończony, nie do przebycia, nie do wyczerpania w osobniczej skali. To, co nazwałem dyletantyzmem, polega na szukaniu własnej ścieżki obok, a częściej jeszcze w poprzek tych z pozoru pewnych i jedynych arterii naukowego ruchu." Tekst, o którym mamy m ó w i ć - tak zresztą, jak i wiele innych pana autorstwa - idzie właśnie taką ścieżką obok. I dlatego jest tak frapujący dla nas antropologów, że możemy się czegoś 0 sobie dowiedzieć, o naszej dyscyplinie widzianej oczami historyka sztuki, filozofa sztuki, który wkracza na „ n a s z " teren 1 swobodnie porusza się w obszarze zagadnień, którymi się zajmujemy. Ten tekst rozwija się nie tylko „ o b o k " , ale idzie czasem także naprzeciw, na przekór naszej rutynie, w poprzek naszej drogi. Tak samo pod tym względem może być frapujący zwłaszcza dla tych, którzy zajmują się symbolem. Dla mnie należy on - tak jak i inne pańskie prace - do tego nurtu tekstów i prac autorów, którzy uprawiają i rozwijają - jak to sobie nazywam - antropologię poza antropologią. W pana przypadku, jak i w przypadku innych, nielicznych autorów ten nurt jest o tyle ciekawszy, że w odróżnieniu od wielu, pan uprawiając ją, nie używa ani nie nadużywa nazwy antropologia. Podczas gdy wielu tak czyni, pan nie udaje, ani nie musi udawać, że jest antropologiem. Ta postawa „dyletantyzmu o ś w i e c o n e g o " zaowocowała, czego świadkami możemy być tu w Instytucie, m.in. tym, że podejmuje pan najróżnorodniejsze tematy i wątki, że obok zajmowania sic ornamentem, „ontologią ornamentu", paleolitycznym eposem u Australijczyków, po­ święca pan uwagę filmowi (mam tu na myśli pańskie semina­ rium filmowe o twórczości Bergmana, w którym mogliśmy uczestniczyć), a teraz dowiaduję się, że jest pan w przededniu przygotowań wyprawy do Nepalu. Poprzestanę na tym, bo nie sposób wymieniać tu innych tematów i zajęć, którymi pan się jeszcze na tej własnej ścieżce: „ o b o k " , o b o k tego wszystkiego, 0 czym wspomniałem, zajmuje. Z wszystkiego tego powstają prace i eseje, z których kilka udało się nam w naszym piśmie opublikować', i jak w przypadku tamtych tekstów, tak i teraz cieszymy się z tego, że udało nam się go pozyskać, i niech mi będzie wolno j u ż w tym miejscu podziękować panu za to spotkanie i za podjęcie z nami tej rozmowy. Na początku chciałbym się skupić na tym bardzo inte­ resującym rozróżnieniu pomiędzy etnografią a antropologią, jakiego Pan dokonał. U w a ż a m to za rzecz bardzo istotną. Chciałbym się do tego odnieść. A ponieważ będzie to zawierało pewną polemiczną nutę, to zacytuję jeszcze raz ten fragment, żebyśmy mogli sobie go dobrze przypomnieć. Pisze pan: „Antropologia tak jak 'humanistyka' jest nauką o człowieku 1 jego wytworach. Greckie étimos oznacza najpierw pewną zbiorowość, ' l u d ' , u Homera pewną ' g r o m a d ę ' lub ' z a s t ę p ' , zatem coś, co przeciwstawić m o ż n a czemuś innemu, a przynaj­ mniej wyodrębnić z generalnej kategorii ánthropoi. I stąd, później, éthnos zabarwić się m o ż e znamieniem odrębności lub zdecydowanej obcości."(...) - i potem następuje przytoczenie tej etymologii, jak słowo to pojawia się u Arystotelesa w 1 6 liczbie mnogiej (ta éthna) jest postawione j u ż w jawnej opozycji wobec Hellènes, czyli my, i daje się tłumaczyć przez barbarzyń­ cy." Dalej mówi pan, że ta etymologia jest nie do wykorzenienia w dzisiejszym sensie słowa „etnologia", „choćby przez samo zawężenie oznaczanego nim pola obserwacji" i przez to z antropologią utożsamiać się nie daje. W konkluzji, zatem, radzi pan z wymiennego stosowania tych terminów w ogóle zrezygnować. Jednakże broniłbym możliwości wymiennego, bądź jedno­ czesnego, równoczesnego stosowania tych terminów. - Dlacze­ go? Pomijając j u ż powszechną praktykę, że tak się po prostu dzieje mimo różnic j ę z y k o w y c h , kulturowych, w obrębie rozmaitych tradycji naukowych: francuskiej, niemieckiej, an­ gielskiej, amerykańskiej, polskiej, terminy te: etnografiaetnologia-antropologia, one się na siebie n a k ł a d a j ą . Ale i niezależnie od tego faktu, broniłbym możliwości wymiennego, stosowania tych terminów, bo kryje się za tym, coś ważniejsze­ go. Pewna specyficzna dwoistość, dwubiegunowość etnografii, etnologii i antropologii, na którą zwracał uwagę Lévi-Strauss. Pokazując i pisząc, że etnologia (konstatując przy tym jedynie, bez zająknięcia, bez żadnego słowa komentarza, że dziś „coraz częściej nazywana antropologią"), - bada i śledzi wszelkie partykularyzmy kulturowe, (i to jest jeden biegun), a w ten sposób dążąc do uchwycenia człowieka w jego najróżnorodniejszych przejawach - z drugiej strony ma zawsze w swoim planie, na swoim horyzoncie (i to jest drugi biegun) kondycję ludzką. To jest, dla mnie szczególenie ważne. A także i to: że z chwilą pojawienia się etnografii- etnologii, wyłaniania się jej jako nauki, ta „pierwsza" antropologia, j a k ą była antropologia filozoficzna, antropologia in abstracto, zaczęła widzieć - dzięki doświadczeniu etnografii i etnologii - człowieka in conereto. Co więcej, te dwa plany, o których pan profesor wspomina „zewnętrzność" (w etnologii), „ b l i s k o ś ć " (w antropologii) nie muszą kłócić się ze sobą, i stanowić o rozłączeniu. Dlatego, że etnologia i etnografia zapewnia nas, że przez poznanie innych poznajemy siebie. W ten sposób jakby ta głęboka europejska tradycja filozoficzna zostaje poszerzona. Bo tu już nie tylko idzie o to: „poznaj samego siebie", ale o to, że dzięki doświadczeniu zetknięcia się z innymi kulturami, kształtowa­ niem się opisów, ta wiedza o innych, o barbarzyńcach, o tych poza nami, jakby wzbogacała, wchodziła w krąg antropologii (tracąc po drodze jej „ e g o c e n t r y z m " ) . Nie jest to więc wcale kwestia naszej nieuwagi. Myślę, że za tym wymiennym stoso­ waniem terminów etnografia - etnologia - antroplogia może przemawiać także troska o zachowanie tej podwójnej perspek­ tywy, która nie traci nigdy z pola widzenia: pewnych uniwersaliów, gdy bada lokalność, a badając partykularność kulturową, partykularność etniczną, ma zawsze w planie tę jedność jaką daje kondycja ludzka. Tu chodzi o to, że to „spojrzenie z oddali" - że j u ż użyję tytułów ostatnich esejów Lévi-Straussa - jest w gruncie rzeczy jednocześnie spojrzeniem „z bliska i z oddali". Zapraszam państwa do dyskusji. D . Czaja. Słusznie zwraca u w a g ę pan profesor, że w swojej pracy dość niefrasobliwie, nie dość konsekwentnie, przywołuję różne terminy: raz m ó w i ę o antropologii, innym razem o etno­ grafii. Ja bym tutaj nie mieszał tego trzeciego terminu etnologia. Z jednej strony rzeczywiście jest takie rozróżnienie, o którym p. Benedyktowicz mówił, i o którym pan profesor wspominał, które gdzieś odwołuje się do źródłosłowu, do tego pierwszego członu obydwu nazw, czyli éthnos i dnthropos, ale jest i ta różnica, o której wspominam w pracy, która odnosi się też do drugiej części obydwu nazw: logos i graphos. Proszę mianowi­ cie zauważyć, że w tych książkach, które od jakiegoś czasu hołubimy, na które się powołujemy, do których się zwracamy �- myślę tutaj o pracach Clifforda czy Geertza - nie przypadkiem pojawia się termin etnografia, termin który j u ż troszkę za­ rzuciliśmy, bo jak słusznie a złośliwie powiada się, że etnologia a zwłaszcza antropologia to brzmi ładniej i dumniej. A ci panowie, jak na złość mówią właśnie o etnografii, zwracając uwagę na to, że robota badacza zawsze zastyga w słowie, że produkt finalny jest tekstem. Etnografia jest zawsze pisana, stąd też oni nie przypadkiem mówią o etno - grafii, Ja powiedział­ bym tak, że oczywiście wolę termin antropologia, bo ánthropos jest rzeczywiście szerszą kategorią niż étimos, ale gdybym rzeczywiście chciał być konsekwentny i uwzględniać obydwie te tradycje, o których mówiłem to powinienem raczej, pół żartem, powiedzieć o antropografii, zachowując tym samym jeden i drugi człon obydwu nazw, bo to by oddawało istotę tej nauki, którą j a bym chciał uprawiać: z jednej strony zwraca się tu uwagę na pewną wspólnotę doświadczeń, szukanie obok oczywistych odrębności, inności, również tego, co stałe i wspól­ ne, zarówno w przekroju historycznym jak i geograficznym. Z drugiej, kładzie się nacisk nato, że obojętnie czy to jest robota w terenie, czy też pisanie o innych „tekstach": sztuce, fotografii czy filmie, zawsze ten końcowy efekt naszej pracy jest „pisany", jest pracą pisarską, a jeśli tak, to wynikają z tego określone konsekwencje. Nie przeceniałbym, jak się to czasem dzieje, roli języka w „robieniu" etnografii czy antropologii, ale udawanie, że problem nie istnieje też najmądrzejszym pomys­ łem nie jest. Język, to nie jest niewinne medium. Niestety. J . Tokarska. Ja jestem zdania, że racje stojące za wymien­ nym traktowaniem nazw etnologia i antropologia to są racje natury historycznej. W Polsce jest tradycja wymiennego stoso­ wania tych nazw. Natomiast jak jest z pytaniem o istotę rzeczy przez te nazwy nazywanych? Pan profesor tę istotę podejmuje, starając się do tej istoty dotrzeć przez język. Nie wiem, jak się opowiedzieć wobec tego ostatecznie, bo ciekawy jest ten pana wywód etymologiczny, wiążący z etnologią zainteresowania barbarzyńcami i obcością. Wszystko jednak zależy od tego, czy 0 tej obcości pomyśli się ontycznie czy ontologicznie, czy pojmie się ją jako atrybut, czy jako relację, bo jeśli jako relację, to wtedy z powodzeniem można tropić taką obcość u swoich. Jest pytanie, oczywiście, co wtedy zrobić z pojęciem barbarzyń­ ca. To jest stary pomysł w etnologii zajmować się obcością u swoich, nie tylko jeździć daleko, podglądać barbarzyńców, ale też stawiać te pytania samemu sobie, w poszukiwaniu tej ontologicznej tożsamości, a zatem również w poszukiwaniu tej obcości w nas samych. Chodzi tu o trop Heideggerowskiej myśli, że nasza wiedza jest większa od samowiedzy. T y m , co wydaje mi się bardzo interesujące w etnologii jest owa obcość w nieredukowalnej różnicy między wiedzą a samowiedzą. Obcość nas samych wobec samych siebie, domagająca się rozpoznania. W. Michera. To etymologiczne rozróżnienie etnografii 1 antropologii wydaje mi się niezwykle ciekawe. Oto dwie na co dzień funkcjonujące nazwy ukazują konsekwentnie dwa zasad­ nicze aspekty dyscypliny - szukanie obcości u swoich i swojskośei u obcych - choć z tej zależności nie zdawaliśmy sobie sprawy. Jest to dodatkowy argument, by posługiwać się obiema nazwami, choć też wskazówka, by określeń nie mnożyć ponad potrzebę. Z jeszcze jednej strony owa równorzędność etnografii i antropologii sprawia, że przydałoby się jednak jakieś okreś­ lenie nadrzędne, scalające. Coś w rodzju proponowanej przez Dariusza Czaję antropografii albo nowej etnografii, ale oczywi­ ście podobne nowinkarstwo jest bardzo ryzykowne. Z. Benedyktowicz. Co do tego wątku graphein, to warto pamiętać i o tym, że to pisanie wynika z naszego widzenia świata, postrzegania świata, porządkowania go itd. Dla mnie etnografia to pole napięć pomiędzy tym, co lokalne a uniwersal­ ne; co partykularne, a co wspólne; co swojskie, co obce. Ta robota pisarska odbywa się zawsze między tymi dwoma biegunami. Dystans i uczestnictwo, „obserwacja uczestniczą­ ca". I dlatego bym, powtórzę, nie rezygnował z wielości i przemienności tych terminów (bo nie czynię tego z lenistwa czy przeciw puryzmowi terminologicznemu), tylko, że wszyst­ kie trzy etnografia - etnologia - antropologia, one oddają tę dwubiegunowość, pełniej na różnych poziomach. J . Tokarska. Ta „etnografia" w nowym rozumieniu może być pomyślana (i chyba u Clifforda w różnych miejscach też tak m o ż n a przeczytać) nie tylko jako pisarstwo, ale jako opis, graphein, rzecz ujęta j ę z y k o w o . Akcentując ów opis, w etnogra­ fii opowiadamy się za hermeneutycznym zwrotem ku językowi, za tezą, że poza język wyjść nie można. Chodzi o ów język w najszerszym rozumieniu, ale jednak zawsze język, nie zaś myśl czystą, przez fenomenologię uważaną za miejsce zjawia­ nia się bytu. Etnografia tak pojęta, uznająca i wyznająca fakt swego zapośredniczenia przez język, nie jest więc żadną „dyscypliną p o m o c n i c z ą " etnologii, ale tę „etnologię" inkorporuje, a przynajmniej pozbawia uprzywilejowania. Ta propo­ zycja terminologiczna jest absolutnie niekonkluzywna, bo przecież w końcu my teraz zastanawiamy się, co znaczą słowa, których używamy, nie traktując ich jak gotowych, ale właśnie jako inteligentne tworzywo, które kształtujemy, zarazem w nim będąc, bo także ono nas wypowiada. W. Juszczak. Chciałbym zwrócić uwagę na taką rzecz, że dwa czasowniki - legein i graphein oraz dwa rzeczowniki od nich urobione - graphos i logos, w gruncie rzeczy mają w europejskiej nauce tradycję taką, że tam gdzie się mówi 0 pisaniu, mówi się o badaniach szczegółowych, tam zaś gdzie się przechodzi do „ l o g o s u " , m ó w i się o generalizacji, i dla mnie różnica między etnologią a etnografią jest różnicą nie słowa tylko doświadczenia i interpretacji. Tak bym to najogólniej ujął. To znaczy zetknięcia się z fenomenem i ewentualnym opisa­ niem, to graphein w etnografii, niekoniecznie musi być opisem po prostu. M o ż e być doświadczeniem czegoś i zobaczeniem, oglądem. Natomiast etnologia wyznacza piętro interpretacji bezwzględnie, i tu j u ż nie m o ż e m y poprzestać na opisie. Tak widzę tę różnicę. W związku z tym gdybyśmy chcieli, wracając do przykładu pana Czai, pójść za tym pomysłem antropografii, to w gruncie rzeczy nie wiem czy antropografia nie byłaby w stosunku do antropologii tym, czym wedle starego rozróż­ nienia, którego dokonał Croce, było rozróżnienie między kroniką a historią. Między zapisem faktu a rekonstrukcją. Dla mnie, intuicyjnie etnografia zawsze była nauką, która za­ trzymuje się na poziomie inwentaryzacji, mówiąc językiem historyka sztuki, natomiast etnologia jest nauką, która nie może zejść poniżej pewnych generaliów. Jedna dostarcza drugiej materiałów do interpretacji. To tak, jak z ikonografią i ikonologią. Wyznaczany jest ciąg, w którym jedno nie musi być oddzielone od drugiego. Wyznaczone jest nierozdzielenie etapu budowania czegoś. Ikonologia, wedle definicji Panofskiego, zawiera w sobie opis ikonograficzny, opis preikonologiczny 1 opis ikonologiczny. M o g ą istnieć jeszcze inne pośrednie. Ale w gruncie rzeczy nie ma tu rozróżnienia między zapisem a m o w ą , między doświadczeniem a myśleniem. Ja przynajmniej tak to odczuwam czy rozumiem. Dotyczy to pewnej sprawy, która wynikła w czasie dyskusji. Wracając do uwag p. Benedyktowicza: chodziło m i tylko o etnologię, zresztą w pracy mówi pan, że będzie tych słów używał wymiennie, i to wywołało moją reakcję etymologiczną, reakcję tak żywiołową, bo j a czuję inaczej te słowa. Dla mnie antropologia jest bliższa humanis­ tyce, natomiast etnologia jest, m o ż n a tutaj dodać jeszcze jedną �rzecz moim zdaniem niebagatelną, etnologia jest wytworem kultury europejskiej, która się ustawia nad innymi. Ślad tego właśnie mamy u Arystotelesa: Hellenes to oświeceni, a inni ciemni. Tamci inni są nam obcy, nie są nami, a my stoimy wyżej. Sprzeciw mój stąd pochodzi, że jestem obsesyjnym wyznawcą idei Eliadego o kompleksie europoccntryzmu panującym w nau­ ce europejskiej. W całej nauce, ponieważ cała nauka jest zbudowana w tym kręgu, teraz j u ż nazwanym zresztą euroamerykańskim. Z . Benedyktowicz. A l e tu jest taka, istotna ambiwalencja, bo wielu badaczy zwraca przecież uwagę na europejskość etnologii czy etnografii, że ta nauka wyrosła na gruncie europejskim, jako zainteresowanie kimś i n n y m , obcym. I to coraz bardziej się pogłębiało, przemieniając się w pewnego rodzaju wręcz pokorę poznawczą, tracąc ó w pierwotny negatywny sens zawarty w (ta ćthna.) W. Juszczak. Pokora nie jest tutaj taka zdrowa. Z . Benedyktowicz. Nie, nie. Jest coś tu właśnie na rzeczy. Kołakowski poświęcił temu wspaniały esej Szukanie barbarzyń­ cy*, w którym powiada, że to judeochrześcijaństwo, a jeszcze bardziej doświadczenie chrześcijaństwa, leżące u źródeł Euro­ py, a więc to właśnie, co stanowi jądro duchowego obszaru, który ujmujemy we wcale niejasnym trudnym, złożonym i zawikłanym pojęciu: „ E u r o p a " , stworzyło tę specyficzną wartość w kulturze europejskiej. Jest nią, jak powiada Kołakow­ ski, zdolność samozaprzeczenia. Zaprzeczenie, jakie dało w kul­ turze europejskiej, jakie wniosło w nią chrześcijaństwo, ta wiążąca się z nim gotowość do ofiary, ta gotowość do zobaczenia innego, otwarcia się na świat pogan, sam fakt zainteresowania poganami, zwrócenia się do pogan, zmienia właśnie sytuację. Chrześcijaństwo daje możliwość wyjścia poza ciasny krąg plemienny. Z tej zdolności samozaprzeczenia, zaparcia się samego siebie, jakie tkwią głęboko w chrześcijańst­ wie, rodzą się i wynikają inne wartości. T ą naczelną wartością kultury europejskiej jest właśnie otwarcie się na innych. Z tych źródeł wywodzi się też europejska etnologia i antropologia. Jest tu miejsce i na autokrytycyzm i na facynację innym. Myślę nawet, że ta fascynacja kimś innym, obcym prowadzi (czego i dziś możemy być świadkami) czasami wręcz do pewnej idealizacji świata kultury prymitywnej, „ d z i k i e g o " , barbarzyń­ cy. T u też jest miejsce na fascynację żywioną dla innych wartości spoczywających w innych tradycjach kulturowych. To także zobaczyć można dziś doprawdy gołym okiem. To jest ten dylemat, jeszcze jedna dwoistość, ta ambiwalencja: europejs­ kiego stosunku do obcych. W. Juszczak. Tylko jeszcze j a dodałbym j e d n ą rzecz w związku z tym, co wspomniałeś o Kołakowskim. Nie czytałem tego tekstu, ale jeżeli on tak twierdzi, to niestety widzi chyba chrześcijaństwo właśnie przez listy św. Pawła. A to znaczy: zbyt doktrynalnie, niestety. Ja bym się zatrzymał na logia Chrystusa, i tu bylibyśmy jeszcze - jeśli tak można się wyrazić - w domu. Potem zaczyna się dziać gorzej. Zaczyna się ekspansja nawracania, ekspansja misyjna. Nie mam nic prze­ ciwko misjonarzom, żywię dla nich wielki podziw, ale uważam, że poprzez to, co nazwałem tendencją i tradycją nawracania, kultura europejska (nie religia judeochrześcijańska, tylko kul­ tura europejska wyrosła z tej religii) dokonała rzeczy strasznej przez wspomniane poczucie wyższości, która to wyższość mogła mieć jeszcze taki dodatkowy odcień, jaki niesie judais­ tyczna idea narodu wybranego. Ten odcień, który wbrew Chrystusowi, wbrew literze Ewangelii, został nałożony na chrześcijaństwo. Idea jedynej drogi, drogi wybranych, którzy mają nie tylko wskazywać, ale narzucać (czasem siłą) drogę innym. M ó w i ą c brutalnie, jak wiemy przecież z historii ta 8 „akcja" doprowadzała do przekonania, że cel uświęca wszelkie środki. Z . Benedyktowicz. To tylko tak pobieżnie, bo nie sposób tu oddać subtelności tego wywodu. Kołakowski wychodzi od krytyki takiego łatwego, powierzchownego walczenia z europocentryzmem, i gwałtownych napaści na kulturę europejską, obwiniania jej o wszystko, co najgorsze. Świat barbarzyńców ma mocne poczucie własnej wartości, ani siebie nie samobiczuje, ani sobie innymi kulturami nie zawraca głowy. Kołakowski poszukuje takiej mocnej wartości w kulturze europejskiej i odnajduje j ą właśnie w tej zdolności do samozakwestionowania się, o czego źródłach j u ż była mowa. Zwraca przy tym uwagę, że przykładem tej wartości, czy samą taką wartością jest właśnie nauka par exellance europejska, j a k ą jest antropologia kultury. Żaden inny krąg religijny czy kulturowy nie wytworzył ani takiej nauki, ani takiego typu zainteresowania, jakie wy­ tworzyły europejska etnologia i antropologia kultury. Oczywiś­ cie, zaraz ktoś powie: ona się interesowała dla kolonializmu, dla podboju, dla ekspansji. Ja nie neguję tego nurtu ekspansji, arogancji, wyższości. Ale trzeba przecież pamiętać, że u samych początków obok podboju był ten nurt antropologiczny obecny: Las Casas i inni, len antropologiczny wątek istniał, ten typ zainteresowania, zafascynowania, szukania porozumienia i ro­ zumienia innego człowieka w jego innej sytuacji kulturowej, językowej, etnicznej, egzystencjalnej. Że oprócz ekspansji, była ta silna wola spojrzenia na siebie oczami innych. Była gotowość do zakwestionowania własnej kultury W . Michera. W idei misyjnej obecne jest założenie, że jednak warto do tego obcego się udać. Bez tej idei obcy nie wart jest zainteresowania; lub wart, ale podboju. A misja nie jest zwykłym podbojem, jeśli nie w praktyce, to przynajmniej w założeniach, a o nich raczej m ó w i m y . Jest formą zaintereso­ wania, dbałości o drugiego człowieka, choć niewątpliwie przymusem, by go zmieniać. Nawet po to, by dostrzec istnienie europocentryzmu trzeba najpierw uznać, że poza nami jest ktoś, k i m warto się zająć. S. Sikora. Sama idea nawrócenia kogoś zakłada, że ten ktoś jest j u ż człowiekiem. W wielu kulturach - to choćby w nazwach się o b j a w i a - z a ludzi uważa się tylko własną grupę czy plemię. Natomiast zainteresowanie inną kulturą jest de facto stwier­ dzeniem, że ci ludzie też są ludźmi, i to jest pewnie pozytywne. A że przy okazji chce się i m zmienić system wartości, czyli uznaje się, że nasz jest lepszy, to oczywiście j u ż inna i gorsza sprawa. J . Tokarska. Z badań A n i Engelking znam białoruskie opowieści o tym, jak chrzczono Żyda: „...i wtedy - mówią - z Żyda zrobił się c z ł o w i e k " . Co do kwestii człowieka, którą tak optymistycznie oceniłeś, Sławku, j a myślę że człowieka rozpoznaje się w drugim pod warunkiem, że jest taki sam, jak ja. Jeśli nie jest do mnie podobny, to on nie całkiem jest człowiekiem. T u jest ta cienkość, która jednak w nawracaniu się kryje. Natomiast jeśli chodzi o Kołakowskiego, ten tekst był krytykowany ze względu na różne rzeczy, na przykład chodzi o pytanie, czy rzeczywiście tylko Europejczyk interesował się drugimi. To w końcu Arabowie - (Ibrahim Ibn Jakub) - nas pierwsi odkryli, a nie my Arabów. Z . Benedyktowicz. Ależ oczywiście nie mam tu wątpliwości, bo wątek arabski ma swoje kapitalne znaczenie w kulturze europejskiej (filozofia, matematyka), wszedł na trwałe do dziedzictwa kultury europejskiej, i trudno by to negować. Dla mnie to kultura europejska. A Ibrahim Ibn Jakub to Europejczyk par exellence... J . Tokarska. Tak to pod tym warunkiem, ale co wobec tego z innymi. �Z. Benedyktowicz. Otóż tu są różne kwestie. W r ó c ę na chwilę do Kołakowskiego. On właśnie dobrze zdaje sobie (i nam) sprawę z niejasności pojęcia „ E u r o p a " (zresztą ta część książki, w której umieścił ten esej ma tytuł Kłopoty z kulturą). Europa to tygiel w którym mieszają się różne wątki: z Azji Mniejszej, z Azji Środkowej, ze Wschodu, i wątek arabski, to nie jest „czysta" kultura. Zresztą nie wiem czy w ogóle takie pojęcie „czystej kultury", „czystości kultury" byłoby nam do szczęścia potrzebne. I właśnie dlatego Kołakowski, nie przez historię (pytania: gdzie i kiedy się zaczyna Europa), nie przez geografię (gdzie przebiegają jej granice), bo o tym można byłoby długo dyskutować, ale przez pytanie o konstytutywną wartość tej kultury, wartość, którą moglibyśmy afirmować, stara się tę Europę uchwycić. I tą wartością jest właśnie wysiłek łamania własnego „etnocentrycznego" zamknięcia. Ta zdol­ ność określiła naszą kulturę, zdefiniowała jej niepowtarzalną wartość. On powiada nawet więcej, że europejska identyczność kulturalna polega na tym, że utwierdza się w odmowie przyjęcia jakiejkolwiek identyfikacji zakończonej. Pozostawia nas w nie­ pewności i niepokoju. (Tu znów m o ż n a by szukać echa z tych głębszych źródeł: „Nie masz Greka, ani Ż y d a " ) . Natomiast druga sprawa dotyczy europejskości antropologii, kiedy powtarzam za Kołakowskim, że antropologia to nauka par excellence europejska, to oczywiście, jak i u niego chodzi tu o naukową formę etnologii, antropologii kulturowej. Nie wiem, jak z innymi. Oczywiście, że w tych pierwocinach, przednaukowej formie, jak i w innych kręgach kulturowych istnieli różni, historycy, geografowie, opisywacze świata. Ale j a mam na myśli tę antropologię - naukę, jaka przyszła do innych krajów, jako nauka, jako sposób, patrzenia na człowieka i na świat, no właśnie, z tych europejskich źródeł. [Zostawmy j u ż zupełnie na boku i tę kwestię, czy antropologia jest nauką, czy też sztuką - jak uważam - sztuką interpretacji i widzenia (przy nie zacieraniu różnic) jedności człowieka, człowieczeństwa w całej jego różnorodności.] Może już byśmy zwrócili się i w stronę innych zagadnień, ku problemom symbolu. Chciałem zapytać w związku z tym pana profesora. Pojawił się już tu wątek o ikonografii, ikonologii. Czy istnieje taka tradycja sporządzania obiektywnego, rudymentarnego, na naj­ niższym poziomie opisu, nie skażonego pewną ikonologią, właśnie pewną interpretacją. Czyli opis taki, z którego różny ikonolog może skorzystać. Bo w etnografii był podnoszony ten problem, że każdy nasz opis świata, nawet ten najbardziej rudymentarny jest czy może być j u ż jakąś interpretacją. Że lepiej jest znać te związki pomiędzy opisem a projektem interpretacyjnym. Kiedyś przed laty zwracałem na to uwagę w ankiecie przeprowadzonej na tych łamach: Etnografia - etno­ logia - antropologia kultury... - Czym są? dokąd zmierzają? Czy istnieją takie czyste opisy ikonograficzne? W. Juszczak. M o ż n a powiedzieć, że zawsze oczywiście istnieją, ponieważ dotykamy tutaj związku pomiędzy obrazem a słowem, a każdy przekład obrazu na słowo to j u ż jakaś interpretacja. Ale też idzie o poziom. Opis czysto ikonograficz­ ny jest opisem, który w gruncie rzeczy zatrzymuje się na poziomie tematu wyłącznie i nie sięga dalej. Taki chociażby przykład, jak Pokłon Trzech Króli, odsyła nas do pewnego tekstu czyli do Ewangelii św. Mateusza. Ogólnie wiemy, o co chodzi. Siedzimy tylko różnicę w „rozegraniu" tego tematu w poszczególnych obrazach. Natomiast ikonologią próbuje pójść dalej. Ponieważ nie jestem w y z n a w c ą czy zwolennikiem tego podejścia, moim zdaniem tutaj się zaczynają schody. Mianowicie idziemy w ikonologii za tym, co bym określił ostro jako przeczytane i ukryte. To znaczy istnieje pewna świado­ 5 mość pozatematyczna, która zostaje przetransponowana za pomocą różnych środków. Tutaj uprawiamy czasami taki rodzaj overinterpretation, że wpisujemy znaczenia coraz to szersze, coraz to głębsze, i poprzez obraz wchodzimy do biblioteki, a obraz znika z pola widzenia tak, że nie wiemy w końcu, czy on jest dobry, czy zły. Ikonologią nie ma środków na to, żeby powiedzieć, czy mamy do czynienia z dziełem wielkim, czy mamy do czynienia z dziełem przeciętnym. Powołałbym się tu na ładne rozróżnienie, którego dokonał kiedyś prof. Tatar­ kiewicz. Gdy jedna z moich koleżanek powiedziała mu o pew­ nym panu, że to taki wielki erudyta, profesor odparł: „Wie pani, j a bym powiedział może: o c z y t a n y " . Otóż na tym polega błąd ikonologii. Zmusza ona do przejścia od obrazu do tekstu (-ów), i każe w istocie zapomnieć o obrazie. Rzecz w tym, że idzie o funkcjonowanie pewnych treści (nazwijmy je niemod­ nym słowem: światopoglądowych), którymi dana epoka była obciążona. Jak one właśnie wnikają do danego obrazu. Ja sam tłumaczyłem jeden z tekstów Panofskiego o neoplatonizmie Michała Anioła, gdzie, jak wiadomo, cała interpretacja mająca, w gruncie rzeczy, mieć za przedmiot obrazy Bandinellego i Tycjana, zaczyna się i kończy na interpretacji myśli Ficina i jego szkoły. Obrazy właściwie stają się zbędne, nie mówiąc 0 tym, że czasami obraz kiepski niesie więcej treści, w związku z tym daje więcej możliwości interpretacyjnych temu, który interpretuje, niż obraz wielki. Nie przeczę, że jest to kierunek naukowy, który bardzo wiele nam dał, pozwolił nam zobaczyć coś nowego, zwłaszcza jeśli brać pod uwagę prace Panofskiego dotyczące niderlandzkiego malarstwa, ale po Panofskim u jego uczniów czy epigonów zaczęły się kłopoty. No a oczywiście podejście to, w wersji „ p o p u l a r n e j " dało rezultaty karykatural­ ne. D. Czaja. Wydaje mi się, że to spostrzeżenie ma pewne odniesienia do antropologii. M a m na myśli złudzenie ikonologii - przy wszystkich jej zasługach - takiego obiektywistycznego opisu, iluzji obiektywizmu, skądinąd w intencjach szlachet­ nego, ale myślę, że gdzieś zakłamującego dzieło. Z drugiej strony, wyraźne jest tu inne niebezpieczeństwo, które stało się faktem w przypadku ikonologii: reifikacji dzieła. Dzieło zostało uprzedmiotowione, badacz z odległości trzech, czterech stuleci, z dystansu, na zimno opisuje i interpretuje dzieło, a ściślej horyzont mentalny epoki, dzieło jest środkiem jedynie, który służy do opisania szerszej struktury. Natomiast nie ma tutaj mowy o tym, co w hermeneutyce nazywa się egzystencjalnym przyswojeniem dzieła, a jeśli tego nie ma to znika taki drobiazg jak cała tajemnica dzieła, bo to przecież taka nieobiektywna kategoria. Rembrandt jest tylko „ p r z y k ł a d e m " w malarstwie swojego czasu, jest tylko elementem kultury swojego czasu 1 niczym więcej. Nie wiemy i nie dowiemy się, dlaczego Rembrandt wielkim malarzem był, ale nauczymy się sporo o Holandii X V I I wieku. T o , rzecz jasna, złośliwe uproszczenie, ale chyba jakoś uprawnione. Podobne do ikonologicznych pokusy, podobne pragnienia, by „ d o t k n ą ć " rzeczywistości obiektywnie, by opisać poprawnie, prawdziwie czyli Naukowo j a k ą ona „ n a p r a w d ę " jest, przystawiając doń scjentyficzne szkiełko i oko, istniały i , nie bójmy się słowa, istnieją wciąż w antropologii. Jeśli j u ż padło słowo „tajemnica", to może jest to sygnał, abyśmy kierowali uwagę w stronę problemów związanych z symbolem. Chciałbym nawiązać do tezy, bodaj czy nie głównej, tekstu pana profesora. Nie owijajmy w bawełnę: pan profesor postawił sprawę na głowie! Chodzi o to, że ta cała wiedza, którą wkładamy studentom do głów, mianowicie, że jeśli gdzieś symbol istniał „ n a p r a w d ę " to właśnie w kulturach archaicz­ nych, „ d z i k i c h " , plemiennych, czyli w tym całym świecie 9 �opisanym przez Eliadego jako ontologia archaiczna, otóż cała ta wiedza została poddana poważnej próbie, jeśli nie wręcz zakwestionowana. W pana tekście, o którym m ó w i m y , jest dokładnie odwrotnie: powiada pan profesor, że o symbolu możemy dopiero m ó w i ć od pewnego momentu, od tego czasu, kiedy rozszczepia się ten spójny świat ontologii archaicznej, kiedy, krótko mówiąc, jest co łączyć. Symbol, to jest to, co spina te dwie rzeczywistości. Natomiast, powtarzając tezę tego tekstu, w rzeczywistości myślanej religijnie nie ma czego spajać. Tutaj jest moja wątpliwość, pytanie. W tego rodzaju rozumowaniu dostrzegam nawrót do jakiejś postaci myślenia dychotomicznego. Oczywiście, byłoby niedorzeczne podejrzewać pana profesora o jakieś pokusy Rousseau'idalne, że oto powracamy tutaj do jakichś dobrych dzikusów. Moje pytanie jest takie: gdyby pan profesor zechciał to rozjaśnić, czy rzeczywiście empirycznie, nie wiem jak to sprawdzić w ogóle, istniał w historii czas jakiejś pełni, bo niewątpliwie w tej koncepcji, to jest wyraźne: kiedyś (kiedy?), istniała jakaś pełnia, jakiś, nazwijmy to, stan zero, później w historii zaczęły się pewne działania odśrodkowe. Wydzieliła się z jednego Universum praca, sztuka, religia, muzyka, taniec, jak u van der Leuwa w pięknym eseju Czy w niebie tańczą wyraźnie się o tym mówi. Dla mnie pytanie jest takie: czy tak rozumując nie konstruujemy jakiejś kolejnej kukły, którą podstawiamy w miejsce rzeczywis­ tości. Czy ta Wielka Całość nie jest funkcją naszych pragnień? Czy naprawdę istniał kiedyś taki świat, o którym tutaj mowa. Mnie się wydaje że jeśli m ó w i ć o wymiarze mitologicznym rzeczywistości, w mocnym sensie słowa „ m i t " , to powołując na świadka opisy wielkich mitologii jak i opisy z Genesis, świat którego doświadczamy empirycznie jest zawsze miejscem wygnania, i zawsze jest czas marny tak w roku 1250, 1995 jak i w rzeczywistości neolitycznej, czy gdzieś tam później u ludów, które opisuje Eliade. M a m więc wątpliwości, co do tego, rozumiem, że modelowego, przeciwstawienia tych dwóch rzeczywistości. Kwestia druga, to pytanie o moment, kiedy to rozszczepienie nastąpiło. M o ż n a by w tym miejscu legion uczonych powołać, którzy te daty wyznaczają: mówi się o oświeceniu, o renesansie, o X I I wieku jako przejściu do racjonalizmu, pojawieniu się myśli scholastycznej itd. Z kolei Heidegger mówi o zapomnieniu o byciu j u ż w Grecji i rzeczywi­ stości niepodzielonej u presokratyków. Dla mnie jest to pytanie, jak ta rzeczywistość istnieje? M o ż e powinienem to powiedzieć na początku: główny cel mojej pracy dotyczył z jednej strony symbolu, a z drugiej pytania o kulturę współczesną. Ten symbol miał być instrumentem służącym do rozpoznania rysów kultury współczesnej. Myślę, że pytanie 0 symbol jest trochę pytaniem jak w ogóle rzeczywistość istnieje. Zresztą jest, tu dokładnie wyłożone za Heideggerem, pytanie o to, jak jest to, co jest. J . Tokarska. Właśnie, bo w tekście pana profesora to pytanie odczytuję wcześniej, zanim pan zaczyna mówić o ontologii archaicznej. W c i ą ż pytamy jak coś poznawać, a nie jak istnieje to, co istnieje. Pytanie to rzadko się pojawia, bo nie ma języka, trudno zapytać, co znaczy „jest". Rozmowa o symbolu jest czymś, co wyświetla w jakiś sposób nas samych i nasz sposób rozumienia świata, nasz sposób rozumienia owego „jest". 1 teraz, idąc za tym, o czym mówił Darek, też jestem zdania, że czas marny był zawsze. Zastanawiam się czy szukanie miejsca, w którym przechowuje się istota świata, ta wygnana z innych miejsc, i nadzieja na to, że jest ona gdzieś obecna w pełni, w pełni czasu, w pełni miejsca, czy więc to szukanie i ta nadzieja nie są nam koniecznie do życia potrzebne. M y ś l ę , że są niezbędne. W podobny sposób, jak konieczna jest wiara w prawdę, choćby ta prawda była tylko wartością graniczną, 10 nigdy nie osiągalną, ale zrelaty wizowana do końca daje w efek­ cie straszny świat, czas nieodwracalnie zmarniały. Więc chodzi mi o kreatywność takiego fundamentu. O „światotwórczą" wartość wiary w to, że istota świata jest gdzieś, naprawdę obecna. Niezależnie od tego, j a jako antropolog czuję protest, kiedy słyszę, że to tylko my rozszczepiamy ten symbol, wymyślamy go i nazywamy, a tam w tej ontologii archaicznej tego symbolu jak gdyby nie ma. Myślę, że nie jest dobrze tylko nas uznawać za specjalistów od wyobcowania. Myślę, że warto i tzw. dzikim pozwolić, by czasem w wyobcowanie popadli. Słowem - chodzi o to, by rozróżnienie ontologia archaiczna - niearchaiczna rozumieć typologicznie i abstrakcyjnie, nie zaś realistycznie, przypisując je określonym grupom ludzkim. Inaczej zagrozi nam „Russeau'wskie odchylenie". To wyobcowanie, o którym wspomniałam, rozumiem (za Heglem) nie jako stygnącą wrażliwość religijną, ale jako powszechny ludzki kłopot, polegający na tym, że nie możemy być ciągle „u siebie". Hegel mówi: „duch jest ciągle w po­ wrocie" . W powrocie z wygnania, z upadku, z zapomnienia - do siebie, do przytomności, do pamięci. Na tym polega historyczność i wszelka zmiana, że duch niepostrzeżenie odchodzi i żmudnie powraca, a po powrocie okazuje się, że dom mu się zmienił nie do poznania. A więc nie mityzujmy dzikich, oni są też „ w powrocie", tylko m o ż e „cokolwiek dalej"... Z kolei naszą, europejską specyfiką, o której mówił Zbyszek, jest owa umiejętność abstrahowania od siebie, wychodzenia poza swoje. W całym pięknie i grozie Europa tę zdolność rozwinęła najbardziej. W pięknie - bo z niej powstała etnologia. W grozie - bo ta umiejętność uskrajniona oznacza wyob­ cowanie w potocznym, nieheglowskim sensie tego słowa, poczucie życia w obcym świecie, w czasie marnym. C i , których ta autorefleksja tak mocno nie naznaczyła, którzy nie muszą tak kompulsy wnie wychodzić poza siebie, poza swoje, żyją w świe­ cie może bardziej sklejonym. Ale oni trafiają się też w Europie, może nawet wśród nas. S. Sikora. Pan profesor sformułował pogląd, że w społeczeń­ stwach, nazwijmy to pierwotnych czy archaicznych, nie ma rozróżnienia, czy też jest ono trudno dostrzegalne, na sacrum i profanum. Po raz pierwszy teza ta pojawiła się w Paleolitycz­ nym eposie, tekście bardzo pięknym, przy okazji opisu „dream time" u Aborygenów australijskich. Ale wydaje m i się, że jest to tylko jedna strona rzeczywistości i że oni nigdy nie żyli stale w tym okresie śnienia. Czas wędrówki można by traktować jako taki rozciągnięty okres święta. Wędrując powtarzają oni pieśni 0 stworzeniu, tym samym reaktywując rzeczywistość, tworzą j ą na nowo. Ale te wędrówki podejmowane były tylko co pewien czas, pomiędzy nimi rozciągał się czas zwykły, czas profanum. Świat dzikich też był światem niejednorodnym. A symbol jest przecież również czymś, co pozwala na przejście z rzeczywisto­ ści profanum do rzeczywistości sakralnej. A propos tego pęknięcia warto tu przytoczyć przykład, który podaje Lévi-Strauss w jednym z esejów w Antropologii struk­ turalnej. Opowiada on o pewnym Indianinie z Ameryki Północ­ nej, który był bardzo sceptycznie nastawiony do władzy czarowników i ich leczniczych umiejętności. Został wtajem­ niczony, nauczył się wszystkich tych umiejętności, ale tylko po to, by zdemaskować fałsz i zdyskredytować czarowników. 1 rzeczywiście udało mu się, stał się mistrzem, lepszym od innych. Ale jednocześnie zmienił zdanie: przestał się inte­ resować tym, żeby z d e m a s k o w a ć innych i zaczął po prostu „zbijać k a s ę " . Stał się hipokrytą, który z zimną krwią stosuje wyuczony proceder, by „ w y k o ń c z y ć " konkurencję, co mu się zresztą udało. �Jest chyba w myśleniu o społeczeństwach archaicznych tendencja do unifikacji, ujednorodniania myślenia, które tam panuje czy panowało. To znaczy, że wszyscy ci ludzie myślą czy myśleli bardzo do siebie podobnie, że każda jednostka jest jakoś bardzo blisko innej jednostki, jeśli idzie o sposób myślenia, a przecież oni, jeśli byli ludźmi, również musieli być różni i mieć dystans wobec siebie. Poza tym Eliade pisze, że dzicy też mieli swoje raje. W . Michera. Zastanawiam się, czy my myśląc o symbolu próbujemy zrekonstruować p e w n ą praktykę symboliczną, jakiś konkretny, historyczny, symbol człowieka Średniowiecza lub Murzynów Bantu, czy też staramy sie zrozumieć pewną, ogólną, zasadniczą sytuację egzystencjalną, która określa i nas, i wszyst­ kich innych ludzi. Te dwa ujęcia łączą się oczywiście, ale niezbędne jest też ich odróżnienie, bo zdarza się, że na pytania z jednego poziomu dajemy odpowiedzi z drugiego. Rekonstru­ ujemy jakąś konkretną sytuację symboliczną (w Średniowieczu albo w Neolicie) i twierdzimy, że to jest właśnie laboratoryjnie czysty symbol, który m o ż e posłużyć jako doskonały wzorzec dla innych, j u ż tylko przybliżonych sytuacji. Ja wolę myśleć, że istnieje pewien symboliczny aspekt naszego istnienia, naszego stosunku do świata, który w rozmaitych wcieleniach odnaleźć można na całym świecie. W . Juszczak. Nie będzie to odpowiedź wprost. Są same pytania. Wszystko się zaczęło u mnie (przepraszam, że mówię tutaj o osobistych doświadczeniach czego zwłaszcza w dyskus­ jach naukowych nie uważam za taktowne) od najpierw fas­ cynacji, a potem gwałtownej repulsji względem Cassirera. W 1987 roku napisałem referat na pewną sesję w Szwajcarii (materiały z niej nie były publikowane) i ten referat zamieściłem w „Festschrifcie" Jacka Woźniakowskiego Fermentum tnassae mundi pod tytułem Uwagi o kulturze symbolicznej. Był to gwałtowny atak na „teorię form symbolicznych", na co nie­ którzy, może i słusznie, ostro reagowali, bo chyba nie dość zdecydowanie się tam wyrażałem. Ale intencjami rządził tu bardzo zdecydownany sprzeciw. Sprzeciw wobec sprowadzania wszystkiego, całej - tutaj mogę odpowiedzialnie użyć słowa: antropologii - całej nauki o człowieku, do problematyki symbolicznej, do problematyki symbolu. Nie potrafiłbym, teraz już (bo jak wiadomo własnych tekstów się nie czytuje, co jest poniekąd słuszne), nie potrafiłbym dokładniej zrekonstruować tego wywodu, ale szło m i głównie o to, że za teorią tą kryje się, jakaś wzbogacona, rozbudowana czy zmodyfikowana postać filozofii Kanta. Czyli: mimo że dzieło Cassirera ukazuje się po tzw. przełomie pozytywistycznym, przełom ten nie jest zauwa­ żalny w tym dziele ponieważ nie ma sposobu dojścia do ontologii. Jesteśmy wciąż na poziomie epistemologii i symbol jest wyłącznie instrumentem epistemologicznym. Samo słowo „symbol" jest wypisane na naszym sztandarze epistemologicz­ nym. W związku z tym to słowo, które p. Czaja wymienił na początku, mianowicie, słowo „tajemnica" znika. Wystarczy powiedzieć „ s y m b o l " , żeby uchylić się od kwestii sięgania, dotykania, zbliżania się do jakiejkolwiek tajemnicy. W symbolu tajemnica ma być jakby j u ż zawarta. Jak pisał o tym np. Miriam we wstępie do Wyboru dzieł Maeterlincka w roku 1888, symbol jest „alegorią ż y w ą " , wewnętrzną itd. To słowo załatwia nam jakby sprawę ontologii, czyli pytania o sposób istnienia rzeczy. Zajmujemy się „formami symbolicznymi", ale właśnie for­ mami tzn. zewnętrzną powłoką pewnych zjawisk, wyłącznie badając to w jaki sposób m o ż e m y je poznawać, rozumieć, doświadczać ich, a uchylamy wciąż pytanie o to w jaki sposób one są. I to jest jeden z przyczynków do historii omawianej tu recenzji. Natomiast drugi, „ g e n e t y c z n y " jej moment łączy się z olśnieniem, jakie mi dało przeczytanie zdania z dzienników Claudela gdzie pisze on (raczej nie zacytuję tego, ile to zinterpretuję), że po to żeby tworzyć sztukę musimy stanąć twarzą w twarz z rzeczywistością, ale nie z rzeczywistością doznawaną zmysłowo, tylko z rzeczywistością - i tu następuje cytat z Credo - rzeczy widzialnych i niewidzialnych. Otóż to mi ukazało newralgiczny punkt współczesnej kultury i dlatego, znacznie później napisałem tekst, drukowany w „ Z n a k u " O rozdźwięku między sztuką a kulturą europejską . Bo kultura w moim przekonaniu, jest właśnie symboliczna, a sztuka nie. Taka sztuka jaka urzeczywistniałaby hasło Claudela, to hasło, jak je on nazywa, rozwijając tę myśl, sztuki „katolickiej"(nie w sensie religijnym, tylko w sensie jej „ p o w s z e c h n o ś c i " ) . To domaganie się sztuki, która się konfrontuje z rzeczywistością totalną, albo próbuje dotrzeć do rzeczywistości myślanej total­ nie - tworzy z dziedziny sztuki enklawę w obrębie kultury, tej, którą za Casstrerem zgodziłbym się nazwać symboliczną, wyłączając z niej sztukę. Tak samo, jak religię, lub doświad­ czenie religijne raczej, (bo jeśli m ó w i ę „religia", to ktoś mógłby pomyśleć „teologia", na przykład, a teologia, jak powiedział nasz przyjaciel Heidegger, jest nauką, która obraża Boga, ponieważ z tajemnicy robi rachunek). T . Rutkowska. Jakiego rodzaju sztukę uznałby pan za godną tego typu podejścia? Co jest według pana sztuką w świecie zupełnie współczesnym? W . Juszczak. Co u w a ż a m za sztukę? Trudno m i wymienić bardzo nieliczne zjawiska ponieważ, i to powtarzam obsesyjnie, zawsze sztuki jest i będzie bardzo mało, mimo że produkcja artystyczna jest bardzo duża. I stąd bardzo trudno wymienić przykłady. D. Czaja. Przepraszam, że wpadam w słowo, ale chyba nie 0 nazwiska chodzi czy konkretne dzieła. Problem jest szerszy. Oczywiście, do sztuki jeszcze wrócimy, do sztuki współczesnej, 1 do sztuki w ogóle, do tego podstawowego pytania, o którym mówiliśmy. Jedną rzecz niewątpliwie trzeba tutaj powiedzeć: teoria Cassirera jest takim negatywnym punktem wyjścia, ale myślę - bo przewijało się to w całej wypowiedzi pana profesora - że symbolizm jako zjawisko w sztuce, jako prąd myślowy w poezji i w sztukach pięknych też jest tutaj na cenzurowanym. Dlaczego? Z jakiego powodu tak w wypadku Cassirera jak i w wypadku symbolistów? M y ś l ę , że z takiego oto powodu, że w obu przypadkach symbol rozumiany jest jako coś, co jest stworzone, wymyślone, mówiąc j u ż prymitywnie: wyproduko­ wane. W przypadku symbolistów był to program. Program intelektualnie opracowany i przemyślany. Powiada się tam: będziemy tworzyć symbole, będziemy nie tylko pisać manifesty symbolistyczne, będziemy pisać poezję gęstą od symboli, będziemy robić sztukę symbolistyczną. Jako komentarz do tego zjawiska wystarczy tylko przypomnieć polemikę Mandelsztama z symbolizmem rosyjskim. Rozniósł on na strzępy cały ten pomysł, mówiąc, że słowa zostały przez symbolistów zapieczę­ towane, że zostały oddane do użytku liturgicznego, że j u ż nie ma stołu zwykłego, przy którym siedzimy, tylko jest stół, przy którym trzeba uklęknąć na sam dźwięk słowa, nie ma ognia, przy którym się ogrzewamy, ale jest ten ogień przy którym trzeba ręce rozkładać i wpadać w pseudomistyczny stupor. A przecież sama rzeczywistość jest j u ż tajemnicą i nie trzeba odświętnych, sztucznych protez dorabiać. W tym sensie j a się całkowicie zgadzam, że tutaj symbol, symbolizm byłby taką rzeczywistością negatywną. I stąd, myślę, ta repulsja pana profesora na słowo „ s y m b o l " , gdzie symbol wiele obiecuje, a tak niewiele daje. W . Juszczak. Jedna kwestia. To, co pan powiedział o sym­ bolizmie jako kierunku historycznym, w tej chwili (i nareszcie, po latach) skojarzyło m i się z tym, dlaczego próbuje się 6 11 �zazwyczaj (pozornie m o ż e ) „ p o ż e n i ć " symbolizm z secesją? W pana uwadze jest ładunek, który pozwala na takie złączenia. Bo o tyle, o ile secesja jest stylem produkowanym sztucznie, z rozmysłu, inne style „produkowały s i ę " naturalnie (tzn. powstawały „naturalnie"). T u mamy prostą reakcję na style historyczne: w y p r o d u k o w a ć styl nowy, czyli sztuczny, i w tym odkrywamy związek z symbolizmem. To tylko taka reakcja na stwierdzenie, że secesja i symbolizm to są dwie strony tego samego medalu. Świadomość pewnego tworu kulturowego, który powstaje naturalnie w rozwoju historycznym, zostaje teraz wykorzystana po to, aby instrumentalnie działać jako środek do sztucznego p r o d u k o w a n i a czegoś, co przed­ tem powstawało niejako samo przez się. Przepraszam za tę uwagę na marginesie. D. Czaja. Tak, rzeczywiście, chciałbym jeszcze raz podkreś­ lić, że symbol „symbolistyczno-cassirerowski" jak i symbol w takim potocznym rozumieniu, więcej obiecuje niż w istocie daje. Jest raczej pozoracją tajemnicy, taką protezą poznawczą, niż rzeczywiście środkiem dotarcia do czegoś istotnego, i jak powiadamy, niepoznawalnego. Z a u w a ż m y , na marginesie, że książki z „ s y m b o l e m " w tytule, rozmaite słowniki symboliczne wciąż sprzedają się świetnie. Sugerują one, że za parę złotych, bez wysiłku można otrzeć się o „niewidzialne", o misterium. Chętnych nie brakuje. Ja nawiązałbym jeszcze do tego wcześniejszego pytania, do tej wspomnianej dychotomii: czy to rzeczywiście jest tak, jak my dzisiaj m ó w i m y , czy to pęknięcie, stawiając sprawę na ostrzu noża, istniało zawsze, tylko trochę inaczej, czy rzeczywi­ ście podtrzymywałby pan profesor tezę, że istniała niegdyś jakaś pełnia sensu, pełnia tej rzeczywistości, gdzie widzialne i niewidzialne stopione byłoby w jedno? Ja w ten sposób czytałbym ten tekst. Kiedy powiada pan o rzeczywistości myślanej religijnie, to czy jest to typ idealny, czy jest to postulat, czy jest to rzeczywistość empirycznie uchwytna, a jeśli tak, to jak, i czy taka rzeczywistość kiedykolwiek istniała? Czy w związku z tym cała ta konstrukcja jest zasadna? W. Juszczak. To jest pytanie podstawowe, i moja odpowiedź byłaby, jakby ktoś mógł powiedzieć „idealistyczna". W moim przekonaniu istniał i istnieje taki sposób doświadczania świata, który jest sposobem doświadczania świata jako rzeczy jednej. Istnieje to, w moim przekonaniu, w kulturach, które nazwijmy pierwotnymi. Nienaruszonych jeszcze przez zgiełk cywilizacyj­ ny, tkwiących w jakichś enklawach, w których one się kryją i tworzą, i w kulturach archaicznych. Oczywiście za cały ten pomysł w moim przypadku odpowiedzialny jest Heidegger z tym swoim pomysłem na temat presokratycznej filozofii, w której j u ż widać ślady załamania w momencie, kiedy się jawi filozofowanie jako myślenie w j a k i m ś sensie naukowe. W tym momencie zaczyna się to, co Heidegger nazywa myśleniem metafizycznym, oczywiście tutaj trzeba całkowicie po heideggerowsku traktować to słowo, bo inaczej jest mylące. Natomiast w moim przekonaniu istnieje coś takiego, jak świat doświad­ czany mistycznie. Doświadczenie mistyczne jest takim do­ świadczeniem, które przekonuje nas (mimo że żaden opis nie oddaje pełni tego doświadczenia) o odkrywaniu jedności, o jedności absolutnej świata, której nic nie zdoła nigdy rozedrzeć. Chciałbym zwrócić u w a g ę na, może mało znaną jeszcze w naszym kręgu, sesję na K U L u poświęconą tak zwanej nowej interpretacji Platona. Ta „ n o w a interpretacja" wcale nie jest nowa, ale jest nawrotem do pewnej intuicji j u ż bardzo dawnej. Jest to interpretacja oparta na tezie, że dialogi Platona miały charakter „popularyzatorski", były przeznaczone dla niewtajemniczonych, natomiast jądro swej nauki przeznaczył on wyłącznie dla wąskiego grona uczniów „ w t a j e m n i c z o n y c h " 12 albo mu najbliższych. Ślady tego m o ż e m y r e k o n s t r u o ­ w a ć tylko z pism filozofa, bo są tam tylko ślady. To co jest istotą tej nie zapisanej „ o s i " myślenia Platona, to nauka 0 „ J e d n y m " przez duże „ J " . W ten sposób można jak gdyby wyminąć tę interpretację Platona, którą nam daje Heidegger, na przykład. To znaczy: Platon myślał „archaiczniej" niż Arys­ toteles. Dla Heideggera bowiem to Arystoteles jest tym, który nawiązuje, jako historyk myśli greckiej do myśli archaicznej, do myśli „przedmetafizycznej" a Platon stwarza j u ż zdecydowany fundament pod „metafizykę" europejskiej filozofii. Otóż we­ dług tej nowej interpretacji Arystoteles jest zależny od Platona, 1 tylko jakby „ z d r a d z a " tajemnicę jego ezoterycznej doktryny (doktryny „ s p o z a " dialogów). Spojrzenie, które by potwier­ dzało właśnie tę tezę, wokół której krążymy, że takie poczucie, takie doświadczenie rzeczywistości, i taki sposób myślenia 0 rzeczywistości istniał w europejskiej kulturze tylko w okresie przedpiśmiennym, bo gdy pojawiają się pierwsze pisane teksty śledzimy j u ż cechy rozpadu tej pierwotnej wizji świata (może z wyjątkiem Anaksymandra, u którego wedle interpretacji Heideggerowskiej ślad takiej wizji jeszcze istnieje), wizji świata jako Jedni, jako niepodzielnej całości, o czym j u ż była mowa. S. Sikora. To, co pan profesor powiedział o Platonie może odnosić się także do tekstu Paleolityczny epos, gdzie przytacza pan przykład zamkniętych zakonów kontemplacyjnych jako enklaw, w których istnieje tylko sacrum, ale to są tylko obszary wydzielone i sądzę, że taka rzeczywistość nie podzielona jest do pomyślenia tylko w obrębie zamkniętych enklaw, które istnieją w ramach jakiegoś większego społeczeństwa czy społeczności. Jednym słowem, że sacrum nie może się obyć bez profanum. W . M i c h e r a . Fascynujące jest to, że ten „ n o w y " Platon na nowo zinterpretowany, określany jest wobec Platona „starego", który przecież nadal istnieje. Sam fakt obecności tego rozdziału na stronę egzoteryczną i ezoteryczną (tę wewnętrzną) jest niezwykły: owo głębokie wtajemniczenie jest możliwe tylko wobec tego, co jest na zewnątrz. M a m duże wątpliwości, czy da się tak prosto ekstrahować to ukryte jądro, bo gdzie byłoby ono mianowicie zawieszone? Od dawna mam zresztą duży kłopot ze zdefiniowaniem mistyki, będącej zjawiskiem fascynującym, niezwykłym 1 - przeczuwam to - wiele m o g ą c y m powiedzieć o doświad­ czeniu symbolu. Problem tkwi w tym, że mistyka bywa najczęściej przeciwstawiana takim sytuacjom symbolicznym jak liturgia, obrzęd. Z jednej strony więc życie religijne funkcjonuje w formie liturgicznej (czyli symbolicznej), z dru­ giej zaś - sugeruje się - niektórzy ludzie dochodzą do takiego punktu, w którym pojawia się uczucie niedostatku takiego dotykania świętości. Mistycy pragną odrzucić te rusztowania, te kule, i pójść dalej, by oddać się uczuciu jedności z Bogiem. W czym symbole mają być j u ż zbyteczne. Z a u w a ż m y jednak, że z podejścia takiego wynika pewna określona definicja symbolu, jako narzędzia poznania, w pew­ nych sytuacjach niezbędnego, ale jednak fałszującego rzeczy­ wistość, zamykającego j ą w złudnych konceptach, w istocie więc zamykającego do niej dostęp. Podobny idealizm pojawia się czasem w wyznaniach artystów, np. Andrieja Tarkowskiego lub Jerzego Nowosielskiego, który deklaruje, że nie maluje nigdy obrazów symbolicznych, lecz realność bytów ducho­ wych. Zastanawiam się jednak czym jest owa duchowa real­ ność? Czym różni się od zwykłej realności? Czy nie jest złudzeniem przekonanie, że w owych niezwykłych sferach istotnie pozbywamy się balastu pośrednictwa naszej pamięci i wyobrażeń? Możliwa jest bowiem wizja symbolu, w której nie tyle zamykałby on ó w doskonały stan Jedności w j a k i m ś ułomnym �znaczącym, ile włączał w tę sytuację człowieka, angażował go, stając się nie tylko poznaniem, ale i d o ś w i a d c z e n i e m . Lepiej wtedy mówić o sytuacji symbolicznej niż o symbolu, bo unikamy pokusy redukowania go do symbolicznej formy. Jeżeli zaś włączymy w obręb symbolu, jako jego integralny składnik, ów moment doświadczenia, to nic nie stoi na przeszkodzie, by za symboliczne uznać także doświadczenie mistyczne lub artystyczne. Może będzie truizmem to, co powiem, ale owa poszukiwana i rezygnująca z wszelkiego, nawet symbolicznego pośrednictwa jedność, totalność, to cel, którego nie da się trwale zrealizować, bo zrealizowany przestaje być źródłem mocy. Mocy, którą utożsamiałbym z symbolem. D. Czaja. Krótko już, chciałbym pójść za tą myślą Wojciecha Michery, bo nie powiedzieliśmy o tym, co jasno wynikało z tekstu pana profesora. Otóż wyraźne jest w nim napięcie między symbolicznym a rzeczywistym. Tymczasem w tym znaczeniu o jakim p. Michera mówił, mamy uratowanie jednego i drugiego, czyli, przy pewnym przeformułowaniu, pewnym rozumieniu słowa „ s y m b o l " można m ó w i ć o nim tak samo jak 0 „rzeczywistości". M o ż n a by nawet mówić o „rzeczywistości symbolicznej", gdyby nie to, że przy tym przeformułowaniu wyrażenie to stało się pleonazmem właściwie: i „ s y m b o l " 1 „rzeczywistość" pojmowane są dokładnie tak samo. Ja bym jeszcze inaczej ujmował to, co Wojciech Michera powiedział: nie tylko chodziłoby o doświadczenie symboliczne, nie tylko 0 egzystencjalne przyswojenie rzeczy, ale też inna byłaby relacja w samym symbolu. Joanna Tokarska wspomniała ważny z wielu względów, konflikt u progu nowożytności między Lutrem i Zwinglim, który dotyczył Eucharystii, symbolicznego 1 realnego jej rozumienia. M o ż e trzeba by zwekslować tę rozmowę o symbolu z relacji semiotycznej, odnoszenia „ d o " , wskazywania „ n a " , rozdziału na znaczące - znaczone, sym­ bolizujące - symbolizowane na relację ontologiczną. Zro­ zumiałe jest, że Nowosielski irytuje się, kiedy mu mówią, że maluje symboliczne ikony, i ma rację. Bo zwraca się on przeciw symbolicznemu prostactwu, które polega na tym, że tam w ikonie kwiatki symbolizują coś tam, górka coś tam, i jak sobie to zdeszyfrujemy, to będziemy wiedzieli co to jest ikona. Nie, j a maluję realność, mówi Nowosielski, ale tę realność pojmowaną właśnie symbolicznie, ale na sposób ontologiczny: poprzez deskę, poprzez malowidło prześwieca rzeczywistość przez wielkie „R". I ta namalowana rzeczywistość istnieje mocno. Ona j e s t . Może być miejscem epifanii i wtajemniczenia. O podobnym rozumieniu symboliczności obrazu mówi francu­ ski filozof i teolog Chauvet, kiedy w swej książce Symbol et sacrament pisze o butach van Gogha, idąc w tym miejscu tropem Heideggerowskim. Powiada on, że te wiejskie buty zobaczone i namalowane przez van Gogha istnieją symbolicz­ nie, a to oznacza, że istnieją mocniej, bardziej realnie niż - paradoksalnie mówiąc - realne, „ p r a w d z i w e " buty. Sym­ boliczne równa się tu: rzeczywiste. J . Tokarska. W Źródle dzieła sztuki Heidegger pisze, że dzieło sztuki istnieje wtedy, kiedy jest zachowywane. Czytając, spodziewamy się, że on dzieło sztuki do końca zrelatywizuje, a on robi woltę. Pomyślmy o ikonie, która wisi gdzieś w bocznej sali galerii, muzeum, jest j u ż zupełnie zapomniana, zupełnie zaprzeczona, nie zachowywana. I wtedy Heidegger zaskakuje, bo powiada, że ona nawet wtedy nie przestaje być dziełem, ponieważ źródłem prawdziwego dzieła jest samo dzieło. I to jest piękne zdanie, bliskie temu jak rozumiem pana profesora tezę o ontologii archaicznej. Pana koncepcja jest niezwykle atrakcyj­ na, ponieważ pozwala wyjść poza ten dualizm, symbol, niesymbol, dualizm tworzony mocą naszych subiektywnych roz­ strzygnięć. M a m tu jednak pytanie. Czy pan by się zgodził na to, żeby tę ontologie archaiczną uczynić bardziej „rozproszoną", żeby nie rezerwować jej tylko do tej dalekiej wyspy skarbów na ciepłych morzach, tylko poszukać jej między nami. Byłaby to zatem taka „rozproszona ontologia archaiczna", w obrębie której możliwy jest ten niesamowity paradoks, że wszystko jest symboliczne. Zdarza się to w tych rzadkich momentach nietematycznego - przeszłabym na terminologię Heideggera - kon­ taktu ze światem. Ta rozproszona ontologia archaiczna zjawia się nie w rezultacie planowania, czy też metodycznego wysiłku, ale po prostu chyba jest łaską, tak to należałoby nazwać. Są to te bardzo rzadkie momenty, ale dostępne każdemu, nie tylko „gdzieś, gdzie nigdy ludzie nie b y w a l i " . W . Juszczak. W tym dla mnie tkwi kwestia wyobcowania czy też wyrwania sztuki ze współczesnego europejskiego kulturowego kontekstu. Dlatego właśnie, że to nie może przestać istnieć, to nie jest zarezerwowane dla pewnych epok, pewnych kręgów, pewnych ludów. To istnieje równorzędnie, z nawet na nowo b u d o w a n ą kulturą, tylko że w kulturach archaicznych, takich jak te, które analizuje Eliade (stosując też to słowo „ s y m b o l " , które m i u niego przeszkadza), w tych kulturach jest to powszechne, a u nas zaczyna być to spychane na margines i staje wobec tendencji rozproszenia. Sztuka jest j e d n ą z takich enklaw w obrębie kultury, podobnie jak religia, (lub m o ż e raczej należałoby powiedzieć: doświadczenie wiary). Powtarzam to za Heideggerem: są trzy takie dziedziny: sztuka, ontologia fundamentalna i religia. Trzy dziedziny, w których przechowuje się doświadczenie wiodące nas ku antropologicz­ nemu ujmowaniu rzeczywistości. Lub to, co jest u Jaspersa nazwane „ W s z e c h o g a r n i a j ą c y m " . T o nie może przestać istnieć, ulega jedynie redukcji, że tak powiem „ilościowej". Dla porządku jeszcze jedna kwestia. Ponieważ można by powie­ dzieć, że w pewnych religiach, właściwie we wszystkich religiach, mamy do czynienia z c z y m ś podobnym do tego, co próbują odkryć lub też w m ó w i ć nam nowe badania nad mistycyzmem, mianowicie dotyczy to np. św. Franciszka, tzn. istnieje pewien zespół pism które są - i to jest bardzo istotne - skutkiem doznania mistycznego i pozwalają je nam tylko przybliżyć, ale to, że zawsze ta sama przyczyna wywołuje ten sam skutek świadczy w takim sumowaniu się różnych źródeł, z których czerpiemy, o tym, że ten proces jest zawsze taki sam. Bo to samo dotyczy pism św. Jana od Krzyża które, są w gruncie rzeczy nieczytelne, na dobrą sprawę (są, dla mnie przynajmniej, przegadane). A l e za tym się kryje pewna siła doświadczenia, która w j a k i m ś sensie jest rozrzedzona później w słowach. Prowadzę jednak do czegoś innego, do pewnej analogii, która mi się ostatnio zarysowała na skutek moich okropnych pomys­ łów tzw. „ n a u k o w y c h " (w trzech, co najmniej, cudzysłowach), mianowicie w związku z moim nieszczęsnym wykładem o or­ namencie, który prowadzę przez trzy lata, a który sprowadził mnie w tym roku na zupełne manowce, czyli do badań nad mandalą. Otóż to, co Europejczycy, z Jungiem włącznie lub na czele, wypisują na temat mandali, jest po prostu trudne do uwierzenia przeważnie. Natomiast, ponieważ do mandali trzeba przejść przez buddyzm, przynajmniej go jakoś dotykając, więc sięgnąłem do źródeł, w paru miejscach ich dotykając. I po­ czułem przy jednym takim dotknięciu, że coś mnie bardzo parzy. Mianowicie istnieje pewna sutra (ponieważ za każdą mandalą stoi zawsze jakaś sutra, tak zresztą jak wedle mojego pewnego nauczyciela, Tadeusza Dobrzenieckiego, za każdym obrazem średniowiecznym stoi jakiś tekst; nie ma obrazu bez tekstu) - otóż istnieje sutra, którą jakiś japoński, o ile pamiętam, uczony nazwał tekstem pełniącym taką funkcję, jaką pełni Biblia j u ż nawet nie w katolicyzmie, a i protestantyzmie. 13 �Mianowicie tzw. Sutra Lotosowa, która pochodzi mniej więcej z przełomu I na I I wiek, w której jest zdumiewający, przerażają­ cy drugi rozdział, który nosi w sanskrycie dziwny tytuł Upayakuśalia, czyli (w jednym z paru możliwych przekładów): Skuteczne środki. Cała ta sutra, stanowi kolosalne apokryficzne kazanie Buddy, rzekomo jedno z ostatnich jego kazań, które buduje fundament mahajany, czyli fundament takiego po­ jmowania przesłania Gautamy, wedle którego to przesłania, (w przeciwieństwie do hinajany) każdy może dostąpić zbawienia. Otóż we wspomnianym rozdziale drugim mówi się, że oświece­ nie można i trzeba przekazywać środkami stosownymi do stopnia możliwości i pojmowania, i doświadczenia tych, do których się mistrz zwraca. Istnieje jak gdyby właśnie ezote­ ryczne przeżycie, które przybierać ma różne postaci egzoteryzmu, w zależności od tego komu jest komunikowane. I to jest podstawowa teza tego rozdziału, w którym znajduje się nadto porażający fragment, dotyczący kultu obrazu. Fragment, wobec którego dla jakiegoś ikonoklasty nawet teologia ikony byłaby czymś umiarkowanym. Jest tam mowa o tym, że jeżeli zbrod­ niarz przyjdzie nawet bezmyślnie z kwiatem w ręku przed obraz Buddy, to będzie zbawiony. Ż e , jeżeli ktoś nawet bezmyślnie wejdzie do wnętrza 'stupy' i powie: „Niech będzie pochwa­ lony Budda" - będzie zbawiony, itd. Każdy obraz jest przekazem, który jest naznaczony taką siłą świętości, że złożenie hołdu widzialnemu, poprzez to widzialne, temu, co niewidzialne, uświęca i zbawia każdego. To, co mówię, dotyczy wypowiedzi p. Michery. Mianowicie, że przeżycie mistyczne jest niekomunikowalne, ale siła jego skutku i porównywalność sposobu „transmisji" wskazuje jak gdyby na identyczność tego nieprzekazy walnego przeżycia, które jest zawsze przeży­ ciem jedności. To pokazuje, jak z różnych stron m o ż n a zbierać podobne materiały, zawsze dochodząc do tego, że wszystko stanowi Jedno. Stąd to nagłe zdumienie, które mnie ogarnęło, jak po przeczytaniu tego rozdziału, powiedziałem sobie, że to niemal dokładnie to samo, co teraz próbuje się wydobyć z Platona. Budda musiał mieć przeżycia, lub chociażby jedno przeżycie mistyczne, bo cała jego religia jest oparta na przeży­ ciu jawnie mistycznego rodzaju. Inaczej się tego pojąć, a więc i zaklasyfikować nie da. I potem istnieje szukanie tych „stosow­ nych ś r o d k ó w " do tego, żeby to „ c o ś " przekazać. Tak można by traktować dialogi Platona względem owej jakiejś nauki prze­ znaczonej tylko dla wybranych, czyli dla takich, którzy są j u ż na granicy przeżycia mistycznego, lub też takich, którzy doznali innego jakiegoś rodzaju objawienia. M ó w i ę o tym dlatego m.in., że nieustanna relatywizacja i rozdrabnianie obrazu rzeczywisto­ ści (czy naszego doświadczania rzeczywistości, albo komuniko­ wania o naszym doświadczaniu rzeczywistości), ta nieustanna relatywizacja prowadzi do tego, że pewna sfera przeżyć i pewna sfera doświadczeń, do których m.in. należy doświadczenie mistyczne, czy autentyczne doświadczenie twórcze, jest w na­ szej kulturze „ o t o r b i o n e " , l u b gdzieś ukryte na marginesie. Stąd ta moja odwrócona interpretacja roli symbolu w kulturze. Jestem głęboko przekonany o prawdzie tego, co np. pisze Eliade o szamanizmie, czy o tym, czego się sam dowiedziałem przeczytawszy dziewięć t o m ó w „reportaży" Gillenai Spencera z jeszcze nie tkniętych przez cywilizację kontaktów z australijs­ kimi plemionami na przełomie stuleci. Tam widać, że nie ma codziennej czynności ludzkiej, która by nie była naznaczona świętością, która by nie była nakierunkowana na tę „ d r u g ą " stronę rzeczywistości, nie inną rzeczywistość, tylko drugą stronę rzeczywistości, na sięganie poza z m y s ł o w e . Bo cały czas, gdy m ó w i m y o symbolu, chcąc m ó w i ć zarazem o pier­ wiastku duchowym, to go przeciwstawiamy z m y s ł o w e m u . Tam w archaicznych kulturach jest ciągłość: droga, która 14 prowadzi przez to samo, tylko prowadzi coraz głębiej lub wyżej. W . Michera. Czy nie jest to cecha świata człowieka - cecha właściwa i naszemu światu choć może w nim nieco mniej zgęszczona - którą m o ż n a by nazwać właśnie symbolicznością? Postawa łącząca człowieka z tym światem? Postawa jednocząca dwie strony, nie likwidująca jednak pewnej odrębności, pew­ nego dystansu - warunku twórczości. J . Tokarska. Chodzi o to, że nie może być tu elementu wybierania, czegoś, co robisz świadomie, żeby coś skleić. To musi być ontologiczne, nie epistemologiczne. Wobec tego to musi być wcześniejsze niż czyn, to musi być zastane, sklejone w głębi, albo po prostu rozdarte. Nie postawa, którą dowolnie przybierasz, jak maskę albo minę, ale ontologia, sposób bycia. W koncepcji pana profesora to, co nazwać można „symbolem" jest rzeczywistością samą, a nie epistemologią, nie sposobem na poznanie czy też naprawę rzeczywistości. To jest prawda rzeczy, a nie prawda o rzeczy. W . Michera. Ja to doskonale rozumiem, tyle, że ta rzeczywi­ stość jest rzeczywistością dotykaną przez człowieka. Trudno doprawdy powiedzieć, co w tym układzie jest wcześniejsze: świat czy dotykający go człowiek. J . Tokarska. Trudno jest m i sobie wyobrazić sytuację, kiedy wybieralibyśmy sposób istnienia. Boleję nad tym, ale nie umiem tego zmienić. W. Juszczak. Tak j u ż ostatecznie - „dosuwając szafę do ściany" - powiedziałbym tak, na to, co pan powiedział. - W sytuacji, którą nazwałbym asymboliczną człowiek nie rozróżnia między sobą a rzeczywistością, i tu jest pies po­ grzebany. Nie ma mnie i czegoś, jest jedność, j a nie doświad­ czam czegoś, tylko j a jestem tym samym, co wedle naszej terminologii jest „przedmiotem doświadczenia". Chodzi tu o to, o co chodziło Marcelowi, kiedy pisał o niemożności mówienia o „ p r o b l e m i e " zła, że: siedzę w fotelu i oglądam wszechświat, w którym się wydarzył jakiś nieszczęśliwy wypadek, który mnie nie dotyczy, ja jestem poza, to jest sytuacja bycia „na zewnątrz". Oglądam coś, co się dzieje i jednocześnie jestem na zewnątrz tego. Otóż tam nie ma tego „ n a z e w n ą t r z " . Bo w tamtych kulturach człowiek jest drzewem, jest kangurem, jest kamie­ niem, jest wodą, jest tym samym. J . Tokarska. A l e czy każdy człowiek i czy zawsze? S. Sikora. Powstaje takie pytanie, czy jeśli taki człowiek, powtarza jakieś boskie gesty, to czy rzeczywiście odczuwa taką totalną jedność z rzeczywistością, którą tworzy naśladując. Czy nie jest to poważna gra, by użyć terminu van der Leeuwa czy też Gadamera. Czy to nie jest tak, że oni mają też akty refleksji, świadomości i dystansu wobec rzeczywistości, wobec innego, wobec zwierzęcia czy kamienia. W . Michera. Czym jest doświadczenie mistyczne albo doświadczenie pierwotnych Australijczyków? Odpowiedź za­ kłada przyjęcie j u ż pewnej filozofii, i pewnej definicji symbolu. Heidegger (jeśli tylko go dobrze rozumiem) przestrzega przed zbyt łatwym rozumieniem tego, co prawdziwe i rzeczywiste (nawet jeśli m ó w i ą o tym sami zainteresowani). Myślę, że ogromnie ważne jest tu słowo „ d y s t a n s " . Wątpię, czy m o ż n a w bardzo prosty sposób utożsamiać pojęcia i katego­ rie znane z Heideggera ze sformułowaniami mistyków. Nie będę mówił o samym doświadczeniu mistycznym, bo jest nieprzekazywalne. Tymczasem teksty napisane przez misty­ ków, jedyne, co mamy do dyspozycji, pozostają j u ż w pewnej relacji do tego doświadczenia. Są j u ż swoistą interpretacją, która tym jest precyzyjniejsza, i m bardziej symboliczna (bez względu na to, jak bardzo jej autor będzie się od symbolicznego obrazowania odżegnywał); a jako taka wymaga jeszcze od nas �wysiłku zrozumienia. Podążając zaś w drugą stronę, niejako do źródła - czy dojdziemy do sytuacji, gdy symbol zniknie, a na jego miejsce pojawi się owo wszystko-w-sobie-zawierające „Nic"? A może to upragnione „ w s z y s t k o " istnieje i jest dotykalne wyłącznie w sytuacji zakładającej pewien, choćby najbardziej intymny dystans? (Czyż w samym „dotknięciu", „zbliżeniu" nie zawiera się j u ż uprzednie „oddalenie"?). Dla mnie to jest właśnie sytuacja symboliczna. Boję się nieco, gdy owo doświadczenie Jedności traktowane jest zbyt prosto, idealistycznie, niemal technicznie, gdy usuwa się z niego ó w symboliczny moment opisu (opisu!). Gdy Jedność istnieć może wyłącznie „po prostu",i gdy w najmniejszym stopniu nie widzi się w jej doświadczaniu relacji „jak-gdyby" (według określenia PaulaRicouera). Myślę, że błąd ten może być źródłem ideałizacji kultur dalekich i egzotycznych. Symboliczność doświad­ czenia świata (panująca marność czasu) jest zaś, w moim przekonaniu, wspólną cechą ludzkości, choć może cechą przeja­ wiającą się w różnym natężeniu. Z. Benedyktowicz. W tej recenzji uderzył mnie pewien styl myślenia związany (jak m o g ę przypuszczać) z pańskim poj­ mowaniem sztuki. Postawa historyka sztuki, związana bardzo mocno z pojęciem kryterium, ważnym na tym gruncie: „coś jest sztuką, coś nie jest sztuką". Zrazu z radością przyjąłem tę wypowiedź, że symbol istnieje w rzeczywistości kulturowej czy kulturze, a w sztuce nie, to znaczy było tam powiedziane, że jeśli w sztuce, to j u ż tylko w postaci różnych historycznych symbolizmów, czy produkowanych, sztucznych, wtórnych itd,. Cały czas dominuje nad tym wywodem myślenie właśnie mocno shierarchizowane i z kryteriami, którego celem i horyzontem jest absolutna wartość sztuki. I tu już bardzo zmartwił mnie ten fragment, ta teza, że „symbol, symboliczność nie są zjawiskami archaicznymi, które by należało odradzać, do których m o ż n a by nawracać: są wytworem nowożytności i laicyzacji kultury, zaniku owej rzeczywistości, którą nazywamy do dziś w Credo 'rzeczywis­ tością rzeczy widzialnych i niewidzialnych' (...)." A najbardziej uderzyły mnie i zaskoczyły słowa tego fragmentu, gdzie powiada pan profesor, że: „Nie należy zatem, gdy się tęskni za powrotem do korzeni mówić o powrocie do symboli, lecz 0 powrocie do takiej ontologii j a k ą usiłował wskrzesić Heideg­ ger, 'ontologii fundamentalnej', która myślenie symboliczne wyklucza." - Jest tu kilka spraw. Ten fragment przypomniał mi 1 bardzo się skojarzył z tekstem Stanisława Cichowicza, Cóż po hermeneucie w czasie biedy... , w którym pisał on o sytuacji hermeneutycznej współcześnie, i gdzie zwracał uwagę że hermeneutyka - tłumaczenie znaków, znaków symbolicznych, świętych tekstów - pojawia się wtedy kiedy ten „język" jest j u ż bardzo zapomniany, albo niezrozumiały, kiedy j u ż go trzeba odrodzić, kiedy trzeba go wytłumaczyć, kiedy on nie jest j u ż jasny. Czyli to jakby pracowało na tę tezę pana profesora i z nią się zgadzało: „że coś utraciliśmy". I j a tę intencję rozumiem. Ale to nie znaczy przecież, że ten „język" przestał istnieć, czy nie istnieje. Że nie istnieją symbole. Zanim przyszliśmy na świat one już były. Co więcej jak mówi Jean Chevalier: „Nie tylko my żyjemy w świecie symboli, ale i świat symboli żyje w nas". One nie narodziły się, ani nie pojawiły na świecie w związku z pojawieniem się takiego, czy innego kierunku „ s y m b o l i z m u " w sztuce. W symbolach przechowywane jest pewne archaiczne doświadczenie. - To wszystko, takie postawienie sprawy, jak w pańskich tezach przypomina m i , podobną, niemal tę samą sytuację w etnografii, o jakiej pisałem w tekście Symbol w etnografii, w numerze naszego pisma, który był poświęcony specjalnie symbolowi. Z jednej strony są badacze, którzy umieszczają ten 1 8 symbol tylko w przeszłości, w społeczeństwach pierwotnych, archaicznych, z drugiej zaś badacze, jak omawiany tam M o ­ szyński, (a za nim i inni), który twierdził, że symbol to jest coś wyrafinowanego, intelektualnego, przyniesionego „z g ó r y " , w y m y ś l n e g o i w y m y ś l o n e g o przez rozwiniętą kulturę (właśnie przez „ s y m b o l i s t ó w " ) . On bronił tego świata kultury pierwo­ tnej, prymitywnej, ludowej przed stosowaniem, jak powiadał, do tych specyficznych dla niej „tworów psychicznych" tego rodzaju „ p o j ę ć " jak symbol. W ten sposób symbol z obu stron zostaje poddany wygnaniu. Jedni przyznają mu tylko miejsce w przeszłości, archaice, dla drugich to tylko wytwór nowożyt­ ności, i to dość nieodległej. Usuwany jest on j u ż to z jednej, j u ż to z drugiej strony. W ten sposób budowana jest przepaść pomiędzy człowiekiem kultur archaicznych, pierwotnych a człowiekiem współczesnym. I dlatego jestem zwolennikiem najbardziej radykalnej postawy Eliadego, który tę sztucznie przez naukę pogłębianą przepaść i podział na człowieka archaicznego, pierwotnego i współczesnego, nie zacierając pomiędzy nimi różnic, usiłuje pokonać, wskazując, że myślenie symboliczne jest zarówno udziałem „człowieka pierwotnego", psychopaty, dziecka, poety, członka społeczności wioskowej i przedstawiciela cywilizacji miasta, człowieka najbardziej współczesnego, bo jest ono, jak powiada: „konsubstancjonalne z ludzkim bytem". Staraliśmy się zebrać w tamtym numerze symbolicznym różne rozumienia symbolu, idące zgodnie z tym duchem (mnie symbol wcale nie przeszkadza u Eliadego), teksty Awieriencewa, Ł o t m a n a i innych. Nie będę tego tu przypominał. Ale z jednym niezgoda: symbol (symbolon) to nie tylko przykład myślenia podzielonego rozdartego, przełamane­ go. Symbol to coś, co dzieli ale i łączy zarazem! - Taka była funkcja znaku rozpoznawczego (gr. symbolon), przedmiotu przełamanego na dwie części po którym rozpoznawali się sobie nieznajomi bliscy. (Na zajęciach ze studentami, w których brał też udział p. Dariusz Czaja, lubiłem dawać taki przykład funkcjonowania symbolu z Księgi Tobiasza, bo tak się on właśnie tam pojawia.) Symbol łączy w sobie to, co konkretne i zmys­ łowe, z duchowym. U m o ż l i w i a rozpoznanie się we wspólnocie i tożsamości. Dlatego przywołam tu tylko j e d n ą z tych „defini­ c j i " , czy też raczej świadectw rozumienia symbolu w całej jego pełni, spośród tych, które staraliśmy się zebrać w tamtym numerze. M o ż e to rozumienie byłoby j a k o ś najbliższe temu uderzającemu zdaniu Claudela, i podobnie zdaje sprawę z łącze­ nia w symbolu tajemnicy „rzeczywistości widzialnej i niewi­ dzialnej." W rzeczywistości symbolu tkwi bowiem możliwość doświadczania „nieśmiertelnej wspólnoty śmiertelnych". Ży­ wych i zmarłych. U jego podstaw leży myśl, - jak pisał Borys Pasternak - „że obcowanie śmiertelnych jest nieśmiertelne, i że życie jest symboliczne ponieważ jest z n a c z ą c e . " Przecież dzięki takiemu rozumieniu symbolu, jeśli w ogóle nie powiedzieć: możliwy, to przynajmniej: warty jest podejmowania wysiłek interpretowania i odczytywania, kontaktowania się ze świadec­ twami tego rodzaju doświadczenia z innych epok, kultur. Bez takiego, jak to rozumienia niemożliwa byłaby myśl o porozu­ mieniu się z innymi kulturami, epokami, czasami; niemożliwe byłoby studiowanie choćby ornamentu, mandali. Z drugiej zaś strony uważam, że tego rodzaju świadectw obecności symbolu nie pozbawiona jest współczesność. Ta obecność dokonywać się m o ż e zupełnie spontanicznie. Ile przecież jest takich jak ten kwiat - przywołany, przez pana przed obrazem Buddy - tego typu gestów symbolicznych, nieświadomych, dziejących się w codzienności, we współczesnej kulturze, nie mówię j u ż o pierścieniu, obrączce, wymianie podarków, ale nawet na tym „najniższym" poziomie, w literaturze brukowej, sensacyjnej, w kryminałach odnajdziemy ten sam symbol niemal jak z Księgi 15 �Tobiasza: w przerywaniu banknotów przez szpiegów, żeby się rozpoznali itd., itd. Przecież tym naładowana jest rzeczywistość kulturowa i wydaje m i się, że takie przyznawanie, że ona teraz występuje tylko w enklawach, że jest dostępna tylko gdzie niegdzie, albo tylko dla wtajemniczonych wprowadza znów ten drastyczny podział, i ruguje obecość symbolu z zupełnie jego spontanicznego, pierwotnego sposobu funkcjonowania. Być może jest to tylko moja wielka nadzieja, o której tu była mowa: możliwości porozumienia się z innymi światami, z i n ­ nymi epokami. A l e szedłbym tu ślepo za Eliadem i za takim jak jego rozumieniem symbolu. Bo jeśli nawet coś przeinterp­ retujemy (a to i jemu się często zarzuca), to przecież jeszcze, jak mamy takie znakomite narzędzia poszczególnych dyscyplin naukowych, które dadzą nam zaraz po głowie, abyśmy za szybko nie byli tymi „Australijczykami", wpadając łatwo w daną epokę i nie utożsamiali się jak oni z kangurami, drzewami, żebyśmy się nie czuli tam bardzo dobrze. To taką nadinterpretację zawsze m o ż n a skorygować. A więc wydaje mi się trochę, że ten styl myślenia historyka sztuki zostaje jakby przeniesiony i nakłada się jednak na mówienie o kulturze pierwotnej, a w następstwie tego i o kul­ turze w ogóle. Tak, jak w dziedzinie sztuki, w oparciu o takie zhierarchizowane myślenie i mocne kryteria poszukuje się tego „dzieła prawdziwego", „Wielkiego D z i e ł a " , tak i tutaj niejako jego miejsce zajmuje, i okazuje sie nim być ta „kultura pierwotna". To jest trochę taka „świętość świętości", bliska ontologii fundamentalnej. A mnie się wydaje, że to, co mówił Eliade że, na poziomie obrazów, na poziomie symbolu, na poziomie tych zdegradowanych, i tych wielkich nie zdegrado­ wanych „ o b r a z ó w " jest możliwe poczucie jedności człowieka. Rozumiem, że takie hierarchizowanie, taka dbałość o kryteria, może ona jest potrzebna w sztuce, (może: na pewno jest potrzebna w sztuce), to jednak widziałbym w tym ślad myślenia europejskiego. - Pan zarzucał to etnologii, że musi być coś „ w y ż s z e g o " i coś „ n i ż s z e g o " , że ustawia coś „ w y ż e j " a coś innego „ p o n i ż e j " . A w spojrzeniu na sztukę wydaje się to być naturalne i uprawnione: sztuka wysoka, wielka, prawdziwa; sztuka „ w y s o k a " i „ n i s k a " . Kłopot zaczyna się jednak wtedy, gdy znajdzie się ktoś taki, który nie ma takiej wrażliwości na sztukę, takiego mocnego poczucia by wypowiadać się i głosić co jest, a co nie tym „ W i e l k i m " , „ P r a w d z i w y m Dziełem Sztuki", i m o ż e mieć w tym względzie więcej wątpliwości. W takim przypadku jednak ta „Biblioteka" i ta ikonologia może być dla niego pociągającą (i m o ż e ostrożniejszą) drogą. Do tego dochodzą i inne pytania i wątpliwości: czyż ta podstawowa „sytuacja hermenutyczna", tak jak rozwój pewnych idei religij­ nych nie jest ciągiem przybliżeń i oddaleń, czy to tracenie kontaktu nie jest j a k ą ś immanentną cechą rozwojową sublimowania się, czy też i gubienia, tracenia dostępu do pewnej rzeczywistości, które charakteryzuje w ogóle to, co nazywamy doświadczeniem i przeżyciem religijnym. Taki proces od­ twarzał i rekonstruował w Historiach Jakubowych Tomasz Mann, gdzie jednak ta rzeczywistość symboliczna istnieje i nie potrzebne jest to „specjalne" wtajemniczenie, ta hierarchia, bo rzecz się toczy przy studni, pomiędzy prostymi pasterzami, którzy odczytują i interpretują swoją tradycję. I dlatego - wraca­ jąc do tych tez wydaje m i się, że - dość niesprawiedliwie została tu potraktowana „ontologia symbolu", by użyć bliskiej tym tezom terminologii. Istnieje przecież cała biblioteka na temat tej ontologii i nie jest to czcza „ g a d a n i n a " teoretyków symbolu (z której próbowaliśmy jakieś fragmenty pozbierać i złożyć w tamtym numerze), mam tu na myśli rozważania Awieriencewa, że to nie jest znak, obraz, że rzeczywistość symbolu rozciąga się pomiędzy nimi, że symbol organicznie związany 16 jest z mitem, te wszystkie analizy eidetyczne Ricoeura, czym jest znak, czym symbol, mit. Cały czas ucieka się w nich od jakiejś sztancy, i schematu, i stara się dowieść, że symbol to nie jest prosty liczman, i pomimo tego, że my mniej więcej ten „słownik" znamy, to nadal symbol traktuje się jako coś „ w t ó r n e g o " , sygnał rozdwojenia, rozbicia i efekt rozpadu. Ale ta myśl o sile symbolu jest w jakiś sposób przekazywana, i moim zdaniem, ona jest obecna w sposób „pierwotny" (to znaczy niejako stadium rozwoju, ale jako struktura) w doświad­ czeniu również i współczesnego człowieka. I dlatego uważam, że ta mocna hierarchizacja, wprowadzanie symbolu (tak jak chcą ci badacze, którzy umieszczają go w niedostępnej, utraco­ nej dla nas przeszłości, czy adekwatnie: prawdziwego przeżycia religijnego, pełnego tajemnicy) tylko dla wybranych i „wtajem­ niczonych" jest j a k i m ś , dla mnie, niebezpieczeństwem. Myślę, że tu też powinniśmy być ostrożni. Łącznie z oceną faktu, że książki z symbolem w tytule się dobrze sprzedają. To też 0 czymś świadczy, o jakiejś żywej potrzebie współczesnego człowieka, uczestniczenia w tej wspólnocie, choćby te książki miałyby być nie czytane i tylko zdobić półkę, to i tak w takim magicznym geście kryje się wiele prawdy o tęsknotach i po­ trzebach współczesnego człowieka. O żywej potrzebie łączno­ ści z tamtym „ u t r a c o n y m " doświadczeniem. Myślę, że w ogóle powinniśmy w sprawie symbolu być bardzo ostrożni i nieufni wobec naszych przyzwyczajeń, klisz i uprzedzeń. Nigdy nie przepadałem za semiotyką, właśnie chyba ze względu na jej większe wyczulenie na znak, znakowość, aniżeli na symbol. 1 taką lekcją (zupełnym zaskoczeniem) dla mnie stała się ta wspaniała „definicja", czy też próba opisania rzeczywistości i ontologii symbolu j a k ą dał Łotman. Kiedy powiada on, ż e : „ W symbolu zawsze jest coś archaicznego. Każda kultura po­ trzebuje warstwy tekstów, realizujących funkcje archaiki, że symbole zachowały zdolność do przechowywania w zwiniętej postaci wyjątkowo obszernych i ważnych tekstów, że symbol niegdy nie należy do jakiegoś jednego synchronicznego prze­ kroju kultury - zawsze przeszywa on ten przekrój pionowo, przybywając z przeszłości i odchodząc w przyszłość, symbole przenoszą teksty, schematy fabularne i twory semiotyczne z jednej warstwy kultury do innej, symbol jest posłańcem z innych epok, jako przypomnienie o prastarych podstawach kultury, z drugiej zaś strony aktywnie koreluje z kontekstem kulturowym, transformuje się pod jego wpływem i sam go transformuje." A największą zasługą jest myśl o naszym przeżywaniu i dostępie do symbolu, oddanie jego tajemniczego, niejasnego, aluzyjnego charakteru, gdy powiada on, że w sym­ bolu: „Treść jedynie migoce poprzez wyrażenia, a wyrażenie jedynie aluzyjnie wskazuje na treść." Dobrym przykładem doświadczenia takiej aluzyjności, nieja­ sności, tajemnicy symbolu jest zdarzenie w Emaus, kiedy to „dopiero po łamaniu chleba poznali G o " . Myślę, że tego rodzaju sytuacji niejasnych, aluzyjnych, podobnego doświadczenia symbolu, w którym treść „migoce przez w y r a ż e n i e " , a wyraże­ nie czyni aluzję do treści moglibyśmy odnaleźć wiele we współczesnej literaturze, sztuce, kulturze, w doświadczeniu potocznym człowieka. Istnieje cały taki nurt, jak śledzi go i interpretuje, na przykład, Anna Sobolewska w Mistyce dnia powszedniego, gdzie tropi u Białoszewskiego w poezji, w litera­ turze, w dziełach innych współczesnych pisarzy, jakby przebi­ janie się takich sytuacji symbolicznych, bliskich w swym znaczeniu doświadczania pełni rzeczywistości: „rzeczy widzia­ lnych i niewidzialnych". M o i m zdaniem jest niezwykle niebezpieczne to hierarchizo­ wanie, poszukiwanie takiego kryterium mocnego i ostrego w dziedzinie ostatecznego i „ p r a w d z i w e g o " przeżycia religij- �nego. Czyż nie jest tak, powtórzę, że język religijny stale traci jakiś dostęp do tej rzeczywistości „rzeczy widzialnych i niewi­ dzialnych". A my wciąż potrzebujemy hermeneutyki i nadziei, którą nieustannie zaprząta ta myśl o możliwości powrotu? Bez tego nie moglibyśmy się zajmować kulturą, gdyby nie było możliwości przerzucenia jakiegoś pomostu rozumienia. B y ć może, jest to tak, jak fenomenologowie mówią, że przy tych wnikaniach, analizach, i rekonstrukcjach, być może nigdy nie możemy być pewni czy nasze rozumienie jest właściwe, nigdy nie wiemy, czy nasze rozumienie jest odpowiednie, przy świadomości, że sens należy częściowo do samej rzeczywisto­ ści, a częściowo do „kogoś", kto stara s i e j ą zrozumieć, i że sens jest zawsze zrozumiałością, jak rozumieniem, i to w niepodziel­ nym przeżywanym związku. Nigdy zatem nie da się powiedzieć z całą pewnością, co jest moim rozumieniem, a co zrozumiałoś­ cią tego, co rozumiane), to przecież pomimo to możemy i powinniśmy wysiłek ten czynić. I tutaj ograniczanie tego pola, że gdzieś, kiedyś to przeżycie Jedności (bądź symbolu) istniało, a potem się rozpadło - myślę: ta sytuacja jest stale, tak jak stałe jest poczucie pewnego rodzenia się tak, jak tutaj zostało powiedziane, symbolu wtedy, kiedy myśmy stracili j u ż ten kontakt. Ta „sytuacja hermeneutyczna",utracenia czegoś, była, podejrzewam i w Średniowieczu i w X I I wieku, i wcześniej i przed Platonem, i była także obecna w doświadczeniu religijnym człowieka pierwotnego czy ar­ chaicznego. To jest taki sam mój domysł, jak domysłem jest to, że tylko tam była ta jedność świata i jedność przeżycia. Uważam, że i my tej jedności możemy doświadczać i tylko nie wiadomo kiedy ona może nas zaskoczyć. Bardzo często spotykamy się z tym, że z taką niechęcią mówi się, że ten czas jest marny, i że nie mamy dostępu do tego typu doświadczenia. Wydaje mi się, że gdzieś za taką interpretacją i za takim podziałem może kryć się i spoczywać bardzo europejskie myślenie według kryteriów postępu i hierarchizacji a rebours. A mianowicie, że odsuwa się to, co „ w i e l k i e " , „ p r a w d z i w e " , „rzeczywiste",albo w niedostępną przeszłość, lokując to wśród społeczeństw pierwotnych, albo pośród egzotycznych, odleg­ łych innych tradycji religijnych. J . Tokarska. O wartości nadziei ktoś napisał: „ O wszystkim rozstrzyga, co myślimy o możliwości powrotu, jakie szanse widzimy przed sobą." Wcześniej mówiłam o podobieństwach pomiędzy nami i dzikimi, teraz chcę powiedzieć o różnicach. Kiedy jakiś człowiek w Nowej Gwinei wydaje jakiś dźwięk warkotką i jednocześnie mówi „to duchy ten dźwięk wydają", że to jest „głos ducha", a wtedy przychodzi do niego etnograf i mówi „no przecież sam powodujesz ten dźwięk, sam go wydajesz; tu natrafiamy na różnicę pomiędzy nami a nimi. Chodzi o tę podwójność: jestem sobą i jestem tym, czymś jednocześnie. Inny przykład: sposób traktowania obrazu. Cho­ dzi o sytuację, w której obraz nie jest symbolem czegoś, czy znakiem, tylko jest tym, co przedstawia. - Jest to sytuacja „pełnej ontologii", o której Gadamer mówi w pierwszej części Prawdy i metody. Ta sakralna ontologia w Europie jest też na wygnaniu, o czym się mało pamięta. Słyszałam, kiedyś, że w Maroku ludzie spalili kino po tym, jak wyświetlono tam Drogę do Saliny, film o kazirodztwie. Ludzie po prostu spalili to kino, bo takich rzeczy nie powinno być na świecie. To jest gest barbarzyński, a jednocześnie wielki, bo to była rzeczywistość, im pokazano rzeczywistość, nie obraz. Nie było żadnej szczeli­ ny pomiędzy tym, co przedstawiane, a tym, co przedstawiające. Myślę, że my dziwimy się takim rzeczom i do nich za bardzo dostępu nie mamy. Są jednak wśród nas tacy, co mają. Czytałam w „Gazecie Wyborczej" o Madonnie Będkowskiej, o konser­ wacji obrazu, który ludziom zabrano do muzeum. Jeden człowiek mówił: „jakże oni nie bali się wbijać w obraz gwoździ, przecież mogła trysnąć krew". I znowu ta pełna ontologia obrazu w zupełnie zaskakującym miejscu, świadectwo tego, że ona tutaj też się trafia. Kiedy pan powiedział o sutrze, bardzo byłam poruszona. Ja się zajmowałam nią w doktoracie, który pisałam o wyzwole­ niach przez zmysły, o tybetańskiej nadziei uzyskania wy­ zwolenia przez słuchanie, przez widzenie, przez dotyk, przez noszenie, przez powtarzanie modlitwy, przez potarzanie mant­ ry, albo przez kontakt ze świętym obrazem. Ja szukałam tego doświadczenia, które stoi za tymi prak­ tykami na podmiot i przedmiot. W poszukiwaniach tych ważne było dla mnie zdanie Carla von Weizsäckera, który pisał gdzieś 0 tych niepisanych tekstach platońskich, o agrafach. Powiada tam, że problemy związane z naszym rozumieniem platonizmu nie mają związku z tym, że jakichś tekstów nie znamy, tylko z przyjęciem przez nas fałszywych założeń filozoficznych co do sensu tekstów w ogóle. I cieszę się ogromnie słysząc o tych nowych badaniach i tych nowych koncepcjach, bo one dla mnie stały się wielką inspiracją. Moja praca zaczynała się od rzeczy zupełnie skandalicznej (w którą p. Wojciech Michera nie wierzy), mianowicie od posłużenia się tekstami, które pochodzą z „wysokiego rejonu" kultury europejskiej, to jest od posłużenia się hermeneutyką G a d a m e r o w s k ą i Heideggerowską, i za­ stosowania ich do rzeczywistości obcej, tybetańskiej kultury, 1 to jeszcze do rzeczywistości dolnych pięter tamtej kultury. W pracy zajmowałam się bowiem tym, co u nas się nazywa „klepaniem pacierzy", czyli taką sytuacją, kiedy przychodzi chłop i gada do obrazu, a obraz do niego. To przecież zupełny „dół kultury". Inteligent pogardza klepiącym pacierze. Nie pyta, co on robi, kiedy mechanicznie klepie pacierz, na co ma nadzieję, co się tam dzieje, o czym są te wszystkie opowieści o oświeceniu, którego doznaje się podczas klepania pacierzy, podczas gadania z obrazem. Ja starałam się o to zapytać, analizując metaforę „ożywającego obrazu" pytając o doświad­ czenie, które jest pod tym. W Tybecie takie metafory są, co nie znaczy, by nie było ich tutaj w Europie. Tu jest i tzw. „modlitwa Chrystusowa", i powszechne klepanie pacierzy, obchodzenie świętych miejsc, pielgrzymki i te wszystkie czynności mimowiednego powtarzania - różaniec i t d . One w Europie są, choć „niszczeją w pogardzie", ale są. Trzeba je tylko rozpoznać. To jest moja wersja „rozproszonej ontologii archaicznej". D . Czaja. Jedna uwaga jeszcze o tej dziwnej pozycji symbolu we współczesności. Często spotykam się z takim zarzutem: dlaczego mówię o symbolu w filmie, w sztuce itd., podczas, gdy twórca o symbolu nie mówi, to znaczy, nie wspomniał, że to, co robi - całe dzieło czy jego fragment - tak właśnie zostało pomyślane, tak zostało zaprojektowane. W związku z tym jeśli nie pada, jeśli nie pojawia się w wypowiedzi odautorskiej słowo „ s y m b o l " , to znaczy, że dzieło nie jest symboliczne i nie ma sensu poszukiwanie symbolu na siłę. A właśnie fascynujące jest to, co nazwałbym n i e ś w i a d o m y m dzianiem się symbolu we współczesności, tym mimowiednym, jak Joanna Tokarska wspomniała, istnieniem rzeczywistości głębszej. Wydaje mi się, że rola nasza polega na odpoznawaniu tej rzeczywistości. W tym sensie ratowalibyśmy i ten symbol, i tę rzeczywistość, ponieważ takie postawienie sprawy kieruje mówienie o sym­ bolu i myślenie o nim na zupełnie inne tory: to znaczy mówimy o tym, że symbol j e s t , nie my go tworzymy, nie tworzy go ktoś, on j e s t. Natomiast my próbujemy go odpoznać, ujawnić, pokazać, że taka rzeczywistość istnieje. T . Rutkowska. A l e w tej sytuacji istnieje jeszcze jedna prawda, i to jest jakby inne piętro, gdy mowa o kulturze współczesnej. Jeżeli zajmujemy się kulturą współczesną, to 17 �musimy się ustosunkować i do takiego twierdzenia, że współ­ cześnie działalność artystyczna jest rodzajem gry prowadzonej pomiędzy nadawcami a odbiorcami, konsumentami tej kultury artystycznej, która m.in. polega na świadomym manipulowaniu symbolami. Współczesne wytwory artystyczne, jeżeli j u ż bę­ dziemy unikać słowa sztuka, opierają się właśnie na takiej manipulacji świadomej, bardzo wysoko uświadamianej, mani­ pulacji symbolami, motywami, archetypami. Do tego dochodzi kategoria ironii czy parodii, zjawisko niezmiernie istotne dla kultury współczesnej, które oczywiście warunkuje dystans do symboli czy m o t y w ó w . I co w tym wypadku począć? Trzeba zdać sobie sprawę z takiej podwójności, z tych rozmaitych pięter, i jeżeli jest to wyłożone, to wszystko w porządku, ale trzeba to zawsze wyłożyć. A niekiedy jest to po prostu niemożliwe. Na tym polega, uważam, cała trudność z opisem tego, co się aktualnie dzieje. D. Czaja. To, jest taki trochę symbolizm redivivus. Ten symbol jest zazwyczaj, powraca w drodze świadomej decyzji. Korzysta się z niego, gra się nim i manipuluje. Tymczasem wydaje mi się, że najmocniejsze przykłady symbolizacji, najmocniejsze dzianie się symbolu, jego promieniowanie jest wtedy, kiedy to jest na wpół świadoma kreacja, kiedy myśli się 0 rzeczywistości, kiedy mówi się o rzeczy. Nie ma tego, że po długim namyśle, z piątku na niedzielę facet wymyśla symbol dla jakichś doraźnych celów. T . Rutkowska. Nie, on nie wymyśla, mnie chodzi o taką sytuację że... W . Michera. ...że korzysta z pewnego zestawu funkcjonują­ cych symboli... T. Rutkowska. Tak, bo jest to wręcz istotna forma komunika­ cji współczesnej, jest to sposób przekraczania ograniczeń kulturowych. To, co się mówi o globalnej wiosce, wiąże się oczywiście z zamulaniem m ó z g ó w , ale to jest rzeczywistość i to istnieje. M o ż n a w tym dostrzec i pewne pozytywne aspekty. Współcześni badacze kultury różnie sobie z tym radzą, np. u Baudri Harda m o ż n a dostrzec taki klerkowski dystans do kultury masowej, i bardzo pięknie mówi on o wszystkich niebezpieczeństwach wynikających z tej sytuacji, pewnym dramacie kultury współczesnej. Z drugiej strony mamy Umberlo Eco, który ma świadomość, że on również temu zamulaniu jest poddawany. Jakby nie ma możliwości dla współczesnego człowieka zdystansowania się do tego, jesteśmy wszyscy indoktrynowani w ten sposób, i on potrafi bawić się tą sytuacją 1 wyciągać z tego diagnozy, bardzo interesujące dla nas wszystkich. To nie jest tylko tak, że żyjemy w pewnym mule, z którego nie ma wyjścia i tęsknimy do przeszłości, do tych wyraźnych kryteriów. Wydaje mi się, że sytuacja ta ma też swoje pozytywne aspekty, tylko to wymaga pewnego dystansu. I ironia, nawet taka ironia badawcza, jak u Eco, wydaje mi się postawą godną uwagi w diagnozach dotyczących kultury współczesnej i funkcjonowania w niej symbolu dzisiaj. S. Sikora. Pewnie trzy lata temu była w tej sali dyskusja o filmie Batman. Padło w ó w c z a s sformułowanie - chyba z twoich ust Wojtku - że Batman, to taka historia, która coś daje antropologowi, może on do niej podchodzić, badać warstwy symboliczne, odnosić to do dawniejszych schematów kultury czy struktur symbolicznych. A propos Lyncha powiedziałeś wówczas, że jest to historia wymyślona przez antropologów i że właściwie czymś takim my się j u ż nie możemy zajmować. Jest chyba prawdą, że antropologia ma zawsze do pewnego stopnia nastawienie konserwatywne, nie daje się unieść wszystkim nowościom do końca, że zawsze poszukuje głębszego wymiaru, czegoś archaicznego, próbuje sięgać pod powierzchnię. Ale wracając do Lyncha, wydaje mi się, że on mimo wszystko jest 18 ciekawszy niż Batman, przynajmniej w niektórych swoich filmach. Te propozycje można odrzucać, można się śmiać z wysokich obcasów, ale być może jest to większe wyzwanie, jakie obecna kultura zgotowała dla myśli niż Batman. W . Michera. Niewątpliwie, tylko, że to, co jest u Lyncha ciekawe, istnieje na innym poziomie niż analiza konkretnych symboli. W przypadku Batmana (jak bajkach, lub literaturze brukowej) jest pole do działania, jeśli chodzi nam o po­ szukiwanie pewnych struktur symbolicznych, schematy inic­ jacyjne itp., znane rzeczy. U Lyncha natomiast zaczyna się zabawa tymi elementami. Żeby j ą zrozumieć nie ma sensu stosować do niego, ani takich poważnych narzędzi interpreta­ cyjnych, ani tych prostych wziętych z etnograficznego elemen­ tarza, tylko trzeba dostrzec rzeczywistość piętro wyżej. Tam jakby nie ma sensu analizować tych elementów tylko zobaczyć co z nich się składa, jaka nowa rzeczywistość się z nich składa. Elementy są bowiem doskonale znane, ale niejako wycięte z kontekstu i na nowo powklejane. W . Juszczak. Mówił p. Benedyktowicz, że w tym, co j a tam próbowałem powiedzieć widać skłonność do hierarchizacji, szukania kryteriów. Oczywiście widać to, bo to j e s t moim celem. Wcale tego nie ukrywam, że stawiam taką tezę po to, żeby sobie, i może innym, dać jakieś narzędzie do rozróżnienia, co czym jest, a co czym nie jest, co coś tylko udaje. Przede wszystkim jest to skierowane na pewne ekscesy tzw. życia artystycznego współczesności, gdzie istnieją zjawiska paraartystyczne, które posługują się pewnymi technikami tradycyjnej sztuki, posługują się pewnymi przywołaniami tradycyjnych treści przez sztukę przywoływanych, a wszystko to zarazem stanowi „ t o w a r " . Dlatego chęć szukania kryteriów jest w tym, co mówię zawarta, a kryteria oczywiście łączą się z hierarchiza­ cją zjawisk. Wszystko to nie jest sprzeczne, przynajmniej w moim przekonaniu, z założeniem, na którym się te kryteria buduje, a które to założenie czy punkt wyjścia jest właśnie taki, że została rozbita jedność i nie m o ż e m y dostrzec tej jedności np. w dziele sztuki, to znaczy tam gdzie ona naprawdę jest. W związku z tym mylimy dzieło sztuki z czymś, co je udaje. Do obrony przed takimi pomyłkami nam te kryteria są potrzebne. I to jest casus współczesnej kultury, wywołany przez mas­ smedia, przez nieustające, to, co ja sobie nazywam, patenty na nowość. Romańszczyzna trwała parę stuleci, była jednolitym stylem, kierunkiem, a teraz mamy co pięć minut nowy, inny kierunek, który chce być tym samym co styl romański. Chce być w dodatku „ p r z e w r o t e m " artystycznym. Chodzi tu jakby tylko o ciągłe zrywanie ciągłości, z równocześnie ukrytym i stale skrywanym trzymaniem się tej ciągłości, ponieważ ten który robi instalacje i twierdzi, że obraz j u ż umarł, jako zjawisko, próbuje coś zrobić z tym, coś takiego, by to było, jak obraz utrwalone. Dlatego zgadzam się całkowicie, że kryteria są konieczne. Kiedyś, kiedy Wyka wołał o kryteria ja byłem dzieckiem. Wołanie trwa nadal i jest coraz pilniejsze, bo inaczej się gubimy, no może nie my, jak tu jesteśmy, ale ci, którzy są w większości, dają się na to nabierać, a o tym czasem trzeba głośno mówić. M ó w i ć , że coś nie jest tym, za co jest podawane. To jest kwestia oczywiście zupełnie inna, dotycząca kultury współczesnej, odkrytycznego obrazu jej symboliczności czy niesymboliczności. To jest jedna kwestia. Druga jest taka, która nie jest może mniej ważna. Kiedyś zajmowałem się Blake'iem, znalazłem u niego taki pomysł, zaczerpnięty z Biblii, a stresz­ czony w mottcie do poematu Milton, które brzmi: „Boże spraw, żeby wszystek lud pański p r o r o k o w a ł " . Blake interpretuje to w taki sposób, że każdy człowiek ma w sobie talent artysty, i że do istoty ludzkiej osoby, do fenomenu człowieczeństwa, należy artystyczne tworzenie. I tutaj „wracam do swoich baranów": �w społeczeństwach pierwotnych nie ma podziału na artystów i nie-artystów. Każdy może być artystą, każdy jest nim w tym sensie, że każdy może tworzyć obraz, który będzie czczony. I tu jeszcze raz można wrócić do Sutry Lotosu. Tam się mówi także, że jeśli dzieci podczas zabawy patykiem na piasku narysują obraz Buddy, będą oświecone. Tam każdy gest, który jest gestem typu „artystycznego" daje dzieło święte. Jest to zdumie­ wające, ale tak właśnie jest w społeczeństwach pierwotnych. Bo np. pewna współczesna badaczka plemion australijskich, która oczywiście badała to, co było kiedyś w pełni żywe, a w stanie teraz j u ż szczątkowym, odkryła plemię, zwane Walbiry, żyjące w płn-zach. Australii, gdzie opowiadaniu tego, co my nazywa­ my mitami, a co dla tubylców jest historią świętą, towarzyszy rysowanie na piasku. I to rysowanie ma całą skalę hierarchiczną. Są opowieści, które są przeznaczona dla kobiet. Są opowieści przeznaczone dla dzieci, które kobiety i m opowiadają, są opowieści przeznaczone dla chłopców, które opowiadają męż­ czyźni. Są opowieści dla mężczyzn po inicjacji, które opowiada­ ją im starsi. Istnieje zastrzeżony repertuar tych rysunków i tych znaków graficznych, i to zastrzeżony z niezwykłą dokładnością. A wszystko to ma życie i wagę taką, j a k ą u nas ma twórczość człowieka wychodzącego z Akademii (tylko z takim zastrzeże­ niem, że ów absolwent Akademii ma talent). Ale ta powszech­ ność, jakby powiedział Kant, geniuszu twórczego, jest jednym z tych zjawisk, które odróżniają kulturę archaiczną od naszej kultury. T. Rutkowska. Czy chodzi tu o kryterium technologiczne? Bo z pewnością technologiczne kryterium wydaje się być czymś ważnym i w kulturze współczesnej, jest pewien przymus sprawności technologicznej, po to by dzieło mogło być uznane za dzieło prawdziwe. W. Juszczak. To w gruncie rzeczy kwestia intencji i celu. Tam jest wszystko ukierunkowane religijnie i wszystko jest akceptowane jako dzieło oczywiście. Są tam, mówiąc w naszym języku, specjaliści, których się dopuszcza do konserwacji malowideł, świętych malowideł z niewyobrażalnej przeszłości. Tam nie ma podziału na człowieka, który jest twórczy, i który jest nietwórczy. Dlatego dla mnie nie istnieje w obiegu autentycznej sztuki problem odbioru, istnieje wyłącznie prob­ lem interpretacji. I to w sensie muzycznym. Jeżeli staję przed obrazem, to mam być malarzem. T u nie ma mowy o żadnych kompetencjach, to może zrobić każdy, idzie tylko o siłę doświadczenia. Bo stojąc wobec dzieła sztuki mam się za­ chowywać tak jak pianista, który ma zagrać sonatę. M o g ę to zrobić lepiej lub gorzej, ale intencja jest taka: mam w y k o ­ n a ć ten utwór idąc za wskazaniem tego, co przede m n ą wykonywał twórca. S. Sikora. Barthes powiedział kiedyś, że trzeba czytać tak jak się pisze, ale przecież istnieje pewien podział kompetencji, istnieje różnica pomiędzy pianistą a kompozytorem. Prof. Juszczak. Jedyna dziedzina, o której mogę mówić do pewnego stopnia jako fachowiec, bo przez to przeszedłem, czy 0 to się otarłem raczej, jest praktyka muzyczna. Miałem pewnego nauczyciela w szkole muzycznej, z którym siedziałem kiedyś na koncercie wielkiej śpiewaczki. Ó w nauczyciel powie­ dział m i w pewnym momencie: „Niech pan zwróci uwagę na j e d n ą rzecz: jej wielkość polega na tym, że ona śpiewa utwór tak jakby go k o m p o n o w a ł a " . Ta uwaga odkryła nagle przede m n ą istotę kontaktu ze sztuką. Dzieło musi być o ż y w i a n e . Albo po prostu m a ż y ć . M a się rodzić i na moich oczach i we mnie wciąż od nowa. J . Tokarska. M ó w i się w Tybecie: „prawdziwy jest ten obraz, który o ż y w a . " N i e w a ż n y jest ten, który narysował, on się w ogóle ukrywa, bo malarze są anonimowi. W Tybecie nie ma pojęcia „ t w ó r c y " , w sensie naszego „artysty". A mówiąc przekornie prawdziwym twórcą obrazu jest ten, przy kim ó w obraz ożył, przy k i m ó w obraz stał się sobą, obrazem „praw­ d z i w y m " o pełnej ontologii, czyli samą rzeczywistością sacrum. W . Michera. Tutaj te dwa elementy tworzą całość: jest dzieło, i jest śpiewaczka, która śpiewa i śpiewem swym niejako przemalowuje ten utwór, tak jak Australijczycy, lub ruscy ikonografowie przemalowywali święte obrazy. I to jest inter­ pretacja w najszlachetniejszym znaczeniu słowa. Ale do tego jest jeszcze pan profesor, który słuchając tego śpiewu również „ k o m p o n u j e " , przyczyniając się w ten sposób do „ożywienia" dzieła. W żyjącym dziele nie sposób pominąć tej, która śpiewa, 1 tego, który słucha. Ich interpretacja, uczestnictwo, nadaje sytuacji artystycznej walor symboliczności. W . Juszczak. D o d a ł b y m do tego j e d n ą poprawkę: jeżeli ktoś czyta nuty i bierze partyturę, to nie potrzebuje interpretatora, tylko „słyszy nuty",ten łącznik może być więc wyeliminowany. W . Michera. Ale to nie zmienia istoty, że jest ktoś kto bierze te nuty i je czyta lepiej lub gorzej. Dzieło żyje dlatego, że jest ożywiane. Z . Benedyktowicz. Czyż nie jest tak właśnie i z symbolami? - chciałoby się dopowiedzieć. - (Pora kończyć, bo „czas ucieka") - C z y ż nie jest podobnie, gdy przystępujemy do naszych antropologicznych interpretacji? Dziękuję Panu Profesorowi i Państwu za tę rozmowę. opracowała Danuta Benedyktowicz PRZYPISY ' Tekst ten powstał z zapisu wywiadu przeprowadzonego z W. Juszczakiem przez Piotra Gruszczyńskiego i Jacka Królaka, por. „Res Publica" nr 6,1991, ss. 104-109; tekst ten ukaże się także w książce: W. Juszczak, Fragmenty. Studia z teorii ifdozofii sztuki. Warszawa 1995, ss. 144-149 Tamże. M.in. Paleolityczny epos, „Konteksty" nr 2, 1991, Dzieło a „grani­ ca sensu", „Konteksty nr 3/4, 1992., Eseje te ukażą się w: W. Juszczak, Fragmenty..., Warszawa 1995 2 3 4 L. Kołakowski, Szukanie barbarzyńcy w: Czy diabeł może być zbawiony, „Aneks", Londyn 1983 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są dokąd zmierzają w „Polska Sztuka Ludowa", nr 2, 1981 Tekst ten ukaże się także w: W. Juszczak, Fragmenty, op. cit. S. Cichowicz, Cóż po hermeneucie w czasie biedy..., „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 ss. 171-175 * Por. „Polska Sztuka Ludowa" nr 3, 1988 5 6 7 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ceecfb268db9a496b8793fb1cecd8b7.pdf f2319ab1e197670c53308c54758fa36e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3645 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3422 Title A name given to the resource "Trzeba odjechać..." / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Trzeba odjechać..." Ludwik Stomma Pisanie o myślach przyjaciół jest często pisaniem po trochu 0 sobie samym. Nie zdziwiłem się toteż, gdy na kartkach książki Wojciecha Burszty odnalazłem jakby echo mojego onegdysiejszego spotkania z pewnym wierszem. Pięknym wierszem. Nie będą owym nieznośnym chłopcem z warszawskiego dowcipu, który złośliwie, przy wejściu do kina, zdradzał widzom pointę filmu. Poza tym zachowam się jak rasowy postmodernista: będzie o wierszu nie o dziele Burszty. C h o ć jednak będzie o tym samym. A oto wiersz Biaise Cendrarsa „Jesteś piękniejsza niż niebo 1 morze": Kiedy się kocha trzeba odjechać Rzuć swoją żonę rzuć swoje dziecko Rzuć przyjaciela rzuć przyjaciółkę Porzuć kochankę porzuć kochanka Kiedy się kocha trzeba odjechać Świat pełen jest Murzynów i Murzynek Kobiet mężczyzn mężczyzn kobiet Spójrz na te piękne sklepy Na tego dorożkarza tego mężczyznę Na tę kobietę tego dorożkarza I wszystkie piękne towary do sprzedania Jest powietrze jest wiatr Góry woda niebo ziemia Dzieci zwierzęta Rośliny i węgiel ziemny ' Naucz się sprzedawać kupować odsprzedawać Naucz się dawać brać i dawać Kiedy się kocha musi się umieć Śpiewać biegać jeść gwizdać I trzeba nauczyć się pracować Kiedy się kocha trzeba odjechać Nie popłakuj gdy się uśmiechasz Nie kryj się wśród dwojga piersi Odetchnij ruszaj wyjedź odejdź . •••••> t- •••• ... Kąpię się i patrzę Widzę znajome usta Rękę nogę oko Kąpię się i patrzę ' ' - Jest jeszcze z nami cały świat Życie pełne zdumiewających rzeczy Wychodzę z apteki Zszedłem prosto z wagi Ważę moich 80 kilo Kocham cię. (tłum. Julia Hartwig) Łatwo zauważyć, że wiersz oparty jest na dwóch kontrapunk­ tach: Z jednej strony: „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Rzecz ogarnąć m o ż n a dopiero z daleka („regard é l o i g n é " LéviStraussa") i pośród innych rzeczy - „wszystkich pięknych towarów do sprzedania". Z drugiej: „ W y c h o d z ę z apteki..." Apteka jest znakiem ścisłości, nawet nadmiernej ścisłości (francuscy kibice piłkarscy też krzyczą „aptekarz!" na przesad­ nie skupulatnych arbitrów), a jest jeszcze nieomylne narzędzie - waga i obiektywny pomiar: „ W a ż ę moich 80 k i l o " . Rzecz byłaby więc poznawalna empirycznie, bezpośrednio i jedno­ znacznie? Szkopuł w tym, że między pomiarem i rzeczą (miłością) nie ma logicznego ani nawet metaforycznego związku. Co więcej, * Fragment wstępu do książki Wojciecha Burszty, Czytanie Kultury. Pięć szkiców, która ukaże się w wydawnictwie Opus, Łódź. Tytuł zamieszczonego fragmentu wstępu L . Stommy pochodzi od redakcji. 20 wejście do apteki poprzedza" zapewnienie, iż: „Jest jeszcze z nami cały świat - Życie pełne zdumiewających rzeczy". To nie apteka uporządkowanych szuflad jest zdumiewająca. Wprost przeciwnie. Rzekłbyś więc, że od „zdumiewających rzeczy" trzeba przejść od razu do „Kocham c i ę " , że trzy wersy apteczne są tylko nawiasem? - Tak, ale nawiasem niezbędnym. Dopiero wtedy bowiem, gdy trzymasz w ręku bezużyteczny pomiar, pomiar, który nic ci nie wyjaśnia, wiesz już napewno że musisz ruszać. Bo: „Kocham c i ę " , a „Kiedy się kocha trzeba odjechać". Zamknięcie wiersza otwiera go na nowo. Cendrars wprowa­ dza nas w świat fenomenologicznego „eternel retour", w cykl niekończących się odjazdów i powrotów, za każdym razem kierujących nas również do bezużytecznej apteki racjonalis­ tycznych empirii. Byłyby więc te podróże beznadziejne, a rzecz definitywnie nieuchwytna? - I tak nie jest. Z dwóch przynaj­ mniej powodów: Po pierwsze: „Jest powietrze jest wiatr..." Kryjąc się „wśród dwojga piersi" nie zobaczylibyśmy rzeczy w wietrze, na niebie, wśród dzieci, zwierząt, roślin. Trzeba odwagi intelektualnej, by spojrzeć na rzecz od nowa, z niespodziewanego kąta, z nowego czasu i nowej przestrzeni. Ale przecież odwaga nie wystarczy. „Naucz s i ę " , „Kiedy się kocha musi się u m i e ć " . Nie dość poważyć się na inne spojrzenie - trzeba jeszcze umieć patrzeć. Jeden raz tylko jest Cendrars tak brutalnie dosłowny: „I trzeba nauczyć się p r a c o w a ć " . Bo ani spojrzenie poety, ani etnologa nie jest dane. Łączy ich, owszem, to samo harde zdumienie rzeczą, dzielą jednak rygory owegoż zdumienia. Bez harmonii i wewnętrznej dyscypliny poezja staje się bełkotem; etnologia bez metody - o nie, nie literaturą - płaskim reportażem podróżnika, którego tak nie znosi Claude Lévi-Strauss. Chodzi o to tylko, żeby metoda nie zatrzymywała nas w aptece, tylko wręcz odwrotnie - kazała odjeżdżać. Niestety, na taką metodę chętnych jest niezbyt wielu. Bo przecież nie tak łatwo jest porzucić żonę, dziecko, przyjaciela, przyjaciółkę, kochankę, kochanka. Doprawdy, nie tak łatwo jest zrezygnować z jakże wygodnego fotela, bagażu stu zaklęć i dwustu pewności, które ponoć wyssaliśmy z mlekiem matki. I jakaż nagroda wreszcie? „Kąpię się i patrzę - Widzę znajome usta - Rękę nogę oko"... Przypomina mi to wiersz Miroslava Holuba, który j u ż gdzieś kiedyś cytowałem: .• > Ziemia się kręci, mówi uczeń. Nie, ziemia się kręci, mówi nauczyciel. Góry się zielenią, mówi uczeń. Nie, góry się zielenią, mówi nauczyciel. .>.... Dwa razy dwa jest cztery, mówi uczeń. Dwa razy dwa jest cztery, poprawia go nauczyciel Ponieważ nauczyciel wie lepiej. Wcale nie ma u Holuba nazbyt łatwego paradoksu. To po prostu prawda, że nauczyciel wie lepiej. Bo czasem wie dlaczego, czasem po co, czasem więcej widział odcieni zieleni na górach... To prawda, że niekiedy m o g ą (nie jest to casus Burszty) doprowadzić nas nasze podróże do pozornego banału. Ale nie. B o kąpiąc się przedtem i potem będziemy wprawdzie widzieć te same „rękę nogę o k o " ; przecie POTEM widzieć je będziemy inaczej i bogaciej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62e5108fadbfafeb5a92fc9a1954934d.pdf 6cfc94c16f149dd6e21e808960feabbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3646 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3423 Title A name given to the resource Ukryta forma świata / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.21-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ukryta forma świata M a ł g o r z a t a Baranowska Odwieczne marzenie - odmalować świat. Objąć go umysłem, wyobraźnią, zmysłami. Cały świat pojąć i cały opowiedzieć, oczywiście cały na raz, to podstawowe marzenie każdego artysty - jakikolwiek program ujawnia on przed publicznością. Henryk Waniek wcale tego nie ukrywa. Świadomie unika zanurzenia się w dyskusjach warsztatowych. Naprawdę inte­ resuje go, jak sam twierdzi, nie sztuka, z dużej czy małej litery, lecz obraz, świat namalowany, orbis pictus. Taki miała tytuł wielka wystawa obrazów Wańka, prezentowana w Katowicach w lutym i marcu tego roku, i taki - Orbis pictus - ma bardzo piękna książka - album z tej wystawy, subsydiowana przez Fundację Kultury i wydrukowana przez Fibak-Marquard Press S.A. PZG Katowice. Zostały tu oddane wszystkie wspaniałe, natchnione kolory obrazów Wańka, jego nieba pogrążone w wiecznym zmierzchu lub rozjaśnione kosmicznym porankiem, jego głębokie, północ­ ne zielenie, skały rozświetlone przez tajemnicze komety i roz­ grzewane podziemnymi źródłami, których tu przecież nie widać. Na znakomitych reprodukcjach rozpoznajemy pagórki, góry, jeziora, mosty łączące ziemię z wysokim niebem i świat widzialny z niewidzialnym - tęcze gotyckie, tęcze mistyczne, tęcze opasujące kształt tajemnego Universum. W moim opisie znalazły się, być może, niebezpieczne cechy landszaftu. Odkąd krajobraz romantyków i ich naśladowców został uznany za krajobraz skompromitowany - zwany dziś czasem landszaftem, właściwie nie wypada malować takich zmierzchów ani poranków. Tylko że sztuka nie zna pojęcia „nie wypada" i Waniek nie boi się tych skojarzeń. Wręcz przeciwnie. Sam się przyznaje do swego niegdysiejszego (w latach sześć­ dziesiątych) powrotu do Gaspara Davida Friedricha, tego romantycznego mistrza księżyców wydobywających z mroku gotyckie ruiny, malarza zastygłych we mgle żaglowych okrę­ tów, które nie wiadomo, czy odpłyną, skoro od razu zostały stworzone przez artystę jako statki-widma. Friedrich (1774-1880) jest zadziwiającym portrecistą ludzi odwróconych do nas tyłem. Wydaje się, że malarz stawał za swymi modelami, by wraz z nimi patrzeć w dal, skąd mógłby się pojawić, a może j u ż się pojawił - dla nas jednak ukryty - znak. Patrząc na obrazy Friedricha czujemy, że tamci ludzie nie­ zmiennie tego znaku oczekują. Żeby przedstawić tajemnicę w sztuce, artysta zmuszony jest dać sygnał, że j ą w dziele sztuki ukrył. Friedrich czynił to używając krajobrazów nocnych, zamglonych, rozległych, nie­ pokojących, wielkich, w których ludzie wydają się obser­ watorami kosmosu rządzącego się własnymi - niedostępnymi dla człowieka - prawami wieczności i nieskończoności. Śred­ niowieczne ruiny, opuszczone krzyże na wzgórzach czy w śnie­ gu, wiszące nad krajobrazem ciężkie chmury, tęcze, drzewa, które wydają się czuwać, wszystko wskazuje na ukrytą obec­ ność tajemnicy. I ona jest właściwą bohaterką twórczości Friedricha. Malarstwo W a ń k a wywodzi się właśnie z tej tradycji sztuki symbolicznej, która, upraszczając, idzie od romantyzmu po­ przez symbolizm do surrealizmu. W pewnym sensie jest to malarstwo surrealistyczne. Ale oczywiście pod warunkiem, że zobaczy się w nim ów „surrealizm przez w i e k i " , do jakiego chętnie przyznawali się surrealiści anektując na swego przodka każdego w historii, kto miał wystarczająco dużo wyobraźni, wystarczająco silne senne wizje lub wystarczającą wiedzę tajemną. W tym sensie przodkiem ich był zarówno malarz Hieronim Bosch (około 1450-1516), jak i Nicolas Flamel, mający sławę alchemika (około 1330-1418), na którego się powoływali. M o ż e należałoby malarstwo W a ń k a wywieść z „symbolizmu przez w i e k i " . W y d a w a ł o b y się, wydarto j u ż i porozrzucano na wietrze karty z symbolicznej tajemnej księgi ludzkości, w której od wieków pod szyfrem symboli doszukiwano się zapisanej wyraźnymi znakami transcendencji. A jednak co jakiś czas pojawiają się artyści z wielkim pietyzmem odnajdujący i usiłu­ jący scalić strzępy tamtej całości. Malarstwo W a ń k a jest tak wyraźnie wyobraźniowe i fantas­ tyczne, że odczuwa to każdy, nawet ktoś nie stykający się na co dzień ze sztuką. Niektórzy boją się tych obrazów, ponieważ zauważają na nich wiele spotykanych od stuleci symboli, ale nie umieją ich odczytać. Powtarza się tu Świątynia Salomona, labirynt, spirala, alchemiczne retorty, szlachetne kamienie, zastanawiające kryształy, napisy, cytaty w różnych starożyt­ nych językach i dziwnych afabetach. Trzeba powiedzieć, że to, co w sztuce odczuwa się często jako ducha wielkiej, wolnej wyobraźni, w istocie opiera się na gromadzonym przez wieki repertuarze powieleń, stałych alego­ rii, powtarzających się symboli. Czy odbieramy to jako piękno sztuki, czy tylko jako powtarzającą się literę alfabetu mistycz­ nego albo magicznego, zależy wyłącznie od talentu malarza. Sztuka wyobraźniowa, fantastyczna - do jakiej należy też twórczość W a ń k a - właściwa była i jest wszystkim znanym nam okresom historii człowieka i zawsze walczyły w niej o lepsze pomysły artystów z konwencjami. Sztuka przechodzi stale od okresów bardziej skłaniających się ku myśleniu symbolicznemu do okresów bardziej symboli pozbawionych. T y m , którzy się boją malarstwa nasyconego symbolami, musi się odpowiedzieć - tak, tego rodzaju sztuka wynikała zawsze z wiedzy artystów o symbolach, ze znajomości języka wiedzy tajemnej. To nie powinno jednak stanowić najmniejszego powodu do zakłopotania. Oglądamy obrazy, na przykład Bos­ cha i Bruegla, bez tego poczucia zagubienia, mimo że oni właśnie na każdym obrazie umieścili całą księgę do odczytania. Dopiero gdy nasz współczesny odezwie się językiem sym­ bolicznym, wpadamy w popłoch, nie znając wszystkich od­ niesień. Czy można zrozumieć, otworzyć całość świata zgubiwszy klucze? Poprzez sztukę wiele rzeczy niemożliwych może stać się możliwymi. Owe symbole na obrazach W a ń k a nie mają przecież na celu przekazania precyzyjnego przepisu na uzys­ kanie kamienia filozoficznego, ale danie nam znaku, że tajem­ nica istnieje. Sztuka bowiem, żeby zostać tajemniczą, zmuszona jest nas o tym powiadomić. A czy odczytymy jej wszystkie znaczenia, to j u ż inna sprawa. Jeśli nawet nie - jakoś nie martwimy się nie rozumiejąc do końca większości otaczających nas zjawisk, co nie uniemożliwia nam ani życia, ani podziwiania urody świata. Waniek poszukuje pełni wyrazu symbolicznego. Dąży do 21 �przedstawienia „ w s z y s t k i e g o " . Jak to zrobić? To przecież wchodzenie w boskie kompetencje. A jednak w twórczości W a ń k a jest pewien obraz na kuli, który nosi tytuł „ W s z y s t k o " . T a ś m a krajobrazu namalowana w kształcie pełzającej spirali, zapełniająca całą kulę, tak właśnie została nazwana. Widzimy od razu, że mamy do czynienia z obrazem Ziemi. Nie widzimy części świata znanych z globusa, tylko jakiś łagodny górzysty krajobraz opasujący kulę. M i m o że niebo i ziemia ciągną się przez całość tej spiralnej panoramy, górna połowa kuli jest bardziej niebieska - od nieba i od koloru nieba - dolna bardziej ziemska. A więc malarz dokonał tu swej, można by powiedzieć, filozoficznej syntezy ( „ W s z y s t k o " pokazane też zostało w maju na wystawie malarstwa W a ń k a „Krajobrazy do śpiewania" i rzeźby Wiktora Gajdy w czerwcu 1994 roku w Ars Polona Gallery). Henryk Waniek jest filozofem-malarzem lub malarzem filo­ zofującym. Maluje w zasadzie czyste idee. A l e w jakiej materialności się one na jego obrazach objawiają! Maluje Kosmos, nieskończoność, czas, wieczność. Oczywiście stale i po wielokroć maluje Ziemię jako formę wieczności. „Pokole­ nie przychodzi i pokolenie odchodzi, a Ziemia trwa po wszyst­ kie czasy" (Eklezjastes 1,4). Zwraca uwagę, że na jego obrazach nie ma ludzi. Gdyby, na przykład, miał w swej spiralnej panoramie umieścić ludzi - czym by oni się mogli okazać - mniej niż kropką? Nawet pochód całej ludzkości zawarłby się w bardzo nikłym pochodziku wobec krajobrazu nieskończonego, wobec sił kos­ micznych w ciągłym ruchu. A to właśnie symbolizuje spirala, obok nieskończoności także nieśmiertelność, zmartwychwsta­ nie. Wybierając za temat „ w s z y s t k o " i „cały czas" ma Waniek trudności z malowaniem pojedynczych ludzi, tak szybko, na skutek działania czasu linearnego, znikających. Poszczególne realne istnienie, opatrzone imieniem, nazwiskiem, datą urodze­ nia i numerem butów, nie stanowi zazwyczaj zainteresowania sztuki symbolicznej. Mówiliśmy j u ż tu o obrazach Friedricha, gdzie występują drobiazgowo odmalowani ludzie, a jednak nie odnosimy wraże­ nia, że w jakikolwiek sposób moglibyśmy wejść z nimi w kontakt. Odwróceni od nas czekają na coś, zapatrzeni w mistyczne okna świata w żadnym wypadku nie żyją po prostu. Cała sztuka symboliczna nastawiona jest na porozumienie „pośrednie", na uogólniony symbol, bez względu na to, czy chodzi o sterylne, przezroczyste, kryształowe przestrzenie Świątyni Salomona w malarstwie Wańka, czy mięsiste centaury i syreny w malarstwie Bócklina, czy mgły, księżyce, gotyckie ruiny Friedricha. Waniek uporczywie powtarza tematy, mnoży wersje, jakby sam żył w czasie spiralnym, jakby nic nie miało się nigdy gwałtownie zakończyć. Jednym z takich jego ważnych, po­ wtarzających się tematów jest, opisana w Biblii, Świątynia Salomona. Ta realna i zarazem symboliczna budowla nasycona wielowiekową tradycją ciągle odciska swój ślad na wyobraźni artystów. Także wolnomularstwo powołuje się na tradycję świetnych budowniczych tej świątyni. Waniek, wcale nie precyzując swych intencji, często posługuje się tradycją malarstwa wolnomularskiego, jego symboli, tak jak elementami innych tradycji. Kolumny nie istniejących budowli umieszczone w otwartej przestrzeni, ale na dokładnie przedstawionych płaszczyznach posadzki, próby odnalezienia doskonałości przestrzeni Świątyni Salomona, w czym wyraża się dążenie do pradawnego ideału i do samodoskonalenia, łączą go z tradycjami wolnomularskimi. Waniek przecież od początku swego malarstwa szuka idealnej formy symbolu i najczęściej okazuje się, że dochodzi do kamieni szlachetnych, kryształów, fantastycznych budowli. M o ż e jego wyobraźnia musiała się spotkać z wyobrażeniami mitycznych murarzy, jakimi są masoni. Dla W a ń k a nie jest ważne jakieś „ s z t y w n e " znaczenie obrazu. Nie narzuca interpretacji, bo w końcu nie dąży do malarstwa użytkowego w sensie ideologicznym, religijnym, rytualnym, tylko do piękna wyrażającego pewną ukrytą prawdę. W a ń k a przede wszystkim pociąga tajemnica, ukryta, księżyco­ wa strona Kosmosu i Świata. Sposób patrzenia tego malarza to rodzaj kontemplacji zarówno formy przestrzeni, jak i świętych Henryk Waniek, Siedmiopiętrowa Góra, olej, potno, deska, 49x56 cm, 1989 22 �tajemnic. Przecież i spirala, do której doszedł w swym obrazie kulistym, może symbolicznie oznaczać kontemplację. Inte­ resuje go wszystko, co ezoteryczne i co bywa traktowane jako miara Kosmosu. Wydaje się, że podstawowym wzorem W a ń k a od dawna było Nowe Jeruzalem z Apokalipsy świętego Jana, miasto boskie, święte, niebieskie, idealne. Czciciel boskiej symetrii, jakim jest ten malarz, musi żywić swą wyobraźnię opisem cudownego miasta z wizji świętego Jana, miasta symbolicznego czasów przyszłych, gdy nastąpi zjednoczenie człowieka z Bogiem. „Zbudowane na planie kwadratu, jego mur jest z jaspisu, opatrzony trzema bramami z każdej strony świata. Te bramy to perły, a na bramach - dwunastu aniołów i wypisane imiona, które są imionami dwunastu pokoleń synów Izraela. [...] A mur Miasta ma dwanaście warstw fundamentu, a na nich dwanaście imion dwunastu Apostołów Baranka. A warstwy fundamentu pod murem Miasta zdobne są wszelkie drogim kamieniem. Warstwa pierwsza - jaspis, druga - szafir, trzecia - chalcedon, czwarta - szmaragd, piąta - sardoniks, szósta - krwawnik, siódma - chryzolit, ósma - beryl, dziewiąta - topaz, dziesiąta - chryzopraz, jedenasta - hiacynt, dwunasta - ametyst (...) [...] I rynek Miasta to czyste złoto jak szkło przeroczyste". Przez lata różne fragmenty ukrytego miasta - Nowego Jeruzalem - pojawiają się w krajobrazach malarstwa Wańka. To krajobrazy jeszcze ciągle przed nadejściem tego mistycznego miasta, bo wtedy zniknąć mają słońce i księżyc, a wszystko ma ogarnąć boska jasność. Zapewne wtedy samo malarstwo znik­ nie, ponieważ ono zasadza się na świetle słońca i na cieniu. W każdym razie można przypuszczać, że, na przykład, te niezliczone szlachetne kamienie na obrazach W a ń k a przynaj­ mniej w części pochodzą z tamtego miasta-wizji. Kiedy się patrzy na obrazy W a ń k a , przypominają się, albo sam malarz przypomina nam swymi tytułami, zapomniane nazwy, jak harmonia świata czy muzyka sfer. Wracają skojarze­ nia, które nawet ci, co je poznali, porzucili dawno, gdzieś u progu młodości, żeby zająć się pospolitą codziennością. Waniek wcale nie omijał historii mieszającej się w nasze życie i należy do tych dziwnych artystów mistycznych, którzy czytają gazety, słuchają radia (to jeszcze pokolenie nietelewizyjne). Ale należy też do tych, którzy piszą całe życie tę samą książkę czy malują ten sam obraz. W dodatku przy tym odmalowywaniu Kosmosu stał się Waniek niepostrzeżenie malarzem „ r e g i o n a l n y m " . Zachwyca­ jące, że Śląsk doczekał się swego mistycznego wyrazu i swego duchowego piewcy. Dotąd podobne prądy wyobraźniowe, mistyczne, romantyczne, modernistyczne w sztuce polskiej skupiały się na Tatrach. Teraz wreszcie jeden malarz ukształ­ towany w duchowej atmosferze lat sześćdziesiątych naszego wieku zwrócił się ku Sudetom, robiąc dla nich tyle, ile mógłby wykonać cały ruch. We wstępie do albumu Orbis pictus Waniek pisze: „Śląsk, jego bezcenne peryferia, Sudety będące wyjątkowym rezer­ watem przestrzeni mistycznej, nasycenie tajemnicą, której rozpoznanie wymagało czułych studiów i wreszcie nie dająca się z niczym porównać unikalna historia tych terenów lek­ ceważonych przez stulecia przez rację stanu polskich monar­ chów - wszystko to było dla mnie żywą księgą inspirujących postrzeżeń. (...) Zapuszczony, zostawiony samemu sobie Śląsk był dla mnie idealną scenerią dla wielkiej, heraklitejskiej syntezy filozoficznej. «Miasta upadają, lecz źródła trwają wiecznie», jak to ujmuje chińska Księga Z m i a n " . Miejsca same nie mówią, nie są w stanie wyrazić samych siebie. Tereny nie wyrażone w kulturze nie istnieją w niej, żeby nawet spływały po nich Niagary, wznosiły się na nich Himalaje lub stały na nich Troja czy Dublin. Waniek stając się malarzem pewnej prowincji wprowadził jej formę w formę świata. H. Waniek, Ziemia, olej, płótno, deska 49x55 cm, 1989 23 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6264fa136e91591914984a0ed182d764.pdf aee6479942fa303585a5af5f6eb2ebd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3647 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3424 Title A name given to the resource Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.24-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, czyli jak być Shakespeare, antropologia i Toma Stopparda gra w teatr Sławomir Sikora W Danii nie może być królów - oświadczył Montezuma, któremu zaczynało dobrze szumieć w głowie. - Nie może być królów w Danii, bo tam sami zwyrodnialcy, królowie umierają od trucizn, które im wlewają do ucha, a książęta dostają obłędu od tych wszystkich widm i upiorów straszących w zamkach i bawią się trupimi czaszkami jak chłopcy meksykańscy w dzień zaduszny. Alejo Carpentier, Koncert barokowy Człowiek mówiący do rzeczy do siebie nie jest bardziej szalony niźli człowiek mówiący od rzeczy nie do siebie. Guildenstern (lista dialogowa) Kiedy w 1966 roku pojawiła się na Broadway'u sztuka Toma Stopparda Rosencrantz and Guildenstern are dead odczytano j ą przede wszystkim jako kolejny inteligentny przykład teatru absurdu, szukano podobieństw i nowatorstwa wobec j u ż ist­ niejących sztuk Ardena, Pintera, Simpsona, ale też Ionesco czy Becketta. „Dialogi Rosencrantza i Guildensterna - pisała Wanda Krajewska - są ciągła zabawą językową. Stoppard żongluje różnymi pomysłami: zestawianiem tych samych cza­ sowników z innymi przyimkami, jak 'caught on' - 'caught up', kontrastowaniem dosłownego i przenośnego sensu wyrazu, jak w relacji Rosencrantza: ' C i a ł o o j c a było jeszcze ciepłe' i uzupeł­ nieniu Guildensterna: 'Jej ciało [ t j . matki Hamleta] t e ż ' . . . " Podobnie pisała Małgorzata Semil: „Tak jak Simpson, Stoppard posługuje się chętnie wyrażeniami idiomatycznymi, powie­ dzonkami i utartymi frazesami, które wykorzystuje w najroz­ maitszy sposób, wprowadza grę słów polegającą zarówno na dosłownym odczytaniu idiomu jak i na podobieństwie brzmie­ niowym. Oto przykład pierwszego sposobu: ' G U I L D E N S T E R N He didn't love her back (co może znaczyć: Nie odwzajemniał jej miłości, jak również: nie kochał jej pleców). ROSENCRANTZ (podchwytuje drugie, dosłowne znaczenie) Ale za to kochał j ą z przodu. G U I L D E N S T E R N Najpierw z przodu, potem z tyłu.' " Rzeczywiście sztuka Stopparda skrzy się od nieprzetłuma­ czalnych czy trudno przetłumaczalnych gier i dowcipów języ­ kowych, zręcznie wplata cytaty z Hamleta, trawestacje, od­ wołuje się do współczesnych i dawniejszych mistrzów dramatu (czy szerzej literatury, a w przypadku filmu również filmów i przedstawień Hamleta) tak angielskiego, jak i obcego. O tych językowych zagadnieniach sztuki Stopparda szczegółowo piszą cytowane j u ż autorki. Rosencrantz i Guildenstern mieliby też bardziej nawet niż Hamlet być figurami kondycji człowieka współczesnego (Wanda Krajewska, przywołując T.S. Eliota). Wskazuje się też na wątki filozofii egzystencjalnej (bardziej via Czekając na Godota Becketta niż poprzez odwołanie do filozofów egzystencji - Krajewska). Dziś, uwzględniając chociażby fakt, że sztuka Stopparda bazuje na innej sztuce, Hamlecie, oraz wskazując na jej nieciągłość mielibyśmy skłonność nadać jej miano sztuki postmodernistycznej. Wszystko to prawda. Ale jak mi się wydaje, sztuka Stopparda, jest próbą ukazania nie tylko j ę z y k o ­ wego wymiaru i nie tylko współczesnego (przypominam jeden z tytułów: Nowy język w dramacie angielskim) teatru, co raczej próbą ukazania, czym jest teatr w ogóle, na czym polega istota 1 3 3 24 teatru. A to, że nowe medium, nakręcony przez samego Stopparda w 1990 roku film, Rosencrantz i Guildenstern nie żyją, klarowniej i mocniej niż sama sztuka ukazuje to założenie. ...No cóż, może również na tym polega nasza ponowoczesność, że zrywając z charakterystycznym dla modernizmu poszukiwa­ niem środków właściwych jedynie danej sztuce, dosadniej przedstawia istotę jednej ze sztuk, teatru, przy wykorzystaniu medium innej, filmu. Hamlet kończy się podobnie jak dzieło Prousta. Historia, której świadkami właśnie byliśmy, ma się dopiero rozpocząć. Shakespeare obdarza rolą narratora Horacja, wiernego kompana Hamleta. Kiedy powracający z Anglii poseł obwieszcza, „Że Rosencrantz i Guildenstern nie żyja." Horacjo odpowiada: 4 Król nie rozkazał uśmiercić tych dwóch. (...) Świat (...) jeszcze nic o niczym nie wie, A ja mu powiem, jak do tego doszło." y 5 Tom Stoppard skwapliwie korzysta z pozostawionej przez Shakespeare'a propozycji opowiedzenia jeszcze raz tej samej historii. Tyle tylko, że za głównych bohaterów obiera - prze­ wrotnie - właśnie uśmierconych Rosencrantza i Guildensterna. Tych dwóch gentelmenów poznajemy, kiedy jadą przez anekumenę. Skała, na której tle się poruszają, wygląda z daleka jak lodowiec. Jeden z nich - nazwijmy go za Stoppardem Rosencrantzem - znajduje na drodze złotą monetę. Podrzucana do góry moneta stale ukazuje tylko j e d n ą swoją stronę - reszkę. Podobnie zresztą zachowują się i inne monety, o które zaczynają grać przyjaciele. W rezultacie sakiewka Rosencrantza pęcz­ nieje, Guildensterna chudnie. U Guildensterna wzbudza to wątpliwości natury filozoficznej, każe mu się zastanowić, czy przypadkiem z naturą i jej prawami nie dzieje się coś niedo­ brego, czy czas nie zatrzymał się aby; Rosencrantz, sprawdza jedynie, czy moneta na pewno ma dwie różne strony. Tę monotonność i jednostronność (tak monety, jak i otaczającej rzeczywistości) zakłóca pojawienie się wędrownej trupy teatral­ nej. To na progu teatru, na scenie moneta po raz pierwszy objawia swoją d r u g ą s t r o n ę - orła. Na progu teatru moneta zaczyna m i e w a ć dwie strony. Ten cud na scenie (druga strona monety) przenosi ich na inną scenę: zamek w Elsynorze. W y g l ą d a też na to, że bohaterowie cierpią na amnezję, przynajmniej jeśli idzie o tzw. historię osobistą. Ich pamięć sięga jedynie chwili - był to najprawdopodobniej ostatni ranek - kiedy jakiś posłaniec załomotał w okiennicę, wzywając ich po imieniu: „Rosencrantz, G u i l d e n s t e r n " . M u s i a ł o chodzić o nich, 6 7 �posłusznie wyruszyli więc w drogę. Dlaczego po nich posłano? Czego ma dotyczyć ich misja? - Tego jednak nie wiedzą. Dopóki nie natkną się właśnie na wędrowny teatr, błąkają się po trosze jak cienie po Polach Elizejskich. To spotkanie uprzytam­ nia też bohaterom, że nie za bardzo wiedzą, który z nich jest Rosencrantzem, a który Guildensternem. Nie trudno domyśleć się, że ci dwaj panowie wracają (?) z krainy śmierci, krainy, którą najczęściej w różnych mitologiach kojarzono właśnie z niepamięcią." Ale na tę oczywistość nakłada się jeszcze inna prawda. Shakespeare spłatał tym dwum panom niezłego figla. Choć właściwie to jednak nie Shakespeare, lecz T o m Stoppard zadał po prostu „niewłaściwe" pytanie. Shakespeare zrobił tylko to, co robi wielu pisarzy: w jednej ze swoich sztuk stworzył dwie marginalne postaci. Kłopot w tym, że w Hamlecie występują oni zawsze razem, jak bracia syjamscy. Nigdy oddzielnie. Król: „Rosencrantz! Guildenstern! Jakże się c i e s z ę " , i parę kwestii dalej: „Poczciwi Rosencrantz i Guildenstern!", a Królowa: „ Z całego serca dzięki wam, panowie". Zdarza się co prawda (choć nie tak znowu często), że tylko do jednego z nich kierowana jest jakaś kwestia, ale pozostaje sprawą przypadku, którego z tych gentelmenów akurat ona dotyczy. Podobnie jest z odpowiedzia­ mi, choć zazwyczaj tylko jeden z nich odpowiada, to jednak mogliby oni swobodnie wymieniać się rolami, a nam, jak i innym bohaterom nie sprawiłoby to żadnej różnicy. Jedno jest pewne, na podstawie Hamleta trudno ich rozróżnić. Nie mają oni wyodrębnionych tożsamości. Nie udałoby się stworzyć jakichkolwiek poważniejszych portretów ich osobowości. Nic więc dziwnego, że przez cały film borykają się z problemem własnych tożsamości. Do końca nie udaje im się rozwikłać tej zagadki. A wszyscy, włącznie z Hamletem, zwracając się do nich permanentnie mylą ich ze sobą. Umierają nieświadomi, podobnie jak nieświadomi „się zrodzili" (posłaniec! - czy posłaniec nie jest tu alter ego, przywołującego ich z powrotem do życia stwórcy-kreatora, autora i reżysera - Toma Stopparda). Kiedy pod koniec filmu król Anglii-Pierwszy Aktor pyta: „Który jest k t ó r y ? " , nie wiedzą w zasadzie o sobie więcej niż na początku. Nie wiedzą więcej, choć przecież usilnie próbują sięgnąć po zapoznaną wiedzę, która musi drzemać ukryta w nich samych, próbują odwołać się do wiedzy instynktownej, wiedzy nieświadomej, wiedzy, która wykraczałaby poza barierę świa­ domości i wszechobecnie ograniczającej ich niepamięci. M o ż n a by to porównać do prób wykorzystania czynności omyłkowych czy swobodnych skojarzeń opisanych przez Freuda , czy też sięgnięcia po narzędzia nieco przypominające surrealistyczną metodę poszukiwania zapoznanej prawdy z odwołaniem się do automatyzmu psychicznego. 9 Krystyna Janicka, omawiając problemy związane z wykorzy­ stywanym przez surrealistów automatyzmem, pisze: „ O ile na specyficzną wartość poetycką (względnie estetyczną) tekstów automatycznych musiały zwrócić uwagę cechy immanentne tych tekstów, o tyle za ich doniosłością poznawczą zdawała się przemawiać psychoanaliza Freuda, która, jak wiemy, była pierwszą i zapewne najsilniejszą z inspiracji intelektualnych, jakiej uległ nadrealizm. Faktem bezspornym było dla Bretona to, że spontaniczne, automatyczne funkcjonowanie umysłu pozostaje w bezpośredniej zależności od procesów zachodzą­ cych w podświadomości, od owych mrocznych pokładów id."'" Sam Breton pisał zaś: „ W surrealizmie, zawsze chodziło o to, aby położyć rękę na 'materii pierwszej' (w sensie alchemicz­ nym) języka [...] zamiast wznosić się - co okazało się zresztą niemożliwe - od rzeczy oznaczonej do znaku, który j ą przeżył, trzeba p r z e n i e ś ć s i ę d o n a r o d z i n t e g o co z n a c z ą c e." Polegało to na próbie sięgnięcia do ukrytych pokładów „ j a " , czy nawet wielu poprzednich „ja" (Breton odwoływał się bowiem nie tylko do Freuda, ale także Junga). 11 12 W tym właśnie duchu m o ż n a chyba interpretować ciągłe odwoływanie się do zaskoczenia, wiedzy instynktownej, wro­ dzonej i zapoznanej (kiedyś były tylko odpowiedzi (!) - powie Rosencrantz). Bohaterowie stale ćwiczą się w grze pytań (tenisowy pojedynek pytań), w spontaniczne dialogi, w których chcą „ w y b a d a ć " tak siebie, jak i otaczającą rzeczywistość: „Guildenstern: Rosencrantz! Rosencrantz: Co? Guildenstern: A widzisz! I co ty na to? Rosencrantz: Bardzo chytrze. Guildenstern: Naturalnie? Rosencrantz: Nieodrodnie! [oryg. Instinctive] Teraz ja wypróbuję ciebie! Guildenstern: Nie od razu! Niespodzianie!"" Ale nieco później: „Guildenstern: Rosencrantz... Rosencrantz: Co? Guildenstern: Guildenstern. Rosencrantz: Co? Guildenstern: Czy dla ciebie to żadna różnica?" Rosencrantz i Guildenstern powracają do świata, który jest j u ż urządzony. Jak powiadają stąpają po własnych śladach, ale jednocześnie cała rzeczywistość jest dla nich nowością. Wraca­ j ą więc dokładnie tak jak zmarli w czasie zaduszek. Również w przypadku powracających zmarłych (Dziady), powiada się, że mogą oni powrócić tylko w znane miejsce („chodzą po swoich ś l a d a c h " ) , stąd rytualne porządkowanie chaty przed ich powrotem, bądź też celowe zaburzenie porządku (symboliczna zmiana miejsca), czy nawet budowa chaty na nowym miejscu (przestawianie), by utrudnić przychodzenie uporczywie po­ wracającym zmarłym. To samo dzieje się przecież w spektaklu Wielopole, Wielopole Tadeusza Kantora: powracający zmarli próbują ustalić j a k wyglądał ich p o k ó j . Ale jak mi się wydaje, ich stały pojedynek pytań, pytań i odpowiedzi można chyba również interpretować jako próbę wykorzystania w y o b r a ź n i , próbę ucieczki ze świata, który j e s t j u ż urządzony w świat m o ż l i w y . Jako próbę wy­ rwania się ze świata zaplanowanego. Lecz pytania te są j u ż pytaniami tylko, pytaniami, które często nie zmierzają do jakiegokolwiek konkretnego celu, gdzie odpowiedź przestaje się liczyć i odgrywać jakąkolwiek rolę. Są j u ż one tylko pustą g r ą . Gdzie wiadomo, że trzeba zapytać, ale zapomniano, czego to pytanie ma dotyczyć. Ta j a ł o w a rzeczywistość przypomina historię Graala, o którego znaczenie zapomina zapytać w od­ powiednim czasie Parsifal. Fakt, że wszystkie te próby są w zasadzie nieudane, wskazuje, iż żyją oni w świecie gdzie nie ma możliwości jakiejkolwiek zmiany. 14 15 Warto zwrócić uwagę na fakt, że postaci Rosencrantza i Guildensterna, stając się w zasadzie centralnymi, w rzeczy samej nadal są drugorzędne (tak jak u Shakespeare'a). Wszystko wydarza się poza nimi. Oni nie mają żadnego wpływu na akcję, nic nie dzieje się za ich przyczyną (przecież to bohater przez swoje czyny „stwarza" świat). Nasi „ b o h a t e r o w i e " (czy raczej „ a n t y - b o h a t e r o w i e " ) d o końca pozostają marionetkami, stale są ofiarami (przenośnie, a w końcu dosłownie) działań innych. Kiedy pod koniec filmu Guildenstern zadaje pytanie, że prze­ cież mogli gdzieś powiedzieć „ n i e " - to należy chyba stwier­ dzić, że nie dana i m była taka m o ż l i w o ś ć . 16 Ale przecież ich problemy tożsamościowe nie wiążą się jedynie z problemem imienia. Rosencrantz często powtarza za Guildensternem kwestie. Pierwszy Aktor powie do Guildenster­ na: „bystrzejszyś",i tak jest z reguły, ale przecież po nieudanej próbie wypytania Hamleta na temat przyczyny jego dziwnych zachowań - w czasie której ofiara (Hamlet) przemienia się w myśliwego - to Rosencrantz wykaże się większą samokrytycznością. On zwycięża tenisowy pojedynek na pytania. On też jest na drodze do odkrycia kilku znaczących praw (a przynajmniej postrzega pewne zależności): prawa Archimede- 25 �sa, powszechnej grawitacji (kiedy schylając się po jabłko zostaje trafiony spadającym z drzewa jabłkiem, patrzy najpierw w górę potem w dół, otwiera usta, ale w końcu nie wypowiada nic) czy wykorzystania pary (zauważyć warto, że wszystkie te wynalazki pozostają w „fazie praktycznej" - nie ulegają werbalizacji). M o ż n a chyba zatem mniemać, że inteligencja każdej z postaci dotyczy „odmiennego obszaru", że doświad­ czają oni świata w odmienny sposób: o ile Guildenstern porusza się bardziej na płaszczyźnie teoretycznej, o tyle Rosencrantzowi należałoby przypisać wiedzę praktyczną. Takie „rozdwojenie", jakie Stoppard wprowadza pomiędzy dwie „identyczne" postaci Shakcspeare'a, może przywodzić na myśl „nieśmiertelne" pary z literatury europejskiej, by wspomnieć tylko o Don Kichocie i Sanczo Pansie Cervantesa czy Rycerzu Antoniusie Blochu i giermku Jónsie Bergmana. Ale można też do pewnego stopnia uznać, że jest to jeden bohater dwojga imion. Tak też należałoby chyba interpretować niektóre ich dialogi, np. kiedy na statku Rosencrantz proponuje, że może rozprostować kości (tzn. przejść się) za Guildensterna. 17 W swojej sztuce Stoppard postanowił poruszać się w obrębie uniwersum, jakie stworzył Shakespeare, pisząc Hamleta. Nawet jeśli jesteśmy gotowi twierdzić, że Hamlet jest dziełem wspa­ niałym, bogatym, otwartym na różne interpretacje, to jednak w pewnych swoich aspektach pozostaje on uniwersum za­ mkniętym i ograniczonym. Stoppard swobodnie korzysta z wy­ obraźni tam, gdzie nie koliduje to ze strukturą Hamleta. Czasami jednak zabawia nas właśnie mocowaniem się z ograni­ czeniami nałożonymi przez dramat Shakespeare'a. Tak jest np. w przypadku tytułowych bohaterów - postaci Rosencrantza i Guildensterna, choć znaczące dla struktury dramatu, są jednowymiarowe, sprowadzają się prawie wyłącznie do imion. W Hamlecie to wystarczy, gorzej jeśli ktoś, próbując stworzyć z nich pełnokrwistych, „ t r ó j w y m i a r o w y c h " bohaterów, zada „nieodpowiednie" pytanie, jak np. to: „Który jest k t ó r y ? " Na takie pytanie odpowiedzi w Hamlecie próżno by szukać. Dlatego właśnie Stoppard przez cały czas bawi się ich „amorficznością", nie próbując jednak w ich formy wlać żadnych pewnych treści. Cała zabawę Stopparda można by nazwać zabawą w teatr. Oczywiście, jest to teatr, ale równocześnie zabawa w to, czym teatr w rzeczy samej ma b y ć . A jest on przecież olbrzymim mechanizmem pamięci kulturowej.' Przywołani przez ten mechanizm z zaświatów, Rosencrantz i Guildenstern (przypo­ minam, że to właśnie na progu teatru podrzucona moneta ukazuje swoją d r u g ą s t r o n ę - o r ł a ) , badają rzeczywistość teatralną. Okazuje się ona podobna do naszej rzeczywistości, ale przecież nie jest z nią tożsama. Kiedy w czasie pierwszego spotkania Pierwszy Aktor opowiada, co potrafią zagrać, mówi: „Ale nie m o ż e m y dać miłości i retoryki bez k r w i . Krew jest obowiązkowa. Bo krew jest we wszystkim, wie pan [We are all blood]." Krew jest symbolem życia, to ona służyła do przywoły­ wania dusz z z a ś w i a t ó w , to do niej musi o d w o ł y w a ć się teatr, nawet jeśli czyni to metaforycznie. 8 19 Rzeczywistość, w której poruszają się bohaterowie, przypo­ mina naszą rzeczywistość, ale jednocześnie czasami, w sytua­ cjach trudnych do przewidzenia odbiega od ustalonych praw. Zaskakuje ich (jak również i nas) na wiele różnych sposobów: echo powtarza czasami wybrane słowa z ich dialogów, Guilden­ stern nalewa do miski wody z parującego czajnika i spokojnie zanurza w niej ręce, Rosencrantz zaś zdziwiony, że kręgiel i pióra spadają z j e d n a k o w ą szybkością do skrzyni, próbuje powtórzyć to doświadczenie przed Guildensternem, wtedy jednak, respektując opór powietrza, pióro spada wolniej. Takich przykładów można by znaleźć więcej. Rzeczywistość teatralna nie rządzi się jedynie prawami prawdopodobieństwa - dlatego właśnie powiedziałem, że moneta zaczyna miewać dwie strony. 26 * * * Sztuka Stopparda, odwołując się do Hamleta, robi to w spo­ sób „nieciągły", tzn. taki, że opowiedziana historia wydaje się spójna jedynie w kontekście „ p r a w d z i w e j " historii Hamleta, tej opowiedzianej przez Shakespeare'a. Czy przypadkiem aluzją do tej nieciągłości nie są pojawiające się co jakiś czas „fruwające" kartki? Zauważyć należy, że cała przestrzeń zamku w Elsynorze ma postać labityntu. Bohaterowie stale powracają do tych samych miejsc, niekoniecznie poruszając się w tym samym kierunku. Podobnie papierowy samolocik wypuszczony przez Rosencrantza wydaje się zataczać koło, a jednak - jak bumerang - wraca z tej samej strony do rąk właściciela. Labirynt może być symbolem poszukiwania, ale tu jest chyba przede wszystkim figurą zamknięcia. Zawsze, kiedy zastanawiam się nad Rosencrantzem i Guil­ densternem nachodzi mnie naiwne pewnie pytanie: Jak odebrał­ by ten film człowiek, który nic o Hamlecie nie wie? Nie mam tu na myśli kogoś na kształt przytoczonego w motcie Carpentierowskiego Montezumy, lecz raczej kogoś, kto należałby do kultury europejskiej, któremu dziedzictwo tej kultury nie byłoby obce, ale który dziwnym zrządzeniem losu (?) nie słyszałby nic o Hamlecie, tak dziele Shakespeare'a,jak i postaci. Czy film ten mógłby tworzyć dla niego zamkniętą całość, jaką jest dla nas. Film pokazuje przecież również, jak wielką rolę w percepcji określonej rzeczywistości odgrywa uprzednia wie­ dza widza. Ukazuje jak trudno oddzielić percepcję od wiedzy j u ż posiadanej, ukazuje jak trudno zastosować Husserlowską epoché, wyobrazić sobie zawieszenie nie całej, lecz pewnej tylko części wiedzy. Jak zatem taki wyobrażony widz odebrałby film (sztukę) Stopparda? Stosunkowo łatwo można wyobrazić sobie jeszcze połącze­ nie sceny śmierci Ofelii w wodzie, odgrywanej przez aktorów w teatrze-karczmie (przezroczysty niebieski welon, który po­ woli spowija Ofelię), z „naturalistycznymi" zdjęciami zanurzo­ nej w wodzie Ofelii, przypominającymi nieco obraz Millais'a(z Tate Gallery); podobnie ze sceną pojedynku między Hamletem i Laertesem. Ale czy taki widz jest w stanie przeniknąć motywy śmierci Ofelii? M o t y w y pojedynku? Czy choćby opisane niżej „pomieszanie" różnych planów w trakcie odgrywania Morders­ twa Gonzagil Czy jest w stanie uporządkować porwaną akcję w opowieść, która ma swój początek i koniec? A może ogląda on j u ż całkiem inną historię, o której tym, którzy znają Hamleta nawet się nie śni? Przecież sam Hamlet Shakespeare'a jest nieczytelny dla ludzi innej kultury, by przypomnieć tu cyto­ wanego Montezumę, czy też doświadczenie przeżyte i opisane przez Laurę Bohannan. Warto chyba w tym kontekście - wobec wszystkich pojawia­ jących się pytań i wątpliwości i nim jeszcze przywołam doświadczenie Laury Bohannan - przypomnieć słowa Jamesa Clifforda: „ N o w a teoria literacka sugeruje, że zdolność tektu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora, niż od twórczej postawy czytelnika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthes'a, jeżeli tekst jest 'utkany z cytatów pochodzących z nie­ zliczonych centrów kultury', to 'jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu'." 20 21 W tekście Szekspir w buszu Bohannan opowiada pouczającą historię dotykającą możliwości uniwersalnego odczytywania fabuł związanych z pewną określoną kulturą. Wyjeżdżając do Afryki, by prowadzić badania wśród ludu T i v , otrzymała od swego angielskiego kolegi egzemplarz Hamleta. Przyjaciel ów wyraził wątpienie, czy Amerykanie są w stanie naprawdę zrozumieć tę, tak angielską w końcu, sztukę. Pora deszczowa okazała się nie sprzyjać badaniom terenowym, Bohannan �wypełniała czas studiami nad Hamletem. Kiedy więc starszyzna plemienna zażądała od antropologa, by opowiedziała i m ona jakąś historię z jej kraju, Bohannan postanowiła zreferować właśnie Hamleta. Opowiadana przez Bohannan przygoda jest bardzo zabawna, choć można sądzić, że niekoniecznie była taką dla niej samej, kiedy borykała się z nieustającymi pytaniami i wtrąceniami starszyzny plemiennej. Tubylcy okazali się być bowiem słuchaczami krytycznymi. Bez pardonu przerywali antropologowi, komentując, a co więcej ingerując w opowiada­ ną historię. Pojawił się więc m.in. problem, kim jest ojciec Hamleta: duchem, omenem wysłanym przez czarownice (ale omen nie mówi!) czy zombi. Kwestie sporne związane z nie­ możnością przełożenia pojęć i kategorii zdominowały i „za­ głuszyły" fabułę dramatu, uniemożliwiając w końcu opowie­ dzenie antropologowi „jej historii". Przedstawiona fabuła oka­ zała się wspólną, „wynegocjowaną (?) historią". Ale ta wspólna opowieść była narracją, pod która antropolog nie była j u ż w stanie się podpisać. Całą przygodę można by nazwać parodią antropologii w dawnym stylu. Powiada się czasem o niej, że „tubylec" występował w roli przesłuchiwanego, a tym samym antropolog - śledczego. T y m razem to starszyzna przybiera rolę „wiedzących lepiej", „przesłuchuje" i koryguje „młodszego (mniejszego) brata" (w tym przypadku siostrę - co pewnie też nie jest bez znaczenia), „ n a p r a w i a " opowieść, „poprawiając" tym samym źle wyuczoną lekcję. Artykuł Szekspir w buszu opublikowany został po raz pierwszy w 1966 roku (to także rok powstania sztuki Stopparda). Wówczas przyjęty był zapewne przede wszystkim jako ciekawa i zabawna historia „z terenu". Dziś mógłby pewnie być odczytany jako zwiastun zapowiadający przełom w antropolo­ gii, zwiastun antropologii postmodernistycznej, antropologii, która ukazując swoje trudne położenie, proponuje zerwanie z traktowaniem kultur jako wyodrębnionych całości i sugeruje właśnie negocjację sensów, wspólne ustalanie znaczeń, miast „twardego",obiektywnego przekładu - rozumienie. Jak trud­ ne to zadanie przewrotnie i namacalnie ukazuje tekst Bohannan. Ponieważ wszyscy znamy historię Hamleta łatwo wychwytuje­ my wszystkie niuanse, nieścisłości, przeinaczenia. Opowiedzia­ na przez Bohannan fabuła nie jest j u ż naszą historią. Oczywiś­ cie, o ile antropologa w tej opowieści można uznać za „opowiadającego przygodę tubylca", o tyle trudno uznać starszyznę plemienną za „ w r a ż l i w e g o " antropologa w nowym stylu, który skłonny jest podważyć swoją własną tradycję kulturową. Trudno tym samym nazwać tę wspólną historię, opowieścią wynegocjowaną. Ale w ten sposób na własnym przykładzie dowiadujemy się co może przydarzyć się opowieś­ ciom z innych kultur. 22 * * * Powróćmy jednak do filmu. Jest u Stopparda scena, która wydaje m i się kwintesencją teatru, scena, którą trudno oglądać bez „ściśniętego gardła". Aktorzy w maskach pantomimicznie odgrywają skrytobójstwo (Morderstwo Gonzagi), jakiego na królu dopuszcza się jego brat, i uwiedzenie królowej przez skrytobójcę. Jedynym widzem jest Pierwszy Aktor. W trakcie gry do komnaty hałaśliwie wkraczają Rosencrantz i Guildenstern. Pierwszy Aktor ucisza ich gestem ręki. Aktor Klaudiusz, siedząc okrakiem na „Królo­ wej", odchyla się do tyłu, zdejmuje koronę z głowy otrutego króla i wkłada na swoją. W tej chwili przez drzwi na scenie wpadają „ p r a w d z i w i " Ofelia i Hamlet. Ten ostatni krzyczy: „Mam t e g o dosyć, dosyć! Przez to właśnie wpadłem w obłęd! Powiadam k o n i e c z m a ł ż e ń s t w e m (...) Do klasztoru, j u ż ! " Rosencrantz do Pierwszego Aktora: „mnie to nie wygląda na m i ł o ś ć . " Jak gdyby w odpowiedzi słyszymy słowa, wchodzącego na scenę (tymi samymi drzwiami) „prawdziwe­ go" Klaudiusza do Poloniusza: „ M i ł o ś ć ! Nie tędy rwie się jego serce." (Spacja w cytatach moja - SS.) Kiedy ten tłumek „ p r a w d z i w y c h " postaci przetoczył się j u ż przez scenę, Pierwszy Aktor zatrzymuje grę i powiada: „Panowie! Panowie! Nie jest dobrze. Zupełnie nam to nie wychodzi." W krótkiej rozmowie Pierwszy Aktor wprowadza naszych bohaterów w arkana gry, które polegają: „Nieodmiennie na tym samym - zmierzamy do punktu, w którym każdy kto ma umrzeć - umiera. (...) To jest zapisane. Zrozumcie, my jesteśmy tragikami. Wypełniamy tylko wskazówki - tu nie ma żadnego wyboru. Źli kończą nieszczęśliwie, dobrzy - niepomyślnie. Na tym polega trage­ dia." Wznawia przedstawienie. Klaudiusz-aktor w masce zasia­ da na tronie. Ściska się z królową. Pierwszy Aktor komentuje przedstawienie i zapowiada nadejście Lucjanusa (wcielając się jednocześnie w jego rolę), wydziedziczonego przez stryja bratanka, który „zdruzgotany kazirodczym ślubem matki... traci rozum..." Pierwszy Aktor trzyma podniesiony puchar, do którego wrzuca kulę, powiadając: „ M a on (Lucjanus) plan uderzyć w sumienie króla." Z kielicha wydobywają się opary dymu, spoza którego wyłania się scena teatru kukiełkowego - drewniane lalki jeszcze raz (dokładnie tak jak poprzednio aktorzy w maskach) odgrywają scenę otrucia, uwiedzenia królowej, wstąpienia na tron (jedynie z drobnymi [?] od­ wróceniami: to królowa koronuje skrytobójcę, to ona „dosiada" nowego władcy - tym samym „kukiełkowy teatr" właśnie jej przypisuje aktywniejszą rolę w kreowaniu nowej rzeczywisto­ ści). Na widowni poza Rosencrantzem i Guildensternem zasia­ dają m.in. odgrywający przed chwilą tę samą scenę panto­ mimicznie aktorzy w maskach - Klaudiusz z koroną na głowie i królowa. Kamera stale przenosi się ze sceny teatru kukieł­ kowego na a k t o r ó w - w i d o w n i ę . Maska kryje uczucia aktora-króla Klaudiusza, ale jego zachowanie, rozbiegane pod maską oczy, zdradzają zaniepokojenie i rosnące napięcie. W końcu król-aktor podrywa się i jest to j u ż „ p r a w d z i w y " król, Klaudiusz bez maski. Król zrywa przedstawienie i wybiega wraz z orszakiem. Film Stopparda łączy i splata różne poziomy rzeczywistości. Rosencrantz i Guildenstern zrazu są widzami, którzy wkraczają na scenę i są jak gdyby „schwytani w a k c j ę " . A l e ich status pozostaje ciągle niejasny. Kiedy aktorzy odgrywają najpierw w karczmie (?) Morderstwo Gonzagi przed rozbawioną i przeję­ tą prostą publicznością, Rosencrantz i Guildenstern są tam przypadkowymi widzami, ale pojawiają się po drugiej stronie sceny, a zatem z punktu widzenia widowni mogą być uznani za aktorów właśnie. Podobnie, kiedy Morderstwo Gonzagi od­ grywane jest „na dworze" są najpierw widzami (kiedy obser­ wują grających w maskach aktorów), ale potem, obserwując teatr lalek „ w m i e s z a n i " są pomiędzy aktorów w maskach, którzy przemienili się w widzów. W opisanej powyżej scenie odegrania Morderstwa Gonzagi (która w takiej postaci istnieje tylko w filmie!) Stoppard za „jednym pociągnięciem" uzyskuje podwójny efekt. Po pierwsze mam tu na myśli trójstopniowość relacji: widzowie - aktorzy (w maskach) - kukiełki. Stopień umowności sięga tu drugiej potęgi: widzowie tak się mają do aktorów jak aktorzy do drewnianych lalek. - Jednym słowem, jeśli aktorzy n i e - s ą - w i dzami, to kukiełkom - m o ż n a by rzec - przysługuje relacja podwójnej negacji (kukiełki to nie-nie-widzowie). Ale, by odwołać się do analogii matematycznej, podwójna negacja (podobnie jak w opisanym poniżej doświadczeniu Kirsten Hastrup) ma tendencję do znoszenia się. Relacja utożsamienia (kukiełki = nie-nie widzowie —» kukiełki = widzowie) jest dodatkowo wzmocniona (to właśnie ten drugi efekt) tym, że aktorzy na widowni „odgrywają" (aktor-król), to co ma się dziać z prawdziwym królem (widownia staje się sceną!). Przemiana króla-aktora w masce w króla-Klaudiusza nosi 2 1 27 �znamiona przemiany maski w twarz, epifami wnętrza (wykorzy­ stanie medium gry). T o , co dzieje się we wnętrzu króla, ujawnia się na zewnątrz, na twarzy prawdziwego króla (król-aktor —> Klaudiusz = maska [zewnętrzność] ~ » t w a r z [wnętrze]; scena staje się metaforycznym lustrem, w którym odbija się wnętrze widza) - król Klaudiusz zrywa przedstawienie. Opisany zabieg (działając na dwóch płaszczyznach) r o z s z e r z a scenę na w i d o w n i ę - t o t a m d z i e j ą s i ę n a j c i e ­ kawsze rzeczy. Taki chwyt miał j u ż swoje precedensy w teatrze. Myślę tu 0 dwóch uzupełniających się przykładach: pierwszy to pomysł Jerzego Grotowskiego zainstalowania drugiej sali z widzami, stworzenia zewnętrznej widowni, która mogłaby obserwować relację pomiędzy aktorami a pierwszą w i d o w n i ą . Ale pomysł ten zawiera się j u ż przecież w sztuce Shakespeare'a. Gdy Hamlet planuje przedstawienie, które ma się odbyć w obecności Króla i Królowej, powiada do Horacja: 24 .,(...) wytęż Całą swą bystrość i pilnie o b s e r w u j Stryja. Jeżeli ten fragment nie zdoła Wykurzyć winy z nory jego duszy, [wnętrze —» zewnętrzność] Będzie to znaczyć, że ó w duch na murach Był z piekła rodem i że wyobraźnię Mam tak plugawą jak kuźnia Wulkana. Patrz więc uważnie: j a też w b i j ę o c z y W jego t w a r z . Później porównamy nasze Osady, aby wydać wspólny wyrok." (Spacja moja - SS.) Jak widać to widz (albo raczej relacja widz-przedstawienie), twarz widza staje się tu prawdziwym spektaklem. Drugi przykład to pomysł Eugenio Barby stworzenia spektak­ lu opartego na życiu (tak naukowym, jak i prywatnym) duńskiej antropolog, Kirsten Hastrup. Myślę tu nawet nie o samym (znakomitym!) spektaklu, lecz o procesie jego powstawania 1 odbioru przez samą główną bohaterkę, t j . Kirsten Hastrup. W tekście Out of Anthropology '' opisuje ona swoją współpracę z Barbą i Odin Teatret, w wyniku której powstał fascynujący spektakl Talabot. Hastrup szczegółowo omawia kolejne etapy wspólnej pracy z Barbą, kiedy to ona, antropolog, stała się przedmiotem „badań terenowych" reżysera i jego zespołu, a następnie proces odbioru „ s i e b i e - j a k o - n i e s i e b i e " w czasie prób. Siedzimy w ten sposób frapującą opowieść o poszukiwa­ niu tożsamości (tego dotyczy spektakl, a krytyczny artykuł Hastrup podnosi te dociekania niejako „ d o drugiej p o t ę g i " ) , o zawiłej relacji jaka wiąże historię, mit i prawdę, i w końcu o tym, jak jej „ j a " stopniowo staje się „ n i e - j a " (to, że była reprezentowana przez inną kobietę, uniemożliwiało jej obec­ ność w jej własnej historii; „opowiedzieli oni prawdę o Kirsten 25 2 [bohaterce spektaklu], jednak ona ciągle nie była mną [nie-ja]"), by ostatecznie, j u ż w czasie publicznej premiery, mogła odnaleźć siebie ponownie ( „ n i e - n i e - j a " = „ j a " ) . Proces rozumienia i odczucia uzyskałby tu strukturę koła (koła hermeneutycznego) uzewnętrzniona wewnętrzna obcość („ja to ktoś inny" Rimbauda) powtórnie uległaby uwewnętrznieniu. Pierwotne rozpoznanie „przez różnicę" (semiotycznie) - Hast­ rup rozpoznawała przecież poszczególne wydarzenia z życia Kirsten - przemieniło się w widzenie istotnościowe, w praw­ dziwe r o z p o z n a n i e , czy też, można by rzec za Barthes'em - o d n a l e z i e n i e . 27 2 8 29 Co być może znaczące, o ile Hastrup dokładnie opisuje wcześniejsze fazy pracy (i współpracy) z teatrem Barby, to samo „odkrycie siebie" (w czasie publicznej premiery) sprowadza się niemal do deklaracji. Słowa milkną wobec tajemnicy utożsa­ mienia. Autorka przechodzi do opisu bólu separacji z jej wykreowanym (urzeczywistnionym) „ja" - teatr odjechał bez niej (równocześnie przecież zabierając „ją" ze sobą), by grać gdzie indziej. Warto podkreślić fakt, że utożsamienie Kirsten Hastrup i Kirsten (bohaterki spektaklu) dokonuje się w ł a ś n i e w czasie publicznej premiery, kiedy to w całym przedsięwzięciu zaczynają brać udział i n n i o b c y . Czy można sobie wyobrazić, że widzowie obserwując sztukę, zerkali też czasem na samą Kirsten Hastrup, by czytać na jej twarzy i szukać prawdy p o m i ę d z y tymi dwiema postaciami. Jeśli tak było, to analogia między doświdczeniem Hastrup i opisanym do­ świadczeniem teatru w filmie Stopparda byłaby całkowita." 30 32 Rytuał - o czym pisze wielu a u t o r ó w - zakłada brak podziału na publiczność i aktorów. Grotowski twierdzi, że: „(...) odbudowa rytuału nie jest dziś możliwa, ponieważ rytuał obracał się zawsze wokół osi, j a k ą stanowi akt wiary, akt religijny, wyznawczy, nie tylko w znaczeniu obrazu mitycz­ nego." To prawda, ale jednocześnie rytuał jest grą w obrębie określonego uniwersum (kosmosu), grą, która ma moc spraw­ czą, rytuał dokonuje transformacji rzeczywistości - zazwyczaj ma to na celu przywrócenie (odtworzenie) określonego ładu. W tym znaczeniu teatr w filmie Stopparda (ale, jak widzieliśmy, także u Shakespeare'a!)jest teatrem rytualnym. Nie idzie mi tu tylko o pomieszanie aktorów i widowni, ale bardziej nawet o teleologiczność przedstawienia (Morderstwo Gonzagi), o jego moc sprawczą transformacji pewnego niewielkiego uniwersum, jakim jest dwór z monarchą Klaudiuszem. Teatr ten nie ma na celu prostego przywrócenia ładu, ale można sądzić, że w swoim dalekosiężnym celu - ubiegając się o sprawiedliwość - takiego ładu się właśnie domaga. 33 PRZYPISY 1 Por. Małgorzata Semil, Nowy język w dramacie angielskim, i Wanda Krajewska, Propozycja Stopparda; oba teksty „Dialog" nr 1, 1969; tam też można znaleźć polski przekład sztuki w tłumaczeniu Gustawa Gottesmana. W. Krajewska, op. cit. ' M. Semil, op. cit. Muszę przyznać, że nie widziałem żadnego teatralnego przed­ stawienia Rosencrantza i Guildensterna. Znam tylko treść sztuki. Ale też niektóre pomysły wykorzystane w filmie nie są zawarte w treści dramatu i, co więcej, wydają mi się niezwykle trudne do osiągnięcia, a może nawet niewykonalne, w teatrze. Będę o tym pisa! dalej. W. Shakespeare, Hamlet, książę Danii, tłum. S. Barańczak, „W drodze" Poznań 1994. (Dalej cytaty z Hamleta w tym samym tłumacze­ niu.) Dodajmy jeszcze, że c z o ł ó w c e z napisami towarzyszy zawodzenie wilków, czy też psów. W sztuce moneta na scenie wędrownego teatru podrzucana jest kilkakrotnie. 2 4 5 6 7 28 * Por. np. M. Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, „History of Religion", Vol. 2, 1965; J . S. Wasilewski, Po śmierci wędrować, „Teksty" nr 3 i 4, 1979, S. Sikora, Cmentarz Antropologia pamięci, „Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 1986 Po drodze rozprawiają oni m.in. na temat tego, czy broda i paznokcie rosną po śmierci. Pada tak też kwestia, która tylko w języku polskim zachowuje pełną dwuznaczność: „Z d r u g i e j s t r o n y u nóg [paznokcie] w ogóle nie rosną." (Po angielsku mamy tylko „on the other hand".) Warto dodać, że w zaświatach czas nie płynie. Nieświadomość i sen - wg Freuda - również nie mają struktury czasowej. ' Por. Z . Freud, Wstęp do psychoanalizy, przeł. S. Kempnerówna i W. Zaniewicki, P W N Warszawa 1982 K . Janicka, Światopogląd surrealizmu, W A i F Warszawa 1985, s. 176 " Cyt. za K . Janicka, op. cit., s. 179 (spacja: K.J.). Por. K. Janicka, op. cit., s. 178 " Cytaty z filmu podaję w tłumaczeniu Ryszarda Drzewieckiego. 10 12 �Niestety nie miałem dostępu do ostatecznej wersji ttumaczenia pod­ pisów, stąd moga istnieć pewne różnice między podanymi cytatami a ich wersją ekranową. Por. S. Sikora, op. cit. Szersze omówienie pamięciowych aspektów w spektaklu Kantora i w filmie polskim por. Z. Benedyktowicz, Przestrzenie pamięci, (w:) Film i kontekst (red.) D. Palczewska i Z . Benedyktowicz, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław (itd.) 1988 " Otwiera się tu trop na „postmodernistyczny wątek". Por. figurę gry wśród ponowoczesnych strategii zachowań wyróżnionych przez Zyg­ munta Baumana, Ponawoczesne wzory zachowań, (w:) tegoż, Dwa szkice o moralności ponowoczesnej. Instytut Kultury, Warszawa 1994, s. 33-36; „W ponowoczesnym świecie, wszyscy jesteśmy po trosze graczami. Nic dzieje się to z naszego wyboru. Bunt nie zda się na wiele: można złorzeczyć jednej grze, ale tylko w imię innej gry. Każdy z nas może z gry, tej lub innej, wyoptować, ale nie jest jasne, jak można by, nie odmawiając życia, odmówić zachowania zakładającego, że życie jest grą i że proces życiowy składa się z serii gier." (Tamże, s. 36) 14 16 Oczywiście trudno tu uciec od egzystencjalnej, czy nawet „poegzystencjalnej" interpretacji sztuki: „Rosencrantz: Pamiętam... Ze był czas kiedy nie stawiano pytań. Gildenstern: Zawsze stawiano pytania. Rosencrantz: Odpowiedzi owszem. Odpowiedzi były na wszystko." A dialog ten poprzedzony jest wyznaniem Rosencrantza: „Ja chcę do domu." Można więc sądzić, że bohaterowie tęsknią za rajskim (pełnym) wymiarem ludzkiej egzystencji. „Wraz z Fotografią wkraczamy w Śmierć płaską" - powiada Roland Barthes. Podobnie i tu wszystko wydaje się skończenie płaskie (włącznie z ostateczną śmiercią bohaterów), a jakiekolwiek próby dramatyzacji nieuchronnie przeradzają się w teatr (jak choćby scena „zabicia" Pierwszego Aktora na statku). To teatr jest bardziej żywy niż życie. „Bowiem w każdym społeczeństwie - pisze nieco wcześniej Barthes - śmierć musi gdzieś znaleźć swoje miejsce: jeśli nie jest nim (lub jest nim w mniejszym stopniu) religia, musi ono być gdzie indziej: może w tym właśnie obrazie, który stwarza śmierć, pragnąc zachować życie. Współczesna zanikaniu obrzędów. Fotografia odpowiada być może wtargnięciu w nasze współczesne społeczeństwo śmierci ^sym­ bolicznej, poza religią, poza obrzędem, nagłym zanurzeniu się w Śmierć dosłowną. Życie/Smierć: paradygmat sprowadza się do zwykłego pstryknięcia, które dzieli wyjściową pozę od papierowego końca." R. Barthes, Camera lucida, tłum. E . Modzelewska-Sikora, „Kino" nr 3, 1992 17 Oczywiście dialog (nic ma go w filmie), jak zwykle, nie jest jednoznaczny. Przytoczę go w całości, bo - po pierwsze - jest to wspaniały przykład gry słów i znaczeń, po drugie - ukazuje jak poważne problemy stoją przed tłumaczem. „Rosencrantz: Well, shall we stretch our legs? Guildenstern: I don't feel like stretching my legs. Rosencrantz: I will stretch them for you, if you like. Guildenstern: No. Rosencrantz: We could stretch each other's. That we wouldn't have to go anywhere. Guildenstern: (pauza) No, somebody might come in." [Cyt. za: T . Stoppard, Rosencrantz & Guildenstern Are Dead. A Play by..., Grove Press, Inc. New York 1968 (1967), s. 100] „Stretch legs", to oczywiście wyciągnąć, czy też rozchylić (rozłożyć) nogi. ale też w tym idiomatycznym zwrocie „rozciągnąć kości", w znaczeniu - przejść się. Zastosowanie któregokolwiek z możliwych po polsku tłumaczeń zamyka pełną grę słów. Choć najbliższy wydaje się zwrot „rozprostować kości", który po polsku zachowuje znaczenia przechadzki, to jednak gubi się tu „nieprzyzwoitość", którą wychwytuje Guildenstern, kiedy na propozycję wzajemnego „rozchylenia (wyciąg­ nięcia) sobie nóg" odpowiada, że nie, bo mógłby ktoś wejść. „Rosencrantz: Może rozprostowalibyśmy kości! Gildenstern: Nie chce mi się nigdzie iść. Rosencrantz: Mogę je rozprostować (przejść się) za ciebie. Gildenstern: Nie. Rosencrantz: Moglibyśmy sobie nawzajem wyciągnąć (rozciągnąć, rozchylić) nogi. Nie musielibyśmy w ó w c z a s nigdzie chodzić. Gildenstern: Nie, ktoś mógłby wejść." (kursywa wskazuje miejsca, które powinny być oddane jednym zwrotem - S.S.) '* Jurij Łotman, Borys Uspienski, O semiotycznym mechanizmie kultury, przeł. J . Faryno, (w:) Semiotyka kultury, PIW Warszawa 1977 " Porównaj np. praktyki Odysa w X I księdze Odysei. J . Clifford, O autorytecie etnograficznym, tłum. J . Iracka i S. Sikora, (w:) Amerykańska antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski (w druku). L . Bohannan, Szekspir w buszu, „Konteksty: Pol. Szt. Lud.", nr 3-4, 1991 Por. James Clifford, The Predicament of Culture. Twen­ tieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Harvard University Press 1988, np. rozdz. On Orientalism. Por. J . Lotman, Lalki w systemie kultury, przel. P. Ustrzykowski, „Teksty" nr 6, 1978 Jerzy Grotowski, Teatr a rytuał, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III. Teatr w kulturze. Zagadnienia i wybór tekstów, opr. W. Dudzik i L . Kolankiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Warszawa 1991, s. 226 (pierwodruk: „Dialog" nr 8, 1969). Tekst wypowiedzi na konferencji w paryskim ośrodku P A N 15.10.1968 Dodajmy, że i w sztuce Shakespeare'a również istnieje „podwój­ ne" przedstawienie: najpierw pantomima, a dopiero potem aktorzy z tekstem. Można by rzec, że Stoppard uważnie przeczytał tekst Hamleta: w dialogu między Hamletem a Ofelią w czasie Morderstwa Gonzagi wspomina się też o teatrze marionetek. K . Hastrup. Out of Anthropology. The Anthropologist as an Object of Dramatic Representation, masz. 1988 K. Hastrup, op. cit. O „fenomenie Kirsten/Kirstcn Hastrup" w związku z problemami interpretacji antropologicznej już pisałem, por. Fotografia końca wieku. Fotografia i mit, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2. 1994; por. też szczegółowy opis i interpretację doświadczenia jakie przeżyła Kirsten Hastrup w książce Anny Wyki, Badacz społeczny wobec doświadczenia. Wydawnictwo IFiS P A N , Warszawa 1993; a także opis spotkania Hastrup z „nierzeczywistym" - Joanna Tokarska-Bakir, Dalsze losy syna marnotrawnego (projekt etnografii nieprzezroczystej), „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa" nr 1, 1995 * W sensie Gadamerowskim; por. H . - G . Gadamer, Prawda i meto­ da. Zarys hermeneutyki filoz.oficz.nej, tłum. B . Baran, Inter esse, Kraków 1993, s. 132-3 W przypadku Barthes'a idzie o odnalezienie prawdy o matce w fotografii. Por R. Barthes, La chambre claire. Note sur la photograp­ hic, Gallimard, L e Seuil, 1980, i moje omówienie tego problemu: Fotografia - pamięć - wyobraźnia, „Konteksty: Polska Sztuka Ludo­ wa" nr 3-4, 1992 Na ten moment interpretacyjny wskazuje w swojej książce Anna Wyka, op cit., s. 155 Na marginesie (dlatego w przypisie) warto chyba przypomnieć - w kontekście tak pojętego wyobcowania, które prowadzi do utożsa­ mienia (obserwowaliśmy je w filmie Stopparda, jak i w tekście Hastrup) - propozycję „wyobcowania" Wiktora Szkłowskiego. W artykule Sztuka jako technika opisuje on wyobcowanie jako technikę, które ze znanego czyni nieznane, zwykłe postrzeżenie czyni niezwykłym; w sztuce (traktowanej jako podstawowe medium strategii „odzwyczaje­ nia" w kulturze Zachodu) „można odkryć wrażenie życia". Komen­ tujący ten zabieg Frederic Jameson, uważa, że umożliwia to stałe odradzanie się świata „w jego egzystencjalnej świeżości i zgrozie", „tożsamość i różnica doświadczane są w tym samym momencie." Por. David Tomas, Transcultural Space, „Visual Anthropology Review" Vol. 9, No. 2, 1993 2 0 21 2 2 a 2 4 2 5 2 6 2 7 2 2 9 1 0 1 2 Por. Grotowski, op. cit.; Victor Turner, Teatr w codzienności, codzienność w teatrze, przeł. P. Skurowski, [w:] Wiedza o kulturze. Cz. III, Teatr w kulturze, op. cit. Grotowski, op. cit. s. 230 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a6a5a708f5eacb55571c30f7eebda8.pdf d1aee5bead3d49ca8ad5b4547b117a23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3425 Title A name given to the resource Dwie strony tej samej monety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.30-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dwie strony tej samej monety Ewa Klekot Pamięci Anki Kunczyńskiej-lrackiej Jack Kroll napisał: „Stoppard z niepospolitym talentem nadaje ludzkie kształty ideom i pokazuje, że w istocie są one krwią z naszej krwi i kością z kości, współtworzą naszą namiętność i patos." Artysta stosuje zabieg odwrotny do postępowania filozofów abstrahujących idee do czystej esencji i konkretyzuje je w sytuacjach, bohaterach i dialogach padających z ekranu czy sceny. Oczywiście nie jest wynalazkiem Toma Stopparda tłuma­ czenie filozofii na sztukę, tyle, że w jego wypadku mamy do czynienia z wyjątkowo udanym przekładem. Filozoficzny pro­ gram dzieł jest wyraźny, choć forma artystycznego dyskursu wyklucza użycie całego krytycznego aparatu tradycyjnej filozofii. Sztuka czy film otwierają się dzięki temu na interpretacyjny dialog, zapraszają do „myślenia eseistycznego" , które wymaga od widza skupienia, lecz w zamian proponuje przyjemności natury zarówno intelektualnej, jak i estetycznej. Film Rosencrantz i Guidenstern nie żyją przyobleka w ciała i głosy bohaterów dyskusję o naturze ludzkiego myślenia - fun­ damentalny problem nowożytnej filozofii europejskiej, na którym pokolenia studentów i profesorów zjadły zęby i z którym tak czy inaczej zmagały się pokolenia artystów. Jedną z niedawnych prób angielskiej kinematografii było zupełnie nie trafione dzieło Dereka Jarmana Wittgenstein, klęska artysty w zetknięciu z filo­ zofią; artysty, który przecież wcześniej doskonale poradził sobie z niełatwym zadaniem zrobienia filmu o malarstwie (Caravaggio), czy o uwikłaniu człowieka w politykę {Edward IT). Myślę, że świetnemu reżyserowi zabrakło w wypadku Wittgensteina tego „niepospolitego talentu" Stopparda, o którym pisze Kroll - idee nie zostały obleczone w namiętne ciało człowieka. Ludzkie myślenie, jak tytuł filmu, ma naturę dwoistą. Nie chodzi tu bynajmniej o opozycję między rozumem i sercem, czy też duszą i ciałem. Jak Rosencrantz nie jest przeciwnikiem Guidensterna lecz jego nieodłącznym towarzyszem, tak zdrowe­ go rozsądku (czy też „myślenia potocznego" jak wolą tłumaczyć common sense filozofowie i antropolodzy) nie da się łatwo przeciwstawić bezcielesnej abstrakcji wątpiącego cogito w klaro­ wnej, ulubionej przez owo cogito formie „binarnej opozycji". Stoppard w ogóle wzdraga się przed wypreparowywaniem z rze­ czywistości bytów czystych i jasno określonych: „Czy jesteście wyłącznie (exclusively) aktorami?" - pyta Rosencrantz Pierw­ szego Aktora. I słyszy odpowiedź: „Jesteśmy aktorami włącznie (inclusively)."' Ten dialog za pomocą trudno przetłumaczalnej gry słów uświadamia widzowi jeden z podstawowych problemów powstających na styku pomiędzy opartymi na zasadach formalnej logiki klasyfikacjami a rzeczywistością: otwartość kategorii, ich łączność i rozłączność, ich mono- i politetyczność. 1 2 Rosencrantz i Guildenstern prowadzą rozmowy, które często przypominają wewnętrzny dialog człowieka rozważającego spo­ tykające go wydarzenia. Nierzadko są to po prostu dyskusje zdrowego rozsądku ze spekulującym rozumem, jak na przykład scena w komnacie Hamleta, gdy Guildenstern zaplątuje się w spekulacjach przyjąwszy zbyt wiele założeń. Chodzi o okreś­ lenie kierunku, z którego wieje wiatr, przez dedukcyjne ustalenie położenia komnaty według stron świata. Propozycję Rosencrantza, by po prostu wyszedł na dwór Guildenstern kwituje z oburze­ niem: „Pragmatyzm? Tylko to masz do zaproponowania?". Kiedy indziej zaś wyrzuca przyjacielowi: „Dlaczego nie powiesz czegoś oryginalnego? Nigdy nie rozwijasz tego co mówię, tylko po­ wtarzasz to samo innymi słowami". Istotnie, Rosencrantz czasami cytuje wcześniejsze wypowiedzi Guildensterna, często jednak w zupełnie „nieodpowiednim" kontekście, zmieniając ich 30 znaczenie i sprawiając, że zawarta w nich myśl nierzadko obraca się przeciwko samej sobie. Przypomina to zarówno dialog wewnętrzny pojedynczego człowieka, jak i mechanizm prze­ pływu idei i myśli w obrębie kultury. Guildenstern jest bystrzejszy, ma szybszy refleks, co wyraźnie widać j u ż na początku „gry w pytania". Rosencrantz natomiast chce najpierw ustalić jasno reguły gry zanim j ą podejmie. Zagrożony porażką daje się jednak wciągnąć w rozgrywkę i - wygrywa. Także retoryka Guildensterna czasami jest bezradna wobec dosłownego traktowania, jakie jej funduje Rosencrantz. „Wiesz, chyba cię zabiję", mówi Guildenstern zmęczony poto­ kiem naiwnych wynurzeń przyjaciela na temat samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „ N a twoim miejscu nie brałbym tego pod uwagę. Tylko by cię to zasmuciło." - odpowiada Rosencrantz przyjacielowi, z którym nie tylko dzieli los od wczesnego dzieciństwa, ale i tożsamość: przez cały czas trwania akcji filmu nie udaje im się osiągnąć ostatecznej pewności co do tego, który z nich jest kim. Rosencrantz i Guildenstern, Guildenstern i Rosen­ crantz - tak różni, a skazani na nierozłączność przez podwójną tożsamość, dopełniają się nawzajem jak orzeł i reszka, jak zdrowy rozsądek i spekulujące cogito. „Czymże jest zdrowy rozsądek? Zbiorem elementarnych prawd (bez względu na to, co za prawdę uznamy) czy zbiorem idola tribu? [...] Zaczynem filozofii, kamieniem probierczym powstających doktryn czy stanowiskiem antyfilozoficznym?" W swej książce Myślenie potoczne Teresa Hołówka mówi, że myślenie potoczne jest tym, dzięki czemu człowiek radzi sobie w świecie szarej codzienności. To myślenie potoczne jest sys­ temem, w który wpisują się nasze pierwsze doświadczenia, a nierzadko pozostaje językiem szkolnej edukacji, czasami jedynym. Myślenie potoczne jest jednym ze źródeł naszych przed-sądów, których, jak uczy doświadczenie hermeneutyki, nie potrafimy uniknąć. Niewątpliwie jest także składnicą stereotypów i przesądów, w których naprawiacze świata widzą swego najwięk­ szego wroga, a specjaliści od propagandy swą siłę. Zarówno myślenie potoczne jak i spekulatywne cogito stanowią systemy w obrębie naszej kultury, która jest zarazem świadkiem i przy­ czyną ich metamorfoz. Szara codzienność jest także udziałem filozofów (o czym nie zawsze chcą pamiętać), a filozoficznym lekturom oddają się także (a może głównie) ludzie bez dyplomu opatrzonego tytułem magistra filozofii. Zarówno myślenie poto­ czne jak i dyskursywne współtworzą nasze idiolekty i są chciałnie chciał, skazane na siebie, jak dwie strony tej samej monety. 4 Film zaczyna się właśnie od monety - złotego pieniążka zagrzebanego w pyle drogi. Guildenstern pogrążony w ponurej zadumie nad sensem podróży, którą obaj podjęli, w ogóle go nie zauważa. Błysk złota nie uszedł jednak uwagi Rosencrantza, który oczywiście podnosi monetę i w sposób zupełnie naturalny (do tego służą monety) zaczyna zabawę w orła i reszkę. Po pewnym czasie dla widza staje się jasne, że para bohaterów stanęła wobec małego cudu: moneta spada bez przerwy reszką do góry. Guildenstern najpierw sprawdza, czy nie padł ofiarą oszustwa i ogląda obie strony pieniążka - orzeł jest jednak na swoim miejscu. A mimo to moneta podrzucona znowu, ponownie spada reszką do góry. Rozum rozpaczliwie poszukuje wyjaśnień próbu­ jąc przywoływać coraz to nowe prawa, które do tej pory wydawały się tłumaczyć rzeczywistość. Zdrowy rozsądek nato­ miast przypomina o jedzeniu i Rosencrantz przy 78 rzucie jest już znudzony monotonią powtarzającego się cudu. W zabawę, czyli poniekąd w uczestnictwo w cudzie wciąga go ciekawość nieco przytłumiona głodem oraz chęć ustalenia nowego rekordu (który ostatecznie wyniesie 157). „Myślenie potoczne opiera się na �stwierdzeniu, że jego teorią jest jedynie samo życie. Autorytetem jest dla niego świat." Dzięki temu nie ma w nim miejsca na budzącą strach przepaść między teorią a cudem nie dającym się wytłumaczyć w jej kategoriach. Strach, o który dopytuje się Guildenstern, to strach przed rządzącą światem dowolnością, która rozumowi wydaje się niebezpiecznym chaosem - bezradny Guildenstern broni się do ostatka wymyślając zasadę, zgodnie z którą „każda pojedynczo podrzucona moneta za każdym razem może spaść na dowolną stronę, a przeto nie powinno dziwić kiedy za każdym razem właśnie tak spada." To „nie powinno dziwić" zestawione z wcześniejszymi pytaniami o wątpliwości i strach mówi wiele o stosunku cogito do świata - przedmiotu poznania. Guildenstern wątpi, by nie musieć się dziwić. Zdziwienie wynika bowiem z niezrozumienia, zdziwienie jest uczuciem, czyli nie podlega władzom rozumu, własne zdziwienie budzi strach. Narzędziem poznania jest wątpienie prowadzące do pewności, a zdziwienie pozostawia zawsze niedopuszczalnie wielki mar­ gines dowolności, której nie można ogarnąć rozumem. Dla Guildensterna poza pewnością rozumu istnieje tylko strach. Rosencrantz natomiast bez większego sprzeciwu akceptuje cudowne zdarzenie, nie zastanawiając się zbytnio nad jego naturą. Podrzucanie monety bawi go, kiedy indziej uciechy dostarcza mu papierowy samolot. Przyjemność sprawiają mu też praktyczne wynalazki, na przykład łyżka poruszana parą z czajnika; wynala­ zki które Guildenstern uznaje za absurdalne i za każdym razem niszczy w przypływie gniewu. Prawidłowości zaobserwowane w przyrodzie cieszą Rosencrantza, ale nie widzi on powodu, by na podstawie powtarzalności zjawisk od razu budować generalne teorie o strukturze świata. Jest nie tyle wcieleniem potocznego myślenia za pomocą agresywnych stereotypów i przesądów ile reprezentantem zdroworozsądkowej postawy Misia o Bardzo Małym Rozumku, „nieociosanego kloca" z taoistycznej ter­ minologii.' Guildenstern zaczyna od pytania o przyczynę rzeczy­ wistości. Rosencrantz od jej zaakceptowania. Bierze udział w otaczającej rzeczywistości bez wysiłku, „naturalnie": to on zauważa monetę, on ją podrzuca, on opłaca aktorów, praw­ dopodobnie ostatecznie wikłając ich obu w całą historię. Kłopoty z tożsamością budzą w Rosencrantzu nie sprzeciw a tęsknotę za utraconym rajem niezachwianej pewności, w którym nie stawiano pytań i gdzie na wszystko istniała odpowiedź. „Dawniej pamięta­ łem swoje imię! I twoje także! - mówi do przyjaciela. - 1 wszę­ dzie, gdziekolwiek spojrzałeś, znajdowałeś odpowiedź. Nie było żadnych wątpliwości. Ludzie wiedzieli kim jesteśmy, a jeśli nie wiedzieli, pytali, a myśmy podawali nasze imiona." Guildenstern natomiast czuje się z rzeczywistości wyobcowany, gdyż zwątpił w skuteczność narzędzi umożliwiających komunikację: „Nie zdarzyło ci się kiedyś - pyta swego towarzysza - byś nagle i zupełnie bez powodu nie pamiętał jak się pisze słowo „łódź" lub „morze", bo zapisawszy je, wydaje ci się żeś nigdy nie widział liter ułożonych w takiej właśnie kolejności?" Każdy z nich więc inaczej przeżywa to „pomieszanie tożsamości", którego nie wyjaśnia nawet ostateczna instancja śmierci: bohaterowie giną razem, a wieść o ich końcu raz na zawsze łączy imiona i miesza tożsamości w tytule filmu. Rosencrantz po odruchowym, bezrad­ nym proteście, w którym tli się resztka zawiedzionej ufności w sprawiedliwość losu („przecież nie zrobiliśmy nic złego, nie skrzywdziliśmy nikogo, nie?")godzi się ze stryczkiem twierdząc, że „ma już wszystkiego dosyć i prawdę mówiąc, czuje ulgę". Guildenstern natomiast nie potrafi pogodzić się z klęską i na wpół szelmowsko, na wpół patetycznie obiecuje „spisać się lepiej następnym razem", zadawszy przedtem w pustkę pytanie o mo­ ment, „gdy mogliśmy powiedzieć nie", o możliwość kierowania własnym losem. Czy moment ten, który Guildenstern, jak sądzi, przegapił zdarzył się wówczas, gdy moneta rzucona komedian­ tom upadła po raz pierwszy orłem do góry i zmieniła ich obu z widzów sztuki w jej aktorów? Czy to wtedy ich los został określony zgodnie z zapisanym tekstem sztuki, który nie daje wyboru? Guildenstern wielokrotnie daje dowody tego, jak nisko ceni kondycję aktora i podkreśla swoją pozycję widza. Chce pozostać obserwatorem stojącym na zewnątrz granego przez 5 1 aktorów świata „miłości, krwi i retoryki". Od sztuki domaga się „tajemnicy, godności, czegoś klasycznego i poetyckiego", jednak jakby na przekór los stawia mu na drodze „pornograficznego błazna i targowisko prostytutek", a potem wciąga do udziału w sztuce, której postaciami od początku byli zarówno on sam, jak i jego przyjaciel. Wszyscy bohaterowie filmu Stopparda to osoby z Hamleta. Jednak Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor przemawiają nie tylko słowami Szekspira. Jeśli parę przyjaciół o pomieszanej osobowości uznać za metaforę człowieka uwikłanego w dwois­ tość myślenia, film staje się dialogiem między RosencrantzGuildensternem i Pierwszym Aktorem. Ich rozmowy to jakiś rodzaj „chóru na opak", który wygłasza komentarze z pozoru zupełnie „równoległe" do dziejów Hamleta, a równocześnie włączony jest w intrygę. Aktor już w pierwszej rozmowie z parą bohaterów daje do zrozumienia, że jego trupa gra „teatr na opak": „Przedstawiamy mniej więcej nasz zwykły repertuar, tylko, że na odwrót. Na scenie pokazujemy to, co powinno się dziać poza nią." To odwrócenie podziału na scenę i widownię jest w istocie czymś więcej niż tylko zwykłą zmianą ról - to zawirowanie rzeczywisto­ ści, pętla, którą sztuka oplata widzów tak ciasno, że niemal zupełnie krępuje ich los. Znający tekst sztuki Pierwszy Aktor wydaje się panować nad przeznaczeniem Rosencrantza i Guilden­ sterna. W istocie bowiem dwuosobowy bohater staje przed samym Mefistofelesem - mądrym goryczą rozczarowań diabłem doktora Fausta, „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro" . O tym, że Pierwszy Aktor zna przyszłość Rosencrantza i Guildensterna świadczy choćby dialog po przyby­ ciu trupy do Elsynoru: „Więc dogoniłeś nas?" mówi Guildens­ tern. „Jeszcze nie, panie" - pada tajemnicza odpowiedź aktora stojącego tuż obok. Znaczenie tych słów staje się jasne dopiero przy końcu filmu, gdy okazuje się, że to właśnie Pierwszy Aktor gra króla Anglii, który skazuje Rosencrantza i Guildensterna na śmierć. Sataniczność teatralnej trupy sugeruje także scena w łaźni, gdy postać Pierwszego Aktora wyłania się z oparów, a jego kompani łudzą obu przyjaciół pozorną tożsamością osób i przed­ miotów, które okazują się kimś, albo czymś zupełnie innym niż wyglądały na pierwszy, czy nawet drugi rzut oka. Niepokojące metamorfozy, kuglarstwo czy zwykłe przywidzenia? Aktorskie sztuczki pozostają w najlepszej zgodzie z gustem szatana, którego nazywano Księciem Pozorów. Dla diabła cogito zawsze było bardziej kuszącym partnerem rozmowy niż zdrowy rozsądek. Rozmówcą Pierwszego Aktora jest przeważnie Guildenstern, choć to Rosencrantz był potrzebny, by w decydującej chwili rzucić monetę i związać los przyjaciół z aktorami. Wszechwiedza Pierwszego Aktora pozornie wynika z faktu, że „bywał tutaj wcześniej" i jak sam mówi, opiera się na precedensach (ter­ minologia prawnicza w ustach szatana brzmi całkiem naturalnie) oraz, z tego, że zna tekst sztuki. Ba, ale jakie sztuki? Hamleta, Zabójstwa Gonzagi, które Szekspir wplótł w akcję swej tragedii, czy też sztuki Toma Stopparda? A może jeszcze innej, tej w której udział bierze także widz siedzący w kinie? Ale o ile dla widza teatr, taki czy inny, może być jedynie metaforą rzeczywistości, dla aktora stanowi samą rzeczywistość. Gdy płynący do Anglii statek atakują korsarze, Pierwszy Aktor woła na alarm: „Piraci! Wszys­ cy na scenę!". I choć teatr jest „dla jednych spektaklem, a dla drugich patronatem, są to dwie strony tej samej monety". Aktorom publiczność jest niezbędna, by mogli pokazywać swe sztuki. Jednak w kontekście wydarzeń rozgrywających się na ekranie słowa Pierwszego Aktora znajdują także inne wytłuma­ czenie: aktorzy potrzebują publiczności, by mieć do swych sztuk tworzywo. Przewaga aktorów nad zwykłymi ludźmi staje się widoczna już podczas spotkania na leśnej drodze. „ - Krew jest obowiązkowa, bo krew jest we wszystkim, wie pan - mówi Pierwszy Aktor. - I tego właśnie ludzie pragną? - pyta Guildenstern-idealista. - To właśnie gramy - pada odpowiedź." Dwu­ znaczny status aktorów sygnalizuje także stwierdzenie: „Jesteśmy aktorami. Jesteśmy przeciwieństwem ludzi". W całej historii aktorzy są wyraźnie uprzywilejowani - nie dotyczy ich nawet śmierć, którą oswoili (czy też oszukali?) wielokrotnym od7 31 �grywaniem. „Nasze doświadczenie mówi nam, że prawie wszyst­ ko kończy się śmiercią" - mówi Pierwszy Aktor Guildensternowi skazanemu na śmierć. I takiego porządku rzeczy nie jest w stanie zmienić żaden patetyczny wysiłek gardzącego mistyfikacją rozu­ mu. Zabijanie aktora to syzyfowa praca, bo na końcu zawsze rozlegną się oklaski, a rzekomy nieboszczyk wstanie, złoży wyjęty z piersi sztylet i ukłoni klaszczącym. W teatrze naprawdę umiera tylko ten, kto zawczasu nie zna tekstu sztuki. Na końcu filmu wóz aktorów znowu rusza w drogę. O wzajemnych zależnościach między rzeczywistymi zdarze­ niami a teatralnym przedstawieniem mówi sam tekst Hamleta i Stoppard tylko rozwija ten wątek mnożąc poziomy teatru w teatrze jakby pisał szkatułkową powieść; tyle, że we wszystkich „szkatułkach" grana jest ta sama tragedia. Uwikłani w nią Rosencrantz i Guildenstern próbują określić nie tyle jej treść - obaj do końca nie wiedzą, że ich los został przez Szekspira nieodwołalnie określony - ile zasady, według których pisze się scenariusze. Rozmowy o prawdzie, śmierci i rzeczywistości, które prowadzą ze sobą Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor uczynił Stoppard mini traktatami filozoficznymi. Dialogi zdrowe­ go rozsądku z cogito nie dają jednak żadnej pozytywnej od­ powiedzi na pytania, wokół których są osnute. Ostateczne słowo na temat ludzkiej kondycji Stoppard zawarł w monologu Rosencrantza, który stanowi być może aluzję do wielkiego monologu Hamleta. „Kiedyż to było, gdy człowiek po raz pierwszy dowiedział się o śmierci? [...] Widać, że już się rodzimy Z poczuciem śmiertelności zanim jeszcze poznamy to słowo, zanim uświadomimy sobie w ogóle istnienie słów. Przychodzimy na świat we krwi i z wrzaskiem, wiedząc, że igły wszystkich kompasów wskazują tylko jeden kierunek, i że czas jest jego miarą." Podobne kwestie bywały już wygłaszane z romantycz­ nych koturnów i prawda nie jest nowa, ale Rosencrantz o patosie ludzkiej egzystencji opowiada umościwszy się wygodnie z wień­ cem pod głową na podobieństwo posągu na kamiennych marach w kościele, gdzie Hamlet właśnie rozmawia z Ofelią. Jakby nic dość było tej groteski, tuż przed wygłoszeniem monologu w zupełnie innym nastroju i stylu rozważa z zapałem godnym lepszej sprawy kwestię samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „Przez całe życie żyjesz tak blisko prawdy, że zamienia się ona w trwałą mgiełkę w kąciku twego oka i gdy nagle coś j ą wepchnie w pole widzenia, masz wrażenie, że wpadłeś w sidła groteski" - mówi Stoppard ustami Guildensterna. To właśnie nieco grotes­ kowy Rosencrantz, który w lesie wydawał się nie rozumieć znaczenia słowa „szczęśliwy", ujmuje lapidarnie podstawową zasadę konstrukcyjną świata: „każde twoje działanie uruchamia inne działanie gdzie indziej i samo jest przez nie uruchamiane". Zdrowy rozsądek interesują sposoby bycia, a nie dowody ist­ nienia. Guildenstern nie przełamie poczucia obcości, bo ponad bycie w świcie stawia jego rozumowe poznanie. Czy klęska cogito nie wynika głównie z tego, że nadaje ono bytowi ciężar, który ten nieodwołalnie utracił wraz z rajem jednoznaczności, za którym tęskni Rosencrantz? Czy nie lepiej zostać aktorem i zacząć grę? Zmiana kondycji w grę jednak nie wchodzi i Pierwszy Aktor nawet o niej nie wspomina. Jedynie, co proponuje - i osiąga - to włączenie, a raczej dosłownie „schwytanie" bohaterów w akcję sztuki. Rosencrantz i Guildenstern nie mają szansy, by stać się „przeciwieństwem ludzi". Zresztą żadnemu z nich to rozwiązanie nie przychodzi do głowy. Wplątani w grę, z której nie zdają sobie sprawy, uprawiają własne, małe gry w dociekanie. Ich inicjatorem jest zawsze Guildenstern, który wciąga do rozgrywki przyjaciela. To jedyny rodzaj gry na jaki przystaje cogito pogardzające aktorstwem, dyktując punkty karne za: powtórzenia, wahanie, synonimy i retorykę. Tutaj jednak Guildenstern ponosi klęskę i to podwójną. Przegrywa zarówno ze swoim alter ego, czyli zdrowym rozsądkiem, jak i ze sztuką, czyli odnosi porażkę w Szeks­ pirowskim tekście Hamleta. Stoppard posługuje się dialogami Szekspira bez skrupułów: przeplata je własnymi i cytuje niepostrzeżenie. Cytat i aluzja stanowią podstawę konstrukcji filmu, zarówno w sferze słowajak i obrazu. Reżyser wciąga widza w grę rozpoznań często przy tym zaskakując zmianą znaczenia dobrze znanych cytatów, które umieszcza w kontekście innym od pierwotnego. Uświadamia nam źródła naszej wyobraźni przywołując cytaty leżące u początku obrazów, które zdążyliśmy już uznać za swe własne dzieło. Oczywiście najwięcej jest cytatów i aluzji do Hamleta - tekstu sztuki i jego najbardziej znanej interpretacji: filmu z Laurencem 01ivierem. Blond Hamlet Stopparda fizycznie przypomina wiel­ kiego aktora w tej roli, a niektóre sceny nakręcono sugerując wyraźnie poetykę klasycznego dziś dzieła kinematografii. Jedna z teatralnych „szkatułek", w którą wkraczają bohaterowie to film o Hamlecie. Wizualnych odwołań i cytatów jest u Stopparda więcej, choćby widok wozu aktorów jadącego wzdłuż krawędzi urwistego zbo­ cza, który odsyła do Siódmej Pieczęci Bergmana. Czy scena w zamkowej kuchni, żywcem wzięta z Breughla, albo jesienny ogród w Elsynorze przypominający późnogotyckie obrazy Flamandów. Trudno jest uchwycić granicę między cytatem a styliza­ c j ą - S t o p p a r d celowo j ą zatarł, podobnie jak zwykł to czynić inny chętnie cytujący obrazy reżyser angielski, Peter Greenaway. Aluzje często zabarwione są humorystycznie, jak spadające jabłko Rosencrantza-Newtona, doświadczenia w wannie nie­ odwołalnie kojarzące się z Archimedesem czy hamburger, który mógłby namalować Arcimboldi. Ostatnie godziny życia Guildenstern i Rosencrantz spędzają na statku, który obok teatru Stoppard uczynił kolejną metaforą ludzkiego losu. Na statku „człowiek nie musi zachodzić w głowę w którą stronę by tu iść, czy w ogóle iść. Ta kwestia nie istnieje, bo jest się na statku. [...] Na statku człowiek jest wolny." Odkąd padły z ekranu słowa Hamleta o Danii, która jest więzieniem, bohaterowie filmu milczeli na temat wolności, stanowiącej, było nie było, jeden z fundamentalnych i odwiecznych problemów człowieka. Rosencrantza zachwyca wolność wewnątrz nałożo­ nych z zewnątrz ograniczeń; więcej, ograniczenia wydają się być tu paradoksalnym warunkiem wolności. Ten króciutki passus o wolności można oczywiście rozumieć jako wołanie prostaczka zagubionego w świecie poza dobrem i złem, szarego człowieka, który chce znać zasady dokonywania poprawnych wyborów. Jednak ani Guildenstern-cogifo, ani Rosencrantz-commo/i sense nie zasługują na posądzenie o taką powierzchowność. Przenik­ liwy dialog pomiędzy Wielkim Rozumem Cogito a Małym Rozumkiem zdrowego rozsądku, którego świadkami byliśmy przez cały czas trwania filmu, skłania do innego odczytania metafory statku, do poszukiwania jej wykładni na miarę Stoppadowskiej refleksji nad współczesną kondycją człowieka: wolny to znaczy świadom własnych ograniczeń. PRZYPISY 1 2 J. Kroll, Mind mer Mutter. „Newsweek", April 3, 1995, s. 52 Termin Th. W. Adorna, por. np. Esej jako forma, [w:] Sztuka i sztuki. Warszawa 1990, s. 79-99 ' Cytaty ze ścieżki dźwiękowej filmu częściowo w przekładzie autorki, częściowo na podstawie roboczego tłumaczenia R. Drzewieckiego. T. Hołówka, Myślenie potoczne. Warszawa 1986, s. 173 ' C. Geertz, Commem sense as a cultitral system, [w:] Locul Knowledge, New York 1983, Basic Books Inc., s. 75 4 32 * Por. B. Hoff, Tao Kubusia Puchatka. Poznań 1993, DW „Rebis" oraz Zhuangzi, Przypowieści zwane Prawdziwą Księgą Południowego Kwiatu. adaptacja tekstu i rysunki Cai Zhizhong, Warszawa 1992, Wydawnictwo Wodnika. Spragnionych „poważnego" podejścia do tematu odsyłam do przekładu Dao de jing Tadeusza Żbikowskiego w „Literaturze na Świecie", nr 186 (1/1987), ew. do Liu l-ming, Awakening to the Tao. trans. T. Cleary, Boston & London 1988, Shambhala Publ. J.W. Goelhe Faust, cz. I , w. 1227-8; cytat jest także mottem Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/463154eaea59d62af120711afef23add.pdf 7268087a0d7194d91239e84fbf7dba43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4680 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4346 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1971 t.25 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1971 t.25, z.2; s.126-128 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1—3); 2) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r i n t h e c e n t r e ( f i g . 12/4—6); 3) c o t t a g e w i t h c o r r i d o r a n d closet a l o n g o n e g a b l e w a l l a n d one or t w o rooms i n a p a r a l l e l a r r a n g e m e n t (fig. 12/7-^9). T h e m o s t i n t e r e s t i n g is t h e f i r s t t y p e , w h i c h c a n be f o u n d i n t w o v e r s i o n s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y : narrow-fronted and wide-frorited. The narrow-fronted t y p e ( f i g . 12/1) is t h e o l d e s t f o r m , n o w d i s a p p e a r i n g . I n P o l a n d , t h i s k i n d of c o t t a g e is f o u n d i n a b e l t e x t e n d i n g f r o m t h e B a l t i c Sea to t h e m o u n t a i n s ( f i g . 13/111). T h e w i d e - f r o n t e d v e r s i o n is m o r e c o m m o n i n t h e Kielce V o i v o d s h i p ( f i g . 12/2) a n d a l l t h e cottages h a v e t h e s a m e i n t e r i o r l a y o u t , b u t t h e c o r r i d o r e n t r a n c e is i n t h e l o n g e r w a l l . T h e a r e a o v e r w h i c h t h i s t y p e of c o t t a g e is f o u n d is s h o w n i n a m a p ( f i g . 13/IV). I t is m o s t p r o b a b l e t h a t t h e w i d e - f r o n t e d c o t t a g e is a n e v o l u t i o n of t h e n a r r o w -fronted type. O r n a m e n t a t i o n became widespread i n f o l k b u i l d i n g i n t h e K i e l c e V o i v o d s h i p i n the 20th c e n t u r y . W i n d o w f r a m e s , ( f i g . 18), d o o r s , r o o f s a n d p o r c h e s ( f i g . 19) are ornamented. T h e a u t h o r ends h i s a r t i c l e w i t h s o m e r e m a r k s o n t h e s t a t e o f p r e s e r v a t i o n of t h e r u r a l b u i l d i n g s i n t h e a r e a u n d e r s u r v e y . T h e r e are n o t m a n y o l d cottages a n d t h e y a r e i n d a n g e r of b e i n g l o s t t o us. T h e y a r e p u l l e d d o w n t o get t h e t i m b e r f o r f i r e w o o d , a n d b r i c k - b u i l t c o t t a g e s a r e p u t u p i n t h e i r p l a c e . T h e o n l y w a y to s a v e t h e m o s t v a l u a b l e s p e c i m e n s w o u l d b e t o set u p a Skansen museum. A n t o n i POLISH K r o h — CULTURE THE HIGHLAND ROBBER IN T h e f o l k t r a d i t i o n s of h i g h l a n d r o b b e r y , e x t e n d i n g a l l a l o n g t h e P o l i s h C a r p a t h i a n s , c a n b e t r a c e d b a c k to at l e a s t t h e 1 7 t h c e n t u r y . I n t h e P o d h a l e r e g i o n i t has r e m a i n e d i n t h e m e m o r i e s of t h e i n h a b i t a n t s t i l l t o d a y . T h e s u b j e c t of t h e a r t i c l e is t h e u t i l i s a t i o n o f t h i s l e g e n d i n l i t e r a r y w o r k s a n d a r t , f r o m t h e ' t h i r t i e s to c o n t e m ­ p o r a r y times. The forms of a d a p t a t i o n of t h e f o l k legend about t h e h i g h l a n d r o b b e r s a r e t r e a t e d b y t h e a u t h o r as a k e y t o u n d e r s t a n d i n g of t h e r o l e of t h e f o l k c u l t u r e of t h e Podhale region i n the national culture. T h e f i r s t w r i t e r to t u r n h i s a t t e n t i o n t o t h e P o d h a l e l e g e n d w a s S e w e r y n Goszczyński, a r o m a n t i c p o e t . H e c r e a t e d t h e c h a r a c t e r o f t h e h i g h l a n d r o b b e r as a r o ­ m a n t i c , l o n e h e r o , d e v o t i n g his l i f e to t h e s t r u g g l e f o r collective action. A n o t h e r p r e s e n t a t i o n of t h e h i g h l a n d r o b b e r , q u i t e g e n e r a l l y m e t w i t h i n l i t e r a t u r e a n d a r t as f r o m t h e ' s e v e n t i e s of t h e 19th c e n t u r y u p t o t h e F i r s t W o r l d W a r , w a s c r e a t e d b y Stanisław W i t k i e w i c z , p a i n t e r , w r i t e r , journalist and art critic. W i t k i e w i c z saw the h i g h l a n d r o b b e r as a s y m b o l of t h e v i t a l i t y o f t h e P o d h a l e p e o p l e , w h o s e c u l t u r e is a r e l i c of t h e o l d c u l t u r e , o n c e g e n e r a l a l l o v e r P o l a n d a n d k n o w n as t h e " w o o d e n " culture. T h e a u t h o r d e v o t e s a l o t o f space to K a z i m i e r z T e t ­ m a j e r , prose w r i t e r a n d poet, the m o s t p o p u l a r a u t h o r i n t h e h i s t o r y of w r i t i n g s f r o m the Podhale region. T h e n e o - r o m a n t i c h i g h l a n d r o b b e r of T e t m a j e r ' s w o r k s , n o b l e and strong, had a great influence i n consolidating the stereotype idea of the Highlander i n t h e P o l i s h society, as a m a n of g r e a t p h y s i c a l s t r e n g t h , u n u s u a l i n t e l l i g e n c e and talents. T h e t w e n t y y e a r s of b o u r g e o i s P o l a n d (1919—1939) w a s a p e r i o d i n w h i c h t h e l e g e n d of t h e h i g h l a n d r o b b e r was aestheticised i n t h e search for b e a u t y i n t h e s i m p l i ­ c i t y of f o l k l o r e , t h e c h a r m of t h e p r i m i t i v e . A t t h e s a m e time, however, many works that were mere scribbling o r p s e u d o f o l k l o r i s t i c i n c h a r a c t e r also a p p e a r e d . I t is i n t h i s p e r i o d t h a t w e o b s e r v e t h e p e a k of t h e c r e a t i v e w o r k of W ł a d y s ł a w S k o c z y l a s , w h o s e wood- c u t s o n t h e t h e m e of t h e h i g h l a n d r o b b e r w e r e v e r y p o p u l a r indeed. To this v e r y day there are m a n y i m i ­ t a t o r s o f his w o r k . The stereotype highland robber was next to move f r o m t h e s p h e r e of t h e c u l t u r e of i n t e l l e c t u a l s t o t h e sphere of mass c u l t u r e . T h e h i g h l a n d r o b b e r m o t i f was used for a d v e r t i s i n g , e x p l o i t e d by p r o d u c e r s o f m a s s - p r o d u c e d s o u v e n i r s , a n d w a s d i s c o v e r e d as a n easy w a y of o b t a i n i n g a „foikloristic effect" i n m a n y c u l t u r a l events. I n c o n t e m p o r a r y l i t e r a t u r e and art, the legend of t h e h i g h l a n d r o b b e r is o n l y a s u b j e c t of p a s t i c h e s a n d simplified stylisation. Józef FROM Fur dyna — TOKARNIA JAN WRONA, FOLK CARVER T h e a u t h o r gives a pen p o r t r a i t of a y o u n g f o l k a r t i s t f r o m C r a c o w V o i v o d s h i p . H e is a f a r m e r a n d at t h e s a m e t i m e is a s e x t o n at t h e c h u r c h . H e has b e e n c a r v i n g i n w o o d for t w o years, m o s t l y using l i n d e n . H i s f i r s t c a r v i n g s w e r e done at t h e suggestion of the P a r i s h p r i e s t . T h e y w e r e s m a l l f i g u r e s of s a i n t s a n d a l a r g e series of P o l i s h s a i n t s t o b e p l a c e d r o u n d t h e c h u r c h . A t t h e same t i m e J a n W r o n a s t a r t e d d o i n g carvings w i t h lay subjects. These carvings, v e r y b e a u ­ t i f u l l y a n d c a r e f u l l y e x e c u t e d , a r e t h e f r u i t s of t h e a u ­ thor's o w n inventiveness. I t can be assumed that this k i n d o f s u b j e c t w i l l be the s t a r t i n g -point f o r f u t u r e w o r k by this f o l k artist. J e r z y C z a j k o w s k i — RURAL BUILDING I N THE V I C I N I T Y O F C Z Ę S T O C H O W A UN T H E M I D D L E O F T H E 18TH C E N T U R Y S t u d i e s of t h e t r a d i t i o n a l f o l k a r c h i t e c t u r e are m a d e difficult by the very small n u m b e r of buildings dating b a c k t o b e f o r e t h e s e c o n d h a l f of t h e 19th c e n t u r y . T h e o n l y s o l u t i o n seems to be t o a n a l y s e s o u r c e m a t e r i a l s c o n t a i n e d i n 18th c e n t u r y i n v e n t o r i e s , d e s c r i b i n g t h e property i n question. The whole o f t h e f i r s t p a r t o f t h e a r t i c l e is a c o m m e n t a r y o n these a r c h i v e m a t e r i a l s , w h i c h are given i n the annex, namely, a detailed i n v e n t o r y of the v i l l a g e o f B r z e z i n a W i e l k a a n d p a r t s of i n v e n t o r i e s f r o m f o u r o t h e r v i l l a g e s i n t h e v i c i n i t y o f Częstochowa. A l l t h e d e s c r i p t i o n s a r e d a t e d b e t w e e n t h e y e a r s 1746—1778. I n t h e area u n d e r r e v i e w , the d o m i n a n t t y p e of c o t t a g e at t h a t t i m e w a s b u i l t w i t h t h e p o r c h o n o n e s i d e o f t h e l i v i n g r o o m a n d a closet at t h e o t h e r s i d e . I n s o m e cases p a r t of t h e p o r c h w a s u s e d t o k e e p p i g s i n or a p i g s t y w a s b u i l t o n t o i t . B u t a p a r t f r o m t h i s t h e r e w e r e a l w a y s o t h e r b u i l d i n g s — s t a b l e s , b a r n , etc. T h e a u t h o r says t h a t t h e o n e - b u i l d i n g f a r m s i n t h i s a r e a w e r e a r e s u l t of t h e p a u p e r i s a t i o n o f t h e v i l l a g e s in the 19th century. РЕЗЮМЕ Роман Рейнфусс — О НАРОДНОМ ТЕЛЬСТВЕ В К Е Л Е Ц К О М ВОЕВОДСТВЕ СТРОИ­ Келецчина является промежуточной территорией, где в с т р е ч а ю т с я р а з н о о б р а з н ы е ф о р м ы с е л ь с к о г о стро­ ительства, в о з н и к а в ш и е в р а з л и ч н ы е п е р и о д ы . По­ всюду в воеводстве п р е о б л а д а е т тип крестьянских дворов с н е с к о л ь к и м и постройками Ч а щ е всего з а ­ стройка бывает п о д к о в о о б р а з н о й : ж и л о й дом о б р а щ е н в сторону дороги, напротив него амбар, один из боков с о с т а в л я ю т к о н ю ш н и и коровник. В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой и такие, где все п о с т р о й к и о б р а з у ю т с о м к н у т ы й ч е т ы р е х у г о л ь н и к . До второй мировой в о й н ы на л е с с о в ы х терри­ т о р и я х в с т р е ч а л и с ь е щ е иногда з е м л я н к и , которые н ы н е п р и н а д л е ж а т у ж е к редким е д и н и ч н ы м я в л е ­ ниям. 127 i �I С а м ы м р а с п р о с т р а н е н н ы м с т р о и т е л ь н ы м материа­ л о м я в л я е т с я дерево. В б е з л е с н ы х местностях с т р о и ­ лись также каменные и глинобитные либо же плет­ н е в ы е , о б м а з а н н ы е г л и н о й , дома. В деревянных постройках преобладает конструк­ тивная система сруба, о б р а з у е м о г о г о р и з о н т а л ь н о п о ­ л о ж е н н ы м и друг на д р у г а бревнами, связанными в у г л а х . В с т р е ч а ю т с я т а к ж е к о н с т р у к ц и и из б р е в е н ­ ч а т ы х с т о е к с г о р и з о н т а л ь н о й забиркой из бревен, к о т о р ы е , надо п о л а г а т ь , п р и н а д л е ж а т к б о л е е раннему периоду. С а м ы е с т а р ы е постройки имеют ч е т ы р е х с к а т н ы е стропильные крыши. В последние годы X I X в. р а с ­ п р о с т р а н и л с я п о л у в а л ь м о в ы й тип к р ы ш . Т р а д и ц и о н ­ н ы м м а т е р и а л о м д л я п о к р ы т и я к р ы ш б ы л а солома. В о второй п о л о в и н е X I X в. с т а л и п р и м е н я т ь гонт. Н а т е р р и т о р и и К е л е ц к о г о воеводства выступают три о с н о в н ы х вида в н у т р е н н е й п л а н и р о в к и ж и л и щ : 1) изба со щитовой с е н ь ю , одной комнатой и ч у л а н о м , р а с п о л о ж е н н ы м и а м ф и л а д о й ( и л л . 12/1—3); 2) изба с ц е н т р а л ь н ы м и сенями ( и л л . 12/4—6); 3) изба с сенями и ч у л а н о м по о д н у сторону торцовой с т е н ы и одним л и б о д в у м я п о м е щ е н и я м и , р а с п о л о ж е н н ы м и п а р а л л е л ь н о ( и л л . 12/7—9). С а м ы м и н т е р е с н ы м я в л я е т с я п е р в ы й тип, причем в э т и х м е с т а х в с т р е ч а ю т с я две его р а з н о в и д н о с т и : узкофасадная и широкофасадная. Узкофасадные строй­ к и ( и л л . 12/1)я в л я ю т с я б о л е е старой, у ж е и с ч е з а ю щ е й ф о р м о й . В П о л ь ш е такие и з б ы в с т р е ч а ю т с я от Б а л т и к и по горные р а й о н ы ( и л л . 13/Ш).В К е л е ц к о м воеводстве б о л е е р а с п р о с т р а н е н ы ш и р о к о ф а с а д н ы е дома (илл. 12/2) с такой ж е в н у т р е н н е й п л а н и р о в к о й , но с в х о ­ дом в сени, к о т о р ы й пробит в б о л е е д л и н н о й стене. Местности, где строятся такие дома, о б о з н а ч е н ы на к а р т е ( и л л . 13/IV). В е р о я т н е е всего ш и р о к о ф а с а д н ы е постройки б о р у т с в о е н а ч а л о от у з к о ф а с а д н ы х . Д е к о р а т и в н ы е э л е м е н т ы в народном с т р о и т е л ь с т в е Келецкого воеводства получили распространение в X X в. Тогда с т а л и у к р а ш а т ь к а р н и з ы ( и л л . 18), двери, к р ы ш и и к р ы л е ч к а ( и л л . 19). В з а к л ю ч е н и е статьи автор пишет о п л а ч е в н о м с о ­ стоянии п а м я т н и к о в деревенского строительства, с о ­ х р а н и в ш и х с я в рассматриваемом им районе. С т а р ы х домов там осталось немного, да и тем грозит п о л н о е р а з р у ш е н и е , п о с к о л ь к у ими н е и н т е р е с у ю т с я и н е у д е ­ л я ю т им д о л ж н о г о внимания. И з б ы эти разбирают на т о п л и в о , ставя на и х место к и р п и ч н ы е дома. Е д и н ­ ственным способом с о х р а н е н и я н а и б о л е е ц е н н ы х о б ъ е к ­ тов б ы л о б ы с о з д а н и е скансенов. Антони Крох — ЛЕГЕНДА О ПОДГАЛЬСКОМ РАЗБОЙНИЧЕСТВЕ В ПОЛЬСКОЙ КУЛЬТУРЕ Н а р о д н а я традиция разбойничества, распростра­ н и л а с ь по всей территории п о л ь с к и х К а р п а т , п о ж а л у й , у ж е в X V I I в. Н а П о д г а л ь е п а м я т ь о н е й ж и в а до сих пор. Т е м о й н а с т о я щ е й статьи я в л я е т с я вопрос и с п о л ь з о в а н и я этой л е г е н д ы в л и т е р а т у р е и и з о б р а з и ­ т е л ь н о м искусстве, начиная с т р и д ц а т ы х годов X I X в, до н а ш и х дней. А в т о р статьи рассматривает ф о р м ы адаптирования народной л е г е н д ы о р а з б о й н и к а х , к а к к л ю ч к и з у ч е ­ н и ю р о л и и з н а ч е н и я п о д г а л ь с к о й народной к у л ь т у р ы в общенациональной культуре. П е р в ы м среди п о л ь с к и х л и т е р а т о р о в обратил в н и ­ м а н и е на п о д г а л ь с к у ю л е г е н д у о р а з б о й н и к а х поэт- р о м а н т и к Северин Г о щ и н ь с к и . О н с о з д а л тип р а з ­ бойника, к а к романтического г е р о я - о д и н о ч к у , с а м о ­ о т в е р ж е н н о г о борца за о б щ е е б л а г о . Д р у г о й тип разбойника, р а с п р о с т р а н е н н ы й в л и т е ­ р а т у р е с с е м и д е с я т ы х годов X I X в. до первой мировой в о й н ы , я в л я е т с я д е т и щ е м Станислава Виткевича, ж и ­ вописца, п и с а т е л я , п у б л и ц и с т а и критика. В и т к е в и ч видел в разбойничестве проявление жизнеутвержда­ ю щ е й с и л ы П о д г а л ь я , к у л ь т у р а которого я в л я е т с я ценным реликтом прошлой „деревянной" культуры, некогда о х в а т ы в а в ш е й всю П о л ь ш у . М н о г о места отводится в статье К а з и м е ж у Т е т маеру, п р о з а и к у и поэту, самому п о п у л я р н о м у автору в истории подгальской письменности. Тетмаегровокий неоромантический разбойник, с и л ь н ы й и о б а я т е л ь н ы й , о к а з а л б о л ь ш о е в л и я н и е на у п р о ч е н и е в сознании п о л ь с к о й общественности стереотипного образа горцЕЧ к а к с и л ь н о г о ф и з и ч е с к и , и с к л ю ч и т е л ь н о у м н о г о и ода­ ренного ч е л о в е к а . ц Двадцатилетие буржуазной П о л ь ш и (1919—39) — это период эстетизации р а з б о й н и ч ь е й л е г е н д ы , поисков прекрасного в народности, и с п о л ь з о в а н и я п р е л е с т и примитива. Н о н а р я д у с этим п о я в л я л о с ь много гра­ ф о м а н с к и х и п с е в д о н а р о д н ы х произведений. i В тот период д о с т и г а л о своего апогея творчество В л а д и с л а в а С к о ч и л я с а . Его г р а в ю р ы на дереве, п о ­ с в я щ е н н ы е р а з б о й н и ч ь е й тематике, б ы л и очень п о ­ п у л я р н ы и по сей д е н ь имеют м н о г о ч и с л е н н ы х п о д ­ ражателей. Затем с т е р е о т и п н ы й образ разбойника, р а с с м а т р и ­ ваемый в плоскости интеллигентской к у л ь т у р ы , стал о б ъ е к т о м массовой к у л ь т у р ы . Р а з б о й н и ч ь и мотивы служат рекламе, используются исполнителями трафа­ ретных сувениров, помогают п р о с т ы м и средствами создавать в р а з л и ч н ы х м е р о п р и я т и я х „видимость н а ­ родности". В современной л и т е р а т у р е и изобразительном искусстве л е г е н д а о р а з б о й н и к а х т а к ж е я в л я е т с я т о л ь ­ ко предметом п о д р а ж а н и я (pastiche) и упрощенных стилизаций. Юзеф Ф у р д ы н а — ЯН С К У Л Ь П Т О Р ИЗ Т О К А Р Н И ВРОНА, НАРОДНЫЙ А в т о р з н а к о м и т нас с м о л о д ы м н а р о д н ы м х у д о ж ­ н и к о м из К р а к о в с к о г о воеводства. Я н Врона, з е м л е ­ д е л е ц и ц е р к о в н ы й сторож, у ж е два года занимается р е з ь б о й по дереву, п о л ь з у я с ь п р е и м у щ е с т в е н н о л и п о й . Свои п е р в ы е р а б о т ы он с о з д а л под в л и я н и е м с в я щ е н ­ ника п р и х о д а . Э т о ф и г у р к и с в я т ы х , а т а к ж е б о л ь ш о й цикл польских святых, предназначенный д л я раз­ мещения вокруг костела. Н а р я д у с этим В р о н а с т а л интересоваться светской тематикой. Эти б о л е е т щ а т е л ь н о о т д е л а н н ы е с к у л ь ­ птуры светского х а р а к т е р а •—• п л о д воображения и в д о х н о в е н и я самого автора. Н а д о п о л а г а т ь , ч т о именно эта тематика явится отправной точкой д л я дальнейшей художественной деятельности Вроны. Е ж и Ч а й к о в с к и — ДЕРЕВЕНСКОЕ СТРОИТЕЛЬ­ СТВО В ОКРЕСТНОСТЯХ ЧЕНСТОХОВА В СЕРЕДИ­ Н Е X V I I I в. И с с л е д о в а н и е традиционного народного с т р о и т е л ь ­ ства с о п р я ж е н о с т р у д н о с т я м и ввиду о ч е н ь н е з н а ч г т е л ь н о г о к о л и ч е с т в а с т а р и н н ы х объектов, соору Н Ы Х ДО В Т О Р О Й П О Л О В И Н Ы X I X Bi. В С В Я З И с этим наи б о л е е у с п е ш н ы м методом и с с л е д о в а н и й я в л я е т с я ана­ л и з архивных материалов, содержащихся в инвентар­ н ы х к н и г а х X V I I I в. П е р в а я часть статьи — это комментарии к у п о м я ­ н у т ы м а р х и в н ы м материалам, п о м е щ е н н ы м в п р и ­ л о ж е н и и . И м и я в л я ю т с я : п о д р о б н ы й инвентарь д е р е в ­ ни Б ж е з и н ы Б е л ь к е и ф р а г м е н т ы инвентарей ч е т ы ­ рех других деревень в окрестностях Ченстохова. Все записи д а т и р у ю т с я 1746—1778 гг. В рассматриваемом автором районе д о м и н и р о в а л тогда тип и з б ы , в которой по одну сторону б ы л и сени, а по д р у г у ю — ч у л а н . И н о г д а часть сеней з а н и м а л и под х л е в л и б о ж е х л е в пристраивали, например, к т о р ­ цовой стене ч у л а н а и л и к сеням. Р я д о м всегда и м е л и с ь и д р у г и е постройки •— к о н ю ш н и , амбар, н а в е с ы д л я снопов. А в т о р у т в е р ж д а е т , ч т о к р е с т ь я н с к и е д в о р ы с одной постройкой б ы л и с л е д с т в и е м о б н и щ а н и я д е ­ р е в е н ь этого района в X I X в. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2129abdb3bfd11d9051ed1b1ce220b16.pdf 43ada029addde7da222eea1f8309d4c4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3427 Title A name given to the resource Wyobraźnia antropologiczna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.34-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wyobraźnia antropologiczna Andrzej Mencwel Pongo żyły w lasach Majomby królestwa Loango. Historycy twierdzą, że Loango było dawnym państwem afrykańskim, lasy Majomby lokują wokół miasta o tej samej nazwie. Pongo „są zupełnie podobne do ludzi, ale tęższe i bardzo wysokie. Twarz mają ludzką, tylko oczy osadzone bardzo głęboko. Ich ręce, policzki, uszy nie są owłosione, jeśli nie liczyć brwi, które są bardzo długie. Chociaż reszta ich ciała jest dość włochata, sierść mają niezbyt gęstą, a barwa jej jest brunatna. Poza tym różnią się od ludzi jedynie budową nóg pozbawionych łydek. C h o d z ą prosto, trzymając się ręką za sierść na szyi; żyją po lasach, sypiają na drzewach i sporządzają tam sobie rodzaj dachu, który jc chroni przed deszczem." Autor tego opisu korzystał z cu­ dzych relacji i nie widział Pongo na własne oczy. T y m trudniej zapewne było mu wyobrazić sobie, że podczas chodzenia na nogach pozbawionych łydek trzeba trzymać się ręką sierści na szyji. Ale nie zaliczył Pongo do zwierząt, przeciwnie, sądził, że są „dzikimi l u d ź m i " . Warto przytoczyć argument, którym sąd swój poparł, zwłasz­ cza, że natkniemy się jeszcze na podobny, choć odwrócony: „ w opisie tych rzekomych potworów znajdujemy uderzające podo­ bieństwa do gatunku ludzkiego, różnice natomiast są mniejsze niż te, które daje się stwierdzić między jednym człowiekiem a drugim". Jeśli argument ten wydaje się nadto relatywny, bezwarunkowe jest przeświadczenie autora: lepiej w domnie­ manym zwierzęciu uznać człowieka, sądzi on, niż jakiegokol­ wiek człowieka potraktować jak zwierzę. Traktowanie przy tym nic jest tu tylko kwestią stosunków bezpośrednich, które, wobec ludów zwanych dzikimi, spełniały się zwykle w podboju i zniewoleniu; może być także kwestią języka opisu, typu klasyfikacji, a nawet kategorii gramatycznych (Pongo żyli czy też żyły?). Cytowany autor był w tej kwestii bezwzględny. Prostotakom - pisał „miałoby się czasem ochotę postawić takie samo pytanie, jakie oni mieli śmiałość rozstrzygać co do innych istot żyjących".' Traktując innych jak zwierzęta sobie bowiem wystawiają świadectwo. Claude Lévi-Strauss w przywoływanym tu tekście widzi nie tylko zapowiedź współczesnej etnologii, lecz także jej realny projekt lokujący j ą „pośród j u ż ustanowionych nauk przyrod­ niczych i humanistycznych" . Nie trzeba koniecznie podzielać teoretycznych pomysłów ani też naśladować metodologicznych procedur autora Antropologii strukturalnej, aby uznawać jego autorytet. Jan Jakub Rousseau może być bez wątpienia uznany za „twórcę nauk humanistycznych", jego Rozprawa o po­ chodzeniu i podstawach nierówności między ludźmi za traktat etnologii ogólnej, a rozsławiony przez Lćvi-Straussa autorski przypis do niej za pierwszy manifest antropologii kultury. Na to samo miano zasłużył również Giambattista Vico, gdyż pierwszy ewokował całościowe pojęcie kultury a jej dzieje utożsamił z dziejami ludzkości, oraz Immanuel Kant, który czyniąc czas i przestrzeń kategoriami ludzkiego umysłu cały poznawalny świat uczynił światem kultury. Obok Rozprawy o pochodzeniu nierówności należałoby więc postawić Naukę nową, która mówi 2 * Wstęp do nowego, zmienionego i poszerzonego wydania pierw­ szego tomu Wiedzy o kulturze, zatytułowanego Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów, opracowali Grzegorz Godlewski, Leszek Kolankiewicz, Andrzej Mencwel, Mirosław Pęczak, Wydawnictwa Uniwersyletu Warszawskiego, Warszawa 1995 (w druku). 34 0 „świecie narodów, jaki stworzyli sami ludzie" oraz Krytykę czystego rozumu, dowodzącą, że w stałych formach rozumu mieszczą się zmienne, empiryczne, więc kulturowe treści. Pierwszy manifest antropologii kultury pozostaje natomiast wyłączną własnością Jana Jakuba Rousseau. W nim to właśnie zjawiają się Pongo i z ich powodu rozważa się kwestię takiego stosunku do istot żywych, który nie byłby podejrzany o ze­ zwierzęcenie. „Ludzie mogą sobie jeździć tam i z powrotem", pisze Rousseau o modnych wówczas sprawozdaniach z podróży, „filozofia, rzekłbyś, nie podróżuje", a „pod górnolotną nazwą poznawania człowieka każdy uprawia wyłącznie poznawanie własnych rodaków." Etnologia czy też antropologia kultury jest filozofią, która udała się w podróż, a poznawanie człowieka uprawia przez poznawanie i n n o z i e m c ó w . Napisany dwieście lat później Smutek tropików Claude Levi-Straussa jest jednym z niewątpliwych arcydzieł takiej filozofii, jak zresztą wcześniej Argonauci Zachodniego Pacyfiku Bronisława Mali­ nowskiego. Mniej tu zatem ważne są odgraniczenia czy też rozgraniczenia różnie nazywanych dziedzin wiedzy, te bowiem, jak dziś lepiej wiemy, związane są raczej ze społeczną instytu­ cjonalizacją nauki niż z podziałem dziedzin poznania. Etnolo­ gia, antropologia kultury czy też antropologia społeczna zaczną się konstytuować jako dziedziny nauki normalnej (to znaczy akademickiej, czyli uprawianej w uniwersytetach) sto lat po manifeście Jana Jakuba, a po następnych stu latach, już w naszych czasach, osiągną postać dojrzałą. Manifest ten byłby więc, w akademickiej perspektywie, manifestem bez skutków, przynajmniej bez skutków bezpośrednich. Zwłaszcza, że inic­ jatorzy antropologii, Edward Burnett Tylor (autor Kultury pierwotnej, 1871) oraz Lewis Henry Morgan (aktor Społeczeńst­ wa Pierwotnego, 1877), najpewniej nie zwrócili na niego uwagi. A jednak to wraz z tym manifestem filozofia udała się w podróż, kategorie poznawcze zostały więc wyrwane z dog­ matycznej drzemki; aby w cudzoziemcu uznać człowieka, trzeba w sobie zakwestionować tuziemca. W ten sposób dokonało się coś więcej niż wyodrębnienie i akademickie umiejscowienie jednej dziedziny nauki; objawiła się w y o b raźriia antropologiczna. 1 Aby lepiej uobecnić właściwości tej wyobraźni, wskażmy najpierw jej przeciwieństwo. W grudniu 1832 roku, po rocznej żegludze, odbywający wyprawę naokoło świata angielski okręt Beagle wpłynął na wody Cieśniny Magellana. Sekretarz tej wyprawy, młody Karol Darwin (w Autobiografii napisał potem, że podróż ta była najdonioślejszym zdarzeniem jego życia 1 zdecydowała o całej jego dalszej karierze) ujrzał Ziemię Ognistą i jej mieszkańców. Nie można powiedzieć, że ich widok był dla niego zupełnym zaskoczeniem, ponieważ na pokładzie okrętu wracało troje „ c y w i l i z o w a n y c h " uprzednio w Londynie krajowców. Darwin był więc j u ż z nimi obyty, a wrażenia swoje zapisywał takim językiem, jaki uznał za stosowny. Były to więc, pisał „najnędzniejsze i najbardziej upośledzone istoty, jakie kiedykolwiek o g l ą d a ł e m " . Te „ u p o d l o n e " , przypominające operowe diabły „ d z i k u s y " były „wzrostu skarlałego", miały „czarne, splątane k u d ł y " , „skórę brudną i tłustą", „zachowanie ich było odrażające", „gestykulacja g w a ł t o w n a " , „głos niemi­ ł y " , „język nic zasługiwał prawie na miano artykułowanego", a „od szybkiego gadania miały na ustach p i a n ę " . Nic więc �dziwnego, że przypominały Darwinowi orangutany, oglądane niegdyś w londyńskim zoologu. To w tym opisie właśnie natykamy się na argument Rousseau, ale znamiennie odwrócony: „nigdy nie przypuszczałbym, jak wielka jest różnica między człowiekiem dzikim a cywilizowa­ nym. Jest ona większa niż między dzikim a udomowionym zwierzęciem, o tyle większa, o ile człowiek ma większą niż zwierzę możliwość doskonalenia s i ę " . Jakkolwiek relatywne wydałoby się nam określenie tych różnic, można bez przesady powiedzieć, że gatunki zwierzęce opisywał Darwin bardziej ludzkim językiem niż ten gatunek ludzki, którego opis nasunął mu język zwierzęcy. M o ż n a też przypuszczać, że nie znał maksymy, której polemicznego przekształcenia dokonał, i nie widział, że jego portret dzikiego jest przeciwieństwem wizerun­ ku stworzonego przez Rousseau. 4 W języku tym bezwiednie wypowiadała się postawa, której właściwości miały zostać wysublimowane jako n a u k a , z de­ cydującym zresztą samego Darwina udziałem. Nie wchodzę tu w kwestię socjaldarwinizmu czy nacjonaldarwinizmu, w wyros­ łe bez woli twórcy ewolucjonizmu zarodki ideologicznych zwyrodnień. Arcydzieła idei, podobnie jak arcydzieła sztuki, podlegają procesom recepcyjnym tak zawiłym jak sploty międzyludzkich relacji zawiązywanych za tym pośrednictwem, wystrzegam się więc uproszczonych osądów. Rola Darwina w historii nauki jest niepodważalna, a odnośne podręczniki pełne najwyższych jej ocen. Autor dzieła O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego, czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt stworzył coś więcej niż teorię ewolucji biologicznej, stworzył także wzór myślenia, czyli ewolucyjny, jak to się dziś określa, paradygmat nauki. Paradyg­ mat ten w tej samej mierze obowiązywał w biologii, co w kosmologii i geologii, a także w socjologii i antropologii. Fakt, że powszechnym uznaniem cieszyły się wówczas takie na przykład rozprawki, jak O ewolucji religii u różnych ras ludzkich albo o Ewolucji rodzajów w historii literatury, jest pięknym tego świadectwem. Posługuję się pojęciem paradygmatu roboczo i pomijam dyskusje, jakie się wokół niego toczą w filozofii. Przyjmuję, że paradygmat wyodrębnia dziedziny nauki, określa tak zwane jej prawa, wskazuje problemy i sposoby ich rozwiązywania. A l e nie sam paradygmat nauki nas tutaj zajmuje, lecz jego przednaukowe przesłanki, czyli właśnie wyrażająca się w nim wyobraźnia. Czyż w relacji Darwina przesłanki te nie są schwycone w działaniu, na gorącym, by tak rzec, uczynku? Czyż nie przemawia tu postawa pewna, że jest koroną bytu, że pozycja ta jest gwarantowana prawami natury, że prawa te są konieczne i rozumne? Natura jest tu nie tylko siłą, jest też mądrością, ma w sobie wzory doskonałości, a panem czyni tego, kto wzory te odczytuje - on to innym istotom żywym wyznacza miejsce w hierarchii stworzeń. Oto przeświadczenia, które wysublimują się potem i rektyfikują w teorii naukowej. Na Ziemi Ognistej Darwin nie mówił jeszcze o przetrwaniu najsilniejszych (czyli najdoskonalszych), ale j u ż wiedział, że „gatunki, które nie ewoluują, wymierają". Peszerejowie (w swoim języku nazywali się oni Kaweskar, czyli ludzie po prostu), „martwo urodzona g a ł ą ź " , jak ich określił, wymarli naprawdę. W tym, niestety, się nie pomylił. 5 Kiedy załamuje się, wyrażona w bezwiednej aksjologii tej relacji, postawa zasługująca na to, aby nazwać j ą zoologiczną? Całość bytu, nie wyłączając człowieka i jego tworów, czyni ona przyrodniczą, a jednocześnie odmienność od własnych wzorów kulturowych klasyfikuje zoologicznie. Parafrazując Rousseau można powiedzieć, że pod górnolotną nazwą poznawania świata uprawia się apologię samego siebie. Jestem świadom, że residua tej postawy tkwią w każdym z nas i dają o sobie znać w wielu odruchach, także językowych (stąd różne skamieliny frazeologiczne typu „jak pies", „jak świnia", „jak osioł"), a źródłem ich są tak archaiczne złoża mentalne, jak te, który w niezliczonych plemionach i etniach ugruntowały samonazwania będące homonimami nazwy ludzie. Jeśli Kaweskarom dla tej apoteozy wystarczała sama nazwa, dżentelmenom z okrętu Beagle potrzebna była jeszcze nauka, która apoteozę uzasadniała, a jeden z nich zaczynał właśnie j ą formułować. Etnocentryzm jest postawą tak starą, jak mit genezy, każdej etni gwarantujący boski rodowód. Pewna tajemnicza osobliwość tej sytuacji polegała na tym, że postawa ta została odrzucona, zanim zdołała dojrzeć, odrzucił j ą wcześniej Jan Jakub Rousseau, ale odrzucenie to nie zostało należycie dostrzeżone. Ś w i a d o m o ś ć zeszłowieczną, zwłaszcza tę, która wyrażać się miała w konstrukcjach naukowych, zdominowała postawa Darwina. Postawa Rousseau miała pe­ wien odgłos u poetów, a nie uczonych czy myślicieli. Trzeba było być romantycznym poetą, aby przejmować przesłanie „ d z i a d ó w " , podobnie jak na drugim kontynencie trzeba było być romantycznym powieściopisarzem, aby utożsamiać się z Ostatnim Mohikaninem. To, że powieściopisarz był znajomym poety i razem jeździli konno w okolicach Rzymu, było głuchym trafem, gdyż nikt nie zapisał ich r o z m ó w . Lewis Henry Morgan natomiast zdawał się nie mieć wątpliwości: „Historia rodu ludzkiego jedna jest w swym początku, jedna w doświadczeniu, jedna w postępie" - pisał w przedsłowiu swego najsławniej­ szego dzieła. Podobnie Edward Burnett Tylor: „Ogólny prze­ bieg poszukiwań usprawiedliwia pogląd, że człowiek cywilizo­ wany jest w ogóle nie tylko rozumniejszym i zdolniejszym, ale nawet lepszym i szczęśliwszym niż dziki, barbarzyńca zaś zajmuje miejsce p o ś r e d n i e " . C h y b a , żeby samo skupienie uwagi na „pierwotności" uznać za oznakę zwątpienia. Zwłaszcza, że „pierwotność" dzisiaj sama jest problemem. 6 „Człowiek nie jest dalszym ciągiem ewolucji, lecz ze­ rwaniem wątku, przeciwstawieniem się m u " - napisał Stanisław Brzozowski i choć bezpośrednie oddziaływanie jego filozofii było ograniczone, aforyzm ten pozostaje krystalicznym wyra­ zem tej wyobraźni, j a k ą nazwaliśmy antropologiczną. Czło­ wiek nic mieści się ani logicznie, ani empirycznie w porządku przyrody. Nie mieści się w nim logicznie, ponieważ teoria ewolucji jest wytworem tego samego umysłu, który w schemat swój chce włączyć. Nie daje się też w porządku przyrody umieścić empirycznie, ponieważ wytwarza świat, który przyro­ dniczym nie jest, lecz przeciw przyrodzie jest budowany lub nad nią nadbudowany. Ten świat nazywamy k u l t u r ą i jakkol­ wiek wieloznaczne byłyby dookreślenia tego pojęcia, jego relacja wobec natury jest oczywista. Relacja ta jest wyob­ rażeniem twórczym, ale nie byłoby antropologii kultury jako wyodrębnionej dziedziny wiedzy bez tej zmiany wyobraźni, która wyobrażenie to zrodziła. 7 Rodowód tej zmiany jest długi. M o ż n a poszukiwać go w łacińskich jeszcze przesunięciach znaczeniowych, które upra­ wie nadały symboliczne znaczenie. Należy zwracać uwagę na to, że j u ż w X V I I wieku w świadomości europejskiej pomiędzy opozycją racjonalizmu i empiryzmu wyłaniają się zalążki takiej wizji świata, która odwołuje się do nazwy „kultura". Należy zwłaszcza pamiętać o trzech wielkich osiemnastowiecznych twórcach humanistycznych, jakich wskazałem z początku. Ale zmiana naprawdę decydująca dokonuje się przed stuleciem - w y o b r a ź n i a a n t r o p o l o g i c z n a staje się domi­ nująca. Byt nie jest jednorodny, lecz różnorodny, a miejsce schematu linearnego następstwa jego form przyrodniczych zajmuje wizja wielobarwnej polimorfii jego form kulturalnych. Rasa, plemię, naród - podobnie jak małżeństwo, rodzina i pokrewieństwo - to nie jest to, co przyroda zrobiła z człowie­ kiem, lecz to, co człowiek zrobił sam ze sobą. Jest to wytwór gatunkowej kreacji, tak jak odmiany zwierząt domowych. 35 �Morgan i Tylor nie byli tak prostymi ewolucjonistami jak głoszą ich deklaracje i mają pewien udział w tej przemianie. Morgan pierwszy w społeczności rodowej (Irokezi zafascyno­ wali go tak, jak Darwina stwory kopalne, i służył i m całe życie) upatrywał spełnienie ideałów wolności, równości i braterstwa, z tego także powodu jego dzieło zwróciło uwagę Marksa i stało się podręcznikiem socjalistów. Tylor kolekcjonując przykłady sławnych „survivals" czyli przeżytków natrafiał u dzikich często ,,na szczegóły godnej podziwu moralności i doskonałości s p o ł e c z n e j " . C z y to etnograficzne zaciekawienia same z siebie wyprowadzały badaczy poza ciasne ramy doktryny, czy też jej rozluźnienie zwracało ich ku tego rodzaju ciekawości - nie da się rozstrzygnąć. W każdym razie, skoro już raz skupiono uwagę - a dokonał tego właśnie Morgan - na systemach pokrewieńst­ wa i pierwotnych związkach społecznych, problematyka ta na zawsze miała pozostać ośrodkiem antropologicznej uwagi. Podstawą bowiem tej budowli, j a k ą człowiek wznosi ponad przyrodą, są związki międzyludzkie, różne sposoby ich utrwala­ nia. Podobnie Tylor stworzył projekt antropologii, który wiązał ze sobą socjalne i symboliczne aspekty kultury. Podtytuł jego głównego dzieła: Badania rozwoju mitologii, fdozofń, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów jest często przypominany jako pierwsze określenie zakresowe antropologii. Jeśli wyjąć z niego słówko „ r o z w ó j " , i dziś każdy mógłby się pod nim podpisać. Czy twierdzę przeto, że różnice teoretyczne i metodyczne pomiędzy ewolucjonizmem i socjologizmem, dyfuzjonizmem i funkcjonalizmem, psychokulturalizmem i strukturalizmem są pozorne, a ważniejszy od nich jest zewnętrzny zakres dziedzi­ ny? Nie, tego nie twierdzę - zewnętrzny zakres dziedziny trudno byłoby inaczej niż negatywnie określić. Określenie pozytywne natrafia na nieprzezwyciężalne trudności, skoro antropologowie zajmują się prawie wszystkim - systemami wymiany i sposoba­ mi żywienia, typami rodziny i formami wierzeń, wzorami obyczajów i strukturami mentalnymi, a także czasem, prze­ strzenią, ciałem i osobą - by przytoczyć niektóre tylko tematyzacje tego podręcznika. Negatywnie natomiast dałoby się powiedzieć, że tworząc naukę nie zajmują się antropologią nauki, ale i to ograniczenie przestaje j u ż dzisiaj być aktualne." Struktury poszczególnych doktryn zatem, zachodzące pomię­ dzy nimi filiacje i rozbieżności nie są pozorne, ale pierwszo­ rzędne znaczenie mają wtedy, kiedy konstruuje się doktrynę albo też przedstawia historię jakiejś dziedziny nauki jako autonomiczną historię jej własnych problemów. Ani jedno, ani drugie nie jest zadaniem tego wprowadzenia. Nie przedstawia się więc tutaj żadnej doktryny z osobna ani też wyodrębnionej dziedziny nauki w całości. Od metodologii ważniejsze są wskazane poszczególnymi tematami zjawiska, a od teoretycznej „czystości" - wydajność, by tak rzec, sposobu ujęcia. Dlatego obok Malinowskiego jest tu Lévi-Strauss, ale obok Znaniec­ kiego jest też Eliade, a obok Ruth Benedict - Ossowska. To, że jedni jako antropologowie się określali, a drudzy samookreślenia takiego unikali, nie jest tu istotne. Nie nauka, lecz wyobraźnia jest korelatem tego wyboru i nie indoktrynacja, lecz inspiracja jego zadaniem. Wyobraźnia stwarza wyobrażenia, inspirować wyobrażenia to otwierać oczy, kierować wzrok, skupiać spojrzenie. Jeśli kultura jest swoistym porządkiem ludzkim wzniesionym ponad żywiołem przyrody, trzeba jako porządek j ą pojmować. Zakłada się przeto, że nie jest ona zbiorem przypadkowym, lecz systemowym, nie jest rozproszoną konstelacją, lecz skupioną konfiguracją. Wzory kultury Ruth Benedict jako realizacja tego założenia przetrwały próbę wielu krytyk, pozostając dziełem j u ż dzisiaj klasycznym. Ich odległym w czasie, ale nie w duchu poprzednikiem była wspomniana j u ż Nauka nowa. Nie tylko cykliczna sekwencja typów kultury była ważna w tej nauce, ale i to, że każdemu z tych typów odpowiadały własne rodzaje 36 logiki i metafizyki, polityki i ekonomiki. Przedsięwzięcie Vico, podobnie jak przedsięwzięcie Ruth Benedict, było wyobraź­ niową idealizacją, różnice j ę z y k ó w , w jakich je wyrażono, mają dziś znaczenie okolicznościowe. Wyobrażamy sobie kultury jako zasadniczo izolowane, bez­ władnie stałe i harmonijnie spójne (Kaweskarowie tak trwali prawdopodobnie około pięciu tysięcy lat), ale j u ż samo pojawie­ nie się badacza, cóż dopiero handlarza lub zdobywcy, równo­ wagę tę narusza. Wizja kultury osobnej, spójnej i niezmiennej jest więc idealizacją, ale bez niej nie można rozeznać się w świecie kultur wszechstronnie skrzyżowanych, dynamicznie zmiennych i wewnętrznie sprzecznych. Nie można też uchwy­ cić stopnia tych zmieszań, zmienności i sprzeczności. Już Rousseau tworzył hipotezę człowieka natury, aby rozpoznać człowieka kultury. W z ó r kultury jest zatem typem idealnym, podobnie jak inne przedstawione tu, zwłaszcza historyczne tematyzacje (tradycyjna, szlachecka, mieszczańska, masowa, alternatywna), które jako takie winny być pojmowane. Typ idealny, jak tego uczył Max Weber, nie jest realnością em­ piryczną, lecz logiczną konstrukcją jej cech istotnych. Bez niego jednak realności tej nie da się pojąć. Indianie Zuni mieli być spokojni, wstrzemięźliwi, przyjaźni i łagodni, odczuwać odrazę do używek i ekstaz, a ich ziemskiej życzliwości patronowała życzliwa również kosmologia. W przeciwieństwie do nich Kwakiutlowie byli śmiali i gwałto­ wni, dążyli do ekstatycznych szaleństw i osiągania mocy tajemnych, wydawali huczne uczty, na których rywalizację doprowadzali do samozatraty. Charakterystyki takie, oczywiś­ cie, mogą dotyczyć tylko typów idealnych, przez Ruth Benedict nazwanych apollińskim i dionizyjskim wzorem kultury. Ale jeszcze jeden ważny problem w typologizacji tej został po­ stawiony - konfiguracja osobowości, twierdzi autorka, jest tożsama z konfiguracją kultury. Jest to teza uznawana zwykle za wyzywającą. Czy to znaczy, że wszyscy Zuni byli identyczni i wszyscy też Kwakiutlowie - oto pytania, które natychmiast się zjawiają. Nie, odpowiada autorka, a za nią inni antropologowie podobnej orientacji. Nie idzie tu o identyczność osobników, rzecz jasna, lecz o tożsamość osobowości, nawet tylko „osobo­ wości podstawowej" . Konfiguracja osobowości oznacza bo­ wiem podstawowe tej osobowości kulturowe wyposażenie. Inne na przykład podstawowe wyposażenie otrzymuje się w kulturze, w której do nagości cielesnej panuje stosunek „naiwny" (jak w Europie średniowiecznej), a inne, gdy stosunek ten staje się „sentymentalny" (jak w Europie nowoczesnej). 9 10 Kategoria osobowości zastąpiła współcześnie kategorię tem­ peramentu, dominującą jeszcze kilkadziesiąt lat temu w świado­ mości naukowej i mentalności potocznej. Temperament był wrodzony, zdeterminowany i statyczny, ajego siedliskiem mógł być kolor skóry, kształt czaszki albo wydzieliny gruczołów. Osobowość jest stwarzana, kształtowana i dynamiczna, a reali­ zuje się w interakcjach - z rodzicami, rodzeństwem, grupą rówieśniczą i społeczną. Nie trzeba być wyznawcą psycho­ analizy, aby uznać jej przełomowe tu znaczenie. Kategoria osobowości, dynamiczna zarówno w tym, co świadome, jak i w tym, co nieświadome, oraz we wzajemnych między tymi sferami relacjach; kształtowana przez elementarne interakcje, których wzory są potem przenoszone na wszystkie inne stosunki międzyludzkie, pozostanie dziełem Zygmunta Freuda, nawet gdyby całe jej konkretne rozumienie (libido, id, ego, superego) miało zostać zmienione. Nie ma wyobraźni antropologicznej bez kulturowego rozumienia osobowości, nie ma tego rozumie­ nia bez krytycznego przyswojenia psychoanalizy. Kompleks Edypa nie jest uniwersalny ponieważ właściwy jest europejskiej rodzinie patriarchalnej. W melanezyjskiej rodzinie matrylinearnej nienawiść jest odwrócona od ojca i skierowana ku wujowi (gdyż brat matki występuje w roli ojca), a pokusy kazirodcze �zwrócone są raczej ku siostrze niż ku matce. Nawet mit o kazirodztwie syna i matki zostaje zastąpiony przez mit 0 kazirodztwie brata i siostry. W ten sposób, polemizując z Freudem, Malinowski naprawdę go potwierdza: w interakc­ jach oto kształtuje się nie tylko struktura osobowości, ale nawet jej wyobraźnia." W tej perspektywie kategoria osobowości jest czymś więcej niż tylko jednym z tematów antropologii kultury - jest jej osią myślową albo, gdy idzie o kształt wyobraźni - ogniskową widzenia. Egipskie piramidy pozostają monumentalnym absur­ dem bez wierzących w to, że zmarły nadal żyje w grobie; azteckie rytuały ofiarne są zbrodniczym zwyrodnieniem bez pragnących podtrzymać nimi sklepienie niebieskie, a współ­ czesne reżimy totalitarne znajdują swoje odzwierciedlenie w rysopisie osobowości autorytarnej. Czas cykliczny i czas linearny; przestrzeń lokalna i globalna; wspólnota tradycyjna partycypująca w mistycznej jedności bytu oraz osoba osiągająca autonomię jako kategoria prawna, etyczna i filozoficzna; hierarchiczna struktura stanowa oparta na więziach osobowych 1 demokratyczna struktura społeczna wsparta na związkach rzeczowych - wszystko to są typologiczne idcalizacje zro­ zumiałe naprawdę wtedy, gdy spojrzymy na nie przez pryzmat osobowości. Nie jest ona skryta w żadnych organicznych wydzielinach i nic podlega żadnej takiej determinacji. Jest przez kulturę tworzona i w niej może być stwarzana. Na tym właśnie polega jej humanistyczny sens. „Człowiek d z i k i " , a więc pewna legenda osobowości, wkro­ czył do świadomości europejskiej wraz z odkryciem Ameryki. Już pierwsi demaskatorzy zagłady spowodowanej przez konkwistę (jak Bartolomé de las Casas, autor pamiętnej Krótkiej relacji o wyniszczeniu Indian, ok. 1540) w wizerunku Indianina łączą dzikość z dobrocią, a Michał Montaigne, który nic tylko czyta zamorskie relacje, ale dostrzega też swoich chłopskich sąsiadów, zaczyna d o m n i e m y w a ć , że człowiek z natury jest dobry. Pierwsze zalążki antropologicznej refleksji są więc nicrozdzielnie związane z fascynacją „pierwotnością". M i t dobrego dzikusa, cudowność świata „tysiąca i jednej nocy", Pers pouczający Europejczyków, hipoteza stanu natury oraz idea geniuszu ludowego - wszystko to są różnorodne ekspresje tej fascynacji. Wraz z ukonstytuowaniem etnologii jako nauki fascynacja ta zostanie usankcjonowana - „pierwotność", jak wiemy, zjawia się w tytułach dwóch jej dzieł założycielskich. Jakkolwiek radykalnym poddawano by krytykom te dzieła, nazwy, a z nimi określenia zakresu, nie uległy zmianie, najwyżej były cieniowane. Malinowski pisze o „społeczeństwie pierwotnym" i o „społeczności dzikich", a Lévi-Strauss „men­ talność pierwotną" zamienia na „myśl nieoswojoną", czyli „dziką". „Człowiek pierwotny", „kultura pierwotna", „społe­ czeństwo pierwotne" byłyby to więc przyjęte określenia za­ kresowe antropologii, a zjawiska wskazane tymi nazwami można by uznać za odpowiedniki wyobraźni antropologicznej. Mówimy dzisiaj zresztą w języku polskim „pierwotny", a nie „prymitywny", aby negatywnemu nacechowaniu wartościują­ cemu przeciwstawić pozytywne. „Pierwotny" to nie znaczy tylko uprzedni, to znaczy także utracony. Jeśli tak, trzeba zapytać, czy antropologia jest wiedzą o tym, co utracone, czy też o tym, co niezbywalne? „Pierwotny" był dawniej zbliżony znaczeniowo do „ ź r ó d ł o w e g o " , „początkowe­ go", „elementarnego" i kojarzony z zalążkowymi formami społeczeństwa i kultury. Potem oznaczał to, co „przed" - a więc uprzednie, przedcywilizacyjne, przedurbanizacyjne, przedindustrialne, wreszcie (współcześnie j u ż najczęściej) przedpiśmienne. W każdym z. tych określeń, nawet we współczesnym, które wydaje się niemal opisowe, przeważa element negatywny - kultury pierwotne definiuje się przez to, czego są pozbawione - j u ż to cywilizacji, j u ż to urbanizacji, j u ż to industrii, wreszcie pisma. Wyczuwalny jest także, choć niejawny, wpisany w takie określenia ewolucyjny schemat wartościujący. Równolegle jednak, wraz z rozrostem szczegółowych studiów terenowych, przybywało pozytywnych składników rozumienia pierwotności: były to społeczności małe i przejrzyste, o bezpośrednich więziach osobowych, intensywnej komunikacji ustnej oraz spójnych i spajających wyobrażeniach symbolicznych. Wraz z krzewieniem się tych studiów rosła też fascynacja różnorod­ nością kultur ludzkich, a „ p i e r w o t n o ś ć " ulegała postępującej sentymentalizacji. Nic tylko antropologia jako nauka, lecz ożywiająca j ą wyobraźnia wydawały się rozdarte między rozumieniem pierwotności jako stanu uprzedniego, a pojmowa­ niem jej jako ideału utraconego. To, co dla Morgana czy Tylora mogło być tylko uwagą uboczną, dla Ruth Benedict i LeviStraussa stawało się wyznaniem wiary. Etnologia przestawała być filozofią, która udała się w podróż, stawała się filozofią ucieczki. Ucieczki od społeczeństwa cywilizowanego, zur­ banizowanego, industrialnego - i od jego kultury: standaryzo­ wanej, homogenizowanej, korumpowanej. Słowem - ucieczki od społeczeństwa masowego i kultury masowej. To dlatego Jan Jakub Rousseau mógł być jej profetą. Ale naprawdę nie ma dokąd uciekać, z czego autor Rozprawy 0 pochodzeniu nierówności zdawał sobie sprawę. Stan natury, tak jak go w rozprawie tej e w o k o w a ł , był stanem całkowicie przedspołecznym i przedkomunikacyjnym, nie istniały w nim żadne trwałe formy więzi międzyludzkiej i żadne ustalone sposoby porozumienia. Mógł więc być intelektualnie obranym punktem obserwacyjnym, z którego lepiej widać dylematy procesu cywilizacji, ale nie mógł być ideałem ludzkim - tym była osobowość pełna, kultura twórcza i umowa społeczna. „Kultura pierwotna" jest, jak zaznaczyłem, typem idealnym, ponieważ nie znamy kultur naprawdę izolowanych, niezmien­ nie stałych i harmonijnie spójnych. W każdym razie kiedy pojawia się tam podmiot poznający, przestają j u ż być one izolowane, stałe i spójne. Znamy natomiast dostatecznie wiele przykładów zagłady spowodowanej przez pojawienie się tego podmiotu, i to nie tylko w czasach las Casasa, ale i w naszych: nie ma j u ż Ajnów i Kaweskarów, nic wiemy też nawet, jak nazywali się pierwotni mieszkańcy Tasmanii, znikają Bororo 12 1 inne plemiona Amazonii, a „Ikowie, ludzie g ó r " afrykańskich zostali sprowadzeni do stanu w obozach koncentracyjnych zwanego zmuzułmanieniem. Ishi, ostatni wolny Indianin pół­ nocnoamerykański, ostatni też członek swego plemienia, zmarł jako dozorca Muzeum Antropologii Uniwersytetu Kalifornijs­ kiego.' Ishi znaczyło człowiek. Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. „Pierwotność" nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwością wszelkich zasługują­ cych na swą nazwę społeczeństw. I m bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cywilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. I m bardziej rozproszone i urzeczowione więzy międzyludzkie - tym większe pragnienie związ­ ków skupionych i osobowych. I m bardziej upośredniona i okaz­ jonalna komunikacja - t y m większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. I m bardziej rozbite i sprzeczne wyobrażenia symboliczne - tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. Kojarząc niegdyś w wizerunku dzikiego pierwotność z dobrocią dano wyraz obawie, że utrata pierwotno­ ści jest też utratą dobroci. Restytucja tak pojętej pierwotności bywa współcześnie zwodniczym hasłem różnych fundamen­ talistów religijnych, nacjonalnych i etnicznych. M o ż e się ona jednak objawiać również we wspólnotach rodzinnych, sąsiedz­ kich, wyznaniowych, zawodowych, ideowych i artystycznych. Nie ma wątpliwości, który z tych dwóch sposobów jej odzys­ kiwania jest właściwy, zwłaszcza, że dobrze znamy złowrogie 3 37 �skutki wszelkich fundamentalizmów. „ M a ł a Itaka" jest ziemią i obiecaną, a nie „Tysiącletnie K r ó l e s t w o " . kultury nie jest tylko wiedzą o t y m , co uprzednie i utracone, jest Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwo­ stowarzyszenie. również wiedzą o tym, W tej perspektywie antropologia co niezbywalne. Nie trzeba więc tne, a t y m , co w t ó r n e . Pierwotne są bez wątpienia rodzina, koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza M o ż n a pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem świętości, 0 właściwe relacje p o m i ę d z y t y m , co święte i powszednie, materializacja plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i państwo. Pierwotne jest r ó w n i e ż doświadczenie duchowości i całości, a wtórna i racjonalizacja fabrykacja, rzeczwistości. R ó ż n e , klasyczne j u ż trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: s a c r u m fanum, sociétés i civitas, i teorie pro- wspólnota 1 intelektualne. M o ż n a zatem spojrzeć na siebie jak na Pongo i uprawiać antropologię we w ł a s n y m domu. Do czego wprowa­ dzenie to zachęca. PRZYPISY ' Wszystkie cytaty z Rousseau według wydania: Trzy rozprawy z. filozofii społecznej, przekład Henryka Elzenberga, Warszawa 1956 Zob. Claude Lévi-Strauss, Jan Jakub Rousseau - twórca nauk humanistycznych, przekład Leszka Kolankiewicza, „Twórczość" nr 6/1984 Wskazuję jedyne, jak dotąd, dwa polskie wydania obu tych dzieł. Pierwsze: Edward Burnett Tylor, Cywilizacja pierwotna. Badania rozwoju mitologii, filozofii, wiary, mowy, sztuki i zwyczajów. Przekład Zofii A. Kowerskiej ze wstępem i dodatkami dotyczącymi rzeczy słowiańskich, a zwłaszcza polskich oraz życiorysem autora przez Jana Karłowicza, t. I, Warszawa 1886; t. I I , Warszawa 1898. Ten przekład, nad którym pieczę sprawował wybitny etnograf, ma błędny niestety tytuł: poskim odpowiednikiem Primitive Culture jest Kultura pierwo­ tna, a nie Cywilizacja pierwotna. I drugie: Lewis Henry Morgan Społeczeństwo pierwotne czyli badanie kolei ludzkiego postępu od dzikości przez, barbarzyństwo do cywilizacji, przekład A . B . (Aleksandry Bąkowskiej, przyjaciółki Aleksandra Świętochowskiego). Objaśnienie i uzupełnienia Marksa-Engelsa, Warszawa 1887. Należałoby oczeki­ wać, że w stulecie tych edycji nastąpią zrewidowane i poprawione wznowienia. Zwłaszcza, że oba te pomnikowe przedsięwzięcia zostały wówczas zrealizowane środkami właściwie społecznymi - Morgana wydano nakładem „Prawdy", a Tylora nakładem „Głosu". Karol Darwin, Podróż na okręcie Beagle, przekład Kazimierza W. Szarskiego, Warszawa 1951. Wszystkie ujęte w cudzysłów, a dotyczące Kaweskarów określenia pochodzą z tego ( X . Ziemia Ognista, s. 196-221) rozdziału książki Darwina. Jean Raspail, autor poświęconego Kaweskarom prozatorskiego studium Qui se souvient des Hommes..., Paris 1986 (wyd. polskie Któż pamięta Ludzi z Ziemi Ognistej, przekład Marka Puszczewicza, Warszawa 1990. Przekład dobry, ale w tytule nie oddający owej wyłączności samonazwania (Kaweskarowie dla siebie bowiem nie byli „Ludźmi z Ziemi Ognistej", lecz „Ludźmi" po prostu), cytuje najpewniej oryginalne sprawozdania Darwina dla Royal Society, więc można tam znaleźć określenia jeszcze bardziej dosadne (por. s. 147-192 wyd. francuskiego oraz 107-141, wyd. polskiego). Wstrząsają­ cy rozdział X (Le cannibales de la Junon, wyd. pol. Kanibale z Junony, opowiada o tym, jak na paryskiej wystawie światowej roku 1878 pokazywano rodzinę Kaweskarów jako przykładowych ludożerców. Oto zoologia, by tak rzec, stosowana, i to zaledwie sto lat temu. Wprowadził je, jak wiadomo, Thomas S. Kuhn w głośnej pracy The Structure of Scientific Revolution (wyd. polskie Struktura rewolucji naukowych, przekład Heleny Ostromęckiej, tłumaczenie przejrzał, redagował i posłowiem zaopatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1968). Sam on nie zdefiniował pojęcia paradygmatu należycie, a na zarzuty krytyków odpowiedział, ż e cała jego praca jest taką definicją (zob. tegoż autora Dwa bieguny. Tradycja i nowatorstwo w badaniach naukowych, przełożył i posłowiem opatrzył Stefan Amsterdamski, Warszawa 1985. Przede wszystkim rozdz. X I I , Raz jeszcze o paradyg­ matach. Stefan Amsterdamski przedstawia dyskusje wokół koncepcji Kuhna oraz prezentuje własne stanowisko w swojej książce Między doświadczeniem a metafizyką, Warszawa 1973, zwłaszcza w rozdz. 6, Reformacja i kontrreformacja: paradygmaty i programy badawcze. Nie zapisał ich także wścibski Antoni Edward Odyniec, choć usłyszał, jak James Fenimore Cooper wypytywał Adama Mickiewicza „o ducha i charakter Słowian i o plemiona koczujące na stepach". Zob. Antoni Edward Odyniec, Listy z podróży, tom drugi, część I I I , opracował Marian Toporowski; C z . I V opracowała Maria Dernałowicz, Warszawa 1961 Aforyzm ten pochodzi z Legendy Młodej Polski (zob. Stanisław Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studya o strukturze duszy kultural­ nej, wyd. drugie, L w ó w 1910, reprint Kraków-Wrocław 1983, ale 2 1 4 5 6 7 38 refutacja ewolucjonizmu naturalistycznego stanowi właściwość macie­ rzystą myśli krytycznej Stanisława Brzozowskiego. Jej wyrazem najbar­ dziej przenikliwym i najbardziej też dobitnym jest wczesna rozprawa Monistyczne pojmowanie dziejów i filozofia krytyczna (pierwodruk Monistyczne pojmowanie dziejów i idealizm społeczny, „Głos", maj-grudzień 1904) przedrukowana w książce tegoż autora Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, Lwów 1907 (wyd. ostatnie: Warszawa 1973). Krytyka ta właśnie pozwala umieszczać Brzozowskiego pośród klasyków myśli współczesnej (zob. na przykład Krzysztof Michalski, Heidegger i filozofia współczesna, Warszawa 1978), jej też poświęcam wiele uwagi w swojej pracy 0 autorze Legendy Młodej Polski (zob. Andrzej Mencwel Stanisław Brzozowski. Kształtowanie myśli krytycznej, Warszawa 1976, zwłaszcza rozdz. V I , Modernistyczny antymodernizm). * W pewnym sensie antropologią nauki zajmują się ci etnologowie, którzy analizują opozycję między myśleniem magicznym i naukowym, a więc autorzy dzieł tak ważnych jak James George Frazer (zob. tegoż Złota Gałąź, przekład Henryka Krzeczkowskiego, Warszawa 1962, zwłaszcza rozdz. III, Magia sympatyczna oraz I V , Magia i religia: Lucien Lévy-Bruhl (zob. tegoż Czynności umysłowe w społeczeństwach pierwotnych, przekład Belli Szwarcman-Czarnoty, Warszawa 1992, zwłaszcza rozdz. I X , Przejście do wyższych typów umysłowości, Claude Lévi-Strauss (zob. tegoż Myśl nieoswojona, przekład Andrzeja Zającz­ kowskiego, Warszawa 1969, zwłaszcza rozdz. I, Wiedza konkretu). Ale filozofia nauki dzisiaj, przynajmniej tak uprawiana, jak wskazują to prace cytowane w przypisie 5 (oraz inne z tego kręgu) może być zasadnie utożsamiana z antropologią nauki (zob. też Stefan Amsterdam­ ski, Między historią a metodą. Spory o racjonalność nauki. Warszawa 1983). * Bardzo dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest wczesne studium Antoniny Kłoskowskiej, Koncepcje typu osobowości we współczesnej antropologu amerykańskiej (w:) tejże autorki, Z historii 1 socjologu kultury, Warszawa 1969. Zob. też Barbara OlszewskaDyoniziak Człowiek - Kultura - Osobowość. Wstęp do klasycznej antropologii kultury, Kraków 1991, zwłaszcza r. I X , Amerykańska szkoła „kultury i osobowości". Zob. Norbert Elias, O zachowaniu w sypialni (przekład Tadeusza Zabłudowskiego), Warszawa 1980. " Zob. studium Bronisława Malinowskiego, Seks i stłumienie w spo­ łeczności dzikich, w 6 tomie Dzieł (Seks i stłumienie w społeczności dzikich oraz inne studia o płci, rodzinie i stosunkach pokrewieństwa, przełożyli Barbara Golda, Grażyna Kubica, Zdzisław Mach, Warszawa 1987, zwłaszcza cz. III, Psychoanaliza i antropologia, stanowi ośrodek tej polemiki. Bronisław Baczko pisał: „Przede wszystkim więc Jean-Jacques operuje koncepcją stanu natury jako pewnym modelem teoretycznym. Nosi on charakter wyjaśniający i jeśli nawet jest hipotetyczny, to wiedza o nim jest potrzebna, by zrozumieć istotę człowieka i przemian, którym on uległ." (Rousseau: samotność i wspólnota, Warszawa 1964. Podroz­ dział ten nosi tytuł: Charakter hipotezy o stanie natury, a w dalszym ciągu cytowanego wywodu pojawia się, co znamienne, odesłanie do Lévi-Straussa i pierwodruku jego rozprawy o Rousseau jako twórcy nauk humanistycznych). " O losie Ików zob. przejmującą księżkę Colina M. Turnballa, Ikowie ludzie gór, przekład Blanki Kuczborskiej, Warszawa 1980; o Ishim, którym opiekowali się dwaj wielcy antropologowie amerykańs­ cy, Alfred Louis Kroeber i Edward Sapir, zob. Theodora Kroeber, Ishi, człowiek dwóch światów, przekład Janiny Mroczkowskiej, Kraków 1978. To jedna z najpiękniejszych etnologicznych relacji, jakie udało mi się przeczytać. 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbe0de13ba2507823909daaefe04d41f.pdf 8982536e5a175f295c0c021f8ebd27d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3428 Title A name given to the resource Lem i trzy ewolucje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.39-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szpakowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lem i trzy ewolucje M a ł g o r z a t a Szpakowska 1. Wielokrotnie j u ż zauważano, że w poglądach Stanisława Lema dwa pojęcia odgrywają rolę kluczową: pojęcia ewolucji i przypadku. Pojawiają się właściwie wszędzie, tak w tekstach literackich, jak dyskursywnych. Stanowią szkielet koncepcji przyrody i koncepcji kultury. Interweniują w konstrukcję fabularną utworów, zaprzątają uwagę bohaterów i stanowią kanwę ich doznań osobistych. A przy tym - jak to pojęcia 0 bogatej konotacji - dalekie są od jednoznaczności. Charakterystykę poglądów Lema na temat ewolucji życia na Ziemi zacząć trzeba od stwierdzenia trywialnego: poglądy te mają jednak inny status niż to, co Lem pisze o technoewolucji 1 ewolucji kultury. Czym innym bowiem jest snucie prognoz i formułowanie hipotez w dziedzinach, które w zasadzie nie podlegają empirycznej weryfikacji (taką dziedziną jest przy­ szłość, chyba że stanie się przeszłością, i taką dziedziną, choć z innych powodów, jest w przeważającej części wiedza o kul­ turze), czym innym zaś - zajmowanie stanowiska wobec zjawisk opisywanych wielekroć i szczegółowo przez dyscypliny nauki z dawna ukonstytuowane, mające ustalone miejsce w strukturze uniwersytetów i w programach szkolnych. Chociaż czy na pewno? Z niezmiernie ciekawej książki Antoniego Hoffmana Wokół ewolucji\ podsumowującej po­ glądy biologów i paleontologów formułowane gdzieś do począt­ ku lat osiemdziesiątych, wynika raczej, że o bioewolucji wiemy coraz mniej i że jest to wiedza coraz mniej pewna. W tym znaczeniu, że rozmaite sensy, które przypisywano ewolucji od czasów Darwina, coraz mniej zasługują na zaufanie. Dobór naturalny, swego czasu scedowany przez poszczególne organiz­ my na rzecz największej ekspansji genotypu (słynny „samolub­ ny gen" Dawkinsa), rozpływa się ostatecznie w stwierdzeniu, że wśród błędów replikacji D N A decydujących o ewolucji zdarza­ ją się korzystne, zdarzają się niekorzystne, ale przede wszystkim zdarzają się neutralne i tych - jak wskazuje rozkład statystyczny - jest najwięcej. Niemożność dziedziczenia cech nabytych - fundamentalna teza darwinizmu i podstawa jego opozycji przeciw lamarkizmowi - też nie w każdym przypadku okazuje się prawdziwa; obok mutacji i doboru naturalnego jednym z czynników sprawczych ewolucji wydaje się również system epigenetyczny. O żadnych łańcuchach bytów od mniej doskona­ łych do najdoskonalszych nie wypada j u ż nawet wspominać; ani o starej zasadzie Ernsta Haeckla, że ontogeneza odzwierciedla filogenezę. „Ewolucja prowadzi d o n i k ą d " - pisze Hoffman; „historia biosfery to tylko suma chwilowych, przypadkowych adaptacji" .1 ostatecznie: „ N a u k a nie wie nie tylko, dlaczego, ale nawet jak zjawiliśmy się na ś w i e c i e " . Dla laika - jak j a na przykład - najbardziej sugestywny w książce Hoffmana pozostaje obraz ewolucji jako pagór­ kowatego krajobrazu, w którym gatunki pełzną w górę walcząc o przetrwanie: jedne wymierają, zanim osiągną szczyt, inne najwyższym wysiłkiem wdrapują się na samotny wierzchołek, z którego nie da się przeskoczyć na żaden inny, najszczęśliwsze zaś opanowują całe pasmo górskie i rozmnażają się tam w niezliczone odmiany. Nie dlatego, by były w jakimkolwiek sensie „lepsze" albo „lepiej przystosowane", lecz dlatego, że sprzyjał i m los, przypadek, ślepy traf. Nie przypadkiem też Hoffman w swojej książce przedstawia podstawowy chyba spór 2 5 4 * Z przygotowywanej książki Dyskusje ze Stanisławem Lemem. co do sposobu traktowania ewolucji (jako ciągłej bądź nieciąg­ łej) jako starcie opcji daleko wykraczających poza obszar doświadczenia: „oba modele ewolucji organicznej - pisze - to nic innego jak dwie wizje świata ożywionego, dwa konkuren­ cyjne paradygmaty, zespoły przeświadczeń metafizycznych narzucających interpretację e m p i r i i " . Gdzie na tej mapie umieścić teraz Lema wraz z jego potyczkami o ewolucję i z ewolucją? Sprawa o tyle przedstawia trudność, że w samych jego tekstach mamy do czynienia z pewną wieloznacznością, której pierwszym i chyba najgłębiej sięgającym powodem jest - bodaj nie do końca zamierzone - wahanie się samego autora między, nazwijmy to tak, ładem zastawanym i ładem ustanawianym. T ę alternatywę można zresztą wypowiedzieć trywialniej: jako pytanie, czy nasza wiedza o świecie, wiedza odwołująca się do doświadczenia, rzeczywiście opisuje świat takim, jakim on jest „ n a p r a w d ę " , czy też stanowi rezultat pewnej konwencji, pewnej obowiązują­ cej w danym czasie ćpistemć, paradygmatu, ideału poznania naukowego. Bardzo wiele j u ż napisano o przełomie, jaki dokonał się w nauce w wieku dwudziestym; napisano zarówno w tonie apologetycznym, j a k pogrzebowym. T u pozwolę sobie odwołać się do zestawienia, jakiego dokonał Fritjof Capra w Punkcie zwrotnym - zestawienia bardzo przejrzystego, choć cała książka wydaje mi się mocno dyskusyjna. Capra opisuje mianowicie „ d w a paradygmaty": kartezjańsko-newtonowski świat wiedzy pewnej, z przestrzenią euklidesową, w której rozgrywają się zjawiska fizyczne sprowadzające się ostatecznie do ruchu cząstek materialnych , oraz świat „nowej f i z y k i " : „organiczny, holistyczny i ekologiczny" , w którym nie istnieje determinizm, lecz tylko prawdopodobieństwo, i w którym „ N a każde zdarze­ nie wywiera wpływ cały w s z e c h ś w i a t " . „ W mechanice klasy­ cznej - pisze C a p r a - własności i zachowania części determinują cechy całości, natomiast w mechanice kwantowej sytuacja jest odwrotna: to całość determinuje zachowania poszczególnych c z ę ś c i . " Przytoczone formuły brzmią całkiem zgrabnie; w is­ tocie jednak ich sens daleko odbiega od świadectwa naszych zmysłów. Sam Einstein, główny sprawca zmiany paradygmatu, nie chciał, jak wiadomo, przystać na jej filozoficzne konsek­ wencje; jego znane powiedzenia o tym, że B ó g nie gra ze światem w kości i że jest wyrafinowany, lecz nie perfidny, dowodzą, zdaniem Capry, skrywanego kartezjanizmu i tęsknoty za deterministycznym obrazem świata. Ta sama ambiwalencja, która przypadła w udziale Einsteinowi, stanowi też do dziś żywy problem w refleksji o nauce; opozycja między determinizmem a holizmem trochę krzyżuje się, a trochę nakłada z inną opozycją, też ważną: między pozytywizmem a konwencjonalizmem. 5 6 7 8 9 Nazwy te wprowadzam tutaj w możliwie najszerszym sensie wykraczającym poza podręcznikową terminologię historii filo­ zofii. Po jednej stronie znajduje się więc cały zespół stanowisk określanych jako empiryczne czy scjentystyczne, a także pewna odmiana światopoglądu potocznego, którą można określić jako pozytywizm kuchenny i która w naiwności swej znosi prob­ lematykę epistemologiczną, ponieważ głosi, że świat jest, jaki jest; tu także ma swoje miejsce „newtonowski świat-maszyna" Capry i - również wykarmiony przez mechanikę klasyczną - „nowożytny ideał nauki" (termin Stefana Amsterdamskiego). 39 �Po drugiej stronic natomiast zgrupują się rozmaite tendencje wywodzące się z opozycji wobec pozytywizmu, a także filozo­ fowie nauki, jak Kuhn, Foucault czy Feycrabcnd, którzy akcentują konwencjonalny z gruntu charakter wiedzy naukowej jako nieuchronnie podporządkowanej jakiejś epistemć czy jakiemuś paradygmatowi pochodzącym spoza obszaru „nauki czystej".Ta zaś, jak podkreśla Amsterdamski, na różne sposoby badający stosunki między nauką a porządkiem świata (tak brzmi tytuł jednej z jego książek), nie jest najpewniej ani tak czysta, jak wierzą radykalni empirycy, ani tak arbitralna, jak orzekają konwencjonaliści. Z jednej bowiem strony „Najbardziej goły takt nosi [...] na sobie zawsze jakiś przyodziewek teoretycz­ ny"'", z drugiej zaś żadna konstrukcja teoretyczna (choćby dlatego, że wyrażona w języku naturalnym) nigdy nic jest w stanic pozbyć się całkowicie bagażu wiedzy potocznej, która dla nauki pozostaje „nieusuwalnym s z c z u d ł e m " " . Jak zatem przedstawiają się poglądy Lema na lak szczególne zagadnienie naukowe, jak rozwój życia na Ziemi? Jak się wydaje, len nic jest szczególnie ortodoksyjnym darwinistą: wykrywane regularności znacznie częściej wiąże z działaniem przypadku i rozrzutem statystycznym niż z mutacjami i dobo­ rem naturalnym wymuszanym przez środowisko, a pojawiające się czasem w jego tekstach akcenty finalistyczne (głównie jako wyrazy podziwu dla doskonałości rozwiązań ewolucyjnych) to raczej sprawa stylu niż przekonań co do natury bytu. Nic sprzeciwiłby się więc zapewne słowom Władysława Kunickicgo-Goldfingera. który pisze, że „cały świat żywy nie ma żadnego programu, rozwija się [...] pod naciskiem przypadku i ograniczeń, nakładanych na niego przez odziedziczone po przodkach struktury. Ewolucję można zatem porównać do działań typu bricolagc" . W Paszkwilu na ewolucję (tekst ten, wbrew tytułowi, nic jest w rzeczywistości ubolewaniem nad spartolonym dziełem stworzenia, lecz pomyślany został przede wszystkim jako zestaw „ b ł ę d ó w " , których należałoby uniknąć w ewentualnym sterowaniu technocwolueją) Lem przedstawia rozwój życia na Ziemi jako proces nader chaotyczny i zarazem okrutny, który swoje wytwory pozostawia w pożałowania godnym stanic, a swoje sukcesy zawdzięcza wyłącznie niepraw­ dopodobnym zbiegom okoliczności. Ewolucji dostaje się tu i za informacyjne skąpstwo sprawiające, że przesyłana genotypowo informacja utrzymywana jest na możliwie najniższym poziomic (czego efektem jest powstawanie mnóstwa organizmów zdefek­ towanych oraz nierównomiernie zużywanie się organizmów bardziej złożonych), i za informacyjną rozrzutność, która powoduje, że na przykład w embriogenezic płód przybiera kształt zamierzchłych faz rozwoju gatunku. A także dostaje jej się za „oportunizm" i „krótkowzroczność", w wyniku których, chwytając się pierwszego z brzegu rozwiązania, ewolucja blokuje drogę rozwiązaniom innym, być może korzystniejszym czy efektywniejszym. Dostaje się jej również za zróżnicowanie biochemiczne organizmów, z których każdy produkuje sobie trochę inne białko, co na przykład bardzo utrudnia dokonywanie przeszczepów; a wynika to stąd. że poszczególne organizmy kształtowały się oddzielnie, zmuszone polegać tylko na sobie. 1 za to. że wszystkie odkrycia ewolucji są czysto losowe. I tak dalej. Paszkwil na ewolucję napisany zoslal językiem dyskursywnym, pod pewnymi względami jednak nieodległy jest od obrazu, który Ijon Tiehy wyśnił podczas swej Podróży ósmej: że mianowicie życie na Ziemi stworzyło dwóch opryszków. Bann i Pugg, którzy przez czystą złośliwość wylali na nienadającą się do zamieszkania planetę zjełczały klej żelatynowy, nadpsutą pas­ tę albuminową, sfermentowaną rybozę i zgliwiałe aminokwasy, mieszając to łopatką do węgli i pogrzebaczem, oboma skręcony­ mi w lewo, wskutek czego wszystkie białka są lewoskrętne. 13 1 rzecz nic w t y m . oczywiście, że Lem w Paszkwilu na ewolucję nie traktuje omawianych spraw serio: jest akurat 40 przeciwnie. Zarazem jednak dyskursywne teksty Lema odznaczają się z reguły niemal laką samą migotliwością stylistyce ną, jak jego teksiy literackie; mnóslwo lu efektów inicrtekstual. nych, cytatów, kryptocytatów, parodii i autoparodii, a takżj wielokrotnych odbić zwierciadlanych. Janusz Sławiński w dys. kusji nad Filozofią przypadku zorganizowanej przez redakcję „Pamiętnika Literackiego" mówił o charakteryzującej u książkę „kulistej" narracji; lecz jego obserwacje można, moim zdaniem, odnieść do wszystkich rozpraw Lema traktowanych jako pewna całość. Sławiński pisał: „Tę samą kwestię formułuje Lem wielokrotnie w rozmaitych miejscach tekstu: iwierdzcnji swoje buduje nawrotami, na raty, dając za każdym razem nieco inną wersję, przy czym nic zawsze wersja później podana bywa bogatsza czy trafniejsza od wcześniejszej. (...) W rezultacie odnosi się wrażenie, że tekst nic posuwa się naprzód, lecz rozrasta się przestrzennie na kształt kuli wokół pewnej formuły ośrodkowej" . 11 M Spróbujmy wobec lego przypomnieć, choćby tylko aby znaleźć jakiś punkt wyjścia, jak sam Lem charakteryzował własne stanowisko w Rozmowach z Bcrcsiem. Mówił tam: „2 pozytywizmem czy neopozytywizmem nie można moich po. glądów utożsamiać, ponieważ, wiem i przyznaję, że empiria, czyli wiedza wyprowadzana z teorii budowanych pod kontrola falsyfikacyjnych eksperymentów, nie daje się zamknąć szczel­ nie. Znaczy to, że empiria przerasta w pozaempirię stopniowo. Jeśli oglądać postępy fizyki, kosmologii, aby przy nich stanąć, widać, że dla przyrodoznawczych dziedzin to już właściwie metafizyka"". I zaiste, trudno o radykalny empiryzm pomawiać" autora, który, relacjonując niezgodne z. neodarwinizmem po­ glądy Rupcrta Ricdla. potrafi napisać: „«Cechy nabyte dziedzi­ czą się» - takie twierdzenie nie jest prawdziwe; «cechy nabyte się nic dziedziczą» - to również, nic jest cala prawda"". Nie jest też wiernym spadkobiercą pozytywizmu ktoś, kto rozważają; powody ludzkiej ciekawości świata oznajmia: „mnie osobiście najbardziej odpowiadają repliki wyprowadzające nasz nienasy­ cony apetyt poznawczy z własności ośrodkowego układu nerwowego tych wszystkich gatunków, które nas poprzedzi­ ł y " ; bo choć druga część cytowanego zdania jest niewątpliwi ncocwolucjonistyczna, to równie niewątpliwie nic da się tego powiedzieć o pierwszej. Zarazem jednak, polemizując w nowej wersji Filozofii przypadku z twierdzeniem Leszka Kołakows­ kiego, jakoby filozofia i teoria ewolucji były równic niedowodli we empirycznie, Lem żarliwie protestuje: gdyby lak być miało, powiada, to nasze myślenie o świecie musiałoby się rozpast „pod patronatem logicznej dowolności"'*. 1 dalej pisze z cał* kategorycznością: „Dziś jest więcej ewolucjonistów niż » czasów Darwina nic dlatego, bo laka moda panuje, lecz dlatego, bo odkrycia dokonane grubo po Darwinie - od ro/poznaniJ jedyności kodu dziedzicznego po genetykę populacyjną i i * żynierię genetyczną wsparły wiarygodność cwolucjpnizmu" . A jednocześnie wie przecież i stwierdza niejedn* krotnic, że „Historia nauki wskazuje, że każdy kolejno sporZł dzany przez nią obraz świata był uznany za ostateczny, a pole* ulegał korektom, aby wreszcie rozpaść się jak w / ó r rozb#! mozaiki, i robotę jego układania podejmowały od nowa nastCP nc generacje" . 17 19 10 Orientacja pozytywistyczna czy konwencjonalislyc/.na?Q* raz świata czy koncepcja świata? Odpowiedź może być W wymijająca. Przedstawione niespójności u wypowiedzi'' Lema zdają przede wszystkim sprawę z trudności narracyjw jaką stwarza relacjonowanie odkryć naukowych połącz* z jednoczesnym zaznaczaniem ich konwcncjonalistyczflw charakteru. Sądów pretendujących do opisu rzeczy wisiości** s ą d o w o tych sądach nie udaje się na ogół zawrzeć w tym samy* zdaniu. Lem, pisząc o ogólnej sytuacji nauki i statusie f twierdzeń, znacznie łatwiej przystaje na ich relatywny * �uwarunkowany paradygmatem charakter, niż gdy przychodzi mu same te twierdzenia relacjonować lub rozważać płynące j h wnioski; otóż łatwość ta ma, jak się zdaje, wymiar nie tyle metodologiczny, co stylistyczny. Po drugie zaś, ostatecznym kryterium, do jakiego Lem się odwołuje oceniając wartość ciągnięć nauki, jest jednak nie prawda, lecz praxis. „Nie wymyślę tu nic mądrzejszego od orzeczenia Marksa, który zresztą także nie powiedział tego pierwszy, że teoria sprawdza lc praktyce" - tłumaczy Lem Beresiowi; o tym samym Świadczą pojawiające się w Summie technologiae pomysły n C 21 s w czarnych skrzynek", „hiochipów" - urządzeń, których zasada działania nic byłaby do końca znana, ale które mimo to działałyby skutecznie. I na to samo wskazuje wiclckroć for­ mułowana przez Lema wiara w nieograniczone możliwości technocwolucji - niezależnie j u ż od tego, czy są to możliwości błogosławione, czy złowrogie. 2. Podstawowy pogląd Lema na tcchnoewolucję najzwięźlej chyba sformułowany został w Filozofii przypadku. Czytamy lam, co następuje: „wielkie procesy samoorganizacji, jak np. ewolucja życia i ewolucja narzędzi technicznych lub środków informacyjnych, mają w s p ó l n e n i e z m i e n n i k i d y ­ n a m i c z n e " . Znaczy to tyle przede wszystkim, że do działalności technologicznej człowieka można stosować z grub­ sza te same kryteria, co do zachowań gatunków w biocenozie: lulaj także rządzą mutacje i dobór, ale też - i to w ogromnym zakresie - przypadek. Oznacza to również - i to wydaje się szczególnie ważne - zasadnicze przekonanie Lema o c i ą g ­ ł o ś c i między zachowaniami człowieka jako istoty biologicz­ nej i jego poczynaniami technologicznymi zapośredniczonymi przez świadome działanie. Oczywiście, nic chodzi tu o „eks­ trapolacyjną prostolinijność", z której Lem tłumaczył się w przedmowie do drugiego wydania Dialogów", o proste interpretowanie ludzkiej wynalazczości technicznej w katego­ riach na przykład przystosowawczych (nawet jeśli omylnych i prowadzących ostatecznie do samozguby). Chodzi raczej o to, żc icchnocwolucja. aczkolwiek - jak i bioewolucja - podlegała działaniu przypadku, nic jest jednak ani całkiem chaotyczna, ani całkiem podporządkowana woli swych twórców. 2 2 Przyświecające Summie technologiae pytanie: ,,Klo powodu­ je kim? Technologia nami. czy też my n i ą ? ' " - jest więc właściwie retoryczne. Technoewolucja z punktu widzenia po­ szczególnego podmiotu ludzkiego jest czymś równic zewnętrz­ nym, niezależnym i nieuchronnym, jak bioewolucja z punktu widzenia pojedynczego organizmu, który co najwyżej może sam dla siebie poszukiwać najlepszej taktyki w walce o prze­ trwanie. Z drugiej jednak strony cytowane pytanie potraktować *olno również jako pewien program. Wkład ludzkiej myśli * przebieg technoewolucji jest niezaprzeczalny; istnieje zatem ^ansa. że na kształt tych procesów moglibyśmy mieć wpływ, żc jakiejś przynajmniej mierze moglibyśmy nad nimi zapano*ać. Zwłaszcza wiedząc to, co j u ż wiemy: żc niekontrolowany rozwój rokuje perspektywy, jak to Lem nazywa, suicydalne. 24 w Takie są przesłanki. Spróbujmy teraz - za Summa - krótko Podstawić argumenty Lema za zbieżnością obu ewolucji. Podobieństwo ich przebiegu prima facie widoczne jest j u ż 'yrn na przykład, że nowe urządzenie (jak nowy gatunek) Początkowo zachowuje znaczne podobieństwo z fazą poprzczająeą; y j pierwsze samoloty byłyby mutantami sJawców. Również w bioewolucji, jak w ewolucji technicznej, jo^wój prowadzi w zasadzie w stronę uniwersalności funkcji j ' pominąć sprawę wszechuniwersalnej komórki; z tego "rat punktu widzenia w ewolucji biologicznej działa, jak ada Golem, „ujemny gradient perfekcji ustrojowych rozI ^ l n " ) . Zarazem zaś w obu ewolucjach organizmy żywe '-a,dzcnia techniczne przechowują wiele cech, których nic da w l s 1 W| Z; Ur 3, l m s c n s e się wytłumaczyć ich zaletami przystosowawczymi (jak grzebień koguta i jak ozdoby na karoserii samochodu). Jedne też i drugie ujawniają skłonność do mimikry. Nie dość jednak na tym. „Obie ewolucje - pisze Lem w Summie - są procesami materialnymi o prawic takiej samej ilości stopni swobody i zbliżonych prawidłowościach dynami­ cznych. Procesy te zachodzą w układzie samoorganizującym się, którym jest i cała biosfera ziemi, i całokształt technicznych działań człowieka - a układowi takiemu jako całości właściwe są zjawiska «postępu», to jest wzrostu sprawności homcostatycznej, która zmierza do ultrastabilnej równowagi jako do celu b e z p o ś r e d n i e g o " . W obu przypadkach mamy więc do czynienia z systemami, które rozwijają się same z siebie, niezależnie od niczyjej woli czy intencji. Czy rzeczywiście jednak jest to „ p o s t ę p " i w jakim sensie? Dziś Lem praw­ dopodobnie nie użyłby w ogóle tego słowa, nawet ujętego w cudzysłów, sceptyczniej traktując kierunkowość ewolucji, jednak w roku 1964, kiedy uzkazało się pierwsze wydanie Summy technologiae, żywił (przynajmniej co do perspektywy rozwoju technologicznego) znacznie więcej optymizmu. 2h To jeśli idzie o tonację przytoczonego fragmentu. Dalszy bowiem wywód Lema, co też warto podkreślić, w ogóle bierze ten „postęp" w nawias. Jak wiadomo, zgodnie z zasadami termodynamiki bieg zjawisk fizycznych prowadzi od większej do coraz mniejszej złożoności, inaczej mówiąc, do wzrostu entropii. Powstanie życia tymczasem było procesem odwrot­ nym, więc, przynajmniej z naszego, ludzkiego punktu widzenia, energetycznie mało prawdopodobnym. Lem tłumaczy jednak, żc w górę może wchodzić błąd perspektywy; my, ludzie, znamy bowiem tylko dwa rodzaje systemów: niezwykle skomplikowa­ ne (Jak my sami) i niezwykle proste (Jak nasze, nawet najbar­ dziej wyszukane maszyny); we Wszechświecie natomiast pro­ cesy samoorganizacji materii mogą nic być czymś aż tak niezwykłym. 27 To wyjaśnienie nic brzmi najbardziej przekonująco, sprawa tymczasem warta jest uwagi. Cytowany tu już Fritjof Capra pisze, że pojawienie się cwolucjonizmu (u Kanta i Laplacc'a w astronomii, u Hegla i Engelsa w polityce, o Lamarcka i Darwina w biologii) zaowocowało ostatecznie nie tylko kresem „newtonowskiego ś w i a t a - m a s z y n y " . ale doprowadziło również do podważenia jedności wiedzy. Ujawniła się zasad­ nicza przeciwbieżność zjawisk w fizyce, gdzie ewolucja, zgodnie z prawami termodynamiki, prowadzi od ładu do chaosu (wzrost entropii), i w biologii, gdzie zachodzi proces odwrotny (od prostoty do coraz większej złożoności; Capra bowiem przyjmuje jak się zdaje, taką kierunkowość bioewolucji za dowiedzioną). Niezgodność obrazów świata dostarczanych przez różne dziedziny nauki każe dziś podejrzewać, pisze Capra, „żc absolutna prawda w nauce w ogóle nie istnieje" *. Co więcej, twierdzi dalej autor Punktu zwrotnego, „w X X wieku po raz pierwszy została postawiona pod znakiem zapytania zdol­ ność człowieka do zrozumienia wszechświata" ''. Bo i jak mielibyśmy zrozumieć c o ś , co do czego uzyskiwane przez nas dane są sprzeczne? 2 2 Tak radykalnych wniosków Lem nigdzie nie wyciąga, zdaje się że z gruntu obca jest mu sama myśl. jakoby świat mógł się okazać nie-do-zrozumienia. W o l i więc po prostu przedstawiać proces ewolucji biologicznej jako termodynamicznie nader nieprawdopodobny (o wielu zjawiskach, póki się nie zdarzą, można przecież powiedzieć to samo). Ten nieprawdopodobny proces przebiega przy tym dwufazowo: w pierwszym etapie od materii martwej do żywej, o czym wiadomo bardzo niewiele, a co kończy się powstaniem komórki - „budulca o nieporów­ nywalnej z niczym wszechstronności i p l a s t y c z n o ś c i " (z zachwytów Lema nad doskonałością komórki i nad maksymal­ ną wynalazczością ewolucji na samym progu jej poczynań 50 41 �można by ułożyć cały poemat). Dopiero druga fazę stanowi tu ewolucja „właściwa", w wyniku której pojawia się „Człowiek, syn matki Natury i ojca Przypadku"''. Otóż sprawność homeostalyczna człowieka bynajmniej nie jest większa od sprawności homcostatycznej komórki, zatem o „postępie" w biocwolucji nie ma mowy, przeciwnie, zachodzi tu regres, działa, jak powiada Lem, „ujemny gradient". Rzeczywiście natomiast można w kategoriach „postępu" ujmować ewolucję techniczna: nic wytworzyła ona na początku żadnego cudownego budulca, odpowiednika komórki, lecz od urządzeń wąsko wyspecjalizo­ wanych zmierzała ku coraz uniwcrsalnicjszym. I zmierza nadal. Między ewolucją biologiczną a techniczną zachodzą też inne, poważne różnice. Bioewolucja działa po omacku, metodą prób i błędów, a raz podjęte w niej „decyzje" okazują się nie­ odwracalne. Technoewolucja leż czasem ucieka się do metody prób i błędów, lecz stosuje ją w znacznie węższym zakresie; i, jednej strony ze względu na udział świadomego czynnika kreacyjnego, z drugiej - z powodów czysto praktycznych („można bowiem - zauważa przytomnie Lem - zbudować metodą prób i błędów dynamomaszynę, ale nie - reaktor atomowy"'"). I wreszcie w lechnoewolucji wytępuje czynnik, klóry w biocwolucji był całkowicie nieobecny: wzgląd na normy i wartości kultury. Krytycy technocwolucji przytaczają wprawdzie tysiączne przykłady wskazujące, że udział tego czynnika ciągle jest zbyt nikły, i jako argument przywołują wszelkie możliwe zagrożenia, jakie człowiek własnymi silami sobie zgotował - od bomby atomowej po demograficzną. Co nie zmienia faktu, że „czynnik moralny".nawet niekonsekwentnie uwzględniany, może wpływać zakłócająco na autonomię prze­ biegu ewolucji technicznej. O rzeczywistej technocwolucji, zdaniem Lema. można zresz­ tą mówić dopiero od niedawna. Ani sławetny bambus, którym małpa przyciąga sobie gałąź z bananami, ani wynalazek kola. ani mnóstwo innych innowacji technicznych nic stanowi jeszcze przekroczenia progu, za którym znaleźliśmy się obecnie. Pod ten próg ..startu technologicznego" podchodziły w przeszłości inne kultury, zatrzymując się jednak w pół drogi; tak było na przykład ze starymi kulturami Chin lub Indii. Próg ó w zdołała przekroczyć dopiero kultura europejska czy, jak mówią nie­ którzy, śródziemnomorska. Trudno nawet - kontynuuje Lem - potwierdzić, dlaczego właśnie ona; jedni twierdzą, że pod­ stawowym mechanizmem napędowym były tu wyjątkowo liczne wojny, inni, jak Lévi-Strauss, na którego Lem się powołuje, opowiadają o kumulacji wiedzy, która w pewnym momencie przekroczyła masę krytyczną. Można by do tego wywodu dorzucić Lemowi jeszcze parę hipotez, dlaczego to właśnie kultura basenu Morza Śródziem­ nego okazała się szczególnie płodna technologicznie: od pomy­ słów wywodzących szczególną ciekawość badawczą Zachodu z tabu seksualnego (jak u Bettelheima) po własną Lema koncepcję polisemantyczności kultury jako czynnika rozbijają­ cego jej tradycyjną jedność (ta koncepcja pojawia się w Filozofii przypadku); wielokulturowość wybrzeży Morza Śródziemnego stwarzać miała dla tej polisemantyczności wyjątkowo podatny grunt. Mnie jednak osobiście najbardziej odpowiada tu inny pomysł Lema, pochodący z Dzienników gwiazdowych. Otóż podczas swej Podróży dwudziestej Ijon Tichy wyprawił się, nie całkiem z własnej woli, w daleką przyszłość, by tam uczest­ niczyć w pracach nad Tclechroniczną Optymalizacją Historii Powszechnej. Udoskonalanie dziejów powszechnych napotyka­ ło jednak liczne przeszkody z powodu niesubordynacji i kon­ fliktów między współpracownikami: wśród nich na przykład pewien H . Yobb zrzucał pęczak Żydom wędrującym przez pustynię, L . Nardcau dc Vincc manipulował przy wynalazkach technicznych, a P. Lation, skłócony śmiertelnie z Harrym S. Toltlcscm, podejrzewany był nawet o to, że „wyswatał niejaką Schickclgrubcr, aby urodziło się wiadome dziecko"", hju mogąc sobie dać rady z nieznośnymi uczestnikami programu Tichy najbardziej niesfornych zaczął zsyłać w przeszłość; ^ ponieważ kto żyw ze skazanych prosił się na Lazurowe Wybrzeże, uległem, moc osób posiadających wyższe wyksztaj. cenie skoncentrowało się wokół Morza Śródziemnego, i ot. skąd się wziął właśnie tam wschód cywilizacji Zachodu'" . Tyle Ijon Tichy. Jego autor zaś, tym razem j u ż serio w Summie technologiae pisze, że trudno tu mówić o działaniu jakiegoś pojedynczego czynnika. Także ciąg zdarzeń jednorod. nych, na przykład wynalazków technicznych, nic wystarczyłby jeszcze do zapoczątkowania technologicznej cywilizacji Za­ chodu. Aby doszło do przekroczenia progu, do „startu techno, logicznego", musiały się połączyć dwa ciągi zjawisk. Tei pierwszy, technocwolucyjny i masowo-statystyczny, przeciąg się musiał z drugim, spoleczno-świadomościowym. Innymi słowy, nic tylko musiała nastąpić kumulacja wynalazków, lea również musieli pojawić się ludzie, którzy świadomie dążyli do dalszego rozwoju technologii. Czy rozpoczęta tak tcchocwolucja jest ..dynamicznym proce­ sem t r w a ł y m " ? C z y eksplozja wynalazczości, do której doszło na Zachodzie, będzie odtąd trwać j u ż wiecznie, a przynajmniej przez długie wieki? Czy, mówiąc prościej, postęp nauki może być nieograniczony? Istnieją co do tego poważne wątpliwości. Inaczej jednak przedstawia jc Lem, inaczej widzą jc współcze­ śni naukoznawcy. U Lema nadciągający kryzys ma przede wszystkim wymiar ilościowy. W Summie technologiae czytjmy. że wprawdzie trwa ciągle oszałamiające przyspieszenie, it od siedemnastego wieku liczba czasopism naukowych wzrasta wykładniczo i żc podobnie wzrasta liczba osób zajmujących się nauką; wygląda jednak na to, że niebezpiecznie zbliżyliśmy sit już do pułapu. Gdyby bowiem miało się utrzymać dotych­ czasowe tempo wzrostu, to za lat pięćdziesiąt cała ludnoíí Ziemi składałaby się z uczonych; proces musi ulec spowol­ nieniu, bo inaczej ani ludzi, ani środków nie starczy. Spowol­ nienie zaś oznacza regres. Zahamowanie ludzkiej wynalazc» ści związane będzie przede wszystkim z koniecznością przeprowadzenia selekcji wśród kierunków, w jakich prowadzisk badania: a ponieważ, prawdziwe odkrycia są ex definitiew nieprzewidywalne, może to zagrozić niebezpieczeństwem po­ rzucenia dróg, w których - o czym nic wiemy kryją Ś największe potencje. Dotychczas, powiada Lem. na wielki? loterii nauki obstawiano wszystkie numery, zatem zaWB któryś musiał wygrać. Natomiast przy obstawianiu selekty* nym wygrane mogą się skończyć. 4 Wypada jednak zauważyć, że w refleksji nad rozwoje! nauki moment krytyczny bywa przedstawiany również inafll i nic aspekt ilościowy, leca jakościowy wysuwany icsi tam* plan pierwszy. Fritjof Capra, jak pamiętamy, za punkt zwflfl i świadectwo pojawienia się nowego par.nlvgmatu uw» wyczerpanie się newtonowskiej koncepcji świata jako masz)*! i narodziny nowej fizyki, a w konsekwencji - utratę kartezj kicj pewności, której j u ż nikt w nauce mieć nie może Amsterdamski z kolei w książce Między historią a inet zasadniczą zmianę uważa zmierzch „nowożytnego idi u k i " . Ó w „nowożytny ideał nauki " Amsterdamski widzi szerzej niż Capra - „ ś w i a t - m a s z y n ę " , a przede w szerszym kontekście społecznym. Warunkiem ukształtowania się owego nowożytnego nauki nie był empiryzm, lecz nowa ontologia i no*ł tropología: zamiast wiary w wartość tradycji - wiara w po< cze zdolności człowieka. Człowieka uczyniono autonoi podmiotem poznania - a to zaowocowało koncepcją ai nauki jako instytucji, postulatami jej uniezależnienia od ła, ideologii, polityki i tak dalej. A ubocznie - • oddzieleniem świata faktów od świata wartości. Jest c* �nisze Amsterdamski, że jeszcze rewolucja przemysłowa osiem­ nastego wieku dokonała się właściwie poza nauką, niezależnie od niej- Ponowne sprzężenie nauki z rzeczywistością - tym jazem j a ^ ° uwikłanym w życie społeczne rozwojem technologicznym - nastąpiło dopiero pod koniec dziewiętnastego wieku. I właśnie razem z tym sprzężeniem zaczynają się rysować początki kryzysu, który na dobre da o sobie znać w naszym stuleciu. Nowożytny ideał nauki zaczął bowiem ulegać szybkiej erozji. Zmienił się adresat twórczości naukowej: międzynarodówkę uczonych spragnionych prawdy zastąpiły instytucje, które naukowcom płacą pensje i w zamian żądają rezultatów. Zmieni­ ły się też kryteria doboru analizowanych problemów: miejsce osobistej ciekawości uczonego zajął narzucony odgórnie plan badań. Kontrolę rezultatów przez kolegów zastąpił wyścig konkurencyjny; stąd znaczna część wyników badań podlega utajnieniu. Związek nauki z życiem narzucił jej kryteria moralne: samo dążenie do prawdy przestało być wartością oczywistą, pojawiło się pytanie, kto i w jaki sposób może wykorzystać osiągnięte rezultaty. A jednocześnie kolejne od­ krycia fizyki rozbiły jednorodność wizji świata, której gwarantką była dotąd mechanika klasyczna. Prawa natury straciły charakter deterministyczny, pojawiła się zasada nieoznaczonoś­ ci jako immanentna granica poznania, degradacji uległo pojęcie „sejentyzmu". Nauka przestała być dobrem nieproblematycznym. Amsterdamski punkt krytyczny widzi więc nic tylko w poja­ wieniu się „nowej fizyki", ale również, w zmianie społecznych funkcji nauki, przede wszystkim w jej sprzężeniu z techniką i poddaniu się wymaganiom rynku. Lem natomiast tego prob­ lemu zdaje się w ogóle nic dostrzegać. Tam, gdzie Amsterdam­ ski wskazuje konflikt i źródło zagrożeń, u Lema znajdujemy ścisłą współpracę. Tak ścisłą, że nie wymaga nawet rozróżnień terminologicznych („tcchnocwolucja" Lema obejmuje przecież nic tylko ewolucję techniki w sensie ścisłym, ale również ewolucję jej podstaw teoretycznych). Zważywszy ten fakt - a także biorąc pod uwagę, że Lem uwzględnia przede wszystkim ilościowy wymiar możliwego kryzysu wiedzy - czy mimo •ttystko Lem nie zasługuje na tytuł sejentysty-optymisty? Na ten tytuł zasługiwał z. pewnością pisząc Dialogi i pierwszą edycję Summy. O pierwszej z tych książek powie po latach, * przedmowie do wydania z 1972 roku: „Czas sprawił, że Dialogii stały się świadectwem prawic bezgranicznego optymiz­ mu poznawczego, jaki nic tylko we mnie wzbudziło powstanie cybernetyki"". Summe w kolejnych wydaniach będzie uzupeł­ niać o dodatkowe rozdziały, wstępy i posłowia, przyznając - na Prcykład w posłowiu do wydania czwartego, zatytułowanym "*adzieścia lar później - że rozwój cywilizacji wykazuje eksze przyspieszenie, niż wcześniej przewidywał, że ujawają się iu coraz potężniejsze środki i coraz męlniejsze cele, i że w, n| * *brew marzeniom o kontroli nad sytuacją - coraz bardziej *ygląda na to, że o losach świata zdecyduje przypadek, na co * każdym razie wskazuje stan uzbrojenia obu supermocarstw, stokrotnie też. w najróżniejszych tekstach i przy najróżniejj ^ h okazjach, będzie podkreślać, że futurologia jako nauka *alasię zupełnym niewypałem, ponieważ niemal żadne z jej powiedni się nic ziściły. Jak widać nawet z tego zestawienia można by je pewnie ciągnąć dłużej - czas utemperował ^ izm ' o r a Dialogów i Summy. Zasadniczej jednak jego •ry w autonomiczną wartość nauki nie naruszył: te zapowicj^**yzysu. jakie Lem dostrzega, nadal mają charakter ilośw niczym nic podważają nicproblematyczncgo dobra. a au C 1 C n a u k c s a w Wróćmy jednak do mechanizmów, które rządzą rozwojem cywilizacji technicznej. Autonomia tego rozwoju, po prze­ kroczeniu pewnego progu, nie budzi, zdaniem Lema, wątpli­ wości; dobitnie formułuje to w Rozmowach: „kiedy cywilizacja raz wstąpi na technologiczną drogę, technologia staje się zmienną niezależną od woli jednostek. Każda faza osiągniętej j u ż sprawności technicznej otwiera szansę dotarcia do następnej fazy, a porządek, w jakim dokonuje się odkryć, nic zależy od tego, czy ich owoce będą pożywne, czy z a b ó j c z e " * . Zatem to właśnie autonomia rozwoju kryje w sobie potencjalnie najwięk­ sze zagrożenia; to ze względu na nią wszelkie restrykcje i zakazy stawiane ludzkiej wynalazczości wypadają wręcz humorystycznie. Humorystycznie też wypadają próby przewi­ dywania kolejności i charakteru przyszłych odkryć i wynalaz­ ków technicznych: bo to trochę tak. jakbyśmy chcieli przewi­ dzieć błąd w przekazywaniu kodu genetycznego - błąd, który przyczyni się do powstania nowego gatunku. Toteż, powiada Lem, przewidywać przyszłość łatwiej jest pisarzowi niż uczonemu, który nie ma prawa uciekać się do fantazji i intuicji. A Lem, co trzeba mu przyznać, istotnie przewidział niemało. W wolnym od przesadnej skromności artykule Trzydzieści lat później, opublikowanym w „Wiedzy i Ż y c i u " " i złożonym chyba w dwóch trzecich z autocytatów z Summy dowodzących jak, wymyślając niegdyś „('automaty­ k ę " , dokładnie przewidział dzisiejsze „rzeczywistości wirtual­ ne"; w tym więc artykule, zawierającym nadto bardzo gorzkie wyrzuty pod adresem Kołakowskiego, że mu niegdyś, w recen­ zji z Summy, odmówił zdolności predykeyjnych, a kiedy Lemowc przepowiednie się sprawdziły, nigdy tamtej opinii nie sprostował; w tym artykule zatem Lem powiada, chyba rzeczy­ wiście trafiając w sedno, że bieg wydarzeń potwierdza jego dawno sformułowane przekonanie, iż „życic w jego procesach badanych przez nauki biologiczne stanie się kopalnią inwencyjną dla przyszłych konstruktorów". Jest to. zwracam uwagę, inny już. rodzaj związku między bio- a technocwolucją niż ten, który zakładał w obu wspólne niezmienniki dynamiczne. T y m razem nie chodzi już o homologię strukturalną, lecz po prostu o wykorzystanie w technologii - wiedzy o organizmach żywych. 3. Traktowanie ewolucji kultury jako prostego przedłużenia biologicznej ewolucji gatunku ludzkiego jest pomysłem starym, szacownym i od dawna j u ż zarzuconym. A j u ż na pewno w tej postaci, jaką można było spotkać u Spencera, Morgana, Tylora czy nawet u Frazera. Toteż z takim ewolucjonizmem. który zmierzałby do wykrycia naturalnych i deterministycznych praw rządzących rozwojem społecznym, poglądy Lema istotnie nie mają wiele wspólnego. Jak natomiast mają się do ewolucjonizmów nowszych* albo do teorii socjobiologów - przyjdzie się s k , o n n Ale' y jest uznawać. '"Przecież tylko jedna strona medalu. Bo w końcu nie kto kiswa ^ ' ' Lem, między innymi dzięki swoim talentom tyjnym i literackim, od lat uświadamia ludziom za­ l a n grożenia cywilizacyjne i uczula ich na możliwość zatrzaśnięcia się pułapki technologicznej, to w końcu właśnie Lem prze­ strzega stale nasz gatunek przed coraz łatwiej osiągalną moż­ liwością samozagłady. Z takiej zaś perspektywy rysującym się kryzysem nic jest j u ż . rzecz prosta, spowolnienie technocwolucji - lecz jej gwałtowny koniec, jaki niewątpliwie nastąpić by musiał wraz z końcem ludzkości czy świata. Tutaj więc także widać pęknięcie: jakby Lem, ubolewając nad tym, że przy rosnących wciąż możliwościach technicznych ludzkość (a przynajmniej jej część najbardziej technologicznie rozwinięta) nic potrafi sobie stanowić wartościowych celów, nie był w stanie ująć obu tych spraw w jednym horyzoncie, lecz traktował je w gruncie rzeczy jako rozdzielne. * Przegląd stanowisk współczesnego ncocwolucjonizmu w badaniu kultury znaleźć można w książce Piotra Chmielewskiego Kultura i ewolucja. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988 43 �jeszcze zastanowić. Nie ulega bowiem wątpliwości, że jako badacz kultury, Lem w znacznym stopniu pozostaje w kręgu myśli ewolucjonistycznej. Dobitnie daje temu wyraz, charakteryzując punkt wyjścia swej najobszerniejszej jak dotąd książki o kulturze - Filozofii przypadku. „Kategorią centralną - pisze - jest przypadek, rozumiany nic podług tradycji jakiejś szkoły filozoficznej, lecz wedle znaczenia nadanego mu przez empirię badającą procesy stochastyczne i ergodyczne, czyli rozwojowy tor bardzo wiel­ kich i złożonych układów. Przypadek jest wczesnym zwłaszcza zwrotnym czynnikiem wszelkiego procesu ewolucyjnego, w którym układ, powstając, wytwarza jednocześnie własne, systemowe prawa, jakich nic wykrywa się na ogól w tym, co go wszczęło." I dalej, jeszcze wyraźniej: „chodzi o takie ewolucje, w których przypadkowy, koincydenlalny stan wyjściowy prze­ radza się w trwałą cechę układu jako jego prawidłowość: rzecz jest więc o tym, jak przypadek obraca się w sternika, losowość - w los"-" . Jak poprzednio technika, tak teraz kultura okazuje się więc „bardzo wielkim i złożonym u k ł a d e m " , który wykazuje własną dynamikę niezależnie od woli uwikłanych w niego ludzi. Układem, w którym zainicjowane losowo procesy zaczynają polem wykazywać pewne regularności, tak właśnie, jak w ewo­ luującej biocenozie. 1 Podobieństwo kultury z biocenozą, twierdzi Lem. można pociągnąć dalej. Kultura bowiem, tak samo jak biocenoza, prowadzi z naturą grę o przetrwanie. Jest to gra c z ę ś c i o w o pusta; gra. „której p e w n e r e g u ł y ustanowione są nie­ zmienniczo przez naturę i trzeba się ich, będąc jej partnerem, albo domyślić, tj. wykryć jc i spełnić, albo zginąć""'. Lem pisze lu sporo o „normie ewolucyjnej", o owym minimum przy­ stosowawczym, jakie musi być przez kulturę zachowane, aby w ogóle mogła przetrwać; bardziej jednak zdaje się go inte­ resować to wszystko, co ponad minimum przystosowawcze wyrasta. A więc właśnie to, co nic daje się wytłumaczyć funkcjonalnie, co jest, innymi słowy, nadmiarowe. Bo dopiero ta część nadmiarowa jest obszarem, w którym kulturę można traktować jako system zdolny do samoorganizacji. modele kultur - pisze Lem - powstają przez pokoleniowe wzmocnienie sprzężeniem zwrotnym - losowego odchylenia od stanu wyjściowego, [...] tym sposobem kulturowe formacje, obejmujące całokształt reguł i norm etycznych, religijnych, rodzinnych, matrymonialnych itp. stanowią «wytrząśnięte z kubka» rezultaty długotrwałej «gry w s p o ł e c z e ń s t w o ) . " " Roz­ woju kultury zatem, konkretnego kształtu, jaki dana kultura przybierze, nie da się w odpowiedzialny sposób przepowiadać; choć, oczywiście, im kultura jest bardziej złożona i roz­ budowana, tym liczba stopni swobody, jakimi dysponuje, będzie mniejsza, a zatem kolejne jej etapy - mniej zaskakujące. Złożoność jednak, jak wiadomo, nie jest miernikiem doskonało­ ści homeostatycznej; z lego, że brontozaur był stworzeniem bardziej skomplikowanym niż wymoczek, nic dobrego dla brontozaurów nic wynikło. „Niekontrolowana puchlina infor­ macyjna - pisze więc dalej Lem - razem z. technologiczną clefantiazą niekoniecznie stanowią przeżywalnościowo najlep­ szą strategię. Kultura nasza trwa ledwie paręset lat, w trzonie ty­ powo technologicznym, a zatem jakieś dziesięć razy krócej niż kultury mieszkańców różnych archipelagów wysp Oceanii, które zresztą nie dlatego znikły, że j u ż nie były do dalszej egzystencji zdolne, ale dlatego, ponieważ myśmy jc zniszczyli." 4 41 Mamy zatem do czynienia z kulturą, której dalszych losów nie jesteśmy w stanie do końca przewidzieć, ani tym bardziej kontrolować, a o której j u ż wiemy, że weszła na tory cokolwiek niebezpieczne. Jest to diagnoza, którą w dość zbliżonym brzmieniu Lem wystawia także technice. Pojawia się zatem pytanie, jak się mają do siebie zakresy obu tych pojęć. Kiedy, zdaniem Lema. pokrywają się, kiedy i w jakiej mierze pozostają 44 rozłączne? Na zdrowy rozum, technikę należałoby potraktow^ jako część kultury, być może, ze względu na szczególny sposfik przyrastania odkryć i wynalazków, obdarzoną pewną auto. nomią; jeśli nawet technika jest samoorganizującym się sy$. ternem, którego dynamika wymyka się spod kontroli człowieka (swego stwórcy), to pamiętajmy, że takim samym .systemem samoorganizującym się jest i kultura. Ale wcale nic jestem pewna, czy Lem sobie to dokładnie tak wyobraża. Bo zachodzą tu również inne możliwości, na przykład taka, że kuliura jeg „niszą ekologiczną" dla poszczególnych wynalazków technicznych (trochę lak. jak w Filozofii przypadku jest „niszą ckologj. c z n ą " dla dzieł literackich); te zaś dopiero wyekstrahowane z niej, przeniesione na inny poziom, układają się w nowy układ homeostatyczny: właśnie w zaulonomizowaną technologie. Albo możliwość taka, że technika (cywilizacja techniczna)jest po prostu mianem jednej z wielu kultur: naszej mianowicie (wtedy tożsamość niezmienników dynamicznych w ewolucji kultury i tcchnoewolucji nie byłaby zaiste niczym dziwnym). Teksty Lema i pod tym względem nic są całkiem jednoznaczne. Pewne jest jednak, że kultura w jego rozumieniu nie daje się po prostu podzielić na część techniczną i część symboliczną; pewne jest też, że wymiar techniczny kultury nie daje sit dokładnie utożsamiać z jej minimum przeżywalnościowym (choć znowu mogłoby się zdawać, że w wynalazczości techno­ -1I1Wlogicznej człowieka aspekt stricte funkcjonalny odgrywa większą niż, powiedzmy, w jego twórczości artystycznej]i role Najwięcej argumentów przemawia za tym, że cywil zaeja techniczna stanowi po prostu jedną z ludzkich kultur, umiej­ scowioną w czasie i przestrzeni, a nadto wyposażoną w barda szczególne parametry. Nie jest jednak pewne, kiórc sfor­ mułowania Lema należy traktować dosłownie, a kiórc metafo­ rycznie, gdy pisze on w Filozofii przypadku, że cywilizacji przemysłowa, zrodzona jako wytwór pewnej kultury, wyzwoliła się następnie spod jej wpływu i uzyskała samodzielność Dokładnie tak: „Kultura ta, zainicjowawszy rozwój ortocwolucyjny technologii i nauki, j u ż nań nic wpływa, jak poucza otyn obserwacja. Zdobył on sobie własne prawidłowości i ją - do nich - nagina" . Związek naszej - bo przecież o nią chodzi - kultury z jej wyalienowanym płodem wynika, zdaniem Lena, z jej polisemantycznego charakteru. Kultury pierwotne, wywo­ dzi Lem, są. przynajmniej w teorii, monosemantyczne. to jest takie, że każdy społecznie przyjęty stereotyp myślowy i z* chowaniowy ma w nich tylko jedną wersję; nasza poliscmantyczna kultura stanowi zatem ich oczywiste przeciwieństw Utrzymująca się zaś przez czas dłuższy poliscmnatycznoS oznacza niestabilność historyczną; mówiąc grubo, kultin niejednoznaczna bardziej jest narażona na rozkład od jedno­ znacznej. Nasza jednak nic rozpada się. a to dlatego, że ,JW „j«~ stabilizator kulturowych s e n s ó w " występuje w niej, choć zrM niejawnie, „sfera i n s t r u m e n t a l i z m ó w " ' . 43 4 Jest to sytuacja dosyć niezwykła. Na ogól bowiem, nisK pi Lem. kulturę rozpatrywać można w dwóch planach: ..w plan* operacji, z jakich się składa, i w planie sensów, jakie t konstytuują" . Nic są to plany od siebie niezależne, w zasad* jednak nie są również tożsame (chyba że w bardzo wczes* fazie rozwoju społecznego, kiedy czynności techniczne i saBf ne nakładają się na siebie). We współczesnej kulturze anw kańskiej wygląda tymczasem na to, że operacje zaczyW zajmować miejsca sensów. Technologiom juz zastosowany* trzeba ciągle przydawać nowe. które by likwidowały niekortf tne skutki uboczne tych wcześniejszych i zaspokajały potrtf* przez nie wywołane. Jest to proces, który od pewnego czasus»» się napędza i przerwać go j u ż nie można, nawet gdyby wsZFJ bardzo chcieli; ale też dzięki temu kultura zyskuje nowy w miejsce tego, który z racji nadmiernej polisemanty utraciła. 44 �Mamy więc do c/.ynicnia z mechanizmem o znacznej autonomii, który wylągł się wewnątrz naszej kultury, rozrósł się jej obrębie i w końcu przejął nad nią kontrolę, jako cel tjając przed nią swoją własną dynamikę rozwoju. „... jak jgcosfcryczncgo systemu powstaje, rodząc się w jego wnętrzu, biologiczny, jak w biologicznym wynika antropogencza i przez most socjalizacji dochodzi do stanu - systemowego generatora kultur, jak w kulturze wynika językowy uktad i jak, we wszystkich wypadkach owych, układy powstające na prawach samoorganizacji, mając w sobie wytłoczone cechy u k ł a d u r o d z i c i e l s k i e g o jako s p r a w c z e g o , manifestują równocześnie - p r a w a s w o i s t e , lak jest podobnym, autonomizującym się systemem w ruchu, technologiczna ewo­ lucja, własnymi prawidłowościami rozwoju opatrzona" * - czylamy w Fiozofii przypadku. Inaczej jednak, jeśli dobrze rozu­ miem, niż działo się to w poprzedzającym łańcuchu bytów, między dzisiejszą technoewolucją a kulturą, która ją na świat wydala, zaczyna funkcjonować sprzężenie zwrotne. w staVV 4 Łańcuch bytów zresztą - to może przesada; obraz nakreślony |ir/e/ Lema bardziej j u ż przypomina rosyjskie baby w babach j jarmarku: autonomiczne, ale zrobione z tego samego drewna. W nowej wersji Filozofii przypadku, w rozdziale zatytułowa­ nym Grania wzrostu kultury mówi się o tym, że kultura jest w gruncie rzeczy wynikiem występowania w przyrodzie zmian nie podlegających algorytmizacji. Gdyby wszystko dało się zalgorytmizować - żadna kultura nic byłaby potrzebna. „Ewo­ lucja jest dywergencją w rozwiązywaniu zadania przeżywalnosci" * - pisze Lem; aby przeżyć w nieprzewidywalnie zmien­ nych warunkach, ustroje żywe mogą uciekać się do różnych strategii. Mogą do warunków przystosowywać się w sposób doraźny, kulturowy, inaczej mówiąc, fenotypowo; mogą leż się do nich przystosowywać w sposób trwały, czyli genotypowy - jako gatunki. W rzeczywistości zaś praktykowany jest kompromis: silna determinacja genotypowa połączona z pewną plastycznością fenotypu. „Mózg jest owym kompromisem -powiada Lem - bo, sam uwarunkowany genotypowo, potęguje lenotypową a d a p t a c y j n o ś ć " . Toteż w antropogenezie zmiany dokonują się nic w kodzie genetycznym i nie w indywidualnych zachowaniach osobniczych, lecz w aulonomizująccj się kul­ turze. Ona bowiem czyni możliwym to, co niemożliwe jest w bioewolucji: realizację strategii odwracalnych. 1 4 41 Poszczególne kultury - wywodzi Lem - początkowo po­ wstawać musiały polifilctycznie, jak gatunki, niezależnie od siebie i w izolowanych obszarach. Były też z początku mono­ foniczne, wyposażone każda w swój własny, jedyny obraz świata (tą monoikonicznością Lem w Granicach wzrostu kultury zastąpił, jak się zdaje, wcześniejszą monosemantycztość). Potem dopiero zaczynały się ścierać, zwalczać, kon­ kurować ze sobą - przez to wszystko zaś wzbogacać aż. "ajwiększąekspausywność i rozwojowe przyspieszenie zdobyła kultura śródziemnomorska przez to, że wyznawane wiary dały późnej fazie chrześcijaństwa zgodę, niebezoporną i nienatyniiastową, na powstanie technogennej empirii. T y m samym Poczęry zyskiwać prym narzędzia, wyzbywając się stopniowo jymboljc/.nego uzasadnienia i wsparcia, a zatem ponad- i pozaudzkiej sankcji transcendentalnej." * Powstała współczesna y*ilizacja przemysłowa - no, i mamy to, co mamy. Niemniej kultura w swej istocie, podkreśla Lem, pozostaje " 'ądzenicni przcciwlosowym", przypadkowo powstałym za­ l e ż e n i e m przypadkowości świata. „W świecie losowym, ^>'i stworzonym przez nikogo, przeznaczonym dla nikogo, fnym wobec nikogo" - wartości, oczywiście nie istnieją; ~ P ' ° kultura je ustanawia '. Chroniąc człowieka przed 'ucicm przypadkowości, co jest jej celem podstawowym. stara się jednak przed swoimi uczestnikami tę swoją rolę Wartości stanowione przez siebie stara się przedstawić w cn 4 c Ur er U r a l c 4 jako dane, jako po prostu odkrywane w świecie. Stąd paradosalnym walorem każdej ludzkiej kultury jest jej niepełna przejrzys­ tość dla uczestników. Dostrzegł to w swej mądrości Golem: „Kultura jest instrumentem niezwykłym przez to, że stanowi odkrycie, które, żeby działać, m u s i b y ć z a k r y t e przed swoimi twórcami"*'. A zatem, ciągnie Golem swój paradoksalny wywód, kultura jest to „laki wynalazek, który urabia po swojemu własnych wynalazców, a oni o tym nic wiedzą, kiedy zaś się dowiedzą, traci absolutnie moc nad nimi, a oni dostrzegają próżnię, i la właśnie sprzeczność jest opoką s p o ł e c z e ń s t w a " " . Żarły żar­ tami, ale to przecież jest nasza współczesna sytuacja. Konlyunuując myśl Lema, można dopowiedzieć, że stanowiony (to jest relatywny) charakter wartości nie jest j u ż dla nikogo tajemnicą (obszar wydzielony stanowiłyby chyba tylko wartości religijne - i pochodne - dla ludzi wierzących), kultura rozpada się pod naporem własnej poliikoniczności, miejsce sfery sensów (od­ wołuję się tu do poprzedniej części wywodu) zajęła dynamika rozwoju technologicznego (której pochodną jest bezsensowny wzrost konsumpcji). Słowem, nadmiar samowiedzy wcale nie wyszedł nam na zdrowie. A jak. zanim do tego doszło, kształtowały się wartości w kulturze'? Czy można o tym procesie powiedzieć coś więcej niż. to. co j u ż wiemy: że był losowy, nieuświadamiany i że nie mógł szkodzić minimum przeżywalnościowcmu? Szczegółowy opis rodzenia się wartości stanowi jedne z głównych wątków Filozofii przypadku; w grę wchodzą tu jednak wartości dość specyficzne, bo literackie - estetyczne i dodatkowo powiązane z koniecznością odczytywania kodu symbolicznego. M i m o to spróbujmy odtworzyć rozumowanie Lema, a potem zastanowić się, jak szeroki może być zasięg jego stosowalności. Filozofa przypadku jest, jak wiadomo, książką zdecydowa­ nie polemiczną, wymierzoną lak przeciw fenomenologicznej, jak przeciw strukturalistycznej teorii dzieła literackiego. Obu tym szkołom, a także paru innym, Lem przeciwstawia argument następujący. Nic ma niczego takiego, jak dzieło literackie, nie jest to żaden byt, żaden przedmiot, którego budowę można by badać. Istnieje natomiast wielka mnogość poszczególnych, indywidualnych odczytań tego samego dzieła - i tylko owymi odczytaniami można się zajmować empirycznie. Dzieło literac­ kie bowiem s t a j e s i ę dopiero w odbiorze - i tym samym podlega kolejnym relatywizacjom: do podmiotu czytającego, do społeczeństwa, którego ów przedmiot jest członkiem, do histo­ rii, do polityki, co całości kultury. Ta różnorodność odczytań jest przez teoretyków kultury traktowana często jako zakłóce­ nie, przeszkoda; co o tyle jest bezsensowne, powiada Lem. że poza tą różnorodnością nic ma nic. A zatem nie jest to przecież różnorodność nieograniczona ani całkiem dowolna; w końcu dwie osoby są w stanic ustalić w rozmowie, że czytały tę samą książkę, nie podając tytułu ani autora. Jakie więc są tu granice rozrzutu? Lem porównuje odbiór dzieła literackiego do embriogenezy. Każde poszczególne odczytanie byłoby wówczas fenotypem, genotyp zaś (nietożsamy przecież ani z zadrukowanymi strona­ mi, ani z rękopisem, ani z zamysłem autora, ani z tym co „zawarte jest" w dziele niezależnie od odczytań) należałoby dopiero z mnogich fenotypów zrekonstruować. Dokładnie lak, jak to robi genetyka populacyjna. „Rozmiary pola fenotypowcgo, jako granice jego rozrzutu, wyznacza środowisko - bio­ logiczne bądź kulturowe [...] tekst, trafiając w różne odbiorcze środowiska, realizuje je w różnych przedziałach z m i e n n o ś c i . " " Nie dość na tym, genotyp w biologii, jak wiadomo, nie jest niczym stałym: mutacje a także zmiany środowiska sprawiają, że zmienia się w czasie. I podobnie jest z literaturą: budując stochastyczny model dzieła, również i jego genotyp winniśmy traktować jako zmienny. Ostateczny więc obraz rysuje się 45 �następująco: rozmaite akty odbioru, z konieczności zakłócane przez warunki i przez wydarzenia losowe, tworzą klasę fenoty­ pów, która stabilizuje się w pewnych granicach; jeśli jednak zmienią się znacznie warunki środowiskowe i strategia odbioru (na przykład - a to j u ż mój przykład - jeśli zaniknie cenzura, a zatem i skłonność do odszyfrowywania ukrytych treści), wówczas tak ustabilizowana klasa fenotypów ulega zmianie, a więc i generujący ją genotyp okaże się również, inny. Stochastyczny model dzieła literackiego, zaproponowany w Filozofii przypadku, dotyczy w zasadzie kształtowania znaczeń; w tym sensie jest właściwie modelem wszelkiej wypowiedzi językowej, która w procesie komunikacji podlega rozumiejącemu odbiorowi. Z drugiej jednak strony Lem pisze, i słusznie, że „aksjologiczne pierwiastki od semantycznych w odbiorze oddzielać się zasadniczo nie d a j ą " " . Jeśli więc, w wyniku procesów masowo-statystycznych uwikłanych w sfe­ rę historii, kultury i języka, następuje w końcu względna stabilizacja sensu dzieła, to następuje również względna stabili­ zacja jego wartości. Ze jest to prawdą - widać dokładnie, jeśli się prześledzi losy utworów, które mozolnie i przez długie lata musiały dobijać się rangi nickwestionowalnych arcydzieł; i tych niegdyś nickwestionowalnych arcydzieł, o których dziś nikt już nie pamięta. Ale dokładnie to samo, co o arcydziełach, można przecież powiedzieć o zachowaniach i postawach ocenianych jako wartościowe: pewne czyny, cokolwiek do siebie podobne, lecz każdorazowo indywidualnie zabarwione przez osoby, które ich dokonują, byłyby fenotypami odpowiadającego im geno­ typu, który w innej terminologii określany być może po pro­ stu jako norma (moralna lub obyczajowa). Taki właśnie charak­ ter mają różne „ s i ę " regulujące nasze postępowanie: nic dowolne, lecz kształtowane losowo w procesach masowo-staty­ stycznych. Mógłby ktoś wprawdzie zarzucić mi, że dokonałam zbyt daleko idącej ekstrapolacji, na podstawie znaczeń wnioskując 0 wartościach literackich, a na podstawie wartości literackich - o wartościach w ogóle. Usprawiedliwia mnie jednak fakt, że podobne wnioski, jak ja na podstawie Filozofii przypadku, Lem formułuje, nie odwołując się już do literatury, w artykule z 1966 roku zatytułowanym Etyka technologii i technologia etyki. Pisze tam, że etyka to nic innego jak część gry w społeczeństwo, jako że aspekt etyczny mogą mieć jedynie sytuacje międzyludzkie; jaka część - to j u ż zależeć będzie od konkretnej kultury. Różnice biologiczne między ludźmi i rasami ludzkimi w zasa­ dzie na kształt kultur nic wpływają; jeśli tytko realizowane jest minimum przystosowawcze, to cała „ n a d m i a r o w a " reszta może przybierać kształty dowolne. A czy będą one apollińskie, czy dionizyjskie, czy okażą się stacjonamo-ruralne, czy dynamiczno-przemysłowc - o tym w gruncie rzeczy decyduje los. Mówiąc krótko zatem: wartości sobie, biologia sobie. Czy na pewno jednak? Pamiętamy przecież, że w kulturze musi występować minimum przystosowawcze, elementarna zdolność do współpracy, bez której żadne działanie zbiorowe nic mogło­ by się dopełnić; len warunek właśnie stanowi „normę ewolucyj­ n ą " . Pamiętajmy też. że Lem skłonny był obok minimum kooperacyjnego za możliwe uznać także pewne minimum altruistycznc. W Rozmowach wywodzi przecież, wprawdzie trochę żartem, że „szlachetne odruchy ludzkie [...] są pro­ gramowane genetycznie", i twierdzi, że imperatyw kategorycz­ ny Kanta można wywieść z osnowy biologicznej* .1 tłumaczy to tak: empiria wskazuje, że z dwóch gatunków istot społecznych, z których jeden preferuje osobniczy egoizm, a drugi altruizm 4 - ten drugi ma znacznie większe szanse zbiorowej przeżywalności. Udowodniono dzięki symulacji komputerowej, ciągnie Lem dalej, że taka jest właśnie norma ewolucyjna. Znane zachowania delfinów i wielorybów, klórc rannego towarzysza wypychają na powierzchnię, aby mógł zaczerpnąć tlenu, są w istocie „uwarun­ kowane genowo": „geny warunkujące ten typ behawioni zostały w loku ewolucyjnym wyselekcjonowane i wprowadzo­ ne jako automatyczna odruchowość, będąca znamieniem normy 46 gatunkowej"^. W interesie zachowania gatunku w genotyp wpisane zostało zatem pewne minimum dobroci. „ N o r m a ewolucyjna" i genotypowy altruizm w niemałym stopniu ograniczają więc autonomiczność kultury i jej losowy charakter. Może więc, wbrew zastrzeżeniom Lema, w jeg poglądzie na świat rozbrat między biologią a kulturą nie jesl lafc zupełny? Być może zachodzi lu ciągłość w znacznie ściślejszym sensie, niż by to wynikało z zaprezentowanego wcześntó łańcucha bytów z Filozofii przypadku. Wypada jednak zapytać najpierw, czym właściwie miałby być ów przyrodzony altruizm. Lem ma tu zapewne na myśjj teorię tak zwanego doboru krewniaczego czy selekcji krewniaczej; teoria ta, jak pisze najkrócej Władysław KunickiGoldfinger. głosi, że „w selekcji faworyzowane są te rodzaje postępowania, które zwiększają szansę pomnożenia własnego genotypu""\ W społecznościach owadzich, takich jak mrówki lub pszczoły, wszyscy pracują „ d l a " królowej, ponieważ to ona bezpośrednio pomnaża genotyp. Antoni Hoffman, który [ sprawę omawia dość szczegółowo, przytacza z tej okazji wyliczenia Scwalla Wrighta dotyczące „pokrewieństwa genety­ cznego" owadów; wynika z nich, że na przykład mrówki, robotnice spokrewnione są bliżej ze sobą, niż byłyby z własnym potomstwem, gdyby je mieć mogły; dlatego - z genetycznego punktu widzenia - mrówkom bardziej „opłaca się" pielęgnować larwy swoich sióstr-robotnic niż swoich (nieistniejących) dzie­ ci. Zdaniem socjobiologów, pisze Hoffman, „ g e n o t y p " , w któ­ rym nic ma dyrektywy działania zgodnej z wynikami rachunku współczynników pokrewieństwa genetycznego, musi przegraj w konkurencji wewnątrzgatunkowej z genotypem, który taką dyrektywę zawiera"". Zatem być może rzeczywiście przyroda premiuje „altruizm". Tylko czy rzeczywiście zachowania na rzecz pomnożenia własnego genotypu mają coś wspólnego z altruizmem w .sensit etycznym, realizowanym przez człowieka w zachowaniach kulturowych? Tu zdania będą co najmniej podzielone*. Cyto­ wany j u ż Kunicki-Goldfinger sądzi na przykład, że tropienie udziału czynnika genetycznego w kształtowaniu ludzkich nomi etycznych jest w gruncie rzeczy nadużyciem. U naczelnyca bowiem powszechna jest rywalizacja seksualna i na tym tle agresja wewnątrzgatunkowa, natomiast zasięg selekcji krew­ ni aczej - nikły (praktycznie ograniczony do własnej rodziny z czym społeczeństwo jako całość musi walczyć). A przed* wszystkim „człowiek jest istotą kulturową i przekazywanie ceń zachowania się i postępowania poprzez przekaz pozagenctyczny, kulturowy ma [dla niego] ogromne znaczenie"-*. Nic jesl to jednak, rzecz prosta, pogląd powszechnie obowiązujący. Wśród uczonych, których opinie zestawia w swej książce Hoffman sporo jest wprawdzie krytyków przenoszenia teorii selekcji krewniaczej w obszar kultury ludzkiej, jednak w sprawi* genetycznego przekazywania norm etycznych socjohiolog Ed­ ward Wilson i etolog Konrad Lorenz razem znajdą się w prze­ ciwnym obozie. Dla Wilsona, pisze Hoffman, ..program genel)" czny człowieka wyznacza uniwersalia ludzkie i narzuca wl turze, a właściwie kulturom, ograniczenia" : '' wśród t p l uniwersaliów znajdują się między innymi niezrytualizo«*J| agresja wewnątrzgatunkowa, psychologiczna odmienność oraz potrzeba transcendencji. A można by do nich dopt* warunkowaną przez dobór krewniaczy (czy, jak woli Lon* grupowy), zdolność do kooperacji. Czyli podstawę żarów* domniemanego altruizmu, jak wspominanej tu już wiclokrot* „normy ewolucyjnej". 0 ? s 1 Lem wprawdzie zgodziłby się pewno z argumentami 5* phena Goulda, który pisze, że - nawet przyjąwszy, że M \ * Wyczerpujący przegląd stanowisk socjobiologów w kwestii I cznych i kulturowych konsekwencji genetycznego wyposażeni* wieka znaleźć można w antologii Człowiek, zwierzę spulecS* redakcją Barbary Szackiej i Jakuba Szackicgo, Czytelnik, W»" 1991; zwłaszcza w ickstach Rogera D. Maslersa, Richarda D. Ale* oraz. Pierrc'a L . van den Berghe'a. �normy etyczne przekazywane są w genach - w praklycc najczęściej nic da się ustalić, czy konkretna norma ma po­ chodzenie genetyczne, czy kulturowe. Jeśli jedno z plemion eskimoskich ma zwyczaj, uciekając przed głodem, pozostawiać w dawnej siedzibie starców, których w ten sposób skazuje się na śmierć, lecz zarazem zwiększa szanse przeżycia pozostałych _ to właściwie nic sposób orzec, czy jest to wpisana w geny selekcja krewniacza, czy działanie normy przekazywanej w wy­ chowaniu. Lem podpisałby się też z pewnością pod pytaniem stawianym przez Johna Mayarda Smitha: jeśli socjobiologia uzasadnia istnienie tylko niektórych norm etycznych, to skąd się wzięły wszystkie pozostałe? - bo w końcu to jest jeden z głównych tematów jego twórczości. Upierałabym się jednak, że stanowisko Lema jest socjobiologizmowi bliskie; zarówno ze względu na altruizm przypisywany gatunkowi ludzkiemu w Rozmowach, jak ze względu na założenie wspólnych nie­ zmienników dynamicznych, czyli ciągłości, jaką Lem dostrzega w ewolucji życia i kultury. A także z powodu ciągłości, jaką ustanawia między cielesnością a świadomością człowieka; tę jednak sprawę odłożymy do innej okazji. PRZYPISY 1 s U 1 Ant"" Hoffman. Wokół ewolucji. Państwowy InslyUI Wydawniczy. Warw a 1982 Tainze. s. 137 'Tamże. s. 149 ' Tamże. s. 11.1 ' Tamże. s. 133 ! "Por. Friljof Capra. Punki zwrotny. Nauka, społeczeństwa, nowa kultura Przełożyła Ewa Woydyllo. Przedmowa opatrzyła Anna Wyka. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 88-89 Tamże. s. 113 'Tamże. s. 119 •Tamże. s. 124 '* Stefam Amsterdamski. Mi(dz\ historią a metodą. Państwowy Instytut Wydawniczy. Warszawa 1983. s. 122 " Por. tamże. s. 159 |: Francois Jacob. Gra możliwości. Exej ti różnorodności życia. Przełożył Marek Kunicki-Goldfingcr Przedmowa opatrzył Władysław Kunicki-Goldfinger, Państ­ wowy Instylut Wydawniczy. Warszawa 1987. s. 7 "Filozofia przypadku, dyskusja. ..Pamiętnik Literacki" z. 1/1971 " Tamże, s 359 "Stanisław Bereś. Rozmowy ze Stanisławem Lemem, Wydawnictwo Literac­ kie, Kraków 1987. s. 170 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1988. I. 2. s. 138 " Tamże. l. 2. s. 50 "Tamże. I. 2. s. 12 "Tamże. * Biblioteka XXI wieku. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1987. s. 41-42 :l Rozmowy, op. cii., s. 338 "Filozofia przypadku. Wydawnictwo Literackie. Kraków IS>68. s. 312. podkreślenie moje Dialogi. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1972. s. 6 Summa lechnologiae. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1969. s. 19 'Golem XIV. Wydawnictwo Literackie. Kraków 1981. s. 41 :1 51 * Summa lechnologiae. op. cii., s. 27 n Capra, op. c i t . s. 88 Tamże. i . I I ] *' Summa lechnologiae. op. cii., s. 33 Tamże. s. 31 Tamże. s. 37 Dzienniki gwiazdowe Ijona Tichego. Czytelnik. Warszawa 1976. 07 Tamże. s. 209 Dialogi, op. cit., s. 5 Kozmowy, op. cit., s. 285 Trzydzieści lal później. ..Wiedza i Ż y c i e " nr 6/1991 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 21 Tamże. s. 388 Tamże. s. 393 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427 Por. tamże. s. 424 Tamże. s. 422 Tamże. s. 427-428 Filozofia przypadku, op cii. (1988). t. 2. s. IR Tamże. t. 2. s. 22 Filozofia przypadku, op. cit. (1988), t. 2, s. 29 Por. lamze. I. 2. s. 31 Gotem XIV. op. cit.. s. 28 Tamże. s. 29 Filozofia przypadku, op. cit. (1968). s. 216 Tamże. s. 332 Por. Kozmowy, op. cit.. s. 382 Tainze. s. 383 Władysław KunickiGoldfinger. Genetyka, Wizje urzekające i groźne. Alla. Warszawa 1987. s. 135 Hoffman, op. cii., s. 23 Kunicki-Cioldfinger. op. cii., s. 136 Hoffman, op. cii., s. 44 Tamże. 47 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4b84022ccc99395c94c534d258a85510.pdf 56e4a5daf7d06e074a8660ffe3106059 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3429 Title A name given to the resource Jak rozumieć "Ziemię Ulro"? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.48-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mencwel, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jak rozumieć „Ziemię Ulro"? Ziemię Ulro wybrali sami studenci. Była to książka samorzutnie skupiająca uwagę czołówki Warszawskiego Koła Polonistów. Sympozjum mające na celu wszechstronną dyskusję nad tym esejem Czesława Miłosza przygotowywano ponad rok. we współpracy merytorycznej i organizacyjnej z Katedrą Kultury Polskiej UW. Odbyło się ono w ośrodku MKiS,,Wigry'' nad jeziorem Wigry (dawny klasztor kamedulów) i trwało od 11 do 13 listopada 1993 roku. Uczestnicy sympozjum odbyli pięć sesji dyskusyjnych na następujące tematy: ,.Jak czytać Ziemię Ulro.' - wyznaczniki gatunkowe utworu" (zagajenia Paweł Rodak i Marcin Piasecki); „Czym jest Ziemia Ulro - diagnoza negatywna" (zagajenia Magdalena Rud i Aneta Gómicka-Boratyńska); ..Kryzys i światopogląd" (zagajenia Paweł Maciejko); „Ziemia Ulro a Rodzinna Europa" (zagajenie Paweł Rodak); ..Mistycyzm Miłosza - mistycyzm Ziemi Ulro (zagajenie Krzysztof Chlipalski). Opracowany zapis tych dyskusji liczy 174 strony. Przedstawiamy tutaj niewielki (około jednej dz.isiątej zapisu), lecz reprezentatywny fragment dyskusji na lemat ..Kryzys i światopogląd", którą zagajał Paweł Maciejko. PAWEŁ M A C I E J K O : Zaczniemy od kryzysu. „ K r y z y s " po­ chodzi od greckiego słowa „ k r i n o " , które znaczy dosłownie „dzielić", „ o s ą d z a ć " bądź „mierzyć się** i wjęzyku greckim jest czy leż było używane w trzech sensach. W sensie medycznym, to znaczy jako określenie tego momentu choroby, w którym dochodzi do przesilenia i albo pacjent umiera, albo zdrowieje; w sensie teologicznym, tak jak jest używane w Nowym Testamencie, w grece nowolestamcntowcj, gdzie oznacza po prostu Sąd Ostateczny: i wreszcie w sensie logicznym, w którym to sensie kryzys oznacza mniej więcej tyle samo, co dysjunkcja czy też ostra alternatywa. Taka formuła, w której należy wybrać jedną z dwóch możliwości, ale nigdy obydwie naraz. Oznacza więc formułę „albo - albo". Tak to wygląda w grece. Następnie to słowo zaczyna być używane w językach nowożytnych i użycie logiczne zwykle w ó w c z a s ginie, natomiast pozostają metaforyczne użycia sensów teologicznego i medycznego. Określenia „ k r y z y s " zaczyna być przenoszone na płaszczyznę historii, w ostateczny sposób zostaje związane z dziejami przez idealizm niemiecki, gdzie „ k r y z y s " będzie oznaczał jedną z trzech możliwości rozumienia historii. Pierwsza możliwość jest laka, że kryzys i historia czy też dzieje - a przekładając na współczesną filozofię, kryzys i kultura, tak będzie u Heideggera - to jest dokładnie to samo. Nie można mówić o kryzysie w historii czy w kulturze, gdyż. historia jako taka jest kryzysem, co w niemieckiej kulturze idealistycznej najpełniej się wyraziło u Friedricha Schillera w takiej formule, że „dzieje świata są sądem nad ś w i a t e m " . Drugie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " , to rozumienie, w którym oznacza ono pewien cyklicznie powtarzający się przełom w historii. Zmiany jednej formacji na drugą, odejście starych wartości i zastąpienie ich nowymi, pewną radykalną zmianę formacji kulturowych, która w historii co jakiś czas się dokonuje. I trzecie historiozoficzne rozumienie słowa „ k r y z y s " to sekularyzacja tego użycia Nowolestamcntowcgo. Kryzys oznacza tutaj koniec historii czy też. koniec dziejów. I to jakby najpełniej wyraziło się w wykładach Kojcvc'a, słowo to pojawia się w tym sensie, jako koniec historii. Tak mniej więcej wygląda pole semantyczne słowa „ k r y z y s " . Słowo „światopogląd" z kolei jest kalką niemieckiego słowa „ W c l t a n s c h a u u g " . „ W c l t " t o t y l e , co „ ś w i a t " , „ A n s c h a u u g " jest słowem znacznie ciekawszym. To jest słowo Kaniowskie, które w polskim przekładzie Krytyki czystego rozumu jest tłumaczone jako „ n a o c z n o ś ć " bądź. jako „ o g l ą d " i oznacza tyle, co zarazem akt poznania i treść aktu poznania. Kant dokonuje dedukcji transcendentalnych kategorii, czyli warunków możliwości naj­ pierw naoczności empirycznej, to znaczy czasu i przestrzeni, a potem naoczności myślnej, to znaczy kategorii czystego inelcktu, warunków, pod jakimi możemy najpierw coś poznać. 48 a potem pomyśleć. Światopogląd to nie jest tylko obraz świati wprawdzie założenie, że mamy jakieś obrazy świata, tam sit pojawia, ale nic można sensownie mówić o światopoględzjt odrywając jego kategorie od dychotomii podmiotu i przed­ miotu. To znaczy, że ludzie mają światopoglądy tylko o tyle, o ile człowieka sproblematyzujcmy jako podmiot, świat zai, w tym i innych ludzi, jako przedmioty poznania. Tu zamierzam wyłożyć pierwszą mocną tezę mojego zagaje­ nia. Otóż. chciałbym pojęcie kryzysu światopoglądu wyostrzyć, rozumieć lulaj kryzys w pierwszym z tych idealistycznych rozumień, o których mówiłem wcześniej - a zatem stwierdzić, ż e światopogląd jako taki jest oznaką kryzysu Fakt. że człowieka, że świat prohlcmatyzujcmy w len sposób, że ludzie mają pewien światopogląd, mają pewien pogląd na świat, czy leż ż e świat jawi im s i ę jako pewna naoczność - sam len fałd w sobie jest wyrazem kryzysu. Nic ma więc sensu mówić 0 kryzysie światopoglądu naukowego bądź świalopogladi religijnego. Jest światopogląd i to właśnie jest znak kryzysu Coś takiego, jak sądzę dochod/i do glosti w Ziemi Ulro. niezależnie od tego, czy Miłosz zdaje sobie z lego sprawę, czy nic. M o i m zaś zdaniem w dużej mierze mc zdaje sobie z tego sprawy. Cała nasza dyskusja przedpołudniowa |na temat: Czym jat „Ziemia Ulro" - diagnoza negatywna - red. ] mówiła o katego­ riach relacyjnych. Dyskutowaliśmy o tym, jaki charakter IM relacja między ogólnym a szczególnym, między Miłosze** a d z i e ł e m Miłosza, między diagnozą kulimy a diagnozą własne?I osoby. Sam fakl, że taka relacja istnieje, nie /osial w lej dyskus" poddany w wątpliwość i został przyjęty jako rzecz naturalH 1 oczywista, podczas gdy nic jest to r / c c / ani naturalna, * oczywista. Nawet jeśli pojawiały się głosy, /e relacja ta je" tożsamościowa, to nadal jest to relacja. Dla mmc icdnak to W jest oczywiste i proponowałbym jaku pierw s/y punkt w dyskusji: czy w ogóle można o tym mówić sensownie, a jeśli U* lo jak.' Jako pierwszy chciałbym powiedzieć is Iko lylc, że jeż** /achod/i tutaj jakieś warunkowanie, lo warunkowanie W obustronne. To znaczy istotne jest lo, że M i l o s / czy też nodm* mówiący w jego książce tyleż daje jakąś diagnozę świf*! swojej osoby czy rzeczywistości, ile sam jest w y i w o ^ j Innymi słowy, kiedy mówi o kryzysie kultury europejswj a mówi o tym niewątpliwie, to nie należy /upominać, że Mi^J nie jest niczym innym, jak produktem teiże kultury. I h y ć n * * ! wracam do tego połączenia kryzysu i światopoglądu, właśni* I tym polega „ziemia U l r o " , że taka relacja /uczy na się P°j* ,1 Magda Rud wprowadziła do dyskusji pojęcie Pana Boga. ja''*! mogę powiedzieć tylko tyle: w moim pr/ekonaniu •• "*\| U l r o " wyraża się najpełniej nie tylko w tym. /e taśmo* produkowane samochody czy komputery, ale i w tym | a I C Ł �taśmowo został wyprodukowany Czesław Miłosz i Pan Bóg także To znaczy „ziemia U l r o " nie polega na niczym innym, jak a taśmowym produkowaniu rozmaitych form świadomości. ! tyle. Dziękuję. MAGDALENA RUD: Powiedziałeś o taśmowym produkowa­ no Pana Boga. Ja sobie zdaję sprawę, że użycie takiego sformułowania miało być pewnego rodzaju prowokacją - widać tona kilometr. No więc j a d a ł a m się sprowokować i proszę, abyś wyjaśnił. ANDRZEJ M E N C W E L : Jeśli wyjaśnił nam pan, co należy rozumieć przez światopogląd, to nic wyjaśnił pan jednak, jaka jest relacja światopoglądu naukowego i religijnego. PAWEŁ M A C I E J K O : Odpowiadając na pańskie pytanie: w mo­ jej perspektywie jest to dokładnie wszystko jedno. U Miłosza natomiast to nic jest wszystko jedno. Fakt, że Miłosz buduje taką opozycję, mówi, że i religia, i nauka to są światopoglądy - ten fakt czyni jego książkę samozaprzeczną. W moim przekonaniu to przeciwstawienie jest przeciwstawieniem pozornym. Jeżeli i naukę, i religię sproblematyzujemy jako pewne formy świado­ mości, no to w zasadzie... MATEUSZ W E R N E R : ...dokonujemy za każdym razem tej samej operacji. PAWEŁ M A C I E J K O : ...to w zasadzie jest to samo. To znaczy, kryzys nie polega na tym, że są dobre formy świadomości i złe formy świadomości. To jest pozorne rozwiązanie, to, co Miłosz proponuje. I teraz odpowiadając Magdzie Rud. Odpowiedź. 0 seryjną produkcję Pana Boga jakby też jest w tym zawarta. Bóg jest rozumiany w określony sposób. I kategorie, w których Bóg jest rozumiany, są znowu kategoriami świadomościowymi czy kategoriami kulturowymi. W gruncie rzeczy kategoriami, w których nie ma zasadniczych różnic. Nic ma zasadniczych różnic między kategoriami, w których rozumiesz telewizor czy samochód, a tymi, w których rozumiesz Pana Boga. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Z jakiego miejsca ty myślisz? 1 jeszcze jedna ważna rzecz. Wydaje mi się, żc w tym, co mówisz, jest zarzut, jest to wyraźnie wartościujące. Powiedzmy to w ten sposób: ty się z tym nie zgadzasz. Ty uważasz, żc to jest pogłębianie „ziemi U l r o " . PAWEŁ M A C I E J K O : Z jakiego punktu ja mówię? Można powiedzieć tak: w tej książce jest pewna diagnoza stanu rzeczywistości, są wyrażone - w sposób świadomy czy nie - sady: czym jest rzeczywistość i czym rzeczywistość być powinna. Tc sądy, w moim przekonaniu, są wyrażone z. perspek­ tywy absolutyzacji pewnej formy świadomości. Teraz jest pytanie, czy nawet jeżeli te sądy były prawdziwe, to czy one są nadal prawdziwe. Czy diagnoza, którą stawiał Miłosz, jest Jeszcze wciąż aktualna. Bo nic jest bynajmniej rzeczą oczywis•ł. że taka newtonowsko-kartezjańska nauka, z którą Miłosz Polemizuje, jest nauką, która istnieje obecnie i która rządzi j^zym światem. Pierwszy przykład z brzegu. Współczesna ''*yka z fizyką newtonowską ma niewiele wspólnego. Jest tak wdzo antynewtonowska, jak tylko można sobie wyobrazić. wzeze dwa zdania. Otóż. w moim przekonaniu, rzeczywistości "oecnej tu i teraz nie da się ująć ani zrozumieć w kategoriach atopog|ądowych. W kategoriach dychotomii podmiotu Przedmiotu, relacji: podmiot - przedmiot. Niezależnie od tego, sobie tę relację zdefiniujemy i jak będziemy ją określać. Ta • czywisiość to dekonstrukcjonizm, lo New Age w religii, to p mnóstwo takich historii. . WEL KODAK: T y , Pawle, powiedziałeś, że kiedy się ^awia słowo ..światopogląd", lo musi nastąpić rozszczepie' * ^ ' < - p r z e d m i o t . Musi pojawić się problem intersubieky " ° * ' - problem kultury, tak jest zbudowana ta książka, takie ksi ^ " " k ujmuje Miłosz. Zgoda, tak jest zbudowana ta a. ale Miłosz zdaje sobie z tego sprawę. Z tego, co ty n t 0 t 0 wi m 0 tyw c 0 - Z s c m u z t c n ^SzczrT ^ y ^ J światopogląd, że j u ż to zepienie - to „ziemia U l r o " . To jest jej konstytutywna cecha - to rozszczepienie. On pisze tę książkę chcąc wyjść z Ulro - i to rozszczepienie potwierdza. Ale zdaje sobie z tego sprawę. Moje pytanie teraz jest takie: słowem kluczowym w Miłosza książce jest „ w y o b r a ź n i a " . Czy wyobraźnia to jest świadomość, czy wyobraźnia to naiwna, prymitywna, tak samo naiwna jak naiwni byli ci greccy filozofowie przedsokratejscy. z podobnym lypcm naiwności, naiwna, ale jednak próba wyjścia poza lo. co jest przedmiotowe i podmiotowe, poza to, co jest kulturowe, poza to właśnie, co ty nazywasz świadomością? Poza to rozszczepienie? Czy wyobraźnia nic jest taką szansą? To słowo jest tutaj zupełnie kluczowe. PAWEŁ M A C I E J K O : Tak. Ja uważam, żc tak jak dychotomia religii i nauki, tak dychotomia rozumu i wyobraźni jest nakreślona z tego samego poziomu. Z poziomu światopoglądu. Wyobraźnia jest tutaj określana poprzez negację rozumu. Albo jako drugi człon relacji, której pierwszym członem jest rozum. I le kategorie kulturowe dotyczą wyobraźni dokładnie w takim samym stopniu, w jakim dotyczą rozumu. To nie jest tak. że istnieje wyzwolona wyobraźnia, która może dosięgnąć ab­ solutu. A jeżeli istnieje, to posiadają ją mistycy, no a mistycy, jak sam powiedziałeś, nie piszą Ziemi Ulro, tylko Drogę na górę Karmel. PAWEŁ R O D A K : Ja powiedziałem, że to jest naiwne. P A W E Ł M A C I E J K O : Jeżeli ktoś pisze taką książkę, książkę dyskursywną; książkę, w której operuje pewnym aparatem pojęciowym, to wypowiada się z perspektywy świadomości i rozumu. MARCIN P I A S E C K I : Czy uważasz, że jesteśmy skazani na takie książki? PAWEŁ M A C I E J K O : Czy jesteśmy skazani na „ziemię Ulro"? MARCIN PIASECKI: Tak PAWEŁ M A C I E J K O : Uważam, że lo jest tak - że wracając znowu do tego, co mówiła Magda - Pana Boga do dyskursu wkleić się nie da. Do dyskursu można wkleić pojęcie Pana Boga. A w momencie, w którym zaczynamy operować pojęciem Pana Boga, pakujemy się w „ziemię U l r o " . A N E T A GÓRNICKA: Tylko jedno zdanie. T o doświadczenie mistyczne, które też nic wiem, czy może być opisane, jest jakimś sposobem w tym twoim rozumieniu. Czy to przeżycie nie może być intersubiektywne? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja nie wiem, co może być sposobem. Ja wiem. żc to nie jest sposobem. Ja tyle powiedziałem. PAWEŁ R O D A K : Ja myślę, żc dość ważna jest tu scena, którą Miłosz opisuje, ta scena widzenia Oskara Miłosza. PAWEŁ M A C I E J K O : Uhm. PAWEŁ R O D A K : Oskar Miłosz zapisuje swoje widzenie. Że właśnie, j u ż nie pamiętam jak to jest. że Bóg Abrahama, Izaaka. Jakuba, a nie Bóg filozofów. Widzenie, może widzenie, ale ja nic wiem, czy w ogóle widzenie jako widzenie, czy widzenie opowiedziane, to j u ż nic... PAWEŁ M A C I E J K O : Tak, ale... Zobacz, Czesław Miłosz idzie jeszcze dalej. Nie tylko, żc nic opisuje widzenia, ale opisuje opis widzenia, które miał Oskar Miłosz. Jeszcze schodek dalej. PAWEŁ R O D A K : Ja wiem. ANDRZEJ M E N C W E L : Ja się na razie powstrzymywałem, bo to, co powiedział Paweł, budzi we mnie straszliwą ambiwalcncję i czuję narastającą we mnie agresję. PAWEŁ R O D A K : Który Paweł? ANDRZEJ M E N C W E L : Paweł Maciejko powiedział szereg rzeczy słusznych i do pewnego momentu j a się z nim zgadzam. Znaczy, z określeniem trzech znaczeń kryzysu, z definicją światopoglądu, prawdę mówiąc to są takie bezdyskusyjne orzeczenia. Natomiast ton apodyktycznej refutacji. jakiej zo­ stało poddane to dzieło, pozostaje w zaskakującej dysproporcji do tych elementarnych ustaleń, jakie na początku podał P a w e ł Widzę dość mały zapas racji uzasadniających tę refutację. wprowadzona na początku kategoryzacja tę apodyktyczną 49 �refutaeję uzasadnia dość słabo, by nic rzec, że nic uzasadnia jej wcale. Po drugie, tojcsi rzeczywiście kwestia emocjonalna i nie zdążyłem jeszcze sobie sam wyjaśnić, przeczekując kolejne fazy głosów, że mnie to dotyka. Ta rcfutacja mnie dotyka, choć nic jestem wyznawcą klęczącym tej książki, ani w ogóle lego autora. Więc spróbujmy sobie wyjaśnić, co właściwie się stało. Jak ja rozumiem to, co Paweł mówił? Najkrócej rzecz biorąc, zostało dokonane, nieuprawnione, moim zdaniem, utożsamienie pew­ nych operacji logicznych z pewną analizą historyczną. T o są inteligentne uwagi, ale w pewnym sensie są lo operacje formalne, których prawic zawsze można dokonać, właściwie w odniesieniu do każdego tekstu, jakkolwiek by on był przedstawiony, a jedynym osiągnięciem jest lo. żc rzeczywiście doskonale dcslruują przedmiot dyskusji. Podczas gdy możliwy przedmiot dyskusji wygląda zupełnie inaczej. A jeśli nic zupełnie, to przynajmniej w dużej mierze. Inaczej jest położony, prawda? On jest rzeczywiście położony historycznie. Jeżeli ta książka ma jakiś sens, to ma sens historyczny. Ma ten sens spleciony, bo jest tyleż historią osobistą, co historią kultury, o czym była mowa. Można j ą odrzucić - lecz nie ma mocy Operacji logicznej, tak mi się wydaje, zresztą ona w ogóle nic występuje w lej konkurencji i autor parę razy mówi: j a nic jestem filozofem, ja w ogóle inaczej jestem usytuowany. Jak jest usytuowany? Usytuowany jest na granicy kryzysu światopoglądu naukowego. I przedstawia pewne racje. Jest taki kryzys czy nie? „Jest" - odpowiada. Opis „ziemi U l r o " jest opisem światopoglądu naukowego. Światopogląd naukowy wytworzył tę ziemię. Otóż na tej ziemi, pan powiada, nic można dokonać rozróżnienia: subickt-ohiekt. Nic podobnego! Właśnie na tej ziemi to rozróżnienie zachodzi. Ta ziemia jest ukon­ stytuowana przez to rozróżnienie. Jest ukonstytuowana w ten sposób, że utworzyliśmy wokół siebie laki oto świat matematyczno-przyrodniczy i że on nam samym przedstawia się jako obiektywny. W świecie mitycznym, owszem, nie ma takiego rozróżnienia. Ale my nic jesteśmy w świecie mitycznym. W świecie mistycznym też prawdopodobnie nie ma, ale my nie jesteśmy w tym świecie. Dopóki jesteśmy tu, czy chociaż na lej granicy, to mamy prawo przemawiać lak, jak ten autor przema­ wia. A powiem jeszcze mocniej: on znalazł wiarygodny sposób przemawiania z tej granicy. Z tej granicy, która jest granią jednocześnie. Tak się usytuował. Bo gdyby on przemawiał w kategoriach obiektywnych, to dokonywałby fałszu, a gdyby przemawia) w kategoriach subiektywnej relacji mistycznej... PAWEŁ RODAK: Ja mam dużą wątpliwość, ale wypowiem ją. Wydaje mi się, że analizując tę książkę w pewnym momencie Paweł Maciejko doszedł do takiego stwierdzenia, którego tu nic wypowiedział, a które byłoby konsekwencją jego wypowiedzi Jeśli jest prawdą wszystko to. co powiedziałeś o lej książce, to należy sobie zadać pytanie o status słowa drukowanego w Ziemi Ulro. Nie wiem, czy byłby tutaj kres twojego myślenia, czy nowy etap, aleja lo tak widzę. I to jest pytanie do pana Andrzeja Mencwcla. Miałem wrażenie, żc pan przemknął wobec prob­ lemu podslawowcgo, który Paweł postawił. A N D R Z E J M E N C W E L : Jakiego? PAWEŁ R O D A K : Właśnie chcę powiedzieć. Konsekwencja takiej interpretacji lej książki byłaby następująca: kwintesencją „ziemi U l r o " jest biblioteka; kwintesencją „ziemi U l r o " jest uniwersytet. Tak lo rozumiem, taka jest konsekwencja lego, co powiedział Paweł Maciejko. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : T o jak inaczej, jak inaczej o tym mówić, jeśli nie w bibliotekach? Gdzie jest napisane tak, jak ly byś chciał? PAWEŁ M A C I E J K O : Ja na razie nic mówiłem ani słowa, jak j a bym chciał. Ja mówię, że to, co robi Miłosz jest samozaprzecznc. Bo usiłuje pokazać granicę światopoglądu naukowego, sam siedząc w tym światopoglądzie. To jest lo, co ja powiedziałem. 50 A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć z pewnego punktu widzenia, że stany mistyczne, albo może lepiej etnograficznie szamańskie lewitacje są prawdziwym wyjściem z „ziemi Ulro" Nic należy w ogóle mówić ani pisać, tylko należy rzeczywiście ulec lcwilacji. Uruchomić lakie siły, najlepiej bez słowa w których to by się mogło dokonać. Ale, niestety, powtarzając za Schillerem, dzisiaj jest możliwy światopogląd sentymentaj. ny, naiwny j u ż nic jest możliwy. A w sentymentalnym ewokuje się naiwność jako pewną wartość i nikt niczego innego w tyrg świecie nie robi. I w tym sensie j a nie widzę u Miłosz smozaprzeczenia. T o co, ma odtańczyć taniec? Co ma zrobić? Co to są za zarzuty? Uświadomienie sobie granic pewnej sytuacji intelektualnej może być wyrażone w podaniu intelek­ tualnego adresu. Nic musi być inaczej wyrażone. Może by{ wyrażone tańcem. M o ż e być wyrażone dokonaniem operacji cielesnej, jakiej dokonywał Grotowski. Tylko to jest inny typ działań. Wtedy trzeba powiedzieć albo lak, j a k to robił Artaud, ż c słowo jest całe znicprawionc przez len świat. Używanie języka jest j u ż stanem choroby. Choroby, która lulaj jea nazywana „ziemią U l r o " . T u ł a j mamy do czynienia z autorem, który mówi nam, żc nie mamy dokonywać operacji na ciele. M ó w i . że mamy dokonać pewnych operacji na umyśle. I mówi to za pomocą środków przystosowanych do umysłu. To jea w porządku. K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : Wczoraj s i ę z tym nie zgodziltf. my. To nie jesi żadna recepta. A N D R Z E J M E N C W E L : Ja nie m ó w i ę , żc lo jest recepta. Recepta lo jest golowy przepis. T o jest co innego. Ja tylko mówię, ż c to jest wiarygodne, nie m o ż n a lemu postawie zasadnie zarzutu, ż c to znosi samo siebie, jak to powiedział Paweł Maciejko. Moim zdaniem, nie znosi i jestem w stanie tego bronić. C z y nas to wyprowadza, czy me, to jest juz inny poziom dyskusji. Natomiast w ramach swoich założeń to jest spójne. Nie było tu mowy o żadnych bibliotekach. PAWEŁRODAK: A l e j a mówiłem o tym. co powiedział Paweł nie o Ziemi Ulro. Ja nie stawiam nowych zarzutów Miłoszowi, tylko j a mówię w tej chwili o t y m . co powiedział Paweł. Nit wiem, dlaczego. Pawle, s i ę nie zgadzasz, że taka jest konsek­ wencja tego, co ty mówisz. Jeśli s i ę mówi. żc nawet samo uświadomienie sobie światopoglądu naukowego nic niedaje.no to żadna książka, żadna biblioteka, żaden uniwersytet. A N D R Z E J M E N C W E L : W o g ó l e ż a d n e .samouświadomienie PAWEŁ R O D A K : Żadne samouświadomienie. l a k a musi bu konsekwencja i o to mi chodziło. PAWEŁ M A C I E J K O : Jest pytanie: ..co lo znaczy - uświado­ mienie sobie światopoglądu naukowego'"' Otóż mi w tej książce brakuje ruchu w drugą stronę. Miłosz l e ż jest podległy temu światopoglądowi, w gruncie rzeczy poza ten światopogW nic wychodzi. PAWEŁ R O D A K : Pisze, sto razy to zaznacza. PAWEŁ M A C I E J K O : Realnie znaczy lo tyle. że w grunc* rzeczy kategorie Miłosza i kategorie Jacqucsa Monoda są u* same. Tylko ż c Miłosz nie chce albo nic umie sobie z t e g o ż * sprawy. 1 A N D R Z E J M E N C W E L : Do pewnego stopnia. Ponieważ * Monoda, o ile pamiętam, cala kwestia sprowadza się do reW pomiędzy residuum animizmu i hipertrofią racjonaliz** A u Miłosza to nie jest residuum animizmu. to jest wyobrazi"' religijna. PAWEŁ M A C I E J K O : A co to jesl wyobraźnia religijna, P " 3 profesorze? * A N D R Z E J M E N C W E L : Powiedzieć mogę tera/ tyle. że Miłosza to jest to. co widział Swedcnborg. To jest l°ucieleśnia Sedcnborg. On lam był. on to widział. To F wyobraźnia religijna. To jest realne bycie duchowe w ś#i*j* nadzmyslowym czy nadprzyrodzonym To jest wyobraź" religijna. �p ^ W E t M A C I E J K O : To są Marzenia jasnowidza. ANDRZEJ M E N C W E L : Dokładnie to sic nazywa Marzenia jasnowidzącego*. MATEUSZ W E R N E R : Myślę, że możemy j u ż zostawić wyeks­ ploatowany wątek samozaprzcczności, bo... K R Z Y S Z T O F C H L I P A L S K I : ...jutro do niego wrócimy. MATEUSZ W E R N E R : Jest to pewien zarzut stawiany przez pawła Maciejkę, bardzo zresztą zgrabnie. Powiedzieliśmy sobie, że jest to zarzut raczej formalny. Ja chciałem zwrócić uwagę na inny zarzut, który pojawił s i ę już. poza zagajeniem, ale także wyszedł z ust Pawła, i który jest być może ciekawszy j lepjcj można w niego uderzyć z perspektywy pana Andrzeja Mencwela. Ty mówisz, że b y ć może cała diagnoza Miłosza przestała być aktualna, te sposoby uchwyiywania rzeczywisto­ ści, opisy tej rzeczywistości są nieadekwatne. Twierdzisz, że współczesna fizyka, współczesne przejawy postaw religijnych nic odpowiadają lej siatce pojęć, którą stosuje Miłosz. Rozu­ miem, że jest to siatka pojęć wynikająca z dychotomii obiekt—subiekt, która jest przez ciebie negowana jako właśnie kryzysogenna. M a m do ciebie pytanie: czy masz coś w zanad­ rzu? Nie możesz chyba pałać taką bezinteresowną nienawiścią do wszystkich formuł intelektualnych. Nic wierzę w to. Czy masz rzeczywiście w zanadrzu jakiś inny sposób opisu tej nowej rzeczywistości kulturowej, która nas dotyczy w dzisiejszym Jwiecie? Ziemia Ulro została wydana mniej więcej dwadzieścia lat temu, czy to się już. lak zdezaktualizowało? PAWEŁ M A C I E J K O : J a nic pałam nienawiścią, o ile mi wiadomo, do niczego. I jeżeli czegoś nic lubię, to nic jest to bezinteresowne. Nielubicnie nic jest nienawiścią. Co do adek­ watnych opisów nowej rzeczywistości, to j a ich oczywiście nic mam. Natomiast nic udaję, ż e mam. Usiłuję tylko pokazać, ż e te są nieadekwatne. Mateusz, pierwszy z brzegu przykład: katego­ ria relacji. Z n o w u , nic precyzując, jaka lo jest relacja, czy to jest antynomia, czy dychotomia. W odniesieniu do fizyki kwan­ towej nadaje się na śmietnik. Tylko żc to jest materiał na d ł u g ą dyskusję i nie wiem. czy w tej chwili jest sens j ą podejmować. MATEUSZ W E R N E R : Ja się zastanawiam, czy rzeczywiście świat oparty na fizyce kwantowej tak bardzo różni się od świata opartego na fizyce newtonowskiej, jeżeli patrzeć na to z per­ spektywy Miłosza. KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Powiem tak: są takie rzeczy w tej książce, które bardzo irytują. Szczególnie wtedy, kiedy mówi sie o historii. Czy nie uderzające jest to, ż e Miłosz umieszcza moment kryzysu w pewnym określonym punkcie? To pytanie nie jest bezzasadne, bo postrzeganie pewnego momentu kryzysu * którymś momencie oznacza, ż e kiedyś przed kryzysem b y ł o lepiej i mam na to ironiczne pytanie: „Byli szczęśliwsi daw­ niejsi poeci?". Sprawdzić tego nic można, to raz, a po drugie -co nam to daje? Co b y ś chciał z tego wydobyć? O taką prostą W z mi tutaj chodzi. Chodzi t e ż o problem aktualności Ziemi wro. On także istnieje w sferze pewnej historii. I to nic tylko * historii takiej, którą m o ż n a określić datą wydania tej książki, ™ ja lej książki wtedy nic przeczytałem. Byłem za młody pytałem j ą o wiele później. Dlaczego ta książka jest "'aktualna? ANDRZEJ M E N C W E L : Najpierw, jak rozumiem, pan powie, J c s t nieaktualna? KRZYSZTOF C H L I P A L S K I : Nie. taki g ł o s się pojawił, więc j a " Pytam. Dlaczego uważasz, że la książka jest nieaktualna? rmW" ^ ^ J ' „ a k t u a l n o ś ć " bądź „nieaklual• Otóż sugeruje się, że w pewnym momencie ktoś się poraj z pewnym problemem, nauka dwudziestego wieku w L . ' '• £ p i m Newtonem i w związku z tym żyjemy Jakościowo zupełnie innym świecie. I ta książka jest tak do muzeum. Tak? Każda epoka, mówił przeciwnik r 1 / c 1 0 a t u t a r o z u m e r n K S ł £Ja C t u *u^ polemicznego wobec Swedenborga pisma linmanuela Kania * M u u •'''•"'""'"/"((teto objaśnione przez marzenia metafizyki, lluinaczyl * M. Kozłowski. Lwów IK99 ri|( ł , M a Hegla, Sorcn Kierkcgaard, załatwia swoje problemy sama. A mówiąc bardziej radykalnie, każdy sam sobie załatwia problemy, które stawia przed nim epoka. Nic ma czegoś takiego, jak „zestarzenie s i ę " jakiegoś momentu. Sądzę, że cały czas stoimy wobec konieczności przeformulowania pewnego pojęcia myślenia historycznego, historyczności, które to przeformułowanic ta książka umożliwia. I chciałbym, abyśmy mówiąc o kryzysie właśnie pomyśleli nad tym przeformułowaniem. To dla mnie jest niezwykle problematyczna sprawa, żc akurat w osiemnastym wieku Miłosz umieszcza swój kryzys. I co lo za sobą pociąga? Czy on rzeczywiście go umieszcza w osiemnas­ tym wieku i co jest w gruncie rzeczy przed osiemnastym wiekiem? A jeżeli jest inaczej, lo na czym ta inność polega? Jakościowa inność? I jak my to sprawdzimy? A N D R Z E J M E N C W E L : Ja myślę, że nadszedł czas, aby zobaczyć to z wysokości średniej, a nie - jak dotąd - z wysoka. Oczywiście, żc absolutyzacje historyczne, głoszące, że coś zaczyna się od Franciszka Bacona, a kończy się na fizyce kwantowej, są cokolwiek naciągane, są tylko pewnymi punk­ tami orientacyjnymi, nic mają żadnego waloru absolutnego. Ważne, że są między nimi różnice. I nagrani, jak powiedziałem, tej różnicy, usytuowana jest la refleksja. Od Oświecenia datuje się laki nurt myślowy w Europie, który charakteryzuje się tym. żc można obyć się, że nie tylko m o ż n a obyć się. że należy obyć się bez iranscendencji. T o jest światopogląd naukowy, on się kształtuje, to znaczy jego zaczątki są rzeczywiście u Bacona, jego inicjacja jako światopoglądu w oświeceniu, a jego apo­ geum w pozytywizmie, który wytwarza koncepcję światopo­ glądu naukowego. Co to znaczy światopogląd naukowy? To znaczy laki pogląd na świat, ugruntowany na nauce rozumianej w scjentyficzno-pozylywistyczny sposób, któremu nic więcej nie trzeba. I to panuje, naprawdę, daję wam słowo. Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego pełna jest książek, w których taka świadomość była wyrażana. T o była realność historyczna. Cały marksizm Trzeciej Międzynarodówki, w kręgu którego ja przynajmniej spędziłem kawałek życia, jest niczym więcej niż rc-przybycicm, jeśli tak m o ż n a powiedzieć, re-intronizacją tego anachronizmu. Jeżeli rodzi się taka świadomość, żc tamto się wyczerpało, której Miłosz przecież pierwszy nie wyraża, oczywiście, ona naprawdę rodzi się na przełomie dziewiętnas­ tego i dwudziestego wieku. To jest zdarzenie istotne w mental­ ności europejskiej, na miły B ó g ! Pięć wieków rozwoju tej świadomości zostało zachwiane, tu się siały bardzo poważne rzeczy. Świat, w którym żyjemy, jest jeszcze zbudowany na zasadach fizyki mechanicznej. T o wszystko, na przykład ten budynek, to nic jest fizyka kwantowa. T o wszystko jest zbudowane na tych zasadach - jesteśmy w tym świecie, namacalnie, chodzimy po nim nogami. T o była realność historyczna. Teraz Miłosz rozumie, że to była realność histo­ ryczna, i rozumie też lo, że ta realność historyczna się wyczerpuje, i pyta, jak doświadczać tego świata. Na podstawie czego mogę sądzić, żc cokolwiek dorzecznic myślę o tym świecie, skoro j u ż nie na mocy tamtych przesłanek? Na mocy jakich przesłanek? To jest ważne pytanie - ono stoi na porządku dnia. PAWEŁ M A C I E J K O : Panie profesorze, no dobrze, ale jeśli la rzeczywistość jest zbudowana na fizyce newtonowskiej, z czym j a się oczywiście zgadzam, cały czas nas otacza, bo ten dom, bo samochód, bo komputer, bo .... no to skąd wiemy, że to się wyczerpuje, że to się kończy. W jaki sposób i na jakiej podstawie można powiedzieć laki oto sąd: koniec? A N D R Z E J M E N C W E L : M o ż n a powiedzieć na takiej pod­ stawie, że wiemy o tym, że to jest tylko rzeczywistość poszczególna, względna, a dla tamtej świadomości była to rzeczywistość konieczna i absolutna. J A K U B BORATYŃSKI: Jedyna. A N D R Z E J M E N C W E L : Jedyna. A dla nas ona j u ż taką nie jest. O p r a c o w a ł A n d r z e j Mencwel 51 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2114a2bf83f0d5c192fc304128354da8.pdf 9e62b7311f9733ffa8de69993d400c7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4582 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4255 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.2 ; s.121-122 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text N P. G. Bogatyriew, W O P R O S Y T E O R I I N A R O D N O G O K s i ą ż k a stanowi zbiór publikacji i mniejszych arty­ kułów znakomitego radzieckiego etnografa, folklorysty i j ę z y k o z n a w c y , profesora uniwersytetu moskiewskiego, doktora honoris causa u n i w e r s y t e t ó w w Pradze i Braty­ sławie. Publikowane prace p o w s t a ł y w latach 1929—1968, częstokroć w j ę z y k u niemieckim, francuskim, czeskim. Przed­ miotom r o z w a ż a ń są szeroko rozumiano zagadnienia este­ t y k i , folklorystyki, etnografii i teorii środkowo- i wschodnio­ europejskiej k u l t u r y ludowej. Pierwsza część rozważań grupuje się wokół problema­ t y k i funkcji i somiotycznej s t r u k t u r y teatru ludowego. Synchroniczna i diachroniczna analiza środków artystycz­ nych (kostium, maska, dekoracja, ruch, gest i słowo) po­ traktowanych jako sprzężony system z n a k ó w — przepro­ wadzona została z i n t e n c j ą s p o ż y t k o w a n i a r e z u l t a t ó w b a d a ń we współczesnych formach dramaturgii i reżyserii. D r u g ą g r u p ę p r o b l e m ó w tworzy jedna z najwcześnie­ jszych (1937) i najdonioślejszych w etnografii p r ó b zastoso­ ISKUSSTWA Moskwa 1971. wania reguł analizy strukturalnej do m a t e r i a ł u terenowego. P o s t ę p o w a n i e takie umożliwiło opis i i n t e r p r e t a c j ę k u l t u r y ludowej jako złożonego systemu semiotycznego w k t ó r y m zachowania ludzkie (np. obrzędowość) jak i rezultaty t y c h zachowań (np. strój ludowy) pełnią rolę z n a k ó w symbo­ lizujących i p o r z ą d k u j ą c y c h kulturowo i biologiczne do­ świadczenia człowieka. Trzecią g r u p ę s t a n o w i ą estetyczne i strukturalistyczne analizy folkloru jako specyficznej k u l t u r o m ludowym i od­ rębnej wobec literatury, formy ekspresji artystycznej. Stwierdzając, iż utrapieniem współczesnej polskiej humanistyki jest powszechna niezdolność dokonania czego­ kolwiek więcej ponad k o m b i n a c j ę i r e k o m b i n a c j ę c y t a t ó w z dziel papieży etnologii, socjologii czy teorii k u l t u r y , należy podkreślić iż prace P.G. Bogatyriewa p o k a z u j ą j a k m o ż n a takowej intelektualnej ułomności u n i k n ą ć . Maciej Ciołek Piotr G. Bogatyriew. F U N K C J E S T R O J U L U D O W E G O N A O B S Z A R Z E M O R A W S K O S Ł O W A C K I M . (Funkcio k r o j ą na Moravskom Slovensku. Vydala Matica Slovenska 1937). (Przedruk w tomie: Woprosy teorii naroduogo iskusstwa. Moskwa 1971). Praca ta, mimo iż od chwili jej powstania minęło 35 lat, wciąż jest w a ż n y m p r z y k ł a d e m wartości metody strukturalno-funkcjonalnej w zastosowaniu do b a d a ń nad kulturą i sztuką ludową. Metoda funkcjonalna, k t ó r ą posługuje się Bogatyriew, w y k s z t a ł c o n a przez lingwistykę r a d z i e c k ą i szkołę p r a s k ą lat trzydziestych, zwraca u w a g ę na kulturowe powiązanie r ó ż n y c h f a k t ó w , na ich znaczenie jako znaku. A u t o r analizuje aktualne (z lat trzydziestych) i nie­ dawne stroje ludowe na obszarze m o r a w s k o s ł o w a c k i m przy pomocy metody funkcjonalistycznej. Nie chodzi t u o pełne wykorzystanie całego posiadanego m a t e r i a ł u na temat stro­ jów morawskosłowackich, lecz ustalenie i w m i a r ę m o ż n o ś c i skomentowanie na podstawie m a t e r i a ł u z tego terytorium p r o b l e m ó w teoretycznych, p o z o s t a j ą c y c h w związku z funkc­ jonalnością stroju ludowego z a r ó w n o tego t e r y t o r i u m , j a k i innych t e r e n ó w . Wielo ze stwierdzeń dokonanych przy analizie funkcji stroju ludowego będzie się odnosić do wszelkiej odzieży — z drugiej jednak strony strój ludowy ma wiele cech specy­ ficznych, k t ó r y c h nie m o ż n a odnieść do odzieży miejskiej, podatnej na szybko zmieniającą się m o d ę . W t y m miejscu zostanie zbadana nio t y l k o k a ż d a z funkcji stroju ludowego w sposób abstrakcyjny, ale t a k ż e s t r u k t u r a funkcji, k t ó r e m a j ą poszczególne stroje. Stroje ludowe spełniają szereg funkcji. N a ogół m o ż e m y wyróżnić funkcję d o m i n u j ą c ą , k t ó r a często w sposób zasad­ niczy determinuje w y g l ą d z e w n ę t r z n y stroju, m a t e r i a ł , wykonanie i t p . W stroju c o d z i e n n у m najważniejsza jest funkcja praktyczna, a n a s t ę p n i e stanowa, estetyczna, funkcja stroju regionalnego. W stroju ś w i ą t e c z n y m lub u r o c z y ­ s t y m dominuje funkcja świąteczna albo uroczysta, a na­ stępnie ostetyczna, obrzędowa, funkcja stroju ludowego lub regionalnego, stanowa i wreszcie praktyczna. W stroju obrzędowym wybija się na plan pierwszy funkcja obrzędowa, ś w i ą t e c z n a i estetyczna. Mniej istotne są w t y m w y p a d k u funkcje stroju ludowego lub regionalnego, funkcja stanowa (zwykle gra rolę o b o j ę t n ą ) i praktyczna. W n i e k t ó r y c h wypadkach poszczególne części stroju obrzędowego nie m a j ą najmniejszego zadania prak­ tycznego. Funkcja przeważająca, jeżeli jest bardzo silna, zmusza do tolerowania tego, że ubranie jest niewygodne, a nawet niekiedy sprawia ból (np. nakrycie głowy panny m ł o d e j , druhen i starościn). Przejście funkcji stroju odbywa się często po n a s t ę p u ­ jącej l i n i i : strój codzienny — strój świąteczny — strój uro­ czysty — strój o b r z ę d o w y . Podany powyżej p o r z ą d e k funkcji jest oczywiście pewnym uproszczeniem. W poszczególnych wypadkach sche­ mat ten m o ż e przebiegać inaczoj. Strój nicobowiązująoy jako powszedni może się s t a ć obowiązujący jako ś w i ą t e c z n y . Strój zaś świąteczny m o ż e zanikać u ludu, stając się strojem a k t y w n y c h uczestników wesela. Przy przejściu stroju powszedniego w ś w i ą t e c z n y i świątecznego w o b r z ę d o w y wraz ze słabnięciem jednych funkcji wzrasta siła innych i zjawiają się nowo. N a p r z y k ł a d lniana koszula, dawniej u ż y w a n a jako strój codzienny, zmienia funkcję — staje się częścią stroju, w k t ó r ą ubiera się nieboszczyka. Podobnym przejściem od zwykłego zapla­ tania wdosów do czysto obrzędowego jest zaplatanie włosów druhen na pogrzebie. 121 �Strój świąteczny, gdy jest ubiorem noszonym do koś­ cioła, u z a l e ż n i o n y jest z kolei od zwyczajów kościelnych. Tak więc w Dolinie Boszackiej ksiądz co niedziela nosi inny ornat, a kobiety w zależności od tego p r z y w d z i e w a j ą jeden z 52 posiadanych f a r t u c h ó w . Do kościoła inaczej wiąże się też rogi chust i t p . Strój jest znakiem w y r ó ż n i a j ą c y m , całość lub szczegół w s k a z u j ą z k i m m a m y do czynienia. Zdarza się jednak, że znak jest złożony, i choć jeden element jest identyczny, drugi wskazuje na różnicę. Tak np. z a r ó w n o pan m ł o d y jak i rekrut m a j ą te same w i ą z a n k i u kapelusza, ale rekruta w y r ó ż n i a j ą konopne spodnie. Uwzględnianie tylko jednego elementu prowadzić więc może do błędu. Strój — jako znak — wyróżnia ludzi określonych za­ w o d ó w , np. m ł y n a r z y , pasterzy i t p . we wszystkie dni świą­ teczne, a niekiedy i powszednie. N p . w stroju s t a n i a ń s k i m spodnio są szyte prawie powszechnie z czarnego p ł ó t n a policyjnego, ozdobione z przodu sznurowaniem niebieskim. T y l k o m ł y n a r z e i n i e k t ó r z y staruszkowie noszą dotychczas spodnie z sukna jasnoniebieskiego, u ż y w a n e g o niegdyś powszechnie, podobnie jak w pobliskich Węgrzech. Czasem s t r ó j sygnalizuje funkcję jego nosiciela w gromadzie. „ D a w ­ niej t y l k o w ó j t nosił b u t y , pozostali kierpce". Jak widać z powyższego, ten sam strój m o ż e mieć k i l k a funkcji. U jednych członków społeczności wiejskiej j e d n ą , u innych — drugą. Czasem ten sam strój ma równocześnie i funkcję znaku stanowego, i funkcję stroju obrzędowego. N o s z ą go: pan m ł o d y w dzień ślubu, a k t y w n i uczestnicy obrzędów i b o g a с i chłopi. Tendencja do rozróżniania s t a n ó w w stroju pozostaje i przy niwelacji strojów, t j . przy odejściu od regionalnych wiejskich do neutralnych wiejskich u b r a ń . N p . w n i e k t ó r y c h okolicach szlachcianki nosiły grzebienie we włosach innego koloru, niż włościanki. W a ż n a jest t a k ż e funkcja magiczna poszczególnych części stroju ludowego. F u n k c j ę m a g i c z n ą m i a ł y wyszycia na strojach dziecięcych. W stroju bohuslavskim np. szyto ubranka haftowane na czerwono, by dziecka n i k t nie za­ uroczył. Koszula kobieca — bardzo i n t y m n a część kobiece­ go ubrania (niektórzy mężczyźni nie widzieli jej nigdy w życiu) m i a ł a m a g i c z n ą moc leczniczą, przy zaklinaniu m ę ż c z y z n albo b y d ł a . F u n k c j a regionalna, p r z e c h o d z ą c a niekiedy w narodo­ wą, jest znana najbardziej. Uwadze badaczy u c h o d z ą często minimalne regionalne różnice w stroju, np. ilość fałd w czep­ cu, guzików w gorsecie i i n . B y ć m o ż e są t o dawne oznacze­ nia parafii. Jak z powyższego w y n i k a , przebadanie faktów etno­ graficznych pod względem ich funkcji może nam w y t ł u ­ m a c z y ć cały szereg kwestii dotychczas nie w y j a ś n i o n y c h . J e d n ą z nich jest problem szybszego zaniknięcia stroju ludowego chłopów wielkoruskich, niż mieszkańców Moraw­ skiej Słowacji. J e d n ą z pi'zyczyn b y ł a r ó ż n a n a r o d o w o ś ć uciskanych i uciskających. W regionach, w k t ó r y c h różnica m i ę d z y narodem uciskanym a u c i s k a j ą c y m jest u d e r z a j ą c a , n a r ó d uciskany t r z y m a się stroju ludowego jako przejawu narodowości. I n n a przyczyna — porzucenie stroju tradycyj nogo z a m y k a ł o d o s t ę p do funkcji społecznych: np. w M i kulczycach, jeżeli k t o ś miał nowomodny b r ą z o w y kożuch, nie m ó g ł b y ć wybrany w ó j t e m . Niekiedy chłopi noszą z d u m ą strój ludowy, k t ó r y w t y m w y p a d k u pełni t a k ż e funkcję stroju stanowego, by zamanifestować, że stoją wyżej od mieszczan. P o r ó w n u j ą c funkcję stroju wiejskiego u chłopów wielko­ ruskich i morawskosłowackich dochodzimy do wniosku, dlaczego w Rosji strój ludowy zanikł tak wcześnie. Otóż w Rosji zanikł strój ludowy, ponieważ ujednonarodowił się charakter w a l k i klasowej — mieszczaństwo i rzemieślnicy 122 stali się bliżsi chłopom, nie b y ł o powodu się o d r ó ż n i a ć . Natomiast na Morawskim Słowacku strój ludowy miał w X V I I I i X I X wieku funkcję stroju narodowego. Chłopi morawscy przeciwstawiali się m . i n . przy pomocy stroju — zniemczonemu miastu lub zniemczonemu obszarnikowi. S t ą d właśnie k o n s e r w a t y w n o ś ć stroju, podtrzymywana jeszcze w X I X w . przez inteligencję wiejską i miejską walczącą o odrodzenie narodowe. Strój może mieć t a k ż e funkcję zamanifestowania przy­ należności do konkretnej grupy wyznaniowej.,,W gromadach i okolicach katolickich stroje miały t e n d e n c j ę do większej jaskrawości i przepychu niż w gromadach ewangelickich". Strój ludowy ma t a k ż e funkcję wskazywania na wiek swego u ż y t k o w n i k a . W n i e k t ó r y c h gromadach strój ludowy jest obowiązujący t y l k o dla starszego pokolenia; przypadki takie m a j ą s w ą analogię w miastach. Starcy n o s z ą ubranie, k t ó r e b y ł o modne za czasów ich młodości. Niekiedy obserwu­ jemy inny w a r i a n t : starzy noszą się inaczej, młodzi inaczej, w y r a ź n i e dla zaznaczenia wieku. N p . w stroju kyjovskim koło szyi i r ą k spina się koszule sznurkami — u starych b i a ł y m i , u m ł o d y c h czarnymi kokardami. N a wsi znajdujemy wiele p r z y k ł a d ó w w stroju odróż­ niania ż o n a t y c h od n i e ż o n a t y c h . Jeszcze w y r a ź n i e j określa s t r ó j , czy kobieta jest z a m ę ż n a , czy nie. Funkcja ta ujawnia się szczególnie jaskrawo, gdy dotyczy dziewczyny, k t ó r a nie spełniła w y m a g a ń moralności obyczajowej. Taka dziew­ czyna nie ma prawa włożyć stroju panny młodej — „ k o r o n y " , ma obowiązek w inny sposób wiązać c h u s t k ę , inaczej się czesać i t p . N a obszarze morawskosłow ackim uwodziciel t a k ż e nie p o z o s t a w a ł bezkarny. Musiał natychmiast zdjąć pióra i w s t ą ż k i z kapelusza — młodzież nie tolerowała go m i ę d z y sobą w kościele. r Erotyczna funkcja stroju ludowego często tworzy całość z e s t e t y c z n ą . Ten związek jest zrozumiały, ponieważ zadaniem obu funkcji jest p r z y c i ą g a ć u w a g ę . Strój dziecięcy ma t a k ż e szereg funkcji pozapraktycznych. Poduszka na chrzcie b y ł a specjalna dla konkretnej płci. Małe dzieci nosiły jednakowe sukienki niezależnie od pici. Kiedy dziewczynka zaczynała „się d z i e w c z y ć " , dosta­ wała „ b a w e ł n i a n k ę " (rodzaj spódnicy, wyróżniający, że nosząca j ą nie jest już dzieckiem). S t r ó j j e s t w i ę c c a ł y m z e s p o ł e m z n a k ó w , jest zjawiskiem k u l t u r y materialnej, k t ó r e stało się zjawiskiem rzeczywistości ide­ ologicznej. Takie ścisłe połączenie strukturalne rzeczy i zna­ k u w jednym przedmiocie spotykamy bardzo często, nie t y l k o w strojach. Funkcja stroju jest wyrazem d ą ż e ń jego posiadacza, odzwierciedleniem p o g l ą d ó w estetycznych, mo­ ralnych i innych. Strój ludowy ze swymi funkcjami jest t y l k o c z ą s t k ą całościowej s t r u k t u r y b y t u , k t ó r a z a k ł a d a się na innych podstawach, j a k system ekonomiczny, p o g l ą d na świat. W y n i k a z tego, że nie m o ż n a sztucznie z a t r z y m a ć jednej części s t r u k t u r y , gdy zostaje ona zmieniona w całości. Dlatego próby utrzymania starego stro­ j u l u d o w e g o w tej czy i n n e j formie, gdy nie ma dla n i e j w a r u n k ó w w całej stru­ kturze życia, p o z o s t a n ą bezowocno. O m ó w i o n a t u praca należy do ciekawszych we współ­ czesnej literaturze etnograficznej i na pewno celowe b y ł o b y wydanie jej w polskim przekładzie razem z i n n y m i arty­ k u ł a m i Bogatyriewa o teatrze l u d o w y m i folklorze. Są to a r t y k u ł y w a ż n e , przede wszystkim jako bodźce inspirujące do rozszerzenia obszaru naszych z a i n t e r e s o w a ń . Antoni Kroh � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7913703d57621d31d3eaf4d07ee1e6cf.pdf 237728b9811e6f47ed4b70dd01917893 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3474 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3256 Title A name given to the resource Roman Reinfuss i sztuka ludowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.131-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski ROMAN REINFUSS I SZTUKA LUDOWA Byłoby pewnie najlepiej, gdyby m o ż n a b y ł o b y ć s p r a w i e d l i w y m i ż y c z l i w y m „ n a co dzień", d o s t r z e g a ć — bez specjalnych okazji czy p r e t e k s t ó w — w a r t o ś ć i m i a r ę czyichś d o k o n a ń . Wiadomo, że t a k nie jest. Nasza p a m i ę ć potrzebuje p o d p ó r e k , okazji, bodźców, k t ó r e j ą odpowiednio k i e r u n k u j ą . Toteż rocznice i ś w i ę ­ ta t w o r z ą j a k b y k a n w ę społecznej p a m i ę c i , p r z e n o s z ą nas z w y m i a r u codzienności do odświętności, pozwa­ lają niejako z a t r z y m a ć się w biegu i u w a ż n i e j spoj­ rzeć na fakty, nawet znane, ale przecież nie postrze­ gane w p e ł n y m wymiarze. Oczywiście nie są jubileusze najlepszym pretekstem do w y w a ż o n e j , analitycznej oceny, nie s p r z y j a j ą sporom i dyskusjom; ciąży nad n i m i konwencja okolicznościowych t e k s t ó w , w z n i o s ł e j stylistyki, t a k jakby b r a k dostatecznego zaintereso­ wania na co dzień m o ż n a było z r e k o m p e n s o w a ć j e d ­ norazowym nadmiarem słów i u p r z e j m o ś c i . Ciąży ś w i a d o m o ś ć , iż jubileusze czy rocznice b y w a j ą t a k ż e sterowane o d g ó r n i e służąc polityce grup czy insty­ tucji, ustalaniu t a k i c h czy i n n y c h hierarchii w k u l ­ turze, nauce, sztuce. W przypadku, k t ó r y nas interesuje, moment t e n nie odgrywa istotnej r o l i . Siedemdziesięciolecie prof. Romana Reinfussa, a t a k ż e 50 lecie jego pracy nauko­ wej jest bowiem ś w i ę t e m nie t y l k o jego, ale i nas wszystkich, k t ó r y m bliska jest ludowa k u l t u r a , a z w ł a ­ szcza sztuka. Jubileusz t e n ma t a k ż e znaczenie, po­ n i e w a ż sprzyja zapoznaniu ludzi mniej czy wcale nie zorientowanych — z dorobkiem Profesora i dziedziną b a d a ń , k t ó r e j poświęcił najlepsze lata swego życia. Ten w ł a ś n i e cel ma m ó j a r t y k u ł . C h c i a ł b y m w n i m , choć pobieżnie, p r z e d s t a w i ć s y l w e t k ę Jubilata, k i e ­ r u n k i jego z a i n t e r e s o w a ń i dorobek, k t ó r y ma w na­ szej k u l t u r z e w a r t o ś ć w r ę c z n i e w y m i e r n ą , wartość, k t ó r a będzie rosła z pokolenia w pokolenie. Mogą bowiem z biegiem lat ulegać f l u k t u a c j i oceny prac o charakterze interpretacyjnym, ale nie fundamental­ nych, ź r ó d ł o w y c h , dokumentacyjnych. Dorobek Romana się na niego: Reinfussa jest ogromny, składa — działalność naukowo-organizacyjna. Zainicjowanie i kierowanie z b i o r o w ą p r a c ą nad d o k u m e n t a c j ą tradycyjnej sztuki ludowej i j e j współczesnych przekształceń; — i n d y w i d u a l n e prace naukowe, książki i a r t y k u ł y (ponad 260 pozycji b i b l i o g r a f i c z n y c h ) . .— stymulowanie rozwoju współczesnej twórczości l u ­ dowej, u d z i a ł w organizacji k o n k u r s ó w , festiwali i wystaw, w instytucjach z a j m u j ą c y c h się opieką nad t w ó r c a m i l u d o w y m i i t d . ; — działalność popularyzatorsko-naukowa; — działalność pedagogiczna. ł Trzeba przy t y m dodać, że jest to działalność w y ­ j ą t k o w o konsekwentna, realizowana z rzadko spoty­ k a n ą a u t o - d y s c y p l i n ą . Obejmuje cztery k r ę g i tema­ tyczne. Jednym jest — we wczesnym okresie pracy naukowej — problem delimitacji granic etnograficz­ nych (zwłaszcza Ł e m k ó w i Bojków), drugim — zain­ teresowania k u l t u r ą ludności Karpat (dominujące w latach 1931—1947, ale podejmowane r ó w n i e ż w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, najczęściej w z w i ą z k u z badaniem nad r z e m i o s ł e m kamieniars­ kim). Trzecim tematem, w y s t ę p u j ą c y m raczej spora­ dycznie, są prace z zakresu k u l t u r y materialnej i or­ ganizacji b a d a ń oraz s t u d i ó w etnograficznych. Jednak d o m e n ą z a i n t e r e s o w a ń Profesora, poczynając od po­ ł o w y 1946 r. jest sztuka ludowa. Jej poświęcił n a j ­ więcej uwagi. Jak do tego doszło? Co w p ł y n ę ł o na kierunek za­ i n t e r e s o w a ń i k o n s e k w e n c j ę w i c h realizacji? S p r ó ­ b u j m y znaleźć pewne elementy odpowiedzi w życio- 131 �rysie Profesora, w t y m co sam m ó w i o swych latach młodzieńczych. Urodził w się w Przeworsku, 27 maja 1910 r. w rodzinie inteligenckiej. Gdy m i a ł 9 lat u m a r ł o j ­ ciec. Ciężar utrzymania chłopca przejęła matka-rencistka. Do szkół chodził w Tarnowie. Tam z e t k n ą ł się z działalnością nielegalnego w ó w c z a s Z w i ą z k u M ł o ­ dzieży Socjalistycznej. Zaczął w n i m działać. N a s t ą ­ piła jednak wsypa. Chłopca, w ó w c z a s w klasie ma­ turalnej, skazano w czasie procesu na k i l k a miesięcy więzienia, ale ze względu na wiek o t r z y m a ł k a r ę z zawieszeniem. Wyrzucono go jednak ze szkoły, z tzw. wilczym biletem. Dopiero po k i l k u latach pozwolono mu z d a w a ć m a t u r ę eksterna (w Krakowie). N i m to nastąpiło wrócił do matki, k t ó r a m i e s z k a ł a w ó w c z a s w Gorlicach. Miał dużo czasu, interesowali go ludzie, jeździł więc po wsiach, m a ł y c h miasteczkach. Zafascy­ nowała go k u l t u r a ł e m k o w s k a . P o z n a ł starego pastu­ cha, Ł e m k a . Rozmowy z n i m w y w a r ł y na c h ł o p c u ogromne w r a ż e n i e . Było to pierwsze i chyba n a j w a ż ­ niejsze wprowadzenie w o d r ę b n y ś w i a t w i e r z e ń , s ą ­ dów, obyczajów, lekcja szacunku dla innej k u l t u r y i wartości, k t ó r e uczył się p o z n a w a ć „od ś r o d k a " , z pozycji tamtej społeczności. Chyba już w ó w c z a s u m i a ł słuchać, p y t a ć i o b s e r w o w a ć . Gdy rozmawiamy niemal z miejsca, etat asystenta r ó w n i e ż w katedrze. Studia p r z e r w a ł jednak w y b u c h wojny. Zbiory Muzeum Etnograficznego zostają z a r e k w i ­ rowane przez w ł a d z e niemieckie. Na p r o ś b ę prof. Do­ browolskiego, k t ó r y b y ł prezesem Towarzystwa Przy­ jaciół Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e oraz Fe­ liksa Kopery, prezesa Z w i ą z k u M u z e ó w w Polsce, Reinfuss pozostaje przy zbiorach jako opiekun, p r ó ­ b u j ą c w m i a r ę możności z a p o b i e g a ć niszczeniu obiek­ t ó w czy ich l i k w i d a c j i . P o c z ą t k o w o zatrudniony jest w charakterze dozorcy (Wächter), później laboranta-konserwatora. Po w y z w o l e n i u pozostaje w Muzeum Etnograficznym do 1950 r., jako konserwator, a później z a s t ę p c a dyrektora. K o ń c z y studia, uzyskuje w 1945 r. s t o p i e ń magistra etnografii, a w r o k p ó ź n i e j broni pracy doktorskiej. Jest n i ą podsumowanie dotychcza­ sowych b a d a ń — rozprawa Łemkowie jako grupa etno­ graficzna. D r u k u j e ją na p r z e ł o m i e 1948 i 1949 r. w t. 7 „ P r a c i M a t e r i a ł ó w Etnograficznych". W t y m czasie podejmuje również działalność pedagogiczną i o r g a n i z a c y j n o - n a u k o w ą . W 1945 r., jeszcze jako ma­ gister, organizuje K a t e d r ę Etnografii na Uniwersyte­ cie W r o c ł a w s k i m , p e ł n i ą c tam do 1949 r. funkcje w y ­ k ł a d o w c y , a n a s t ę p n i e zastępcy profesora i kierownika katedry. 0 tym, ożywia się, wspomina ze czcią i sentymentem starego Ł e m k a . S k ł o n n y jest sądzić, że wczesna ś m i e r ć ojca spotęgowała w ó w c z a s jego szacunek dla s ą d ó w starszych ludzi, dla w a r t o ś c i zakorzenionych w t r a ­ dycji. Są to lata, gdy nieliczna kadra e t n o g r a f ó w stała przed koniecznością podejmowania w i e l u z a d a ń . Nie było jeszcze sztywnej s t r u k t u r y p l a c ó w e k naukowych czy muzealnych. M o ż n a było w y b r a ć sobie odpowiednie pole d z i a ł a n i a , z a c z y n a j ą c d o s ł o w n i e od zera, mierzyć — z s z a n s ą sukcesu — siły na zamiary. Trzeba było t y l k o chcieć, u m i e ć p r a c o w a ć i u m i e ć przekonać „ c z y n n i k i n a d r z ę d n e " do słuszności swych idei. Rein­ fuss w t y m czasie dostrzega swoją szansę. Jest n i ą za­ łożony w 1946 r. przez dr Józefa Grabowskiego P a ń s ­ t w o w y I n s t y t u t Badania Sztuki Ludowej. Grabowski n a l e ż a ł przed w o j n ą do nielicznej grupy h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się s z t u k ą l u d o w ą . Ortodoksyjny zwolennik metod Riegla, p r z e n o s i ł je na teren ludowej plastyki. I n t e r e s o w a ł go fenomen artystyczny, zjawis­ ka, k t ó r e mieściły się w ramach „ s t y l u ludowego" - n a j w a ż n i e j s z e j dla niego kategorii badawczej, mniej natomiast całe „ e t n o g r a f i c z n e " podłoże k u l t u r y ludo­ wej. W Instytucie, k t ó r y mieścił się w Warszawie, objął sekcję plastyki (rzeźby, malarstwa, drzeworytu). Literaturze ludowej p a t r o n o w a ł prof. J u l i a n K r z y ż a ­ nowski, folklorem muzycznym zajął się mgr Marian Sobieski, tanecznym dr Tadeusz Zygler. Roman Rein­ fuss objął sekcję zdobnictwa i budownictwa. Lokal znalazł we w ł a s n y m mieszkaniu w K r a k o w i e i sądzę, że decyzja ta ma s w o j ą s y m b o l i c z n ą w y m o w ę . O d t ą d bowiem trudno m ó w i ć o Reinfussie a b s t r a h u j ą c od dorobku Sekcji, a n i e m o ż l i w e jest ocenianie tego do­ robku w oderwaniu od osobowości, z a i n t e r e s o w a ń i za­ łożeń metodologicznych jej szefa. Z m i e n i a ł y się zresz­ t ą w ciągu lat nazwy, organizacyjne zależności, ale w istocie rzeczy istota programu Sekcji pozostawała ta sama od czasu, gdy dr Grabowski zmuszony by! w 1949 r. opuścić założoną przez siebie p l a c ó w k ę , a jej agendy p r z e j ą ł ó w c z e s n y P a ń s t w o w y I n s t y t u t Sztuki. Wtedy to bowiem w programie Sekcji znalazła się dokumentacja wszelkich p r z e j a w ó w szeroko pojętej sztuki ludowej, z a r ó w n o tradycyjnej, jak i jej współ­ czesnych p r z e k s z t a ł c e ń . Pierwszy swój a r t y k u ł , o pasterstwie na ł e m k o w s z c z y ź n i e , publikuje m a j ą c 21 lat. W k r ó t c e d r u k u j e na­ stępne, p r z e w a ż n i e na ł a m a c h d o d a t k ó w naukowych do gazet . 2 3 Zycie Reinfussa biegnie w ó w c z a s dwoma torami. W 1931 r. zdaje m a t u r ę e k s t e r n i s t y c z n ą w Krakowie, po czym zapisuje się na W y d z i a ł Prawa U n i w e r s y ­ tetu Jagiellońskiego. Po części dlatego, że p r a w n i k i e m był jego ojciec, przede wszystkim jednak po to, aby mieć pewny, solidny zawód, z a p e w n i a j ą c y utrzymanie 1 pozycję w ś r o d o w i s k u . Nie traci jednak k o n t a k t u 2 etnografią, ze s w y m i rzeczywistymi zainteresowania­ mi. Wyjeżdża, gdy może, na wieś, obserwuje, notuje, robi zdjęcia fotograficzne. Nagle okazuje się, że m o g ą być one przydatne. Przypadkowo poznany, w czasie załatwienia jakiejś sprawy na Wawelu, Seweryn Udziela, dyrektor Muzeum Etnograficznego z a c h ę c a go do współpracy. Reinfuss zbiera d o k u m e n t a c j ę dla M u ­ zeum. Kiedy jest już na 2 roku prawa, Udziela k o n ­ taktuje go z prof. Kazimierzem M o s z y ń s k i m , ó w c z e s ­ nym kierownikiem katedry etnografii na Uniwersyte­ cie Jagiellońskim. Reinfuss otrzymuje zezwolenie na udział w seminariach i w y k ł a d a c h . P o c z y n a j ą c od no­ wego roku akademickiego wpisuje je sobie do indeksu jako przedmiot fakultatywny. Prawo kończy w 1935 r. uzyskując t y t u ł magistra i rozpoczyna a p l i k a n t u r ę no­ tarialną u rejenta Jana Perszakiewicza w Gorlicach. Czy był dobrym prawnikiem? O b s e r w u j ą c r ó ż n e po­ czynania Profesora w Instytucie Sztuki, absolutną nieumiejętność w y p e ł n i a n i a formularzy planu i t d . — śmiem w to wątpić. Podobno zresztą i rejent nie b y ł zachwycony, gdy m ł o d y aplikant w y p y t y w a ł p r z y b y ­ łych do biura gospodarzy o nazwy części stroju i i n ­ ne etnograficzne wiadomości. Rozstali się w k r ó t c e , k u obopólnej radości, gdy t y l k o okazało się m o ż l i w e otrzy­ manie etatu asystenckiego w K r a k o w s k i m Muzeum Etnograficznym. R ó w n o c z e ś n i e w 1936 r. Roman Rein­ fuss podejmuje regularne studia etnograficzne na U.J., u prof. Kazimierza Dobrowolskiego (prof. Kazimierz Moszyński przeniósł się bowiem do Wilna). O t r z y m a ł . 132 Koncentracja z a i n t e r e s o w a ń na sztuce ludowej do­ tychczasowego autora ś w i e t n y c h prac o kulturze łem­ kowskiej i wyznacznikach granic e t n i c z n y c h nie może dziwić. C h o ć b y dlatego, że s z u k a j ą c tych wyznacz­ n i k ó w m u s i a ł zasięgiem b a d a ń objąć również, a nie­ kiedy przede wszystkim, zjawiska sztuki ludowej 4 �I I . 2. W y w i a d w terenie, 1959 r., T u r a s z ó w k a , w o j . k r o ś n i e ń s k i e . i folkloru, a n a l i z o w a ć różnice regionalne w budownict­ wie, stroju, zdobnictwie. S z t u k ę l u d o w ą z n a ł zresztą doskonale, w s p ó ł p r a c u j ą c od lat z Muzeum Etnogra­ ficznym w K r a k o w i e . Z d a w a ł też sobie s p r a w ę , że dokumentacja tego, co jeszcze ocalało z pożogi w o j n y i co nie zostało ś w i a d o m i e zniszczone przez okupanta jest w r ę c z koniecznością. O b o w i ą z k i e m wobec k u l t u r y i wobec historii. Ł a t w o dziś o t y m nie m y ś l e ć , kiedy mamy sto­ sunkowo liczną d o k u m e n t a c j ę , zbiory muzealne, w y ­ dawnictwa; k i e d y zbyt nawet n a t r ę t n a propaganda tej sztuki z d o ł a ł a j ą niejednemu z nas obrzydzić. Ta sztuka n a l e ż y j u ż bezspornie do dorobku naszej k u l ­ t u r y narodowej. A l e w t e d y — trzeba było dopiero o to walczyć, p r z e k o n y w a ć faktami. Czynili to Gra­ bowski, Seweryn, Piwocki, Reinfuss. Postulat pozna­ nia dorobku tradycyjnej k u l t u r y c h ł o p s k i e j trzeba b y ­ ło jednak r e a l i z o w a ć natychmiast, w j a k n a j k r ó t s z y m czasie, p ó k i jeszcze żyli ludzie, w y c h o w a n i w k r ę g u tej k u l t u r y , p ó k i i s t n i a ł y obiekty i p a m i ę ć ich form. Był to bowiem w i d o m y koniec dawnej formacji k u l ­ turowej, k t ó r e j ślad w sztuce n a l e ż a ł o z a c h o w a ć dla przyszłych pokoleń. Chodziło więc o utrwalenie w ostatnim momencie tego, co m o g ł o ś w i a d c z y ć o dosko­ nałości tej sztuki, o sile i cechach twórczości c h ł o p ­ skiej. Determinanty i charakter przemian m o ż n a bo­ wiem b a d a ć i po dziesięcioleciach, ale nie p r z e m i j a j ą c e fakty artystyczne, nie dzieła. Decyzja skoncentrowania się na dokumentacji te­ renowej b y ł a więc nakazem c h w i l i . T y m bardziej, że n i k t tego nie robił, zwłaszcza w skali ponad-regionalnej. A l e Reinfuss z r e g u ł y p o d e j m o w a ł tematy nie ruszane przez innych, t r u d n e . Planowa dokumentacja sztuki ludowej w skali o g ó l n o k r a j o w e j b y ł a p r z e d s i ę w z i ę c i e m bez precedensu. Przed w o j n ą bowiem: „ I n t e n s y w n y m badaniom podda­ na b y ł a Huculszczyzna, Podole, Wołyń, Polesie i te­ reny pogranicza l i t e w s k o - b i a ł o r u s k i e g o , zaniedbywano natomiast obszary Polski ś r o d k o w e j (Mazowsze) czy Zachodniej (Wielkopolska), (...) P r z e g l ą d a j ą c katalogi i inne w y d a w n i c t w a polskiej sztuki ludowej dostrze­ gamy osobliwe zjawisko, że w 80% „polskość" tej sztuki demonstrowana była wyrobami pochodzenia ukraińskiego lub białoruskiego" . 5 9 B e z p r e c e d e n s o w o ś ć c e c h o w a ł a też organizację ba­ d a ń . Reinfuss dobrze sobie z d a w a ł s p r a w ę , że dotych­ czasowy styl pracy nie mógł przy takich zamierze­ niach p r z y n i e ś ć efektu. Okres m i ę d z y w o j e n n y cecho­ w a ł a bowiem, j a k to f o r m u ł o w a ł „bezplanowość po­ czynań, b r a k w y s i ł k u kolektywnego i p r z y p a d k o w o ś ć w y n i k ó w " . O ś r o d e k warszawski z a j m o w a ł się np. h u ­ culszczyzna, l w o w s k i Kaszubami, zainteresowania nau­ kowe e t n o g r a f ó w d e c y d o w a ł y o t y m , co, gdzie i j a k badano. P r z e c i w s t a w i a ł temu Reinfuss przemyślaną k o n c e p c j ę jednolitego planu, realizowanego zespoło­ w y m w y s i ł k i e m (a więc w znacznej mierze bezimien­ nie). Od p o c z ą t k u określił też swoje założenia meto­ dologiczne, realizowane zresztą nie t y l k o w d z i a ł a ­ niach Sekcji, ale i w t o w a r z y s z ą c y c h i m w ł a s n y c h p u ­ blikacjach. S t a n ą ł na pozycjach, k t ó r e definiował w 7 133 �I I . 3. Wywiad z producentem zabawek, 1957 r., Brzoza Stadnicka, w o j . rzeszowskie; i l . 4. Inwentaryzacja skrzyni, 1959 r., Majdan Skierbleszowski w o j . za­ mojskie. kategoriach materializmu dialektycznego i historycz­ nego. I n t e r e s o w a ł y go bowiem zjawiska w ich wza­ jemnym p o w i ą z a n i u i rozwoju historycznym. Wycho­ dził od faktów, s t a r a j ą c się znaleźć i c h możliwie sze­ rokie uwarunkowanie. Z r e s z t ą nie f o r m u ł o w a ł nigdy swych założeń teoretycznych, poza oficjalnymi sytu­ acjami, kiedy czuł się do tego zobligowany (np. w programowym a r t y k u l e „ P o I ogólnopolskiej konfp rencji ..." — vide przypis 7). Teoretykiem bowiem nie był i problemy metodologiczne go nie f a s c y n o w a ł y . W odróżnieniu od z a i n t e r e s o w a ń h i s t o r y k ó w sztuki za najważniejsze u w a ż a ł p o w i ą z a n i a sztuki i k u l t u r y ma­ terialnej, badania historii rzemiosł, ich przenikania na wieś oraz procesu „ u l u d o w i e n i a " . Śledził z w i ą z k i m i ę ­ dzy sytuacją ekonomiczno-społeczną w s i a jej t w ó r ­ czością. Dlatego już w pierwszym okresie b a d a ń tere­ nowych podjął w s p ó ł p r a c ę z archeologami a nawet i n ­ spirował konkretne badania, w i d z ą c w t y m szansę roz­ szerzenia wiedzy historycznej o kulturze ludu, p daw­ nych formach zdobnictwa (np. pisanek, t k a n i n , części stroju). Od początku w s p ó ł p r a c o w a ł też z historykami, zachęcając ich do publikacji dawnych inwentarzy chłopskich, t e s t a m e n t ó w , opisów, sam zresztą r ó w n i e ż studiował akta parafialne, księgi r z e m i o s ł i cechów, „Dla mnie — powiedział k i e d y ś — etnografia to część historii kultury, ograniczona do ś r o d o w i s k a , k t ó r e się nazywa ludem. W k a ż d e j pracy b y ł e m przede wszystkiem historykiem, chciałem p o k a z a ć e w o l u c j ę zjawis­ ka". Ten rzetelny p o d k ł a d historyczny w y s t ę p u j e we wszystkich publikacjach Profesora i jego uczniów, w monografiach regionalnych i zagadnieniowych. Idea w s p ó ł d z i a ł a n i a z przedstawicielami r ó ż n y c h specjalności, widzenia k u l t u r y w s p o s ó b c a ł o ś c i o w y nie b y ł a oczywiście c z y m ś w y j ą t k o w y m w naszej h u ­ manistyce. W etnografii r e p r e z e n t o w a ł j ą Kazimierz Dobrowolski, znane b y ł y osiągnięcia etnografii radziec­ kiej, szczególnie intensywnie popularyzowane w po­ c z ą t k u lat p i ę ć d z i e s i ą t y c h . Jednak Reinfuss chyba n a j ­ p e ł n i e j i z najlepszym s k u t k i e m w p r o w a d z i ł te ideie w życie, z a r ó w n o w działalności naukowej jak t e ż or­ ganizacyjnej i pedagogicznej. Lata powojenne były w ł a ś c i w i e j e d y n y m okresem, w k t ó r y m problemy me­ todologiczne z a p r z ą t a ł y jego u w a g ę , okresem k r y s t a ­ lizacji p o g l ą d ó w na e t n o g r a f i ę , l u d , k u l t u r ę . Wtedy to n a s t ą p i ł a symbioza d o ś w i a d c z e ń zdobytych w po­ przednim okresie. Sam m ó w i , p ó ł ż a r t e m , ale i pół serio, że m i a ł w istocie trzech m i s t r z ó w , k t ó r y c h n a u k i określiły jego p o s t a w ę : starego pastucha, profesora: Kazimierza Moszyńskiego i później — profesora Kazimierza Dobrowolskiego. Ł e m k o wprowadził go w ś w i a t o d r ę b n e j k u l t u r y i n a u c z y ł , że obserwowane fakty trzeba b a d a ć z pozycji społeczności, w k t ó r e j po­ w s t a ł y , a nie m i e r z y ć je k r y t e r i a m i wniesionymi z ze­ w n ą t r z . Kazimierz M o s z y ń s k i n a u c z y ł go u m i e j ę t n o ś c i p o r z ą d k o w a n i a f a k t ó w , dyscypliny naukowego warsz­ tatu. „ E t n o g r a f i a — wspomina — w y d a w a ł a się nam w ó w c z a s n a u k ą b e z k o n f l i k t o w ą . Wszystko w niej b y ł o ' u p o r z ą d k o w a n e j a k słoiki w apteczce. Natomiast p r o ­ fesor Dobrowolski p o k a z a ł , że na te same f a k t y moż­ na p a t r z e ć różnie. W p r o w a d z i ł pierwiastek m y ś l e n i a teoretycznego do opisów badania rzeczywistości". B u ­ dziło to p o c z ą t k o w o sprzeciw m ł o d e g o asystenta, s t o j ą ­ cego wciąż na pozycjach swego poprzedniego mistrza.; Z r o z u m i a ł — m ó w i — i w p r o w a d z i ł w życie p u n k t w i ­ dzenia Kazimierza Dobrowolskiego dopiero wtedy, gdv zaczął w y k ł a d a ć e t n o g r a f i ę na Uniwersytecie we W r o ­ c ł a w i u . Wyraz t y c h p r z e m y ś l e ń znaleźć m o ż n a w p i ­ sanej w ó w c z a s pracy doktorskiej o Ł e m k a c h jako gru­ pie etnograficznej. Pierwiastek teoretyczny nie przesło­ nił m u w ż a d n y m w y p a d k u postulatu wychodzenia od f a k t ó w , a w i ę c przede w s z y s t k i m gromadzenia ich w terenie czy archiwach. „ C h c ą c z b u d o w a ć w i e d z ę — m ó w i — trzeba p o s t ę p o w a ć j a k z budowaniem domu. Fundament — to m a t e r i a ł , ś c i a n y — monografie, dach — synteza". Tak w ł a ś n i e p o s t ę p o w a ł . Gdy dziś m y ś l ę o dorobku b a d a ń z e s p o ł o w y c h prof. Reinfussa, wydaje m i się, że z a w a ż y ł y na n i m trzy istotne okoliczności z e w n ę t r z n e . 7 234 Pierwsza, to u ś w i a d o m i o n a konieczność prowadze­ nia b a d a ń terenowych w m o ż l i w i e szybkim tempie. Po­ śpiech m u s i a ł jednak p r o w a d z i ć do obniżenia w y m a ­ gań, j a k i e się stawia w trakcie b a d a ń . W sytuacji, gdy b r a k o w a ł o sił i ś r o d k ó w , trzeba było „rozgęścić" siatkę badanych p u n k t ó w , zadowolić się bardziej p o b i e ż n ą pe­ n e t r a c j ą , z r e z y g n o w a ć z w i e l u p y t a ń w kwestionariu­ szach. Teoretycznie o p t u j ą c za m o ż l i w i e p e ł n y m widze­ niem p o w i ą z a ń i s t n i e j ą c y c h w k u l t u r z e ludowej, w praktyce ograniczono się często do opisu faktów, nie b a d a j ą c idh z w i ą z k ó w s t r u k t u r a l n y c h i funkcji, w któ­ rych występowały. Z r e s z t ą nawet w publikowanym kwestionariuszu do b a d a ń nad s t r o j e m , (który w trak­ cie penetracji terenowych realizowano t y l k o wybiórczo) z a b r a k ł o t a k i c h p y t a ń j a k : k t o nosił dany strój, jakie p e ł n i ł on funkcje, j a k i m u l e g a ł przemianom, kiedy i dlaczego — natomiast nader szczegółowo rejestrowano t y p y odzieży, f o r m y zdobnictwa, k r ó j , dane gdzie i kto b y ł w y k o n a w c ą etc. 8 I t u p r z e c h o d z ę do drugiej „okoliczności". Jest nią sytuacja naszej etnografii w okresie powojennym, roz­ strzelenie z a i n t e r e s o w a ń , brak istotnych p o w i ą z a ń po­ m i ę d z y katedrami i o ś r o d k a m i badawczymi, niezdolność �środowiska do stworzenia w ł a s n e j centralnej p l a c ó w k i badawczej w ramach Polskiej A k a d e m i i Nauk. Otóż brak takiej p l a c ó w k i s p o w o d o w a ł , że istnie­ jące o ś r o d k i k o n c e n t r o w a ł y się na w ł a s n e j problema­ tyce, a czym m i a ł y trudniejsze w a r u n k i t y m bardziej zawężały zakres swych z a i n t e r e s o w a ń . W badaniach nad s z t u k ą p r z e j a w i a ł o się to w niedostatecznym u w z g l ę d n i a n i u relacji m i ę d z y samym w y t w o r e m a k u l ­ t u r ą d u c h o w ą , w o d r y w a n i u p r o b l e m a t y k i sztuki od świadomości, od p o g l ą d ó w etycznych czy estetycznych. B y ł a to — dodajmy — sfera zjawisk pomijanych w l a ­ tach powojennego p r z e ł o m u metodologicznego kiedy to zwracano u w a g ę przede wszystkim na zależności m i ę ­ dzy np. sztuką a p o d ł o ż e m e k o n o m i c z n o - s p o ł e c z n y m . Tak więc ogólna sytuacja dyscypliny nie s p r z y j a ł a całościowemu widzeniu zjawisk k u l t u r y ludowej, a po­ szczególne p l a c ó w k i , z w i ą z a n e czy to z I H K M , czy I B L czy wreszcie I n s t y t u t e m Sztuki s t a r a ł y się określić i u z a s a d n i ć swoje miejsce w t y c h instytucjach. I to jest w ł a ś n i e ta trzecia „okoliczność", n i e o b o j ę t n a dla pro­ gramu i charakteru d z i a ł a ń Sekcji, u s p r a w i e d l i w i a j ą c a ograniczenie z a i n t e r e s o w a ń zjawiskami k u l t u r y ducho­ wej, s k ł a n i a j ą c a do rejestracji przedmiotu, bez dosta­ tecznego osadzenia go w k u l t u r o w y m k o n t e k ś c i e . Oczywiście dzieło tak gigantyczne, tworzone w t r u d n y c h warunkach, w s t a ł y m pośpiechu, nie może być wolne od b ł ę d ó w . A l e stanowi podstawowy (i już nie do odtworzenia) wizerunek kultury artystycznej ludu z lat jej p o u w ł a s z c z e n i o w e g o r o z k w i t u i okresu dezintegracji. A rola tego korpusu w i a d o m o ś c i będzie w z r a s t a ł a z r o k u na rok. Co do tego nie m o ż n a mieć żadnych wątpliwości. J u ż obecnie dzięki zebranym m a t e r i a ł o m mogły p o w s t a ć monografie sztuki ludowej i pierwsze zarysy jej syntezy. Monografie — dodam — rzetelne, w y k o ­ r z y s t u j ą c e w m o ż l i w i e p e ł n y sposób zebrane wiado­ mości. Zdecydowana ich większość w y s z ł a spod p i ó ­ ra Romana Reinfussa: Stroje górali szczawnickich ( L u b l i n 1949), Polskie druki ludowe na płótnie (W-wa 1953), Ludowe skrzynie malowane (W-wa 1954), Ludowe kafle malowane ( K r a k ó w 1966), czy wreszcie Meblars­ two ludowe w Polsce ( W r o c ł a w 1977) i z n a j d u j ą c e się w d r u k u Ludowe kowalstwo artystyczne w Polsce (Wrocław) — to pozycje wybitne, t r w a l e dokumentu­ jące omawiane dziedziny. Inne, j a k np. Garncarstwo ludowe (W-wa 1955), Szopka krakowska ( K r a k ó w 1953), Malarstwo ludowe ( K r a k ó w 1962) czy pierwsza p r ó b a popularno-naukowej syntezy Polska sztuka ludowa ( K r a k ó w 1960) :— r e j e s t r o w a ł y stan wiedzy w c h w i l i ich wydania. Cenię te prace za to, że p o w s t a w a ł y (podobnie j a k liczne a r t y k u ł y ) niejako „ w biegu", t o w a r z y s z ą c prowadzonym badaniom, p o p u l a r y z u j ą c ludowe rze­ miosła, z w r a c a j ą c u w a g ę na nowe zagadnienia. Były potrzebne i dlatego Reinfuss je pisał 1 ogłaszał. Po prostu mniej m y ś l a ł o sobie, a więcej o celowości swych p o c z y n a ń . To zresztą cechuje całą Jego dzia­ łalność. Skoro zajął się s z t u k ą l u d o w ą podjął komp­ leks z a g a d n i e ń z w i ą z a n y c h z jej badaniem i doku­ mentowaniem; z wychowaniem kadry etnografów, 135 �Najpierw b y ł a to tworzona przez Niego katedra we W r o c ł a w i u , potem w y k ł a d y o sztuce ludowej na U n i ­ wersytecie J a g i e l l o ń s k i m , w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych (Akademii Sztuk P i ę k n y c h ) no i okres chyba n a j w a ż n i e j s z y : kierowanie w latach 1957—1387 k a t e d r ą na UMCS w L u b l i n i e . S t w o r z y ł t ę k u t e d r ę i jej program nacelowany na zagadnienia sztuki l u ­ dowej. W y k s z t a ł c i ł e t n o g r a f ó w kompetentnych i dobrze d a j ą c y c h sobie r a d ę w swej działalności. P r a c u j ą w muzeach, instytucjach naukowych, w „Cepelii", zaj­ m u j ą się zabytkami, o p i e k u j ą w s p ó ł c z e s n ą twórczością l u d o w ą . Zdobyli pozycję, autorytet. Dodam, że w i e l u z nas, bliższych czy dalszych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r ó w ­ nież wiele zawdzięcza Jego radom, konsultacjom i nau­ kom. T y l k o s p o ś r ó d d o k t o r a n t ó w , k t ó r z y poświęcili swe prace Profesorowi w t y m numerze pisma, w y ­ m i e n i ć m o ż n a Jerzego Czajkowskiego, M a ł g o r z a t ę M a tusek, E w ę F r y ś - P i e t r a s z k o w ą , Józefa F u r d y n ę . Oddzielna karta, to rola prof. Reinfussa w orga­ nizacji muzealnictwa, zwłaszcza skansenowskiego, ak­ t y w n y udział w radach naukowych i n s t y t u t ó w (IS. I H K M ) , m u z e ó w , w komitetach redakcyjnych, dzia­ łalność społeczna, wieloletnie sprawowanie f u n k c j i se­ kretarza K o m i t e t u Partyjnego przy K r a k o w s k i m Od­ dziale P A N . II. 5. Profesor w dniu swego Jubileuszu, 1980 r. zdolnych się nią z a j m o w a ć ; z popieraniem w s p ó ł c z e s ­ nej twórczości; z p o p u l a r y z a c j ą tej sztuki, tak aby zajęła n a l e ż n e jej miejsce w dorobku k u l t u r a l n y m na­ szego kraju. Toteż realizuje program w ł a ś c i w y nie jed­ nostce, a instytucji. Poza badaniami i kierowaniem P r a c o w n i ą , poza k s i ą ż k a m i i a r t y k u ł a m i wiele czasu poświęca na wszelakie konsultacje. Inicjuje i opraco­ wuje regionalne monografie (Nad rzeką Ropą itp.), należy do k i l k u k o m i t e t ó w redakcyjnych ( m i n . od 1947 r. w s p ó ł r e d a g u j e „ P o l s k ą S z t u k ę L u d o w ą " ) , po­ maga niezliczonej liczbie s t u d e n t ó w , m i ł o ś n i k ó w swoj­ szczyzny, pracownikom m u z e ó w , dziennikarzom i t d . Praca pedagogiczna z a j m o w a ł a szczególnie wie;e miejsca w dotychczasowych etapach życia Profesora. A l e szczególnie dużo czasu w ostatnich latach zajmuje Profesorowi opieka nad w s p ó ł c z e s n ą t w ó r c z o ś ­ cią l u d o w ą . Bywa, że nie ma czasu na w a ż n e konfe­ rencje, zawsze jednak znajduje czas na spotkania z l u ­ dowymi t w ó r c a m i , na udział w jury konkursów, szczególnie kowalskich. Sam z a i n s p i r o w a ł i zorgani­ zował k i l k a takich k o n k u r s ó w . W ś r ó d rozlicznych form takiej w ł a ś n i e działalności, w i ą ż ą c e j w r ę c z w modelo­ wej formie n a u k ę z p r a k t y k ą , na szczególną u w a g ę zasługuje rola Profesora w powstaniu i wspieraniu Stowarzyszenia T w ó r c ó w Ludowydh. Jest od początku p r z e w o d n i c z ą c y m Rady Naukowej tego Stowarzyszenia i to p r z e w o d n i c z ą c y m od roboty a nie od parady, wyciska swe w y r a ź n e p i ę t n o na festiwalach i innych imprezach folklorystycznych, którym przewodniczy, a zwłaszcza na „ J e s i e n i T a t r z a ń s k i e j " . Jest naukow­ cem i działaczem, k t ó r e g o nazwisko złączyło się nie­ rozerwalnie z badaniami nad sztuką ludową XX wieku. PRZYPISY 1 Bibliografię prac Romana Reinfussa zamieszcza „Lud", t. 58, 1980 r. Roman Reinfuss, Pasterstwo na Łemkowszczyinie dawniej a dziś, „ K u r i e r L i t . - N a u k . " {dodatek do] „ I l u s t r o w a n y K u r i e r Codzienny", R. 9, 1931 nr 31. A r t y k u ł y w dodatkach literaoko-naukowych do „ K u r i e r a Lwowskiego", „ I l u s t r o w a n e g o K u r i e r a Co­ dziennego". Np. Etnograficzne granice Łemkowszczyzny, ^Ziemia", R. 26, 1936 nr 10—11; Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań et­ nograficznych, „Lud", t. 36, 1939—1945; Próba charak­ terystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej na pod­ ! 8 4 stawie niektórych elementów kultury materialnej, „Lud", t. 37, 1948. Np. k u l t u r y ł e m k o w s k i e j , b a d a ń nad s z o p k ą k r a ­ k o w s k ą , k o w a l s t w e m artystycznym, d r u k a m i na p ł ó t ­ nie, k a f l a m i m a l o w a n y m i , rzeźbą w k a m i e n i u . Roman Reinfuss, Stan badań nad polską sztuką ludową, „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 1—6, s. 5. Roman Reinfuss, Po I ogólnopolskiej konferencji naukowej w sprawie badań nad sztuką (11—16X11 1950), „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 n r 4—5, s. 98. Opublikowany w „Pol. Szt. Lud.", R. 4, 1950 nr 1—6, s. 91. 6 6 7 8 Fot. J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7aa55a7e47da686c5cc9387956750f7.pdf f8ec2a83b878726a8a0a08a7d873eacd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3473 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3255 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.128-130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �TREŚĆ Aleksander Jackowski Roman . 131 Ewa A r c h i w u m Dokumentacji Polskiej Sztuki L u d o w e j I n s t y t u t u Sztuki P A N . . . 137 Chrystus Frasobliwy i jego miejsce tradycyjnej religijności ludowej . . 143 Fryś-Pietraszkowa Anna Kunczyńska-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss i sztuka ludowa Z n a k i rozliczeniowe f o l w a r k ó w od X V I do X X w i e k u w . polskich 153 Ze s t u d i ó w nad historycznym rozwojem domu wiejskiego w p o ł u d n i o w e j Polsce 167 181 Aleksander Błachowski O wycinankach. Refleksje ogólnopolskim w Toruniu Małgorzata Matusek W sprawie pochodzenia polskich wych d y w a n ó w dwuosnowowych . Teresa K a r w i c k a . Zwyczaj stawiania kulturze ludowej po „majów" na tle konkursie w ludo­ . . 205 polskiej europejskim . 213 Olga Goldberg-Mulkiewicz Postać Zyda w polskiej rzeźbie ludowej 219 Zofia Ciośla-Reinfussowa Aleksandra Polańska-Hryńczuk, karka ł e m k o w s k a 227 Janina Petera Kapliczki kiego Józef Furdyna Józef Słonina, r z e ź b i a r z ludowy z Bogdanówki . i . rzeźby . Józefa pisan- . . . Kwiatkows­ . . . . . . . 237 245 K R O N I K A IV—VI 1980 249 SUMMARY O F A R T 1 C L E S 251 PE3HDME 254 N a o k ł a d c e : Profesor dr Roman Reinfuss i Jan Swiderski (przy aparacie) podczas inwentaryzacji kapliczki, G r ó d e k , w o j . k r o ś n i e ń s k i e , 1960 r. Fot. J. S w i ­ derski. Na stronie t y t u ł o w e j . Wycinanka łowicka, 0 24 cm. Wyk. Henryka sarek, B ł ę d ó w . Fot. J. Swiderski. Pi­ �POLSKA AKADEMIA NAUK • I NS TY TU T S Z TU K I • ROK XXXIV • 1980 N r S-4 olska sztuka ludowa SZANOWNEMU I DROGIEMU PANU W S I E D E M D Z I E S I Ę C I O L E C I E URODZIN PROCESOROWI ROMANOWI REINFUSSOWI I P I Ę Ć D Z I E S I Ę C I O L E C I E PRACY NAUKOWEJ REDAKCJA I AUTORZY K R A K Ó W L t A ° D N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S KI C H . W Y D A W N I C T W O R G D A Ń S K POLSKIEJ A K A D E M I I NAUK ^ �CONTENTS Aleksander Jackowski Roman Ewa The Archives of Polish Folk A r t Do­ cumentation of the Polish Academy of Sciences and Letters Institute of A r t . 137 The M a n of Sorrow and his place i n traditional folk religiousness . . . 143 Bonds issued by Polish landowners from the 16th to the 20th century . . . 153 Studies on historical development of the village house i n Southern Poland . . 1.37 Anna Fryś-Pietraszkowa Kunczyńs<ka-Iracka Edward W a l i g ó r a Jerzy Czajkowski Reinfuss and folk a.rt . . . 131 Aleksander Błachowski Some Remarks o n cutouts after the a l l -Polish contest i n T o r u ń 181 Małgorzata Matusek The question of the origin of Polish folk double w a r p carpets 205 The Polish folk custom of „ m a j s " i n the Europaen context 213 Teresa K a r w i c k a Olga folk . . 219 Aleksandra P o l a ń s k a - H r y ń c z u k , the egg decorater f r o m the Ł e m k o region . . 227 ' Slideway shrines and sculptures by Józef Kwiatkowski . . . . . . . . . 237 Józef Furdyna Józef Słonina, folk, sculptor from Bogdan ó w k a i n the M y ś l e n i c e district . . 245 C H R O N I C A L IV—VI 1980 .' 249 Zofia Goldberg-Mulkiewicz Cieśla-Reinfussowa Janina Petera Figure of the sculpture . . erecting . . . . SUMMARY O F A R T I C L E S PE3K3ME . . . Jew . ' i n Polish . . . . . '. . . .- . . . . . . 251 .' . . . 2)4 REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof Makulski, Jerzy Łoziński, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa Korulska. Redaktor techniczny — Halina Żelechowska. T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis foto­ graficzny — Jan Srwiderski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a9d3fabbb45838e07b9974aa601963.pdf 2457b3934b93e57a5daa9e6a45460fad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3471 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3254 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.66-68 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text — — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk �s m i t h s on t h e basis o f i h e e x h i b i t s sent i n t o t h e B i e n ­ n a l e . T h e p r e s e n t d a y p r o d u c t s s h o w s d i f f e r e n t taste.-, b y the s m i t h s a n d t h e i r c u s t o m e r s . A s m i t h w h o is &ood at t r a d i t i o n a l f o r m s w i l l o f t e n e x a g g e r a t e t h e de­ c o r a t i o n s o n t h e o b j e c t w h e n he is a s k e d t o u n d e r t a k e a n e w task. Ewa К o r u 1sк а BROD WREATHS FROM K R A SN O - F o r a l m o s t 20 y e a r s t h e p a r i s h p r i e s t i n K r a s n o b r ó d i n Z a m o s c v o i v o d e s h i p has o r g a n i s e d a p a r i s h h a r v e s t festival on the 8th of S e p t e m l t Ilnvc I " are b r o u g h t to t h e c h u r c h b y t l e i c e<e < e the various villages and the aie en - ч, г \ s h o w n t o t h e p e o p l e w h o h a v e cr no to " +r T h e f o r m is m o d e l l e d o n stage ^p} г с \ t r a n d songs a c c o m p a n y i n g t h e e\ r> Г e e t a s u b j e c t a n d s h o w scenes i r o n t l ila i g i o u s t h e m e a n d a r e a c h r o n i c l e of c j n t c I T т а ле Alter the ceremony the ri"st beaut ш \ n a r e p u t i n t o a g a l l e r y w h i c h has b e e n set u p ш i::e monastery. t 1 Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i e z, C z e s i a v. r t o u ci­ ty с к i, L u d w i k Stomma, Rys z a r d T o m i ck i , J e r z y S. W a s i l e w s k i — A N ANTHROPOLO­ G Y OF C U L T U R E I N P O L A N D — HERITAGE, CON­ CEPTIONS, INSPIRATIONS (MATERIALS ГСП Л DIC­ TIONARY) T h e m t e i e s f s c f an e v e r g r o w i n g g r o u p of P o l i s i i e t h n o l o g i s t s , e s p e c i a l l y f r o m t h e y o u n g a n d m e d i u m s;er . e r a l i c n are characterised by the f o l l o w i n g : 1 — a r e j e c t i o n of positivist, f u n c t i o n a l i s t directions t o ­ w a r d s s y s t e m s a p p r o a c h e s w h i c h t a k e as t h e i r p o ­ i n t of d e p a r t u r e the categories w h i c h a p p l y to the c u l t u r e being studied (and thus f r o m 'inside'); 2 — the a p p l i c a t i o n of a coherent conceptual and m e t h o ­ dological apparatus w h i c h underlines the semantic side of c u l t u r a l p h e n o m e n a ; 3 concentrating their interests on spiritual culture u n d e r s t o o d i n t h e w i d e s t sense ( i n c l u d i n g r e l i g i o u s ­ ness, c e r e m o n i a l , m y t h o l o g y , a r t , f o l k literature, t h e p r o b l e m s o t c u l t u r a l i d e n t i f i c a t i o n etc.,) 4 - - t u r n i n g a w a y f r o m p s e u d e c l a s s i u c a t i o n of a c c i d e n ­ t a l accounts of p h e n o m e n a t o w a r d s s y n t h e t i c i n t e r ­ p r e t a t i v e w o r k s w h i c h h a v e as t h e i r a i m t o s h o w •the h i d d e n s t r u c t u r e s o f l o n g l a s t i n g e x i s t e n c e ; 5 — a c o m m i t t m e n t to i n t e r d i s c i p l i n a r y s t u d i e s u n d e r ­ stood as m u l t i s i d e d use a n d a s s i m i l a t i o n of t h e c o n t e m p o r a r y a c h i e v e m e n t s of h i s t o r y , semiotics, r e l i g i o u s studies, linguistics, the h i s t o r y of art, l i ­ t e r a r y c r i t i c i s m , etc.; I n p u b l i s h i n g a r t i c l e s w h i c h s h o w t h e w o r k of a c a d e m i e s whose studies h a v e become a source of i n s p i r a t i o n for the n e w polish e t h n o l o g y and i n p a r t 2 articles -which cover i n d i v i d u a l concents a n d categories, the editors s o a e m a t :.nev w n l n e i p t o i n s p i r e a d e e p e r s t u d y of i r w n i c n w i l l be c o n s i s t e n t and a i l r o u n d a n a l y J 1 roiic c u l t u r e . "i 11,. i i t o be o b j e c t i v e , ft г ( r.vthe a u t h o r s с i Ф i ' LC! These are: ' c i л i ic s sup;."rarted a b o v e 1 Soviet semiotic the a Сc i1i iL e. \ v e m e n s or tne col otners) ma Vv s i i e w : : i a n d I 1 u h n w n i c n c r a w s on т л е a c h i e ­ vements oi tne French. Polish and Soviet 'nouvelle mstoire (Stomma); 3 — S t r u c t u r a l s t u d i e s of m y t h s w h i c h d r a w s o n the w o r k o f C. L e v i S t r a u s s , t h e a c a d e m i c s of the T a r t u s group and the tradition of comparative m y t h o l o g y (the T o m i c k i s , Wasilewski). 4 — p h e n o m e n o l o g y , w h i c h m a i n l y deals w i t h t h e p r o b ­ lems of cultural identity and the ' o w n f o r e i g n ' con­ t r a s t . ( B e n e d y k t ó w , icz a n d o t h e r s ) The balance of the research and • achievements i n these f i e l d s r v i i i be a n a l y s e d i n t h e t h i r d p a r t o f t h e dictionary. T h e r e are n o o b l i g a t o r y f o r m u l a s o f a g r e e m e n t s i n these subjects an.l b o t h the editors a n d the authors t r e a t t h e m as a c o l l e c t i o n o f p r o p o s i t i o n s , s u p p o s i t i o n s a n d h y p o t h e s e s . A n d t h i s is e x a c t l y w h y t h e y b e l i e v e t h e y w i l l be u s e f u l . T h i s n u m b e r contains the f o l l o w i n g subjects: R. B a r ­ thes, J. S. B y s t r o : , , 3. C z a r n o w s k i a n d M . M a u s s ( f r o m a s o c i o l o g i c a l i n t e r p r e t a t i o n of c u l t u r e to e l e m e n t a r y ca­ t e g o r i e s o f t h o u g h t ) , O. D u m e z i l , M . E h a d e a n d R. O t t o P h ' o m t h e p h e n o m e n o l o g y o f r e l i g i o n to t h e p h e n o m e ­ nology of c u l t u r e ) . ' " i i i ucc i ot 1ыл с РЕЗЮМЕ Я и В у я к, Б о г д а н а Пи. л и х ов е л а — Н И К (НАРОДНОЕ ГУЛЯНКЕ В КРАКОВЕ) В ИССЛЕДОВАТЕЛЕЙ ЛАЙКОГЛАЗАХ Лайкопигс — всадник в п с е в д о о р и е н т а л ы ю м наряде па д е р е в я н н о й богато у б р а н н о й ,,лошадке" является н е о ф и ц и а л ь н ы м гербом К р а к о в а . Ежегодно, на вось­ мой день после праздника „ Б о ж ь е тело" Лайкопик ш е с т в у е т по городу с р е д и т о л п ы н а р о д а . П о п ы т к и ВЫЯСНИТЬ п р о и с х о ж д е н и е этого обычая д е л а л и с ь у ж е в 1820 г., н а ч и н а я со с т а т ь и К . М а е р а н о в с к о г о и п р о д о л ж а ю т с я до с и х п о р . И з в е с т н о т о л ь к о , что Л а й к о н и к связан с давней копгрегацей дровосеков и с п л а в щ и к о в . Г е н е з и с Л а й к о п и к а у в я з ы в а л и со с т а ­ р ы м и польскими народными обычаями либо с р а з л и ч ­ ными историческими факторами, как нашествие татар, колонизация па основе немецкого права, битва под Ееной и др. Я д в и г а Х е и т п и к о в а — КУРПЕВСКИЕ ПАС­ ХАЛЬНЫЕ ВЕРБОЧКИ (ПАЛЬМЫ) И КОНКУРСЫ В МЕСТНОСТИ ЛЫСЕ О д н и м и з д а в н и х о б ы ч а е в , с о х р а н и в ш и х с я до н а ­ ших дней в Куппсвском районе, является обычай при­ носить в Вербное Воскресенье вербочки (пальмы) в ко­ стел. Вербочки, которые приносят в память въезда Хри­ ста в И е р у с а л и м и м е л и в п р о ш л о м т а к ж е м а г и ч е с к и -лечебное значение; они д о л ж н ы были предохранять д о м а ш н и х ж и в о т н ы х от з л ы х д у х о в и б о л е з н е й , обес­ п е ч и в а т ь х о р о ш и е у р о ж а и , х р а н и т ь п о л е от г р а д а . Вербочки, расгрострапеппые т а к ж е в других ре­ гионах страны, п К у р п ё в щ и н е были особенно в н у ш и ­ т е л ь н ы х р а з м е р о в , в ы ш и н о й от 1 до 7 м е т р о в ( Л ы с е ) . Вокруг деревянных шестов, навивали лесные либо болотные растения, как плаун (lycopodiurn), вереск (calluna vulgaris), в е р б а (salux), б р у с н и ц а (vaccinium v i t i s idaea). М а к у ш к у в с е г д а у к р а ш а л и с о с н о в о й к и ­ стью. Среди растительности, употреблявшейся в про­ шлом для изготовления вербочек, были т а к ж е широко применяемые лечебные растения. Изготовлением вер­ бочек, з а н и м а л и с ь ж е н щ и н ы . К о л о р и т н о с т ь в е р б о ч е к зависела г л а в н ы м о б р а з о м от о т т е н к о в з е л е н и у п о т р е б ­ л я е м ы х растений. Ц в е т ы в ы п о л н я л и из белых сердце­ вин к а м ы ш а . Позднее стали применять цветную па­ пиросную бумагу. Ц в е т ы р а з м е щ а л и вдоль стержня вербочки, заботясь всегда о гармоничном сопоставле­ нии их расцветки. Ленты прикрепляли к верхушке шеста. Автор выделяет несколько видов вербочек, в зави­ с и м о с т и от м а т е р и а л а , и з к о т о р о г о о н и и з г о т о в л я л и с ь : 1. м а л е н ь к и е и з в е т о ч е к , 2. и з р а с т е н и й , к о т о р ы е н ы н е н а х о д я т с я п о д з а ш и т о й , 3. и з в е р е с к а , б р у с н и к и , м о ж ­ жевельника, сосновых и еловых веток, 4. с о б р а н н ы е 67 �(на ш е с т е д е л а л и о т в е р с т и я , в к о т о р ы е в т ы к а л и в е ­ т о ч к и ) , 5. с о в р е м е н н ы е и з п а п и р о с н о й б у м а г и , п л а с т ­ масс и т.п. С целью сохранения обычая в местности Лысе, н а ч и н а я с 1969 г., е ж е г о д н о о р г а н и з у ю т к о н к у р с ы к у р п ё в с к и х п а с х а л ь н ы х в е р б о ч е к . В 1969—1946 г г . к о н к у р ­ сы эти проводились совместно с конкурсами других видов народного творчества. Эва К о р у л ь с к а — КРАСНОБРОДСКИЕ ВЕНКИ В местности К р а с н о б р о д з е (замойский регион) по и н и ц и а т и в е т а м о ш н е г о к с е н д з а , в о т у ж е п о ч т и 20 л е т , ежегодно 8 сентрября, торжественно отмечается при­ х о д с к и й п р а з д н и к у р о ж а я ;— д о ж и н к и . Представители отдельных деревень прихода несут в костел венки для всеобщего обозрения. Торжество п р о в о д и т с я в ф е р м е своего рода э с т р а д н ы х в ы с т у п л е ­ ний, сопровождаемых соответствующими песнями и пе­ сенками. В е н к и выполняются согласно определенной тематике: о т о б р а ж а ю т сцены из ж и з н и деревни, а т а к ­ ж е представляют сцены религиозного характера, соз­ давая своеобразную хронику событий. После завершения торжества самые красивые вен­ ки поступают в постоянную галлерею, организованную на территории монастыря. Ан т они С л ед з ев с к и РЕЗКИ (ВЫЦИНАНКИ) — ПОДВАРШАВСКИЕ ЗОФИИ СВИДЕРСКОЙ ВЫ­ З о ф и я С в и д е р с к а , 1899 г о д а р о ж д е н и я , я в л я е т с я одной из самых интересных в ы р е з а л ь щ и ц п о д в а р ш а в ских окрестностей. Рассматривая бумажные вырезки выполняемые ею в р а з л и ч н ы е периоды жизни, автор отмечает под к а к и м в л и я н и е м она находилась, ее за­ в и с и м о с т ь от г о с п о д с т в у ю щ е й м о д ы и в то ж е в р е м я сохранение в памяти традиционных образцов. К образ­ ц а м э т и м С в и д е р с к а в е р н у л а с ь п о п о о щ р е н и ю со с т о рсГны а в т о р а н а с т о я щ е й с т а т ь и . В м е с т е с т е м о н а с о ­ х р а н и л а с в о й и н д и в и д у а л ь н ы й с т и л ь . Н а ч и н а я с 1973 г.. Свидерска принимает участие в конкурсах и выстав­ ках, получает награды. Свое ж и л ь е она у к р а ш а е т в ы ­ р е з к а м и подобно тому, к а к поступала в м е ж в о е н н ы е годы, пока в ы р е з к и считались модными. А л е к с а и д р Я ц к о в с к и — ТРАДИЦИЯ И СОВРЕ­ МЕННОСТЬ ЗАМЕЧАНИЯ В СВЯЗИ С БЪЕННАЛЕ НАРОДНОГО КУЗНЕЧЕСТВА С с ы л а я с ь на поступившие па Б ь е п п а л е экспонаты, автор сопоставляет давние и современные изделия на­ родного кузнечества. Последние свидетельствуют о пе­ ремене вкусов кузнецов и теперешних потребителей их работ. Мастер, хорошо в л а д е ю щ и й т р а д и ц и о н н ы м и ф о р м а м и своего ремесла, в ы п о л н я я н о в ы е задания, часто проявляет стремление к чрезмерному у к р а ш е н и ю изготовляемого предмета. 3 6и ги ев Б е н е д и к т о в и ч , Ч е с л а в Р о б о т ы цк и , Л ю д в и к С т о м м а, Р ы ш а р д Т о м и ц к и , Е ж и С. В а с и л е з с к и — А Н Т Р О П О Л О Г И Я КУЛЬТУРЫ В ПОЛЬШЕ — НАСЛЕДЬЕ ПОНЯТИЯ, ИНСПИРАЦИИ (МАТЕРИАЛЫ ДЛЯ СЛОВАРЯ) Характерными чертами, определяющими интерес все более многочисленной группы польских этнологов, особенно среднего и молодого поколения я в л я ю т с я : 1 — О т к а з от п о з и т и в и с т с к и х и ф у н к ц и о н а л ь н ы х н а ­ п р а в л е н и й в пользу системного подхода, исходя­ щего из категорий, свойственных данной к у л ь ­ туре (следовательно к а к будто бы „изнутри"); 2 — Применение когерентного смыслового и методоло­ гического аппарата, подчеркивающего значение явлений культуры; 3 — сосредоточение внимания на духовной культуре в широком смысле слова (включая религиозность, обрядность, мифологию, искусство, народную ли­ тературу, проблематику отождествления культур и т.д.); 4 — о т к а з от с л у ч а й н ы х о п и с а н и й я в л е н и й , о б у с л о в ­ ленных формальной псевдоклассификацией с предпочтением синтетических интерпретационных трудов, целью которых является установление скрытых структур продолжительного существо­ вания; 5 — интердисциплинарность в смысле многостороннего использования и ассимилирования современных достижений истории, семиотики, истории религии, языкознания, искусствоведения, литературоведе­ н и я и т.д. Приступая к публикации избранных слов-терми­ нов, п р е д с т а в л я ю щ и х достижения ученых, т р у д ы к о ­ т о р ы х стали источником входновения для новой поль­ с к о й э т и о л о г и и , а т а к ж е (во в т о р о й ч а с т и ) с л о в - т е р м и ­ нов, к а с а ю щ и х с я о т д е л ь н ы х понятий и категорий, р е ­ д а к ц и я полагает, что о н и будут способствовать более г л у б о к о м у в з г л я д у на. н а р о д н о е и с к у с с т в о , б о л е е ш и ­ рокому и целостному охвату проблем народной к у л ь ­ туры. С л о в а р ь не п р е т е н д у е т на о б ъ е к т и в и з м . С о д е р ж и т слова-термины, избранные авторами — представител­ ями четырех следующих направлений в области иссле­ дований: 1 — ортодоксально-структурное, пользующееся глав­ ным образом достижениями советской семиоти­ ч е с к о й ш к о л ы (Стомма, В а с и л е в с к и и др.); 2 — структурно-историческое, связанное с достижени­ ями польских, советских и французских учёных „nouvelle histoire" (Стомма); 3 — структурно-мифологическое, которое ссылается на д о с т и ж е н и я К. Леви-Стросса, па у ч е н ы х т а р т у с ской г р у п п ы и на традиции сравнительной ми­ фологии (Томицкие, Василевски); 4 — феноменологическое, посвященное главным обра­ зом проблемам культурного отождествления, про­ тивопоставления понятий „свой": „ ч у ж о й " (Бене­ д и к т о в и ч и др.). Подведению итогов экспериментов и достижений в этих областях будут посвящены словарные статьи в третьей части публикации. Статьи эти не с о д е р ж а т о б я з ы в а ю щ и х формули­ ровок или определений; равно редакция, как и авторы рассматривают их, к а к сборник предложений, наблю­ дений и гипотез. Именно поэтому они у б е ж д е н ы , что словарь будет полезным. Настоящий номер содержит слова-термины: Р. Б а р т е с , Я . С. Б ы с т р о н ь , С . Ч а р п о в е к и и М . М а с с ( О т социологической интерпретации культуры к элементар­ н ы м к а т е г о р и я м м ы ш л е н и я ) , Г. Д и м е з и л ь , М . Э л и а д е и Р . О т т о (От ф е н о м е н о л о г и и р е л и г и и к ф е н о м е н о л о г и и культуры). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15b35bd8b51028a7ec47bb0d0f474387.pdf 03791c84705ad1bdad7c3574f1ca93ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3504 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3284 Title A name given to the resource Parlamenter - barometr ludowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz PAŁAM ENTER - Od zamierzchłych c z a s ó w obserwowano BAROMETR LUDOWY Jest t o roślina dość pospolita, natomiast jej właś­ świat przy­ r o d y , szukając w n i m i n f o r m a c j i o nadchodzących zmia­ ciwości r e a g o w a n i a roślin znane w i n n y c h r e g i o n a c h . W p r z e k o n a n i u mieszkańców nach pogody. Między i n n y m i na zmiany wilgotności odnotowano powietrza reakcję sygnalizującą bliskie 1 W okolicy się z ż y w y m nia pogody zwanej są Ciężkowic na podstawie poza zachowania regionem byście, Jackowi ctwem osobliwości ozdobnie między regionalnych) oprawionych do Cepelii pamiątek Palamenter nasionka który (poza trudni obecnie regionu się trem nazywa s i e n i e ( i l . 3). П. 1. Palamenter się W zarówno wykonywa­ to z roślina roślinę, jak i nos­ z ro­ palamen­ jej n a ­ okolicy Spotyka iglica się n a w e t rośnie wyłącznie tych p r e t o w a n i a tego f a k t u , wiążąc go z p r z e m a r s z e m wojsk napoleońskich, z k t ó r y m i próby w inter­ miały n a s i o n a palamentra wędrować na Pogórze. leżące n a z i e m i mo przemieszczać wkręcać się w konanie o należy go zakopie się w bardzo a znalazłszy w Wierzy otwartym się n a się, zienia — prze­ że ziemi, nie bo natychmiast glebie. obszerną palamentra trawka" także naczyniu, W Z b o r o w i e a c h , w s i położonej n i e opodal zanotowano się, s a ­ odległości, a rozbudowane palamentra. zostawiać atmosferycz­ p o t r a f i , skręcając się n a n i e w i e l k i e ziemię. Stąd nigdy wyskoczy, reakcji na zmiany nasionko ruchliwości za­ . Dzięki d y n a m i c z n e j ne sam bocianie o k o l i c y Ciężkowic samą jedna je tarnowskiego. to iglica pospolita, inaczej 2 zbiera­ i racjonalnego znane Sprzedaje jest ( E r o d i u m c i e n t a r i u m ) , n i s k a , owłosiona dziny bodziszkowatych . rośliny kolekcjonerowi-hob- palamentrów. i spotkałem przepowiada­ ciężkowickie dzięki Wilczyńskiemu, innymi ciekawszych ki (woj. tarnowskie) d o dziś l u d o w y m s p o s o b e m t u p a l a m e n t r e m . Palamentry obecnie niem Ciężkowic stronach. opady . n a z m i a n y wilgotności n i e są c h y b a relację Ciężkowic, sposobu znale­ pośród i n n y c h t r a w . Otóż t a „mądra i n f o r m a t o r ( u r . 1899) — niczym j a k mówił z l a t sześćdziesiątych, wy*k. J . W i l c z y ń s k i . I I . 2. Palamenter na temat współczesny, wyk. J. Wilczyński Ul �na skacze p o d w i a t r bita na do deski pogodę trawki w w Nie czasie koszenia, jest ją zgubić. T r a w k a odgina ale widział ją pewne, (prawdopodobnie tius) . Nazwa w tym wy­ Bruśniku, w s i o d l e g ł e j Rajgras t y m samym używa celu — A r h e n a t h e r u m ela- n i e jest t u stosowana palamenter 3 owej u innych na czy c h o d z i o iglicę, g d y ż w o 10 k m , spotkałem się z u ż y c i e m w owsika dół, n i e spotkał pogodę. całkowicie również przy­ się n a d e s z c z w górę. I n f o r m a t o r n i g d y o k n i e , wskazującą padku i łatwo gwoździem jej się w na jego oznaczenie, natomiast odniesieniu l u d z i : „taki c h u l i g a n , 'co m u się robić n i e c h c e " ; m ó w i się „ n i e bądź t a k i p a l a m e n t e r " g d y ktoś j e s t przemądrzały. W t y m i p o d o b n y m niem można palamenter wsiach, zarówno znaczeniu spotkać się t a m , g d z i e oznacza wościach b a r o m e t r y c z n y c h , j a k też do także zbyt z określe­ w okolicznych roślinę o właści­ t a m , gdzie zastoso­ w a n i e j e j i n a z w a n i e są z n a n e W innych wsiach (Kipszna) za w s k a z ó w k ę z m i a n p o g o d y nasiona nazywają iglicy służące „wróż" l u b „pro­ rok". T r a d y c y j n y palamenter turowego krążka, Z(miana), D(eszez), spotkałem jedynie dalonych od widniały B(urza); w kilku centrum one p r z y b i t e między Dawniej to n a s i o n k o p r z y b i t e do t e k ­ na którym litery obecnie domach położonych przysiółkach Ciężkowic. posługiwano barometryczne się nazywają sposób określa się u ż y w a n e budki z wychodzącą (stąd n a z w a takie w od­ Wiszą oknami. często „na Po­ palamentrem. t w i e r d z a t o f a k t , iż s t a r s i l u d z i e w s z e l k i e g o dzenia P(ogoda), barometry typu W palamentrem. dawniej pogodę" „pustelnik" używana urzą­ (a n i e k i e d y postacią ten i dziś) pustelnika dla t y c h budek). Ro­ b i o n o j e w o k r e s i e I w o j n y i później, a za e l e m e n t gujący w na zmiany roztworze wilgotności służył s o l i . I n n y palamenter trowa, napełniona kniętą w do Rurka była z a n u r z o n a szczelnie połowy sznurek moczony — t o b u t e l k a półli­ deszczową zalakowany rea­ korek wodą, z rurką d o l n y m końcem w wet­ szklaną. wodzie. „Jak było s u c h o , t o w o d a w r u r c e opadała, a j a k szła b u r z a , to aż k i p i a ł o z r u r k i " Barometry które można specjalnie (Ostrusza). wykonywane zakupić w opracowanych roki" już — w latach okrągłej desce. zwłaszcza poza dziej nazywa, Spostrzegłszy własnym interesującą formę są drewnianych zainteresowany pięćdziesiątych j a k je czasem Wilczyńskiego, zamontowane plastycznie s t a w k a c h { i l . 1). W i l c z y ń s k i ślinką przez Jacka Cepelii, robił mocując popyt na ciekawą r o ­ proste te i wyrobu jest obecnie palamentrów. domek Palamenter, И. 3. Iglica pospolita. И. 4. Palamenter 1975 na jedynym i nastawił kontynuatorem bar­ się n a ogro­ tradycji S a m zyskał t y m s p o s o b e m p o d którym jest powszechnie na wyroby, produkcję l u d o w y c h barometrów. Iglicę h o d u j e w dzie „pro- nasionko środowiskiem, opracował palamentra, na pod­ przy­ znany. kartonie, P R Z Y P I S Y n i e różni się od i n n y c h t r a w n a łące. N i k t n i e w i e , j a k wygląda. zdarzy Należy się, pierścień), że zatem nagle trzeba uważać w kosa wziąć się czasie k o s z e n i a ; rozpadnie garść i rzucić n a płynącą w o d ę . T r a w a trawy z (zleci tego gdy klin i miejsca z w y k ł a spłynie z w o ­ dą, a t a j e d n a — s z u k a n a — prędko p o p ł y n i e p o d p r ą d . Należy ją s z y b k o złapać i m o c n o trzymać, bo Fot.: 112 W. upuszczo­ Dudziak, K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t . 2, cz. I , W a r s z a w a 1968, s. 57—58. * Wielka Encyklopedia Powszechna, t . 4, W a r s z a w a 1964. Nasiona owsika w t y k a n o w o t w o r k i po d r e w n o j a d a c h w r a m a c h o k i e n n y c h , między s z y b a m i . D l a p e w ­ ności, n a j e d n y m o k n i e u m i e s z c z a n o p o k i l k a n a s i o n . P o r . J a n K a r ł o w i c z , Słownik gwar polskich, t . 4, K r a k ó w 1906, 1 s 4 i l , 1—3; r y s . A. B a r t o s z , i l . 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9099bfb726723480f8898117daf3b608.pdf c1e4e66bc73e78eefb65d2565f901a95 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3505 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3285 Title A name given to the resource Listy po I konkursie współczesnej rzeźby ludowej Karpat Polskich w 1972 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.113-115 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kroh, Antoni Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Twórcy ludowi Jak dziś P o l s k a Jak szeroka szeroka i długa Wszędzie twórcy Każden ludowi dłubie i s t r u g a . B o dziś r z e ź b i a r z się c e n i Niezły Za z t e g o m a dochód Chrystusa — K u p i ł sobie Abo garncarz Nieraz — przed z głodu garnuszki Wartburga uzbierał. Abo tkaczka-artystka Tka dywany W i l l e sobie Bo w Abo taki pióreczka Jest z a g r y c h a z i czasopism czysta. j a k Polska Jak obrosła. artysta wierszówki I na krosnach buduje poeta Też l u d o w y Za wojną przymierał Dziś za s w o j e Na Madonny samochód. szeroka szeroka i długa K a ż d e n c h c e b y ć artystą Każden Bo pisze dziś t a k i e już i struga. czasy T a k i e t o już dziś l a t a Jak n i e s t r u g a coś w drzewie To przynajmniej wariata. S z c z e p a n M u c h a , w i e ś Szale, w o j . s i e r a d z k i e , Mikołaj Kopernik, w y s . 78 c m Bronisław Pietrak Antoni Kroh LISTY PO I KONKURSIE WSPÓŁCZESNEJ RZEŹBY LUDOWEJ KARPAT POLSKICH W 1972 R. Po które, k o n k u r s i e wpłynęło sądząc, że ces p o w s t a w a n i a Listy do M u z e u m stanowią i one b a r d z o stosunek l i s t ó w znajdują „Najpierw (piszący Konkursowy Więc niezna tylko się w dziękuję żadnej za — Się d o b r z e w w celu wzięcia żadnym n a rzeźbach niebęde nagrodę Widocznie Sąd ludowych. się do m n i e wystawie, brał bo udziału w już w w od rzeźbiarzy pozwalający ludowych zachowując otrzymaną A.K.). 181 listów materiał, archiwum Muzeum udziału w Muzeum Sączu rzeźbiarzy skrótami w o b e c t e g o proszę n i e z w r a c a ć przyszłości naperwno bardzo n i e otrzymał Nowym interesujący współczesnych publikujemy z pewnymi Oryginały w d o różnych oryginalną Nowym Druga psychikę opieki twórców, n a d plastyką nie­ pro­ wiejską. Sączu. dwie podobizny jedna z katalogu z napisem podobizna jest i p o d nią podobizna jest podobna Serdeczne w życzenia Nowym dla jest do wy­ napis k t o to Kopernika? wszystkich Sączu). Z jest (Kopernik). podobizna j e s t , która (Muzeum form w ortografię. Posyłam rysowana ludowych. Prezentujemy wniknąć pracowników poważaniem" wystalwach. Zawiadamiam mi żeby tamtejsze d y p l o m u uczestnictwa w Muzeum niewysyłało Michał Boczek k o n k u r s i e , b o m i go n i e - p o t r z e b a , b o m a m i c h aż sześć. (...) Michał Boczek Jeleśnia „Dziękuję za przesłanie mi wiadomości odnośnie wyniku Konkursu. Cieszę się z p r z y z n a n i a m i n a g r o d y w . k w o c i e 300 zł. „Serdecznie z wystawy Również dziękuję z a o t r z y m a n y rzeźby ludowej dziękuję od w a s k a t a l o g Karpat Polskich. za otrzymaną paczkę z o r a z za p i e n i ą d z e za r z e ź b y . B ę d z i e t o bodźcem do d a l s z e j p r a c y Co rzeźbami, każdy do sprzedaży sposób m y ś l ę zabierać jaki moich rzeźb się n a d a r z y twórczej. to zgadzam sprzedać rzeźby się na bo n i e ich z powrotem. 113 r �Podaję jest moje możliwe ceny — w za poszczególne przeciwnym sztuki razie o ile to zgadzam się n a W a s z r a c h u n e k . (...)'' by i m pokazać że n i e n a t o się ż y j e , b y t y l k o jeść i b a w i ć sie. A rosnący p r o c e n t n a książeczce będzie niecał m n i e do c o r a z l e p s z y c h Nikodem Bołoz Andrzej Łomnica „Posyłam nimo Rzeźby każda nić n a t k l e j o n e oczymaindu bardzo niesłostały uszkodzone niemogą czasu jest w jednym l u p gwoździkami b y m Frosiuł mnie fpszeszyłce każdemu zawiadomić wiem o t piszywać. ze czy Panowie Zegnam ściskam „ (...) Wyrażam k t ó r e t o posiadają stwową nie zgodę na sprzedanie następujące c e n y Komisję Cen w moich Pań­ (następuje poda­ Katowicach cen)". Adam Chajec Kamienica Górna „Serdecznie i spokłonem Dziękuję z a D y p l o m g o j a k b y m i ktoś szeptał i ocizymałem m i e 2000 złoty z M o j i szanowni gern p r a g n y ł człowieka dziej człowiek wynająć plom drugi za w z i ę c i e r a z Dziękuje „(...) P i e r f b y Zułf Pocztą Zdrowia zaufanie wnosił do war­ Jakub Królczyk Kluszkowce „Zaproszenie. mnie Uprzejmie przedstawiciela proszę Muzeum o przybycie w Nowym Sączu, do ponie­ ją pracą". Andrzej Słupnie e Dłoj" (List się za stanowić Kwiatkowski Nieograniczo­ pszyszet z N o w e g o Proszę M a m pełne n i e będę Fszy- Władysław pieniądze rozeznania. roszczeń za D y ­ Życzę z D r o w i a Fspuł P r a c u j ą c y m n e g o . K ł a n i a m się ściskam do zbio­ w a ż chciałbym p o r o z m a w i a ć n a t e m a t y z w i ą z a n e z m o ­ m n i e d w u k r o t n i e Dziękują i zasprzedasz Dysponatów: stkdrn P a n o m rzeźb tości". Rze­ to zajadyim uicząszczom. F K o n i k u r s i e jatesz Waszego W a s i żadnych swoich n i e podaję, proszę o w y ­ pszes cały t y - s z ó w l u p Jasło t o f i t y m s a m y m d n i u p e w n i e udziału według M u z e u m . Ceny jakiegoś o p o d r u z y g d y j e s t bliżej K o n k u r s •jak P a n o w i e się n a s p r z e d a n i e Waszego z drowia. jestem sa­ a b y m i o D o m k u zawiadywał zadowoletniena cenę P r a g n y ł e m pojechać n a K o n k u r s t a - j a k chory mazyłem Pre­ do 17 l a t m a m 69 l a t n i m o g e m motny janie rów Warszawy. Grygiel Bielsko-Biała „Zgadzam spodziewał rzeźb, nadane przez Dłoj" Władysław Głód Paszyn drewnie pszybijane po pod­ rzeźb". Chajec Szącza brak nieła'dniefoybyło a b y m u d a w a ł się z e z a l e n i e m nisz cierpca do Władz". Władysław Chajec zgody w b r e w Regu­ pisany p o d d y k t a n d o — A . K . ) „ Z w r a c a m się z prośibą o p r z y s ł a n i e m i f o t o g r a f i i z w y k o n a n e j mnie rzeźby przez Muzeum „Chrystus w i Cyrenejezyk" ubiegłym roku. a przeze zakupionej Należności za w y k o ­ n a n i e f o t o g r a f i i przyślę p o o t r z y m a n i u j e j i p o u s t a l e ­ niu ceny. fie potrzebne Bardzo m i n a t y m zależy, p o n i e w a ż są m i do mych zbiorów fotogra­ wykonanych p r a c . (...)" ,/...) M a m p r a w o n i e wyrazić Mikołaj laminowi Konkursu, na wystawienie moich prac w w y ­ stawie pokonkursowej, albowiem Wydz. w Kultury n a b y c i u materjału rykać w bardzo nansowych Władze Terenowe, j a k Prez. P R N n i e dopomogły ciężkich w a r u n k a c h m a t e r j a l n y c h i f i ­ w n a b y w a n i u materjału W a s z e zgłoszę m i aż dotąd n a rzeźbę, musiałem się s a m b o ­ się w p r z y s z ł y m wtezystkiich m o i c h i dlatego tygodniu na pismo po odbiór prac". Józef Citak Krynica „ (...) D o M u z e u m p r z y j a d ę chciałbym zobaczyć wystawę w k r ó t k i m czasie, i porozmawiać gdyż na temat r z e ź b . (...)" Jakub Falisz Kryg „ (...) Chciałem dowiedzieć się jeszcze, jaka była p r z y c z y n a , ż e m o j e r z e ź b y zostały o d r z u c o n e , bo jestem po rzeźbić, a prostu samoukiem nikt mnie n i e uczył „(...) R ó w n o c z e ś n i e które muszę m i odesłaliście miejscowy która PDK i w odesłane t y m czasie sie o d b y w a ł a nagrodę sprzedaży. za s w o j e w Ogółem drzewie matyce otrzymałem jusz nadal pomimo jedynie z zamiłowania napisać rzeźbić do m n i e i brać udział i wytłumaczyć w m i , abym k o n k u r s a c h , żebym „ (...) W i e m , że d z i e c i o m niędzy, a l e dziecko proszę te moje rośnie pierwsze n i e daje i to szybko, wygrane dlatego pieniosaki pie­ bardzo dać n a takie jakie nagród, i trudności. (...) wyko­ o różnej t e ­ wyróżnień. (...) Robię to C o d o zdjęć m i się p o d o b a . Moim w zda­ n i e m w s z y s t k i e t e r z e ź b y są u d a n e , t y l k o co d o r z e ź b y pewne zastrzeżenia dawało nagrody, ze s w o i c h i jeśli d w i e m a .pałkami m a m b y za t a k i e r z e ź b y t o b y m musiał dotychczasowych całkiem prac, albo bić t a k o d „ s i e k i e r y " , m o ż e b y w t e d y Państwo zrezygnować nauczyć się r o ­ było m o d n i e ! (...)" Tadeusz O b r z u d Półwiosek, p o w . Grodków S l . n i e robił się za dużo sporo M . K o p e r n i k a z bez r ą k z t y m i tego n a d a r m o " . Falisz przez w Opolu-iBierkowi- prace, do sztuki. mógł Jakub eksponaty Wojewódzką, płaskorzeźby dużych katalogu, nie wszystko że zakupione 500 zł. n i e z a l e ż n i e o d c e n y przeważnie Pracuję tym zaras na Wystawę cach i otrzymałem nuję nadmienić, zostały c h c i a ł b y m przecież, a b y m o j e r z e ź b y p o d o b a ł y się. P r o ­ szę Mazurek Brzeżawa „(...) Czytając ctwo Reinfuss jest w tamtejszym Sądu K o n k u r s o w e g o sprawa piśmie miał z n a n y klasyfikacji prac pozostają p r o f . R. i przyznania d l a m n i e zriozumiała. P r a c e m o j e nografów że p r z e w o d n i ­ etnograf w g r u p i e rzeźby według nagród ocen e t ­ amatorskiej." książeczkę P K O . T o będzie m o j a dużo 114 pieniędzy. radość, ż e m a m n a książeczce t a k Będę książeczkę pokazywał kolegom, Ludwik Zielona Oleksy Góra �„Chciałem oceniało czy się zapytać j a k J u r y lepiej czy rzeźbę sztukę s w o j ą wtedy niej w kolorze, urok lecz pokrywam piękna natomiast kiedy gdyfby nabiera to było resztę n i e m a l o w a n e j zadawać sobie upodobania Piotra gdyby specjalizuję i pawła prawie to się w źle dać szę o łaskawy odpis abym mógł „Sztuka w mojego byłoby marmolady czarowywałem i m a m już teraz w w z gom. Z rzeźba drugiej zaś n i e nagrodzona r z e ź b o m które w biorąc nie powinna znalazły jąc w m i e j s c a c h Muzeum rzecz jaką najmniej­ wymo­ uważam, zajmować uznanie konkursowe że miejsc przebywa­ muzealnych i t p . " Józef urządziłem 1940 r o k u . " ca, który noszę t o s a m o zmarł informuję modeli drewnianych i imię, c h o d z i ośmioma też, że O j c i e c budową nych przed mój o mojego O j ­ laty. Dla wyjaśnienia n i e zajmował drewnianych się starych okrętów, zamków i grodów, młynów wiatraków^ drewnianych latarni morskich instrumentów. B y ł a nawet to człowiek przesłania bym na wykup rzeźb m i choć j e d n e g o zdjęoia posiadać w swojej kolekcji pod o wielkich z a l e t a c h serca i r o z u m u , g o r ą c y p a t r i o t a o s z e r o k i c h z a ­ i n t e r e s o w a n i a c h i zamiłowaniach k i l u d o w e j , m u z y k i oraz artystycznych — sztu­ Wszystkiego co P o l s k i e . do a l b u m u . zdjęcia rzeźbiarzy Chciał­ a się pracy." razie Józef S i k o r s k i Muszyna „Do dzięki tej pory Waszemu w z a s a d z i e n i c n i e robiłem, zaproszeniu zacząłem żem n i e w i e l e można zrobić. P r z y prośbę; któraś CPLiA jeżeli rzędzia a b y ł a mógłbym kontakt w mogła jakiejś mogllibyście mi ale n o ­ m a m do Was m i udostępnić t y m zainteresowana, się podjąć a rzeźbić, okazji dopiero to j a w pracy. Jeśli pomóc to na­ zamian macie z byłbym nimi bardzo widzi ę e z n y . " Sfcradol Oświęcim gronie mojej (...)" Franciszek Sącz warunkiem wod­ starych „ M o ż e i j a s k o r z y s t a m n a t y m ż e będę w się rzeźbą, kościółków, Siedlarz Stary „Zgadzam wy­ właśnie co '. Sendecki m o i m i t a k małym strony od w y s t a w y mija Zakopane się z o r i e n t o w a ć ale wasze narzędziami kwiaty-(portrety 32 l a t a się puszki od Bolesław A n t o n i k Binarowa przez narodziła były jeszcze „Chociaż podane blasze prymityiwinytmi przeróżne czerwcu w materiałem rzeźby, t y l k o p r o ­ Bronisław „Ceny których O b o z o w e j „Sztulbie" w jak." szej m i e r z e n i e o d p o w i a d a j ą kowalstwa o b o z i e , g d z i e dostępnym stronę. i pokrytych ko­ l o r e m t r z e c i świątek n a w y k o ń c z e n i u z a m i e r z a m coś zrobić t a k ż e b y m miał ze c z t e r y Kraków oceniane złą świątkach wykończanych Szopiński żywotności to szkoda miało Adam widzę s t y l i pozostawić rzeźby, a z a t e m trudu R z e ź b y są f o t o g e n i c z n e w z w i ą z k u z t y m p r z y i c h oglądaniu należy przyjąć p o p r a w k ę n a r z e c z y w i s t o ś ć . " zwy­ k o l o r a m i bo t o m o g ę n a tą w y s t a w ę z m i e n i ć s w 6 j Z będzie (polichromowaną) rzeźbę n i e m a l o w a n ą . P y t a m się d l a t e g o , że j a k l e każdą w konkursowe malowaną ul Ja bo M i wpadła właśnie rzeźbię jelenia-rogacza kószkę ( j a k o dujący lub mogą popielniczka stojący jako pszczelarz ręce Waszym o Was karpackim gazeta regionem miśki niosące popielniczka) słom. i miśki też -pnia interesuję w na nakryty daszkiem służyć jako nocna misiek psotnik i no naśla­ lampka zagląda do b a r c i - jeźdźca na sadzącego p r z e s z k o d ę p t a k i r ó ż n e też m o ż e być jako popielniczka Świątki znać — l a m p k a nocna się bliżej co b y oko bardziej koniu służąca m a m zamiar l u b jeszcze co i n n e a l e d e b r z e na m n i e nie gra roli było na plecach robić b y było zapo­ odpowiednie gdyż co b y i m r o b i ł b y l e r y s u n e k t o n a odrobię. O ile by Wam Panie Dyrektorze odpowiadało to proszę M n i e w p i s a ć do g r o n a i n o ż y k ó w n i e M o g ę d o ­ Franciszek Wierciak Nowa Huta 1 nóż stać szony w M a m do wsz. r o b o t y . t e j gazecie D z P o l s k i Fr. Knapczyk z Bieńkówki ogło­ to w po­ bliżu M n i e , n i e z n a m y się j e d n a k . J a p o t r a f i ę i pł. r z e ź ­ „W dowej związku z k o n k u r s e m współczesnej przesyłam 11 f o t o g r a f i i moich rzeźb rzeźby l u ­ z zapyta­ Obecnie Nowym mieszkam w Krakowie, Sączu, g d z i e j a k d o t y c h c z a s szą p o ł o w ę m o j e g o ale urodziłem spędziłem się tem. roboty Więc więk­ życia. t o było r z e ź b i a r s t w o przerwała dojazd bardzo mą pralce. do małego Oświęcim co dzień 62 k m t a m i z proszę o szybką chłop­ 3 lata powro­ odpowiedź." Jan Maków Fot.: J . Swiderski I hobby okupacja przym. n i e m c z y m o g ę w z i ą ś ć udział w k o n k u r s i e . w by. Moje ca Gartoszek Podhalański � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/299c1c308d1eaeea390df9db51856195.pdf 72bf72ac8701531b8c747a7f74aec899 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3506 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3286 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.116-124 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C Marian Pokropek, Koncepcję sztuce Podchwyciło i folklorze ją usystematyzowania i w jak różnych ła praca, którą n a dobrą wyszukiwał na obok i odnajdywał etnograficzne, wości i zebrania zgromadzonych sprawę w katalo­ Wiele lat t r w a ­ był podjąć którego przeróbek wszystko Autor i było gotowe, ministracyjnego Wreszcie zmuszony ograniczenia Atlas Niestety, — ukazał się przy Wydawnictwa jest leży na w i całym niem samych które wynikły z ułożonych założeń po­ wyda­ w się bowiem jestrowanych faktów, 1 oderwaniu ludowa I w możemy od kultury istnieją nie świadomści strony mamy drugiej fakt tylko oraz więc środowiska, w postaci działaniu ją charakter re­ i stopień a k ­ fakt percepować wymieniać zabytki przedmiotów dycji, szerszym — z działalnością przedstawiać wpływającej na odmienny mówić ny jednoznacznie zjawiska moż­ dokąd i kiedy jest ra­ tra­ regionów zlokalizowa­ — w Chęcinach, B a r a n o w i e czy Szyd­ Atlas Pokropka do czynienia Dlatego też w faktów. którym t a recenzowanym innych pozycjach większym jednak faktów nie mówi o zjawisku Dąbrowskim. region, ośrodek. malowanych domów K r y t e r i u m miejscowości ale Samo na Zalipie Powiślu zawodzi w n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u , nictwa, kąd 116 folkloru m a m jechać obrzędowego. Jeśli i co t a m zobaczyć chcę od­ zdob­ wiedzieć, n i e będę charakte­ serii mamy i ze z b i o r a m i m u ­ Atlas obejmuje W pozycja dotyczy m a t e r i a l n y c h , ale przecież s w y m praktyce autor omawia i nosicieli ludowej żywej tradycji. tytułem również folklor. t y l k o niektóre p r z e j a w y fol­ k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a ­ l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który ja potrzeby własne ty. Zespół środowiska. M a m y i m . Kilimka więc Fascynujące isą zespoły Bachledy, zaspoka­ np. w zespoły cice, Za­ określonym nawet ich i dynamice znaleźć ma. Przepraszam! jest jeszcze do­ przecież jest w n p . zespół o tych w organizował wiem Spró­ Nie przed dyrektorem n a scenie t e a t r u laty Teatru przeglądy z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e terenie. n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono Atlasie niemal a przebra­ m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w W w a l e p o d hasłem wówczas zespołów, z a p r a s z a n y c h niedź­ żywa, Atlasie. Będzin? Ponieważ D z i e c i Zagłębia szlach­ z z Lalik. zespołach Jan był i swych Są zespoły h e r o d o w e , który kom­ i c h n a Żywiecczyźnie, Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e Dorman, znaj­ ulegającym dziady Znakomity akcji słowo nie chodzenia wciąż czasie s p o t y k a m y pod Krakowern. niach herody, nie doraźnie składzie kolędnicze, pucheroki, Tradycja wiedziem. ale obrzędowe, wyłącznie zespoły bo­ zinstytucjonalizowane, stylizujące f o l k l o r . Przykłady podane p r o b l e m y : kryteriów ści. W obu tych są b a r d z o teriałem wyżej wskazują dziedzinach różnice między istotne. Łoziński czy L o r e n t z jednorodnym, którego ich kompetencji. uprzednio informacyjną ma­ i we­ mieściła się w grani­ Zadanie Pokropka było niepo­ musiał miał n i e j e d n o r o d n y , spośród dokonać musiał wyrokować społów folklorystycznych, dać, a co zalewu ba­ przy­ wyboru, nie ma­ sprecyzowanych t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a co Atlasami operowali zgromadzonym niedostateczną, nazwisk kolejne znajomość równanie trudniejsze. Materiał zę na dwa d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o ­ jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h jest się dowiemy poprzedzających zmianom. Recenzowana nie tylko padkowych r z e c z y , jaką góral­ z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e ­ gają gubią istotę w tej samej zwra­ t a m działających, nie następne — Otóż A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y na twórców, czy orientować o regionach cają uwagę łowicki o regionie, z z a b y t k a m i trwałymi cach jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h : realizuje. folklor pojechać. A l e rejestrowanych z y k a góralska egzystują się jeszcze coś w i e d z i e ć W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e ru ryfikowanym, wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w kurpiowskie się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu. ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u ­ wspólnota żywy ski powinienem istnie­ żywej charakter 1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k z czło­ a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w układzie p r z e s t r z e n n y m , o ale jednej materialny, jednostkowy haseł-miejscowości jące w w i sztuka 0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą , mach chcę zobaczyć z m i a n o m , t e różne i c h nosicieli. Z k u l t u r o w y , związany jednobarwne większym sztuki w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a na wycinanki np. typowe kompozycyjnych. ale folklor haseł że czy też chodzące w bowiem z znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli bujmy sztuki miejsco­ Zresztą d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h - tualności. Zabytek położonych o t e j wspólnocie, o t y m , pletowane i c h selekcji blisko haseł n a z w y tradycji kulturowej. konsekwencjom, istota zjawisk, zasada wśród kolej­ omówie­ n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n ­ wówczas o wspólnej punkcików kopanem m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y jest mapie mate­ grupuje s się iż architektury przy o m a w i a n i u zabytków przenieść m e c h a n i c z n i e na u źródeł siebie twórczości, a ściślej m ó w i ą c Autora i książki, która muzealnych , przyjętych formacie. zabytków przyjrzyjmy Formuła, uzasadniona czy się, że Otóż, z a n i m z a j m i e m y haseł, wydany dla t r u d u haseł t o p o g r a f i c z n y c h , ności a l f a b e t y c z n e j . 1978 r . się przeświadczeniu, koncepcja zbiorach ad­ poprawek. poręcznym szacunku s e r i i co Atlas po riał w e d ł u g w Gdy podziału rok końcu oprzeć niewłaściwa Przewodnik w wielokrotnych materiału. zmiana niedobra. Wydaje tej samej do następny papierze, n i e mogę to pozycja rażki nastąpiła kraju pięknie, n a d o b r y m był zebranego trak­ E często n i c z e g o się n i e d o w i e m w o k ó ł ośrodka d o k u ­ m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w cie i różnych (m.in. powinien zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h prze­ przejawów trudu g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k . J Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978. w Polsce, po układzie dokumentach Z Wydawnictwo. też Ogromnego danych w i folkloru środowisko zabytków, twórczości. N turystycznego szansę p r z e d s t a w i e n i a zarówno współczesnej instytucjach ludowej zasugerowało warszawskie w niej strzennym sztuki atlasu^przewodnika ludowej widząc Atlas E pominąć kry­ budownictwa, spośród instrumentalistów, ze­ bajarzy, rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n ­ c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w kowskich szopek. Podjął zadanie, w widomy kra­ sposób �przekraczające Jaką przyjął granicę zasadę? kompetencji Sądząc jednego z haseł k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć notowanego twórca gdzieś „twórcę" występował w selektywnie Ktoś o i l e mieszkał czy we której natomiast inni twórcy. W nikt twórca p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j nież inny się bliżej więc mógł być miejsowości p r a c o w a l i r ó w ­ t e n sposób dwóm n i e rzeźbił wybitny np. nie spotykamy B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a rzyjmy znajdowała dostąpił haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w — wsi, w n i e malował, słaby ten natomiast t a m , gdzie zupełnie figurowania w jedynie miejscowości, się g r u p a zaszczytu wywnios­ każdego o d ­ wówczas, gdy jakiejś wymieniał nazwiska twórców. człowieka. można hasłom: Wydry. w Przyj­ i Janów. Kraków W obecną, uczestników ciszek Tarnowski, wyjątkowa, (...) u r . 1889...". I poziom uzyskało n a g r o d y na w y m i e n i e n i e bardzo Fran­ ło. Tarnowskiego. Wiatra, D u d z i k a , Paczyńskiego, Przecież wystarczyło gród. A teraz tkactwa dekoracyjnego, hasło Pomija przyjąć zaś Głucha nieważ woj. wy­ i i n . Dlaczego? szczególnie na­ i Olimpii Jaroszewicz, zwraca ich więź z tradycją, zawsze, gdy gdzieś dworku Zagadłowicza Ale poszukajmy np. w Krynicy ma, znajdziemy je, ale p r z y tej samej zasadzie Kudła Nazwisko nice. Dąbrowie Zielonej rzeźby pełna. przyto­ Sącz, zbioru muzeum. Na haśle znajdujemy, rzeźbi, w z o r u j ą c Kozie­ ponieważ w się n a n i m , n i e j a k i Cudak. w Atlas stanie zamierzeniu wydawcy a k t u a l n y m , niestety j a k i podeszły t o zadanie. miał zarówno wiek informować długi wielu N i e istnieją proces twórców już tak wybitni twórcy meblar­ natomiast l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w wysoką pozycję jeszcze p r z e z A u t o r a w Po się n a ogóle zanikły. N i e żyją Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie Borowym, w Godziszowie. Zdo­ młodzi, nie dostrzeżeni n a bieżąco t r z e b a „ w e w s i tkają: mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e już Iłży, J . czasie, g d y o p r a c o w y w a ł t o , a b y śledzić z m i a n y o wy­ bardzo ośrodki s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w ponować Ra- się Nikifora. Nie znalazł s i ę p r z y Lamęckiiego z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra — po­ haśle Nowy czone w związku z charakterystyką byli na ich trwały Górny nazwiska ciekawej uwagę uję­ pozostał zachowały .1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a zdań przeszłość o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o centrum współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a Felicji je informacja utrudniły białostockie; dziedziny w Wowry, dawniczy, klucz np. pierwszych Janów, Znaj>diujemy Impreza Grabarskiego, cień ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń szopkarzy i m . Oskara Kolberga, a Pokropek tylko o to wszystko? w y s o k i , aż d w ó c h mienia we zasługuje w c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y ­ K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d wielu usuwa ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m „bankiem d a n y c h " , zajmować hasła. było dys­ się t y l k o d o k u ­ do A u t o r a , że n i e p o ­ dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j ­ święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y ­ dują należało daktycznej. W kontekście informacji, ale się r ó w n i e ż wymienić. nazwiska nią znakomite Niezrozumiałe prof. Plutyńskiej współpracował pierwszego wpływ Jaroszewicza. się k i l k a setek które pominięcie i wywarł ośrodka — A l f r e d a mieszcza twórczynie, jest tkacza, który n a dalszy W nazwisk, w z czytając o spłonięciu w towskiej czytelnik za­ te i n ­ f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y ­ bitnych staje twórców, t y l k o dlatego, się n i c z y m zależnie b o w i e m przez że o b o k n i e uzasadnioną nich żyją inni dyskryminacją. od wszystkich u w a g l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o Nie­ krytycznych Atlas źródło informacji o twórcach l u d o w y c h . Problem się Autor wiązania wartościowania, był w oczywiście przypadku muzeów. W z którym znacznie trwałych t a m t y c h dziedzinach musiał borykać łatwiejszy zabytków istnieją do roz­ sztuki bowiem czy spre­ c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o ko­ m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a ­ leń, do są o n e p o m o c n e czynienia dla autora. Pokropek miał jednak nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą twór­ czością. Dochodzimy w t y m miejscu do następnej ważnej różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze­ go? A t l a s zabytków p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k ­ t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y ­ wiste jest, mogą zajść że w w ciągu kilku, t y m rejestrze coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j obraz dobnie rze s t a n u rzeczy Przewodnik po nawet zawali. nie ulegnie kilkunastu lat z m i a n y , gdzieś się W zasadzie większej informuje muzeach z b i o r u , o ważniejszych jest s t o s u n k o w o a pewne jednak zmianie. Po­ o charakte­ o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co trwałe. i folklorze. Rejestruje on b o w i e m Zastanawiam dzajem twórczości ści, czy sądzić, że jutro zamarłej. Różnica n a d celowością n a s k u przeszłości, k u źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę samej kon­ być p o w i n n a ? Jest r o ­ topograficznego, a zarazem wiadomości i folklorze. o M a m jednak przewodnik może pełni współczesnej wątpliwo­ służyć, a zara­ Pokrop- ka koncep­ daje cję, niewiele i to zarówno rozbijającą regiony, jak ze w z g l ę d u i na przypadkowość infor­ macji. W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a bardziej adekwatna b y ­ łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a dziedziny d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i ka ludowa. tyle że oparta szych Formy i regiony pozbawiona na placówek osób, tamtej wykorzystać przy na 1967, pracy dokumentacyjnym zajmujących pozwalają W i e l e doświadczeń by błędów dorobku Sztu­ Warszawa n a u k o w y c h . S t a n badań i oraz zagadnieniami i regiony, po­ J. Grabowskiego w Polsce, licznych wieloletnim ośrodków się podjęcie omawianego kompetencje poszczególnymi takiego zadania. Atlasu warto opracowywaniu i na­ było­ innych publikacji, w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d ­ n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e ­ myśleń na dorobku temat kultury przykłady sztuki wych, a dorobek wodnika roli twórczości narodowej chłopskiej i w artystycznej wprowadzić progi po Muzeów t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć architektury ludu Narodo­ w przy­ i Prze­ muzeach. słowniku artystów naprawdę wartościowych ludowych, i rzeczywiście robić t a k i e s y l w e t k i pokazują marku w najlepsze W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o Jak o zabytku zwraca zweryfikowano z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka tych Informacja więc kompendium ludowej jawy żywej, kilka ponieważ 1978 r . kościółka n a W o l i J u s - jest? C z y m i komu taki strowanym dziś się przewodnika małego nie tylko ogromna. poprawić rozwiązało, pozostałe hasła. z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze­ twórczości, zdołał nie ma prawo c e p c j i książki. C z y m rolę to szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u ­ ce l u d o w e j również korekcie niczego rozwój sytuacji, kiedy rozbudowując ostatniej Płockiego , 8 opracowane dobrze właśnie ludowych. zeszyty przez ilu­ oczywiście doc. Jar­ Po- kropka. 117 �Dorobek Atlasu wykorzystany sce. W sztuki przy istniejących dostatecznie. p o w i n i e n też ludowej opracowaniu sztuka l u d o w a Nie wydaje m i się zaznaczona jednak monotematycznych, właśnie (wraz samochodową) Dziwny t o zresztą p r z e w o d n i k , ludomanów, na pomyślany oczach i Drewniana trzę, bo już ciekawego w stępnym mieli to bo Dworek? powinno nie ludowe. być informującego żywych dla klapki co ludowe. Pałac? sobie Czytając jego jeszcze u w a ż a m , że n a ­ opracowanie o wszystkich przejawach pa­ Nie, to Trudno Atlasu. t e j miejscowości. D l a t e g o po kraju, i na chyba ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t etapem bytkach szeroko charakteryzuje czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o , t a k i c h użytkowników odczuwam ludzie tylko Murowane? nie obchodzi, wyobrazić ka tak, jakby patrząc kapliczka ludowa. mnie hasła jeździli nie­ jest naszej przewodni­ i s t o t n y c h za­ kultury omówienia zawartości n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i i grup prof. dr. A. jest PAN budownictwa obok partii spotykamy w skondensowane i wątków „Nie w Za­ pod kierunkiem sam tekst rozwiniętych, dotyczących n i m fragmenty opracowane z widoczną w ważniejszych Niestety szkodą dla pre­ bez p o k r y c i a n p . n a słabnie t a k ż e «ludowych» z odżywanie literaturze motywów i sztuce". Jest to tylko dzo jest stosunek sprytmiityzowana tury sce i periodyzacja rozdział: historii włączenie najlepiej obiekty ciesielskiej epok zachowały wyrosłej z p r z e z sztukę ludową, rozumie pojęcie a nigdzie można i małomiasteczkowi, dwory, karczmy, sobie zwraca spichrze — szwedzcy w s t a w i a l i cieśle którzy budowali Kryterium wzory, mo ludową, ponieważ r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y albumie skoro sztukę radzieckiej Autor uczynić włącza w Idąc sakralne b u d y n k i drewniane, wypadku n i e można budowali przede 118 go umieścić Sądzę, że w i n i e n t o sa­ je bo­ omawia Katalogu przecież w żadnym kościoły w Przykładów Dęb­ t a k i c h jest co ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w prawdziwe, XVII—XIX gdy ludowa wszystkim w rzeźba w kamieniu 2 poł. X I X w . T e n w., Polska)", rozwija się, rozdział, j a k wycinan­ Autor, t u skąpi tytułu — o g r a f i c e „Tradycyjne malarstwo X I X w. Obok malarstwa który podsta­ nie pisze powiedzenia ludowe zanikło n a szkle, w występu­ jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o n a płót­ nie, związana z drewnie, papierze ośrodkami Błędy — twórczość pątniczymi, rzeczowe: sakralna klasztornymi malarstwo na szkle i kościołami". występowało całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y słowackie, p r z y czym malarstwo z ośrodkami k u l t u , a raczej pątniczych. I n n a była w importy t o n i e było związane z obecnością w pobliżu h u t szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w proweniencja centrach t y c h dziedzin. l t d . , itd. Informacje o rzemiosłach cyklopedii ctwo w drewnie, Weźmy obok zdobnictwa? i regionów operuje niły się w wyrób Autor na snycerka równie nieprecyzyjnie. sztuki dlaczego mimo cztery iż Autor podaje sposoby mapę wykoncypo- tak szerokimi w jak „Polska r a d o m s k i m , t o co? N p . „Wycinanki na pierwsze — Datuje rozpowszech­ r o z k w i t t e j gałęzi ćwierćwiecze 23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y dopiero XX w." wojnie się i c h z a n i k . W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e klor i folkloryzm ludowej oraz nikiem a następnie z b i o r y który Atlasie, wskazującym gdzie dowiedzieć są dla sztuki ludowej ludowej archiwa Krakowie w 65.000 n a g r a ń Au­ jakimi Sztuki Ludowej warszawskiej pieśni In­ jednostek zbio­ siedzibie Instytutu i muzyki ludowej, dokumen­ instrumentów ludowych w omawiając m u ­ Szydłowcu podaje, n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o informacji zainte­ i folklorze (ok. 100.000 zeum braku przewod­ się dokumentacji, t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k w być może tacja powstaje fol­ kultury w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) , folklorystyczne (ok. czego Pracownia Sztuki P A N w zarchiwizowanych, ry powinien i o sztuce pominął p o d s t a w o w e stytutu zabytków źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a ­ że w resowany tor (s. w 2 poł. X I X w . , a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I zaczyna En­ „Zdobni­ m e b l i , sprzętów i X I X stuleciu. Największy przypada również z d o b n i c t w a , czyżby n i e było pojęciami Południowa". A ale przykładowo tytule nie rozumiem wymienia formą wanych, snycerstwo, Już w terytoriów pełniejsze, o g ó l n i k o w e niż chociażby w Powszechnej. zabawek". ono bardziej o zbiorach Instytutu iż przyczyną (a t a k ż e IHKM, I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d ­ m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a scharakteryzowanie r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y mieszczenia —• g d y b y mapki) n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e jów budynków, oraz dziesiątki informacje w których jednak Miejscowości, do znajdują danych, nazwisk, a nawet haseł oceny szczegółowych błędów w dotyczących nazwiskach, haseł a w chłopskiej rozszerzenia konsekwencji opracowanie z czy chorych twórczością trzeba haseł, jednak tego, cechową, z jest ok. Doceniając rze­ ilość zgłosić one: kryteriów „naiwną", katalogu. (minimalna pomieszanie z prowincjonalną, nej 4000. twórców datach) w alfabetycznie ponad szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą we", dzie­ muzea w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w telność absolut­ dotyczące... się o b e c n i e uszeregowanych 2500, i n f o r m a c j i sens z a ­ usunąć z t e k s t u niepotrzebnych Przejdźmy — nadmiernego o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a podczas v kilkadziesiąt. Informacje np. „ W choć uznać za l u d o w e nie, Grywałdzie czy O r a w i e . najmniej tropem s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w a , Foram" i Nauki drewniane samo projekty architektury ludowej. budowle że m u n p . iż u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y . szwedzką A.J.) i tradycji b u ­ t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l za na ar­ domniemywać, ci sami, pomija style osiągnięcia Wystarczy i chałupy". niewystarczające, Pol­ n i e określa, co „ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej wiejscy w ponadto (czyżby!! rodzimych szeroko. „...są drewnianego się n a j w y ż s z e rozumie bardzo sakral­ oddziaływały dowlanych". Ponieważ Pokropek w kul­ go d o Atlasu: zachowane, najbardziej poszczególnych tych zabytkach sztuki budownictwo zabytki budownictwa chitektoniczne w nasuwa jednocześnie właśnie tyle: skakujące, A u t o r t a k uzasadnia to najstarsze te została Bar­ w s i (s. 9). Wątpliwości ne. do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " . budownictwo, informacji. Mimo Polsce w n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e istotny grafiki, nieprecyzyjne. słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o snycerstwo opracowana i UW c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y s. 8 c z y t a m y : ona indeksu oraz m a p . mapa Kutrzeby-Pojnarowej. nierówny, pobieżnie, poprzedza IHKM się literatury, etnograficznych, kładzie E t n o g r a f i i przejdźmy Składa wykazu czarno-białych W p r o w a d z e n i e terytoriów książki. katalogu, nawet malarstwa, uproszczone, nieprecyzyjne, P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i , do bardzo wowych narodo­ w e j — a więc także i l u d o w e j . wprowadzenia, — dotyczące jest Pokropka. Atlas i następne ki a takim przeznaczony też Pol­ celowe p r o d u ­ k o w a n i e Przewodników z mapą zostać po Przewodników co „ludo­ dawnej sztuki a współczes­ pracami amatorów psychicznie; — niekonsekwencji i przypadkowości wielu informacji; �— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach, niektórych przypadkach sprzyjających sferę naruszających i c h życia komercjalizacji w prywatnego, twórczości l u d o w e j i — co g o r s z e — a m a t o r s k i e j . Zarzut pierwszy przyjętych nych — powszechnie budowli mówiłem już kryteriów przy drewnianych, do tej o rozszerzaniu ocenie sprawy sakral­ nie i rzeźbiarzy. Stowarzyszenie do się Ludowych twórców: Resort czy Kultury, Cepelia l u d o w y c h i do możliwie wyodrębnienia zajmujących sytuacji, gdy Twórców ochrony twórców nego W ich z wielotysięcznej amatorsko będę dążą precyzyj­ masy rzeźbieniem czy ludzi, malowa­ naukowych". traktować każdy dzie amator należało (a zmienić Obawiam jest nazwę do badań albo Atlasu się, że w tej sytuacji kie jarmarki jest nawet czemu Nie właśnie a nie innych kryteriów dojrzałych wielu i wyboru, początkujących wymienionych rzeźbiarzy, Krawczuka, uhonorował, przyjętych twórców Szanuję czy jego (np. Adamiec), z wartościowania — k i e d y n a równych omawia malarzy „amator" precyzuje wręcz rezygnuje amatorów. pisze jak Sokołowską, np. Palkę, przez Autora Albiczuka, Iwańską, Holesza, Bieszczada, Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j ludowych czać w twórców, a l e czy nia, ale i znamienna — ale to powód t y m w ł a ś n i e Atlasie? fragment obrazu czy to się nie­ by nie malujących „twórczynie jest Autor ludowo", adekwatne hasło trudności, niektórzy wielu wizualne amatorów uczestniczyli nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h zająć s a m e m u jakąś do tytułu sztuki d y c h , początkujących w pracuje różnych służyć? Drugi dotyczy stanowić „na wystawach zarzut, Wspomniałem wymienia już tylko jaki i w (pełna mło­ zwiększyć rzeźbiarzy, I . Kamińskim, pisze konwencji B. Podjaskiego, pierwsze się targi koń­ omawia — twórczynie o to na równych nich zdobie­ n i e wyłącznie, ludowe, (zwłaszcza Pisze wyłącznie po dru­ chyba warto prawach Zajkowską, z ama- Wodecką, M i - malowanych domów gospodynie Borusowej w Kłyżu, (m.in. Kuziach, znakomite śród wybitnych Łączyńską, pominięto St. samym Z o f i ę O w c ę (jest na), Jana M . Mosio. tym haśle n a z w i s k a : wa), Szloska, Wojtyło (— na Po­ przecież malują i chętnie się t y m J. Jurek, M . Kiwiorową, F. i Chlastowa Wojtyto), Ro­ Zalipiu spo­ M. Sierak, Maria i An­ Błędnie (powinno Salosek podano być (— Niwce, malarki w Chlasta- Szlosek). Nie w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o ­ mu Kultury IWP, Malarek, zdobiły w o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y lokale reprezentacyjne Krakowie Leona i Warszawie). Potońca, Wspomniałem już i Nie rzeźbiarza o ka znajdujemy ma figur Olszany o wzmianek „Turkach", nadal żywy Gródek Dolny). się B i e s i a d y Wiele im. Jeśli ale pominięte lach w niedokładnych. nie wspomina stylu dynek w zakopiańskim Przykładowo: dla regionu ogóle Za­ Liceum o starym (np. „Pod muzeum, projektowany z a k o p i a ń s k i m określa halańskim". wicz budow­ nie Wśród przez St. W i t k i e w i c z a jako nazwisk Jedlami", kaplica ogóle p o m i j a , s k o r o b u ­ „w stylu amatorzy: w Zakopanem, lecz w w pseudo-pod- A. Doleżucho- i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a Kluszkowcach. wcale Pominięta S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są czy Prostym, mowa film członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a ) cji — można nazwiska wybit­ cinankę hasło Oraczew, zaś W o r o w o ze sądzić, że t y l k o d w ó c h tak wybitnego Ciepielewski. macoszemu garwolińsko-otwocką. Paszyn: n i e zaznaczona rzeźbiarce-ce- spiratora tego amatora, m a ­ nie k i l k a kobiet, a ponad batalistycznego i hi­ T. B u - Juszczak, po­ ośrodka chrzcielnica i stacje biarzu i W. wątpliwe ludowych, jak po Dębskiej pierwszych Woli górali z Zakopa­ — brak rzeźbiarza-ceramlka Po 1965", Oleksym Kon­ nazwisk rola M . Zgódki i i n . ks. N i t k i , (a n i e t y l k o tekst jako i n ­ opiekuna). Maluje kościele m . i n . a m b o n a , słuszny, iż rozwój wy­ zmarłej męki w y k . przez F. Palkę. O stwierdzenie, ponieważ jak potraktowano Brak 20. W pre­ haśle Iłża z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k , Hasło przy brak tej informa­ n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y traktuje n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W jest n a Jaszczurówce), pojęcie t o w stanty A. haseł Kenara, podaje czy odbywają n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l ­ i naprawdę roku została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y już amatorów g d z i e co jest Jedlińsk, Koźlarzy. A u t o r pominął t a k ważne dokumentacja naiwnego Nądni, Zbytniowski, rów­ Jest t a m w a r ­ pomija Z. W e s p ę z Brak Majdan o Łańcuc­ których zaś w (Radomyśl, i szopkowych. przypadkowości informację one z gastronomiczne f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a n i e dostrzegł, typowych twórców Autor warsztaty n p . daje malarstwa (J. Fąfarski), zaś n i e k t ó r y c h pomija nic o w y b i t n e j w hasłom informacji. ośrodkach Niekonsekwentnie lującego mija w ciekawe Słowika E. C h m i e l . Umieszcza storycznego po­ to m i a ­ wielu hasło Kańczuga. Pokropek Nie iż z Mieścisk). p i e r n i k a r s k i Słowika Chruszczów. postawić obrzędowe, t z w . kozy ramiczce tyńca, kartonie. W stylu twórców, istniały Pijanowskiego Skrętowiczem. wyróżnienie? ogóle miejscowości, o p i e r n i k a c h , zobaczmy о zbyt Czemu przypadkowości niektórych zmarłych fałszywy jest rzeźbiarzy. można do n i e d a w n a wspominając zresztą „na k r e d y t " n a z w i s k a poprzednio, ośrodki ( n p . p i e c z y w o nych stwarza zachętę? nie ważnych. P o m i j a PME). Ale trud­ nazwisk? niekonsekwencji jedynie i zajmujące Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) . kopane. l u d o w e j . Atlas nieraz ilość z a m i e s z c z o n y c h sztat a nawet zalia powiedzieć, a n a j l e p i e j — nazwisk współczesnej w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć w fajansie problem również Samocicach, Atlasu postawę. Nagromadzenie pierniki szczycą (m.in. piękna, twórcze We Włocławku A u t o r ich nazwiska „załatwia" nazwiska Okładka Przykładowo: r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a ­ zamiesz­ l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h jeszcze to torami^malarzami uwierze­ daje n a okładkę potrzeb­ są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j Rozumiem ło Po są wspomnieć do książki? obraz na ludowe naczyń". skoro ich Rzecz t r u d n a Bazylego Albiczuka. niż Malinow­ (przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^ wiślu D ą b r o w s k i m . A s z t u k i , domagać im. informacji daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel­ lipie ludowej zespole Studziennej), rzeźby Z a g a j e w s k i e g o udział jasne prawach (np. w skie (np. w Bodzentynie). n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać Autor pominął. Autora). znaj­ konkursach, wystawach o wielu izby przez został w Brak nie Malinowskiego mienianych książce m o ż e u w a ż a ć , że nazwisko stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro kiedy informacje innego). i c h kilkudziesięciu), który swoje pasowany w Albo tytuł s e r i o . przyczynek Szczawnicy w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l ­ niem „cenny w źródłach w y ­ gie, za tylko ale... ale instrumentalisty J. n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w tuję wydawcy) śpiewaczki, świetnego (zamieszcza n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y ­ słowa 2 ludowe dostrzega skiego, w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a malarzy zauważa apodyktyczne „Rozwój talentu ten widoczny rzeź­ tylko następuje jest już od prac. 119 I �Wiele i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a sło Autor Krasnobród: dwie bytków) garncarski. m.in. wymienia k a p l i c z k i , jest Czynnych zapew­ źródeł. P r z y k ł a d o w o h a ­ (za Katalogiem i c h sześć. P i s z e kilka warsztatów Za­ w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a zawodu pla­ s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w Atlasie kło­ poty z Wydziałami „Ośrodek garncarskich, Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n ­ W y k a z gólnie w i e l e karskie powinien b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t kontekście wotności ośrodka. P o m i n i ę t o nobrodzie nego we, Istnienie oraz corocznych ekspozycją Zupełnie w nagrodzonych niezrozumiałe jest by), (Chrystus przy Długosiodle figur w kościele Trudno zgodzić podawania To i spokój. twórców, uprawnia się np. w rzeźbionych rzeź­ słupów przez A u t o r a a zwłaszcza zasadą amatorów. d o oglądania, a n i l u d z i e , d o o każdej Podając z rzeźbami Dłużewie, się z p r z y j ę t ą adresów można d o w ą a plastyką W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej. n i e są p r a c o w n i e rych mija wskazanych godzinie adres w turystów wejść, zabrać przewodniku do tym odwiedzania żyjący chroniony ptaków w wskazanych świecie swych obsesji i światem przez siostrę, czy którego matka przed Giełdon, t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój wy błaga „bo czas samym t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko Sutor, któ­ im chory wspomnień, rzeźbiarz odwiedzających jego b o l i głowa, ner­ m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują, 1 b y uciec cja o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a ­ Pokropka kom czyni do p r a c y krzywdę. Nie twórczej, oczywiste sprzyja też warun­ j e s t b o w i e m , że ner­ w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o , co się w i ą ż e z n a j a z d e m (krajowych szybko i tabunów cudzoziemskich), uderza poziomu — musi prac. interesy się h a n d l e m , a l e i w opiekuńczą. C e p e l i a instytucji, prowadzoną które przez c i atakują Cepelię, że obniża potrzebne są lepsze f o r m y przez „Arkady" się p o z i o m opieki — przekreśla zajmują n i e działalność daje stypendia, zamawia. Publicyś­ n p . rzeźby, tymczasem w Nie dużym że Atlas stopniu mogę do a dotyczy ra zjawisk lub nawet tylko utrzymanie da. Trudniej zbiorów będzie najlepsze własnym nictwo również prace. samochodem do Polski. specjalnie Dotychczas B H Z „Desie". C h o d z i to A czy Wydaw­ ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o się j e d z i e , znaczy, się w nie tylko drenażu, już w i e już liczyć Można ka wspomnienie Zaremby, — torzy książka zannie). W zycji artysta A. Błachowski, oraz ludowy szta, Kultura handlarzy. Obawiam Nie nazwisk komercjalizacji powiedzialne ż e Atlas ducha 120 sprzyja winnym i t a k już tego r u c h u , z c z y m Polska Rzeźba R. R e i n f u s s , ludowa; Zachodnim rzeźbione I. i na chata" lowane Dawne co może malarzom się usiłują w a l c z y ć o d ­ niedźwiedzią czy haseł się przysługę rzeźbiarzom, z drewniane rzeźba S. Błaszczyk, Ludowa Rabce; Granice sztuki, Małopol­ zwana ludową; w węglu Malarstwo ludowe sztuki Sto lat jej w z badań oraz im. nad psychopatologicznej, i Wielkopolsce, W. Orkana w historią zeszyty ludową; Ludowej" stroju w kultura; teorią, sztuką Sztuki Pol­ ludowe dzieje kultowa Muzeum w (pod red. A. Budownictwo w fajansu ludowe północnej Polski — na „Malowa­ R. H a n k o w s k a , M a ­ Meblarstwo plastyka sztuki ma­ Obrazy Konkurs oraz Kujawach M. Pokropek, zabytków Krzyże z Jackowski, M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała, Katalog kamienna rzeźba Dąbrowskim; na ludowe Błachowskiego); Polsce; dotyczące ludowego, stanu badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p . I n d e k s nazwisk też, Bogu których przejrzysty, n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w Krwczyk, niestety ważnych brak twórców, o korektarskich niewiele Wójcak), znacznie zamiast mniej niż w w czym (Guz- hasłach Sobiska, K u l e w i a k — Kula­ w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa). wszystkim. zaczynającej Piwocki, rzeźba zo­ Po­ Atlas K. A. R. R e i n f u s s , meble J. Bur­ A . J a c k o w s k i , Współczesne na Powiślu izb Daw­ Ludowa; Współczesna pogranicza; wnętrza sztuce drzeworytnicze; Ludowa A. Kunczyńska-Iracka, jego O ludowa, Zawisto- T. Komornicka-Rościszewska, szkle; Ce- K. figury częstochowskiego; larstwo i narodowa; J a c k o w s k i , Współczesna twórcy; kręgu a ama­ A. Kunezyńska-Iracka, Pogórzu; Bukowska-Floreńska, i jej — malarze malowanej; Sztuka i monolityczne A. Francisz­ działaczu obrazy skrzyni wicz-Adamska, kraj, wszystkich instytucje. Obawiam w twórczości dobrze tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o za t e n r u c h wyrządzić że dla się, że d l a n i c h p r z e d e muszę c h y b a amatorów N i e wątpię, Droga Krzysztofowicz, — kultura dewi­ skomercjalizowana przewodnikiem art. o Franusiaku, zmarłym Ludowe Skarby ludowa (tam n p . Sobieska z Konga... cenny szczegółowych l u b m a r ­ J . G r a b o w s k i , Sztuka w Polsce; ny na trudne wprowadzić m.in. o van Goghu t a k i s t o t n y c h , j a k : S. ludowej nie poziom rzeźb po traktująca Auto­ korekcie. z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o ­ dek, będzie noty n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l ­ kropka kilka 1979 г., a nie tak znowu ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o , „Polskiej który spowo­ praktycznie ostatniej dla t e m a t u (np. K . Erber artystyczną de­ w było d o d a n e kulturą o wykaz m u s i być przez nawet elementarne, monograficzne m o d n y się r o b i i n n y k u p u j e . . . Jugosławia przestaje han­ współczesnych przy­ t y m celu m u s i e l i płacić t u zresztą s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y tam w do dysponujący pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h jeżdżają wizy, pozyskiwać turysta będzie p i e r w s z y . d l a r z y z zagranicy, którzy zach muzeum Zawsze i t a k sprze­ r a c j i , (które swój choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i sce; wzrost sztuką l u ­ z l a t 1973, 1974 j e d y n i e uzupełniona zrealizowania. ginalnych ma­ obrzędowej, p o ­ między rozumieć doprowadził Są t o p o s t u l a t y do w tekstów. A u t o r bardzo Atlasu, delimitacji granic i n i e chcę i wydawcę f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a ­ się s t y m u l o w a ć dziwić ważniejszych f o l k l o r o w i , plastyce 1972 r . w p r o w a d z a j ą c włocławskiego; p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o innych, przyczyn- może amatorską. iż A u t o r m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a ra j a k na p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e ski; n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w nie tylko w wydany handlarzy kolekcjonerów d o p r o w a d z i ć d o obniżenia Puszczenie fali turystów, zagadnienie dowały, obszerny, obecność Z g o d n i e z przyjętą koncepcją ło u w a g i poświęca obiektów. pominięcie których pominięcia dożynko­ zakoń­ bardzo 190 p o z y c j i , w t y m szcze­ s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o artykuliki, i słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j (Pieta), Kąpielach Kras­ folklorystycz­ na wieńce miejscowym literaturze znakomitych kapliczek Cichem i w tymże zespołu konkursów organizowanych czonych natomiast w miejscowego l i t e r a t u r y t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h ży­ Finansowymi. I l u s t r a c j e ne na podobnej pisach błąd — bardzo ładnie wydrukowane, zasadzie j a k zawartość i l . 9 przedstawia „dziadów c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y Mapy: wspomniana gionów, typów mało czytelna, chałup wcześniej (b. d o b r a ! ) , wydrukowana haseł w — i dobra­ (w pod­ szlachci­ Będzinie). terytoriów i re­ strojów. Ta ostatnia niewyraźnie na wyklej- �k a c h książki. S z k o d a , brakło że w ś r ó d p o k a z a n y c h jamneńsko-pyrzyokiego, zwłaszcza w y j ą t k o w o Sądeckich (jest glądającego Śląska pięknego s t r o j u kobiecego męski, n a t u r a l n y m w i ę c może być przekonanie, tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y czone czytelnie, n i e zadbała nej szkoda tylko, że całej Polski zgodna strój na jednak spornych. za w i e l e jedynie Wymienienie miejsca. Oczywiste t e rzeczy, które listy błędów wszystkich j e s t , że znam. Historycy zajęłoby sygnalizuję sztuki, rzemiosłami na pewno oraz zadaniem jest czy wiele muzykolodzy, niedostrzeżonych szczegółowe dziedzin kultury wymaga przynajmniej jest typową więc skażony że jest róż­ Sama recenzji, i ocena to osób poszczególnych już o t y m , że a t l a s t e g o r o ­ pracą zespołową, przekraczającą i kompetencje dziwić, kilku ludu. zorientowanych w zagadnieniach, nie mówiąc dzaju opracowanie artystycznej instytucji dobrze żliwości U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą miejsc trudnym haseł orientacyj­ się znaleźliby w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k ozna­ podziałem zajmujący folkloryści nych poszczególnych k a r t a c h . i grafowie z techniczna na z o- kobiecy redakcja była a Lachów „samochodowe" że za­ wnioskiem o to, a b y s i a t k a podziałów mapce strojów cieszyńskiego, jednego efekt tylu człowieka. ogromnej błędami, że pracy Autora t a k piękna w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej etno­ mo­ Trudno i się Atlasu poręcznie roli. Aleksander Jackowski P R Z Y P I S Y J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków ar­ chitektury w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z , Prze­ wodnik po muzeach i zbiorach w Polsce, W a r s z a w a 1971. M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark Płocki (Katalog twór­ c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r ­ 1 2 Serbske (Die narodne drastwy Neuzacher (Sorbische Tracht); um Lubbenau); Volkstrachten), 3 t. 5 : z. 7, A l b r e c h t z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974, cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977. H . D o b o s z , Pejzaż z aniołem, „Tygodnik K u l t u ­ r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r . Serbów Serbów wokoło wokoło Złego S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e , Tracht der Sorben Cztery pięknie kontynuację jom wydane, wydawnictwa okolic Ślepego Nedo. T r z y wał w r. w obszerne pierwsze numerze który (Drasta pać 1954 r . t o m e m deljołuzkich dotyczą­ Ludowej" katolskich Zapowie­ okolicom Chociebuża, M. Nowaka opisu te w miały stroju jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e jeszcze czterech których niach następnego, zeszytów, strój i pamięci rycznych i 5 tomu, i obejmujących ludowy zachował a także w rodzinnych to ka i A. Lange, dyskeho się z w W w wokoło z przed okresem strój stan, j a k i zastępowania istniał ubiorów miejsce w Sprewy) końcu ubiorami XIX w . Występowały powiedzi na wiele z w. lub w s t r o j e m za- łużyckich, latach trudności p r z y tych pytań, które d l a w s z y s t k i c h opracowań r i i — np. przy określaniu społecznej roli wiej­ (strój co Sło­ miało dwudziestych więc obowiązujące łużyc­ bezpośrednio miejskimi — próbach ustalono i od­ jako omawianej ubioru materiałów, oraz se­ stroju. der 1978. jeśli chodzi kę z m i a n terenu i lepszych przynależności jego na rozwoju ogół politycznej różnym gleb i uwa­ naj­ charakterysty­ administracyjnej jakości nie ich wykorzystania, czasie. W (w i gospodarczego, (wieku, zawodu, historyczne stanu posiadania) naj­ liczby o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i t y m prace germanizacji wsi i mieszkań­ E. M u k i ) omawiają autorzy s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący ces o odrębności k t ó r e dostarczyły p r z y n o s i krótką (zanik znajomości języka pro­ łużyc­ kiego). Istotną część każdej prac stanowi zestawienie ludowego. z Zaczyna się o n w s z ę ­ kobiecego, do 5 t o ­ skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych znad więcej dzie Bu- m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach, jest Sorben Tracht pokazując i muzea, histo­ Klet- zmianie, terenu, stroju a Przedsłowiu granice opis elementów Serbów zeszytach redakcja w n i e uległ skrzy­ 5 B. N a w - Wochoz prac g ę n a t e miejscowości na przygotowaniu ewangelskich recenzowanych nikłym. O d t w a r z a n y XX aż nielicznych zapisach Serbów (Die s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a od u b i o r u dłużej typu trwającego. Od łatwiejszego najprostszych poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w , teriałów, c o d z i e n n y c h mnóstwa nym j e s t , j a k podkreśla wian ukazanie terenów, jedynie fotografiach. Drastwa a Gródka der g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k określa Wstęp ców w w krają. Opisywany ki Drasta 6 B. Nawka, drastwa Tracht Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die t o układ wyczer­ złożonego opisy Mimo struktury zachowu­ jest są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u : neho, Komorowa podstawowe r . 1964 łużyckiego oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h się P. recenzo­ Sztuki Tomy Serbów). możliwości i Wojerec). wokoło opracowaniu stro­ Nowaka (tom 2 Drasta Serbów t o m 4, p o ś w i ę c o n y całkowicie M. „Polskiej Reinfuss ukazał się w stanowią łużyckim tego w y d a w n i c t w a pierwszym 1962 R o m a n zeszyty opracowaniu tomy S e r b ó w , t . 3 Drasta dział r ó w n i e ż w (Die L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 , poświęconego l u d o w y m , rozpoczętego cym w um Muskału), L a n g e , Nowoniwańska Lubnjowa fartuszków przeznaczeniu kabat zwany do odtworzenia, roboczych spódnic — rozmaitych po okrycia i tańce, kolorach — wierzchnie polką), p a s k i i ozdoby, oryginalnie n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i jak krakowskie, obszerne kryzy w zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o dwu 1875 i przedstawiono 1920 r. W je dla okresu zeszycie o róż­ (w tym wiąza­ barwne niektórych n a c h (z. 2, 3). W stadiach: z koszul z różnych m a ­ i odświętnych, n a s p a c e r w i regio­ stroje w czwartym 1880/90 г., p o k t ó r y m n a ­ stąpił i c h z a n i k . Bogactwo następnym tych rozdziale stawach z okazji ubiorów tłumaczy i c h zastosowaniem się w opisanym różnych r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h łe chusty n a głowę przy zbieraniu siana) jak w ze­ (np. b i a ­ również r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł - 121 T �niemych funkcji (np. n a weselu czy przy chrzcie). W cych t e n ostatni okres. s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y ­ Słowiańszczyzny cia jeszcze odnaleźć w j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W opisach i fotografiach stroje na wem strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż uroczystości wprowadzeniem rodzinne, charakteryzują k o l o r u czarnego, miasta.. To męskich, samo tracących j a k sądzę dotyczy swój go łużyckie opisane jak Dawne tylko w wiejskie nielicznych, białe i g r a n a t o w e wpły­ ubiorów dawny itp.) n a rzecz ubiorów się pod uroczystych całkowicie (sukmany, kaftany czasu. późniejszych charakter miejskich te­ stroje męskie odtwarzanych okrycia wierzchnie, są elementach koszule pon­ cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o ­ by weselne kim) i t p . Więcej dowiedzieć jego rozwój z XVIII w się o stroju' dawnym można oparciu z rozdziału, o cytowane (także opisów i X I X w. stroju nicznej, Wiążą w życiu a także wsi jako znaku zmian stylu się z t y m z m i a n y i poziomu typów materiałów, w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h . rakteryzują również działalność ców strojów w różnych Teksty życia. zarzucanie niektórych cha­ wykonaw­ okresach. w recenzowanych p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e — niekiedy l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y ­ sunkami (których zamieszczonymi Najczęściej rowe. et­ Autorzy łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e , bardzo funk­ przynależności wyrazu wyrobów dzinne jest na zresztą niewiele) wkładkach i fotografiami z kredowego tekst wraz i ładnie w y c h modelach) przejściowego podane wiele najrozmaitszych kolo­ z i l u s t r a c j a m i (fotografie dawne stroje pokazane na stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę pomiędzy (zawierającym powiązaniami rozwiniętym elementów epok — ubiorem elitarnych i kwestią jów sunku Polskich do p r a c stan opracowań kostiumologicznych. Słabiej, jak wadzają we wcześniejsze propozycji historyczne wej jeszcze nakże ŁuŻyC. chy ze niekiedy znanych dawnych płacht jak recenzowanych prac, zgodnie z założeniami badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m zwłaszcza prac współpracy podejmowanych Serbołużyckiego z inicjatywy Instytutu w i przy Budziszynie (działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą demią N a u k ) , kładą w publikacji tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j nacisk na penetracji terenu i wypełnienie w t y m zakresie białych p l a m nych przeciwieństwie przez autorów Łużyc życach, prace starsze. dawniejszych, W piszących (por. n p . A . D o b r o w o l s k a , Kraków o tradycji strojów tak wielkiego ju, związanych — rębności e t n i c z n y c h Łużyc pozostawio­ zróżnicowania z różnymi rozbudowany Jak w ub. Łużyc jako wieku. Podobny niejszy wcześ­ archaicznej, wschodnią nawet ka Europą. Zresztą płachty żałobne, białe późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e k u r p i o w s k i e , n i e weszły U w a g a : drasia j a k podałam w i drastwa tekście. do i l u s t r a c j i , ze ani czół­ reprezentują­ u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k , że zestawów ce­ Atlasie które — znajdujemy elementów stro­ i funkcjami Czechosłowacji bar­ czy J u ­ przez A. Kroha Sztuki Ludowej" pracy nach bogacą łużyckie­ i przeładowanie wiązało regionu turystycznego w czy Łowickiego. I w się s t r o j e nie tylko jako na symbol tych użytek się 2 poł. w czasie jest rozwój P o d h a l a , Krakowskiego póź­ regio­ własnego „ludowości" w kul­ narodu. Recenzowane w a n i a na nowo regionu prace wychodzą w momencie historycznych Łużyc n i e jako turystycznego przeszłości, d o k t ó r e j lecz j a k o nawiązują świadka nowe odkry­ egzotycz­ tradycji pokolenia. Prace te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ­ ry o d około dwóch wagę badaczy renów. Wśród wielu etnograficznych fia Polska", dotycząca wieków ściągał z a r ó w n o łużyckich prac „Przegląd stroju jest na i in.) pierwszą z bieżąco dokumentacja się d o końca. W pytań, s t o s u n k u do określoną dokładność p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) . ra drogę kiego opisu 1 analizą jak do dalszych dyskusji d l a studiów systemów zmienności w pro­ opisu Otwie­ n a d przydatnością n a d historią kultury, w zaplanowanych, nad ubiorem przynosi (typy u- p o l s k i c h („Lud", „Etnogra­ Zachodni" bodaj zbliża niejednokrotnie j a k i z sąsiednich t e ­ omawianych czasopismach warsztatową s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c nie okolicznościami z w i ę k s z e n i e paradności z awansem pozycję ich warstwie bogaty, r o k 1976 „ P o l s k i e j studiów się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d ­ ubioru w w regionach, p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j n r 1 za naszych Łu­ Jed­ się, gosławii. której w y k o n a n i e literatura ubiorów. wydaje u nas n a j s t a r s z e tych j e s t strój w wielu na plam o ży­ obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m dziej stroju ludowy opisów giną strój sto­ w i ę c e j białych dawnych w mają do Strój w (biorąc p o d u w a g ę (np. nie n o t u j e m y Nawet kulturze i o 1948 i t a m c y t o w a n a n i e j s z a ) n i e zapuszczają Aka­ dokumen­ Stro­ one również i regiony n a m dotąd żałobnych). krakowskie nego Autorzy za­ Polskich pozostawia i wielkość t e r e n u ) w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h wpro­ kultury zaj­ dokumentację go, wiek) Tymi nie prac. P e w n e w n i o s k i m o ­ ży­ ludowym wspomniałam, warstwy wpływów, Ludowych m a p i e k r a j u . Obejmują turze współczesnych kobiecych. porównując Strojów łem nowych, łączy czepków o s t r o j a c h łużyckich r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż tworzenia (a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą ) 0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u kostiumów na Ludowych. Atlas w wełnia­ haftach Nie­ w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d ­ dla chust i in. Z terenem chronologii sami, można płóciennej, ro­ okresu od X V I po X I X i X X fabrycznych tiulowych wyciągnąć terenami in.) kraciastych), mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h żemy i sposobie noszenia (zwłaszcza bogactwo dalszymi p o n c h o , w odzieży Europą zachodnią Łużyce papieru. są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j Zwięzły miec, na P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę cji n a płótnie, w nasobnych z Czechosłowacji kroju c h u s t a c h , wstążkach męs­ omawiającego fragmenty drukach nych Analogie (Polski, zarówno kultury w ta­ ludowej i c h trwałości czasie. Anna Kutrzeba-Pojnarowa �J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A Sztuka Coraz cyjnej Ten większym zainteresowaniem k u l t u r y l u d o w e j zaczyna badaczy torycznej w d o dziś Genetyczna szeroko znaczące w y d a r z e n i a a także d ł u g o t r w a ł e j pozostał n i e m a l żywym kultury, obszar, obok sza- jako terenu wszyscy sobie i autorzy sprawę typu badań, ale zachodzących ze na pogra­ polskiego S p i - też trudności procesów. Niestety, podejmujący tematykę spiską, specyfiki tego rzemiosł zdają regionu. Do prac artykuł Т. M . T r a j d o s a , artystycznych w nie tego Przeszłość na polskim Spi­ „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2. szu, Bazę źródłową artykułu ramiki stanowią — z jego od połowy rego początków w XVII piero w w I I poł. X V I I I w . W t e d y pobliżu szkle . h u t szkła Najbardziej 6 domokrążni krosnach pewne, że spiskich, Polski obrazy na siedztwie o d północy, 8 nia o po „etnicznej t y p y zajęć znaczenia użyteczność: rodzaju -demograficznych, mieszczenia źródeł odrzucić ludności przyniosło gierskie, zakończyły o wiek mienionych z połowy szego metryk XVII dla osadnictwa i jednorodną sam autor rządzania koniec roli. Na większej problemu, jako pochodzących rozwiązać ce miejsca polemiki znaleźć W sprostowania sprawdzonej tu Przyczyną oznaczać musi ją z jest spiskiej", Krzysikowie, Szkoda, z że co B y s t r o n i a , niż tekście się nazwisk wspomniana polskiego Spiszą o odnajdujemy hipoteza XVII powiedniej miejscowego g l i n y , co ze stanem nie (np. tyl­ ze słowackich kopii, wykluczyć często w podobieństwo jest oparciu o il. 6 i wtórnej każdej drukarni wizerunki do n i e j spo­ starsze i l . 5), l e c z wsi warsztatu malar­ idącym, uogólnieniem, * n i e m a ­ jącym s o l i d n y c h podstaw ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też bardzo, z by malarsikich pochodzące obrazy domniemanych zdobiły wnętrza warsztatów kościołów. środowiskom rzemieślniczym, Malar­ w a n i e na desce obce jest raczej cechowym. kulturze wiejskiej. A r ­ w przypadku garncarstwa. Podobnie jest z nazwiskiem p r o d u k c j i włókienniczej pisał a u t o r o s o b o m , tym właśnie Całość wiej­ na p o l s k i m Spiszu „Tkacz". przy­ które w y s t ę p u j ą nazwiskiem. W w metrykach pod t r a d y c j i spiskiej swego stanowiska przydomków w prawdziwa, t o 14 cy się n i m nazywany twierdzeniu głównie panuje w M. domeną wśród szczegóły, tkaniną o Т. „knop" . określeń w lnianej części odzieży. należy, kolorze (rzadko na że: wbrew Spiszu Prawdziwe u stwierdzić Ponadto, 1 0 tkactwo mężczyzn . wełnianą osnowie był Trajdosa, było zamieszanie N i e wdając nie kanajas czerwonym, a pasiakiem bawełnianej), t k a n y m są d e k o r a c y j n e nie powstaje wąt­ czerwonym, pasy . Wzór l s w się jest procesie tka­ n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r ­ wione na kolor granatowy nym wzorem, żywa i specyficzna kała pod tzw. się l i c z n y c h i l . 36 i i p o k r y t e ręcznie modrotlać. właśnie 1 3 Błędne mówić o drukowa­ interesująca, d l a Spiszą omówień . 37. T r u d n o Ta technika są t a k ż e „swetrze wciąż docze­ podpisy góralskim każdej stroju t r y b s k i e g o " , gdyż w t r a d y c y j n y m stroju spiskim warszta­ sweter n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go spotkać drugiego. także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d ­ „w X I X w. od tego tkactwo określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą ­ i „farbanek" nich naj­ Malo­ g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k skomponowane w wie­ sporadycznego „kartonek" uniemożliwia Omawiane pochodzących można o drzeworytów z którego z należą: centrum malarstwa i a postaci większość b r a k jest pokładów definitywnie garncarstwa. mo­ można 3 ty: malarski i garncarski". Zacznijmy Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u się góralskiej . była stanowiłoby między nazwis­ dala malarstwem k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i roli ludności słowackim procentu-ludności g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s , wiosce że nie (nie Sołtysikowie!). n i e skonfrontował J . Zborowskiego większości autora rozrodzonych Sołtysowie w wymagają­ nazwiska wsiach najbardziej sze­ gdyż zawód. W doszukać dziś z n a c z n e g o Bizubowie, kształtowaniu Gdyby w omawianych Do autor uwagami wsi „do ale w występuje. hipotezy, łatwiej u s t a l e n i a m i J . S. n i e stanowią nie terenie przez zawsze w y k o n y w a n y fragmencie f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e ko przyjęcie Nie 9 niczego M . Trajdosa, uściślenia. krytycznie w tywującym analogii lub sformułowań ze Dopusz­ argumentu w zbyt daleko z nie­ na przeprowadzenie informacje ważkiego pierwowzory skiego cza­ do c z y n i e n i a można szkła. malarskich z częściej n i e wniosą Т. Na są­ pierwotności e t n i c z n y m ludnością, nie pozwala z poglądami akapicie błędnych ko miedziorytów, skiej Brak każdym przypadkach wę­ istotnego. rokiej Tatr. s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom, 1 Metryki wsiach najistotniej­ mianowicie, pod względem prawie we bezpośrednim huty ośrodków formalnym o istnieniu w najdalej specjalnych Jest strony jego pominąć twierdzenie wy­ w odnajdywane n i e istniały nie urzę­ podstawie charakterystyki etnicznej . przyznaje. XVII a wpływy języka sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y mal prze­ tego kościelnych, jego (Lewocza) . rezultatów, w . , n i e można Spiszą i przy­ józefińskie wprowadzeniem dowego, n i e odegrały pod obrazy na skąd na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w statystyczno- d l a Spiszą Gemer, 7 rozwoju można pokrewieństwie trzeba osadnictwo spodziewanych poza się nie lu d l a badań zdecydowanie Późniejsze Zamagurza" hut , umniejszając ludności. N i e p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e wieku. wnioskowa­ s t r u k t u r z e nowożytnego i specjalizacji tego od przypi­ malarstwa Siedmiogrodu . szkle, do­ zaczęły ośrodki Spiszą, a n i w od parafian i się a u t o r na Słowacji i m p o r t a m i z południowej Badaniom sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z Sło­ ośrodek w roznosili do są był się też p o w s t a w a ć pierwsze znany handlarze aż terenie polskiego m e t r y k i kościelne nazwisk do ce­ zachodniej na p o l s k i m Spiszu doszukuje w . Szklarstwo- rozwinęło możliwość nich t e nawiązują się w 5 czając w Spiszą, Formą, 4 X V I w. . c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h . zawartych rozwijającej części krańców . i kolorystyką w y r o b y habańskiej, wacji ze s ł o w a c k i e j południowych P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó ­ tam zaliczyć t r z e b a teraźniejszość zdobnictwem his­ składowych położenia stwarza s p i s k i e j pochodzą z ra­ skansenem. elementów n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności śledzeniu ceramiki dokładniej przeszłości „Polska 1 9 7 8 , nr 2 ) . Spisz. izolacji komunikacyjnej, różnorodność rozumianej trady­ cieszyć się p o l s k i niewielki pod względem powierzchni cji swej bogatej Ludowa", artykule od­ rozwój okazy miana nia bukowińska trzy odmiany: I I . 37 p r z e d s t a w i a stroju spiskiego. kacwińską, E. S t a r e k trybską i o d m i a n ę trybską, o b e c n i e wyróż­ jurgowską . 1 4 najbardziej 123 1 �ekspansywną. Generalnie mieszkańcom polskiego cjalizowanych (poza ze stopniem wościami surowcowymi podstawowych były rozwoju polskim tak wyspe­ rzemiosł, jest Spiszu możli­ nie wspomina rzemiosłach, j a k o najdostępniejszy z ważniejszych (bednarstwo, przypisywanie gospodarczego i terenu. Autor się o d r e w n o , jednym czego na biorąc, znajomości włókienniczymi) sprzeczne opierając rzecz Spiszą źródeł które surowiec, dochodu kołodziejstwo, o pozarolni- stolarstwo, wyrób gontów) . trzeba uchybień pierwszej określenie: charakterem mówić ników spiscy", jako literaturze zaliczyć również skąd o kolonistach frankońskich na zaczerpnął znajduje Spiszu. się w Т. M . T r a j d o s W należy 1 я ności polskiego trum W moje min: Spiszą zakresie targi w w i konwencjonalnie, Spiskiej zrezygnować można z pierwszego k l o r s p i s k i będąc terystyczne tronat Kieżmarku budzi „polski stosuje mimo zamienne Spisz". i a dos . l s za n i e Związek Szokuje odznacza nym". się autor określeń niejako termin w i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y , starsze cechy Poza z — t y m , pa­ Czechów w Niżnych i j a k p i s z e Т. KW) Słowa­ M. Kacwinie jako „schematyczny „po­ nie artystycz­ a u t o r o w i dokładne obejrzenie obrazach Traj­ że nikt zamiłowaniem T o , co w fol­ charak­ Łapsz a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie, wrót Bielskich i części Przedstawienia pejzaż tatrzański", zaliczam t e przywodzą Do 19 dwukrotne rzeźbiarza Reasumując Wysokich, tatrzańskie . z pa­ widzianych n a myśl usterek zniekształcenie w J . Wodziaka pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą panoramy Gomibosa, stosowanie Podhalan, zagrodach. określa szych Współcześnie, Kulturalne jakimkolwiek Proponuję kacwińskich lud­ autora, też etnicznego. „Kurasówka" Towarzystwo Nie­ cen­ pogranicza zespołem ter­ (konsekwencji określnika, g d y ż samoistnym, wykazuje n i m (J. W o d z i a k i e m Lewoczy wyjaśnień się p i e r w s z y ków, dla nad z Kaewina. targów. D l a inny zagadkowy s p i s k i " . B e z żadnych Walki Starej Wsi. terminologii, zastrzeżenia t u r z e czeskiej miejscach ahistorycz- folklor Tatr z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego handlowego „Zamagurze" o kategoria Tym „polski noramą re­ się też z b y t lotne t u pióro a u t o ­ r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i artykułach i n n y m t o m i e , niż p o ­ przedstawia n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a istocie kolo­ wyraźnie dygnitarzy-fachowców". jest w o ( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129). jest też w z m i a n k a Spi­ osad­ Flandrię . cytowanych całkiem ścisła miały z n i k o m e na informację n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a , daje z stosuje j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b autor Mazurów ligijne..., też niezgodne przedmiotu z X I I — X I I I w., to wymienić wiem, niach W artykułu a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d ­ s z u . Jeżeli k o n i e c z n e Nie części „Polacy etnosu. się p o w s z e c h n i e no Niezbyt 1 7 „wioskowych sprawuje 1 5 Do skiej naj­ drobniej­ nazwiska A. Jurgowa . i 0 powyższe u w a g i , podkreślić trzeba raz jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j ana­ lizy Nie­ źródeł i takiegoż przestrzeganie tego sprawdzania ich w podstawowego w terenie. pracy badawczej wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi wniosków niezgodnych z badaną do rzeczywistością. litera­ w Krzysztof pol­ Woźniak P R Z Y P I S Y Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a ­ cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski o zaludnieniu do­ lin Dunajca i Popradu na Spiszu, „Rocznik Towarzy­ stwa Naukowego Krakowskiego", 1864, s. 80—168; K . K r o t o s k i , Stosunki etnograficzne na Spiszu, Kraków 1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie i polskie osadnictwo Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i , Spory o południowe granice diecezji krakowskiej od strony Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m ­ k o w i c z , Granica polsko-węgierska w oświetleniu histo­ rycznym, K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie­ jów ustroju Spiszą, K a t o w i c e 1969. 1 J . S. B y s t r o ń , Kultura ludowa, W a r s z a w a 1936, s. 31 i n a s t . J . Z b o r o w s k i , Materiały etnograficzne z góral­ szczyzny ( w : ) T e n ż e , Pisma podhalańskie, t . 2, K r a k ó w 1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 . Ceskoslovenska vlastiveda. Т . 3. Lidova kultura. R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426. H . L a n d s f e l d , Habanske pamatky, Strażnice 1970, s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka ludowa, W a r s z a w a 1977, s. 241—242; T e n ż e , Sztuka ludowa w Europie, Warsza­ w a 1978, s. 193—194; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 456—457. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o ­ ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t ­ n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140). K . S t e c k i , Ludowe obrazy na szkle z okolic pod­ tatrzańskich, „ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 458—460. 2 3 4 5 6 7 H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie obrazy na szkle, K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22. Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 460. J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu i Jur­ gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38. I b i d e m , s. 1, 4 — 5 . M . W o l e ń s k a , Wystawa sztuki ludowej zamiesz­ kałych w Polsce Białorusinów, Litwinów, Rosjan, Sło­ waków, Ukraińców, Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces­ koslovenska vlastiveda..., s. 74. J . V y d r a , Ludova modrotlać na Slovensku, Tvar 1954; Ceskoslovenska vlastiveda..., s. 506—508; E. S t a r e k , S t r ó j spiski ( w : ) Atlas polskich strojów ludowych, cz. V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36. E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76. E . K r a s i ń s k a , Gospodarka pasterska na polskim Spiszu w drugiej połowie XIX i w XX wieku, „Rocznik M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124; i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J . J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i , o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft der Siebenbtirger und Zipser-Sachsen, M u n c h e n 1957, m a p a n a s. 155. 8 9 1 0 1 1 1 2 1 3 1 4 1 5 16 Zamagurie. Narodopisna monografia J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11. 17 1 8 Polsce, M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki W a r s z a w a 1978, s. 223. J . Szaflarski, 160, 214. M . Pokropek, ludowej 1 9 Poznanie Tatr, 2 0 o p . c i t . , s. 113. oblasti. i folkloru Warszawa Red. w 1972, s. SPHOSTOWANIE W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " ofiarodawcy parceli, n a której postawiono kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n Korkosz. omyłkę. 124 n r 2, 1978) n a z w i s k o A u t o r przeprasza za � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e04fb53f9dafb2414ee1d39244871206.pdf bdab8ceb21b3f0f8d57ce1e1263cf969 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3507 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3287 Title A name given to the resource Kronika I-III 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.125 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K A I-III 1979 Wystawy i konkursy 5 1 — w warszawskiej galerii „Plastyka" na W o l i otwarto w y ­ s t a w ę t k a n i n zakopiańskich, z k t ó ­ r y c h większość n a w i ą z u j e d o t r a ­ d y c j i r e g i o n u tatrzańskiego. N a w y ­ s t a w i e znalazły się p r a c e H e l e n y Sułkowskiej-Pawlik, M a r t y Gąsienicy-Szostek, Urszuli Kołaczkow­ skiej, E w y Fortuny, Zofii Stokow­ skiej i innych. 19 I — w T o r u n i u o t w a r t o p o ­ konkursową, o g ó l n o p o l s k ą w y s t a w ę garncarstwa ludowego. Obszerne s p r a w o z d a n i e w a r t y k u l e E. FTyś-Pietraszkowej w niniejszym n u ­ merze. I — w M u z e u m Okręgowym w B i a ł e j P o d l a s k i e j c z y n n a była w y ­ s t a w a m a l a r s t w a i rzeźby t w ó r c ó w z P o d l a s i a . Znalazły się t a m m . i n . prace Bazylego A l b i c z u k a z Dąbro­ w i c y Małej, Franciszka S a d o w n i k a z Łomaz, M a r i i A b r a m i u k z C h m i e ­ lowa, Teofila Kożuchowskiego ze Studzianki, Zygmunta Walenciuka z Kolna. * I — w Muzeum Ziemi Lima­ nowskiej pokazano pokonkursową wystawę akcesoriów kolędniczych — szopki, gwiazdy, turonie, m a s k i . Konkursowi towarzyszył przegląd z e s p o ł ó w kolędniczych. 10.11 — w G a l e r i i T P S P w W a r s z a w i e o t w a r t a została w y s t a ­ w a rękodzieła l u d o w e g o spółdzielni „ O p o c z n i a n k a " , n a której pokaza­ no t r a d y c y j n e h a f t y j a k również adaptacje haftu i koronek we współczesnym w z o r n i c t w i e . W y s t a ­ w ę zakończyła w y p r z e d a ż e k s p o n a ­ tów. * 16.11 — w D K w K o z i e n i c a c h otwarto II Zbiorową Wystawę R z e ź b y L u d o w e j , n a której z n a l a z ­ ły się p r a c e 11 r z e ź b i a r z y z K o z i e ­ n i c (150 p r a c ) . * 20.11 — w P r u d n i k u z a k o ń c z o ­ no I I I etap O p o l s k i c h D n i T w ó r ­ czości L u d o w e j . N a k o n k u r s p l a ­ s t y c z n y zgłoszono 140 p r a c 26 a u ­ torów. P r z y z n a n o n a g r o d y w dzie­ d z i n i e p l a s t y k i obrzędowej, rzeźby, malarstwa i haftu. 23.1 I I — M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ n e w e W r o c ł a w i u pokazało w y s t a ­ wę t k a c t w a ze z b i o r ó w muzeal­ n y c h . Z n a l a z ł y się n a n i e j t k a n i n y p r z y w i e z i o n e n a Śląsk p r z e z l u d ­ ność z W i l e ń s z c z y z n y , P o l e s i a , P o ­ dola i Huculszczyzny, przeważnie dwuosnowowe, zwane radiuszkami, dziarugami, dywanami. I I I — W Myślenicach pokonkursową wystawę otwarto zabawek l u d o w y c h , towarzyszącą spotkaniu członków i sympatyków k l u b u P l a ­ styków A m a t o r ó w i T w ó r c ó w L u ­ dowych. 24.111 — w M u z e u m R o l n i c t w a w Ciechanowcu — podsumowanie k o n k u r s u „Tradycyjne zdobnictwo w n ę t r z chałup p o d l a s k i c h " . P r z y ­ znano n a g r o d y w k a t e g o r i a c h : p a ­ jąków — nagr. I L e o k a d i i Figat z Nowodworów, I I Jadwidze Zygoń z Pobikier, I I I Irenie Murawskiej z Białych; bukietów — I M a r i i I w a n i u k z Jacewicz, I I Stefanii Po­ pławskiej z Plutycz, d w i e n a g r o d y I I I — L u b i ę Żabiuk i J u l i i O s i p i u k z Turny Dużej. W s z y s t k i e prace zostały przekazane ciechanowiec­ kiemu skansenowi. I I / I I I — w M u z e u m Okręgo­ w y m w T a r n o w i e c z y n n a była w y ­ stawa „Akwarele Nikifora K r y n i c ­ kiego". 24.1 — w P M E w Warszawie otwarcie wystawy pn. Kultura T u ­ bylców A u s t r a l i i . 27.1 — w C e n t r a l n y m M u z e u m Włókiennictwa w Łodzi wystawa t k a n i n W s c h o d u ze z b i o r ó w W . i J . Kulczyckich, przygotowana przez Muzeum Tatrzańskie w Zakopa­ nem. + I I — w galerii TPSP w War­ s z a w i e w y s t a w a rzemiosła l u d o w e ­ go K u b y — w y r o b y p l e c i o n k a r s k i e i t k a n i n y , f i g u r k i z p a p i e r u i łupin owoców. 2.III — w P M E w Warszawie o t w a r t o w y s t a w ę „Sztuka l u d o w a Palestyny". Pokazano stroje kobie­ ce i męskie, biżuterię, o z d o b n e t k a ­ n i n y u ż y t k o w e , c e r a m i k ę i szkło, w y r o b y plecionkarskie, z masy per­ łowej, d r e w n a . Najstarsze ekspona­ t y pochodzą z poł. X I X w . * I I I — w Starej Kordegardzie w W a r s z a w s k i c h Łazienkach c z y n ­ n a była w y s t a w a p n . P o d t a t r z a ń ­ skie m a l a r s t w o n a szkle z o k r e s u 1948—1978 ze z b i o r ó w M u z e u m T a ­ trzańskiego w Z a k o p a n e m . Komi­ s a r z e m w y s t a w y była m g r H e l e n a Sredniawa. Wydano katalog. W y s t a w y p o przeglądach w o j e ­ wódzkich p l a s t y k i a m a t o r s k i e j zor­ ganizowano: I — w e Wrocławiu, R a d o m i u , I I — w Opolu. 2 . I I — w C h e ł m i e o d b y ł się I I Wojewódzki Przegląd P l a s t y k i A m a t o r s k i e j i Twórczości Ludowej. W z i ę ł o w n i m udział 52 t w ó r c ó w , którzy z a p r e z e n t o w a l i 200 p r a c . W kategorii twórców l u d o w y c h dwie pierwsze nagrody o t r z y m a l i Julian B a j k i e w i c z z Chełma ( i n t e l i g e n t — a m a t o r , m a l a r z n i c wspólnego n i e mający ze sztuką l u d o w ą ! ) i S t a ­ nisław S z u l c z W o l i K o r y b u t o w e j . Obok w y s t a w y zorganizowano spot­ kania z autorami i kiermasz sztu­ k i ludowej i plastyki nieprofesjo­ nalnej. * 30.III — w Munsterze odbył się M i ę d z y n a r o d o w y K o n k u r s d l a Malarzy Niedzielnych, zorganizowa­ ny przez Federację Europejskich Czasopism M a j s t e r k o w i c z o w s k i c h i H o b b y s t y c z n y c h (ze s t r o n y p o l s k i e j red. „Młodego Technika"). Nagro­ d y I stopnia o t r z y m a l i Bronisław i Eugeniusz K r a w c z u k z Gliwic. Sztuka ludowa i n n y c h narodów 19.1 — w P M E w Warszawie o t w a r c i e w y s t a w y „Sztuka l u d o w a G ó r R u d a w s k i c h " ze z b i o r ó w M u ­ z e u m w Dreźnie. Inne Po raz siódmy Redakcja „Chłopskiej D r o g i " przyznała t w ó r ­ com ludowym doroczne nagrody i m . Jana Pocka. W dziedzinie p l a ­ s t y k i wyróżnieni zostali Jerzy K a ­ czmarek z Wręblewa, w o j . sieradz­ k i e za m a l a r s t w o i rzeźbę, T o m a s z L i g a s z K r o ś c i e n k a za rzeźby. N a ­ grodzono także rodzinną kapelę Orlików z Szamotuł. Przyznano pozostałe t r z y n a g r o d y za t w ó r ­ czość literacką. I I I — w Muzeum Etnograficz­ n y m w Warszawie pokazano w y ­ stawę „Dar d l a m u z e u m " , w y n i k akcji zorganizowanej pod patrona­ t e m M u z e u m i „Zielonego Sztan­ d a r u " . N a w y s t a w i e znalazły się narzędzia przędzalnicze, c i e s i e l s k i e i bednarskie, sprzęty jeszcze d o n i e d a w n a będące w powszechnym użyciu, dziś zanikające. 1 1 . I I I — w N ą d n i koło Z b ą s z y ­ n i a odbyła się V I B i e s i a d a K o ź l a r s k a — przegląd kapel ludowych Z i e m i L u b u s k i e j . Biesiadzie t o w a ­ rzyszyła 10 sesja n a u k o w a n t . „ M u ­ zyka l u d o w a w województwie Zie­ lonogórskim". I I I — w Ż y w c u o d b y ł y się G o ­ dy żywieckie, f e s t i w a l twórczości i obyczajów l u d o w y c h , n a którym goście i g o s p o d a r z e b a w i l i się d o ­ skonale. C a m e r a obscura 4 . I I I — w B y d g o s z c z y o d b y ł się konkurs dla plastyków amatorów p o d hasłem, k t o n a m a l u j e w i ę c e j w ciągu n o c y ( o d 18 d o 6 r a n o ) i k t o ładniej. 125 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1faf6abdaf0eb7b5303260e473e5755d.pdf dd2bd629626bf0e77cc1e23ba84ffaa5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3500 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3280 Title A name given to the resource Wpływ rzemieślniczej produkcji dewocyjnej na ludową rzeźbę w kamieniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.67-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y I n s a m - P r i n o t h . I I . 2. Okładka z cennika W. Samka Roman Reinfuss WPŁYW RZEMIEŚLNICZEJ PRODUKCJI DEWOCYJNEJ Już ku, na w pierwszych gruzach tystycznego, zaczęły zbudowane na produkcją no dziesięcioleciach podupadłego powstawać zasadach o charakterze potrzeby kościoła ubiegłego cechowego duże j a k i osób które zaspokajały nej" w firmy prywatnych. I n s a m - P r i n o t h , posiadający po o b u s t r o n a c h A l p : w Ortisei di Gardena na terenie I wojną światową, ogromnie szeroka. wynika, Można kościel­ wytwór­ w Tyrolu i Lombardii. Z wanego cennika tej f i r m y , wydanego że ilustro­ bezpośrednio działalność t a m było zamówić przed jej ny i chrzcielnice, w różnych firma rągwie, wysyłała lichtarze, również dzwony, organy, a nawet np. „figury podzielone były b e z Dzieciątka", w jakości wysokość rzeźby uzależniona wykończenia. Figury by­ „bez o d 30 c m d o 2 m i m o g ł y b y ć w y k o n a n e n a j e d e n z 6 m o ż l i w y c h sposobów . i Dwujęzyczny Usłuż­ baldachimy, cho­ liturgiczne, grup, z Dzieciątkiem na polsko-włoski głównie do p o l s k i e g o co wskazują c e n y niem 1 rubel = odbiorcy cennik skalkulowane w koszta adresowany był z byłej Kongresówki, n a rublach z 2.60 k o r o n ( a u s t r . ) = kich), przy czym opakowania, przelicze­ 2.20 m a r e k przesyłki (prus­ do gra­ n i c y r o s y j s k i e j o r a z cła ponosiła f i r m a , zaś t r a n s p o r t o d granicy rosyjskiej odbywał się już n a koszt zamawia­ jącego. F i r m a I n s a m - P r i n o t h n i e z a n i e d b y w a ł a „Wyroby nasze ( c z y t a m y świadectwa szaty i Dzieciątka" miały stylach o d r o ­ cenniku na k i l k a „figury wysokości tystycznym ś w i e c e o ł t a r z o w e i kadzidło. Rzeźby od ambo­ mańskiego p o b a r o k , r o k o k o i „ s t y l n o w o c z e s n y " . na figu­ s t a j e n k i po g o t o w e ołtarze, wykonane była wszystko, co w c h o d z i w z a k r e s p o t r z e b kościoła — o d zespołu r e k do b e t l e j e m s k i e j ła Przykła­ swoje Sankt Ulrich swą r ę k u " , klęczące anioły i t d . C e n a zarów­ d e m j e s t założony w r. 1820 „ Z a k ł a d d l a s z t u k i nie ar­ przedsiębiorstwa, kapitalistycznych, masowym wie­ rzemiosła NA LUDOWĄ RZEŹBĘ W KAMIENIU brze wykonaniem, wielebnego wyszkoleni miejscowe np. tani powierzone cenach bardzo potwierdzonym duchowieństwa. surowy przystępnych używamy jako jedynie też (...) prawdziwego złota do­ warunki wyko­ artystycznie Do wszelkich wykonanie". liczne Zarówno pozwalają wysoce się a r ­ przez dogodne materiał, n a m prace m y za s u m i e n n e i d o b r e reklamy. c e n n i k u ) odznaczają robotnicy nywać wyrobów w po naszych i ręczy­ �W imieniu pełnomocnicy. firmy Z zbierali w a ń w y n i k a , że „ Z a k ł a d -Prinoth wykonywał ra), Egiptu zamówienia publikowanych w uprawnieni cenniku d l a s z t u k i kościelnej" zamówienia d l a B r a z y l i i (Aleksandria), Samsum głównie Włochy, Bawarię, Insam- (Presquie- nad Morzem n y m , zaopatrywał również w s w o j e w y r o b y pejskie, podzięko­ kraje omawianego t u cennika kraje euro­ świetle odpowiedniej Obok mieniarze rysunki a z także figur, Cenniki n a d rzemieślniczą „dobrym" przykład jak poprawnej masówki go o d b i o r c y . dostosowanej do gustu Widać t o wyraźnie z ilustracji, stusa, M a t k i Boskiej proporcjach, ruchu pozbawionych i Produkcja świętych, i geście, o t w a r z a c h wyrazu, modelowanych różnych odziane w szaty fałdach zbawione źródło wzorów, z mieślnicze p r a c o w n i e poprawne w „pięknych" ale zbiorów postaci których wytwórni, korzystały artystyczne Insamstano­ liczne rze­ czy t o s n y c e r s k i e czy w cennika cenni­ nie każdej wynika reklamowych. wydrukowane było „wszelkie naśladownictwo n i e ścigane", a l e w nalna i n i k t sława w 68 praktyce figury na ostrzeżenie, r y c i n będzie groźba t a była niewyko­ jej zbyt po­ zna­ w jest n i e brał że sądow­ t u cennik firmy Insam-Prinoth, Krakowie, Bodnickiego, Reprodukcja groźne naszych z zainteresowanych ważnie. O m a w i a n y leziony Wprawdzie zakładzie k a m i e n i a r s k i m tego najlepszym przedstawiającej Stani­ przykładem. „Serce Jezusa z udało druku. gzym­ świętych. w a ż n e źródło d o badań w drewnie dziś w i e l k ą wartości, Dzisiaj pojedynczych się przez znalazło rzeźbiarzu się z nich kilka rzadkość. Cennik do w kartek znajdujemy w wyżej kamieniarzach. Stanisława wyrwanych Samka Bod­ z cen­ posiadającego ( i l . 2). D a l s z e p a r ę k a r t z się w papierach Antonim jest po­ one ich resztki Wojciecha jednak Samka czym trafiały jedynie kart pozostałych Hajdeckim. złożyć z p a g i n a c j i , stanowiła ( i l . 3—5), p r z y nie po d a w n y c h wspomnianego zachowało bocheńskim zawierały postaci rzeźbą z a r ó w n o B o c h n i z a k ł a d rzeźbiarski tego k a m i e n i a r s k i e . W z o r o w a n o się n a i l u s t r o w a n y c h stronie strzępów wydanego kach i drukach bibliotecznych. W warsztacie nika które u b i e g ł y m s t u l e c i u , u w a ż a n e za d r u k i szpargałach p o z o s t a w i o n y c h o starannie w y ­ dla s z t u k i kościelnej" i ludową jakiejkolwiek nickiego -Prinoth, t a k j a k i innych podobnych wiła Chry­ zro­ na jej np. kolumn, oraz k a m i e n i u , przedstawiają Wydawane w ( i l . 1). „Zakładu i w których c e n n i k u n i e poskąpiono. Są t o p r z e w a ż n i e s t a t u y nagrobków i w z o r n i k i , stanowiące przeciętne­ w wzorników, architektonicznych, wygląda klasyczny celu w y k o n a n i a rzeźby. drukowanych detali gatunku stanowiła kratką d e l i k a t n y c h , cenników różnych f i r m k o r z y s t a l i również k a ­ Insam-Prinoth „wybornym" jest powiększenie, zapewne w podstawie sów ( n r 6037) p o k r y t a k r e s e k , c o świadczy, że zostało z n i e j na w c a l e niemałą w y t w ó r n i ę . J e j p r o d u k c j a w i firma bione Czar­ austriackie, a wśród n i c h oczywiście także dawną „Galicję". W Montmartre" ołówkowych W po sumie całości, która, j a k broszurę liczącą 48 s t r o n również proponowane bogato ilustrowany t a m wzory wskazują na duże p o d o b i e ń s t w o d o t y c h , j a k i e w t y m czasie o f e ­ rowała f i r m a lazło Insam-Prinoth ( i l . 1). U H a j d e c k i e g o się jeszcze p a r ę luźnych kart z innych zna­ cenników i w z o r n i k ó w , d l a k t ó r y c h p r z e w a ż n i e n i e udało się u s t a ­ lić m i e j s c a n i e , że b y ł y firmy a n i miejsca to w y d a w n i c t w a wydania. w języku Wiadomo jedy­ niemieckim. ��„Mayera w Monachium (,,Mayer'sche Kgl. Hof-Kunst- anstalt, M u n c h e n " ) . Znalezione ków w papierach Hajdeckiego i wzorników Wojciecha się n i e c o ważną resztki cenni­ prawdopodobnie z S a m k a . Z zakładem t y m w a r t o jest bliżej, ponieważ rolę biorców pochodzą w odegrał kształtowaniu zakładu zapoznać on niewątpliwie się g u s t ó w j a k r ó w n i e ż k a m i e n i a r z y , którzy po­ wiejskich od­ dla nich pra­ cowali. Wojciech Samek był r. 1861 w B o c h n i . S p o r o jemy synem z cennika, który wydał będąc właścicielem stycznego. górnika, urodził szczegółów z j e g o życia przed dużego „Otrzymawszy od I wojną się światową, przedsiębiorstwa Boga talent w pozna­ do arty­ tego za­ w o d u i o d d z i e c k a z a m i ł o w a n i e d o r z e ź b i a r s t w a " kształ­ cił się w swym stach, w pierwszych za granicą". ka był tora w przyszłym zawodzie zakładach Pierwszym kraju jakoteż mistrzem i nauczycielem K r a k o w i e Franciszek „Wesela". „po w i e l k i c h m i a ­ tak w Jakiś czas uczył Wyspiański, się ojciec również w i Sam­ au­ szkole p r z e m y s ł o w e j w K r a k o w i e , a następnie udał się n a z a ­ chód d o W i e d n i a , g d z i e p r a c o w a ł s k i m „Eckhard n i e z tyrolską f i r m ą swe pracownie do k r a j u w w rodzinnej nej", w zakładzie i K o n e c k i " . Zapoznał w r . 1885, w (Groden). rzeźbiar­ prawdopodob­ I n s a m - P r i n o t h mającą, Sankt Ulrich jak wiemy, Po powrocie w i e k u 24 l a t , założył W . B o c h n i własny zorganizowany się n a wzór „Zakład tych, rzeźby Samek artystycz­ z którymi spotykał się w W i e d n i u i T y r o l u . Sytuacja 8 li. Szczególnie formacie bym interesujące 14,5X20 papierze są wśród cm, drukowane nich 4 karty obustronnie na b i b u l a s t y m , stanowiące resztki o gru­ cennika, liczącego p o n a d 60 s t r o n i z a w i e r a j ą c e g o o k o ł o 900 m a ­ łych r y s u n k ó w wę przedstawiających Chrystusa w którego firmy figury k o l e puttów, a także tektoniczne, k o l u m n y , gzymsy, n i e udało się świętych, elementy gło­ archi­ k a p i t e l e etc. C e n n i k t e n , ustalić, sądząc z wyglądu mógł być w y d a n y n a w e t w p i e r w s z y c h l a t a c h X I X w i e ­ ku ( i l . 6), co w y j a ś n i a ł o b y nień, z w i ą z a n y c h wiele interesujących z l u d o w ą rzeźbą kamienną, cą z I p o ł o w y X I X w . P o d o b n y zagad­ pochodzą­ c h a r a k t e r posiada jedy­ n a k a r t a , stanowiąca X X X V I I I tablicę z jakiegoś wzor­ n i k a , przedstawiająca ta detale a r c h i t e k t o n i c z n e oraz kar­ (27X18 cm) z w z o r a m i tablic n a g r o b n y c h . Przy nym z dłuższych b o k ó w konany drobnym, środkowym karty ręcznym B i l d h . (B'ildhauer = rysunku znajduje pismem „F. przedstawiającym K r y n i c y " . Widocznie siadacz tej karty Nowszego pochodzenia których techniką są fotografie (il. 7), u t r z y m a n e w rzeźb S a m k a czy f i r m y Hajdecki wykonywał na Santermeister tablicę nagrob­ ( i l . 8), stanowiąca przez ledwo ołówkiem lub poprzedni według niej siatkowego przedstawiających t y m samym stylu reprodukowane figury świętych co cenniku w I n s a m - P r i n o t h . W szpargałach p o 157 i 158 (!) „Królewski po­ zamówienie. są d w i e k a r t y (24,5X15,5 c m ) , druku d e c k i m znalazła się też j e d n a b a r d z o nego wy­ rzeźbiarz, R R ) S t u t t g a r t 1894". P r z y czytelna u w a g a w języku p o l s k i m z a n o t o w a n a „dla jed­ się p o d p i s ną noszącą ręcznie d o p i s a n y „ N o 6 " z n a j d u j e się 70 Samka, łatwa. Organizując zniszczona stronicę c e n n i k a Nadworny Artystyczny Haj­ kartka wyda­ Zakład 9 szczególnie n a początku, n i e była poważne przedsiębiorstwo nie posia­ 8. S t r o n i c a z c e n n i k a f i r m y M a y e r w M o n a c h i u m . I I . 9. I l u s t r a c j a z c e n n i k a W . S a m k a �dał w y k w a l i f i k o w a n y c h o d p o w i e d n i o siał i zaś w a l c z y ć zarówno wprowadzanych z na rynek centruje się uczuć Występując Samek granicznych. odbiorców: wstępie roby zagraniczne Szwajcarii naszym tak moim licznie napływające giej d a j e , czego nieudolności, s k u t k i e m strony braku ufności braku we we wy­ z Tyrolu, i Monachium. Brak takiej pracowni w d o t k l i w i e się odczuć kraju dowodem się t o tyle skutkiem reklamy, a z własne za­ Samek innowiercze rzeźb s p r o w a d z a n y c h o d o b c y c h . D z i e j e naszej firma patriotycznych (pisze wyrugować siły natrętnych (...) dru­ Aż żal fuszerów bohomazami obcych, się konkurentom kon­ religijnych i jest jak wszystkim na firmach do „Zadaniem do c e n n i k a ) firm wysuwała przeciw przede Apeluje krajową galicyjski wśród których n a p i e r w s z e m i e j s c e Insam-Prinoth. pracowników, m u ­ konkurencją Zakład rych Samka trzeba było specjalizować". projekty, mierz narzucających mu ze „w wśród rzeźbiarze figur z Tuchowa, tyści" (Tadeusz Wójcik różnych nich rysownicy (Franciszek Adamek, z Wieliczki, Iwanicki tzw. „bocianów", (Narcyz to znaczy n i e dość n a t y m , w z b u d z a j ą c e i l d b e r t y n i z m e m przesiąkłych Walcząc z konkurencją przy okazji z krajową: ność nie dowierza nych szarlatanów, obcą ny do jesieni róbką zajmowali się w k a m i e n n y c h bloków. z Pogwizdowa krajowym którzy Samek, nia i wyrabiają że z zagranicy." było nawet Z i Nie świętą" Moltn Boska udaje się Niepolialana. do jego zawo­ ukrywa przełamać posądzenia, czasem jednak, też uprzedze­ że rzeźby jak pisze, zdobyć k m i o t e k fundując pracowni róż­ brakiem o g r o m n e j części udało się przekonać l u d z i i l u d z k i e z a u f a n i e " t a k , że „ n a w e t tuę Samek z powodu W na Publicz­ szkodzą t y l k o t e m u n a ogół". z t r u d e m „trzeba a zakładom nieumiejętnością opinię niedowierzania, sprowadzał „w złą się się, że P P sta­ „odtrąciwszy i wielu zakładzie wstępną P r z y c h o d z i l i o n i do i Sobolowa (gdzie S a m e k żawiony kamieniołom), Łapczycy innowierców wykształconych". rozprawia „ N i e dziwić sumienności w postępowaniu dowi, pośmiech u ludzi Przemy­ n y c h k a m i e n i a r z y z o k o l i c z n y c h w i o s e k , którzy o d w i o s ­ miał i t r z e c i , którego ob­ Samka wydzier­ (Siatka i Gałat), z Dą­ Jędrzej uczuciu religijnemu, z czasowo z a t r u d n i o ­ b r o w i c y (Stokłosa i t r z e c h b r a c i S k o w r o n k ó w , odpowiadające Kazi­ „ornamen- Kłosiński) b i e r z e , że n i e r a z się w i d z i f i g u r y p r z y d r o g a c h za d r o ­ nie wy­ wykonujący A n t o n i Hajdecki), śla, S t ę p n i o w s k i ) , pozłotnicy któ­ oddziałach gie pieniądze, swym: zatrudniał 30—40 p r a c o w n i k ó w , dopiero Byli Cieśla innych się i anachronizmami". Wojciech, i m i e n i a już n i e p a m i ę t a j ą ) . zakładzie w y k o n y w a n o l u b k a m i e n i a , ołtarze w s t a t u y świętych z drew­ różnych s t y l a c h , f e r e t r o n y , żłobki b e t l e j e m s k i e , b o ż e g r o b y , n a g r o b k i i t p . B y ł y w y r a b i a n e , j a k pisze desłanych projektów", stwierdził d a w n y Adamek Samek „w w dostosowane w Lipsku, do zamówienia f u n d a t o r a , >np. jego patronów, zmianę s t a t u y wień­ konkurencji, pracownia jak Franciszek (Sankt U l r i c h ) w T y r o l u " . Pro­ figurę l u b wypełniającej Pomimo niczne, były one lub na­ jednak, oparciu o wzorniki wydawane przez w p r o w a d z e n i e czącej rzeczywistości uczeń i p r a c o w n i k S a m k a , M o n a c h i u m czy G r o d e n jekty „według własnych Samka wnękę cokołu. jaką stanowiły wykonywała m ó w i e ń . O ł t a r z e i f i g u r y rozchodziły I I . 10. W y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( s t a r s z y ) , Ł u ż n a , w o j . nowosądeckie, W y k . J a n F e l i x , G r a j e w o , w o j . k r a k o w s k i e , o k . 1900 r . zakłady dużą się s z e r o k o , 1914 zagra­ ilość г.; za­ głów- i l . 11. �i n a w y s t a w a c h . W r. 1899 r z e ź b y z zakładu S a m k a różnione zastały Lwowie, brązowym r. 1905 o t r z y m a ł y a w w i e . Dzięki umiejętnej rzemieślniczemu uznanie nad mieniarzy. wiali inne, wyraźnie nawet poświęcenia wiadało zyskał w figur, powszechnie do przez tego, których wówczas we Tarno­ solidnemu sobie przekładał wykonywane Doszło medal r e k l a m i e j a k również który wy­ na wystawie złoty wykonawstwu, kleru, figury medalem Samek bocheńskie wiejskich że księża wykonanie przyjętym ka­ odma­ nie odpo­ kanonom ar­ t y s t y c z n y m . Rzeźby w t y m s t y l u , j a k i prezentowały tuy z pracowni Samka sta­ czy t y r o l s k i e j f i r m y I n s a m - P r i ­ n o t h , stały się w i ę c z konieczności w z o r a m i , które m u ­ siały n a ś l a d o w a ć tu pomniejsze, a w t y m i wiejskie k a m i e n i a r s k i e ( i l . 10, 11). W a ż n ą r o l ę cownie c e n n i k i i l u s t r o w a n e czy t o z a g r a n i c z n e niany poprzednio mi pra­ spełniały czy wspom­ c e n n i k W . S a m k a . P o s ł u g i w a l i się n i ­ nie tylko prowincjonalni, cechowi kamieniarze po­ siadający s w e p r a c o w n i e w m i a s t a c h , j a k W o j c i e c h woński w wiejscy. i G o r l i c a c h , ale również niektórzy „Książkę Piotr z nagrobkami" z Borzęt Gubałowie Baran z Dziekanowic (wieś Wieliczki) „miał takie figurami", k t ó r e służyły z na różnymi m u j a k o wzór w a n i a n a g r o b k a czy f i g u r y później w rymi w czasie p r a k t y k i swoich granicach wsiach swych od pomnikami i w czasie o d k u - „bocianów", warsztatowej, samodzielnie, możliwości s p o t k a l i się w Władysław południe przydrożnej. N i e k t ó r z y z pracujących u S a m k a uczeni nieco bracia Jan Myślenic, położona kartki kamlieniarze posiadali koło Ser- starając naśladować pod­ pracowali się b o c h e ń s k i m zakładzie. N i e w z któ­ wzory, wszyscy j e d n a k osiągali dostateczną sprawność, ażeby m o g l i w y ­ kuć statuę wiejskich odpowiadającą fundatorów, co wymogom raczej nie tyle księży może poświęcających figurę. O g r a n i c z a l i się w i ę c d o w y k o n a n i a cokołu ze z d o b i ą c y m i go płaskorzeźbami, natomiast wraz robotę s t a t u y p o w i e r z a l i specjaliście „ r z e ź b i a r z o w i " , k t ó r y m b y ­ w a ł c z a s e m któryś z d a w n y c h u c z n i ó w .zakładu W 40 l a t i s t n i e n i a f i r m y ciągu b l i s k o tam sporo uczniów, ale przeważnie t r u d n o już b y i c h odszukać. J e d n i z n i c h , j a k n p . N o w a k , Korpal II. 12. S e r c e Jezusa, rzeźba n a g r o b k o w a , w y k . A . H a j d e c k i , Jodłówka T u c h o w s k a , w o j . t a r n o w s k i e czy Rusiński z zawierają Samka strefa dawnej wykaz w ważniejszych latach 1896—1906. penetracji pracowni ponująco. O b e j m o w a ł a Galicję, sięgając wschodniej były niu, świetle Brzeska, i na Dąbrowy zacji wymienić danych przedstawia się i m ­ prawie nawet całą za statuą w w Osieku Tarnowskiej. Jaćmierzu drewnie Z (woj. Krosno), pracowni Z statuę głównie okolicy z Bochni, figurę Matki św. Floriana Boskiej z Lourdes w przed w Prze­ Rozwa­ również pomnik n a pamiątkę tragicz­ n e j b i t w y z r . 1848, w k t ó r e j p o w s t a ń c y z o s t a l i wymor­ cmentarny w Gdowie, dowani wystawiony przez a u s t r i a c k i e w o j s k o Rzemieślniczo spotykały stwierdzali 72 wyszedł reali­ alegoryczną posąg M a t k i B o s k i e j Samka Do lub kamie­ się odleglejszych (woj. Krosno), w o r s k u oraz figurę M a t k i B o s k i e j dowie. w pomnik granitowy kościołem w W a d o w i c a c h , dawną Karpaty. H u s i a t y n i in.) wysyłane cmentarzach należy przez tych ona b o w i e m wyjątkowo ołtarze i s t a t u y w y k o n a n e drogach cennika robót w y k o n a n y c h W Samka G a l i c j i (Kołomyja, karty n a t o m i a s t f i g u r y k a m i e n n e gromadziły przy w Galicji. Ostatnie się to z w poprawne uznaniem pismach i chłopów rzeźby zarówno z ( i l . 9). zakładu Samka odbiorców, którzy kierowanych do firmy, jak osiadł w Przybysławic pracowali Przemyślu, koło Brzeska, później inni w Napadło, Krakowie, jak Andrzej wracali do się było­ Kuna swoich wsi. W B o c h n i p o z o s t a l i F r a n c i s z e k A d a m e k , k t ó r y w r . 1916 założył nie na terenie Buzdygan Samka. wykształciło własną pracownię kamieniarską (pracowali niego- T y n k a , C y g a n i K u c h n o z D ą b r o w i c y , z Muchówki) w i Antoni Hajdecki. r . 1885, s y n k o w a l a stał oddany Samka, przez Ten z Makowa rodziców gdzie wyuczył „do ostatni urodzony Podhalańskiego, terminu" się rzemiosła u Wójcikowie w zo­ pracowni rzeźbiarskiego. Po śmierci S a m k a w r . 1921 i l i k w i d a c j i j e g o zakładu, H a j ­ decki zaczął p r a c o w a ć mieślnik, znający samodzielnie. Był t o biegły doskonale swój fach. Rzeźbił w rze­ drew­ nie i k a m i e n i u zarówno s t a t u y , j a k i d r o b n e detale koracyjne wał do mebli i najpierw gliny, z przechodził w Majątku w w postaci małego następnie przy statuy modelu pomocy Latem mieszkaniu. Pracowni pracował w ogródku lepionego m i e s z k a n i u . Jeżeli t r a f i ł o z punktowania własnej przed de­ wykony­ większej podziałce na właściwy mówienie wynajmował W Projekt materiał. n i e d o r o b i ł się n i g d y . M i e s z k a ł w r a z wynajętym dał. w którego ołtarzy. z rodziną nie posia­ domem a m u się jakieś w i ę k s z e zimą za­ n a p r a c o w n i ę stodołę u sąsiada. m a r t w y m sezonie, k t ó r y p r z y p a d a ł w miesiącach z i ­ m o w y c h , z a j m o w a ł się H a j d e c k i drobną snycerką. R z e ź ­ bił o z d o b n e r a m k i , ozdobne wieszaki na rynku w „ l w i e ł a p y " c z y l i nóżki d o n a ręczniki, k t ó r e d n i targowe. Robił żona również trumien, sprzedawała dla miejsco- �II. 13. R y s u n e k z cennika W. Samka. I I . 14. F i g u r a p r z y d r o ż n a , 1882, G o r z k ó w , w o j . k r a k o w s k i e . nagrobka, w y k . A. Hajdecki, Bochnia 15 wych Żydów żłobione mydła. Z e s z k i c ó w formy drewniane rzeźbami Po cie go bogato które Samka kuł znajdują jak wiemy się n a cmentarzach w a t a k ż e i po w s i a c h Gawłów i in.). Czy na samodzielną w s i moda działalność na fundacje krzewiło się uświetnianie kami. ważniejszych Z wymienić koło pomnik B o c h n i , figurę pomnik pomniki jest poległym W drewnie w Bochni, żołnierzom W czasach, w których jeden z polskim wykonał Hajdecki w a nagrob­ drugi m . i n . rzeźby należy Dziewinie Słotwinie (koło już natomiast rzeźbiarza Szarowie rów­ kiedy minęła bujnie Stojałowskiego w Krzyżano­ wykonywał kamiennymi tego św. F l o r i a n a Oświęcimiaków dwa grobów osiągnięć księdza Krakowie, Podhalańskim, artystyczną, pobożne; wśród Hajdeckie- (Jadownikd, Hajdecki sporo oczywiś­ się dłuta Bochni, nież f i g u r y p r z y d r o ż n e , n i e w i a d o m o . zaczął się znalazły Brzesku, Łapanowie, M a k o w i e Zakliczynie, wiadomo, przystrojo­ Hajdecki ( i l . 12), posługując po n i m r u p i e c i . N a g r o b k i Tarnowie, wice, zakładu nagrobków wzornikami, pozostałych odlewania karawan. likwidacji kamiennych do pozostałych p o H a j d e c k i m że z a p r o j e k t o w a ł , a m o ż e i w y k o n a ł ny I I . 15. P r o j e k t Brzesku, Wieliczki) i poświęcony radzieckim. figuralne do 73 ��chitektoniczne zdobnicze. cokołów jak Klasycznym wspomnianych wzorów jące na się później w cmentarzach również drobne przykładem motywy oddziaływania są f i g u r y p r z y d r o ż n e , nagrobkach powtarza­ kamiennych ( i l . 11—14). Składają stawianych się o n e zazwyczaj ze smukłego cokołu o a r c h i t e k t u r z e e k l e k t y c z n e j lub s t y l o w e j , przeważnie tyckiej, rzadziej neorenesansowej którym osadzony statua, najczęściej n y c h n a cokole ła w ujęciu ków neoklasycystycznej jest krzyż Matki Boskiej. i wzorników wi zmiana k l e r u , który masowej adresem na wzorów pełni a k c e p t o w a ł to z pełnych wychodzących zaspokoić 1506). smak Według artystyczne z zakładu nawet znawców zrobioną podziw Racheli i Samka, Smółki, rzeźbiarskich więcej. świadczą ne w rów. Niektóre o dużym z pism zachwycie, w dechem (zwierza oczekiwaliśmy się w przy swym u ilustru­ wychodzą­ do znacz­ Samka rzeźby wykona­ przez fundato­ (woj. Krosno) Eoskiej liście wielkich zacytować były r . 1905 do B r z o z o w a szedł f e r e t r o n ze statuą M a t k i powstańców n a dzieła z jakim z postawiony opinii kierowanych jego p r a c o w n i p r z y j m o w a n e Gdy nawet można Krzy­ proboszcza wieńcząca arcydzieła". P o d o b n y c h ce z w a r s z t a t ó w pod które najwybredniejszego budzącą sposób p a t r z e n i a rzeź­ słów (pisze k s . J a n S u l i s z z jących ówczesny nie walory zakładów zachwytu ks. Jana s t a t u a płaczącej „świetnie anio­ z cenni­ wpływo­ cmentarzu p o m n i k dla p o m o r d o w a n y c h jest 11. 17. R z e ź b a n a g r o b n a , w y k . W ł a d y s ł a w J a m e r ( m ł o d ­ szy), Łużna, w o j . nowosądeckie. I I . 18. Z n i s z c z o n y n a ­ grobek. Andrychów, w o j . bielskie przykłady wspomnianych w się sztuki i k r y t y k a " żanowic, 17 typowe nagrob­ postać g u s t u o d b i o r c ó w ulegających Widać rzeźb „muszą Gdowa, figurach produkcji wyspecjalizowanych biarskich. znawcy W na względnie ( i l . 17). Rozpowszechnianiu sprzyjała l u b neobarokowej, lub krucyfiks b y w a również umieszczana powtarzającym ( i l . 16) l u b neogo­ nad­ „z z a p a r t y m o d ­ ks. M a r i a n Biały) kościele l i c z n i z e b r a n i n a odsłonię- 18 b o c z n e g o ołtarza na K a z i m i e r z u . Hajdecki w kościele był współpracowali jednym Bożego z tych Ciała w Krakowie rzeźbiarzy, z wiejskimi kamieniarzami którzy wykonujący­ m i n a g r o b k i i f i g u r y przydrożne. Z jego p o m o c y korzy­ s t a l i n p . k a m i e n i a r z e z J o d l ó w k i T u c h o w s k i e j -, d l a k t ó ­ rych robił skich ponieważ jak statuy kolegów ( i l . 12). W cieszył imponowała również środowisku się Hajdecki im jego i t o , że p o t r a f i ł swych wiej­ dużym uznaniem, sprawność techniczna „dobrze utrafić twarz f i ­ g u r y " . Z d a r z a ł o się, że g d y i n n y rzeźbiarz odkuł statuę, niezadowolony prośbą o fundator przerobienie świętości", co zwracał twarzy Hajdecki się „bo potrafił do klienta. Przykład był podobny odosobniony, kamieniarzami kamieniarski też, że w z Jasła Józef cechowego sposób ku mało pełnemu nie współpracował cechowy Sroczyński . 3 mistrza niej Hajdeckiego z Jodłówki T u c h o w s k i e j zamiast w wykonać usatysfakcjonowaniu z Hajdeckiego było Zdarzało funkcję tę z mistrz się spełniał b a r d z i e j u z d o l n i o n y s a m o u k czy półsamouk w i e j s k i , k t ó ­ ry za o d p o w i e d n i m mocą mniej wynagrodzeniem biegłemu Lansowane rozchodzące przez się realizowanych w duże często zarówno warsztaty wie zakłady drogą rzeźbiarskie bezpośrednią przez z po­ koledze. w wzory, postaci postaci i wzorników, p r z e j m o w a n e miejskie pracownie w i e j s k i c h kamieniarzy. Tą uib. w i e k u r o z p o w s z e c h n i ł y nograficzne przychodził rzeźbiarskiej z a m ó w i e ń czy drogą pośrednią w i l u s t r o w a n y c h cenników ły sztuce poszczególnych drogą się t y p o w e świętych by­ cechowe j a k w i I I poło­ ujęcia postaci, f o r m y iko­ ar­ 75 �cie dzieła artystycznego i nie zawiodła nas nadzieja Mimo g d y ś m y g o z p o w i c i a w y s w o b o d z i l i . Co za radość, co za nie uszczęśliwienie miennej wystąpiło na twarze ciekawych. Każdy atmosfery zdołała ona rzeźby sprzyjającej przydrożnych i nagrobków stawę, schematyczne w bogate złocenia, stawioną t w a r z , d a l s z y cze inny kulę Najświętszej tak w księżyc Panny, wreszcie pełnie o d p o w i a d a widać rzeźby S a m k a prześlicznie smoka wszyscy częściach naszym i na stopami o r z e k l i , że posąg jakoteż i w całości z u ­ życzeniom" . z jakim wymagający dawnych wych. Widocznym księża przyjmowali i i coraz niechętniej współczesnych n a przełomie X I X i XX w. prymitywnej która z i bardzo gustów ludo­ szła w ś r ó d ludności w i e j s k i e j ludowej zmiany patrzyli twórców za­ wykonania przykładem s t a w a l i się jaka są l o s y r z e ź b y C h r y s t u s a upadającego honorowego nie (woj. N o w y la, ponieważ ły miejsca przed k i e j przypominającą ustąpić p r z e d cokoły, czas których swego na w sposobie p o d krzyżem, kościołem w Sidzi­ statuą powiększoną znacznie coraz ścianach jakiś wiejskie nie wytrzymuje rzemieślniczej. skich tystycznym ludowe rzeźb już grobowcami to jest nagrobki z dla nowoczesnych zamożne r o d z i n y Wydaje w z zatracające, rzemieślniczych, których kamie­ konkurencji produkcji szczególnie g d z i e doskonałe ( i l . 19), w nie rzeźba l u d o w a w dziś II na wiej­ pod względem połowy niszczeją, często c e l o w o p r z e w r a c a n e rzyć miejsce się Prosperowa­ c h a r a k t e r u ( i l . 11). Widoczne cmentarzach, się kamieniarskie, statuy naśladownictwa szczerze l u d o w e g o wyżywali ludowi. warsztaty i figur s t a t u y , a l e pozostały których również wsi ka­ n a cokołach częściej p o j a w i a ł y płaskorzeźbie t w ó r c y wychodziły [rzemieślniczej krajobrazu poprawności Wspomniana t u zabytkowa niu Sącz) została p r z e n i e s i o n a d a l e k o w p o ­ musiała też swej m i m o wyraźnego 4 entuzjazm jeszcze prymitywnej udzielał się r ó w n i e ż p a r a f i a n o m . A u t o r y ­ bardziej wytwory a jesz­ pod t e t k l e r u s p o w o d o w a ł , że f u n d a t o r z y w i e j s c y coraz przed­ złocistą k o r o n ę z g w i a z d ziemską, pojedynczych Jak inny z ludowej. Wprawdzie c h w a l i ł posąg z e s w e g o s t a n o w i s k a , t e n c h w a l i ł całą p o ­ drugi rzeźbie wyeliminować ar­ ub. wieku ( i l . 18), a b y s t w o ­ nekropolii z budowie okazałymi snobizują się chłopskie. się, że nadszedł czas, a b y o b o k mnożących Matki Bos­ się j a k g r z y b y p o deszczu muzeów skansenowskich, p o ­ figurkę por­ wstało stanowiące celanową . wreszcie cenniejszych 5 muzeum zabytków ludowej lapidarium naj­ rzeźby w k a m i e n i u . P R Z Y P I S Y N p . w rzeźbie z d r e w n a p r z e w i d z i a n y c h jest 6 rodzajów w y k o n a n i a rzeźby: 1. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w d o b r y m wykonaniu 2. p o l i c h r o m o w a n a ze z ł o t y m o b r a m i e n i e m w j a k n a j ­ lepszym w y k o n a n i u 3. b o g a t o d a m a s k o w a n a w d o b r y m w y k o n a n i u 4. b o g a t o d a m a s k o w a n a w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u 5. z n a t u r a l n e j d ę b i n y w d o b r y m w y k o n a n i u 6. z n a t u r a l n e j dębiny w j a k n a j l e p s z y m w y k o n a n i u . 1 II. 19. Współczesny nagrobek Rzeźby wykonywane b y ł y w k i l k u w y s o k o ś c i a c h co o c z y w i ś c i e w p ł y w a ł o n a k s z t a ł t o w a n i e się c e n y . R. R e i n f u s s , Ludowa rzeźba kamienna na zachod­ nim Pogórzu, „ P o l . Szt. L u d . " R. 30, 1976, s. 180 ( p r z y ­ p i s 11). j . w . , s. 171, 180, p r z y p i s 9. C h o d z i p r a w d o p o d o b n i e o statuę w y k o n a n ą w e ­ d l e w z o r u p r z e d s t a w i o n e g o n a il. 15. R. R e i n f u s s , Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 9, i l . 1. 2 3 1 5 na w i e j s k i m cmentarzu, Bulowice, w o j . bielskie Fot.: 1 76 J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d8e6c30f5fed95024aedf23845666ec.pdf d8020cf68a985f4d049562dff0361559 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3501 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3281 Title A name given to the resource Wozy cygańskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.77-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I ttt prntwrs óttfioc jmrbml•*''A^v*""* tj/eim LotwJuehmj i» rsm łjiie 'W:::;." i . . ? der /. f(hotо / ' Jxthms Z' ' П. 1. W ę d r u j ą c a g r u p a C y g a n ó w , r y c i n a z I . poł. X V I I w. Lech Mróz W O Z Y CYGAŃSKIE Temat Cyganów Sztuki Ludowej" wtedy gdy stanowiły nymi Cyganie częsty się nikt 1 jeszcze widok, z w prasie, zjawiska strony łamach Tak się wędrowali, poza „Polskiej złożyło, a ich że tabory historyczno-etnograficz- i językoznawczymi etnografów kulturą. P o j a w i a ł y na raz pierwszy. pracami J. Ficowskiego bożniaka kuły pojawia po nie interesował T. Posię ich się o n i c h , o d c z a s u d o c z a s u , a r t y ­ ale ujemne. powierzchowne, Brak etnografów, wyolbrzymiające zainteresowania zajmujących się Cyganami kulturą ze ludową w zawiłości i c h k u l t u r y , f i l o z o f i i życia, upodobań i a m ­ bicji. W wielu Cyganów działań, ośrodkach malnego tacji mijającej nymi związki rębności w y d a w a l i ło — pomiędzy i narodowościowymi. różnymi grupami społecz­ z ludnością się w s z e l k i e j k o w a pozwalała i m n a p o r o z u m i e w a n i e ustalanie t a k t y k i działań o k r e s późniejszy. Z k o l e i d l a e t n o g r a f ó w badających o d ­ władz, 1 w ogóle wało, s t o s u n k u do w po Afryce) Cyganie to, a b y paszport, (pasterską w Mongolii, zapewne i c h zrozumieć ale umiejętność byli — i plemienne n i e dość opisać konieczna znajomość przełamania nieufności — atrakcyjni, niepotrzebny języka, i wejścia był obyczaju, w ich braniając niały t e g o t e m a t u . I m p u l s d o badań n i e w y s z e d ł też organów Cyganów a d m i n i s t r a c j i , które r o z w i ą z y w a ł y w sposób ze pro­ i n s t r u m e n t a l n y , n i e wchodząc odrębność prowadziły nie tyl­ języ­ się między sobą przedstawicieli Wszystko Cyganów do Koczując, Odrębność obecności nie-Cyganów. i m wędrowania jąc o m o ż l i w i e szybką to powodo­ podjęto, zwłaszcza z t a b o r a m i , osiedlając i c h integrację i dba­ z miejscową lud­ nością. Dopiero P l a n y b a d a w c z e instytutów n a u k o w y c h n i e u w z g l ę d ­ strony w w w o k r e s i e p o w o j e n n y m , szereg r a d y k a l n y c h k r o k ó w , z a ­ środowisko. blem że w budzili ale i i władzami. ale i państw. i nor­ czy o r i e n ­ spoistość, by­ i tok k o n t r o l i , przekraczając województw ległe kultury ich w i sposób z a c h o w a n i a się grupą t a k t r w a ł ą , że można odłożyć n a odrębności społeczności. C y g a n i e I c h wewnętrzna dążenia konfliktów wymykali badań się d o miastach a d m i n i s t r a c j i n i e t y l k o u nas ko granice nimi w i włączenie od­ zainteresowanie ich cygańskich w swej j a k sądzono — Zresztą C y g a n i e po­ przełamanie grup miejscowej politycznej. częstych badawczej, dla i n n y c h państwach, niezależnie o d i c h u s t r o j u jętej i celu przemysłowych życia kulturowa, dokumentacyjnej na osiedlenie zresztą n i e p o k ó j powołano i n s t y t u c j e , u nas o g r a n i c z o n o mających kulturowej, k r a j u , wynikał z koncentracji u w a g i na t r a d y c y j n i e po­ problematyce i n n y c h państwach specjalne kilka l a t t e m u zaczęto wać poważniej Cyganami. ka z racji etnografów, współczesnych nie kilkunastu ciągu ze środowis­ zainteresowań n a s t a w i o n y c h na poszukiwanie w się u nas i n t e r e s o ­ I m p u l s wyszedł „starożytności" . lat stali 2 się już taką A Cyga­ właśnie 77 ��I I . 2. W drodze, d r z e w o r y t , 1861 г. I I . 3. C y g a n i e n i e m i e c c y z c z t e r o k o ł o w y m w ó z k i e m ciągniętym r y ć . z 1884 г. I I . 4, 5. C y g a n i e rumuńscy. R y c . z końca X I X w . przez ludzi, 7.9 �„starożytnością". Od mniej więcej 15 l a t n i e wędrują już, p r z y m u s o w o i z d u ż y m t r u d e m o s i e d l e n i . Czas, j a k i minął, w p r o w a d z i ł i kulturze, przez że badaczy całości i które jej t a k zasadnicze wreszcie badaczy w możliwa rekonstrukcja — I doszło czyli nie wiedzieć, do takiej interpretowanie elementów, świadomie sytuacji. Niekiedy zbiegło zabiegi czy nie­ Zainteresowanie zastąpić odpowiednim się z „ a g o n i ą k u l t u r o w ą " badaczy tych i najzręczniejsze wiadomości, czasie z e b r a n e . które czątku X X i c h życiu tak lubiana C y g a n a m i zbiegło się z o k r e s e m r o z b i c i a i d e - kulturacji, mogą zmiany się f u n k c j o n o w a n i a na podstawie przetrwały. świadomie stała inspirującego Cyganów . 3 hipotezy nie nie zostały D l a rozwinięcia w zaintere­ Skomplikowanym i analizy informacji i z t e g o p o w o d u , że cze przez f a k t także bez osiedlenia, wejścia znaczenia, że Cyganie w stałe i częste k o n t a k t y jest i kultury. już w z g l ę d ó w i po­ jest próba opisania Nie tylko dlate­ brak t a była dostatecznych jeszcze ż y w a , a l e t o społeczność p r z y s z l i do E u r o p y trakcie wędrówek cech trudno nich życia o dawnej h i ­ przed kilkoma się ze społecznościami często z g r u n t u W wiele dziej XIX wie­ i o d t e g o c z a s u p r z e m i e r z a l i różne k r a j e , k o n t a k ­ tując mi. i grafików zagadnieniem z lat, gdy kultura storii. Cyganie kami malarzy cygańskiego go, że z o m ó w i o n y c h s o w a ń C y g a n a m i , d l a ilości p r a c , j a k i e p o w s t a ł y w o s t a t ­ l a t a c h , n i e jest artystów w. jest obcych dziś swej po dawnej wydobyć spod własne, a u t e n t y c z n e jeden czynnik Na i odmienny­ przejęli kulturze, oni tak że zapożyczeń elementy. istotny świadomości Cyganów. Europie ogromnie te najbar­ Jest wreszcie mający swoje podstawie jesz­ odbicie różnych w obserwa­ z n i e - C y g a n a m i , s t a l i się b a r d z i e j dostępni d l a b a d a c z y , c j i niecygańskie otoczenie stracili gana. Ukształtowanie stereotypu prowadziło n i e k i e d y do że po jeszcze Cyganami. prace części swoją jeden czynnik Znaczna dawną część nad Cyganami hermetyczność. wpłynął osób na Myślę, zainteresowanie prowadzących to ludzie młodzi, obecnie którzy już nie narzucania „cygańskości" s a m y m C y g a n o m . nie szukać trzeba gańskich wyraźnie daleko. wielu rzy się k o b i e t — a l e b a r d z o — nawet jeśli straszono — n i e mają niechęci do n i c h . ich w wszczepionej Stereotypy dzieciństwie przez starsze i sądy Cyga­ pokolenie o Cyganach prze­ elementach konieczny waż do jednak w kultury czymś o c z y w i s t y m i obowiązującym, wróżki społeczeństwa zachowały więc, dopasowując nadal swą trwałość. i jest ten stanowi wprowadzenie zarazem zapowiedzią dalszych które ukażą się w „ P o l s k i e j cie charakter pisma do prac zagadnienia o Cyganach, Sztuce L u d o w e j " . określa rodzaj Oczywiś­ tematyki i dobór autorów. P r z e w i d u j e się w i ę c p u b l i k a c j e m . i n . n a t e m a t strojów (a cygańskich wrażliwości typologii sztuce 80 powinny wyglądać estetycznej, wozów, ludowej a raczej sposobu ubierania w y s t r o j u wnętrz także i folklorze omówienie oraz roli Cyganów się), mieszkalnych, Cyganów jako w motywu jak i c h niecygańskie Stroje czy których stylu narzuconego w i e k u , a ponieważ winny sposobie w cy­ w ubierania obrębie społeczności. w pewien określony sposób, klientów, n a w e t d o m u noszą się do Ponie­ n p . cygańskie „pracy", te podobnie to znaczy wróżka jest t o w i d o c z n e estradowe w przypadku zespoły wynikiem pewnych cygańskie. zapożyczeń zespołom c y g a ń s k i m w świadomości (także e l e m e n t być zachowawcza się t a k , j a k w i n n a b y ć używają t e są najczęściej romanse np. w sąsiadki, u b r a n a . Jeszcze b a r d z i e j strojów, tendencja się d o w y m a g a ń idąc w r ó ż y ć , o d z i e w a j ą Przykładów społecznościach często n i e j e s t t o już w a r u n e k C y g a n k i , które p r y w a t n i e i w Artykuł w świadomości n i e - C y g a n ó w stały b y ć d l a n i c h ogółu — istnienia w choć wśród Jest widoczna w i d z i e l i bądź n i e pamiętają w ę d r u j ą c y c h t a b o r ó w i k t ó ­ nami tworzyło sobie w i z e r u n e k C y ­ prezentowane obcy potocznej ubiegłym cygańskie tradycyjnej kulturze) po­ przez osoby mające wygląd �81 �zgodny ze s t e r e o t y p e m , romantyczny już n a p o t r z e b y Oczywiście runek stąd i d z i s i a j z a c h o w u j e typ ubioru, muzyki i gestu rozumieć przez — się t e n wyraźnie odbiorców. n i e należy t e n jest z g r u n t u obcy cygańskiej t o , że zależnie o d z m i a n , j a k i e zachodziły, i o d k r a j u kania, wiele cech cygańskiej odrębności stosowania w ubiorze barw żywych, Nie­ zamiesz­ daje r a ź n i e z a o b s e r w o w a ć . Z a l i c z y ć d o n i c h można do wize­ tradycji. się wy­ skłonność często wręcz j a s k r a w y c h . T e u p o d o b a n i a , o d m i e n n e o d niecygańskich, „gadźowsikich", wnętrza w uwidaczniały cygańskich wozów się także czy — d o m a c h . Sposób życia, j a k i d o czasu wadziła znaczna rami, zmiana wozach, część miejsca ogniska, Cyganów — cygańskich osiedlenia pro­ tabo­ namiotach lub kobiet nych wsiach l u b miastach, muzykowanie niewątpliwy t a l e n t muzyczny, dekoracji mieszkań wędrowanie postoju, noclegi w wróżenie w później — w mija­ mężczyzn i i c h h a n d e l końmi, k o t l a r s t w o , w s z y s t k o t o stanowiło s p e c y f i k ę C y g a n ó w , w y r a ź n i e i c h różniąc o d n i e c y g a ń s k i e j społeczności. O p a r c i e s ą d ó w n a t a k i m właśnie zewnętrznym obrazie, p r z y readiów życia kształtowania nieznajomości Cyganów, doprowadziło właśnie do stereotypu Cygana. był zresztą Nie o b r a z j e d n o l i t y , należałoby m ó w i ć r a c z e j to o dwóch u- prze­ c i w s t a w n y c h sobie s t e r e o t y p a c h . T a k więc s t e r e o t y p n e ­ gatywny, obejmował przywiązania domostwa, takie cechy d o stałego m i e j s c a zasobności w sprzęty, pracy wykonywanej przede wszystkim niezajmowanie zabawna przez ujemne jak: pobytu, brak brak znaczną zamiłowania część ludności, r z e c z — t e s a m e c e c h y , lecz o c e n i a n e rzy. To ludzi co ze środowisk twórczych, dla przedstawicieli do a się r o l n i c t w e m . A l e — d a t n i e , z ł o ż y ł y się w X I X w . n a o b r a z C y g a n a domości brak trwałego znacznej jako do­ w pisarzy, części świa­ mala­ społecz- �П. 9. Т у р w o z ó w u ż y w a n y w z a c h o d n i e j i ś r o d k o w e j E u r o p i e w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . I I . 10. W o z y C y g a ­ n ó w n i e m i e c k i c h . I I . 11. O b o z o w i s k o C y g a n ó w - k o s z y k a r z y . I I . 12. O z d o b n y w ó z C y g a n ó w z A m e r y k i P ó ł n o c n e j . I I . 13. O b ó z C y g a n ó w p r z y szosie K r o s n o — J a s ł o , 1959 r . ��ności było c e c h a m i n e g a t y w n y m i , d l a b o h e m y nej stanowiło element najcenniejszy, resujący w e g z y s t e n c j i skrępowanie postaw reotypu i przekazach, ze s t e r e o t y p e m , nych, w i m a c h „Polskiej Jednym cześnie w sztukach Indii elementów posiadania w środków czasie zwłaszcza Europie Dopiero niejsze Cyganów, wędrówek, rodzaj bytowania. Wozy jedno­ było ko­ umożliwia­ (doty­ większości). migracji opuszczenia przez się i c h w E u r o p i e . jedynie od X V w . i n f o r m a c j e i można ła­ jasnych informacji historycz­ dotyczące pozwalają a wędrówki okresu exodusu — nent azjatycki i pojawienia przekazy, na wyróżniają­ ludności, dla ich k u l t u r y , życie m a wystarczająco przodków plastycz­ bardzo i n ­ mieszkalne, h i s t o r i i C y g a n ó w , p o r u s z a l i się o n i z a z w y c z a j pieszo, j e d y n i e d o b y t e k i d z i e c i na osłach l u b mułach. Ten sposób przewożąc przemieszczania wędrujących g r u p Cyganów powszechny się j e s t do d z i s i a j w A z j i , a do n i e d a w n a jeszcze ( n a w e t po o s t a t n i e j wojnie) występował i półwyspie Iberyj­ również n a Bałkanach s k i m . O posługiwaniu się p r z e z C y g a n ó w mina zapis po r a z p i e r w s z y ich w ganów w się h i s t o r y c z n y c h , d o t y c z ą c y c h p o j a w i e n i a się C y ­ różnych k r a j a c h E u r o p y niej — w 1417 w N i e m c z e c h , we że wierzch mo, wspo­ z 1348 r. o p o j a w i e n i u S e r b i i *. B a r d z o często są w z m i a n k i o k o n i a c h w przekazach dają, końmi Francji (w wędrowali nalnego do i końmi, wciąż zainteresowania zachod­ źródła 5 z juków. dzisiaj środkowej 1422 w B a z y l e i , w r o k Paryżu) . Wszystkie oni i do n o s z e n i a konie w używając Jak powszechnie są wiado­ przedmiotem profesjo­ a jeszcze w począt­ kach X X w. wiele g r u p europejskich Cyganów wiązało swą handlem egzystencję z XVI i XVII z konty­ Cyganie w Cyganów formacji, końmi. w . przedstawiają nie wędrujących Nieliczne Cyganów, po­ ich pod Zachowane ryciny często C y g a n ó w właś­ z k o ń m i ( i l . 1). wędrujący z końmi bądź osłami mieszkali szałasach l u b n a m i o t a c h . J a k w y n i k a z d a w n y c h i n ­ pojawienia się na snucie przypuszczeń. szedłszy d o E u r o p y n i e z n a l i jeszcze n a m i o t ó w i r o z b i ­ o Cyganach stają się peł­ jając obozowisko mioty zaczynają na ich podstawie środków n a początku e u r o p e j s k i e j później otaczającej i konieczność przez mó­ itp. — omówienia t o n i e w s z y s t k i c h , ale z n a c z n e j Nie w Ludowej". spośród i ste­ wiejskiej utrwalony Są t o s p r a w y najistotniejszych wędrowanie zestawienie ludności dokładniejszego n y c h , które d o t y c z y ł y b y w przez został charakterystycznych czowanie czy z tworzące opowieściach, p r z y s ł o w i a c h Sztuki Cyganów jących który nie­ Rozbieżność t y c h d w ó c h jaki odnajdujemy warte wartości świadomości literaturze i muzyce. teresujące cych w miasteczek, wionych były się w y r a ź n i e istniejącego małych to postać C y g a n a . uwidacznia inte­ C y g a n ó w . Wolność, s w o b o d a , konwenansami wyidealizowaną artystycz­ najbardziej odtworzyć transportu, tak w sposób potocznej szlak i c h życia i świado­ nich i zawartych dopiero forma m.in. w b u d o w a l i szałasy się od XV i c h nie jest mości zrośnięte z p o j ę c i e m życia C y g a n ó w , są w i c h k u l ­ stała przejęta turze n a b y t k i e m raczej nych k r a j a c h używali n o w y m , o t r a d y c j i liczącej nie­ w i e l e ponad sto l a t . W o z ó w używano w p r a w d z i e i wcze— na n i e j , a l e j a k o środka t r a n s p o r t u , a n i e m i e s z k a n i a . N a j - poszczególnych d a w n i e j , w t r a k c i e wędrówek po A z j i powszechnym i Bałkanach oraz chyba k r o n i k a c h , Cyganie stopniowo przyjąć, więc cygańskiego europejskich. Cyganie namiotów, to w y n i k Wprawdzie wśród prz3'puszczać, pochodzenia, odmiennych że j e s t krajów. i liści. N a ­ rozpowszechniać w . Można od ludów z gałęzi przy­ różnic w namioty lecz w ale że zo­ róż­ moż­ kulturze nie były t y p e m d o m o s t w a d l a żadnej c h y b a ze s p o - 85 �łeczności żyjących w używało i c h w o j s k o , Europie cy. P o d s t a w o w e t w o r z y w o tów stanowiło od dawna względy praktyczne niektóre jednak — grupy muńskich) stosowały Wozy weszły w XV czy czasem pasterze w do b u d o w y płótno, łatwość o także wędrow­ i krycia czym namio­ zdecydowały transportu i Cyganów trwałość; (np. węgierskich skóry użycie X V I w . , ale czy i n n i bądź znacznie się o n e u C y g a n ó w p r a w d o p o d o b n i e płaty kory później. dopiero i ru­ w X V I w., pywane i przewożenia spodzie d o b y t k u , chociaż nie tylko wiała także spanie nak do spania nie zmniejszały charakter podścielona amortyzowała w wstrząsy, czasie postojów. W służyły Cyganów, poruszanie się p o n i e . A l e n i e pełniły o n e jeszcze r o l i jazdy słoma ale na umożli­ zasadzie j e d ­ nadal namioty. Wozy operatywności umożliwiały kiem tego typu i c h lekkość różnym nowej, chęć chłopów ne i XVIII już W XIX używanych wiają użycie n p . w "Polsce w wynik akcji osiedlania ministracyjnych wozów 17 Cyganów, przy zabraniania pomocy — bo i takie wę­ dzaju ad­ nają się zda­ zniknięcia czy Po wszyst­ wśród jarmarki Cyganów spo­ wozami od wieśnia­ zachowa­ zróżnicowanie (il. i częściach z warunkami pociągowej. skąpe dość wymienionych niekiedy azjatyckich Analiza materiału informacje koni i wołów Europy, co geograficznymi iko­ świadczą, osłów do — dotyczy (zwłaszcza Turcji) że ciągnięcia to niektó­ i bałkań­ i XX przez w. zwiększa Cyganów w masywniejsze. Na się rozmaitość różnych krajach. niż z w y c z a j n e życia. B y ł y tych wozów Poja­ chłopskie o n e szersze wozach, na kilku pałąkach rozpięta była b u d a — z g r u b e j t k a n i n y w r o ­ im przypadki dostrzec się d o k o c z o w n i c z e g o podstawy, środków d o przemieszczeń, w y n i k o d b i e r a n i a i m mieszkalnych a przede kupowanych się n a j p i e r w w o z y l e p i e j nie w i niedopuszczania i pró­ wędrowania. (Rumunia). u drowania oczy na targi krajach innymi siły i używano nadające to skali, zainteresowanie różnych krajów chłopskie, często d r a b i n i a s t e w o z y w e s z ł y o s t a t n i c h l a t a c h . Jest w charakterem cych z t a k i m i w o z a m i n a Słowacji i na Bałkanach . Z w y ­ ponow­ w także możemy się między czajne 7 n i e cał­ realizowa­ i X I X w . w o z ó w — analizując nograficznego n i e wyszły poza właś­ wędrują­ się wozami powtórne używanych wiąże skich Cyganów spowodo­ 1—5). W y n i k a o n o p o p r o s t u z odmienności t y p ó w w o z ó w r a z e m mógł być w y k o r z y s t a n y było okrojonej nierzucania ryciny — rych spotkać można konsekwentnie Wśród t y c h najprostszych, ków w wozów n i e m a l do ostatnich szoku, chłopskimi. że w ó z s t a n o w i ł o p a r c i e d l a t y l n e j ściany n a m i o t u , a z a ­ n i e t a k i sposób u ż y t k o w a n i a w o z u w jadących wodowały n i e k i e d y p o d c z a s p o s t o j u r o z b i j a n o n a m i o t w t e n sposób, bagaże. N i e k t ó r e g r u p y C y g a n ó w jakby części b r a k w o z ó w t y p u m i e s z k a l n e g o , oprócz j a k o posłanie l u b pólka n a okresie się w s y t u a c j i w p r a w d z i e ale wyjątkowo kontynuacji, chociaż l a t . Najczęściej mieszkania i tere­ początkowym n e j , niektóre g r u p y bądź r o d z i n y cygańskie podjęły bę drabiniaste, o d k u ­ o d w i e ś n i a k ó w . Służyły o n e w y ł ą c z n i e d o Po wanego znalezieniem kim Pojawiły a n a szerszą skalę w początku X I X w . P o c z ą t k o w o b y ­ ły t o z w y k ł e chłopskie w o z y , często rzały. brezentu. znane Wozy te z westernów wyglądem wozy przez p r e r i e A m e r y k i . T e n rodzaj żył do j a z d y i przenoszenia swoim pionierów przypomi­ wędrujących w o z ó w n i e t y l k o słu­ d o b y t k u , ale także zabez- �87 �I I . 20. W ó z z O s t r o w i a W l l k p . , o k o l i c e Ż u k o w a , 1960 r. pieczał p r z e d n i e s p r z y j a j ą c y m i nymi, n a d a w a ł się w i ę c wania. Wozy (Nadal takie jednak najchętniej widywane europejskich, a warunkami do noclegów były w spano w na drogach prawdopodobnie w atmosferycz­ trakcie koczo­ namiotach). wielu XIX w. krajów także na przez ludzi stanowi ( i l . 3). Z w ł a s z c z a unikalną transportu. Owe wśród małe ten osobliwy wszystkich wózki, ciągnione towej. Policja niemiecka, by przymusić o s i e d l a n i a , imała się s p o s o b u z n a n e g o Cyganów Euro­ czesnych z innych XIX sunkowo wysoki przemieszczało w. coraz n i e przedstawiało tym się dość większych s a m y m w i e k u wyraźny wędrówek i ograniczania goś określonego k r a j u . mieckich ma, Sinti, nione wyżej pejskich, ganie ski, — a mów obszaru z jako jednakże zwłaszcza także, Jednakże budami najczęściej do mówi czy P o l s k a wprawdzie różnych — krajach jak euro­ psy l u b zmuszał środków transportu Cyganów Dość często w dwukołowymi , 0 wózki f u n k c j i i z czasów niszczyła i m wozy. kolejnego do wozu korzystania z Sto­ miesz­ tańszych płd. E u r o p i e C y g a n i e różnego posługiwali kształtu, osły ( i l . 6). Rzecz się ciągnionymi j a s n a n i e pełniły te m i e s z k a l n y c h , lecz służyły t y l k o d o t r a n s ­ p o r t u d o b y t k u . B y ł y o n e i są n a d a l u ż y w a n e p r z e z ganów, do współ­ . wózkami najczęściej p r z e z — budowy świa­ Cyganów którzy związali swoją egzystencję z Cy­ krajami się n i m i Cy­ płd. E u r o p y — Cyganie ze S ł o w a c j i i z obszaru Pol­ i którzy o d d a w n a już z a w ę z i l i s w o j e w ę d r ó w k i d o t y c h Polska R o m a °. T e n t y p wozów wy­ obszarów. podstawie roz­ świadczy jak można z Polska z Cyganami posługiwali Ro­ Wymie­ 8 krajów koszt kalnego jakie­ się o n i e ­ Nizinni . były w w zawężania penetracji Cyganie widywane niemieccy, stępował trudności. O d tego czasu także wozy po s t a j e się p r o c e s francuskich Manuszach określanych wspomniałem swobodnie t o i n n e k r a j e , co jeszcze w formę przez l u d z i , w i d y w a n e były n i e k i e d y n a w e t po I w o j n i e t e r e n i e A m e r y k i P ó ł n o c n e j . W y n i k a t o z f a k t u , że w i e l u p i e odwiedzając p s i zaprzęg Cyganów sądzić na u spokrewnionych z Roma B a ł k a n a m i bądź Hiszpanią Tak już więc używanie wymienionych o pewnego rodzaju przebywających w tych i Portugalią, krajach. akulturacji Dla wozów Cyganów ścisłości należy n i m i g r u p C y g a n ó w w e u r o p e j s k i e j części Z S R R , t o j e s t dodać, że d w u k o ł o w e terenów, kać m o ż n a było do n i e d a w n a u C y g a n ó w a n g i e l s k i c h — które do Prawdopodobnie ganćw 1939 r . w c h o d z i ł y były one również angielskich. M i m o X I X w . wśród znacznej iż w w skład używane Polski. przez Cy- 2. p o ł o w i e i p o d k o n i e c części C y g a n ó w zaczęły się r o z ­ ale i występowały służyły one zazwyczaj łości, w wózki zaprzężone znacznie d z i i sprzętu służyły duże w o z y zostały budami Roma dwukołowych część lobarwne wzory. używali i c h aż Cyganów z tej do z osiedlenia grupy i — np. Polska tylko wędrowała, niewielka jak i inni, wozami mieszkalnymi. Niemieccy ganów Sinti) Cyganie oprócz dość p o w s z e c h n i e czterokołowych 88 w (prawdopodobnie wozów opisanych dotyczy wyżej, X I X w . i n a pocz. X X w . wózków, ciągniętych przez to Cy­ używali małych psy lub czyć i konia niż wozów obecnie osiadłe grupy kołowe wozy zdobione, a wygodniejsze malowano Zdobienia na wozach Cyganów miały na w boki pałąkach zapakowanie spot­ inne wozy n a bliższe t r a k c i e p o s t o j u g r u p y , do p r z e w o ż e n i a mieszkalne, niektóre g r u p y p o ­ wozach rzadziej do przemieszczeń powszechniać duże w o z y przy w odleg­ zaś l u ­ mieszkalne. B o k i nieraz w owych roślinne t a k i e można n i e k i e d y używanych Rumunii. dobytku na poły Najczęściej drewniane rozpiętą przez wie­ zoba­ dwu­ l u b plecione, budę i niepogodą w t r a k c i e d r o g i . N a w o z a c h nie umożliwiającą chroniącą jechały przed przeważ- �I nie dzieci, dorośli szli pieszo. Cechą charakterystyczną t y c h w o z ó w są s t o s u n k o w o d u ż e koła, w i ę k s z e niż wozach czterokołowych. J a k świadczą materiały przy cygańskich, w ikono­ w. kimi Cyganów wozami docierali widywano zwłaszcza w także i d o i n n y c h ich na terenie Niemczech dobniej przejęli dalszej wędrówce owe wozy używali s u n k o w o s z y b k o zostały większe, forma wśród zarówno jak Najprawdopo­ u na Bałkanach i i c h , ale w y d a j e potem się, że w sto­ cne zarzucone i zamienione na wozów-mieszkań informacje badaczy I I wojnę kania, mćgł XX przed stosunkowo Cyganów. XIX-wieczne z okresu światową. znana była w A l ­ Wspominają (pierwsza z bezpośrednio o tym 1820 г.), poprzedza­ M o ż l i w e , że p r z e t r w a ł y one albańskiej, i z a g r a n i c z n e j . W o z y , o których m o w a , b y ł y umieszczonymi niepogodą, pisk cygańskich. kojarzą na podstawie właści­ wyposażonej One to się z C y g a n a m i w powszechnej 6 par trwałość wołów Rodzaj 1 2 i utrudniało uniemożliwiało w przypadku raczej Cyganów i takiego domu wędrowano domostwa, do dużej transportowanie, przemieszczanie z Cyganów bardzo albańskich w powolną. za zaprzęgano kolejnej konstrukcja siły a grupę za na tym nymi (il. i wędrowaniem. wędrujących oraz starego francuskich, te to i przebywających Ameryki, a a także Rozpowszech­ kontynentu przede pomieszczenia w (pewoiej wszystkim o przedniej spania) oraz wziął się u Przypuszcza części, w gdyż Cyganów krajach E u ­ tylna zwyczaj s a m wzór innych części ścianach z boków służyła Wozy i zazwyczaj N i e jest używania przejęty jasne, tych od produkowały zy d l a C y g a n ó w . Działo się t a k zwłaszcza wozy c y r k o w e , wyrabiały również wo­ przed I woj­ wędro­ ną ś w i a t o w ą , b o w i e m w l a t a c h n a m bliższych, w uważać sie między (w t y m w y k o n y w a ­ zajęciami), która — t a k j a k u w i e l u innych grup wę­ d r o w n y c h g r u p c y r k o w c ó w i że t e s a m e w a r s z t a t y , k t ó ­ re a ich do skąd wozów. został jak osiadłą, lekko (najczęściej grupę w poły Cy­ niemieckich, cngielskich) 4 drewnianych ścianie p r z e d n i e j . się, że różnych u niektórych europej­ więc sku­ świadomości by sposób życia i m i e s z k a n i a za f o r m ę k o m p r o m i s u życiem w pełni osiadłym a t r a d y c j ą co idzie odległości Cyganów Można osady pociągowej, na takie Albanii 5 a zapewniająca co większości koczujących s k i c h i czyniły waniu do ciężar, w y m a g a ł y jego rów­ się niły się t e w o z y g ł ó w n i e w ś r ó d K e ł d e r a s z ó w i L o w a r ó w w wsi umożliwiały g d z i e n i e g d z i e można spotkać niszczejące w pobliżu nę czy i miesz­ przemieszczanie wysklepionym dachu, z okienkami nawet stosunko­ lub dwa konie miarę w y g o d n e g o w 4 koła. Co p e w i e n czas, g d y d e c y d o w a n o się n a z m i a ­ pobytu, wozy, jeden szybkie XIX wśród 9). Są t o w o z y , k t ó r e często w i d y w a n e b y ł y n a d r o g a c h ganów miejsca bo p o d k o n i e c w . , zaczęły się mieszkalne ciągnąć możliwość w chroniącego nocześnie f o r m a c j i na t e n t e m a t zarćwno w l i t e r a t u r z e domami które które, stwarzając ropy jak rozpowszechniać lekkie, i do czasów n o w s z y c h , b r a k jednakże j a k i c h k o l w i e k i n ­ wie niedawno, a w ł a ś c i w i e n a początku wo była całej E u r o p y , a w P o l s c e d o l a t 6 0 - t y c h , i k t ó r e jeszcze tamtejszych i relacje jącego Francji . euro­ Zachodniej, czterokołowe. Unikalna banii i we krajów Europy związana koczowniczą. Dopiero stosunkowo g r a f i c z n e z X V I I w . i późniejsze, C y g a n i e w ę d r u j ą c y t a ­ pejskich, t y m także, bałkańskich — z egzystencją międzywojennym c y g a ń s k i e zaczęły cyrkowych, nie na wozy stawiły i dość po II wojnie poważnie światowej różnić zmalało też, j a k się w y d a j e , c y r k o w e , t a k że n i e k t ó r e się c a ł k o w i c i e się od okre­ wozy wozów zapotrzebowa­ warsztaty n a k l i e n t e l ę cygańską. prze­ Widoczne 89 �90 �j e s t t o zwłaszcza w P o l s c e i w k r a j a c h E u r o p y niej, gdzie objęcie zanik prywatnych i c h państwowym możliwości sprzedaży objazdowych wschod­ cyrków zarządem pozbawił wozów i warsztaty cyrkowych. Początkowo w o z y używane przez Cyganów były sto­ sunkowo proste Najczęściej lowane zarówno były przeważnie Podobno, w kształcie, one pozbawione w j a k pisze kolorze jak i dekoracji. ozdób, a j e d y n i e zielonym ma­ l u b brązowym. B l o c k , barwa wozów była l ł jednym z w y r ó ż n i k ó w n i e k t ó r y c h g r u p cygańskich. C y g a n i e mieccy wali preferowali kolor zielony, francuscy nie­ zaś malo­ swe w o z y przeważnie na brązowo. N i e w y d a j e jednak, b y t o wyjaśnienie wynikała nów czy nych, było najprawdopodobniej jakichś u k r y t y c h nie w ale z tego p o w o d u , przekonujące. z upodobań kolorze że w treści Cyga­ symbolicz­ krajach różne w a r s z t a t y produkowały w o z y o d m i e n n e w kolorze i for­ mie. Ponadto w sto z w y k ł y m i zdezelowanymi grupach różnych się Różnica biedniejszych l i w i a ł y j a z d ę i s c h r o n i e n i e się w na postoju. Były one w swej do r o z w o ż e n i a przez pieczywa. Cyganów że różnych wozy krajach były względem wozy używane Polsce oraz Ściany w używane europejskich bądź inną przed zimnem. wykonane i Lowarów bywał n a kołach. wąskimi i troci­ zabezpieczającą najczęściej p i o n y , łukowaty. D r z w i umieszczano gładką listewkami. pakułami, izolującą w lekko wyskle- zazwyczaj z boku, z tyłu — s t o s u n k o w o r z a d k o . W p r z e d n i e j części, m n i e j w i ę c e j d o p o ł o w y długości, z n a j d o w a ł y mi dość czano duże. Szerokie, przeważnie w się o k n a , c z a s a ­ kilkuczęściowe okno umiesz­ ścianie f r o n t o w e j . U m o ż l i w i a ł o po o t w a r c i u powożenie końmi bez wychodzenia ono z zu ( i l . 14). N a z e w n ą t r z w o z y n a s z y c h C y g a n ó w b y ł y b e z b a r w n ą politurą l u b m a l o w a n e wo­ pokryte w k o l o r a c h żół­ c i , brązu, z i e l e n i . N a b o k a c h i t y l n e j ścianie malowano ornamenty zwierzęta: lwy, (najczęściej łabędzie, p a w i e roślinne), i inne ptaki, a także jelenie oraz syreny ( i l . 17—19). P o w s z e c h n e b y ł o r ó w n i e ż z d o b i e n i e w o z ó w w y ­ c i n a n y m i w desce i p o d r z e ź b i a n y m i g r y f a m i i s m o k a m i , umieszczanymi dłużeniu w z reguły bocznych przedniej pod okapem ścian ścianie n y , a czasem demoniczne zy zdobiono, skich i rombu dachu, na ( i l . 20). N i e k i e d y malowano także małomiasteczkowych, itp.) p r z y m o c o w a n y m i oknem ornament roślin­ na wzór niektóre w o ­ domostw lusterkami na prze­ nad twarze. Ponadto prawdopodobnie wiej­ (w kształcie bocznych ścianach. N i e k i e d y w g ó r n e j części w o z u , p o d d a c h e m , można b y ­ ło spotkać dodatkowe ornamenty snycerską i p o m a l o w a n e także wykonane n a jakiś ż y w y techniką kolor. Zdobiono orczyki. chociaż czasami wykonywano ścianach, a zwłaszcza nego błękitu, ścianach f o t o g r a f i e 15 jakieś suficie, n p . gwiazdy mające gwieżdżonego nieba z czasopism Tylna . W dawać śpiącym malunki jas­ na na t l e ciem­ złudzenie roz­ o k n a c h zawieszano f i r a n k i , na członków r o d z i n y , b a r w n e ilustracje i o b r a z k i święte, choć t e r z a d z i e j . Czasem p o w i e r z c h n i a o k i e n była w y j ą t k o w o duża, t a k że p r a k ­ t y c z n i e b y ł y t o j a k b y ściany ze szkła l e . część w o z u służyła d o s p a n i a i przechowywa­ n i a odzieży, pościeli i t p . , n i e k i e d y w s t a w i a n o t a m szafę. W części p r z e d n i e j taj jadano w ż y c i e toczyło czasie n i e p o g o d y , którego k o m i n wychodził na tylnej która ścianie w o z u służyła się w przez otwór znajdował dodatkowo do ciągu gotowano w się dnia, t u ­ na piecyku, d a c h u . Często rodzaj przewozu drabinki, sprzętów oraz s i a n a d l a k o n i a ( i l . 11). Wozy wykonywano teli w kilku (między Łomżą pewnym w je wane miotem ich Oprócz od zależał Cyganów osobnego o p r a c o w a n i a , Dwie omawianych powyżej w Polsce mi polscy wędrowali i dodatkowe przy pomocy omawiał z b u d a m i na p a które wały w pełniły nich rolę z Cy­ najbar­ z rozpiętą n a d n i m i również wozów ( i l . 21) w y g l ą d e m barakowozy dla i znacznie robotników przewożone rzadko wynajętych z miejsca ciągników kolor, zielony meble pomiesz- na miejsce, lub taboru l u b brązowy. — szafa, przy­ zatrudnio­ kolejo­ malowano Wewnątrz t a p c z a n , stół. W o z y ciągniętych przez konieCiężkie wozy by­ takie q u a s i - s t a l y c h mieszkań, d o w ę d r ó w e k n i c h u ż y w a l i b o w i e m K e ł d e r a s z e lżejszych w o z ó w kalnych pro­ bryłą w e g o . W o z y t e n a ogół n i e b y ł y d e k o r o w a n e , je na jeden uży­ przed­ informacje. n y c h n p . p r z y b u d o w i e dróg. Służyły o n e j a k o czenia^bazy, ale ( i l . 13). N a l e ż y t a k ż e d o d a ć , że p o z a n i ­ cięższych one Wozy Wkrótce pojazdami, KełdeTasze używali większych będą wozów w wykonują­ m i e s z k a l n y c h niektórzy d z i e j b y ł y zbliżone do b r y c z e k stokątną budą cygańskich, n i e będę w i ę c tylko Sza­ Sokołach i c h był umiejętności Polsce klien­ w zamawiającego, i o d i c h upodobań. w łąkach i w o z ó w - w a g o n ó w ganów od w Wystrój życzenia a k t u a l n y c h upodobań rzemieślników szczegółów. po k r a j u , okolicach K r a k o w a , Białymstokiem). mierze przez rozsianych zależny odbicie znacznej cych a stopniu stanowiąc na zamówienie cygańskiej warsztatach motułach, K i e l c a c h , w pominały W n ę t r z a w o z u b y w a ł y najczęściej j e d n o b a r w n e , ne, I I . 22. T y p y w o z ó w u ż y w a n y c h p r z e z w ę d r o w c ó w a n ­ g i e l s k i c h . I I . 23. T y ł w o z u o p e n - l o t . I I . 24. B o g a t o z d o ­ biony wóz boubtop często jednolitą, często w y p e ł n i a n o warstwą Dach najciekawsze domy ułożonych w wykładane wewnętrzne nami ornamentyki Kełderaszów i finezyjnie bądź Anglii użyciu. Anglii. Wozy polskie to bądź z desek powierzchnię, i przez Cyganów bardzo ozdobne B o k i mają formy zbli­ furgonów jeszcze d o n i e d a w n a , a n a południu E u r o p y i w n a d a l jeszcze i(choć r z a d k o ) są w Pod czę­ umoż­ najbardziej jeszcze dziś Te najprostsze w były trakcie wędrówki l u b formie żone d o u ż y w a n y c h g d z i e n i e g d z i e były wozy furgonami, tyle let­ miesz­ były 92 ��przeważnie Cyganów. pochodzenia Do baraków dzisiaj i mieszkań, w miasteczek. Pełnią mieszkalnego — oraz Block niektóre grupy ( i l . 12). W y d a j e polskich wcale się w Cyganie okresie cze p o w o j n i e Cyganie obok małych pomieszczenia kuchni. Cyganie Cyganów wozy niemieccy, francuskich się j e d n a k , że w o z y i m n i e ustępowały, powojennym. z i najokazalsze '— 1 8 przez spotkać o n e rolę d o d a t k o w e g o zdobne, największe amerykańskich ganów odkupione niekiedy k t ó r y c h żyją jak twierdzi austriaccy je i składu, ale najczęściej Najbardziej mieli cyrkowego, można wyróżniając Wozy, j a k i c h amerykańscy i Cy­ używali jesz­ n i e odbiegały wie­ l e od s p o t y k a n y c h w E u r o p i e , stanowią c n e j a k g d y b y typ wozami pośredni , 9 między Cyganów z kontynentu i Cyganów angielskich. Najbardziej zróżnicowane i c i e k a w e w formie wozy spotkać można u C y g a n ó w w A n g l i i ( i l . 22—26). B y ć m o ż e te właśnie w muzeum. względy Poza nigdzie nie wozów. Rodowód Anglii Cyganów ( o k . 5%) skich . konie i tylko na samochody że t y l k o niektórzy trzeba w Wśród mi, w jeśli że posiadają w wędrowców eksponowaniu i już tylko konny­ Wysp Brytyj­ zamienili środki wozy transportowe: Spośród t y c h , któ­ i dawnymi wozami, tak­ i zdobne wozy, i n ­ ubogich furgonach. Zresztą wcale n i e wszyscy, którzy przyczepach, znajdują (mieszańcy, w wozami części bogate Anglii tak zwani Cyganów Dzisiaj campingowe. się końmi one wiadomo cyrkami, me­ wędrują, nowoczesne mieszkalnych również poshrats północnej prostych dodać, wędrują i przez miasteczkami. i przyczepy w zachowaniu się mi się z o b j a z d o w y m i bardziej wędrują ile używanych nawet r z y n a d a l posługują ni o znalazły o angielskich wędruje Pozostali, 20 i wiąże że bowiem, wozów i wesołymi niewielu mi pomyślano również nażeriami zdecydowały, Anglią są się b o w i e m mumpers Cyganie Cyganami. poza Cygana­ (włóczędzy, żebracy), półkrwi), didikais (posia­ dający jeszcze mniejszą d o m i e s z k ę k r w i cygańskiej), t i n ­ kers (druciarze — przebywający także w ę d r o w n i sce t u t a j , by nością tej wieństw i Wozy grupami różnic, także czynnikiem, używane Cyganie jednak który zbliża j e s t sposób przez w ę d r o w c ó w z F r a n c j i ok. r o k u spośród miej­ pomiędzy nad zasadami niezależnie poszczególne g r u p y ż y c z o n e zostały ców. się n a d g r a n i c a m i a klasyfikacji, upodabnia Irlandii), a artyści, p r z e w a ż n i e c y r k o w i . N i e zastanawiać poszczególnymi głównie w i od pokre­ czy nawet życia. 1840 p r z e z wyżej zapo­ cyrkow­ grup zain­ t e r e s o w a l i się n i m i o s t a t n i , d o p i e r o p o d k o n i e c X I X w . Wozy t e są w y ż s z e i krótsze o d u ż y w a n y c h n e n c i e , a także b a r d z i e j o z d o b n e , nikiem e w o l u c j i , która tyjskich. Wozy te były, używane przez Cyganów wędrówek w lecie, to w y d a j e się dokonała a niekiedy chociaż zdarzało 2 1 na k o n t y ­ zasobne okno. nadal Bry­ jeszcze są w s z y s t k i m do się, że w przemiesz­ cygańskie b y ł y r a c z e j sprzęty, Ze posiadały sprzętów zawsze p i e c y k t z w . amerykański ganie nigdy przeważnie takich Cyganów kroju — Roma, jako wozy ale w y k o n a n e kach, jedynie w bowiem także wozy Wozy te natomiast reading były zdobiono łych t y p ó w w o z ó w Warsztaty wykonujące przy dokonywano bardziej prze­ Polska służące po okienek przez bo­ ( i l . 24). W y ­ cygańskiej klienteli, innych wę­ dekorowane, m a l o w a n y m i i rzeź­ roślinnymi. Pozosta­ inne z wymienionych grup. wozy usytuowane uczęszczanych remontów. użyciu one bogato używały w przez skromnie o r n a m e n t a m i , najczęściej zwyczaj były materiału — używane raczej Cy­ rozkładali o kolistym używane n i e miały nie były jedno znajdować pościel bow-top je t y l k o na zamówienie drowców. tam ścianie t y l n e j i z p r z o d u bow-top bionymi a z trwalszego mieszkalne; się mniej tylko p i ę t r o w e łóżko ( n a s i Często typu uboższe i często musiał oraz przypominające wozy też n i e używali n a podłodze). wśród się już w y ­ na Wyspach w A n g l i i przede stwa. Inne wozy konywano angielskich wymienionych cel­ 27 Wytwórcy były drogach, za­ t a m też specjalizowali się w j e d n y m t y p i e w o z ó w i stąd z w i ą z a n i b y l i s t a l e z o k r e ś ­ l o n y m i g r u p a m i odbiorców. Z d o b i e n i e wozów także b y ­ czano się t a k ż e w o k r e s i e z i m o w y m . Spały w n i c h dzie­ ło ci i l u d z i e s t a r s i , p o z o s t a l i gru­ twierdzą a u t o r z y c y t o w a n e j pracy, wymagania Cyganów tego, były członkowie wędrującej dziełem tych samych warsztatów, przy p y — dorośli m ę ż c z y ź n i i k o b i e t y — s p a l i w namiotach ograniczały się ustawianych najpełniej­ najbogatsze, a k o l o r y s t y k a ornamentów szego obok wozów. opracowania gielskich (jest 2 2 Według poświęconego to zresztą autorów wozom jedyna w Cyganów ogóle an­ publikacja k s i ą ż k o w a n a t e m a t w o z ó w cygańskich) w y r ó ż n i ć można ry jedynie i t y c h z k o n t y n e n t u , n i e miały symbolicznego. Natomiast ich bogata p a c h B r y t y j s k i c h była -cart, open-lot. barok, pu nę reading Cyganie najczęściej ( i l . 22), p r o d u k o w a n e Duntonów w miejscowości używali one były Reading wozów przez w rodzi­ stawiały z drzewa zręcznie sosnowego. Wnętrza niektórych zakomponowane i wykonane za­ przed­ domo- byli D z i s i a j , poza i złocenia jaskrawa. innych tylko w jakiegoś jak Wzo­ znaczenia dekoracja odbiciem XIX-wiecznc-j interpretowany najczęściej hrabstwie Berkshire. Wozy w y m i e n i o n y c h typów w y k o n y w a n o zwyczaj ty­ by jak i o r n a m e n t y w o z ó w cygańskich, z a r ó w n o a n g i e l s k i c h , jak sześć t y p ó w w o z ó w : r e a d i n g l e d g e , b o w t o p , b u r t o n , p o t J do czym, przez Niemcy rzemieślników, muzeach. Wys­ na którymi i Włosi . 2 J n i e l i c z n y m i wyjątkami, w o z y wędrowców na mody angielskich Jeśli zaś zobaczyć chodzi Cyganów można o wozy już używane przez Cyganów z k o n t y n e n t u , t o właściwie j e d y n i e d a w - 93 �ne ilustracje, ryciny i zdjęcia pozwalają sobie, j a k o n e w y g l ą d a ł y . C h y b a grup Cyganów oraz południowej mieszkalne ganów wozy półwyspu Europy ciągnięte europejskich już i i Polski), można mieszkalne Iberyjskiego i zachowały się kilkadziesiąt się ( j a k w wyrazu typu nadal s k i c h s k u p i s k i d o m o s t w , bądź sprzedane jednak łości Czasami specyfiki Z rzadka pobliżu ciężarówkami Europie przy­ większość Ameryki sto­ cygań­ i używane przez gowymi się w jedynym miasteczek wozów 2J przerobionymi czy się, pozosta­ pory w środkowej. się widok rozwieszona obozowisko tej — mieszkania Cyganów posługuje { i i . 28). J e d y n i e jakieś samochodami, na Ameryce wędrujących strzel­ mu­ Muzeum . Cyganie i i dokonał j a k do zainteresowanie Tarnowie wędrują północnej ogniska odróżnić w okazało zachodniej tylko wesołych cygańskich u d a się jeszcze u r a t o w a ć które Okręgowym Czechosłowa­ los i zabezpieczyć zeum, zmu­ cygańskie w o z y , już z r u j n o w a n e — w może objazdowych Polsce swoje produkowane campingowego. Cy­ W lat temu, je na pozbawione masowo wozy grupy właścicieli nic. porzuciły przypadku jeszcze zobaczyć t e d a w n e j ą c e — najczęściej uboższych Bałkańskiego k o n i a . Bogatsze amerykańskich czy l u b zamieniły indywidualnego czepy i kilkanaście szone do osiedlenia cji przez uświadomić t y l k o wśród Europy ludzi, np. w Jednakże zachodniej przyczepami barwna cygańskie najczęściej — * campin­ czasami palące odzież pozwalają od zwykłego campingu. P R Z Y P I S Y J e r z y F i c o w s k i , Cyganie polscy, W a r s z a w a 1953; Cyganie na polskich drogach, K r a k ó w 1965; n a j w a ż n i e j ­ szą pracą T a d e u s z a P o b o ż n i a k a j e s t Grammar of the LQvari dialect, W a r s z a w a 1964. R e z u l t a t e m jest k i l k a p r a c m a g i s t e r s k i c h , j a k i e powstały w ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h W a r s z a w y , K r a ­ k o w a i W r o c ł a w i a , o r a z dość duża już ilość a r t y k u ł ó w . P r z e j a w e m w z r o s t u zainteresowania C y g a n a m i jest m . i n . d r u g i n u m e r p ó ł r o c z n i k a Etnografia Polska z ro­ k u 1978, p o ś w i ę c o n y w całości t e m a t y c e c y g a ń s k i e j ; t a k ­ że z o r g a n i z o w a n a w p o ł o w i e r o k u 1979 w y s t a w a w M u ­ z e u m O k r ę g o w y m w T a r n o w i e s t a n o w i pierwszą w h i ­ s t o r i i p o l s k i e g o m u z e a l n i c t w a w y s t a w ę dotyczącą C y g a ­ n ó w . I n i c j a t o r e m ii r e a l i z a t o r e m j e s t A d a m B a r t o s z . E m i l i a H o r v a t h o v a , Cigdni na Slovensku, Brati­ s l a v a 1964, s. 210. J e a n - P a u l Olóbert, Les Tziganes, P a r i s 1961, s. 51 i in. M a r t i n B l o c k , Moeurs et c o u t u m e s des Tzigans, P a r i s 1936, s. 103. H o r v a t h o v a , o p . c i t . , s. 264; G . P. Sniesariew, Sriednieazijatskije cyganie, w : „Kratkije Soobszczenija I n s t i t u t e E t n o g r a f i i " , t . 34, 1960, s. 27. Patrz w y m i e n i o n e w przyp. 1 prace Ficowskiego. F r a n s d e V i l l e , Tziganes, B r u x e l l e s 1956, s. 126; F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 143. B l o c k , op. c i t . , s. 107. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 1 0 I I . 28. O b o z o w i s k o Fot.: 94 C l e b e r t , o p . c i t . , s. 231 i п.; F r a n c o i s d e V a u x de F o l e t i e r , Les Tsiganes dans Vancienne France, Paris 1961, s. 98 i n . » J u l e s B l o c h , Les Tsiganes, P a r i s 1960, s. 46. F i c o w s k i , Cyganie na p o l s k i c h drogach, s. 145; C l e b e r t , op. c i t . , s. 257; E. H a r v e y , E n g l i s h Gypsy Ca­ ravan Decoration, w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e So­ c i e t y " , t . X V I I , 1938, s. 38—46. " B l o c k , o p . c i t . , s. 101 i s. 112. T a k i w ł a ś n i e w ó z s t a n o w i p r y w a t n ą własność znanego cyganologa J . Ficowskiego. O s o b l i w y s a l o n n a kołach, o dużych o k n a c h i w y ł o ż o n y n a z e w n ą t r z l u s t r z a n y m i t a f l a m i n a całej p o ­ w i e r z c h n i ścian spotkał p r z e d l a t y w o k o l i c a c h W a r ­ s z a w y J . F i c o w s k i (Cyganie na polskich drogach, s. 145). F i c o w s k i , Cyganie na polskich drogach, s. 144. B l o c k , op. c i t . , s. 112. J o s e p h D . J e s e n s k y , A Decorated Gypsy Cara­ van in A m e r i c a , w : „Journal o f t h e G y p s y L o r e S o ­ c i e t y " , t . X X X V I I , 1958, n r 3 — 4 , s. 119—120. С. H . W a r d - J a c k s o n , D e n i s E. H a r v e y , The En­ glish Gypsy Caravan, N e w t o n A b b o t 1973, s. 23. W a r d - J a c k s o n , H a r v e y , op. c i t . , s. 3 9 — 5 1 . P a t r z p r z y p . 20. W a r d - J a o k s o n , H a r v e y , o p . c i t . , s. 96. W c h w i l i o b e c n e j z a k u p i o n e zostały 2 p i e r w s z e wozy. Cyganów 1 1 2 13 1 5 10 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 24 w K . C h o j n a c k i , i l . 7, 8; L . Mróz, i l . 21, 28; M. P o k r o p e k , Lourdes, 1970 r. i l . 14; J . S w i d e r s k i , i l . 1—6; 9—13, 15—20; 22—27 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4fb50bc247ec71964a3ff5751679d2.pdf 73d36d5d242a471d037d524ac8f4aedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3282 Title A name given to the resource Ogólnopolski konkurs garncarstwa ludowego w Toruniu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text И. 1. T a d e u s z T o m a l a , S i e r a d z . Ewa Garncarstwo wkrótce po KONKURS ostatniej objęte opieką M i n i s t e r s t w a K u l t u r y z a n y c h z n i m i n s t y t u c j i , wcześniej dziny twórczości konkursy ludowej. na w y r o b y p r z e w a ż n i e zasięg te w y r o b y cja, obejmująca skich, głównie n a w e t niż i n n e dzie­ organizować liczne Zaczęto I ogólnopolskiej artystycznego . ł zakresie Do w należała dorobek nie i PodlasiuW kowskiego ośrodków kurs w dla garncarzy skim ogłosiło z 28 o ś r o d k ó w , na (było wówczas szonych kursu były garncarzy, b y ł y g ł ó w n i e drogą mi ośrodkami z się w y m i e n i ć się n a n i e z b y t dził on udział dość w oddźwięk, 31 g a r n c a r z y (w n o łącznie W garncarski o w zasięgu ogólnopol­ 1976 r . S t o w a r z y s z e n i e Twór­ i tego tradycyjne stowarzyszenia dla kilkunastu niezrzeszonych. naczynia prosili garncarzom zapro­ Przedmiotem ze w z g l ę d ó w a zam­ d w a lata podobnego później, w konkursu w o spory kon­ użytkowe i t e c h n i c z n y c h do nie zapewnia­ przesyłanie kłopot i bów było byli Artystycznego form Muzeum z nich dotrzy­ nadesła­ bowiem zorganizowania Etnograficzne przygotowania zasięgu. Stowarzyszenie Spółdzielni R ę k o d z i e ł a „Cepelia". W cieszących poznanie ludowego, także Twór­ Ludo­ regulaminie wszystkich się p o p y t e m za­ aktualnego stanu i pozyskanie ze­ wyro­ wśród J e d n y m z założeń a także w wielu po­ ogólnopolskim tutaj tradycyjnych, a od­ konkursu możliwości k o l e k c j i do muzealnych. Informacje wie czyli d o w y k o n a n i a m o ż l i w i e pełnych pozacepeliowskich. garncarstwa zbiorów nim STL, wyrobów; 1978 r. d o szerokim współczesnych, biorców ich nara­ o chęcano g a r n c a r z y stawów w porozumieniu z Ministerstwem ców L u d o w y c h i Z w i ą z e k i Wzbu­ wzięło Niewielu re­ złożyły konkursu. bowiem ilości z doskonałego Współorganizatorami wego w z tego t e r e n u . 4 imprez 11 o ś r o d k ó w . niektóry­ dało 190 e k s p o n a t ó w . dobnych zorganizowany 1974 r . objął co t y m 21 c z ł o n k ó w o ograniczeniu posiada c z y n n i k i , które sumie plon se­ pol­ nawiązywane udział t w ó r c ó w wszystkie bogaty słaby klauzuli wiejskich, bezpośrednio, był pełni s z c z y c i e robót garncarzami około 25%) z 16 miejscowości. mało konkursu korespondencji a tylko z lubelskimi zultacie nieco liczniejszy Staram w zwłaszcza Kontakty znane eksponatów, co s p r a w i a ł o a wielu i S z t u k i przystąpiło 5 sztuk z jednej p r a c o w n i . Organizatorzy pocztą, nych, gospodarstwa. termin nie tylko w a l e także Toruniu, to w l i c z b i e o g r a n i c z o n e j przewozu rzemieślniczego, bowiem Kultury dla członków wyłącznie zonu przypadał kon­ 80 g a r n c a r z y ) garncarzy niekorzystny, z 17 8 ców L u d o w y c h w L u b l i n i e . Był to j e d n a k k o n k u r s knięty, p r z e z n a c z o n y kra­ TORUNIU żało p r a c e n a stłuczenie. P o n a d t o Lubelszczyźwoj. W 27 g a r n c a r z y w o j . warszawskiego dopiero przed­ LUDOWEGO w t y m czasie) . Podobny Płocku w konkurs o przygotowana 1955 г., wówczas 1961 r . uczestniczyło przez M u z e u m w Pierwszy wystawa Lublinie w konkursie garncarstwa (na 23 c z y n n e szkła garncarstwa p o n a d 50 g a r n c a r z y c z y l i w s z y s t k i c h , działających cepeliow­ Wrocławiu, ceramiki i wystaw tak­ ekspozy­ ośrodków 1954 r. w e najlepszych wojewódzkim Pokazywano większa wystawy przez M u z e u m Okręgowe w stawiająca one jednak sztuki ludowej, a twórczość została zostało zwią­ lokalny l u b regionalny. zorganizowana ramach wojnie tego rzemiosła, miały na w i e l u w y s t a w a c h GARNCARSTWA i S z t u k i oraz że ogólnych, n p . r o l n i c z y c h . P i e r w s z a li różne, w y s . 9,5, 14, 15,5 c m Fryś-Pietraszkowa OGÓLNOPOLSKI w Naczynia w s t ę p n e i r e g u l a m i n y rozesłano d o p r a ­ 200 g a r n c a r z y , ale część n i e dotarła do adresatów, 95 �kilka osób lub zły zrezygnowało stan zdrowia, później w y c o f a ł o proszenie. niczenia ze w z g l ę d u paru chęć wiek udziału ale się, w i e l u zaś n i e z a r e a g o w a ł o n a z a ­ Większość g a r n c a r z y w n a podeszły zgłosiło nie ma n a w y k u k o n k u r s a c h . Mając to na uwadze t o r z y k o n t a k t o w a l i się z n i r n i w pośrednio, z a p e w n i l i uczest­ organiza­ miarę możliwości też s a m o c h o d o w y transport bez­ wyro­ bów, co z n a k o m i c i e w p ł y n ę ł o n a w y n i k i k o n k u r s u . O s t a ­ tecznie ków, wzięło w n i m udział 79 g a r n c a r z y przygotowali Czy to dużo, zwierciedla czy o n i łącznie p o n a d mało? stan obecny W jaki eksponatów. konkurs od­ t e j , zamierającej lecczyzny w dość szyb­ szawy i skie, Najobfitszą dziej na­ zimierza ki PAN w Polskiej Krakowie Sztuki Ludowej w w Pracowni Instytutu r . 1970 c z y n n e były Sztu­ warsztaty g a r n c a r s k i e w około 180 m i e j s c o w o ś c i a c h . O d t e g o c z a ­ 5 su zapewne stanowiły wiem wielu pracę. wali sporo starszych Niektórzy garncarze doniczek bardziej zatorzy wśród jest o g r o m n e których zaprzestało garncarzy t y l k o wyrób potrzebowanie mi ośrodków, jednowarsztatowe, zmarło ujęci w większość produkcji, lub przerwało kartotece ogrodniczych, opano­ n a które i n i e umieją w y k o n a ć skomplikowanych. Mimo to szkoda, bo­ za­ form że o r g a n i ­ mentacji. nie skorzystali ze w s p o m n i a n e j doku­ i skromniej kujaw­ dolnośląskie. Łukowa, Tarnowa wyrobów Nie na­ stanowiła i ol­ czy Bochni. na konkur­ na czerwono i g l a z u r o w a n a , Woźniaka strzowsko tamtych stosuje na czy zaprzestać a niepokój terenów konturowaną tle i wielobarwnie talerzach zamierza dla ornamentykę, białkowanym kach, ni w Szkoda, najbliższym b u d z i związany że czasie w z obszaru on na po- którą m i ­ świeczni­ garncarz z t y m pomysł ornamentyka, flamerowania * wyroby Ka­ kraju wielo- rytem ten działalności, władz Woźniaka i c h d o p r o d u k c j i półmechanicznej Odmienna skie bogatą c z u t r a c h , trójdzielnych kaflach. artystycznych kamionek techniką naszym malowaną, l i o w s k i c h , dotyczący z a k u p u w z o r ó w wadzenia specjal­ tej grupie w y r o b y z Oławy, jedynego w de­ bar­ t r a d y c j i c e r a m i k i p o k u c k i e j . Zachował charakterystyczną tematyczną t e c h n i k a m i . Nagrodą zostały w w i cepe­ wpro­ wytwór­ Bolesławcu. ale cechowała wykonana dawniej Puszczy Białej. M f m o I I . 2. S t e f a n Sowiński, Chałupki, g m . M o r a w i c a , w o j . k i e l e c k i e . D z b a n e k i d w o j a k i , w y s . 18,5 i L i m o n t , T o r u ń . K a r a f k a , w y s . 17,5 c m , k i e l i s z k i w y s . 5 c m , f ł a d r o w a n e 96 War­ z o ś r o d k ó w zielonogórskich grupę wyróżnione kontynuatora k o n k u r s u , kontaktując się z l i c z n y m i i n s t y t u c j a ­ terenowymi, 14 g a r n c a r z y ) , wielkopolskie Kie­ okolic k r a k o w s k i e , białostockie, wyspecjalizowanymi powiedzieć, Dokumentacji oraz k o r o w a n a najczęściej m a l o w a n i e m , a także i n n y m i , nie szym k r a j u . Według k a r t o t e k i p r o w a d z o n e j ośrodków, sądeckie, sie c e r a m i k a w y p a l a n a ną M K i S w 17 g a r n c a r z y ) sztyńskich, z Biłgoraja, sta­ obecnie (8 było n a k o n k u r s i e g a r n ­ (7 o ś r o d k ó w , 19 g a r n c a r z y ) , desłali p r a c g a r n c a r z e t e m p i e , twórczości? Właściwie n i k t n i e jest w pracuje Łodzi kaszubskie, kim i l u garncarzy reprezentowane (6 o ś r o d k ó w , rzeszowskie, z 40 o ś r o d ­ 3000 sposób Najliczniej carstwo Lubelszczyzny podobną kurpiow­ wielolet- 14 c m . 11. 3. J a n �3 nich i różnorodnych garncarze w dowalający. starań Pułtusku Można Cepelii nie opanowali nawet trzej współcześni Poza jej w sposób s a m e g o ośrodka. P o z o s t a l i powiedzieć, że osiągali n a t y m p o l u c i e k a w s z e w y n i k i . e Latoszek, (wszyscy Zdzisław Plagowski otrzymali nagrody i przed Tutaj Eugeniusz I I I ) pokazali laty Czesław naczyń w całości, ale zdobione były zakresie innej f l a d r o w a h i a ** — j e s t A n d r z e j skiej ( I n a g r o d a ) , stosujący techniki ją s w o b o d n i e techniką było skich. Najlepiej Łążku O r d y n a c k i m znajduje Głogow­ nie t y l k o w e wnętrzach m i s , ale również na w i e l u i n n y c h n a c z y n i a c h . jak chyba można reprezentacji kich, produkcję którzy sądzić motywów ośrodków przystąpili do spośród nich podstawie (III nagroda). produkcję i n n e g o Puław, roślin­ ośrodek się o b e c n i e w konkursu, dobrą k o l e k c j ę stanie jego w kry­ skromnej tylko łążec- Mateusz malowanych mis i ta­ Sześciu lubelskiego II garncar­ ( I I n a g r o d a ) , a niezłą serię d z b a n ó w — Czuba lo na Nagrody na k o n k u r s i e . Z czterech garncarzy Startek wykonał lerzy licznych znany z tego chętniej i Jan Kot. m a l a t u r y o przewadze nader — medyńscy rożkową. Noworol cechują zdobniczej Ruta z Medyni sztuki t u JTraneiszek Swobodne zysu, w drobne otrzymali garncarze nych ubogo. Mistrzem n i m technikę tę o p a n o w a ł t y l k o J a n K o t malują Piotrowski serie o ładnych f o r m a c h i d o b r e j g l a z u r z e , w i e l e z n i c h pobiałkowanych za­ garncarzy Kazimierz przedstawiło ośrodka — B a r a n o w a k o ­ n i e t a k efektowną wprawdzie n i o w y m i e n i o n a , ale utrzymującą jak poprzed­ się o d l a t n a d o b r y m * Flaimerowanie — r y t na powierzchni naczynia, p o k r y t e j niezaschniętą jeszcze angobą (najczęściej p o ­ białką), odsłaniający k o l o r c z e r e p u , a następnie p o I w y ­ pale, wypełnienie r y t y c h konturów b a r w n y m i a n g o b a m i (nazwa miejscowa). poziomie. D o m a l a t u r w y k o n y w a n y c h t u n a ogół t y l k o pobiałką, wprowadzona ** F l a d r o w a n i e — n a k ł a d a n i e n a ścianki n a c z y n i a obracającego się n a k r ę g u równoległych poziomych p r ą ż k ó w angobą, z w y k l e w 2 k o l o r a c h . N a s t ę p n i e k r ą g z a t r z y m u j e się i p r z y g ó r n y m prążku u m i e s z c z a k r o p l ę a n g o b y i n n e g o k o l o r u , która p o stuknięciu w krąg l u b zepchnięciu p a l c e m s p ł y w a w dół, pociągając za sobą p o l e w ę z p r ą ż k ó w . Czynność t ę p o w t a r z a się r o z m i e s z ­ czając k r o p l e w r ó w n y c h odstępach dokoła n a c z y n i a . U z y s k a n a w t e n sposób d e k o r a c j a p r z y p o m i n a słoje d r z e w a l u b piórka p t a k ó w . nie czarna angoba. stały w y r o b y i z Stanisława rozmachem najczęściej jest Najlepiej w od Marka maluje pewnego t y m zespole czasu ( I I nagroda). wielobarwne także ocenione zo­ Swobod­ kompozycje, k w i a t o w e , L u d w i k W i l u s z , o s t a t n i już g a r n ­ c a r z w S t a r y m Sączu ( I I n a g r o d a ) . Z m l n i e j z n a n y c h n a u w a g ę zasługiwały r ó ż n o r o d n e c i e n k o ś c i e n n e w y r o b y R o ­ mana w Zaprzałki skromnej których z Rzepiennika dekoracji motywów Biskupiego koło m a l a r s k i e j nawiązujące starosądeckich i kołaczyckich Gorlic, do nie­ (II na­ groda). 97 �П. 4. R o m a n Ustaloną Zaprzałka, R z e p i e n n i k od l a t formą Biskupi, gm. Rzepiennik 24 era i zdobnictwo mają wyroby Stefana Konopczyńskiego z B o l i m o w a . T y m r a z e m malatur uległa n i e z n a c z n e m u ją o n e f o r m y malowane część uproszczeniu, p r z y p o m i n a ­ przez ojca tego garncarza. Ko­ S t r z y ż e w s k i , w o j . t a r n a w s k i e . D z b a n k i , w y s . 23, 28,5, noczerwonym W czerepie przybiera ona k o l o r ośrodku t y m n i e m a t r a d y c j i prostszym rytem i jego w y r o b y , zielonkawy. zdobnictwa poza naj­ aczkolwiek mają wy­ s o k i e w a l o r y u ż y t k o w e i ładne f o r m y , n i e są z b y t nopczyński o t r z y m a ł I I nagrodę. W y r a ź n e obniżenie p o ­ towne. ziomu na k o n k u r s i e przez trzech garncarzy: Czesława kiewicza, Stanisława c e c h o w a ł o n a t o m i a s t c e r a m i k ę kaszubską sztatów R y s z a r d a z K a r t u z . Obaj jednak Neola i glazur Typowa przedstawiała nymi ciemniejszymi stwą, odgrywa Kielecczyzny Ostrowca obficie zubożenie Neclów l u b zielona i rolę w (Chałupki, barwnych koracyjne i Poza grubą część tym drob­ war­ wyrobów wyrobów stosowany p o s t a c i , a d l a ośrodka w są p o n a d t o w o l u t y i s p i r a l e z w a ­ n a u c h a c h naczyń ziom i tylko wyroby nagrodę. wanego Wyroby ośrodka pobliskim Stefana indywidualnych, a przy nie starannie glazurowane. ra kładziona zawsze b o w i e m 98 przez (5 g a r n c a r z y mają ich pooiizu. otrzymały garncarzy pokrywa w w U Poletek i całości n a c z y n i a . N a w cech ciężkie, glazu­ Urzędowie, znanych denkowskie, są Mazowiec­ (biskwitów) jasnokremowe malowane nie ciem­ pokazali t y m razem ( I I nagroda) Denkowskie). ważały w z czerwone, nie pod Wacław Ostrowca i Józefa Koninem oraz Denków w wyrobach — rytem Dzieciątkowskich (w i Kąty p a s k a m i pobiałki pokryte Tadeusza Gor­ Tadeusz Świętokrzyskiego (Tadeusz T o m a l a tylko białe makutry i Tadeusz został d a w n y zdecydowanie z Sieradza malowane, naj­ l u b różo­ pękaty d z b a n — B i s k w i t y zdobione t y m razem garncarzy de­ ośrodków Ostrowi nieglazurowanych którego g r a n i c e w c i e l o n y Czesława grube koło czyńscy ( I I n a g r . ) , a o g r o m n y i szósty Oszczędnie n a t o m i a s t Bud-Grudzi Witka, i Mławy. naczyń wyroby a wyraźniejszych mało charakterystyczne reprezento­ terenu t y m są dosyć ale jest z tego Rędoeinie Mroczkowie) i w Chałup­ obniżył s w ó j p o ­ Sowińskiego najliczniej w nieco z Ambroż- wartości tego t y p u prostej naklejane bardziej I I I . Niewielkie naczynia z i z tu typowe ośrodek r ó w n i e ż j a k g d y b y Gajewskiego efek­ reprezentowany i b r u n a t n e prążki. N a j l e p s z e t a l e r z e , d z b a n k i i ryt w Ten mazowieckich, dobrze z kach bardzo łeczków mają kiej, Mogielnicy we jednak otrzymali nagrody Wśród często z zdobnictwie Rędocin Świętokrzyskiego). którzy malarsKa t e n był Zygfryda kształtów, bezdusznie. glazura, p l a m k a m i , kładziona główną Króla kolorystyczne. ornamentyka się s c h e m a t y c z n i e Ciemnobrązowa typowych t u dawniej spowodował dla warsztatu z wai- Chmielnie i Bernarda w y k o n a l i naczynia brak stosowanych amgob bywa w Ośrodek prze­ czterech I I I nagroda), — w kolekcji z Czarnego Królikowskiego z Brodu Radzy­ mina. Na pograniczu Stanisława Garncarz biskwitów Stępniewskiego ten wypala umieścić z bowiem trzeba Lubienia ograniczając naczynia Kujawskiego. dostęp po- �wietrzą do pieca, przez b a r w i e n i e czerepu ne co jego wyroby są t y l k o pobiałką, p r z e w a ż n i e w linią uzyskują o d s z a r e g o do r ó ż o w a w e g o . pasy, za­ Malowa­ przedrapane falistą. Imponująco grupa przedstawiała siwaków, zwłaszcza z się na konkursie Czarnej Wsi duża Kościelnej, Zalesia i M e d y n i Głogowskiej oraz z P a w ł o w a . W nej W s i , a także tradycyjne w Łuce polerowanie stymi pionowymi lorów dekoracyjnych tyczne, Nieco powierzchni ono również porowaty z Czarnej naczynia i ciemne — wygładzania gę­ Obok wa­ znaczenie prak­ natury czerep. z technicznym Bolesława stosuje odzna­ srebrzy­ Piechowskiego Mosieja ornamentalnego, staci d r o b n e j k r a t k i naczyń W s i , a wśród n i c h Stanisława Czar­ utrzymano prążkami. formami i poziomem połyskujące nagroda) ma bowiem czały się w y r o b y ste całej lub poziomymi uszczelnia Doskonałymi i Usnarszczyźnie (II (I nagroda). przeważnie w Antoni Kraszewski po­ (II na­ groda). Wygładzanie rakterystyczne dyni Głogowskiej, zastępowane układami, tych sób całej Zalesia jednak najczęściej była i jednego również z Zalesia kilkunastu a wiązkami pionowo było siwaków od dekoracyjnymi, kładzionymi zdobiona powierzchni dla dawnych mniej lat Me­ jest ono pracochłonnymi prążków i na naczyniach. Większość cha­ i wyrobów z M e d y n i . I nagrodę I I . 5. L u d w i k W i l u s z , S t a r y Sącz. D z b a n y linii W falis­ ten spo­ 5 garncarzy uzyskał z z nich p a s t e r s k i e , w y s . 34,5 c m . I I . 6. R y s z a r d 31 c m Necel, Chmielno. Dzbanki, wys. �7 П. 7. S k a r b o n k i i g w i z d e k , Walenty Woś, w y s . 15—19 c m ; i l . 8. D z b a n e k , w y s . 32,5 c m Grzesik, wszyscy wyróżniony dzo formach) artystycznego, znany on Zalesia. garncarz także a także w gwizdków ornamentalnych w dzaj dekoracji zasób stosowanych siwaków zwłaszcza w Podlaskiej. T y m razem gowskiego nie laty i uzyskał oni Jana Wanarskiego sporo n a j s i l n i e j rozwijał się jedynie drobnych ( I I nagroda) motywów, kratki in., wykonanych z pogranicza naciskanie kamienia światłocieniowy, o kowane wygładzanie, przeważnie zygzakowatymi liniami. Białej Kazimierza Ro­ jak Natomiast można w czysto ośrodka jodełki, i precy­ i rytu. obaj Przez garncarze kaligraficznym, leżało nieskompli­ rozmachowymi Sporo de­ i Ka­ Stosują woluty, charakterze gdy Pod­ w atrakcyjnie, wygładzania uzyskują tradycjach się n a z Pawłowa. bardzo ukła­ Ten ro­ (I nagroda) jak: podczas i w t e n rozsze­ nagrodę. Sławińskiego techniką gami tak III Jest zabawek, Rogowskich jednak wyroby zyjnie wzór do­ emeryturę; wygładzania. pracowni skośne silne bar­ t y m ośrodku jego z d o b n i c t w a zauważyć siwaków zimierza na drobnych w technice przedstawiały pewne wpływy koracji już i dzwonków. Garncarz dów przed s i w a k i (o u z n a n i u całego formowaniu ponadto a i Jan specjalną J a n Gąsior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j . rzył lasiu, w Woś nagrodą przechodzący mistrzem zwłaszcza I I •— A n t o n i Natomiast został za ś w i e t n i e w y k o n a n e dobrych robku a nagrody z inwencji krę­ wyka­ zują o n i r ó w n i e ż w k s z t a ł t o w a n i u i p r z e t w a r z a n i u f o r m , uzyskując W dość r ó ż n e e f e k t y skrótowym artystyczne. przeglądzie z d o b n i c t w a których p r z y p a d k a c h z w r a c a m bów. Trzeba więc tylko w u w a g ę n a kształt podkreślić, że materiał nie­ wyro­ zgromadzony �о na k o n k u r s i e dał s z e r o k i i z r ó ż n i c o w a n y przegląd tradycyjnych, poszczególnych charakterystycznych dla o ś r o d k ó w , a także i c h współczesnych pozycji. Obok naczyń produkowanych czynia obecnie form przemian i trans­ jeszcze dość powszechnie n a sprzedaż t a r g o w ą , j a k g a r n k i i n a ­ z a s o b o w e , czy d o n i c e do m a k u , względnie adre­ s o w a n y c h przede w s z y s t k i m do o d b i o r c y m i e j s k i e g o , j a k dwojaki wano i trojaki, gospodarstwie wyszły mi miski, na k o n k u r s wiele z domowym, użycia, lub przemysłowymi. różnych dzbany które w zrekonstruo­ różnych zastąpione Należą kształtów i bańki, naczyń niegdyś n i e z b ę d n y c h do brytfanny zostały nich do wyroba­ formy na pieczenia w okresach ciasto, mięsa, ce- d z a k i , maślnice, trójnożne t y g i e l k i i r o n d e l k i z t u l e j k o w a t ą toczoną rączką, m o ź d z i e r z e i t p . Z k i l k u nadesłano poidełka podkurzacze dla pszczelarskie, kurczaków i gołębi. z ośrodków Mogielnicy Pokazano — również dość l i c z n i e szabasówki (niektóre z g u g i e l n i k a m i ) i b a ń ­ ki na kawę, w y r a b i a n e niegdyś specjalnie d l a ludności żydowskiej. Najbardziej chyba t w ó r , stanowiący nowicie cy dzban konkursu. Bolimowa, cza, para a także (zwłaszcza — Do okazały dowód wykonali dzbanów ogromnych Tadeusza wielkiej niemal najpiękniejszych wprawy wszyscy należały pasterskich rozmiarów Poletka, wysokości). P o p r a w n e maga i charakterystyczny wy­ umiejętności g a r n c a r z a , a m i a ­ liczące wytoczenie i sporego ze uczestni­ dzbany Starego dzbany powyżej dużego nakładu z Są­ kieleckie 60 cm naczynia wy­ pracy, toteż w a r t o t u w s p o m n i e ć n p . o m i s a c h , których średnica d o ­ l i . 9. Z d z i s ł a w P l a g o w s k t i , Pułtusk. Bańka i d w o j a k i , w y s . 25, 15,5 c m . I I . 10. A n d r z e j R u t a , M e d y n i a G ł o ­ gowska. Miska fladrowana 101 �102 �chodziła d o 50 c m , w y k o n a n y c h wicza Mławy z dużych i sowych Niewiele Medyni. natomiast gwizdków było wyrobach z Czarnej wyrobów k o n k u r ­ przygotowano gary. na skarbonek. wprawdzie konkurs Miniaturowych sporo, rolę d r o b n e j ale tra­ z Nowego rujący doskonale wania barwnych techniką glazur pokazał w p r a w d z i e , ne, w y ż y w a własnych, także, się j e d n a k w Królikowski współcześnie jednak na dość Ludwika bach a banalne doskonałe znaleźć dekorację on rytem, repu na ciemno a n g o b o w a n y m ne ulistnione wypracował na n i e nawiązującą płytkim gałązki. nadeszło nich formy prze­ flakoniki i wazony, technicznym, j a k np. tego rodzaju wyro­ do l o k a l n y c h t r a d y c j i , odsłaniającym kolor n a c z y n i u , zaznacza Podobną młody g a r n c a r z Jan K o t . Nakleja lokalnego, zakresu wśród wy­ doniczek n a k w i a t y kształcie Stosuje ceramika dekorację cze­ drob­ plastyczną z Medyni, wspomniany on o r n a m e n t y z wolnej ręki, już najchęt­ n i e j gałązki w i n o g r o n i kwiatów, które d o d a t k o w o kreśla barwnym rystycznym malowaniem i tła. K o t p r z e d s t a w i ł wyodrębnieniem sporo wyrobów sposób z d o b i o n y c h , r n . i n . s e r w i s p o d w i e c z o r k o w y plet kony. do m i o d u , a także p r e t e n s j o n a l n e W ceramika okolicach Warszawy dekoracyjna pod­ w najsilniej o wątpliwych kolo­ w ten i kom­ kształcie fla­ rozwinęła walorach się arty­ kwiatowym pokryty bywa (Mo­ jednobarw­ malowany olejnymi far­ pamiątki wykonał Ta­ warszawskiej z Radzymina, ozdabiając płaski b i s ­ inne wyroby, formie i Brodu czek jednak ogólnym Tą na k w i a t y w najchętniej stosując aby w a r t o samą techniką Czesław w o j . konińskim ro­ dekoruje Dzieciątkowski i główny je było w szerzej ogromne z Czarnego stanowią one, o b o k doni­ przedmiot produkcji targo­ tego w a r s z t a t u . Ceramikę nym pokazał stołową na garncarz wysokim poziomie pochodzący technicz­ z Wileńszczyzny, zamieszkały w T o r u n i u — J a n L i m o n t . S t o s u j e dzo charakterystyczną nającą fladrowanie, ośrodkach my jego dekorację która wileńskich, naczyń wyważone oraz n i e są sługują malarską, rozwinęła dobre zbyt niektórych Jednak interesujące. niektóre propozycje tego r o d z a j u z Pawłowa, kład k a r a f k a * z k i e l i s z k a m i . N i e w y d a j e zastawa użytkownika stołowa ze słabą odporność z gliny względu Mają piękny dzbanek, jak na jak s t o p n i u mogą liczyć na zbyt czy Przegląd nych konkursowy poziomu dotychczas kich garncarzach pokazał i jed­ dekora­ wiele in­ nie m n i e j ­ także t a k i e t y g i e l k i n a nóżkach, maślnice czy obniżenia surowca jako przedmiot miska że­ zadowoliła t e m p e r a t u r y . Wszędzie ładyszka, za­ przy­ się j e d n a k , garncarskiej n y c h naczyń o t r a d y c y j n y c h ks2:tałtach, a w szym for­ słabo na uwagę n a przesiąkliwość na zmiany n a k m o ż e znaleźć z a s t o s o w a n i e , cyjny, przypomi­ się w glazury. a on bar­ proporcje. Wśród i n n y c h wyrobów by zdo­ motyw n i e są o n e n a t y l e a t r a k c y j n e wyrazie, ogrodniczych, wej pomysłów. rynku z tego pod względem Wilusza. mianowicie w według taki talerz r y t y m w i z e r u n k i e m syrenki. R y t e m także kompono­ form tradycyjnych by­ potrzeby Wyrobów t r u d n o było trafnych na wstępie, ornamentem brzo­ z formy bi popularyzować. tradycyj­ naśladu­ pieniek kwitowy flakony przykładach na k w i a t y , wydrążony ną glazurą, bądź też k o l o r o w o deusz kształtowaniu naczyń szczególnie interesujące. O b o k często z plastycznym t e n , ope­ są m u f o r m y k o n k u r s u obok pozacepeliowskiego. a także na paru artystycznie j a k wspomniałam twarzana Garncarz toczenia, i polew, że n i e o b c e n i e zawsze Przedmiotem ważały talerze naczynek współcześnie donice zy l u b leżącą k ł o d ę d ę b o w ą , a także o d c i s k a n e Propozycję pamiątki i d e k o r a c j i , niż Targu. i i malowaniem bami. i n d y w i d u a l i s t ą w k o n k u r s i e okazał się Reczkowski sporo, m.in. wazony kształtem zety w i r o w e j , Największym ła jące zwła­ zabawki. Jan stycznych, gielnica, Mława). Talerz jarmarcznych i odpustowych, i pełnią o n e r a c z e j Dąbkie- W się też g a r n c a r z e i c h bańki, ładyszki i zabawek flakonów przez Stefana z i d o najpiękniejszych należały dycyjnych i Kota naczyń specjalizują W s i Kościelnej szcza Jana wyroby cedzaki. niekorzystne p r o d u k c j i niektórych objawy twórców, zna­ ze z n a k o m i t y c h w y r o b ó w . M y ś l ę o t a ­ jak Kazimierz Rogowski z Białej P o d - 103 I �И. 15. Stanisław M o s i e j , C z a r n a W i e ś Kościelna. G a r n a k d w u u s z n y . I I . 16. J a n S ł a w i ń s k i , P a w ł ó w . G a r n k i , 19 i 16 c m . I I . 17. J a n Gąsior, M e d y n i a G ł o g o w s k a . P o d k u r z a c z p s z c z e l a r s k i , w y s . 27 c m . I I . 18. K a z i m i e r z n a r s k i , P a w ł ó w . Z a s t a w a d o m i o d u , w y s . k a r a f k i 27 c m łaskiej, nim Stefan Konopczyński Muszyński wypalone, - szarawe go w y r o b y skiego z Sieradza . z Bolimowa, czy Hiero­ Siwaki Rogowskiego, i niepozorne, mało p r z y p o m i n a ł y s p r z e d l a t , r ó w n i e ż część naczyń była t e c h n i c z n i e g o r s z a , słabo je­ Konopczyń­ z zażółeeniami powierz­ czańskiej i k a r p a c k i e j ze z b i o r ó w było t o założenie słuszne, j e d n a k interpretował potrzebnie młodych szczegóły ozdobił garncarzy w Rędocinie • dorównuje pu nym i unikanie form jącą większych, zauważyć można i w i ą ż ą się o n e z a p e w n e ze się z u p ł y w e m l a t sprawnością zawodową. jednowarsztatowych, historii. Gorzej, dużego i do przejdzie jeżeli niedawna Medynia przez tamtejszych miast losy w najbliższych czasie d o koniecznie poziomu prężnego dotyczy artystycznie j a k Łążek O r d y n a c k i , na który trzeba tak ośrodka, sporo Sąd stopada Intensywnej kaszub­ górnej-Tężyckiej pracownie s k i e . B a r d z o słabo w y p a d ł o r ó w n i e ż k i l k a i n n y c h ków o ciekawych Chrzanowem, tradycjach, czy P u t m o w i c e jak Rabka, w do Szeroko ambicje kresie grodę), Białej 104 konkursu zaprezentował artystyczne niektórych swoje możliwości (za jak i galanterii. Edward oparł swoje staranne młodych przygo­ techniczne wyroby na którą Gacek dawnej otrzymał ze w i za­ I I na­ Skomielnej ceramice w i w garncarzy. J a n K o t z M e d y n i , zarówno ceramiki tradycyjnej pod woj. hrubieszowskim. Zwracało natomiast uwagę bardzo towanie ośrod­ Brodła rab­ jakichś potencjalnych zwró­ też koniecznie szukać kolekcji budzą czy w doświadczo­ ośrodki, j a k n i e wydają się zachęty młodzieży obradujący w dniach żyje 27—28 l i ­ mgr Barbary z M K i S , przyznał 2 n a g r o d y zł trzeba nauczycieli. konkursowy, 6000 nato­ i rzemiosła, póki jeszcze 1978 r . p o d p r z e w o d n i c t w e m kwocie wyrobów, zaniepokojenie sposobów do n a u k i t e g o zanikającego upadku. wymagają wyżej i Zalesie garncarzy pozostałych cić w i ę k s z ą u w a g ę , ażeby n i e dopuścić d o j e g o pomocy nie­ Kilku n a r a z i e zagrożone, j a k można sądzić z p r z e d s t a w i a n y c h zwłaszcza obniżenie wyrobów malaturami. produkcji i właściwie W s i Kościelnej, poziomem Głogowska się liczyć interesujących część m i s t r z o m . Właśnie w y m i e n i o n e również ośrodków, W o b e c b r a k u następców i uczniów t r z e b a z f a k t e m , że w i e l e też u [zmniejsza­ a Czarnej Rabce nie zawsze realistycznymi c h n i . P o d o b n e c e c h y , a t a k ż e zwiększoną grubość c z e r e ­ innych twórców formy, muzeum w wys. Wa- Kazimierzowi Za- specjalne Woźniakowi z Oławy J a n o w i Gąsiorowi z M e d y n i Głogowskiej, 4 nagrody kwocie Ruta 5000 zł z Medyni sia, B o l e s ł a w ( J a n Sławiński Głogowskiej, Piechowski z Pawłowa, Walenty z Czarnej Grzesik toni Wacław Zale­ Zalesia, W a n a r s k i z P a w ł o w a , Stanisław M o s i e j i A n ­ Kraszewski Franciszek z W s i K o ś c i e l n e j ) , 15 nagród I I p o 3000 zł ( J a n W o ś i A n t o n i W o ś z Kazimierz I Andrzej z Czarnej Noworol Gorczyńscy z W s i Kościelnej, Medyni oraz Jan K o t i Głogowskiej, Tadeusz Połetek Tadeusz z * Ostrowca �16 �11. 19. J a n K o t , M e d y n i a Świętokrzyskiego, Mateusz kiego, L u d w i k W i l u s z ski z Chałupek, G ł o g o w s k a . F l a k o n , w y s . 62 c m . I I . 20. J a n R e c z k o w s k i , N o w y с т . . I I . 2 1 . A n t o n i B a d o w s k i , M o g i e l n i c a . F l a k o n , w y s . 23,5 c m Startek ze S t a r e g o Roman Zaprzałka z Łążka Ordynac- Sącza, S t e f a n Sowiń- z Rzepiennika Bis- k u p i e g o , Stanisław p o 2000 zł o r a z Marek Targ. z Baranowa), 28 w y r ó ż n i e ń . N a g r o d y nisterstwo K u l t u r y Dzbanek, i S z t u k i oraz w y s . 27 23 n a g r o d y I I I ufundowały M i ­ ZSRLiA „Cepelia". P R Z Y P I S Y (Roman ogólnopolskiej we Wrocławiu, 180—183. 1 R e i n f u s s ) Rss., Ceramika ludowa na 1 wystawie ceramiki i szklą artystycznego „ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, n r 3, ss. E w a F r y ś , Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny. S p r a w o z d a n i e z w y s t a w y , „ P o l . Szt. L u d . " , R. X I , 1957, n r 1, ss. 3 7 — 4 1 . 2 W k o n k u r s i e t y m nagrody I o t r z y m a l i : Jan Gą­ sior z M e d y n i G ł o g o w s k i e j i L u d w i k W i l u s z ze S t a r e g o Sącza; n a g r o d y I I : Stanisław W a n a r s k i z P a w ł o w a , S t a ­ nisław W i t e k z U r z ę d o w a i Stanisław M o s i e j z C z a r n e j W s i Białostockiej* n a g r o d y I I I : L e o n Solościukiewicz z K l e s z c z e l i , Stanisław M a r e k z B a r a n o w a i A n t o n i K o ­ zioł z P u t n o w i c . W r . 1970 p r z e p r o w a d z o n o k o r e s p o n d e n c y j n i e w e ­ ryfikację czynnych ośrodków, jednak nie otrzymano wszystkich odpowiedzi. Rss, o p . c i t . , s. 181. 1 5 E w a Fryś-jPietraszkowa, Konkurs i wystawa carstwa ludowego województwa krakowskiego, Szt. L u d . " , R. X V I , 1962, n r 2, ss. 118—,124. 3 garn­ „Pol. e Fot.: J . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/36a325a20862bd27834ed881a932c432.pdf 778cf3348d7290939c41701d407cceb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3253 Title A name given to the resource Kronika IX-XII 1979 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text К R О N X-XII Konkursy i wystawy 2 X — w Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu otwarta została w y ­ stawa pn. Artystyczna obróbka d r e w n a . Z a p r e z e n t o w a n o o k o ł o 100 w y t w o r ó w (głównie snycerskich) z t e r e n ó w północno-zachodniego Pod­ lasia i Puszczy Zielonej. Obok pg-zedmiotów o charakterze u ż y t k o ­ w y m (meble, s p r z ę t y gospodarstwa domowego, detale architektoniczne) p o k a z a n o 30 r z e ź b o c h a r a k t e r z e kultowym, pochodzących w więk­ s z o ś c i ze z b i o r ó w p r y w a t n y c h . * 2 X — W a r s z a w a , salon „ D E ­ SY" przy ul. Koszykowej: wysta­ w a m a l a r s t w a na szkle J o l a n t y P ę k sowej z Kir k/Zakopanego. * 15 X — W a r s z a w a , G a l e r i a „ C e ­ p e l i i " , w y s t a w a pasów bacowskich. Odtworzenie kolekcji wzorów mu­ zealnych. P r z y g o t o w a ł y Zakopiań­ skie Warsztaty Wzorcowe. 15 X — T o r u ń , M u z e u m E t n o ­ graficzne: wystawa pokonkursowa dokumentów i zabytków rzemieśl­ niczych województw bydgoskiego, toruńskiego i włocławskiego „Z dziejów rzemiosła". Współorganiza­ torem wystawy była Izba Rze­ mieślnicza w Bydgoszczy. X — Lublin, w Muzeum Okrę­ gowym wystawa obrazów Nikifora. * X — Warszawa, wystawa rzeźb dawnych i nowych Józefa L u r k i z Bystrzycy Górnej, w dzwonnicy kościoła św. Anny. 3 X I — Rzeszów, Muzeum Ok­ ręgowe: wystawa prac zakupionych w l a t a c h 1974—1979, „ W s p ó ł c z e s n a twórczość ludowa i nieprofesjonal­ na". W y s t a w ę i t e k s t k a t a l o g u o p r . Krzysztof Ruszel. Pokazano prace 16 t w ó r c ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a . 12 X I — w M u z e u m w N o w y m Sączu rozstrzygnięto konkurs na kowalstwo Karpat Polskich pn. W s p ó ł c z e s n e l u d o w e k o w a l s t w o ar­ tystyczne, o g ł o s z o n y przez M u z e u m i P.P. „ D e s a " , o d d z i a ł w K r a k o w i e U d z i a ł w z i ę ł o 21 k o w a l i , n a d s y ł a ­ j ą c 105 p r a c . J u r y p o d przewod­ n i c t w e m prof. Romana Reinfussa p r z y z n a ł o s z e ś ć I n a g r ó d (po 3 000 zł), siedem I I i s z e ś ć I I I . P i e r w s z e otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i z Zakopanego, Jan Cze­ kaj z Dankowie, Jan Polaczek z Mszany Dolnej, Wojciech Salawa z T r z e m e ś n i , Jan Schreiner z B r z e ż ­ n e j i J a n Z a c h w i e j a ze S z c z a w n i c y . * 18 X l — O p o l e , w s a l a c h W D K o t w a r t o w y s t a w ę 36 r z e ź b i p ł a s - 64 l I К А 1979 ze Zofia M a r c i n k i e w i c z z Kwidzyna, Hanna Zielonka z Kartuz. Ogółem n a g r o d z o n o i w y r ó ż n i o n o 57 o s ó b . *• 22 X I — B i a ł y s t o k , O d d z i a ł H i s ­ toryczny Muzeum Okręgowego — otwarcie wystawy „Międzywoje­ wódzkiego Konkursu na tkaninę podwójną". Jury pod przewod­ nictwem mgr Barbary Zagórnej-Tężyckiej z M K i S przyznało na­ grody: pierwsze: Regina Masełbas z Wasilówki, Stanisława Karna z Trofimówki, Rajmund Składanowski z Tumanka, drugie: Romualda Puzanowska z M a r c h e l ó w k i , M o n i ­ ka Wysocka z Janowa, Olimpia Ja­ roszewicz z W a s i l ó w k i , Jadwiga B a bieno z Janowa. Ponadto 5 n a g r ó d t r z e c i c h i 10 w y r ó ż n i e ń . W k o n k u r ­ sie w z i ę ł y u d z i a ł 72 osoby z g ł a s z a ­ j ą c 154 p r a c e ; z b i a ł o s t o c k i e g o 47 o s ó b — 92 t k a n i n y , z ł o m ż y ń s k i e g o 7 o s ó b — 14 t k a n i n , z s u w a l s k i e g o 6 o s ó b — 11 t k a n i n , z o s t r o ł ę c k i e g o 3 osoby — 6 t k a n i n , z s i e d l e c k i e g o 3 osoby — 5 t k a n i n . X I I — Hrubieszów, w Małej Galerii Sztuki pokazane ok. 150 ozdób na c h o i n k ę , n a d e s ł a n y c h na k o n k u r s przez t w ó r c ó w ludowych woj. zamojskiego. korzeźb Stanisława Majewskiego Sternalic (woj. częstochowskie). * X I I — w K r a k o w i e o d b y ł się 37 K o n k u r s S z o p e k . P r z e d s t a w i o n o p o n a d 60 e k s p o n a t ó w . W k a t e g o r i i szopek dużych pierwsze nagrody o t r z y m a l i : Jan Malik i Bronisław P i ę c i k ; w k a t . szopek ś r e d n i c h — Zygmunt Grabarski, Antoni Wołek i W ł o d z i m i e r z M a l i k ; w k a t . szo­ pek małych — Zbigniew Gillert, S t a n i s ł a w M a l i k i Maciej Moszew; w grupie młodzieżowej 14 letni D a r i u s z C z y ż . S i e d e m szopek w y ­ s ł a n o do N a n c y , g d z i e z o s t a ł y s p r z e ­ d a n e n a a u k c j i n a rzecz r e w a l o r y ­ zacji K r a k o w a . * X I I — Kiermasz ozdób kowych zorganizował klub i STL w Lublinie. choin­ MPiK Wystawy Amatorów X I — Radom, Muzeum Okrę­ gowe, w y s t a w a malarstwa Stani­ s ł a w a Deli z Gniewoszowa. Z po­ n a d 200 p r a c z n a j d u j ą c y c h s i ę w z b i o r a c h M u z e u m p o k a z a n o 70. * Л1 — Katowice, Z D K kopalni „Wieczorek", wystawa konkursowa — przegląd dorobku plastyki placó­ wek kulturalnych Katowickiego Zjednoczenia P r z e m y s ł u Węglowe­ go. П 5 p r a c 128 a \ t o r ó w . * X I — Wrocław, X I V wystawa nieprofesjonalnej plastyki woje­ wództwa, w Muzeum Archeologicz­ nym, zorganizowana przez WDK. P o k a z a n o ok. 400 p r a c z 1878 na­ desłanych. — Hrubieszów, IV przegląd plastyki amatorskiej woj. zamojskie­ go. P o k a z a n o 155 p r a c 31 a m a t o r ó w . * — Leszno, W D K , wojewódzki przegląd plastyki amatorskiej. Po­ k a z a n o 115 o b r a z ó w 40 a u t o r ó w . 10 X I I — R a d o m , w salach Muzeum Okręgowego otwarto Ogól­ nopolskie Biennale Kowalstwa L u ­ dowego, zorganizowane przez M u ­ zeum Wsi Radomskiej przy w s p ó ł ­ udziale Min. Kultury i Sztuki. W z i ę ł o u d z i a ł 45 k o w a l i . J u r y p o d przewodnictwem mgr Bożeny Golczowej p r z y z n a ł o nagrody. Pierwsze otrzymali: Władysław Gąsienica- M a k o w s k i i Jan G ą s i e n i c a - M a k o w ­ ski z Zakopanego, P a w e ł Winiarski z Płonin (radomskie), Mieczysław Zaniewski z Lubijewa (ostrołęckie). A n t o n i M o ć k o z O b l ę g o r k a (kielec­ kie), M i e c z y s ł a w Hulewicz z Czar­ nej Wsi Kościelnej (białostockie), Stanisław Tomczyk z • Tamowa. Dwie drugie nagrody: E d w a r d Chołuj z Aleksandrówki (radomskie) i Andrzej Gąsienica-Makowski z Zakopanego. X I I — Radom, Muzeum Okrę­ g o w e , w y s t a w a m a l a r s t w a na s z k l e Krzysztofa Okonia, wiolonczelisty, członka „Tria Krakowskiego". X I I — G d a ń s k , w salach W O K pokonkursowa wystawa haftów l u ­ dowych Pomorza Gdańskiego. 156 twórców p r z y s ł a ł o 575 p r a c . Na­ g r o d y I , u f u n d o w a n e przez Cepe­ lię, o t r z y m a ł y : E l ż b i e t a E b e l z W e j ­ herowa, Maria Janik z Kwidzyna, Bolesława Kaniowska z Sierakowic, X I I — Katowice, z okazji Dnia G ó r n i k a w galerii sztuki górniczej przy kopalni „Katowice" otwarto wystawę amatorów, członków gru­ p y „ G w a r e k 58". P o k a z a n o o k . 100 p r a c . J e d n o c z e ś n i e P.P. „Desa" w Katowicach i Galeria „Śląsk" przed­ stawili w y s t a w ę a m a t o r ó w górni­ k ó w lub członków ich rodzin. Pra­ ce m o ż n a było kupić. „Kontakty — Przasnysz, W D K , p o k o n k u r ­ sowa wojewódzka wystawa prac amatorów-plastyków. Pokazano 60 p r a c 17 a u t o r ó w . * Poznań, Pałac Kultury — V I I Wojewódzki Przegląd Plastyki A m a ­ t o r s k i e j . Z a p r e z e n t o w a n o 238 p r a c 120 a u t o r ó w . * X I I — Szczecin, W D K zorga­ n i z o w a ł na Z a m k u K s i ą ż ą t P o m o r ­ skich XX Wojewódzką Wystawę Plastycznej Twórczości Ludowej i Amatorskiej. Pokazano przeszło 800 p r a c p o n a d 300 a u t o r ó w . * * �m i ę d z y p r a c o w n i k a m i „ D e s y " i śro­ dowiskiem malarzy — amatorów będą nadal zacieśniane z niewąt­ p l i w y m p o ż y t k i e m dla miłośników sztuki" — pisał „Dziennik Zachod­ ni". Równocześnie w Katowickim Domu Związków Zawodowych ot­ worzono C e n t r a l n ą W y s t a w ę T w ó r ­ czości A r t y s t y c z n e j G ó r n i k ó w (po­ n a d 300 p r a c , c z ę ś ć n a g r o d z o n y c h ) . Inne I X — w nowo powstałym M u z e u m Wsi Lubelskiej na Sta­ wisku w Lublinie rozpoczęła się O g ó l n o p o l s k a Konferencja. Skanse­ n o w s k a na temat ochrony budo­ w n i c t w a l u d o w e g o w Polsce. W z i ę ł o w n i e j u d z i a ł o k . 150 s p e c j a l i s t ó w z k r a j u oraz z Belgii, C z e c h o s ł o ­ wacji, Finlandii, Francji, Norwegii, N R D , R F N i Z w i ą z k u Radzieckiego Targu — górale podhalańscy ob­ chodzili u r o c z y ś c i e jubileusz 75-lecia ruchu regionalnego, 60-lec:a Z w i ą z k u P o d h a l a n i 50-lecia Z w i ą z ­ k u Podhalan w Ameryce Płn. Przy­ b y ł a d e l e g a c j a ze St. Zjednoczo­ n y c h . W y s t ą p i ł o 16 z e s p o ł ó w r e g i o ­ nalnych. * 6,7 X I I — n a sesji n a u k o w e j z okazji 30-lecia I n s t y t u t u Sztuki P A N wygłosili m.in. referaty: mgr Aleksander Jackowski „Problemy b a d a ń nad s z t u k ą n i e p r o f e s j o n a l n ą " oraz d r A n n a Kunczyńska-Iracka „Badania powojenne nad polską l u d o w ą rzeźbą, m a l a r s t w e m i drze­ worytem". * 10 X I I — p r z y z n a n o p o raz trzeci n a g r o d ę i m . Brata Alberta u s t a n o w i o n ą przez S p o ł e c z n e Sto­ warzyszenie Chrześcijan. Otrzymał ją m.in. rzeźbiarz ludowy Roman Śledź z M a l i n ó w k i (lubelskie). * 6,7 X — S a n d o m i e r z , s y m p o z ­ j u m na temat „Wieś w tradycji i współczesności literackiej". Ok. 100 u c z e s t n i k ó w , r e f e r e n c i : H e n r y k Bereza, A n d r z e j Mencwel, Roch S u ­ lima, Włodzimierz Pawluczuk. * 9 X — w Krakowie rozpoczęła się konferencja międzynarodowej k o m i s j i do b a d a n i a k u l t u r y l u d o w e j w Karpatach i na Bałkanach. Udział wzięli etnografowie z B u ł ­ garii, Czechosłowacji, Francji, Ru­ m u n i i , Węgier, Polski i ZSRR. Te­ m a t e m k o n f e r e n c j i b y ł a ocena sta­ nu badań. 19—21 X — w Z a k o p a n e m 54 W a l n e Zgromadzenie Polskiego T o ­ warzystwa Ludoznawczego, połączo­ n e z u r o c z y s t o ś c i ą j u b i l e u s z u 25 l a t istnienia orawskiego Parku Etno­ graficznego w Zubrzycy Górnej. Z tej okazji w r ę c z o n o odznaczenia pracownikom muzeum w Zakopa n e m i Z u b r z y c y . D r W a n d a Jostowa otrzymała Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. + 18—21 X I — w L e s z n i e o d b y ł o się I V O g ó l n o p o l s k i e F o r u m Folk­ lorystyczne, zorganizowane przez Centralny Ośrodek Metodyki Upo­ wszechniania K u l t u r y . Treścią ob­ rad, w k t ó r y c h wzięli udział w y b i t ­ n i fachowcy z całego kraju, była sprawa u t r z y m a n i a regionalnego bo­ gactwa i czystości folkloru, poka­ zywanego na scenie. O b r a d y po­ przedził pokaz z e s p o ł ó w przedsta­ wiających różny stopień opraco­ w a n i a s c e n i c z n e g o f o l k l o r u (z w o j . leszczyńskiego). Z okazji F o r u m M u z e u m O k r ę ­ gowe zorganizowało wystawę pn. Rzeźba ludowa i jej t w ó r c y . * X I — Władysławowo. W Domu Rybaka odbył się doroczny zjazd t w ó r c ó w ludowych ziemi gdańskiej, n a k t ó r y p r z y b y ł o o k . 90 t w ó r c ó w . U r z ą d z o n o z okazji zjazdu w y s t a w ę r z e ź b L e o n a G o i l i i w y s t ę p zespo­ łu „Kaszebe" z Krokowej. Przy­ znano nagrody Wydz. Kultury i S z t u k i U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o 21 osobom. * XI jerów — w rodzinnej wsi Tetma­ — Ludźmierzu k/Nowego 12,13 X I I — w L u b l i n i e o d b y ł się V K r a j o w y Zjazd Stowarzysze­ nia T w ó r c ó w L u d o w y c h . Stowarzy­ szenie i s t n i e j e o d 10 l a t , l i c z y 1293 c z ł o n k ó w , w t y m 974 w s e k c j i p l a s ­ t y k i ( n a j w i ę c e j , bo 215, t k a c z y o r a z 187 r z e ź b i a r z y ) . W Z j e ź d z i e w z i ę ł o u d z i a ł p o n a d 100 d e l e g a t ó w . No­ w y m Prezesem w y b r a n o M i e c z y s ł a ­ wa Biernacika, kowala i działacza z Zakopanego, z-cą r ó w n i e ż k o w a l a : Kazimierza Markiewicza z Wierz­ chowin (radomskie). P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady Naukowej został ponow­ nie prof, d r R o m a n Reinfuss. Na Zjeździe w r ę c z o n o nagrody Ministra K u l t u r y i Sztuki. Otrzy­ mali je c z ł o n k o w i e S T L : S t a n i s ł a w Budzyński z Bukowiny Tatrzańskiej (haft. strój), M i e c z y s ł a w Biennacik, Bronisław Cukier (kowal z Zako­ panego, dotychczasowy długoletni prezes), W a w r z y n i e c C i c h y ( p i s a r z , pamiętnikarz z Bardo, woj. tarno­ brzeskie), Erazm Szyszko (nestor garncarzy z Jabłonki Kościelnej, w o j . o l s z t y ń s k i e , u r . 1885 г.). W 1979 r . c z ł o n k o w i e - S t o w a ­ rzyszenia ofiarowali C e n t r u m Zdro­ w i a Dziecka ponad t y s i ą c swych rzeźb, obrazów, tkanin, zabawek, ozdób. 12 X I I — p r z y z n a n o po raz ósmy doroczne Nagrody Artystycz­ ne i m . Jana Pocka, ustanowione przez „ C h ł o p s k ą D r o g ę " i przezna­ czone d l a z a s ł u ż o n y c h t w ó r c ó w l u ­ dowych. O t r z y m a l i je: Jan Bernas i e w i e z , 71 l e t n i r z e ź b i a r z z J a w o r z n i (art. o n i m z a m i e ś c i m y w j e d ­ nym z najbliższych numerów), W a w r z y n i e c C i c h y , 81 l e t n i d z i a ­ ł a c z s p o ł e c z n y i k u l t u r a l n y ze w s i Bardo (kieleckie), pisarz, p a m i ę t n i ­ k a r z ; J ó z e f C i t a k , 58 l e t n i ' r z e ź b i a r z i działacz STL z Krynicy; Włady­ s ł a w K u c h t a , 68 l e t n i r o l n ' k - i p o e ' ; a , zbieracz f o l k l o r u , zam. w M o ł o d u t nie (chełmskie); Marianna Pawiak, tkaczka, hafciarka z M o n i e (sieradz­ kie). Nagrody w r ę c z o n o na Zjeździe STL w Lublinie. * X I I — Muzeum Etnograficzne w T o r u n i u o b c h o d z i ł o j u b i l e u s z 20-lecia. W t y m okresie liczba ekspo­ n a t ó w w z r o s ł a z 5 000 d o 27 000. W y s t a w y o b e j r z a ł o p r a w i e 1,5 m i l i o ­ n a o s ó b . O d b y ł y s i ę s p o t k a n i a z 89 twórcami ludowymi, 414 imprez, w y s t ę p y 33 z e s p o ł ó w folklorystycz­ nych. Pracownicy muzeum wygłosili p o n a d 1300 p r e l e k c j i . W a r c h i w u m ikonograficznym Muzeum znajduje s i ę 36 000 f o t o g r a f i i , r y s u n k ó w , 39 filmów etnograficznych. Organiza­ torem i dyrektorem Muzeum była d o 1973 r. p r o f , d r M a r i a Z n a m i e rowska-Prufferowa, a następnie mgr Aleksander Błachowski. Wśród p l a c ó w e k m u z e a l n y c h w y r ó ż n i a się wyjątkowo intensywną działalnością o ś w i a t o w ą oraz doskonale p r z y g o ­ towywanymi konkursami ogólnopol­ s k i m i (Kopernik w rzeźbie ludo­ wej, Wielcy Polacy w rzeźbie ludo­ wej, Dziecko w sztuce ludowej. Sztuka l u d o w a dla dziecka, G a r n ­ c a r s t w o , Haft, Wycinanka). X — „Cepelia" obchodzi swoje trzydziestolecie. Z tej okazji do p a ź d z i e r n i k a 1980 r o k u z a p l a n o w a ­ n o l i c z n e w y s t a w y w k r a j u i za­ granicą. W tym wystawę w war­ szawskiej „ Z a c h ę c i e " pn. R ę k o d z i e ­ ło ludowe i artystyczne — dziś i j u t r o oraz w M u z e u m E t n o g r a ­ ficznym, przedstawiającą dorobek najwybitniejszych rzeźbiarzy i ma­ larzy ludowych. O d b ę d z i e się r ó w n i e ż sympoz­ jum na temat „Rękodzieło dziś i jutro". W 1979 r. „ C e p e l i a " z o r g a n i z o ­ wała w kraju b l i s k o 80 w y s t a w . Piolska sztuka ludowa za granicą X — w salach B i b l i o t e k i M i e j ­ skiej w Maribo (wyspa Holland, Dania) otwarto wystawę polskiej sztuki ludowej — tkanin, k i l i m ó w , lalek i grafiki. * „ C e p e l i a " w 1979 r. z o r g a n i z o ­ wała wystawy zagranicą w: — M u r m a ń s k u , Wilnie, Leningra­ d z i e , K o p e n h a d z e , (goibeliny, lalki Sp-ni „Ład" i im. Wyspiańskiego), Budapeszcie (dziewiarstwo, pokaz mody Sp-ni „Poziom), Lipsku (wy­ roby Sp-ni „Milenium"), Berlinie (j. w.), Phenianie (Korea Płn.) Wyroby „Cepelii' brały udział w wystawie objazdowej „The Bowl" w Góteborgu, Wiedniu i Antwerpii. Eksponaty na w y s t a w y przekazano do: A m b a s a d P R L w Singapurze i Bangladeszu, oraz do Tibilisi i T a s z k e n t u na w y s t a w y o r g a n i z o ­ w a n e przez T P P R . Biuro Handlu Zagranicznego D E S A z o r g a n i z o w a ł o w 1979 r. n a ­ stępujące wystawy zagranicą: — Galerie Runhof — Naive Kunst, K o l n , R F N — listo p a d / g r u d z i e ń , zbiorowa wystawa rzeźby ludo­ wej — Zimmergalerie, Dusseldorf, R F N — wrzesień/październik, zbioro­ wa wystawa rzeźby ludowej — Clemens-Sels-Museum, Neuss, R F N — październik/listopad, w y ­ stawa indywidualna malarstwa K . G a w ł o w e j (ze z b i o r ó w / J. Ł o dzińskiego. Wstęp do katalogu — A . Jackowski). — Depolma Galerie — Dusseldorf, R F N — s t a ł a prezentacja ma­ larstwa i rzeźby artystów nieprofesjonailnych — Pokaz r z e ź b y l u d o w e j w r a m a c h wystaw zorganizowanych z oka­ zji „Dni Polskich" w R F N — w Bremen — lipiec, w Kieł — 65 �— — — — — — — — S czerwiec, w Rendsburgu — l i ­ piec Międzynarodowe Targi MUBA „ N a i v e K u n s t a us P o l e n " w r a ­ mach „Weihnachtsmarkt am Funkiturm" w Berlinie Zachod­ nim, grudzień — t a m ż e zbioro­ wa wystawa malarstwa i rzeźby — z u d z i a ł e m E. P ę k s o w e j Firma „Krakowianka" — Berlin Zachodni — wystawa indywidu­ a l n a St. D o b i a s z a , l i s t o p a d / g r u ­ dzień I n t e r n a t i o n a l Center, Oslo — maj — wystawa zbiorowa rzeźby G a l e r i e F 15, A a r h u s , D a n i a — objazdowa wystawa malarstwa i r z e ź b y ( w y s t a w a p r z e s z ł a do Norwegii) — początek: paździer­ nik Galerie M . Nicolayssen, Oslo, Norwegia — wrzesień — wyst. rzeźby Muzeum w Turku, Finlandia — s t y c z e ń / l u t y , m a l a r s t w o na szkle i rzeźba ludowa Pro A r t e Kasper, Morges, Szwaj­ caria — luty. U d z i a ł w m i ę d z y ­ n a r o d o w y m k o n k u r s i e szu;., i n a ­ U M M A R iwnej (B. Krawczuk, Radke, Płaskociński) — Instytut K u l t u r y Polskiej, L o n ­ dyn, A n g l i a — lipiec, zbiorowa wystawa malarstwa i rzeźby - - Cepelia Holland, Utrecht — w r z e s i e ń , w y s t a w a m a l a r s t w a na szkle — Basel, Szwajcaria — k w i e ­ cień/maj, zbiorowa wystawa rzeźby ludowej W 1979 r. P a ń s t w o w e M u z e u m Etnograficzne w Warszawie zorga­ nizowało wystawy: — Polskie Stroje L u d o w e : Tallin 16 I — I I I ; R y g a 28 I I I — 2 V ; A r c h a n g i e l s k 25 V — 8 V I I I — Naiwne malarstwo i grafika: W i e d e ń 22 V — 2 9 V I I — Polska sztuka nieprofesjonalna ze z b i o r ó w L u d w i g a Z k r e m e r e i a : RFN — K i l o n i a 16 V I — 3 0 V I I I , Brema 21 X I — 1 X I I , Hamburg 19 X I I — 1 7 I I 1Э?0 — Malarstwo na szkle Eweliny Pęksowej: Londyn 12XII—15I I W 1979 r . M u z e u m T a t r z a ń s k i e w Zakopanem zorganizowało w y ­ s t a w ę Zdobnictwo metalowe na pol­ skim Podtatrzu, Bratysława II—IV. Sztuka ludowa innych n a r o d ó w 8—15 X w M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ nym w K r a k o w i e czynna była w y ­ stawa sztuki bułgarskiej regionu wielkotymowskiego, jako jedna z 4 wystaw zorganizowana z okazji D n i Wielkiego T y r n o w a w Krakowie. * 1979 r. M u z e u m E t n o g r a f i c z ­ X — w Galerii Nusantara w Warszawie czynna była wystawa sztuki ludowej K i r g i z j i i Uzbeki­ stanu. E Р * W ne w T o r u n i u z o r g a n i z o w a ł o w y s t a ­ wy: — Zycie i praca rolnika w dawnej Polsce: NRD — Wandlitz I — V I I I , Scheeberg I X — X I , Glauchau X I I — Dywany dwuosnowowe (30 d y ­ wanów), N R D — Berlin — D z i e c k o w sztuce ludowej oraz Kopernik w wyobraźni ludu, Francja, D i j o n , od 18X11 S • Е З Ю М Е SUMMARY OF ARTICLES J a d w i g a C h ę t n i k o w a — KURPIE PALMS A N D THE LYSY COMPETITION EASTER O n e of t h e o l d c u s t o m s w h i c h has s u r v i v e d i n t h e K u r p i e r e g i o n d o w n t o t h e p r e s e n t d a y is t h a t o f t a ­ k i n g p a l m s to c h u r c h on P a l m S u n d a y . T h e p a l m s a r e a r e m i n d e r o f Jesus C h r i s t ' s e n t r y i n J e r u s a l e m b u t t h e y also h a v e i n t h e p a s t b e e n u s e d as m a g i c h e a l i n g d e v i c e s to p r o t e c t a n i m a l s f r o m b a d s p i r i t s a n d i l l n e s s , to e n s u r e g o o d h a r v e s t s a n d p r o ­ t e c t t h e f i e l d s f r o m h a i l stones. T h e p a l m s w h i c h also a p p e a r i n o t h e r p a r t s o f t h e country are exceptionally h i g h in the K u r p i e region w h e r e t h e y a r e f r o m one t o seven m e t r e s h i g h . ( L y s e ) W i t o j e on the wooden stick are made f r o m forrest or marshland plants like the w i d l a k (lycopodium), heather bell (Calluna vulgaris), the w i l l o w (salix), the b i l b e r r y ( v a c c i n i u m v i t i s i d a e a ) . T h e t o p of t h e s t i c k w a s a l ­ ways f i x e d w i t h a b u n c h o f pines. A m o n g the plants w h i c h i n t h e p a s t w e r e to m a k e u p t h e p a l m s t h e r e were many which had widely k n o w n medical appli­ cations. W o m e n m a d e u p the palms. T h e colour o f t h e p a l m w a s d e c i d e d b y t h e v a r i o u s shades of t h e p l a n t s used. F l o w e r s w e r e m a d e f r o m t h e w h i t e c e n t r e of b u l r u s h e s . L a t e r c o l o u r e d p a p e r c a m e to be used. T h e f l o w e r s w e r e a l w a y s f i x e d a l o n g t h e shaft o f t h e p a l m w i t h care t a k e n as t o t h e c h o i c e o f c o l o u r . R i b b o n s w e r e f i x e d t o t h e t o p of t h e p a l m . T h e a u t h o r distinguishes various k i n d s of p a l m depending on the m a t e r i a l out o f w h i c h t h e y w e r e m a ­ d e : 1. s m a l l o n e s m a d e o u t o f t w i g s , 2. t h o s e m a d e f r o m p l a n t s w h i c h a r e at p r e s e n t p r o t e c t e d , 3. f r o m h e a t h e r b e l l , b i l b e r r i e s , j u n i p e r , p i n e a n d s p r u c e b r a n c h e s , 4. m o u n t e d ( t h e c e n t r e p o l e h a d holes i n t o w h i c h t w i g s a n d b r a n c h e s w e r e f i x e d ) , 5. m o d e r n ones m a d e o f p a ­ p e r a n d a r t i f i c i a l m a t e r i a l s etc. I n o r d e r t o k e e p u p t h e t r a d i t i o n b e g i n n i n g i n 1969 a c o m p e t i t i o n has b e e n o r g a n i s e d e a c h y e a r i n L y s e for t h e K u r p i e Easter P a l m a n d t h i s was i n t h e years 66 i 1969—1976 l i n k e d folK c r e a t i v i t y . with competitions A n t o n i Ś l e d z i e w ski PAPER CUT OUTS — in other ZOFIA realms of SWIDERSKA'S B o r n i n 1899, Z o f i a Ś w i d e r s k a is o n e o f t h e m o s t i n t e r e s t i n g cut out artists i n t h e area h e a r W a r s a w . T h e a u t h o r describes her cut outs f r o m t h e various p e r i o d s i n h e r l i f e a n d he s h o w s t h e i n f l u e n c e s w h i c h she c a m e u n d e r f r o m c u r r e n t f a s h i o n s w h i l e r e m e m b e ­ r i n g the t r a d i t i o n a l forms. The a u t h o r encouraged her to r e t u r n to these f o r m s w h i l e r e t a i n i n g h e r o w n o r i g i n a l s t y l e . F r o m 1973 o n ­ w a r d s she h a s t a k e n p a r t i n c o m p e t i t i o n s a n d e x h i b i ­ t i o n s a n d w o n p r i z e s . She d e c o r a t e s h e r e h o m e w i t h t h e c u t o u t s as she d i d i n t h e i n t e r w a r y e a r s w h e n t h i s k i n d of d e c o r a t i o n w a s f a s h i o n a b l e . Jan Bujak, Bogdana P i l i c h o w s k a L A J K O N I K A S SEEN B Y RESEARCHERS — THE T h e L a j k o n i k is a f i g u r e i n a p s e u d o - o r i e n t a l d r e s s a w o o d e n r i c h l y d e c o r a t e d ' h o r s e ' a n d is t h e u n o f f i c i a l crest of K r a k o w . E a c h y e a r i n t h e C o r p u s Christi octave the L a j k o n i k traverses the city accompanied by large crowds. A t t e m p t s to get t o t h e o r i g i n o f t h i s c u s t o m w e r e f i r s t m a d e i n 1820 i n a n a r t i c l e b y K . M a j e r a n o w s k i a n d t h e y c o n t i n u e t o t h i s d a y . A l l w e d o k n o w is t h a t t h e L a j k o n i k is c o n n e c t e d w i t h t h e o l d g u i l d o f w o o d ­ c u t t e r s a n d r a f t s m e n . I t s o r i g i n is l i n k e d w i t h a n c i e n t P o l i s h f o l k r i t u a l s or w i t h v a r i o u s h i s t o r i c a l f a c t s l i k e the T a r t a r invasion, the colonisation according to G e r ­ m a n l a w , t h e r a i s i n g o f t h e siege o f V i e n n a a n d o t h e r s . A l e k s a n d e r J a c k o w s k i — TRADITION AND THE PRESENT D A Y COMMENTS ON T H E FOLK S M I T H BTENNALE the The authors comments on the relationship t r a d i t i o n a l and the present day products between of folk � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53caf0aa7cceafae23e54fd2bb5ce26d.pdf 53eaf588544f767f6715a0358362dc57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3508 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3288 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.126-127 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R I ES SUMMARY • T h e a r t i c l e discusses t h e w o r k o f c r a f t m e n ' s f i r m s p r o d u c i n g r e l i g i o u s a r t i c l e s i n t h e a r e a o n c e k n o w n as Galicia i n t h e X l X t h and X X t h centuries. T h e designs w h i c h w e r e p u t o u t by t h e s e f i r m s e x e r t e d a n i n f l u e n c e on r u r a l taste and t h u s changed t h e products made by r u r a l s t o n e m a s o n s ' shops. T h e basis f o r t h e a r t i c l e o n t h e s e f i r m s a r e t h e p r i c e l i s t s a n d d e s i g n b o o k s w h i c h a r e t o be f o u n d among t h e papers o f the stonemasons like, for example the Polish-Italian price list of the Insam^Prinoth f i r m which had a factory in the T y r o l and L o m b a r d y and w h i c h f o u n d i n t h e w o r k s h o p o f Stanisław B o d n i c k i i n K r a k o w . This f i r m produced a l l t h e figures needed i n churches, f r o m statues t o t h e stable i n B e t h l e h e m , a l ­ tars, p u l p i t s and fonts. Polish c r a f t s m e n p r i n t e d t h e i r o w n price lists and designbooks copying this and other firms. M e r e f r a g m e n t s of t h e s e c a t a l o g u e s h a v e s u r v i v e d , a m o n g t h e m a f e w pages o f W o j c i e c h S a m e k ' s price last f o r h i s „Establishment of A r t i s t i c S c u l p t u r e " . S a m e k was educated at t h e i n d u s t r i a l school i n K r a k o w , t h e n i n V i e n n a at „Eckhard a n d K o n e o k i ' s " a n d after he r e t u r n e d t o t h e c o u n t r y i n 1885 h e set u p his o w n w o r k s i n B o c h n i a . H e e m p l o y e d 30—40 w o r k e r s , a m o n g t h e m d r a u g h t s m e n , sculptors, „ornamentalists", gilders a n d o t h e r s c a l l e d " s t o r k s " as t h e y w e r e t a k e n o n f o r t h e season ( f r o m s p r i n g to t h e a u t u m n ) to w o r k at p r e p a r i n g t h e s t o n e . T h e a u t h o r also d i s c u s s e d t h e a c ­ tivities of t h e p u p i l s at t h e w o r k s h o p . Lech Mroz — GYPSY WAGONS R e s e a r c h i n t o t h e c u l t u r e of g y p s i e s i n P o l a n d o n l y s t a r t e d a f e w y e a r s ago. T h e d e c u l t u r a l i s a t i o n of t h e gypsies makes such research a l l t h e m o r e d i f f i c u l t . T h e y can n o longer t r a v e l i n t h e i r caravans, t h e y have been g i v e n h o u s i n g a n d e m p l o y m e n t a n d been integrated into local communities. B u t they still to retain a signi­ f i c a n t degree of separatenes h o w e v e r a n d t h e negative s t e r e o t y p e o f t h e g y p s y is s t i l l m u c h a l i v e i n s o c i e t y at large. T h e a r t i c l e is t h e f i r s t i n a series o f w o r k s o n t h e a r t i s t i c c u l t u r e of Polish gypsies w h i c h has been u n d e r ­ taken under the i n i t i a t i v e and direction of the author. H e r e h e discusses t h e w a y s t h a t g y p s i e s t r a v e l l e d a n d t h e homes that they inhabited, beginning w i t h the X V t h c e n t u r y . N e x t he c o m e s t o t h e s u b j e c t of t h e w a g o n s 126 Е З Ю М Е OF ARTICLES R o m a n R e i n f u s s — THE INFLUENCE OF CRAFTS PRODUCTION OF RELIGIOUS ARTICLES ON FOLK STONE SCULPTURE T h e w o r k s h o p p r o d u c e d figures of t h e saints i n b o t h w o o d a n d stone, altars i n v a r i o u s styles, p o r t a b l e a l t a r s , g r a v e s of c h r i s t a n d t o m b s t o n e s . A l l t h e s e w e r e p a t t e r n e d on t h e p r o d u c t s of establishments i n Leipzig, M u n i c h or S a i n t U l r i c h a n d t h e y w e r e a d a p t e d t o t h e n e e d s of t h e f o u n d e r b y i n t r o d u c i n g p a t r o n s a i n t s . Despite t h e competition provided b y foreign f i r m s the establishment had m a n y orders thanus m a i n l y to the s u p p o r t of t h e clergy. These products w e r e d i s t r i ­ buted w i d e l y t h r o u g h o u t Galicia a n d became patterns f o r r u r a l s t o n e m a s o n s as t h e p r i e s t s r e f u s e d t o bless a f i g u r e i f i t d i d n ' t c o m p l y w i t h t h e accepted canons of a r t . The patterns favoured by the major workshops c r e a t e d a c e r t a i n i c o n o g r a p h i c a l t y p e f o r f i g u r e s of t h e s a i n t s i n t h e s e c o n d h a l f o f t h e l a s t c e n t u r y as w e l l as f o r t h e socle a n d t h e o r n a m e n t a l e l e m e n t s . These patterns ousted t h e old f o l k sculptures, the o l d f i g u r e s s t a n d i n g an f r o n t o f t h e c h u r c h e s w e r e m o v e d o u t i n t o t h e f i e l d s t o m a k e space f o r n e w ones w h i c h were like " m u c h expanded porcelain figures". A t t h e close o f t h e a r t i c l e t h e a u t h o r p o s t u l a t e s t h a t " a m u s e u m s h o u l d b e set u p w h i c h w o u l d be a l a p i d a r i u m of t h e m o s t p r e c i o u s pieces o f f o l k s t o n e a r t " . Р themselves, shows the w a y that they evolved — f r o m s i m p l e peasant vehicles t h r o u g h m o r e c o m p l e x versions covered w i t h a canvas hood up t o the X X t h c e n t u r y ca­ ravans i n w h i c h they could live and w h i c h were l i k e circus wagons. T h e a u t h o r describes t h e areas w h e r e t h e v a r i o u s types of vehicle c o u l d be f o u n d i n E u r o p e a n d notes s p e c i f i c f e a t u r e s s u c h as t h e s m a l l f o u r w h e e l e r carts u s e d b y G e r m a n g y p s i e s or t h e t w o - w h e e l e r s popular i n t h e s o u t h e r n E u r o p e . T h e a u t h o r also d e s c r i b e s t h e decorations o n these vehicles, t h e p a i n t i n g s , a n d t h e carvings and he includes m a n y photographs. N e x t t h e a u t h o r goes o n t o t h e f u n c t i o n s , e q u i p ­ m e n t a n d w a y i n w h i c h t h e l i v i n g area inside the w a ­ g o n was» f i l l e d . T h e v e h i c l e s o f E n g l i s h g y p s i e s w e r e especially d i f f e r e n t i a t e d a n d r i c h l y decorated. There are m a n y types, c o n s t r u c t e d i n v a r i o u s w o r k s h o p s . Today, g y p s i e s use c a r s and. c a m p i n g c a r a v a n s , i f t h e y s t i l l t r a v e l at a l l a n d t h e i r w a g o n s h a v e become m u s e u m exhibits. Ewa Fryś-Pietraszkowa FOLK POTTERY CONTEST IN — THE TORUŃ NATIONAL The a i m o f t h e contest w h i c h was organized b y the E t h n o g r a p h i c M u s e u m i n Toruń was to e x a m i n e the p r e s e n t s t a t e a n d p r o s p e c t s o f f o l k p o t t e r y . 79 p o t t e r s f r o m 40 c e n t r e s t o o k p a r t a n d 3,000 e x h i b i t s w e r e p r e ­ sented i n t h e e x h i b i t i o n . T h e L u b l i n , K i e l c e a r e a as w e l l as t h e d i s t r i c t s a r o u n d W a r s a w a n d L o d z w e r e best r e p r e s e n t e d . The largest g r o u p of artefacts was made u p of glazed a n d red f i r e d ceramics. K a z i m i e r z Woźniak of O l a w a w a s h o n o u r e d w i t h a s p e c i a l p r i z e i n t h i s c a t e g o r y as h e is t h e o n l y o n e w h o is e a r r i n g o n t h e t r a d i t i o n o f m u l ­ ticoloured, Pokut painted ceramis. The contest showed that t h e w o r k o f potters f r o m M e d y n i a Głogowska, Baranów a n d Puławy m a i n t a i n s h i g h standards. H o w e v e r t h e w o r k of t h e p o t t e r s f r o m L a z e k O r d y n a c k i has d e t e r i o r a t e d . A l s o t h e a r t i s t s f r o m Puszcza B i a l a seem to h a v e f o r g o t t e n t h e t r a d i t i o n a l p a t t e r n s a n d t h e i r w o r k is less o r n a m e n t h a l t h a n i n r e c e n t y e a r s . T h e r e is a l s o a d e c l i n e i n t h e w o r k o f R i c h a r d Necel f r o m C h m i e l n o and B e r n a r d K r o l f r o m K a r t u z y . T h e s a m e is t r u e f o r t h e p o t t e r s f r o m t h e K i e l ­ ce a r e a . Konopczyński f r o m Bolimów a n d W o z n i a k from O l a w a n e a r W r o c l a w w h o used to c a r r y on t h e t r a d i ­ tions of H u c u l ( m a y b e P o k u t ) ceramics a n d w h o w e r e excellent potters have n o w retired. T h e r e w e r e also u n g l a z e d ( b i s c u i t ) p o t s a n d a l a r g e g r o u p of b l a c k ceramics (siwaki) at t h e contest. Pots f r o m Czarna Wies, Zalesie a n d Medynia Głogowska w e r e e x c e l l e n t i n f o r m a n d l e v e l of t e c h n i c a l a c h i e v e ­ ment. T h e e x h i b i t s i n c l u d e d vessels w h i c h a r e s t i l l i n use t o d a y as p o t s , f l o w e r p o t s , b a s i n s , j u g s a n d also r e c o n ­ structions of vessels o n c e u s e d s u c h as colanders, churns, m o r t a r s , threelegged crucibles a n d Jewish t a l ­ low candlesticks. A m o n g t h e n o n t r a d i t i o n a l pots at present b e i n g p r o d u c e d w h e r e w e r e vases a n d j u g s f o r f l o w e r s , s o u ­ v e n i r p l a t e s a n d b o t t l e s a l l of v e r y d o u b t f u l a e s t h e t i c value. The e x h i b i t i o n showed t h a t pottery despite t h e aid i t is r e c e i v i n g is a d y i n g c r a f t . O n l y t e n y e a r s ago t h e r e w e r e 200 p o t t e r y c e n t r e s i n P o l a n d , a t t h e m o ­ m e n t t h e r e a r e a b o u t 50. T h e r e is a s h o r t a g e o f s u c ­ cessors a n d p u p i l s a n d t h i s w i l l f o r c e t h e c l o s u r e of many workshops in the not too distant future. There a r e f e w p o t t e r s s u c h as J a n K o t i n M e d y n i a G ł o g o w s k a or E d w a r d Gacek i n S k o m i e l n o B i a l a . A t t h e e n d of t h e a r t i c l e t h e a u t h o r g i v e s a l i s t the prize winners. of �J a n i n a Łukasiewicz — SOME PROBLEMS OF FOLK CERAMICS I N POLAND, REFLECTIONS ON THE COLLECTION IN THE ETHNOGRAPHIC MU­ SEUM IN TORUŃ A d a m Bartosz ROMETER — PALAMENTER — A FOLK BA­ T h e a u t h o r a n a l y s e s t h e age o f t h e p o t t e r s w h o a r e a c t i v e a t p r e s e n t a n d notes o n one h a n d t h e d e c l i n e in the n u m b e r of active centres of pottery w h i c h r e ­ sults f r o m a shortage of y o u n g people w h o w o u l d take over f r o m t h e old masters. O n t h e other h a n d there is a d e m a n d f o r t h e p o t s , f o r s o u r i n g m i l k a n d m a k i n g s a u e r k r a u t . T h e a u t h o r t h e n sees a w a y o f h a l t i n g t h e decline i n t h i s area. T h e b a r o m e t e r w h i c h is d e s c r i b e d h e r e is t o b e f o u n d n e a r C i ę ż k o w i c e im T a r n o w P r o v i n c e a n d w o r k s thanks to t h e reaction of a plant called palamenter ( e r o d i u m c i e n t a r i u m ) t o c h a n g e s i n h u m i d i t y . T h e seed w h i c h is a t t a c h e d t o t h e b a r o m e t e r f a c e p o i n t s t o Wheather — Change — Rain — Storm according to changes i n h u m i d i t y . Р Е З Ю М Е Р о м а н Р е й н ф у с с — ВЛИЯНИЕ РЕМЕСЛЕННОГО ПРОИЗВОДСТВА ПРЕДМЕТОВ К У Л Ь Т А НА НАРОД­ НУЮ КАМЕННУЮ СКУЛЬПТУРУ В статье рассматривается производство р е м е с л е н ­ н ы х ф и р м , с у щ е с т в о в а в щ и х на п е р е л о м е XIX—XX веков в давней Г а л и ц и и , к о т о р ы е в ы п у с к а л и пред­ м е т ы к у л ь т о в о г о назначения. П о д в л и я н и е м р а с п р о ­ с т р а н я е м ы х этими ф и р м а м и образцов м е н я л и с ь в к у с ы деревни, что в свою о ч е р е д ь в ы з ы в а л о п е р е м е н ы в производстве сельских каменотесных мастерских. Р е л я ц и и об этих мастерских о п и р а ю т с я на о б н а р у ­ ж е н н ы е с р е д и с о х р а н и в ш и х с я бумаг каменотесов, к о ­ т о р ы е содержат р а с ц е н о ч н ы е ведомости и ш а б л о н ы , как, например, п о л ь с к о - и т а л ь я н с к и й прейскурант ф и р ­ мы I n s a m - P r i n o t h предприятия которой находились в Т и р о л е и Ломбардии. Упомянутый прейскурант б ы л найден в к р а к о в с к о й мастерской С т а н и с л а в а Б о д н и ц к о г о . Ф и р м а в ы п у с к а л а все н е о б х о д и м ы е д л я к о с т е л о в п р е д м е т ы , начиная с ф и г у р о к в в и ф л е е м с к и х я с л я х в п л о т ь до г о т о в ы х а л т а р е й , амбон и . к у п е л е й . П о л ь ­ ские и з г о т о в и т е л и р а б о т а л и по образцам этой и п о д о б ­ н ы х ей ф и р м , издавая собственные ш а б л о н ы и п р е й ­ скуранты. До н а ш и х дней с о х р а н и л и с ь т о л ь к о ф р а г м е н т ы этих п е ч а т н ы х изданий и среди них н е с к о л ь к о стра­ ниц прейскуранта „Предприятия художественной с к у л ь п т у р ы " В о й ц е х а Самка. Самек у ч и л с я в к р а к о в ­ ской п р о м ы ш л е н н о й ш к о л е , затем в В е н е в п р е д п р и ­ ятии „ Э к к х е р д и К о н е ц к и " . В е р н у в ш и с ь в 1885 г. на родину Самек о т к р ы л собственную м а с т е р с к у ю в Б о х пе. У него р а б о т а л о 30—40 ч е л о в е к : р и с о в а л ь щ и к и , с к у л ь п т о р ы - о р н а м е н т и с т ы , п о з о л о т ч и к и и др., так наз. „ а и с т ы " , к о т о р ы е р а б о т а л и сеэонно (с весны до о с е н и ) при п р е д в а р и т е л ь н о й обработке каменных блоков. А в т о р статьи рассматривает и з д е л и я у ч е н и к о в м а с т е р ­ ской. В мастерской в ы п о л н я л и с ь д е р е в я н н ы е и к а м е н н ы е статуи святых, а л т а р и р а з л и ч н ы х с т и л е й , п е р е н о с н ы е алтарики, п л а щ а н и ц ы , надгробдия и т.д. В с е эти и з д е л и я в ы п о л н я л и с ь п о образцам предприятий Л е й п ­ цига, М ю н х е н а , С а н к т - У л ь р и х а , причем у ч и т ы в а л и с ь требования ж е р т в о в а т е л я и вводился, например, его святой. Н е с м о т р я па к о н к у р е н ц и ю иностранных ф и р м , ма­ стерская Самка в ы п о л н я л а б о л ь ш о е к о л и ч е с т в о з а к а ­ зов, п р е ж д е всего б л а г о д а р я п о д д е р ж к е духовенства. Р а б о т ы мастерской ш и р о к о р а с п р о с т р а н я л и с ь по всей Галиции и я в л я л и с ь образцом для фигур, выполняе­ м ы х д е р е в е н с к и м и каменотесами, так к а к местное д у х о в е н с т в о о т к а з ы в а л о с ь о с в я щ а т ь те ф и г у р ы , к о т о ­ р ы е не соответствовали п р и н я т ы м канонам. Распространяемые крупными предприятиями обра­ з ц ы с о з д а л и во второй п о л о в и н е п р о ш л о г о века и з ­ в е с т н ы й и к о н о г р а ф и ч е с к и й тип и з о б р а ж е н и й с в я т ы х , ф о р м ц о к о л е й , а т а к ж е д е к о р а т и в н ы х мотивов. Эти о б р а з ц ы в ы т е с н и л и п р е ж н и е н а р о д н ы е с к у л ь ­ п т у р ы ; старые ф и г у р ы , н а х о д и в ш и е с я перед к о с т е л а ­ ми в ы н о с и л и в п о л е , ч т о б ы освободить место новым, напоминавшим „ з н а ч и т е л ь н о у в е л и ч е н н ы е фарфоро­ вые статуэтки". В з а к л ю ч е н и е статьи автор в ы д в и г а е т п о с т у л а т : „ с о з д а т ь наконец м у з е й ц е н н е й ш и х п а м я т н и к о в п а родной каменной с к у л ь п т у р ы " . - Лех Мруз — ЦЫГАНСКИЕ ВОЗЫ Исследователем цыганской к у л ь т у р ы стали в П о л ь ­ ше заниматься л и ш ь в п о с л е д н и е годы. И з у ч е н и ю этого вопроса препятствует ф а к т перемен в образе ж и з н и цыган. О н и п о т е р я л и в о з м о ж н о с т ь ездить та­ борами, п о л у ч и л и к в а р т и р ы , работу, в к л ю ч и л и с ь в м е ­ с т н у ю среду. Т е м н е менее они все е щ е д е р ж а т с я в з н а ч и т е л ь н о й степени о б о с о б л е н н о и в сознании о к р у ж а ю щ е й общественности преобладает негативный стереотип цыгана. Н а с т о я щ а я статья я в л я е т с я первой в задуманной автором серии работ, п о с в я щ е н н ы х х у д о ж е с т в е н н о й к у л ь т у р е п о л ь с к и х цыган. А в т о р рассматривает с п о ­ собы п е р е м е щ е н и я ц ы г а н и и х ж и л ь е , начиная с X V века. Д а л е е п е р е х о д и т к вопросу ц ы г а н с к и х повозок, описывает их э в о л ю ц и ю — сначала обыкновенный к р е с т ь я н с к и й воз, затем б о л е е с л о ж н о е с о о р у ж е н и е , с н а б ж е н н о е п о л о т н я н ы м Н а в е с о м , и, наконец, повозки X X века, п р и с п о с о б л е н н ы е д л я ж и л ь я , с х о ж и е с ц и р ­ ковыми. А в т о р у к а з ы в а е т на о т д е л ь н ы е виды повозок в р а з ­ л и ч н ы х е в р о п е й с к и х странах, отмечает особенности их ф о р м , как например, н е б о л ь ш и е ч е т ы р е х к о л е с н ы е возки н е м е ц к и х цыган либо д в у к о л к и , п о п у л я р н ы е на ю г е Евроцы. Описание возов сопровождается описанием и х декора, росписи, р е з ь б ы , к о т о р ы е и л л ю с т р и р у ю т с я м н о г о ч и с л е н н ы м и фотоснимками. Д а л е е в статье говорится о ф у н к ц и я х , о с н а щ е н и и и способах устройства ж и л о г о интерьера воза. О с о б е н ­ ным р а з н о о б р а з и е м .и б о г а т ы м декором о т л и ч а ю т с я п о ­ в о з к и а н г л и й с к и х цыган. М н о г о ч и с л е н н ы е т и п ы этих повозок в ы п о л н я ю т с я в р я д е р а з л и ч н ы х мастерских. В н а с т о я щ е е время к о ч у ю щ и е цыгане п о л ь з у ю т с я к а м п и п г о в ы м и прицепами и автомашинами, а п р е ж н и е п о в о з к и с т а л и м у з е й н ы м и экспонатами. Эва Ф р ы с - П е т р а ш к о в а — ВСЕПОЛЬСКИЙ КОНКУРС НАРОДНОГО ГОНЧАРСТВА В ТОРУНЕ Ц е л ь ю к о н к у р с а , организованного в Т о р у н е Этно­ г р а ф и ч е с к и м музеем, б ы л о у с т а н о в и т ь п о л о ж е н и е и в о з м о ж н о с т и народного гончарства в н а с т о я щ е е время. В к о н к у р с е п р и н я л и у ч а с т и е 79 гончаров и з 40 ц е н ­ тров, представивших с в ы ш е 300 экспонатов. Самую многочисленную группу составляли гон­ ч а р ы и з Л ю б л и н ш и н ы и К е л е ц ч и н ы , а т а к ж е из о к р е ­ стностей В а р ш а в ы и Л о д з и . Б о л ь ш е всего б ы л о пред­ с т а в л е н о к е р а м и ч е с к и х и з д е л и й красного цвета, п о ­ к р ы т ы х г л а з у р ь ю . С р е д и них о с о б е н н о отличались р а б о т ы с п е ц и а л ь н о премированного К а з и м е ж а В о з ь н я ка и з О л а в ы , единственного п р о д о л ж а т е л я искусства многоцветной росписной п о к у ц к о й керамики. К о н к у р с п о к а з а л , что на высоком у р о в н е п о - п р е ж ­ нему н а х о д я т с я р а б о т ы г о н ч а р о в из М е д ы к и Г л о г о в ской, и з Баранова и П у л а в . Н о о ч е н ь с н и з и л с я у р о ­ вень работ в Л о н ж с к е О р д ы н а ц к о м . З а б ы л и с своих традиционных у з о р а х г о н ч а р ы и з П у щ и Б я л о й ; р о с ­ пись и х и з д е л и й стала скромнее;, чем в б ы л ы е годы. С н и з и л с я у р о в е н ь работ м а с т е р с к и х Р ы ш а р д а Н е ц л а из Х м е л ь н а и Бернарда К р у л я из К а р т у з . Замечается т а к ж е снижение у р о в н я гончарства на территории К е л е ц к о г о района. 127 �П е р е с т а ю т у ж е работать старые з а м е ч а т е л ь н ы е г о н ч а р ы : К о и о п ч и н ь с к и и з Б а л и м о в а и В о з ь н я к из О л а в ы б л и з В р о ц л а в а п о д д е р ж и в а ю щ и й традиции г у ­ ц у л ь с к о й керамики. К р о м е того на к о н к у р с е б ы л а представлена п е г л а з у р о в а н н а я посуда (бисквиты), а т а к ж е б о л ь а ш я г р у п п а черной к е р а м и к и (сиваки). П р е к р а с н о й ф о р м о й и высоким т е х н и ч е с к и м у р о в н е м о т л и ч а л и с ь и з д е л и я и з Ч е р н о й Вей, З а л е с я и Г л о г о в с к о й М е д ы к и . Среди экспонатов конкуррса н а х о д и л а с ь д о н ы н е у п о т р е б л я е м а я посуда; г о р ш к и , макитры, ц в е т о ч н ы е горшки, традиционные „двояки" и „ т р о я к и " ( 2 или 3 горшка, соединенных р у ч к о й ) , миски, к у в ш и н ы и банки, а т а к ж е р е к о н с т р у к ц и и п о с у д ы , вышедшей из у п о т р е б л е н и я : д у р ш л а г и , м а с л о б о й к и , трехногие сосудики, так наз. т ы г е л ь к и , ступки, подсвечники и т.д. Среди нетрадиционных предметов, в ы п о л н я е м ы х в н а с т о я щ е е время, б ы л и п р е д с т а в л е н ы в а з о н ы и к у в ­ ш и н ы д л я цветов, т а р е л к и „ п а м я т к и " , ф л а к о н ы о ч е н ь с о м н и т е л ь н о эстетического качества. О б з о р экспонатов п о к а з а л , что, несмотря на под­ д е р ж к у г о н ч а р н о е д е л о отмирает. Е щ е л е т десять назад в П о л ь ш е б ы л о ок. 200 г о н ч а р н ы х центров, в настоя­ щ е е время и х насчитывается по всей вероятности ок. 50. В с к о р е , из-за отсутствия преемников и у ч е н и к о в , придется з а к р ы т ь многие мастерские. М о л о д ы х г о н ч а ­ ров работает немного (напрум. Я н К о т и з М е д ы к и Г л о ­ говской и Эдвард Гацек из С к а м е л ь н о й В я л о й ) . В заключение м и р о в а н н ы х лиц. автор статьи приводит список пре­ Я пи п а Л у к а с е ви ч — НЕКОТОРЫЕ ПРОБЛЕМЫ НАРОДНОГО Г О Н Ч А Р С Т В А В П О Л Ь Ш Е Н А ОСНО­ ВАНИИ ОПЫТА И НАБЛЮДЕНИЙ ЭТНОГРАФИ­ ЧЕСКОГО МУЗЕЯ В ТОРУНЕ А в т о р статьи, а н а л и з и р у я возраст г о н ч а р о в - р а б о т ­ ников 40 предприятий, констатирует с одной стороны процесс н е у к л о н н о г о с о к р а щ е н и я их ч и с л а в связи с н е х в а т к о й м о л о д е ж и ; готовой перенять у м е н и е ста­ р ы х мастеров, а с д р у г о й с т о р о н ы о т м е ч а е т б о л ь ш о й спрос на г о н ч а р н ы е и з д е л и я (например посуду для к в а ш е н и я к а п у с т ы , м о л о к а ) . П о мнению автора с у щ е ­ ствует в о з м о ж н о с т ь з а д е р ж а т ь процесс упадка этого вида ремесла. Адам Бартош БАРОМЕТР — ПАЛЯМЕНТЕР — НАРОДНЫЙ О п и с ы в а е м ы й барометр, к о т о р ы й встречается в о к р е с т н о с т я х Ц е н ж к о в и ч ( Т а р н о в с к о е воеводство), д е й ­ ствует на основе р е а к ц и и растения, называемого у нас п а л я м е н т е р ( e r o d i u m c i e n i t a r i u m ) на п е р е м е н ы в л а ж ­ ности в о з д у х а . В зависимости о т степени в л а ж н о с т и в в о з д у х е п р и к р е п л е н н о е к диску семя у п о м я н у т о г о растения у к а з ы в а е т погоду — п е р е м е н у , д о ж д ь , б у р ю . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca4c19dfd21948dcd5a426bd7da5f9a8.pdf 443e77538a09db21cbd2944375961ad9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3510 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3289 Title A name given to the resource Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.3, s.130 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA AKADEMIA NAUK • INSTYTUT SZTUKI • ROK XXXIII • 1979 • Nr 3 polska sztuka ludowa W R O C Ł A W W A R S Z A W A ZAKŁAD N A R O D O W Y I M I E N I A O S S O L I Ń S K I C H , K R A K Ó W G D A N S K W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS Ludwik Determinants of Polish folk X l X t h century Stomma Franciszek Krzysztof Kotula Ruszel Jacek Łodziński Katarzyna 131 Stoves ИЗ The drawings of Wojciech Gerson which show Polish folk dress i n Rzeszów Museum 161 Katarzyna Zielonki 171 About Gawłowa culture in the Gawłowa — A painter from herself 177 REVIEWS Aleksander Jackowski Aleksander Jackowski CHRONICAL IV—VI 1979 SUMMARY РЕЗЮМЕ OF A R T I C L E S A n t o n i K r o h , Modern folk sculptore Karpatian Region M a r i a n Pokropek, . . . . . . The Płock fair of the 187 . . 188 189 191 192 R E D A G U J E Z E S P Ó L : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan Krzysztof M a k u l s k i , Jerzy Łoziński, Jacek Olędzki, Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretarz redakcji — Ewa O ź m i n k o w s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e ­ chowska. T ł u m a c z e n i a — Krzysztof B o b i ń s k i (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5a47add3b52cac9e711d59d0929d43.pdf 169ff62237ed32f62ef4d73e46c70eb8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2969 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2773 Title A name given to the resource Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.82-85 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dohnal, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 �będącej zbiorem opubikowanych wcześniej esejów. Konieczne w tym miejscu staje się zwrócenie uwagi na inspira­ cje, z których autor The Andaman... czerpał konstruując postulowa­ ną przez siebie metodę badań antropologicznych. W pracach swych powoływał się on na dorobek Herberta Spencera i Emila Durkheima. To właśnie w ich koncepcjach socjologicznych odnaleźć można podstawowe dla stworzonej przez Radcliffe-Browna metody pojęcia „struktury" i „funkcji". Brak miejsca nie pozwala tutaj na przedstawienie sposobu w jaki Radcliffe-Brown adoptował i reinterpretował te pojęcia dla potrzeb prowadzonych analiz antropolo­ gicznych. To co najważniejsze to fakt, że ukształtowane pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej poglądy na zawsze odsunęły go od, dominujących dotąd w antropologii, modeli wyjaśnień genetycznych. Co więcej, to właśnie na gruncie tej tradycji stworzył on swój program analizy strukturalno-funkcjonalnej, wykorzystanej później przez wielu następców. Niezwykle interesujący problem, w jaki sposób paradygmat ten był dalej wzbogacany i modyfikowany przez kolejne pokolenia badaczy nie może być w tym miejscu szerzej rozwinięty. Z pewnością wart jest on jednak osobnego i wnikliwego omówienia. Istotną, pozytywistyczną cechą teorii Radcliffe-Browna było jego przekonanie o istnieniu daleko idących analogii pomiędzy życiem społecznym i organicznym. Stanowisko to widoczne jest już w samym widzeniu przez niego antropologii społecznej. W 1940 roku w artykule On Social Structure pisał on: „Antropologię społeczną pojmuję jako teoretyczną naukę przyrodniczą o społe­ czeństwie ludzkim. Oznacza to, że badanie zjawisk społecznych dokonuje się metodami bardzo podobnymi do tych, których używa się w naukach fizycznych czy biologicznych." Najistotniejszych analogii pomiędzy tymi dwoma typami organizmów - społecznym i biologicznym - upatrywał Radcliffe-Brown w podobnym sposobie ich organizacji, które istotę stanowiło powiązanie poszczególnych elementów - jednostek bądź komórek - w zintegrowaną całość. Podobnie zatem jak to ma miejsce w naukach przyrodniczych, również w antropologii społecznej wyróżnić można, zdaniem autora, trzy rodzaje badań struktury społecznej. Pierwszy to morfologia społeczna - badania nad istotą struktury społecznej, jej zróżnicowaniem i klasyfikacją. Drugi to fizjologia społeczna - badania nad funkcjonowaniem struktur społecznych. I trzeci wreszcie, to badania nad rozwojem i zmianami struktur. W duchu tej właśnie tradycji intelektualnej Radcliffe-Brown prowadził badania społeczeństw pierwotnych. Stworzona przez niego metodologia może być, zgodnie ze słowami autora, „sprowa­ dzona do trzech podstawowych i połączonych ze sobą pojęć: procesu, struktury i funkcji" . Punktem wyjścia w rozważaniach autora Structure and Func­ tion... było przekonanie, iż rzeczywistość z jaką ma do czynienia antropolog jest procesem życia społecznego. Na proces ten składa się nieskończona liczba indywidualnych i zbiorowych działań i interakcji międzyludzkich. Wśród ich różnorodności istnieją jednak dające się uchwycić regularności, owe - wspomniane już -formy życia społecznego. Analityczny opis działań składających się na proces społeczny ukazuje w jaki sposób są one ze sobą powiązane i jak tworzą koherentny system społeczny. Opis taki uwidacznia ponadto, że działania te nigdy nie są przypadkowe. Przeciwnie, tworzą one uporządkowany układ - strukturę społecz­ ną.' W ramach takiej struktury jednostki powiązane są ze sobą w zintegrowaną całość dzięki istnieniu relacji społecznych (np. stosunków pokrewieństwa). Obok nich za część struktury społecz­ nej Radcliffe-Brown uważał zróżnicowanie jednostek i klas (np. pozycja społeczna kobiet i mężczyzn, wodzów i członków wspólno­ ty) . Co szczególnie istotne, uważał on, że struktura społeczna nie jest konstrukcją teoretyczną, lecz stanowi bezpośredni przedmiot obserwacji, korespondujący wprost z empiryczną rzeczywistością. Istnienie i trwanie struktury społecznej zapewnione są przez proces życia społecznego, funkcjonowanie struktury. W ten sposób dochodzi Radcliffe-Brown do kolejnego istotnego punktu swojej teorii, do pojęcia funkcji. Funkcją wszelkiej aktywności społecznej określał on rolę jaką odgrywała ona w życiu społecznym jako całości i poprzez to wkład jaki wnosiła w utrzymywanie ciągłości strukturalnej, tj. istnienie grupy." Pojęcie ciągłości strukturalnej określało według Radcliffe-Browna pierwszy warunek konieczny dla istnienia każdego społeczeństwa. Drugim warunkiem zaś była 5 6 7 8 10 konieczność istnienia w każdej grupie zespołu praw dotyczących ludzi i rzeczy, które w sposób precyzyjny zapobiegają powstawaniu nierozwiązywalnych konfliktów. Istnienie takich konfliktów wyni­ ka z wewnętrznego zróżnicowania grupy. Zdaniem RadcliffeBrowna istotne jest jednak by równocześnie istniały instytucjonalne formy ich rozwiązywania. Należy w tym miejscu zaznaczyć, że stanowisko teoretyczne autora Structure... z biegiem czasu ulegało istotnym przeobraże­ niom, przechodząc od prostego traktowania społeczeństw jako zwartej całości organicznej, poprzez zwrócenie uwagi na ich wewnętrzne zróżnicowania, aż do próby odkrycia i wytłumaczenia zasad leżących u podstaw tego zróżnicowania. W efekcie wy­ pracował on strukturalno-funkcjonalną metodę badań społeczeństw pierwotnych, która głównym przedmiotem analizy uczyniła struk­ turę społeczną. W oparciu o tę teorię wysunął szereg hipotez badawczych poddanych później antropologicznej interpretacji. Spektrum zainteresowań badawczych Radcliffe-Browna było bardzo szerokie. W pracach swych poruszał on wiele tematów - od rozważań dotyczących statusu antropologii, przez zagadnienia metodologiczne, po pytania dotyczące systemów pokrewieństwa, religii czy organizacji politycznej. Wszystkie one rozwijały przyję­ te przezeń założenia teoretyczne i dowodziły, że działania społecz­ ne w ramach tych systemów były zorganizowane wokół instytucji, takich jak małżeństwo, rodzina, wodzostwo i innych. Mówiąc zaś o funkcjach tych instytucji podkreślał rolę jaką odgrywały one w trwałości struktury społecznej. Szczególnie wiele uwagi po­ święcił Radcliffe-Brown badaniom systemów pokrewieństwa, które uważał za podstawę organizacji społeczeństw pierwotnych. W roku 1935 napisał on: „Cechą charakterystyczną większości tych społeczeństw (pierwotnych - przyp. W.D.) jest to, że wzajem­ ne stosunki jednostek są w nich w większości oparte na bazie pokrewieństwa; realizowane jest to poprzez istnienie ustalonych wzorów zachowań wobec każdej rozpoznawalnej kategorii po­ krewieństwa.' ' Tym co szczególnie interesowało Radcliffe-Brow­ na w badaniach systemów pokrewieństwa była ich morfologia. Pytał zatem o ich istotę i przyczyny zróżnicowania poszczególnych systemów oraz próbował je klasyfikować. Punktem wyjścia w tych dociekaniach stało się stwierdzenie, że podstawą każdego systemu pokrewieństwa jest rodzina. W niej bowiem odnaleźć można podstawowe dla danej grupy typy więzi społecznych łączących ze sobą różne kategorie krewnych. Na poziomie podstawowym są to bowiem relacje pomiędzy rodzicami i dziećmi, mężem i żoną oraz rodzeństwem. Relacje drugiego rzędu zależą od powiązań między dwoma rodzinami podstawowymi - mamy w nich do czynienia z takimi kategoriami jak ojciec ojca czy brat matki. Jeszcze wyżej stoją takie stosunki jak żona brata matki czy syn brata ojca. Zdaniem Radcliffe-Browna w każdym społeczeństwie istnieje określona liczba tego typu więzi, która potrafi być właściwie rozpoznawana przez jednostkę. Zatem pierwszą cechą różnicującą systemy po­ krewieństwa jest ich zasięg, który decyduje o tym jaki krąg krewnych jest rozpoznawany. Istnieją systemy o szerokim i wąskim zasięgu. W każdym jednak z nich, w ramach rozpoznawanego zbioru krewnych, istnieją określone sposoby nazywania rodzaju łączącej ich więzi. To właśnie od tych sposobów zależy charakter danego systemu. Zdaniem Radcliffe-Browna reguły jakie pojawiają się w określaniu poszczególnych krewnych zależą od cech systemu pokrewieństwa. Nie wdając się tutaj w szczegółowe opisy wszystkich typów terminologii pokrewieństwa stwierdzić jednak należy, że zarówno systemy klasyfikacyjne jak i nieklasyfikacyjne (opisowe) dzielą krewnych na ściśle określone kategorie. Wobec każdej z nich obowiązuje odpowiedni wzór zachowania. Naczelną zasadą jest zawsze fakt, że włączenie dwóch krewnych do jednej kategorii - np. określenie ich terminem ojciec - implikuje istnienie daleko idącego podobieństwa w zachowaniu wobec nich. Z kolei zakwalifikowanie dwóch osób do odmiennych kategorii - np. ojciec i brat - powoduje różnice w zachowaniu się wobec nich. W obu przypadkach społeczna funkcja systemu pokrewieństwa jest jednak taka sama - zapewnia on uporządkowany i efektywny układ zachowań łączący jednostki. Równie wiele miejsca co studiom nad morfologią systemów pokrewieństwa poświęcił Radcliffe-Brown analizie ich funkcjono­ wania. Stawiał on pytanie o to, w jaki sposób przyczyniają się one 12 13 1 4 13 83 �do utrzymywania ciągłości strukturalnej systemu społecznego, do jego życia. By mogły one temu służyć konieczne jest ciągłe ich odtwarzanie w praktyce społecznej. Dokonuje się ono nie tylko przez powtarzające się uzusy terminologiczne, lecz również za­ chowania właściwe danej strukturze pokrewieństwa. Aby jednak mogły one trwać konieczne jest by były przekazywane pomiędzy pokoleniami. Według Radcliffe-Browna najlepiej warunek ten realizują unilinearne formy organizacji. W ich ramach dokonuje się bowiem transmisja statusu społecznego oraz towarzyszących mu praw i obowiązków wobec wspólnoty. Dowodem potwierdzającym trafność tego spostrzeżenia miał być fakt, iż większość społe­ czeństw pierwotnych to właśnie unilinearne grupy pochodzeniowe. Niezależnie od tego, czy są to grupy matry- czy patrylinearne funkcja systemu pokrewieństwa jest w nich identyczna - utrzymuje on organizację społeczną danej zbiorowości w określonych trady­ cjach (wzory zachowań) i określonych warunkach środowiska naturalnego. W ten sposób systemy te przyczyniają się do zachowania ciągłości strukturalnej grupy i wypełniają pierwszy, z wspomnianych wcześniej, warunków niezbędnych dla istnienia każdego społeczeństwa. Warunek drugi - konieczność istnienia instytucjonalnych form zapobiegania nierozwiązywalnym konflik­ tom i utrzymywania stabilności systemu społecznego-zabezpieczają szczególne regulacje, których przykładem mogą być tzw. stosunki żartobliwej poufałości (joking relationship). Odrzucając wcześniejsze, pseudohistoryczne teorie tłumaczące ich genezę, Radcliffe-Brown wskazał, że istotą ich funkcji jest właśnie łagodze­ nie i stabilizowanie potencjalnie wrogich stosunków pomiędzy jednostkami (np. brat matki i syn siostry), bądź grupami społecz­ nymi (np. plemionami). 16 17 Istotną myślą jaka nieustannie przewija się w rozważaniach autora Structure... jest przekonanie, że dla zrozumienia każdego aspektu życia społecznego, ekonomicznego, politycznego czy religijnego, niezbędna jest znajomość systemu pokrewieństwa. W nim bowiem zakodowany jest podział grupy na takie struktury jak moiety, ród czy lineaż. Co więcej, to poprzez system pokrewień­ stwa sprawowana jest kontrola nad ziemią i organizacją gospodarki plemiennej. Nie sposób w ramach tak krótkiego szkicu zaprezentować poglądów interesującego nas autora dotyczących wszystkich poru­ szanych przezeń tematów. Istotnym jest jednak stwierdzenie, że niezależnie od tego jakiej sfery zagadnień one dotyczyły - prawnej, religijnej czy politycznej - to zastosowany w nich schemat interpretacyjny był zawsze taki, jak w przypadku badań nad strukturami pokrewieństwa. Ich celem było ukazanie roli jaką podsystemy te odgrywają w istnieniu i odtwarzaniu ogólnego systemu. Dobrego przykładu dostarczają tu uwagi Radcliffe-Brow­ na dotyczące społecznej funkcji religii. W analizach tych, zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicznymi, odrzucał on spekula­ cje na temat pochodzenia religii i jej ewolucji. Uwagę swą koncentrował natomiast na poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o wkład jaki wnosi ona w ukształtowanie się i trwanie porządku społecznego. Autor The Anadaman... uważał, że przedmiotem antropologicznych badań nad religią nie powinny być wierzenia, ocena ich prawdziwości bądź fałszywóści, ale ich konsekwencje - to znaczy zbiorowe obrzędy i rytuały. To w ich kontekście należy stawiać pytanie o społeczną funkcję religii." Wiemy już z wcześ­ niejszych rozważań, iż wzory stosunków społecznych danej zbioro­ wości zakodowane są w jej strukturze pokrewieństwa. Radcliffe-Brown zadaje jednak pytanie o ich motywacje, rządzące nimi przekonania, i stwierdza, że: „uporządkowane życie społeczne zależy od obecności w ludzkich umysłach pewnych uczuć, które kontrolują zachowanie jednostki wobec innych. Rytuały (religijne -przyp. W.D.) można traktować jako symboliczne wyrażanie tych uczuć". " Ich funkcją zaś jest regulowanie, trwanie i międzypokoleniowe transmitowanie uczuć, od których zależy konstrukcja układu społecznego. Oczywiście, a jest to teza morfologii społecz­ nej, istnieje wielkie zróżnicowanie religii ludów pierwotnych. Dzieje się tak dlatego, że społeczeństwa te różnią się między sobą swą strukturą. A ponieważ religia, poprzez swoje obrzędy, służy wyrażaniu uczuć, od których ona zależy, więc spotkać można tak wiele jej postaci. 18 2 Słuszności tej tezy autor dowodzi interpretując kult przodków oraz totemizm, które traktuje jako różne formy religii. Zwracał on uwagę na fakt, że kult przodków najczęściej występuje wśród 84 plemion, których organizacja społeczna oparta jest na grupach lineażowych. Wyrażany jest on w obrzędach poświęconych zmar­ łym członkom lineażu. W ten sposób ich żyjący członkowie umacniają w sobie poczucie przynależności do grupy i odtwarzają swą strukturę społeczną, która oparta jest na jedności lineażu. Z kolei totemizm rozpowszechniony jest głównie wśród Australij­ czyków. Ich plemiona bazują na niewielkich grupach terytorial­ nych. Poprzez rytuały totemiczne podkreślany jest związek każdej z tych zbiorowości z wybranym gatunkiem naturalnym. Przyczynia się to do utrwalenia jej solidarności i służy podkreśleniu uczucia odrębności. Z drugiej zaś strony, poprzez powiązanie szeregu grup lokalnych z różnymi gatunkami naturalnymi, wyrażony jest zwią­ zek plemienia jako całości z odwiecznym porządkiem świata natury. Później Radcliffe-Brown zaproponował nową interpretację tote­ mizmu zwracając uwagę na fakt, że dobór takich a nie innych gatunków tworzy w skali plemienia pary opozycji (np. jastrząb i wrona), których funkcja społeczna jest analogiczna do stosunków żartobliwej poufałości w systemie pokrewieństwa. W obu inter­ pretacjach istotne jest jednak to, że obrzędy totemiczne zapewniają ciągłość strukturalną grupy. Badania prowadzone nad kultem przodków i totemizmem służyły ich autorowi do wykazania tezy, iż wśród niektórych społeczeństw, zwłaszcza pierwotnych, istnieje bezpośredni i ścisły związek między religią i strukturą społeczną. W przypadku ludów bardziej złożonych, których struktura jest bogatsza, związek ten jest często niebezpośredni i trudny do uchwycenia. Przedstawiłem dotychczas ogólne założenia teoretyczne, jakich dokonał Radcliffe-Brown, w odniesieniu do dwóch zagadnień badawczych - stosunków pokrewieństwa i religii. Z całą pewnością można stwierdzić, że problematyka ta stanowiła centralny punkt jego zainteresowań antropologicznych. Dlatego też proponuję, by zastanowić się przez chwilę nad tym, jakie były najistotniejsze cechy uprawianej przez niego antropologii. Innymi słowy, w tej chwili interesować mnie będzie problem jej statusu epistemologicznego. Należałoby rozważania te zacząć od zwrócenia uwagi na fakt, że zainteresowanie problemami epistemologicznego statusu twierdzeń naukowych stanowi, od pewnego czasu, coraz istotniejszy temat współczesnej refleksji humanistycznej. Również na gruncie pol­ skim tendencja ta zdaje odnajdywać swoje potwierdzenie. Przy­ kładem mogą być choćby wydane niedawno prace Jerzego Kmity Kultura i poznanie oraz Michała Buchowskiego i Wojciecha Burszty O założeniach interpretacji antropologicznej . Truizmem już dzisiaj wydaje się stwierdzenie, że antropolog w swej pracy postępuje zgodnie z przyjętymi przez siebie założenia­ mi teoretycznymi (to, czy jest on tego świadom czy nie, jest dla rezultatu prowadzonych badań drugorzędne). Założenia te wyras­ tają z jego edukacji kulturowej oraz akceptowanej przezeń wizji świata i człowieka. W efekcie „w teren" wyrusza on wyposażony w swego rodzaju „przedsądy", dotyczące interesującej go rzeczy­ wistości, i z nimi przystępuje do jej badania. I choć często w trakcie prowadzonych badań ulegają one przeobrażeniom, to ich teoriotwórcza rola pozostaje bardzo istotna. Powstaje zatem w tym kontekście pytanie o prawomocność proponowanej przezeń inter­ pretacji badanych aspektów kultury. Jeśli wrócimy teraz do punktu, w którym przedstawiłem tradycję intelektualną, jaka przyczyniła się do ukształtowania teorii kultury (społeczeństwa) proponowanej przez Radcliffe-Browna, to-trafnie chyba - dojdziemy do wniosku, że „przedsądy" z jakimi przy­ stępował on do badania ludów australijskich i afrykańskich skrys­ talizowały się pod wpływem tradycji spencerowsko-durkheimowskiej, oraz ustaleń nauk biologicznych. Poglądy te, mimo porzucenia przez autora Structure... paradygmatu ewolucjonistycznego i za­ stąpienia go funkcjonalistycznym, pozostały niewruszenie pozyty­ wistyczne. U ich podstaw leżało przekonanie, że nauka, więc także antropologia, potrafi z precyzją odkrywać prawa rządzące światem, tak społecznym jak biologicznym. Jej ustalenia zaś są w tym zakresie niepodważalne i prawomocne. 21 22 23 24 11, 26 27 Doniosłą konsekwencją pozytywizmu Radcliffe-Browna było postrzeganie przez niego społeczeństw pierwotnych jako funkc­ jonalnie ustrukturyzowanych całości. Znalazło to odbicie w postu­ lowanym kontekstowym interpretowaniu rzeczywistości. Tylko poprzez odniesienie danego zjawiska do innych można, zgodnie �z tym postulatem, właściwie odczytać jego funkcję. Jest to naczelne zadanie antropologa, który starać się winien interpretować badane zjawiska kulturowe poprzez funkcjęjaką odgrywają one w utrzyma­ niu procesu życia społecznego. Przedmiotem badań antropologicz­ nych staje się więc struktura społeczna będąca uporządkowanym układem działań. Przykłady zrelacjonowanych wcześniej analiz systemów pokrewieństwa i religii dobitnie wykazują, iż w pracach swych Radcliffe-Brown pozostawał wierny tym założeniom. Podkreślić tutaj należy kolejną konsekwencję przyjętej przezeń teorii. Otóż autor The Andaman... postrzegał system pokrewieństwa jako coś rzeczywistego, realnie istniejącą strukturę, którą można badać i opisywać wprost. Co więcej, nie odróżniał on ideologicz­ nego i empirycznego poziomu systemu pokrewieństwa, ujmując go jako uwzorowany układ relacji międzyjednostkowych i grupowych. W pracach swych Radcliffe-Brown wyrażał przekonanie, że system pokrewieństwa jest głównym modulatorem życia społeczeństw pierwotnych. Stanowisko takie stało się później przedmiotem poważnej krytyki jego adwersarzy (wyraża ją np. Edmund Leach w swym autobiograficznym eseju Glimpses of the Unmentionable In The History of British Social Anthropology *). 1 Akceptowanie biologicznie rozumianej koncepcji struktury im­ plikowało szereg innych konsekwencji epistemologicznych. Radc­ liffe-Brown zakładał i dowodził, że wszystkie elementy systemu społecznego są funkcjonalne, służą podtrzymywaniu ciągłości strukturalnej i zapobiegają nierozwiązywalnym konfliktom. Wyda­ je się, że założenie to miało doniosłe znaczenie i wpływało na dobór interesujących go tematów badawczych. Z ustaleń współczesnej antropologii wiemy bowiem, że nie wszystkie aspekty kultury są w takim rozumieniu funkcjonalne. Osobnym problemem jaki nasuwa się przy lekturze prac Radcliffe-Browna jest zagadnienie dynamiki społecznej. Choć postulował on konieczność prowadzenia badań nad przemianą struktur, to jednak w praktyce poświęcił temu bardzo niewiele uwagi. Dokony­ wane przez niego opisy społeczeństw pierwotnych skupiały się na zagadnieniu społecznego ekwilibrium. Wynikało to z faktu, iż zakładana koncepcja plemienia jako ustrukturalizowanej całości funkcjonalnej przyjmowała jego pełną integrację i zdolność do doskonałej reprodukcji. Twierdził, przypomnijmy to tutaj, że w każdej zbiorowości istnieją instytucje zapobiegające powstawa­ niu takich konfliktów, które mogłyby zagrozić jej trwaniu. Wy­ klucza to zatem możliwość powstania takich napięć, które mogłyby przeobrazić istniejącą strukturę. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się, że pomijanie problematyki dynamiki procesów społecznych, wynikające z konstrukcji przyjętej teorii, stanowiło istotny element ograniczający jej możliwości poznawcze. Ponadto nasuwa się pytanie o adekwatność proponowanego przez Radcliffe-Browna modelu społeczeństwa pierwotnego, wobec zmieniającej się prze­ cież rzeczywistości. Jest to więc pytanie o wzajemny stosunek abstrakcyjnego, postulowanego modelu teoretycznego i jego od­ niesienia. Chciałbym w tym miejscu zwrócić jeszcze uwagę na kolejny istotny element omawianej tu koncepcji. Dla rozstrzygnięć prob­ lemu epistemologicznego statusu wysuwanych teorii ma on z pew­ nością znaczenie fundamentalne. Rozstrzyga bowiem o sposobie PRZ 1 A. Kuper, The Invention of Primitive Society. Transformations of an Illusion, London 1988 A.R. Radcliffe-Brown, The Andaman Islanders, Cambridge 1922 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London s. 2 A.R. Radcliffe-Brown, Structure and Function in Primitive Society. Essays and Addresses, London A.R. Radcliffe-Brown, On Social Structure, w: wyd.cyt., s. 189 A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept of Function in Social Science, w: wyd.cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: wyd. cyt., s. 14 * Tamże, s. 4 Tamże, s. 10 A.R. Radcliffe-Brown, On Social..., wyd. cyt., s. 191 " A.R. Radcliffe-Brown, On the Concept..., wyd. cyt., s. 180 A.R. Radcliffe-Brown, Patrilineal and Matrilineal Succesion, w: wyd. cyt., s. 43 M. Flis, Teorie struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, WroclawWarszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1988, s. 47 " A.R. Radcliffe-Brown, The Mother's Brother in South Africa, w: wyd. cyt., s. 29 " A.R. Radcliffe-Brown, The Study of Kinship Systemu, w: wyd. cyt., ss. 49-88 " A.K. Paluch, A.R. Radcliffe-Brown, w: A.K. Paluch, Mistrzowie antropologii 2 ! 4 5 6 7 5 10 12 13 ujmowania przez badacza opisywanej rzeczywistości kulturowej. Radcliffe-Browna interesowało porównywanie kultur, wskazywa­ nie na dzielące je różnice i tłumaczenie ich poprzez odwołanie się do odmiennych sposobów ich uwzorowania. Było to podstawą dokonywanych klasyfikacji według systemów pokrewieństwa (opartych na zasadach matry- lub patrylinearności). Krytycy takiego stanowiska wskazywali na fakt, że typologizacje takie - w swej istocie zaczerpnięte z nauk przyrodniczych - opierały się na europocentrycznych i ewolucjonistycznych schematach. Leach określił tę metodę jako „kolekcjonowanie m o t y l i " . Przy­ znając rację tym zarzutom należy jednocześnie podkreślić, iż podejście to niosło ze sobą istotne konsekwencje poznawcze - oznaczało bowiem w istocie przeniesienie wartościowań właś­ ciwych własnej kulturze na kultury badane. Z interesującego mnie tutaj punktu widzenia świadczy to o niedostrzeganiu specyficznych problemów poznania antropologicznego. Należy zatem zadać podstawowe pytanie o to, z jakim sposobem oglądu opisywanej rzeczywistości kulturowej mamy do czynienia w pracach Radcliffe-Browna. Odpowiedź na nie, w świetle tego wszystkiego co wcześniej powiedziałem o jego metodzie, wydaje się jednoznaczna - jest to perspektywa obiektywistyczna (ra­ cjonalistyczna). Z prac tych bowiem wynika jasno przekonanie autora, antropolog może formułować prawomocne sądy dotyczące społeczeństw pierwotnych. Przenosząc to stwierdzenie na płasz­ czyznę sporu pomiędzy relatywizmem i obiektywizmem, można zatem powiedzieć, iż u podstaw teorii funkcjonalno-strukturalnej leżało przekonanie o istnieniu pewnych uniwersaliów poznaw­ czych, dzięki którym możliwe jest interpretowanie zjawisk i in­ stytucji kultur obcych badaczowi. Radcliffe-Brown podkreślał wprawdzie partykularność każdego systemu kultury, ale podejście jego zakładało racjonalizm poznawczy. 29 30 Jak zatem najkrócej można określić uprawianą przez niego antropologię? W aspekcie epistemologicznego problemu poznania cechowała ją z pewnością obiektywizująco-przyrodoznawcza op­ tyka badań kultur pierwotnych. Jej centralnym zadaniem było odkrywanie i tłumaczenie funkcji poszczególnych ich aspektów. Równocześnie zakładała ona pełen obiektywizm proponowanych rozstrzygnięć. Towarzyszyło temu nieuświadamianie sobie po­ strzegania badanych kultur poprzez pryzmat własnych „przedsądów" kulturowych i europocentryzmu. Można więc zaryzykować stwierdzenie, że z pism Radcliffe-Browna, przynajmniej tyle samo co o społeczeństwach pierwotnych, dowiadujemy się o ich europej­ skiej wizji. Nie oznacza to oczywiście, że proponowane przez niego ustalenia tracą swoją wartość. Przeciwnie, Radcliffe-Brown i jego kontynuatorzy stworzyli bardzo inspirującą poznawczo teorię kul­ tury. Umożliwiła ona wyzwolenie się antropologii ze schematów ewolucjonistycznych oraz zaproponowała zupełnie nowe spoj­ rzenie na kulturę pierwotną. Poznanie jej epistemologicznych ograniczeń w niczym wartości tej nie umniejsza. Chciałbym na koniec zaznaczyć, że przedstawiony tutaj szkic nie pretenduje do czynienia ostatecznych ustaleń na poruszany temat. W zamierzeniu moim stanowi on wstępne zasygnalizowanie prob­ lemu jakim jest epistemologiczny aspekt antropologicznych kon­ cepcji plemienia. P I S Y społecznej, Warszawa 1990, s. 170 A.R. Radcliffe-Brown, On Joking Relationships, w: wyd. cyt., s. 90-105 A.R. Radcliffe-Brown, Introduction, w: A.R. Radcliffe-Brown, D. Forde (eds), African Systems of Kinship and Marriage, London 1975, s. 43 A.R. Radcliffe-Brown, Religion and Society, wyd. cyt., s. 155 Tamże, s. 157 Tamże, s. 163 A.R. Radcliffe-Brown, The Sociological Theory of Totemism, w: wyd. cyt., s. 117-132 A.K. Paluch, wyd.cyt, s. 173 A.R. Radcliffe-Brown, Religion..., w: wyd. cyt., s. 177 J. Kmita, Kultura i poznanie. Warszawa 1985 M. Buchowski, W. Burszta, O założeniach interpretacji antropologicznej, War­ szawa 1992 Tamże, s. 9 E . Leach, Glimpsas of the Unmentionable in the History of British Social Anlhroplogy, „Annual Review of Anthropology", vol. 13:1984 E . Leach, Rethinking Anthropology, w: tenże, Rethinking Anthropology, London 1961, s. 2 "' M. Buchowski, W. Burszta, wyd. cyt., s. 81 17 IR 15 2,1 21 22 21 24 25 2 6 27 2ii 2y 85 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9fc76b88cc77b0616ae0b3c08b3cd67.pdf 1d1d4c8d9ca64df15068d514c96ab716 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2772 Title A name given to the resource Marginalia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.81-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marginalia Aleksander Jackowski Pamiętniki. Wciąż pojawiają się na rynku księgarskim pamiętniki. Znajdują czytelników, choć tematyka okupacyjnomartyrologiczna przestaje interesować. Po niezwykłej, i to w skali światowej, erupcji wspomnień z lat wojny i martyrologii narodu, przyszła kolej na wypełnianie „białych plam'' w historii oraz ujawnianie kulisów wydarzeń, znanych nam tylko z prasy czy telewizji. Szczególnym zjawiskiem są pamiętniki z lat wojny. Po­ wstawały, ponieważ ich autorzy mieli świadomość, iż żyli w czasach wyjątkowych, strasznych, i że należy, dla dobra przyszłych pokoleń, dać świadectwo prawdzie. Każdy mógł mieć przekonanie, iż jego życie mogłoby stanowić materiał na książkę. Każdy miał swoje niezwykłe losy, a zarazem wiedział, iż suma tych losów tworzy wspólną historię kraju. Zakłamywaną w prasie, propagandzie. Ten fakt ważył na pamiętnikach powstałych zwłaszcza w latach pięćdziesiątych-sześćdziesiątych. Pozytywnie - na decyzji ich pisania, ponieważ ocalały prawdę. Negatywnie - jako że ograniczał obszar zainteresowań (np. do obozów hitlerowskich), a kazał myśleć o cenzurze złaszcza tam, gdzie wspominano łagry i zsyłki w Związku Radzieckim, walki Sił Zbrojnych na Zachodzie czy Armię Krajową. Nawet tylko tej cenzurze wewnętrznej. Najgorszej. Stawia to, oczywiście, szczególne wymagania przy interpretacji tekstów, zwłaszcza powstałych w wyniku konkursów i zachęt różnych instytucji i redakcji. Konkurs pełnił rolę katalizatora, dał ostateczny impuls, decydujący o powstaniu wspomnień. Pozostaje problem, co robić z nadesłanymi materiałami. Jak wykorzystać te pięćset, a może nawet j u ż sześćset tysięcy relacji? Co zrobić, by „przemówiły"? B y przekazały nie tylko prawdę statystyczną. Co zrobić, by ujawnić nieprawdopodobną energię, zawartą w pamiętnikach? Ilość nie przechodzi w jakość. Zabija. Kto przeczyta te pamiętniki, porówna? Jedynie najciekawsze m o g ą liczyć na dostrzeżenie. W końcu czas selekcjonuje, z tych setek tysięcy funkcjonuje w kulturze, kilka, kilkanaście. O hitlerows­ kich obozach - to co pisał Tadeusz Borowski, o radzieckich - Gustaw Herling-Grudziński, o inwazji na Francję - Andrzej Bobkowski. Wybitne dzieła przekazują obraz przeszłości, który zapada w pamięć. A l e jak wydobyć z milionów - stronice świetne, wstrząsające, mądre - i wprowadzić je w krwioobieg naszej kultury? A takie stronice są tam przecież. Znam niejedną. Pamiętniki stanowią miąższ historii, wypełniają żywą treścią daty i fakty znane z podręczników. Ocalają od zapomnienia fakty pomijane w różnych okresach. Powstają z potrzeby „pokrzepienia serc", dania świadectwa prawdzie czasu. Wzma­ cniają więź między pokoleniami, ludźmi o różnych rodowo­ dach. Nasze pamiętniki, to zarazem nasza historia. A l e też i obraz autorów. Ich portret, własnym piórem skreślony. W latach wojny autor jest pionkiem. Przeżywa, opisuje - co widzi. Współcześnie - autor jest gońcem, hetmanem. Rozgrywa nieraz swoją własną partię. Pamiętnik z reguły relacjonuje sytuację ja:inni; ja:świat; my:nasi wrogowie. A „ m y " , to j u ż grupa, rodzina, społeczność lokalna, mała ojczyzna, ojczyzna. „ M y ' ' konstytuuje tożsamość grupy. Zarówno wtedy, gdy pamiętnik powstaje z chęci zostawienia śladu po sobie, jak i w ó w c z a s , gdy koncentruje się na ważnych wydarzeniach dla społeczeństwa, relacja jest subiektywna. To oczywiste. Selekcjonujemy mniej, czy bardziej świadomie fakty, licząc się z ich obecnym wydźwiękiem. Zwłaszcza istotna jest cenzura, istniejąca w nas samych. Cenzura podświadomo­ ści, a także presja czasu, środowiska. Istotny jest kontekst, emocjonalne zabarwienie ocen, percepcji. Tego się nie uniknie, inaczej więc odczuwa Powstanie Warszawskie jego uczestnik, a inaczej ktoś, kto przyszedł z 1 A r m i ą ze Związku Radzieciego i patrzył na płonące miasto z praskiej strony Wisły. Nawet po latach, gdy m o ż n a zgodzić się co do faktów podstawowych, emocja inaczej rozkłada akcenty, ocenę tego co było „koniecz­ ne". Czy należało w y w o ł y w a ć Powstanie? W jakim celu? Czas i odległość zmieniają otoczkę emocjonalną faktów. Cały czas mówię o cenzurze wewnętrznej, a więc nie­ świadomej. Cenzurze związanej z istniejącym stereotypem, ze zbiorowym odczuciem. Cenzurze, która każe inaczej kształ­ tować obraz w zależności od tego, czego - jak sądzimy - oczekuje odbiorca. Inne pokłady pamięci zostaną uruchomio­ ne, gdy zechcę wziąść udział w konkursie na wspomnienia z Syberii ogłoszonym przez pismo geograficzno-krajoznawcze, a inaczej, gdy będzie to Związek Sybiraków, czy inne stowarzy­ szenie, mające w tytule martyrologię. Zmieni się tonacja, w jakiej zostaje napisane wspomnienie. Czy pamiętnik rozładowuje emocje, czy też je kondensuje? Sądzę, że może być i jednym i drugim. Pisanie cofa nas w przeszłość, każe raz jeszcze przeżyć życie, jakiś jego najważniejszy fragment. Bywa, że ten epizod ciąży na człowie­ ku, staje się punktem odniesienia dla myśli, snów, działań. Znam ludzi porażonych przeszłością, niewolników okresu obozu, powstania, zesłania, więzienia. Jedni się z tego po latach otrząsają, inni nie. Po wyzwoleniu obozu w Oświęcimiu wielu więźniów pozostało. Chciało być nadal w miejscu, które przecięło ich dotychczasowe życie. Stali się niewolnikami, ale i strażnikami pamięci. Cała, dosłownie cała ekipa pracowników muzeum oświęcimskiego została sformowana z byłych więź­ niów. Kiedy Wanda Jakubowska kręciła Dymy nad Birkenau, film niezwykły przez autentyzm zachowań, posłużyła się w większości byłymi więźniami. Opowiadała m i wówczas o zachowaniach ludzi, o ich wzruszeniu i potrzebie przeżywania przeszłości w scenach apelu, życia w barakach. Rozmawiałem ze „ s t a t y s t a m i " . Kręcenie filmu stało się dla nich zbiorowym seansem psychoterapeutycznym. A l e czy zawsze oczyszczają­ cym? Mój przyjaciel Andrzej Kwiatkowski, człowiek dzielny, zawsze zajęty pracą, właśnie w tej pracy zdaje się porażony przeszłością. Przeżył Workutę. Czas nieludzki, ziemia nieludz­ ka, obóz w którym więzień był z premedytacją niszczony, degradowany, upokorzony w swym człowieczeństwie. Napisał na konkurs swoje wspomnienia. Dostał nawet nagrodę. Zdecy­ dował się napisać swe wspomnienia, a więc raz jeszcze przeżyć to, co było. M a ł o tego, dzięki różnym kruczkom, dzięki pomocy ludzi z „ M e m o r i a ł u " pojechał przed dwoma laty na tę swoją Workutę. Przywiózł film, fotografie. To j u ż była inna Workuta, ale wciąż Workuta. - Co się zmieniło? zapytałem. Wzruszył ramionami - wszystko i nic. Pamiętniki są i będą, ponieważ wielka jest próżność ludzka, przeświadczenie, że się ma coś ważnego i ciekawego do powiedzenia. Będą, ponieważ pisząc przedłużamy nie tylko pamięć o wydarzeniach, ale i o nas samych. Zaspokajamy potrzebę plotki. C u d z ą i naszą. A l e też, i o tym trzeba pamiętać, 81 �są pamiętniki formą autoterapii. Podobnie jak sen i marzenia. Napisałem pamiętnik, a to znaczy - zmanipulowałem siebie, tyle, że nie świadomie. Wyczuwam szarą strefę, w której rozcieńcza się prawda pamięci, zmieniają proporcje wydarzeń. Pytano mnie, czy to, co piszę, jest prawdą. ,W jakim stopniu? Odpowiedziałem - w dziewięćdziesięciu procentach. Pominą­ łem wątki intymne. Ale po pewnym czasie j u ż nie byłem pewny tej odpowiedzi. Pisząc wyczuwam grę, którą prowadzi we mnie świadomość z podświadomością. Zamazuje, ukrywa fakty i odczucia, które mogłyby zakłócić spokój mego ducha, broni - nawet wbrew mojej woli. Próbuję j ą zdemaskować, tę podświadomość, ale to wcale nie łatwo. Szara strefa. Magma. Czego? Pamięci, czy nie-pamięci? Przypomina się scena z filmu Felliniego - budowniczowie rzymskiego metra niespodzianie wdzierają się do groty pokrytej naskalnymi malunkami. W tej samej chwili widzą jak farby blakną, łuszczą się, ginie rysunek postaci. Zostaje ślad olśnienie, niemożliwy do odtworzenia. Pamięć nie jest kliszą fotograficzną. Drążąc ją, zmuszając do posłuszeństwa, wywołuję pewne sekwencje wydarzeń, czasem zaledwie jeden płaski, wyrwany z całości, obraz. Więc wracam do swego zmartwienia, obraz jest, może nawet wiernie od­ tworzony, ale czy to, że szanowna pamięć zechciała go wynaleźć i wyświetlić, nie jest j u ż poddane innym prawom, niż mojej woli? Ja j ą proszę, powiedz jak było - i wszystko się zgadza, to co przywlekła z zakamarków mózgu na pewno miało miejsce, ale co ukryła? Co przekłamała? Szukam świadectw innych ludzi. Najtrudniej o zrozumienie siebie, tego co się czuło, myślało przed pół wiekiem. Co się j u ż wiedziało, czego jeszcze nie pojęło. Tam, gdzie myśl daje się powiązać z zapamiętanym wyraźnie faktem, tam j ą mam, wtedy wiem - a więc j u ż wtedy utraciłem resztki jakiejś wiary... Ale kiedy, jak się to zaczęło? Ciągły opór szarej strefy. O co jej chodzi? Czy rzeczywiście w dysku pamięci, gigantycznej komodzie o tysiącach szufladek - niektóre „ k l i s z e ' ' zblakły zupełnie, źle wywołane, źle do tych szufladek włożone, czy też moja Pani Podświadomość nie otwiera ich dla mojego dobra. W jej intencje nie wątpię ani przez chwilę. Nasza gra przypomina przekomarzania dziecka z matką - pokaż m i ! pozwól obejrzeć film z okrutnymi scenami, uwierz, będę później spał spokojnie... A l e ona wie swoje, pewnie lepiej. Nie - powiada - tego ci nie pokażę. Podświadomość jest czułym, bez granic oddanym obrońcą naszego spokoju psychicznego. Cenzorem, który przysięga, że działa tylko w naszym interesie. A l e , jak to bywa z cenzurą, ingeruje także tam, gdzie by się bez niej cudownie obyło. Czytam teraz, j u ż z dystansem, wcześniej napisane stronice. Są jak moje, ale i nie moje. Razem je pisaliśmy (z cenzurą w środku) wybierając z materii pamięci to, co wydało się nam charakterystyczne i ciekawe. Czy jednak to samo, tak samo byśmy napisali mieszkając, powiedzmy od dziesięciu lat, w Kanadzie? Afryce, Australii? A w Domu Rencisty, w K w i dzyniu czy Górze Kalwarii? Leżałbym w zaduchu wspólnej sali, wiedząc że nikomu nie będę potrzebny i nikt z bliskich o mnie nie pamięta? Czy pisałbym to samo i tak samo? Pracując nad pamiętnikiem konstruuję na nowo swoje życie. Nawet wtedy, gdy jestem pewny, że je tylko rekonstruuję. To są truizmy. Ale towarzyszą, jak powidoki, procesowi pisania, oddzielenia się od autora jego alter ego z pamiętnika. Lepszego, czy gorszego, ale zawsze trochę innego. Wizja społeczeństwa pierwotnego w antropologii A.R. Radcliffe-Browna Wojciech Dohnal Dobrze znany polskiemu czytelnikowi profesor Adam Kuper jedną ze swych ostatnich prac - The Invention of Primitive Society poświęcił historii antropologicznej refleksji nad zasadami organiza­ cji społeczeństw pierwotnych. Książka ta stanowi krytyczny prze­ gląd, powstałych na gruncie kolejnych szkół i orientacji, teoretycz­ nych modeli opisujących rzeczywistość plemienną. Obok aspektu historycznego podniesiony w niej został problem adekwatności i prawomocności omawianych koncepcji. Zasadne zatem wydaje się jej zaliczenie do tego nurtu współczesnej refleksji antropologicz­ nej, który stawia pytania o granice poznania antropologicznego. Problematyka ta znajduje się również w obszarze moich zaintere­ sowań badawczych, czego wyrazem jest prezentowany szkic. Chciałbym w nim zaproponować nowe spojrzenie na dorobek teoretyczny wybitnego przedstawiciela brytyjskiej antropologii społecznej Alfreda Reginalda Radcliffe-Browna. Celem moim jest wykazanie, iż proponowany przez niego model społeczeństwa pierwotnego skonstruowany został w znacznej mierze w oparciu o przyjętą przez niego teorię, a nie był - jak zakładał autor - wynikiem prowadzonych badań empirycznych. Innymi słowy, problem z jakim się tu stykamy sprowadza się do pytania o zakres podmiotowej rekonstrukcji kultury. Uczynienie z Radcliffe-Browna „bohatera'' poniższego szkicu nie jest, w co wierzę, decyzją czysto arbitralną. Wydaje mi się, że każdy kto bliżej interesuje się poruszaną tu tematyką przyzna, że z jego osobą wiąże się istotny przełom, jaki dokonał się w naukowym myśleniu o społeczeństwach 1 82 pierwotnych. Zbudowana przezeń koncepcja stała się, obok teorii Bronisława Malinowskiego, inspiracją dla kilku następnych poko­ leń badaczy, ajej echa obecne są w humanistyce po dzień dzisiejszy. Realizacji nakreślonego powyżej celu służyć ma przyjęty przeze mnie układ artykułu. W pierwszej kolejności zreferuję w nim podstawowe założenia teoretyczne koncepcji Radcliffe-Browna oraz ukażę ich źródła. W dalszej kolejności postaram się, poprzez odwołanie do konkretnych przykładów, ukazać w jaki sposób przyjęta teoria wykorzystana była do porządkowania i interpretowa­ nia rekonstruowanej rzeczywistości kulturowej. Pewnych wnios­ ków na temat jej epistemologicznych ograniczeń doszukiwał się więc będę w historii. Próbę zarysowania najważniejszych znamion uprawianej przez Radcliffe-Browna antropologii należy z pewnością zacząć od prezentowanej przez niego wizji tej dyscypliny. W oczywisty sposób rzutuje ona bowiem na proponowane przez autora The Anadman Islanders rozwiązania teoretyczne. Radcliffe-Brown widział antropologię społeczną jako socjologię porównawczą, teoretyczną naukę o formach życia społecznego wśród społe­ czeństw pierwotnych. Jej celem było porównywanie tych form i poszukiwanie takich generalizacji, które pozwoliłyby formułować ogólne prawa socjologiczne. Instrumentem mającym służyć realiza­ cji tego zamierzenia była wypracowana przezeń metoda strukturalno-funkcjonalna, której teoretyczną wykładnię przedstawił w 1952 roku w pracy - Structure and Function in Primitive Society , 2 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a772473bf584a2740cfe6c65eebc61ce.pdf c801e6361e445b04457c287ba4dd1faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2967 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2771 Title A name given to the resource Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/399bc6fbc157b4da18cd0c57073362cb.pdf 3106eb95ea4d32d54962e1ee69f88654 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2966 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2770 Title A name given to the resource Gesty życzliwości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.76-79 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gesty życzliwości Jacek Olędzki Jeśli nic cię nie pociesza załóż glany, skop depesza (przystanek autobusowy przed Hotelem Europejskim) - Cztery dni pana żywiłam! O tym niezwykłym fakcie dowiedzia­ łem się wkrótce po pamiętnym dla polskich kibiców piłki nożnej dniu... klęski. Wyznanie o żywieniu mnie, wypowiedziane z prze­ chwałką i zarazem wyrzutem przed gromadką słuchaczy, pochodziło od jednej z młodych dam Murzynowa zaangażowanej ze swym mężem w budowę własnego domu. Istotnie, ku memu zadziwieniu w dniach poprzedzających w 1992 roku historyczny mecz Hiszpania-Polska, przynoszono mi w kaneczce prawdziwe smakołyki. Pomiętnego dnia dostałem aż kilkanaście oładków z jabłkami. Nie trzeba było zbytniej dociekliwości, aby się zorientować, że przed decydującą konfrontacją, a przypominam, chodziło o medale, złoty i srebrny dla dwóch najlepszych drużyn, panowie murarze jeść oładków lub siorbać zupy, po prostu nie mogli. Ich duchowa więź z biało-czerwonymi w dalekiej Hiszpanii paraliżowała normalną funkcję żołądków. I stąd moje niebywałe szczęście, jakiego wcześ­ niej, przez piętnaście lat w tej wsi nie zaznałem. Oczarowany niezwykłym gestem życzliwości, zapytałem chłopa­ ka, który przyniesionym plackom towarzyszył, jaki przewiduje rezultat spotkania naszych z Hiszpanami, usłyszałem: ZWYCIĘŻY­ MY. Moja uwaga, że przeciwnikom będzie sprzyjał tłum ich rodaków z królem na czele, w niczym nie osłabiła wiary w dzielność naszych zawodników, z którą mój rozmówca - zapewne - pragnął się identyfikować, tak jak się identyfikują liczni z sukcesami zawod­ ników umiłowanych drużyn. Na drugi dzień dowiedziałem się, że po nocnej transmisji TV z Hiszpanii, chłopak z którym rozmawiałem dnia poprzedniego, w bardzo ciężkim stanie znajduje się w szpitalu w Płocku. Co się wydarzyło owej nocy upiornych fascynacji licznych Polaków? Transmisję TV z Hiszpanii oglądał ojciec z synem. Można przypuszczać, że narastało w nich wzburzenie uwieńczone do­ jmującym stanem bliskim rozpaczy z powodu nie spełnienia się tego w co tak święcie wierzyli. Srebrny medal, to stanowczo za mało! Rozczarowani, przygnębieni poszli spać. Ale w środku nocy obudził się ojciec, niespodziewanie chwycił młotek i z okrzykami, nie będziesz mi tu smrodził, nie będziesz mi tu paskudził (relacja którejś z kobiet w rodzinie) zaczął tłuc syna po głowie. Wzburzenie sprawcy pobicia młotkiem własnego syna nie wygasło z nastaniem dnia. Przeciwnie, przeobraziło się w dniach następnych w pasmo zachowań iście szaleńczych. Najbardziej bulwersującym otoczenie było wybijanie przez gospodarza swoich niezbyt licznych kur i kaczek... Oto, Szanowny Czytelniku, szczere świadectwo poważnego i głę­ boko uczuciowego traktowania meczów piłki nożnej; łączenia z nimi słusznie wzniosłych stanów ducha, bycia ponad sprawy przyziemne i pospolite. Mecze piłkarskie między reprezentacjami narodowymi to przecież misteria, najbardziej fascynujące widowiska naszych cza­ sów. Widowiska wywołujące znane emocje pod wpływem zarówno wrażeń wzrokowych, dotykowo-cielesnych (bycia blisko w tłumie z innymi), jak też słuchowych, jeśli nie bezpośrednich, to konkuren­ cyjnych, nieraz donioślejszych, pośrednich, jakimi są relacje nieoce­ nionych sprawozdawców sportowych. Uwzględniając to wszystko, uznać należy podarowane mi placki z jabłkami za szczególny gest życzliwości, a może nawet za coś więcej: dobroci. Mogli wszak entuzjaści piłki nożnej dać te placki trzodzie, albo po prostu wyrzucić. Ponadto, towarzyszył plackom ktoś, kto jeść ich nie mógł z powodu swych uczuć - trzeba to śmiało powiedzieć - patriotycznych. I który na koniec stał się ich ofiarą. Wreszcie otrzymane placki z jabłkami to przedłużona pamięć o tym czym onegdaj słynęły takie wsie jak Murzynowo w Ziemi Dobrzyńs- 76 kiej. Otóż słynęły z sadów. Zupą wigilijną był gruszczak, a jedną z potraw tej świętej wieczerzy znane już placki. Sady żywiły, radowały i kształtowały obyczaj. Oto sprzedawcy śliwek z Murzyno­ wa po całodniowym sterczeniu ze swym towarem za rzeką, w Dunino­ wie, mieli wieczorem jakieś nie sprzedane resztki. Zwoływano wówczas miejscowe kobiety, aby z pewną ostentacją wsypywać im za darmo w fartuchy to, co pozostało. Ale był też wśród sprzedawców Trojak, który pochodził z Więcławie, wsi fornalskiej, który się do Murzynowa wżenił. Człowiek o bardzo pogodnym usposobieniu, znany na okolicę dowcipniś. I on babom śliwek w fartuchy nie wsypywał. To czego nie sprzedał rozrzucał na piasku, po czym, zagrzebywał w nim owoce. - Niech szukają, niech sobie szukają i sobie radzą. Oczywiście, przeklęte śliwki zagrzebywał w piasku nie rękoma, lecz nogą. Nie brudzenie sobie rąk Dość tej liryki. Wracajmy do naszych podstawowych zaintereso­ wań, które sygnalizuje przyjęte motto. Nie ukrywam, że raz tylko w życiu i to niedorosłym byłem na meczu piłki nożnej. Nawet nie znalazłem się w obrębie stadionu. Z podobnymi sobie, zawieszony na siatce drucianej, oglądałem widowisko, zapewne przejmujące. Działo się to u podnóża Jasnej Góry. I fakt ten solennie mnie obliguje do pisania o czymś, na czym się nie znam i co najgorsze, znać się wcale nie chcę. Tak to już jest panie profesorze! Dziś wołami nie zaciągniętoby mnie na mecz piłki nożnej. I taką samą torturą byłoby dla mnie znalezienie się w szeregach pochodu albo procesji, choćby broniły spraw najbliższych memu sercu, a raczej wątrobie. I niewątp­ liwie bardzo słusznie stwierdza Ludwik Stomma, powołując się na mego ukochanego Jacka M . Bocheńskiego, że są... ludzie i ludziska.' To co jednych szczerze raduje, innych smuci, a nawet przeraża. Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne, a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel tłumacz literatury współczes­ nej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła. W przywołanym, znakomitym eseju Ludwika Stommy, praw­ dziwego znawcy i admiratora footballu - za co Go więcej niż podziwiam - odnajdujemy odkrywcze stwierdzenia o lekceważeniu i „odwracaniu sensu uświęconych reguł dnia codziennego", przy których pragnąłbym się nieco dłużej zatrzymać. Otóż czytamy: To ostatnie (odwracanie sensu... JO) tłumaczy zapewne szczególną popularność piłki nożnej, której sam już regulamin wspiera i ilustruje zasadę karnawału. Podstawą jest tu wszakże rezygnacja z po­ sługiwania się w walce rękoma. Rzecz jednoznacznie i rażąco sprzeczna z naturą. Po francusku 'poznaje się rękę' artysty w jego dziele, 'wyrabia się rękę', czyli uczy profesjonalnego działania, 'pożycza rękę' czyli wspomaga kogoś, atakuje się nie 'martwą ręką' ale 'ręką zbrojną' względnie 'silną', chwyta się sytuację 'w rękę', umiejąc wiele rzeczy ma się 'wiele rąk' etc. Po polsku podobnie: załamuje się ręce, umywa je, leci przez nie, nosi na nich, lub patrzy na nie, zostawia się wolną rękę, przychodzi z rękami pustymi lub pełnymi, idzie się komuś na rękę, ma się rękę szczęśliwą lub dwie lewe, trzyma się rękę na pulsie, przykłada się ją do czegoś, bierze sprawę w swoje ręce, podnosi się ręce na znak kapitulacji, 'tymi ręcami' buduje się szklane domy... Pozbawiony rąk może być godnym litości kaleką lub przewrotnym kpiarzem. Jeśli jednak postrzegany nie jest na żaden z tych sposobów, świadczy to, iż znajdujemy się w kontekście ogólnego odwrócenia porządku świata, bo w ten dopiero wpisuje się logicznie wojownik dobrowolnie wyrzekający się instrumentu rąk. A przecież nie jedyna to inwersja w piłce nożnej. Drużyny walczą zaciekle o opanowanie piłki. Celem ostatecznym tej walki jest jednak... zwrot zdobyczy do bramki przeciwnika, przekazanie jej w samo serce okupowanego przezeń terenu. 2 �Szanowny Czytelnik zwrócił niewątpliwie uwagę, że w niezwykle sumiennym wyliczeniu przez Stommę zwrotów ze słowem ręka, ręce, zabrakło dosyć popularnego nie brudzenia sobie rąk. NIE BĘDĘ SOBIE BRUDZIŁ RĄK. Sens tego zwrotu - jak wiadomo - może być bardzo ogólny, na przykład, wskazujący na niechęć do czegoś lub kogoś, względnie całkiem konkretny, iście taki, o jakim mówi Stomma, zwracając uwagę na inwersję występującą w footballu, grze pozbawiającej zawodnika najważniejszego instrumentu walki - rąk. Czyżby tak dociekliwy i nieprawdopodobnie sumienny autor celowo zrezygnował z tego intrygującego i często w języku polskim używane­ go powiedzenia? Dodajmy, że pod względem swego kulturowego znaczenia, informacyjnej rangi jest znacznie ważniejsze od 'lecenia przez ręce' i paru innych. Nie wiemy co spowodowało nieobecność interesującego mnie powiedzenia w cytowanym rejestrze. Może przypadek? Najprawdopodobniej jednak zwroty językowe dotyczące czystych rąk w rozważaniach nad footballem nie są istotne. Niezły znawca treści łączonych z karnawałem, Ryszard Ciarka, który z uznaniem wypowiada się o przedstawionej przez Ludwika Stommę interpretacji odkrytych w footballu wątków mitycznych, tak mniej więcej rozwija kwestię nie używania poza bramkarzami rąk w zawodach piłkarskich: Ręce mamy do pracy, które niech od­ poczywają, kiedy nastaje święto. Możemy wtedy spacerować z ręka­ mi w kieszeniach, a na drodze spaceru co się da trzeba kopnąć ku radości... 3 Nic nie wiadomo, p i ł k a jest okrągła Jest to - jak wiadomo - uwaga często wypowiadana przez polskich kibiców, kiedy przychodzi im ustalać rezultat meczu, szczególnie w sytuacjach okrutnych zmagań piłkarzy do ostatka próbujących wykorzystać szansę zwycięstwa. Piłka jest okrągła... Ta banalna konstatacja, uzupełniana jest jak najbardziej filozoficznym stwier­ dzeniem, że NIC NIE WIADOMO. Bardzo mi się to podoba. Ale przyznam się, że między jednym i drugim, związku logicznego nie postrzegam i to też mi się podoba. Nawet, jeszcze bardziej. Wy­ czuwam tu rodzaj myślenia magiczno-symbolicznego. W myśleniu tym jakby zakładało się z góry istnienie dobra i zła, dobrego i złego trafu, a na koniec ślepego losu. Czyżby jego upostaciowieniem (symbolem) była właśnie piłka? Temu złu - które się aplikuje w bramkę przeciwnika - użyczać, fundować, podawać ręki, w takiej czy innej przenośni, nie należy. Nie należy tym złem skalać sobie rąk. Temu złu, jak powalonemu, którego należy s k o p a ć , p r z e k o ­ p a ć , itd. nie brudząc sobie rąk, (działanie na wilka, z glana itp.) przynależny status i również rola pognębienia, stłamszenia i co tam jeszcze, zbrukania, poniżenia, wyeliminowania, aby nie rzec ukat­ rupienia. Powiedziałem, również rola, bowiem wydaje mi się, że dla pewnego typu świadomości z tego co dzieje się na stadionach dociera przesłanie, sprowadzające się do swego rodzaju gloryfikacji czynno­ ści fizycznie dosyć bolesnych i okrutnych wykonywanych nogą. Czynności, z którymi łączone są ewidentne wartości etyczne, kulturo­ we, plasujące się zdecydowanie po stronie przemocy, dosyć charak­ terystycznie artykułowanej, bez użycia rąk! Dopuścić wypada mnie­ manie, że za tym co jest nazywane szlachetną rywalizacją „na murawie" kryją się... niecne żądze. „Wojownik" szlachetnej rywalizacji „dobrowolnie" rezygnujący z „instrumentu rąk", to niewątpliwie odwrotność zacnego szwajcara, portiera, który za stosunkowo skromne datki zwane napiwkami, wspomaga a nie eliminuje bliźniego. Nosi mu ciężary, ale najważniej­ sze tytularnie użycza obcemu szacunek, uznanie, cześć. Ów szwajcar to postać szczególna - rzecznik gestów życzliwości spełnianych fachowo, profesjonalnie. W naszym rodzimym systemie wartoś­ ciowania raczej nie znajdujący szerszego uznania; stąd owa kpiąca konotacja w słowie szwajcar. Napisałem to na okoliczność wyna­ grodzeń, jakie w mistrzostwach USA 94, otrzymują zawodnicy Szwajcarii (80 tys. dolarów oraz najnowszy model mercedesa; z komentarza TV w czasie transmisji z Detroit meczu Szwajcaria-Rumunia, 4:0, 22 czerwca 1994). Gest Walka piłkarzy na stadionie pozornie tylko ogranicza się do korzystania z nóg, tułowia bez rąk, chociaż z... głową; rozumianą nie tylko cieleśnie. Gesty czynione głównie rękoma, dłońmi, w połącze­ niu z wyrazem twarzy, pozycją ciała oraz - jak to się często zdarza - artykulacją słowną, to również szalenie istotny element zmagania sportowego. Gest z reguły błyskawicznie czyniony, przede wszystkim ręką, niczym zaklęcie, szydercza metafora, czy wręcz kalambur, puentuje dramaturgię meczu, czyniąc go rzeczywiście widowiskiem, możliwym do zaakceptowania nawet w kategoriach artystycznych. Gdyby pozbawić zawodników możliwości gestycznego wyrażania swych emocji, ich zachowania w najlepszym przypadku (gry na wysokim technicznym poziomie) kojarzyłyby się z pewnego rodzaju baletem, spowitym chłodem. Gesty ujawniają namiętności, postawy duchowe piłkarzy. I dzięki nim, gapiąc się w telewizor można zaznać nieco radości, a nie skonać z nudów. Zacności Ludwik Stomma chwacko donosi: „Jacek Olędzki nie­ wiele wie o footballu i może lepiej, żeby o nim nie pisał. Jeżeli już jednak musi, to niech przyjmie do wiadomości, że Roger Milla tańczył po bramce motyw z n a r o d o w e g o (podkreślenie moje JO) tańca kameruńskiego ". Miło i elegencko powiedziane... To już prawie, jak z g 1 a n a... Wielce Szanowny Ludwiku, wydaje mi się, że dostatecznie dużo mamy znawców footballu abym nie musiał zasilać swą osobą tej zacnej rzeszy. Ponieważ jednak interesuję się gestem, szczególnie nadziei, ufności, zaufania i życzliwości - chcąc nie chcąc - spróbowa­ łem przyjrzeć się zachowaniom piłkarzy, a ponieważ nadarzyła się szczególna okazja, mistrzostwa świata, przyjrzeniu temu towarzyszył dodatkowy zamiar - k o m p a r a t y s t y c z n y . Kierowałem się przy tym - jak się okazuje - płochym założeniem, że zainteresowania na przykład gestami kierowców sławnych lor afrykańskich, nie wymagają wysokiego stopnia wiedzy automobilistycznej, wiedzy o sposobach prowadzenia, na bezdrożach tego kontynentu wielce osobliwych ciężarówek. Natomiast, co się tyczy udzielonego mi pouczenia, że zachowanie w 1990 roku Rogera Milla nie miało w sobie nic tajemniczego, bo było tylko „motywem narodowego tańca kameruńskiego", przyprawia - niestety, ku memu głębokiemu żalowi - o mdłości. Jeśli z biedą można w Europie się posługiwać terminem narodowy, to w Afryce jest to całkowicie bez sensu! Oto skutki Ludwiku twego niezdyscyplinowania na zajęciach ze sztuki, które prowadzić miałem onegdaj zaszczyt. Zasłaniałeś się „Trybuną Ludu", pilnie studjując, ostatnią stronę, na której znaj­ dywałeś wiadomości o ligach piłkarskich. I stąd ta żenująca niewie­ dza, ale co gorsze, duch czytanej gazety jakby się Ci udzielił i trwał w Tobie do dzisiaj. A kysz! Afryka, w szczególności Czarna, a więc ta która obejmuje między innymi Nigerię, Kamerun i Zair - skąd pochodzą sławne już drużyny piłkarskie - chociaż niebywale roztańczona (gdzie przetrwały dawne tańce obrzędowe, inicjacyjne a także władania sobą - rites de possession) nie ma jakichś tańców narodowych. Na tym kontynencie osobliwie pokrojonym i ciemiężonym przez kolonialistów nie ma kultur narodowych, jako też narodowych tańców właśnie, ale też narodowej muzyki, sztuki czy literatury. Zjawiska artystyczne z Af­ ryki, jeśli już wymagają jakiegoś terminu pomocniczego, to się odnosi do plemienia, a nie narodu. Znacznie lepiej już brzmi - jak się mi wydaje - określenie: „taniec radości", którym posługują się często sprawozdawcy i komentatorzy sportowi. Ale niestety, owe osobliwe zachowania w 1990 roku Rogera Milla, a obecnie w 1994 r w USA Nigeryjczyków Rashida Yekini, Emanuela Amunike oraz Daniela Amokachi nie są tańcami, chociaż elementy taneczne w nich występują. Zdaje się, że najbliższe im są owe obrządki władania sobą . Wszelako są to zachowania par excellence piłkarskie, kryjące zagadkowe treści, nie zbadane intencje. Radość, drwinę lub wręcz szyderstwo daje się w nich dostrzec, lecz na tym nie koniec. Oto jeden z trzech wymienionych Nigeryjczyków (mecz Nigeria-Szwecja 20.VI.1994) po udanym strzale biegnie jak onegdaj Roger Milla do narożnika boiska, staje przed słupkiem zwrócony twarzą na zewnątrz; stoi na rozkraczonych nogach, porusza biodrami, aby nagle... upaść do tyłu do góry brzuchem! Wiadomo, że walka piłkarzy na stadionie to rezultat żmudnego, nieraz morderczego szkolenia. Trenerzy drużyn piłkarskich prze­ ścigają się w wypracowaniu najskuteczniejszych sposobów prowa­ dzenia gry; poznania mocnych i słabych stron w grze przeciwników. Na szczęście gesty piłkarskie nie są rezultatem szkolenia i nie znajdują się na razie w polu zainteresowań fachowców w rodzaju, wymienianego tu już wybitnego znawcy footbollu. I dzięki temu owe gesty tworzą materię odrębną, w której silnie wyrażają się in­ dywidualne predyspozycje emocjonalne zawodników, tudzież ich status w zespole drużyny. Najważniejsze jednak, że gesty piłkarzy 4 5 77 �stały się przekazem aprobowanych, lokalnych czy środowiskowych doświadczeń kulturowych (sposobów wyrażania emocji, nastrojów itd.). Piłka nożna wykształciła już gesty, które uznać należy za całkiem jej własne. Wydaje mi się, że należy do nich łapa w łapę, charakterystyczne, szybkie czy też gwałtowne uderzenie się dwóch osób otwartymi dłońmi na wysokości czoła. Ten wielce sympatyczny gest przyjaźni, życzliwości trafił ze stadionów piłki nożnej do zachowań powszednich, wspomagając kształtowanie się więzi towa­ rzyskich, rodzinnych, przyjacielskich. Ale - jako osoba, która mało wie o footballu - mogę się oczywiście mylić! Gest zachwyca, jeśli jest oryginalny i spontaniczny. Istnieje już sporo gestycznych zachowań piłkarskich, które nużą swą sztampą tudzież banałem. Dotyczy to szczególnie drużyn z lig zachodnio­ europejskich, w których football ma najstarsze tradycje, sięgające drugiej połowy X I X w., nie mówiąc o znacznie odleglejszych doświadczeniach rzutnokopnych ludów średniowiecznej Angli, Fran­ cji, Włoch. Stąd takie żywe zainteresowanie grą piłkarzy z młodych drużyn, przede wszystkim z Afryki. Dopóki gesty piłkarskie pozostają poza kontrolą FIFA (Między­ narodowa Federacja Piłkarska) i umykają uwadze szkoleniowców (ładna nazwa, no nie!), będą intrygowały takich jak ja profanów etnologicznych; piszących zamiast BUTRAGUENO Utragenio (2 razy!). To niestety skutek nie tylko własnej ignorancji... Długo będę pamiętał, że Kazimierz DEYNA jako DEJNA był w jakiejś telewi­ zyjnej relacji - gdy się zawodnik dopiero objawił - Deżą. NEWERLEGO nazywano Niuerlajem. Mnie los zaszczyca wielokrotnie Łolejskim, w kraju i za granicą, z czego się Ludwiku wielce cieszę. Wracajmy jednak do BUTRAGUENO. Mondiale '90, mecz Jugosławia-Hiszpania (1:2). Drugiego gola dla Hiszpanii strzela ów Butragueno. „Po strzale fika koziołka, ląduje na kolanach, sunie na nich około 3 metry, dzierżąc nad sobą dwie zaciśnięte pięści." Zachwycający, uroczy ten przypadek, mimo drętwej przygany, napawa otuchą, że również europejskie drużyny stać na to, by ich zachowania podziwiać, cieszyć się z ich charakterem, niebanalnym, niesztampowym, najważniejsze nie przesłodzonym potrzebą demons­ trowania woli zwycięstwa i więzi z resztą zawodników po udnym strzale. W tekście sprzed czterech laty próbowałem uporządkować sobie wyobrażenia własne o postawach emocjonalnych zawodników po udanych i nieudanych strzałach na bramkę. Przyjąłem, że gesty piłkarzy w tych decydujących dla meczu momentach ujawniają z jednej strony całkiem indywidualne cechy jakiegoś zawodnika, a z drugiej reprezentowany przez niego wzorzec kulturowy, który wart jest zainteresowania większego, aniżeli uczynić to potrafią komentatorzy i sprawozdawcy sportowi. Opozycje: POKORA - NIEPOKORA (dziękczynienie - triumfowanie nieszydzenie - szydzenie) GNIEW - RADOŚĆ (konwencjonalność - niekonwencjonalność) i inne to swego rodzaju klucze do pełniejszej percepcji widowisk piłkars­ kich, które wtargnęły brutalnie w nasze życie codzienne. Pisanie 0 tym Ludwiku, to ratunek przed utonięciem w otmęcie masowych fascynacji, to godna uznania chęć zachowania człowieczeństwa. 1 dlatego należy się takim ignorantom jak ja nieco pobłażania, wyrozumiałości i ciepła. Chyba przyznasz, że się należy. Przyglądając się w czasie upalnych nocy, kiedy sen nie przychodzi, zachowaniom co niektórych zawodników - wyrażanych ekspresyjnie, gestycznie - postrzegam groźbę, szyderczo z jawną drwiną przekazy­ waną. To jakiś czas trwa, chociaż króciutko i jest odegrane wielce dynamicznie. Na koniec, czy w innym nieco rozumieniu, przestawiam znaczenie wymienionych pojęć, które się narzucają. Oto drwina, szyderstwo spowite groźbą albo tylko pewnością siebie, staje się jawnym zlekceważeniem przeciwnika, co w kontekście walki na jedno wychodzi. Chociaż, owa groźba (zwykłe straszenie) przeradza się czasem w wyzwanie, w którym kogoś z góry uznaje się za pokonanego. To szczególny rodzaj sportowego zaklęcia. Można przyjąć, że jeśli gonitwy za piłką i z nią, kopanie jej, nic już nie mówiąc o wzajemnym faulowaniu się zawodników, służy osłabie­ niu (lubo zdruzgotaniu) fizyczno-intelektualno-psychicznym prze­ ciwnika, to gesty skierowane są - czy sobie to piłkarze oraz ich opiekunowie uświadamiają, czy nie - na psychiczną stronę jego kondycji. Piłkarskie gesty - nie wiadomo w jakiej mierze - ale nawet, niechby w całkiem znikomej, zapewne jednych duchowo wzmac­ niają, a tych do których są skierowane - osłabiają; mogą obniżać wolę zwycięstwa, dezorientować, mamić itp. Wielu bramkarzy pewnie lżej 6 78 zniesie przepuszczenie piłki do swej bramki, aniżeli wpuszczenie tej piłki, uzupełnione wymownym gestem napastnika, dobrotliwie grożą­ cego palcem przed nosem ofiary. Albo inny wstrząsający przykład: Rashidi Yekini, Nigeryjczyk, wpada z piłką do bramki Bułgara i pokazuje, że bramka jest... dziurawa. Demonstruje to wkładaniem pięści w oka siatki i z wyszczerzonymi zębami głosi swoje - jemu tylko znane zaklęcie (mecz w Dallas 22 czerwca 1994, Nigeria-Bułgaria, 3 :0). Przykłady wykorzystywania przez piłkarzy gestów do poprawiania, wzmacniania swej kondycji, zarazem do osłabiania morale przeciw­ nika, mnożyć można w nieskończoność. Celują w tym interesującym mnie procederze, oczywiście, Murzyni, kiedy występują w swych rodzimych drużynach. Bo Murzyn, jako jedyny czarny w zespole szwedzkim, to istota zupełnie inna. W meczu 20 czerwca, Kamerun-Szwecja, 2: 2, udało się owemu szwedzkiemi Murzynowi (ojciec jego z Zielonego Przylądka) strzelić gola. I co? I nic! Czarny zawodnik po strzeleniu gola stanął w bezruchu. Jakby zażenowany tym co przed chwilą zrobił stoi sobie skromnie. Czeka? Chyba tak. Oto przebiegają przed nim szwedzcy koledzy. Jeden go pogłaszcze po głowie i zaraz odbiegnie, drugi tylko klepnie go w tyłek i też zaraz odbiegnie a inny w podobny sposób wnet odbiegając użyczy bohaterowi kuksańca. Upłynie 13 dni i ten sam Martin Dahlin w meczu z Arabią Saudyjską zachowa się jak na Murzyna przystało. Już w 6 minucie pięknym strzałem głową zdobywa gola. Po tym udanym strzale biegnie przed siebie radośnie z rozprostartymi do góry ramionami, aby nagle wskoczyć okrakiem na biodra szwedzkiego kolegi! Skupiłem się poprzednio, ale i też obecnie na gestach, towarzyszą­ cym udanym i nieudanym strzałom na bramkę, albowiem bywają one najbardziej sugestywne, rozbudowane, znaczące itd. Brazylijczyk Romario, król strzelców, po chybieniu pada zrozpaczony na kolana i tłucze zaciekle murawę pięściami (20.VI. 1994, mecz Brazylia-Rosja). Ileż tu żalu, złości i gniewu, ale nade wszystko, woli odegrania się - zwycięstwa. Pewnie nadejdzie czas, że takie zachowanie będzie karane żółtą kartką i zawodnikowi pozostanie swoje niepowodzenie wyrażać tylko cierpkim grymasem, ewentualnie ukrytym machnięciem ręki. W me­ czu 2 L V I . 1994, Arabia Saudyjska-Holandia, jeden z Holendrów, kiedy zmarnował szansę dołożenia Arabom, raczył zaledwie skrzywić usta! Zaraza inercji gestycznej zaatakowała już Koreańczyków, znanych dotąd z żywiołowości i wyrazistej teatralizacji swych zachowań. 27.VI. 1994, Dallas, mecz Niemcy-Korea Południowa. Do przerwy Niemcy prowadzą 3:0. Po każdym golu, Koreańczycy zamiast cierpieć, chodzą sobie na luzie, niektórzy z zawodników dalekowschodniej drużyny nawet się uśmiechają! Niebywałe. W dru­ giej części meczu strzelą Koreańczycy dwa gole. Koreańczyk, który strzelił pierwszego gola - jak Murzyn szwedzki nie kwapi się cokolwiek czynić. Zmierza tylko spokojnie do środka boiska. Po drodze, chyba również tylko jeden z kolegów, trąci go po przyjaciels­ ku dłonią w tył głowy... Zatem należy korzystać - a nuż z ostatniej szansy - notowania, choćby w pamięci, tych nieformalnych, nie szkolonych zachowań, które tak serce radują. Międzynarodowe mistrzostwa piłkarskie stwarzają świetną okazję do prezentacji rozmaitości i bogactwa gestów już od momentu grania hymnów aż po schodzenie z boiska, wymianę koszulek. Jedni, całkiem zamerykanizowani, jak zawodnicy Korei Płd„ słuchają swego hymnu godnie z ręką na sercu. I milczą! Inni stoją jak oflagi, ze zwieszonymi rękami i pod nosem mamroczą niektóre słowa (pewnie które zapamiętali) tekstu świętego (Brazylia). Szwedzi też mamroczą słowa swego hymnu. Ponadto, stoją w rozkroku. Natomiast ręce trzymają za sobą, a dłonie mają skrzyżowane nad siedzeniami... Zamienić się koszulkami jedni chcą, a inni nie chcą i w związku z tym gonią czym prędzej do garderoby, aby uniknąć wątpliwego zbratania. Faule, to osobna, przepastna zupełnie dziedzina, w której gest piłkarski się objawia. I znowu, jedni się do faulowania przeciwnika przyznają „przepraszając" ofiarę, a inni udają Greka czmychając, lub niewiniątka, rozkładając ręce. Jest to najżałośniejsza strona zawodów footballowych. Nie mam najmniejszych złudzeń (kontemplując graf­ fiti w mym mieście po kolejnych występach Legii), że przez młodocianych kibiców, te beznadziejne zachowania i towarzyszące im gesty przyjmowane są z aprobatą i żyją potem własnym życiem w chuligańskich manierach po z glana, na wilka i na sikora? Oto wraca kulejąc na boisko sfaulowany wcześniej Boliwijczyk, �chyba wyniesiono go na noszach. Nieopodal linii bocznej czycha na kulejącego Koreańczyk. Boliwijczyk omija go bojaźliwie. Ale Kore­ ańczyk podbiega do nieszczęsnego Latynosa, aby go po przyjacielsku lepnąć w plecy... Mecz 24.VI.1994, Korea Płd.-Boliwia. Egzekwowanie strzałów wolnych z tworzeniem muru przez zawod­ ników karanych przed własną bramką, to dla obojętnego widza, szczególnie wesołe akcenty w dramaturii meczu - misterium. Oto różnej postury mężczyźni, przed chwilą jeszcze bojowi i groźni, stają w rządku pokornie i . . . kładąc dłoń na dłoni opuszczają ręce poniżej swych pępków. Zapytałem wybitnego znawcę zachowań subkulturowych, dlacze­ go użycie ręki w zawodach piłki nożnej jest karane? Znawca się obruszył i powiedział: Jak to, przecież co i raz, trzymają się rękoma za jaja. Uczony ten wygłosił swój pogląd prywatnie, przez telefon, ale przy obecności małoletnich córek! Oto jak profani widzą bohaterów misteriów naszych czasów! Jeśli nic cię nie pociesza Kiedyś na zabawach w okolicy Murzynowa (w samym Murzyno­ wie zabaw nie organizowano, chociaż urządzano... bale), jeśli dochodziło do bójki, to walczono przede wszystkim rękoma, a szta­ cheta wyrwana z płotu była najczęstszym narzędziem walki. Odkąd w każdym gospodarskim domu jest telewizor, obowiązkowo koloro­ wy, a płoty drewniane zastąpiono siatkami drucianymi, tradycja bicia kogoś po głowie sztachetą stała się nie do utrzymania. Mężczyźni poza transmisjami z meczów piłki nożnej, nic więcej w swych telewizorach nie pragną zobaczyć. Telewizory jednakże są włączone, aby każdy, kto zajdzie wiedział, że nie mieszkają w tym domu „ciemne burki ze w s i " . Transmisje z meczów piłki nożnej, których kobiety nie oglądają, pozwalają mężczyznom na spokojne nagromadzenie cennych wrażeń. Bywa, że stają się one bodźcem czy inspiracją do rychłych czynów, wymagających stanowczości i zdecy­ dowania... Otóż nowy, chociaż już nie taki nowy, styl bijatyk na zabawach to zastąpienie rąk nogami. Słusznie rozwija Ryszard Ciarka myśli Ludwika Stommy o inwersyjności footballu, powiadając, że „w dniu świątecznym ręce powinny odpocząć". I też odpoczywają. Po wypiciu z kolegami połówki na ryzyk, (zawsze należy działać w zabezpieczeniu, zespołowo, jak na stadionie) można upatrzyć sobie denata. Po wyselekcjonowaniu napastnika, następuje akcja. Napastnik podchodzi do przeciwnika i go zagaduje. Zagadywać tak należy, aby pojawił się powód, okoliczność, spina, czyli dostatecznie silny bodziec, do poczucia się wnerwionym, wkur... itd. Można na denata napierać brzuchem, raz i drugi, ale też można, podstawiając mu nogę, pchnąć go z lekka, aby się przewrócił. Bardziej doświadczeni, żonaci, ojcowie, mający gospodarkę albo dobrą pracę, winni się wykazać czymś więcej. Na przykład umiejętnością schwytania denata nagle za przegub ręki (lewej) i przerzucenia go sobie przez ramię na ziemię, względnie podłogę. Ale to już ostateczność. Pod dachem nie należy... I też - jeśli pod dachem się akcja rozpoczęła - napastnik powinien powiedzieć: WYJDZIEMY. Rozumniejsi albo strachliwsi robią co mogą, aby nie wychodzić... Powalonego dobrze jest przekopać czy skopać po nerach, po ryju, po kałdunie albo wątrobie... Czynności tej winny też towarzyszyć stosowne okrzyki w rodzaju: ty alkoholiku, ty ch..., ty k..., ty schizofreniku, ty ch... za... Nie będziesz mi szczał do szafy! Nie będziesz mi denerwował żony! Jeśli akcja się nie rozwija (przeciwnik nie znalazł w nikim wsparcia) obrońcy napastnika odrywają go od jego ofiary. Napastnik czerwony na twarzy, z wytrzeszczem oczu długo nie może przyjść do siebie. Uspakaja się przeklinając i z trudem formułuje uzasadnienie swego gniewu. Na drugi dzień idzie do kościoła (zabawy najczęściej odbywają się w sobotę), ale nie po to aby dokonać aktu skruchy i żałować swego czynu. Nigdy też nie będzie się z niego spowiadał (nie zdarzyło się w Murzynowie i wsiach sąsiednich, aby napastnik z bójki na zabawie, czy w ogóle bójki, próbował przepraszać przeciwnika). Natomiast chyba będzie go gryzło sumienie i wówczas podejmie niejedno staranie aby swej ofierze użyczyć gestu... życz­ liwości, nie różniącego się wiele od tego zafałszowania, jakie mieliśmy okazję poznać, przywołując sytuację z meczu Korea Południowa-Boiiwia (klepnięcie przez Koreańczyka po plecach Boliwijczyka, powracającego po sfaulowaniu na boisko). Dla części, niezbyt dojrzałej duchowo społeczności kibiców, mecze piłki nożnej stanowią nie wyczerpany rezerwuar, niezwykle sugestywnie rozstrzyganych starć - wzorców zachowań. Czy są one rozstrzygane szlachetnie? Honorowo? Uczciwie? Przyzwoicie? God­ nie? I tak dalej. Nie mnie - ignorantowi footballowemu - odpowiadać na te rozkoszne pytania. W czasie meczów krążą po boiskach osobnicy, korzystający z tytułu pan, i oni tych, którzy mają tylko nazwisko i numer na plecach... osądzają. Ale czy ktoś, kto nie ma imienia, ponadto nie jest panem, może być osądzany? Żywa twórczość ludowa Przez 15 lat obcowania z mieszkańcami Murzynowa, ich gośćmi z Polski oraz sąsiadami, miałem sporo okazji do poznania rymowanek-powiedzeń, cieszących się wśród części kwiecia tamtejszego ludu uznaniem. Oto wybrane rymowanki spośród zbioru liczącego kilkadziesiąt pozycji: NIE MOŻNA KOPAĆ STOJĄCEGO BO MOŻE COŚ ZALEŻEĆ OD NIEGO * KOP LEŻĄCEGO! NIC NIE ZALEŻY OD NIEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU CIĘ ZEMŚCI I SKOPIE DO MARTWEGO PO WYPICIU GŁĘBSZEGO UFAJ BLIŹNIEMU SWEMU SKOPIE CIĘ PO WYPICIU GŁĘBSZEGO GDY SIĘ O SOBIE DOWIE CZEGOŚ NIEPRZYJEMNEGO OBOWIĄZKIEM JEST KAŻDEGO SPONIEWIERAĆ BLIŹNIEGO SWEGO P... BLIŹNIEGO SWEGO AŻ KOSZULA SPADNIE Z NIEGO NIECH NIE PODSKAKUJE! BO GO SKOPIĘ, A PRZEDTEM W MORDĘ NAPLUJĘ! * SKOPAŁEM GO BO CHODZI CHORY NIECH SPIERDALA DO SWEJ NORY NIECH SIĘ ROZWIJA UMYSŁOWO SKOPIĘ GO I O MUR WALNĘ GO GŁOWO SKOPAŁ GO W DYDU BEZ WSTYDU * JAKA TO DLA NAS UCIECHA SKOPAĆ DRUGIEGO DLA ŚMIECHA Europa, jak żadna inna strona na świecie, jest wylęgarnią fał­ szywych gestów życzliwości, skromności i pokory, natomiast całkiem niefałszywych buty i pychy. Niegdyś poprzez swych konkwistadorów i misjonarzy, a dziś już tylko poprzez kogoś takiego, jak zawodnik footballu, użycza tych gestów reszcie świata. Wszyscy Europejczycy pozdrawiają się w jednakowy sposób, mówiąc jeden drugiemu dzień dobry. Żadnej z nacji europejskiej nie starczyło wyobraźni, albo na tyle dobrej woli, aby pozdrawiać - jak Chińczycy - pytaniem: jadłeś? Natomiast, kiedy stajemy wobec „niebezpieczeństwa" poczęstowania gościa jakimś napitkiem, nie zapominamy zapytać, czego chciałby się napić. Oczywiście są i tacy, 79 �którzy w ogóle nie pytają, bo nie zamierzają częstować, by nie sprawić przykrości drugiej osobie. Oto w Murzynowie, częstowany bez pytania herbatą lub kawą, wzbrania się przed jej wypiciem. Zapytany dlaczego się wzbrania, odpowiada: - Nie chcę, bo to tak jakbym dług zaciągnął. W Afryce czy Azji ludy tamtejsze nigdy cię nie pytają, czy byś się czego napił. To co mają - bez obłudnego pytania - stawiają ci przed nosem. Ludy koczownicze, ludy obydwu tych kontynentów, ludy stepów i pustyń - gdzie woda jest prawdziwym skarbem - to kapłani ceremonii życzyliwości. Nawet jeśliś niczym sobie nie zasłużył, filiżankę lub czarkę herbaty otrzymasz podaną dwoma rękami na tacy albo wstędze błękitnego jedwabiu... PRZY PISY ' Por. Ludwik Stomma, / : 0 Czyli ludzie jak bogowie, „ K o n l c k s l y " , Rok X L V : 1991, nr 3-4 (214-2155), s. 141-142 Tenże, s. 142 Rozmowa w drodze na Powązki w dniu 23 czerwca 1994 roku Ludwik Stomma, op. cit., s. 142 Miałem okazję bliżej się tym zabiegom terapeutycznym przyjrzeć w czasie dwuletniego pobytu w Dakarze, jako stażysta w s ł a w n y m Institut Foundamcnlal d'Afrique Noire. Charakterystyczne, że obrządki władania sobą przeniknęły do nowoczesnych osiedli Dakaru.Co jakiś czas w takim osiedlu gromadzą się pod w i e c z ó r ludzie przy piaskownicy. Dlatego przy piaskownicy, p o n i e w a ż jednym z e l e m e n t ó w zbiorowego transu będzie padanie na piasek plecami oraz tarzanie się w nim... ' Jacek Olędzki. Gesty nadziei, „ K o n t e k s t y " , Rok X L V : 1991. nr 1 (212), s. 45 W gwarze złodziejskiej sikor = zegarek, wilk = przyrodzenie, glan, glony - buty. 2 3 4 1 P.S. Przez długie lala wielkim mym pragnieniem było, aby etnografowie nic ograniczali się do analizy cudzych filmów lecz - korzystając ze swej oryginalnej i słabo spopularyzowanej wiedzy - robili swoje własne. Wreszcie, aby filmujący clnografowie nie ograniczali się do surowych zapisów, trafiających do a r c h i w ó w muzealnych, ale ż e b y zaistnieli, przede wszystkim w telewizji. Jeśli się to udawało w latach sześćdziesiątych, dlaczego nic m o g ł o b y nowe, scmiotyczno-strukturalislycznc, czy fenomenologiczne m y ś l e n i e filmowe zaistnieć w latach w i ę k s z y c h s w o b ó d i lepszych m o ż l i w o ś c i technicznych? C z y musimy być niewolnikami złych g u s t ó w i wątpliwych zainteresowań masowego odbiorcy, który w części męskiej - jak w Murzynowie - interesuje s i ę tylko meczami piłki nożnej, boksem i transmisjami ze świąt? No i wreszcie d o ż y ł e m chwili satysfakcji i prawdziwej radości. Przyjmij Ludwiku - proszę - słowa podziękowania i gratulacje za fascynujące, rewelacyjne formalnie i intelektualnie Historie o historii Brawo! 7 Jackowi Olędzkiemu w odpowiedzi Ludwik Stomma Brawo Jacku! - Z jakąż łatwością wywiodłeś bezpośredni związek między piłką nożną a glanowaniem bliźnich lub biciem syna młotkiem po głowie (acz w drugim tym przypadku chodzić powinno raczej, chyba że ojciec trzymał narzędzie chwytnymi palcami kończyn dolnych, o piłkę ręczną). Nie będę się rewanżował przy­ kładem tatusia, który po obejrzeniu przegranego przez „naszych" meczu, zrozumiał znikomość swych zachcianek, zrobił rachunek sumienia i tegoż wieczora, po raz pierwszy od lat wykąpał bobasa i ucałował żonę. Nie chcę bowiem licytować się w trywialności. Niepotrzebnie Jacku napracowałeś się nad tak długim tekstem. Wszystkie jego tezy zawierają się wszakże w dwóch twoich zdaniach: „Pewnym osobom nie wygasły ciągoty stadne a innym wygasły. Ktoś siedzenie na twardej ławce przez dwie godziny śpiewając lub gwiżdżąc i tupiąc, skandując jakieś jedno słowo uzna za sytuację bliską rajskiej, natomiast mój przyjaciel, tłumacz literatury współ­ czesnej pisanej w hindi, syn trenerki sportu szkolnego, tak wyobraża sobie epizod w scenerii piekła." - Jest tu już wszystko: i deter­ minujące wnioski opozycje i opis. Zacznijmy od opozycji. Nikogo Jacku nie obchodzi, i wiesz od tym doskonale, że jest twój przyjaciel tłumaczem z hidi, czy też synem trenerki. Jeżeli umieszczasz te informacje, to znaczy, że mają znaczenie. Ciąg logiczny jest tu taki: Przyjaciel wywodzi się ze środowiska sportowego więc „wie w czym rzecz''. „Wiedząc w czym rzecz", a więc z pozycji kompetencji uważa mecz piłki za „epizod w scenerii piekła". Jednocześnie jest człowiekiem wyrafinowanym (literatura + współczesność i egzotyczne języki), czyli po polsku mówiąc „kulturalnym". Tu swoją kulturę przeciwstawia (a raczej ty dając go za przykład przeciwstawiasz), wciąż „wiedząc w czym rzecz" chamstwu oglądaczy piłki. Ową opozycję prymitywizm - prawdziwa cywilizacja wzmacnia rozróżnienie ewolucyjne między neandertalami, którym „ciągoty stadne nie wygasły" (znamiennie darwinowskie pojęcia: „stado" i „wygasły") a homo sapiensami, którzy są już na wyższym etapie, a do których należysz ty i tłumacze literatury hindi. W tym momencie i tak wszystko jest już przesądzone. Następuje jednak ilustracyjny opis, o tyle tylko nie powalający przeciwników na kolana, iż: 1. fałszywy, 2. nieuczciwy.: Ad. 1. a. „Twarde ławki" - na stadionach, które oglądałeś w TV (wnoszę po cytowanych meczach) nie ma żadnych twardych ławek, tylko plastikowe, wygodne krzesełka, w droższych rzędach miękko wyściełane. b. „Skandując jakieś jedno słowo" - w ten sam sposób można by o twórcach ludowych: „bazgrząc jakieś bohomazy". Folklor kibiców to dzisiaj rozbudowany system obejmujący strój, muzykę, rytuał, muzealnictwo, kolekcjonerstwo, swoistą literaturę etc. etc. c. „Gwiżdżąc i tupiąc'' - jak wyżej, lecz dodajmy jeszcze, że pobyt na meczu wiąże się również z konsumpcją (nieraz wielodaniowych obiadów), występami tancerek, pokazami sztucznych ogni, spot­ kaniami przyjacielskimi etc. etc. 80 Ad. 2. Wszystko to Jacku doskonale widziałeś, pomijanie więc wszelkich owych aspektów i redukcja interakcji społecznych na meczu do twojego „opisu" musi być niestety odebrana, jako naginanie z góry rzeczywistości do twojego a priori. Tym gorzej dla prawdy. Zapewnianie, że nie masz pojęcia o przedmiocie swojej pracy, istotne dla ciebie, gdyż pozwalające ci na dowolnie beztroskie wrzucanie „faktów" do worków „prymitywizmu" lub „prawdziwej cywilizacji", jest o tyle smutne, że całkowicie odpowiada prawdzie. Gest ma też swój kulturowy kontekst, bez znajomości którego ani rusz. Jeden tylko, jedyny przykład: Piszesz o Koreańczyku, który nie okazał radości strzeliwszy Niemcom gola. Otóż strzelił go on przy stanie 0:3, radości okazywać więc po prostu nie mógł, gdyż w oczach publiczności, jak i kolegów z drużyny odebrane by to zostało jako defetyzm. Wystarcza oto 1 :3 do uciechy... W przeciwieństwie do Ciebie oglądam mecze setkami i NIGDY nie widziałem uciechy po strzeleniu bramki, która nie zmieniałaby merytorycznie faktu beznadziejnej sytuacji zespołu (chyba, że w dobroczynnej pokazówce lub konfrontacji III-ligowca z mistrzem, gdzie tylko o honor chodzi, a zwycięstwo jest poza najśmielszymi ambic­ jami). Tak więc, co dla ciebie jest „komparatystyczną" ciekawo­ stką wynika najbanalniej z międzynarodowej litery rytuału. Elementarne mój Watsonie! A dlaczego jeden tylko przykład? Bo przecież i tak groch o ścianę. Masz Jacku na to co ci wygodne i niewygodne dwie odrębne miary. Gdy ja, przez przejęzyczenie, zamiast „plemienny" (gdyż tak! Milla odtańczył element ZNANEGO tańca) piszę „narodowy" poświęcasz temu pięć oburzonych akapitów, sugerujących nawet „glanowanie". Gdy ty natomiast przekręcasz dowolnie słynne nazwisko, rzecz to śmiechu, a nawet kpiny godne, bo mawiają na cię „Łolejski". Może i mawiają, ale nie piszą tak w naukowych pracach, bo i siebie by kompromitowali i nikt by nie zrozumiał. Ale dość o detalach. Smutne jest jeszcze, że do interpretacji zjawiska o zasięgu światowym, swoistego signum temporis naszych czasów, wystarczy delirka chłopa z Murzynowa i paradoks uroczego skądinąd Ryszarda Ciarki. Doprawdy nie jest dobrym przykładem dla studentów (może dlatego czytałem na twoich zajęciach gazetę, acz wtedy nie była to jeszcze - acz doceniam subtelność aluzji - „Trybuna Ludu") mówienie: nie znam się na sprawie, ale i tak ją rozwikłam, bo tezę założę z góry, jak żyletką po oczach. Wtedy bowiem zaczynają nam cywilizację zakładać kosmici, kształt dachów pagód udowadnia związki Chin ze starożytnym Egiptem, Jezus przeżywa i poprzez Templariuszy zakłada masonerię... Być może, tego zanegować nie mogę, świat jawi się wtedy łatwiejszy. Ale czy to my właśnie mamy sprowadzać do trywialności? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eca5be1a4cf9aa8813c06b607e3486c1.pdf 473d1969e333538620b6524c2fa00481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2775 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.1, s.87-88 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y O F A R T I C L E S Anna S o b o l e w s k a N A T U R E AND T H E VOID IN T H E ART AND THOUGHT OF THE EAST The author observes, mainly upon the basis of poetry, the attitude of representatives of [he Orient to Nature and the surrounding world. She shows that man never envisaged himself as the true master of Nature. The characteristic element of this trend of thought is panentheism - divinity not so much corresponds to Nature as embraces it in its entirety. Similarly, the ego does not unites itself with the world but envelops it. The author draws attention to the concrete nature of such poetry in which emotions and the imagination are present precisely through the intermediary of the concrete. This is a poetry of inner experience. The purpose of the awakened consciousness is to "witness the void" which is the dynamic foundation of being. A n d r z e j K i s i e l e w s k i A D V E R T I S I N G AND V I S U A L MASS C U L T U R E This texts focuses on numerous issues connected with contemporary advertising conceived as a foundation for visual mass culture. At the same time, the author proposes an attempt at treating the image (not only in advertising) as an element of visual communication. Such a presupposition enables him to situate on a single level mediaeval depictions, subjected to the ideology of the Roman Catholic Church, seventeenth century paintings from Protestant Netherlands and contemporary advertising. This procedure facilitates the discovery of a context for many aspects of advertising, and thus inclines to comparisons and reflections which the article merely outlines. This text also serves as an introduction to deliberations about advertising images and their role in mass culture as well as their relations with the avantgarde tradition. AN INTERVIEW C O N D U C T E D B Y L e s z e k K o c z a n o w i c z WITH PRO­ FESSOR M i c h a e l M . J . F i s c h e r , Anthropologist and Member of the "Science, Technology and Society" Programme at the Massachusetts Institute of Technology This interview concerns three basic problems. The first is the emergence in the contemporary world of phenomena which are the reason why our era differs significantly from preceding historical periods. Michael Fischer places emphasis primarily upon the transition of people, information and capital. The unprecedented intensity of these processes leads to the intermingling of culture as well as of cognitive and ideological perspectives. The second theme of the conversation deals with postmodernism conceived as a reflection of the political and cultural situation of the present - day world. Postmodern theories can become an instrument which makes it possible to describe the diversity that comprises the essence of modernity. The third crucial question mentioned here is the status of anthropology in the face of the challenges made by modern times. Descriptions of exotic societies offered by traditional anthropology were intended for readers in the author's home country but contemporary anthropology should be based on dialogue which shows assorted perspectives without treating any of them as special. H a n n a O l e c h n o w i c z EXPERIENCING COLOURS The ability to discriminate colours was essential for survival as early as our distant evolutionary past. Hence the perception of colour is always emotionally loaded, involuntarily memorized and difficult to forget. In man the mechanism of the perception and processing of colours is highly complex. It has to be fed with colour impressions, otherwise we feel colour deprivation. This is especially striking in persons who lost sight and who strive strenuousely to revive the fading memories of colours. Colour perceptions are often linked with impressions pertaining to other modalities. Some people "see" colours when listening to music, "see" black letters or numberss in colour. This is especially often described in the cases of children and artists. Interestingly, prodigies in memorizing numbers perceive them as colours. Colours elicit emotions and are the means to express them. They are instinctively applied as autotherapeutic measures by persons with different psychological problems. Communicating by colours is widely used by professional psychotherapists. The colour-emotion codes, such as black for sadness, are deeply set in human nature. They are essentially alike in the severely retarded, in average people as well as in eminent artists. These universal codes are ritualized by society, for instance, as traditional colours in liturgy. This phenomenon helps to form a feeling of togetherness in groups sharing a common mood elicited by symbolic colours. J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r T H E F U R T H E R F A T E O F T H E PRODIGAL SON. A PROJECT OF NONTRANSPARENT ETHNOGRAPHY This text attempts to reconstruct two ethnographic discourses: modern and post­ modern, the second being a project of an emerging nontransparent ethnography (to apply a description coined by Paul Rabinow). The basic difference between the two varieties is their attitude toward cultural foreignness, examined upon the example of: 1) the manner in which the two discourses describe native beliefs and in particular the so-called miraculous phenomena, 2) the place of foreignness in the course of ethnographic research. This foreignness is sought outside one's own culture (according to the terminology proposed by James Clifford this is the strategy of so-called anthropological surrealism) or in its interior, in that what is familiar and commonplace on a daily basis (the strategy of ethnographic surrealism). The author discusses ethnographic surrealism present in the studies of Jacek Oledzki (with special mention of his '' Murzynowo'') in which one can discover numerous features of the increasingly present postmodern discourse. J a n u s z B a r a n s k i C A N T H E METEPHOR B E C O M E A F A I R Y T A L E ? The article demonstrates the existence of the structure of a magic fairytale (according to the interpretation suggested by Propp) in certain television commercials. This holds true both for relatively expanded narrative and for depictions in the form of pictorial syntagma. Furthermore, the author indicates that the semiosphere created by advertising discloses myth-creating symptoms and is an example of one of the forms of fulfilling the cosmogonic longings of culture. The article stresses that advertisements belong to forms of the visual-verbal aspect of the ritual of initiation, correspondingly to its contemporary social contexts. Finally, the author draws attention to the magical (performative) aspect of the advertising slogan. A n d r z e j P e r z a n o w s k i B R A W L S - S T R U G G L E AND R I T U A L The article, which is based predominantly on material obtained by the author on the spot, presents a holistically interpreted phenomenon of brawls in the culture of the Polish village. The foremost issues include the causes of the brawls, their specificity which depends on given circumstances, typical categories of participants, the significance of alcohol and objects used for committing assault. The author concentrates his attention on the role played by brawls in the functioning of the young men of the village, treated as an age group. He also analyses the emergence of peer groups, their attributes (specific social status, inner cohesion, solidarity in battle) as well as the separate category of the leaders. The cultural moulding of the brawls and their ensuing ritualisation and social acceptance are regarded as facts of considerable importance. A n t o n i K r o h I N T H E T A T R A HIGHLANDS As a child the author spent several years in the village of Bukowina where he resided, attended school and made friends. Using his own example, he describes the complex problems of foreignness and familiarity. For the summer visitor, the highlander appeared to be a person who spoke a dialect and wore the local apparel; a highlander, in turn, regarded his neighbour as someone about whom he had precise information concerning the place of his residence, his name and the number of cows he owned. As a result, despite the fact that the author spoke and looked like one of the local boys, he always remained an outsider, albeit accepted by the village community. Town dwellers believed that the highlander costume consisted of embroidered Odcinek dla posiadacza rachunku Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający zł wpłacający Pokwitowanie dla wpłacającego zł wpłacający Dokładny adres Dokładny adres Dokładny adres na r-k na r-k na r-k AMOS AMOS AMOS ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA ul. Szenwalda 1, WARSZAWA VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 VIII Oddział PKO W-wa nrr-ku 1586-77578-136 slempel stempel stempel podpis przyjmującego podpis przyjmującego podpis przyjmującego �trousers, a cape, a hat adorned with a feather, leather moccasins, a bodice and coral beads. A highlander from the Bukowina of a hundred years ago would not even recognise the present-day costume. The author discusses a number of problems connected with the traditionally acknowledged elements of highlander culture such as the embroidered trousers, the leather moccasins or the brigands'dance. J a c e k O l e d z k i G E S T U R E S O F KINDNESS Similarly to his previous article: "Gestures of Hope"("Konteksty" no 1,1991), the author concentrates his attention on the registration and analysis of the nonformalised behaviour of football players. He examines and interprets the conduct of sportsmen of various nationalities at such moments during the game as scoring or losing a goal, a fault etc. He also discusses this specific domain of activity for which culture reserves the usage of the leg instead of the hand. W o j c i e c h D o h n a l T H E VISION O F PRIMITIVE S O C I E T Y IN T H E ANTH­ ROPOLOGY O F A R. R A D C L I F F E - B R O W N This article is an attempt at a critical approach to the theory of primeval societies formualted by A. R. Radcliffe-Brown. Remarks concerning its epistemological dimen­ sion are preceded by a brief presentation of the most important features of anthropology envisaged by its author. The article concludes that the model of the tribe, construed by Radcliffe-Brown as a functional organic entity is, to a considerable extent, the product of the theory accepted by its author and not, as it would appear, the outcome of empiric research. In an analysis of the conclusions proposed by Radcliffe-Brown pertaining to such key issues as relations of kinship or primeval religion, W. Dohnal has tried to show that their sources can be discerned in the vision of the world and man outlined by the author of Structure and Function in Primitive Society; the concepts and models used by Radcliffe-Brown for ethnocentric explanations ascribed to the subjects under ex­ amination his own norms and values. Noty o autorach Małgorzata Baranowska - poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka książek: Pamiętnik mistyczny, Surrealna wyobraźnia i poezja, To jest wasze życie, autorka wielu artykułów o wyobraźni symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w: Problemy wiedzy o kulturze. (Ossolineum 1986), autorka dwu tomów poetyckich Miasto, Zamek w Pirene­ jach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Janusz Barański - etnograf, filozof, absolwent UJ, doktorant w Instytucie Etnologii UJ w Krakowie. Zajmuje się problemami antropologii polityki. Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, redaktor „Kontekstów", kierow­ nik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej m.in. książki (z D. Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. Wojciech Dohnal - etnograf, doktorant w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. Interesuje się kulturąludów Afryki (udział w trzech wyprawach etnograficznych do Afryki Zachodniej), teorią i filozofią kultury, a także antropologicznymi koncepcjami społeczeństw pierwotnych. Michael M. J . Fischer - antropolog, profesor pracujący w programie „Nauka, Technologia i Społeczeństwo" przy Massachusetts Institute of Technology. Autor wielu publikacji z zakresu etnografii i antropologii między innymi: Iran: From Religious Dispute to Revolution (1980), Cambridge Mass. Harvard University Press), wraz z Georgem E. Marcusem Anthropology as Cultura Critique. An Experimental Moment in the Human Sciences (1986, The University of Chicago Press). Jeden z czołowych przedstawicieli antropologii postmodernistycznej. Aleksander Jackowski - antropolog kultury, krytyk sztuki, autor prac z zakres sztuki ludowej i naiwnej. Andrzej Kisielewski - historyk sztuki, pracuje w Zakładzie Wychowania Es­ tetycznego, Wydział Pedagogiki i Psychologii. Filia Uniwersytetu Warszaws­ kiego w Białymstoku. Wkrótce ukaże się jego książka Karny. Na wszystkich częściach blankietu należy wpi­ sać czytelni atramentem, długopisem lub pis­ mem maszynowym jednakkowo kwotę cyf­ rami, imię i nazwisko wpłacającego, jego ad­ res, siedzibę oddziału banku w którym prowa­ dzony jest rachunek oraz numer i nazwę tego rachunku. Leszek Koczanowicz - filozof zajmujący się głównie pragmatyzmem amerykań­ skim. Pracuje w Instytucie Filozofii Uniwersytetu Wrocławskiego. Ostatnio opublikował pracę: Jednostka - działanie - społeczeństwo. Koncepcje jaźni w filozofii amerykańskiego pragmatyzmu (1994, Wyd. IFiS PAN) Antoni Kroh - historyk kultury, etnograf, tłumacz literatury czeskiej i słowackiej. Autor m.in. książki O Szwejku i o nas. Mieszka w Nowym Sączu. Krzysztof Kubiak - etnograf, pracuje w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Prowadzi badania w Beskidach i na Orawie. Zrealizował pięć filmów dla Telewizji Polskiej i siedem filmów dla Katedry, kolejne filmy są w realizacji. Hanna Olechnowicz - psycholog; pracuje w Stołecznej Poradni Psychologicz­ no-pedagogicznej. Specjalizuje się w problematyce upośledzenia umysłowego dzieci. W Instytucie Psychiatrii i Psychologii kieruje projektami badawczymi w ramach umów polsko-amerykańsklch. Jacek Olędzki - etnolog na wydziale Geografii i Studiów Regionalnych UW. Współpracownik naszego pisma od 1959 roku. Od kilkunastu lat łączy szczególną i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie, koło Płocka, z szerszą refleksją obejmującą inne części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca w Europie, Azji i Afryce. Andrzej Perzanowski - etnolog (studia UW). Kieruje biblioteką w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Anna Sobolewska - historyk i teoretyk literatury. Autorka wielu publikacji, książek Polska proza psychologiczna 1945-1950 (1979) oraz Mistyka dnia powszedniego (1992). Pracuje w Instytucie Badań Literackich. Joanna Tokarska-Bakir - etnolog, adiunkt w Katedrze Etnologii i Antropologii UW. Interesuje się heremeneutyką, tybetanistyką, ponowoczesnością. Tłuma­ czy z francuskiego i angielskiego. Terence Wright - wykładowca o mediach sztuki i antropologii wizualnej w szkole filmowej w Bedfordshire. P R E N U M E R A T A P R E N U M E R A T A „ K O N T E K S T Ó W " „ K O N T E K S T Ó W " I półrocze I półrocze II półrocze II półrocze roczna roczna i l o ś ć egz. i l o ś ć egz. Za skutki wynikłe z mylnego wypełnienia blankietu ponosi odpowiedzialność wyłącznie wpłacający. �WARUNKI PRENUMERATY 1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne. Cena prenumeraty wynosi 3 zt za numer (kwartał). Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100% droższa, Wpłaty na prenumeratę przyjmują: - na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod opaską". Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28, konto jak niżej. - na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK, XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11 Dostawa zamówionej prasy następuje: - przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym, - przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty z wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt w pełni pokrywa prenumerator. Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego, do 20II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał. 2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także firma AMOS. Warszawa, ul. Szenwalda 1 (tel. 39 1752). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są na konto: AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136. Dla ułatwienia zamieszczamy obok wydrukowany blankiet. 3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 12 zł (dawne 120000 zł). Półroczna: 6 zł, numer pojedynczy 3 zł. 4. Zeszyty bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28 (hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę. 5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy będzie w sprzedaży numer. Wydawnictwo Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk publikuje książki i czasopisma z zakresu sztuki, teatru, filmu, muzyki, folkloru Stałą sprzedaż książek i czasopismk Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie: Kraków Warszawa - Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa, Krakowskie Przedmieście 7 - Księgarnia O R P A N , Pałac Kultury i Nauki - Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim, Marszałkowska 74 - Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4 - Księgarnia Uniwersytecka „Liber", Krakowskie Przedmie­ ście 24 - Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac Książąt Ujazdowskich - Księgarnia „Gryf", Foksal 10 - Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71 - Księgarnia „ O d e o n " , Hoża 19 - Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2 - Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19 - Księgarnia „Hetmańska", Rynek Główny 17 - Księgarnia O R P A N , Św. Marka 22 Lublin - Księgarnia O R P A N , PI. Marii Curie-Skłodowskiej 5 - Księgarnia Ossolineum, Piotrkowska 181 - Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7 Łódź Poznali Wrocław - Księgarnia Ossolineum, Rynek 6 Białystok - Księgarnia „ A k c e n t " , Kościuszki 4 Gdańsk - Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56 Ciągła, sprzedaż hurtowa publikacji Wydawnictwa IS P A N prowadzi Skład Księgarski „ E W A " ul. R o d z i e w i c z ó w n y 4, 45-951 Opole lei. 374-28 Numer liczy 11 ark. drukarskich, 19 ark. wydawniczych Fotoskład: „Iskra", ul. Niska 18/6, tel. 39-90-83 Druk: mgr inż. Piotr Włodarski, ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240 Nakład 1300 egz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7050d229cfd893a769b995895308962.pdf bad96bb6d8bb52ad766bbd58acc9fb2c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:91 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe, Małopolska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:76 Title A name given to the resource Tradycje otwartego ogniska w malopolskim budownictwie ludowym / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s.699-702 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 698 73. C o h e n M., Documents ethnographiques d' Abyssinie, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 136, ryc. 11-12. 74. C h r o n G. M., Les Minianka (Nigeria), R. E. S., 1913 r., s. 183-184, 9. 183-184, ryc. 10. 75. G r i a u l e M., Masques Dogon.s, 1938 11., s. 23. 76. P a r i e l, La maison fi Figui.g, R. E. S., 1913 r., t. 4, s. 138, -tab!. IV, ryc. 11-12. 77. H e y e r d a h l T h o r, American Indians in the Pacific (The Theory behind the Kon-Tiki Expedition), 1952. e S k r ó t y: Z. f. E. = Zeitschrift fUr Ethnologie R. E. S. = Revue d'Ethnographie et de la Sociologie S. E. = Sowietskaja Etnografija M.p. E. = Matieriały po Etnografii ROMAN REIiNFUSS TRADYCJE OTWARTEGO OGNLSKA W MAŁOPOLSKIM BUDOWNICTWIE LUDOWYM _ Jak można wnosić z materiałów wykopaliskowych odnoszących się do czasów wczesnośredniowiecznych, piec w budownictwie polskim pojawia się stosunkowo późno. Podczas, gdy na terenach ruskich w półziemiankach, pochodzących z wieku VIII i IX, czy w ziemiankach z IX i X wieku spotyka sięchara'kterystyczne piece kQPulaste z otworem w sklepieniu \ u nas w tym samym czasie występują jeszcze z reguły otwarte ogniska ułożone z kamieni na środku izby (Gniezno 2) czy w rogu (Opole 3) czy wreszcie jalk w Santoku kwadratowe, zbudowane z bali dębowych, umieszczone w pobliżu środka jednej ze ścian 4. Dopiero w czasach późniejszych, w wieku XI pojawiają się piece piekarskie ustawione w jednym z rogów izby (Opole 6, Gniezno połowa XII w.6). Począwszy więc od XI wzgl. XII wieku zaczyna się u nas pojawiać piec, wypierający z wnętrza chałupy otwarte ognisko. Proces teD:, trwający kilka stuleci, zakończył się ostatecznie wyrugowaniem ogniska otwartego, ale tylko z wnętrza stale zamieszkiwanego; W szałasach i innych pomieszczeniach czasowo użytkowanych do dnia dzi-:siejszego spotyka się umieszczane w kącie otwarte ogniska nieraz bardzo prymitywnie skonstruowane. Przykładem tego mogą być chociażby koliby pasterskie w Karpatach, czy zimowe szałasy robotników leśnych. Zachodzi pytanie, jak długo ogniska otwarte zachowały się u nas w pomieszczenia.ch stale zamieszkiwanych. Na podstawie materiałów odnoszących się do krajów sąsiadujących z polskim terytorium etnicznym od północy, wschodu i południa możemy wnioskować, że ogniska otwarte w chałupach włościańskich mogły zachować się stosunkowo długo. Jeszcze w bieżącym stuleciu 1 2 3 4 5 6 Istoria kultury drewniej Rusi, t. L s. 127. J. K o s t r z e w s k i, Kultura prapolska, s. 128. A. N a s z, Opole, s. Ga. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 132. A. N a s z, op. cit., s. 37. J. K o s t r z e w s k i, op. cit., s. 127. �701 700 ogniska takie zachowały się bowiem Siporadycznie na terenie Łotwy i Litwy (Pelenie, pow. SzawIe) 7 i Białorusi, np. w zaścianku Hurbie na pograniczu powiatu borysowskiego i siennieńskiego, gdzie znajdowały się chałupy bez pieców z dużym ogniskiem pośrodku izby, wyłożonym 'kamieniami i wylepionym gliną 8. Otwarte ogniska z wielkich kamiennych płyt analogiczne do tych, jakie znamy z południowej Słowiańszczyzny, występują wg M o s z Yń s k i e g o również w Karpatach na pograniczu słowacko-małopolskim ł. Zacytowane wzmianki odnoszące 'się do czasów stosunkowo niedawnych pozwalają przypuszczać, że i u nas mogły dosyć długo przetrwać tradycje otwartego ogniska. Wiadomość o tym w polskiej literaturze etnograficznej zawdzięczamy B. G u s t a w i c z o w i. W czasie wycieczki odbytej w okolice Babiej Góry spotkał on mianowicie w Pcimiu koło Myślenic cha·łupę, gdzie "w południowo z.achodnim rogu znajdowało się ognisko rów n o z p o d ł o g ą (podkreślenie moje), na którym tliło się kilka kawałków grubych korzeni drzew" 10. Odosobniona ta notatka znalazła szereg lat później potwierdzenie w materiale zebranym w czasie badań etnograficznych prówadzonych w okolicy Bochni, Dąbrowy Tarnowskiej, Staszowa i w widłach Wisły i Sanu. Pierwsza tego rodzaj u wiadomość zanotowana została dwukrotnie przez Czesława B l a j d ę, studenta UJ, w Ostrowie Szlacheckim koło _Bochni w czasie etnograficznego obozu szkoleniowego zorganizowanego na tym terenie w roku 1939 przez prof. Kaz. D o b r o w o l s k i e g o dla uczestników seminarium socjologicznego i etnograficznego UJ. Od starych informatorów dowiedział się Blajda, że w drugiej połowie ubiegłego wieku istniały jeszcze na terenie Ostrowa Szlacheckiego chałupy, w których zamiast pieca znajdowało się na środku izby otwarte ognisko. Jeden z informatorów podał ponadto, że ognisko to znajdowało się na podwyższeniu w postaci drewnianej skrzyni wypełnionej do wierzchu ubitą gliną. Dalsze informacje odnoszące się do ognisk otwartych w obrębie chałup mieszkalnych zebrane zostały w czasie badań terenowych podejmowanych w różnych stronach Polski przez Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P. L S. I tak w roku 1948 w czasie badań prowadzonych w Zalipiu (pow. Dąbrowa Tarnowska) zanotowałem opowiadanie Apolonii Wojtyło, urodzonej w roku 1865, osoby odznaczającej się znakomitą pomięcią i dużą inteligencją· Za ~ 7 8 ł 10 K. M o s z y ń s k i, Kultura ludowa Słowian, t. I, s. 516. J. w., t. I, s. 515. J. w., t. I, s. 516. B. G u s t a w i c z, O góraiach podbabiogórskich, "Lud" XII, s. 7. cz~ów je~ mło~ości znajdowała się w Zalipiu jeszcze jedna chałupa, ktora zamIast pIeca posiadała otwarte ognisko rozłożone pośrodku izby na warstwie kamieni osadzonych w glinianej podłodze. Chałupa ta, a rac~ej szczegóły jej wnętrza, utkwiły informatorce w pamięci w zWiązku z drobnym wydarzeniem, sięgającym czasów jej dziecińst~a. Mianowicie gdy była kilkuletnią dziewczyką odbywało się w pob.hzu wesele,. n~ którym zgromadzili się starsi i młodzież z całego sąsIedztwa. DZIecI przeganiane przez starszych z miejsca na miejsce znalazły sobie schronienie w ubogiej chałupie, której mieszkańcy również poszli przyglądać się weselu. , W izbie. był niep?rząde.k i brud. Na środku izby na glinianej podłodze znaJ~owało SIę ułozone z kamieni ognisko, na którym w wygasłym popIele stały garnki gliniane z resztkami strawy. W czasie kie?y dzieci. (a wśród nich i informatorka) bawiły się koło ogniska, wbIegło do Izby przez uchylone drzwi kilka psów, które pyskami powywracały garnki stojące w popiele, szukając jadła. Przytoczyłem powyższe opowiadanie dlatego, że w kontekście z całością informacja o chałupie z ogniskiem otwartym nabiera większego prawdopodobieństwa, niż gdyby była ona prostym -potwierdzeniem postawionego pytania. W roku 1950 w czasie obozowych badań prowadzonych w widłach Wisły i Sanu z niezbyt pewną tradycją, chałupy zaopatrzonej w otwarte ognisko ·spotkała się Zofia Kur k o w a. W rok później podczas badań .prowadzonych w Kielecczyźnie i Sandomierszczyźnie przesilo 75-letni informator indagowany w Skadlach (pow. Busko) podał, że w tej miejscowości nie widział chałupy z otwartym ogniskiem, ale jako młody chłopiec był z ojcem w takim domu w Tuczępach koło Staszowa. Badania przeprowadzone w kilka dni później przez Zofię R e i n f u s s o w ą we wskazanej miejscowości potwierdziły tę wiadomość. gO-letni informator Kazimierz Pawelec, urodzony i zamieszkały w Tuczępach, pamiętał, że za jego młodości istniały w tej wsi chałupy, w których nie było pieca tylko n a -1 e p a na środku i7Jby, na której na otwartym ognisku gotowano strawę. Dym z ogniska uchodził otworem umieszczonym pośrodku powały. W tym samym roku dwie informacje o chałupach z otwartymi ogniskami na środku izby zapisał PrzelTłysław B u r c h ar d. Jedna z ~ich odnosiła się do wsi Budzów w powiecie wadowickim, druga WSIPrzegini w powiecie oLkuskim. W Budzowie 53-letnia informatorka Wiktoria Baca podała, iż w domu jej matki palenisko znajdowało się na środku izby. Nad paleniskiem na łańcuchu zawieszonym u tragarza wisiał kocioł. W Przegini, gdzie do czasów ostatnich zachowały się stare formy ludowej architektury (np. dachy budowane na sochę i ślemię) starzy �702 informatorzy pamiętali z młodości opowiadania rodziców o chałupach, w których na środku izby palił się ogień. Właścicielem takiego domu miał być niejaki Rogoż. W roku 1952 zanotował Burchard w Relowej (pow. Brzesko) informację podaną przez Bartłomieja Wojcieszka ( ur. 1898 r.) i jego brata Macieja (ur. 1894), którzy słyszeli od swego ojca, że jako chłopiec widział u biedniejszych "wielkie izby bez pieców z ogniskiem na środku. Dym szedł po całym mieszkaniu i przez szpary na górę. Krowy i kury - to wszystko było razem (w izbie)". W Faściszowej koło Zakliczyna nad Dunajcem 75-letni informator opówiadał Burchardowi o chałupach dymnych, istniejących jeszcze ponoć przed 60-cioma laty, w których ogień palił się na nalepie wysokości 50-60 cm, umieszczonej w rogu izby, bądź poś'rodku tak że można było chodzić dokoła nalepy. Otwór w powale przeznaczony do odprowadzania dymu w obu wypadkach znajdował się w środku powały. Garść zebranych tu 'wiadomości zanotowanych w terenie, łącznie z notatką Gustawicza wskaZ/uje na to, że jeszcze pod k,oniec ubiegłego stulecia na terenie Małopolski zachowały się tu i ówdzie chałupy urządzeniach ogniowych, stojących na poziomie znanym z wykopalisk wczesnośredniowiecznych. Jak można wnosić z przechowanej do dziś tradycji, otwarte ogniska występowały w dwóch zasadniczych odmianach: jedną stanowiły ogniska ułożone z kamieni polepionych gliną (Zalipie, Tuczępy, Relowa, Budzów, Przeginia, i być może !Pcim), drugą zaś, rzadszą, polepy podniesione na wysokość około pół metra zanotowane w Ostrowie Szlacheckim i Faściszowej. Ogniska częściej znajdowały się pośrodku izby, rzadziej w rogu (Pcim, F.aściszowa). Sądząc z opowiadań informatorów chałupy z otwartymi ogniskami należały już wówczas do rzadkości. Utrzymywały się jeszcze wyjątkowo tu i ówdzie wśród biedniejszych, lub tam, gdzie jakiś specjalny układ stosunków domowych hamował natuł'a1ną dążność do osiągnięcia lepszych warunków mieszkaniowych. . Była to sytuacja w dużej mierze podobna do tej, jaką obserwujemy dziś na odcinku tzw. chałupy kurnej, kurnicy, czy dymnicy, tj. chałupy zaopatrzonej w piec chlebowy, ustawiony w izbie, ale nie posiadający pr~ewodów odprowadzających dym. Chałupy takie bardzo liczne jeszcze przed I wojną światową dziś zachowały się wyjątkowo i to w takich wypadkach, gdzie podeszły wiek właścicieli, brak potomstwa, choroba czy poprostu starcza bierność stoją na przeszkodzie przy wprowadzeniu w gospodarstwie i mieszkaniu bardziej nowoczesnych urządzeń. o WANDA JOSTOWA TRADYCYJNE POZYWJlENIE LUDNOŚCI PODHALA Materiał do artykułu o tradycyjnym pożywieniu ludności Podhala zebrałam na terenie wsi położonych w południowo-zachodniej części Podhala oraz dla celów porównaw,czych na Orawie. Poza wiadomościami' publikowanymi w wydawnictwach, co uwidoczniłam w przypisach, pozostałe spostrzeżenia są wynikiem moich wędrówek po Pod.../ /- I _.; I \ , ..I\. J ,41' \ ,~ J I , '-- " °ZłlI3RZ'(CA ~ÓIU'A \ , ,,\ '-__ ,_'" \ '-..••- - - - " \~/~ \-, .•. \. \_r-_,,",\ "-'" • CZARNY bVNA:JEC ~) "'.\I.~.'.",-. /' • i...... ".-.l CICHE ')O;'HOCHD~DW • \ O~B ~ o ;, ! zAkoPANE l._.J' 81JI<Olt'INIł o / .r·-". ,. , ·,.ł I ,'-'- .J' I _._ GRANICA PANS1It1A --o GRAIJII(A POWIATf/ PANr Z "'.R~IIV • DANE Z LITERATlIRY Rys. 1. Mapka ,powiatu Nowy Targ. halu. Załączona mapka przedstawia miejscowości, z których czerpałam dane do pracy. Zagadnienie ujęte przestrzennie nie wykazuje zasadniczych różnic, jednak pożywienie ludności Orawy i doliny Nowotarskiej wykazuje pewne odchylenia od sposobu odżywiania się ludu "Skalnego Pod- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01b0e2c1c1a06eaf823d8ed0b9120f49.pdf e424951ea638c75a3062e990e65e5ddb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:87 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource kultura materialna, ubiór chłopski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:72 Title A name given to the resource Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawców / LUD 1954 t.41 Description An account of the resource LUD 1954 t.41 s. 639-646 Creator An entity primarily responsible for making the resource Glapa, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 638 Historia kościoła wzniesionego w latach 1853-1866 przez ks. Wojciecha Blaszyńskiego w Chochołowie wiąże się według miejscowej tradycji z płóciennikami. Posłuchajmy co o tym wieść gminna głosi zapisana przez Jana Plucińskiego: "Jest 'legenda, że kościół w Chochołowie jest zbudowany za pieniondze, co były prziwiezione bez pomyłke w becce zamiast wina. Prziwióz te becke z Węgier do Sidziny jeden gazda sidziński. Dzieciom swoim pokupiół hrube gazdowstwa a ceTIŚćpienindzy,co ostała, oddał ksiendzu poprzednikowi Błaszyńskiego z tym ze wybuduje sie kościół w Sidzinie. PinioThSlkókbyła chmara, ze Błaszyński móg za nie spokojnie wybudować dwa kościoły, jeden w Chochołowie a drugi w Sidzinie. Zacon sie budować kościół w Chochołowie, Błaszyński wyciongoł ze skrytki w zakrystii dukaty iprziwoził do Chochołowa. Cenść z tego ukradli Kuciki z Płazówki i dostali klontwe do siódmego pokolenia. Klontwa sie spełnio, bo Kuciki marniej om i kapiom. Widno z tego,że kto mioł pinióndze to mioł, ale nowiencej mieli płacienicy, co handlowali płótnem i winę. Hej!" ADAM GLAPA UBIORY CHŁOPSKIE W KSIĘGACH CECHOWYCH KRAWCÓW Jednym z wycinków ożywionych badań w etnografii od szeregu lat są zagadnienia związane ze strojem ludowym; badania w tej dziedzinie szczególnie żywo prowadzą państwa należące do krajów demokracji ludowej. W szeregu tym nie brak i Polski, której zespół etnografów po opracowaniu teoretycznych założeń badawczych od 1946 r. corocznie wydaje kilka monografii na temat stroju ludowego. Ukazują się one w ramach ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH, wydawanego przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. W celu wielostronnego przedstawienia zagadnienia stroju ludowego przewiduje się również ujęcie stroju w jego rozwoju historycznym. Przedstawienie stroju ludowego w przemianach historycznych nie jest jednak problemem łatwym, jak mogłoby się wydawać, a to ze względu na skąpe wiadomości wynikłe z małego zainteresowania się ludem 'W okresie formacji feudalnej i kapitalistycznej, kiedy to lud wyłącznie eksploatowano do prac fizycznych, a wiele przejawów twórczości ludowej uważano za niegodne zainteresowania warstw panujących. Z tej też przyczyny odczuwa się dziś brak materiałów do przedstawienia stroju ludowego w jego przemianiach czasowych, a brak ten uwidacznia się niemal w każdym zeszycie ATLASU. Najlepiej dotychczas pod względem historycznym został opracowany zeszyt Tadeusza Seweryna, przedstawiający strój dolnośląski (Pogórze), w którym autor operuje materiałem ikonograficznym już z XV w. Poza tym zeszytem wszyscy inni autorzy nie sięgają dalej w przeszłość, jak do początku XIX w. ze względu na trudności zdobycia starszych materiałów. Rzadko spotykane starsze źródła i materiały ikonograficzne nie zawsze nadają się do publikowania w wydawanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze monografiach, ponieważ nie odpowiadają zasięgowi badanego typu stroju. W toku opracowywania monografii o stroju dzierżackim, podczas poszukiwań. archiwalnych, trafiłem na cechowe księgi krawców z XVI-XVIII w., lktóre zawierają cenny materiał z dziedziny kostiumologii chłopskiej i rzucają ciekawe światło na czynniki wpływające �641' 640 Ryc. 2. Krój Kaptura chłopskiego z XVI w. Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal.Uiszewskiego] od roku Pańskiego 1593. Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. Ryc. 1. Krój sukni chłopskiej z XVI w. - Sztuki Bractwa Krawieckiego Chwal. [iszewskiego] od Foku Pańskiego 1593. - Redakcja "Postęp Krawiecki", Poznań, 1954. 41 �642 643 Ryc. 3. Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego. - Księga krojów cechu krawieckiego w Lesznie [z XVII w.l - Depozyt w Muzeum Miejskim w Lesznie, 1954. Leszno przez dłuższy okres czasu leżało w pobliżu granicy polsko-niemieckiej. Ryc. 4. Krój lamki chłopskiej z XV!i!i! w., wymienianej w statutach cechowych już 1489, 1553 i 1577 r. jako jedna ze sztuk mistrzowskich. Renowacja powtórna sztuk krawieckich 1747 r., Archiwum Państwowe, Poznań, 1954. 41* �645 644 \ \ Ryc. 5. Próba rekonstrukcji uszytej lamki chłopskiej ubranej przez kobietę. Rys. A. G., 1954. Ryc. 6. Krój sukni z XVIII w. Suknie o podobnym kroju zwane "szorc" na obszarze Wiielkopolski są noszone przez chłopki do czasów współczesnych. Renowacja powtórna sztuk krawieckich, 1747 r. - Archiwum Państwowe, Poznań, 1954 r. �646 ! 1 ~ r i l· Il i , [ i l na formę stroju chłopskiego w wiekach minionych. W kilku tych księgach zazwyczaj poza regulaminem, dotyczącym nauki rzemiosła krawieckiego, sposobu produkcji, zbytu wyrobów oraz form życia towarzyskiego osób przynależnych i podległych cechowi krawieckiemu, znajdują się techniczne rysunki kroju, mówiące o sposobie wykonywania odzieży dla różnych klas społecznych. Obok tych rysunków jest zazwyczaj podana nazwa narysowanej części odzieży i informacja dla kogo jest ten ubiór przeznaczony, a także podana jest ilość materiału potrzebna na daną sztukę oraz jakość materiału, a niekiedy nawet miejsce produkcji surowca. W większości przeglądanych ksiąg cechowych dane te są napisane w języku polskim. Często dodatkowe objaśnienia wypisane są mniej wprawną w piśmie ręką rzemieślnika. Między opisami wielu form odzieży: świeckiej i liturgicznej, szlacheckiej, mieszczańskiej, rycerskiej, nie brak zwykle przy końcu k·sięgi rysunków i uwag dotyczących odzieży chłopskiej. Jak te rysunki i dane wyglądają ilustrują nam załączone reprodukcje kilku stron z omawianych ksiąg (rryciny 1-6).· W celu pogłębienia treści historycznych ATLASU POLSKICH STROJOW LUDOWYCH uważam, że póżądanym jest, aby każdy al)tor piszący monografię o stroju ludowym w swych poszukiwaniach archiwalnych nie pomijał wspomnianego rodzaju· źródeł, które są bardzo przystępne w formie, a· zarazem cenne w treści. Poza tym uważam, że na ten rodzaj źródeł powinni zwrócić również baczną uwagę naukowcy prowadzący badania w zakresie kostiumologii ogólnej, którzy często źródła te w ogóle pomijają, względnie powołują się tylko na materiały i dokumenty zagraniczne. TADEUSZ SEWERYN IKONOGRAFIA i I * :' ...• I ,'o ~ :; MANDRAGORA I BOGINI. DrzeWoryt, wielkość nat. 8,7 X 4,8 cm Bartosz Paprocki, Koło J"Ycerskie,Kraków, po. r. 1575,kap. 31, Mandragora (Augustyn ~óWi) moc taJrową ma (gdzie się wiele inszych zgadza z iego mową), Gdy owoc z mego białogłowa trawi I Aktemu sie z mężczyzną żartecznikiem zabawi, I Zaraz płodem zapadnie. Dla tey mocy iego I Wenus boyna bogini przyszła też do niego I ProsząC by ie~ pomocne w takiej sprawie było; I ale się oney prośbie zaraz wymówiło. I Chociaz bogini chytra tak ie łagodziła, I A słowa barzo piekne te k niemu mówiła: I Drzewko ze wszech drzew zacne, weyrzy dzisia na mię I A okaż mnie potrzebney swe~ dcbroci znamię I Nie wzgardzay prośby moiey day owocu swego, I Abym dzIatkaml zaszła od sweg~ miłego, I Którey tak Mandragora z fukiem powiedziała: I Jut sie powietrze ziemia tobą zaśmierdziała I Od twego wszetecznictwa, mercho nie~ wstydliwa, I A nad wszystkie niewiasty na świecie złośliwa. I A chcesz, bym i~ wszeteczny toble pomagała, I Któraś swoim łotrowstwem ziemię pomazała. I Gdyc bym tego pomogła, abyś miała syny I Swiat wszystek poszpeciła łotry takowymi I Iakowaś iest y sama·, snaćbym tey niecnoty I Była z tobą tak winna y takiey sromoty I A tak odeydż odemnie łotrowska bogini I Nie szp·eć cnotliwej ziemi mey nogami sWYmi"~Zbiór wiad. do antrop. kraj. VI. 231 : Arabowie uważali mandragorę za środek ułatwiający płodność. Odwar belladony piją też kobiety na spędzenie płodu. Sekrety białogłowskie, 1698.22 : Sok jej z sokiem rózgi pasterskiej (Solidago Virga aurea) zapładnia psa. Kolberg, Krakowskie III 1874,118: "Przestęp (Bryonia alba), korzeń jego podobny do małego chłopca. Czarownice zbierają korzeń przestępu, powijają go jak dziecko i w skrzyniach chowają" . • Patrz ':1 ETNOGRAFICZNA "LUD" XXXVII 277; XXXVIII 229;XXXIX 291. (Przyp. Red.). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/64c40b3aeeebfe1f50aa9a458d05525a.pdf bb9fd0daf0c3609c574f692c74e36796 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2676 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2489 Title A name given to the resource Dzienniki 1908-1913 / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malinowski, Bronisław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bronisław Malinowski, D z i e n n i k i 1908-1913 Po powrocie z Wysp Kanaryjskich, w jesieni 1908 roku święcił Malinowski swój tryumf naukowy, mianowicie otrzyma! zgodę na promocję „sub auspiciis Imperatoris", czyli pod auspicjami Cesarza. Było to najwyższe wyróżnienie dla doktoranta, a Senat Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego mógł w ciągu roku występować z jednym wnioskiem o taką promocję. Zgodę na nią wyrażał osobiście Franci­ szek Józef I . Z prywatnej kasy cesarza pokrywano wszelkie opłaty z tytułu rygorozów i dyplomu oraz fundowano pierścień , który kan­ dydat otrzymywał podczas uroczystości. A oto jak ona wyglądała: „Program promocyi sub auspiciis Imperatoris BRONISŁAWA M A ­ LINOWSKIEGO na doktora filozofii, dnia 7 listopada 1908 roku, o godzinie 12 w południe. 1) O godzinie wpół do 12-tej przed południem zbiorą się Członkowie Senatu Akademickiego, oraz profesorowie Uniwersytetu Ja­ giellońskiego w sali posiedzeń Senatu Akad., zkąd, poprzedzeni berłami rektorskiemi i wydziałowemi, udadzą się do Auli (...), - wre­ szcie Rector Magnificus. (Tuż za Rektorem niesione będą berła rektorskie, berła wydziałowe zaś rozpoczną cały pochód) Przyszedłszy na salę zajmą wszyscy miejsca dla nich przygotowane. (Członkowie Senatu zajmą fotele z napisami dla nich przeznaczone po prawej stronie JWP Delegata; Profesorowie i docenci z wydzia­ łu teologicznego i lekarskiego krzesła po lewej, Profesorowie i docenci z wydziału prawniczego i filozoficznego krzesła po prawej stro­ nie katedry) 2) Za nadejściem JW. Pana Delegata, wyjdą na jego spotkanie do drzwi sali Rektor Magnf. i Dziekan wydziału filozoficznego po­ przedzeni berłami rektorskiemi. JW. Pan Delegat zajmie wraz z towarzyszącym mu urzędnikiem c.k. Starostwa przygotowane dla nich miejsca. 3) W chwili gdy Rektor Magnf. wyjdzie na powitanie JW. Pana Delegata, udadzą się dwa berła po kandydata i wprowadzą go rów­ nocześnie do sali. (Muzyka fanfary). 4) Dziekan Wydziału filozoficznego w krótkiem przemówieniu przedstawi następnie kandydata JW. Panu Delegatowi, Rektorowi i Senatowi akademickiemu oraz zgromadzonym Profesorom Uniwersytetu i zaprosi Rektora, aby wydał polecenie do odbycia promo­ cyi. 5) Przemówienie Rektora - kończące się trzykrotnym okrzykiem na cześć NPana. Muzyka odegra „Hymn ludowy", którego wszy­ scy obecni wysłuchają stojąc. 6) Przemówienie kandydata kończące się prośbą o promocyę. 7) Pozwolenie Rektora na promocyę z wezwaniem do Promotora, by jej dokonał. 1 103 �8) Promotor odczytuję rotę. Podczas przysięgi wszyscy z miejsc powstają; bedele skrzyżują berła. Przy ostatnich słowach wręczy Promotor kandydatowi dyplom i po stosownem przemówieniu przedstawi go następnie JW. Panu Delegatowi jako nowo kreowanego Doktorafilozofii.(Muzyka fanfary). 9) Przemówienie JW. Pana Delegata i wręczenie upominku od Jego ces. i król. Apost. Mości. 10) Poczem kandydat zbliży się naprzód do Magnificencyi Rektora, następnie do Dziekana i Promotora, oraz do innych Profeso­ rów dla odebrania gratulacyj. 11) Zakończenie uroczystości podpisaniem aktu promocyi przez JW. Pana Delegata, Magnf. Rektora, Dziekana i Promotora. 12) Odchodzącego JW. Pana Delegata pożegna Rektor Magnf. i Dziekan Wydziału filozoficznego, odprowadzając go z berłami, po­ czem w tym samym porządku jak przy rozpoczęciu opuszczą wszyscy salę. Zaraz za berłami wydziałowemi postępować będzie JP. Dr. 2 Bronisław Malinowski." I jak Krakowianie mają nie kochać Franciszka Józefa, skoro z całego tego splendoru zostały nam tylko berła? Sam Malinowski wszakże nie wydawał się, przynajmniej sądząc z lektury dziennika, zbytnio przejęty tą nadzwyczajną uroczystością. Tym co rzeczywi­ ście zaprzątało jego uwagę był niezbyt szczęśliwy romans z Felicją Ciszewską, żoną pianisty i dyrygenta Karola Szustera, postaci zna­ nej i popularnej w kołach krakowskich i warszawskich. Na trop tego romansu natrafiłam w pamiętniku Heleny Czerwijowskiej, mło­ dej osoby rodem z Podola, która wtedy rozpoczynała studia w Krakowie. Przebywając w kręgach artystycznych, zaprzyjaźniła się ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, którego obdarzy później głębszym uczuciem. Nieobojętny jej stanie się i Malinowski. Na razie jednak w swym pamiętniku pisze: „Dużo się uczę w tym okresie, chodzę na wykłady, niezupełnie sobie daję radę ze swą pracą, w czym zaproponował mi pomoc jeden z młodych, wyjątkowo zdolnych filozofów. Propozycję przyjęłam z wdzięcznością. Po paru wizytach młodego filozofa zauważyłam, że cel jego pomocy w mej pracy leży w młodej i pięknej żonie muzyka, którą u mnie widuje (...) Mło­ dy filozof jest tak nieszczęśliwy i z taką szczerością przyznaje się do wszystkiego, że nie mogę się zdobyć na odejście od tych ludzi, a przy tym wiele rzeczy nie rozumiem i dla filozofa zaczynam mieć sympatię dużą. Na szczęście tak się złożyło, że piękna dama mu­ siała wyjechać do Warszawy, a filozof na dalsze studia do Lipska" . Musieli jednak ze sobą korespondować, gdyż na odwrocie następ­ nego zeszytu swojego dziennika Malinowski zanotował jej adres . Po uroczystej promocji nowy doktor wydał wspaniałe przyjęcie, na które zaproszeni byli min. jego przyjaciele. Jeden z nich - Wit­ kacy, zdaniem znawczyni jego twórczości Anny Micińskiej , opisał je w swej młodzieńczej powieści 622 upadki Bunga. Oprócz same­ go Malinowskiego (książę Edgar Nevermore) i jego matki (księżna), odnajdujemy tam także: Tadeusza Szymberskiego (Tymbeusz), Tadeusza Miciriskiego (Mag Childeryk), Tadeusza Nalepińskiego (Teodor Buchaj), Helenę Czerwijowską (księżniczka Keszkeszydze) oraz Karola Szustera z żoną Felicją (muzyk Bałwanów z żoną Fenixana). Skorzystajmy więc z tej niezwykłej sposobności i popatrz­ my się na to środowisko i na tę sytuację oczami Witkacego: „ - Mój Bungusiu - rzekł książę wesoło i spiesznie, ale z pewnym zdenerwowaniem - cudownie się składa, żeś dziś przyjechał. Mo­ ja mama daje dziś bal, na którym będzie takie towarzystwo, jakiego pałac Birnam, od czasu jak stoi, nie widział. Dostałem carte blan­ che od księżnej mamy na wprowadzenie gości. - Książę był jakiś dziwnie podniecony. Stracił trochę dawną maskę i zdawał się być z lekka podpity.(...) Kiedy wchodził, gości było jeszcze niewiele. W salonie, przylegającym do wielkiej sali, siedziała na kanapie księżna będąca typem wielkiej damy i matrony polskiej. Usta miała podobne do Edgara, tylko dolna warga, bardziej wysunięta naprzód, wyrażała niezmier­ ną pogardę i lekceważenie. Za młodu musiała być podobna do którejś z córek Filipa IV. Poza tym miała w sobie pewną specjalną do­ stojność i smutek kobiet, które przeżyły rok sześćdziesiąty trzeci.(...) Oprócz księżnej znajdował się w salonie Bałwanów, znakomity pianista i kompozytor, z żoną Fenixana; gruzińska księżniczka Ke­ szkeszydze; Tymbeusz w pożyczonym od Tengera fraku o za krótkich spodniach; (...) Edgar promieniejący uśmiechem, podczas gdy oczy miał tak złe, że sam Belzebub nie znósłby jego spojrzenia. Kilku dość jeszcze szczeniakowatych bubków z najwyższej arystokra­ cji błąkało się po salonie, obmyślając plan dzisiejszej kampanii. Tymbeusz bawił z zupełną swobodą księżnę, która słuchała go uważ­ nie, mówiąc od czasu do czasu: 'tak', mimo że nie rozumiała literalnie ani słowa. Edgar rozmawiał na uboczu z Fenixana. Księżna rzu­ cała na nich od czasu do czasu badawcze spojrzenie, ale au fond pewna była syna, bo wracała zaraz do zgłębiania Tymbeuszowych ta­ jemnic. Gruzińska księżniczka siedziała obok księżnej przysłuchując się wykładowi Tymbeusza. (...) Bałwanów tłomaczył coś jedne­ mu z bubków, włażąc nań formalnie całym ciałem. Był to człowiek gruby, ale kształtny. Miał byczy kark i głowę rzymskiego cezara. Twarz jego była syntezą kilku niemieckich muzyków z osiemnastego wieku. (...) Poloneza prowadził z księżną Mag Childeryk, który nadszedł w ostatniej chwili przed początkiem balu. Przy kolacji Edgar, podpi­ ty już porządnie, bo od samego rana, i wściekły, że musi siedzieć obok jakiejś starej hrabiny, syknął do Bunga siedzącego naprzeciw z Fenixana: - Mój stosunek do ciebie komplikuje się coraz bardziej, drogi Bungo. (...) Ale Fenixana była roztargniona i z niepokojem patrzyła na męża, który pod wpływem zazdrości i alkoholu zaczynał przechodzić powoli w kolor siny. Pod koniec balu, o godzinie szóstej rano, kiedy orkiestra urżnęła się tak, że niezdolna już była do dalszego funk­ cjonowania, uproszono Bałwanowa, aby wykonał w szkicu fortepianowym swój symfoniczny poemat pt. Książa niezłomny. Po czym księżna poprosiła go jeszcze o walca. Bałwanów nie mógł odmówić i zgrzytając zębami zaczął grać walca z Rozwódki. (...) Na kanapie siedział Bałwanów bez kołnierzyka i pił chartreuse, trącając się kieliszkiem z Buchajem. Właśnie wypili bruderszaft. - Bo wi pan, panie Teodorze, Wagner nie rozumiał znaczenia waltorni dla... - zaczął Bałwanów. - Mów mi 'ty', ty stary Bałwanie - przerwał Buhaj. - Twoja żona jest kułtyzana, tu jest tłójkąt. Ja muszę moje bebechy otworzyć, jak się upiję. Ja jestem szczeły chłop, ty stały skułczybyku - mówił coraz czulszym głosem, opierając głowę o wygorsowaną pierś Bał­ wanowa. - Tak, panie Buchaj, ale pańskie bebechy śmierdzą - przerwał mu Nevermore, który zajęty dotąd rozmową z Fenixana w drugim końcu salonu, posłyszał był ostatnie zdanie. Pierwszy raz w życiu Edgar użył tak okropnego słowa. Fenixana wzdrygnęła się całym ciałem i spojrzała na księcia z uwielbieniem. Lubiła bowiem wyrazy proste a dobitne. Tak skończył się pierwszy i ostatni bal wszechstanów w pałacu Birnam" . Po dwóch tygodniach od tych wydarzeń, czyli około 20.XI.1908 r. był już Malinowski w Lipsku, gdzie kontynuował swe zaintere­ sowania naukami ścisłymi: fizyką i chemią, koncentrując się wszakże na termodynamice. Studiował także inne dziedziny, np. psycho­ logię u Wilhelma Wundta i ekonomię u Karla Biichera. Chodził na wykłady, pracował w laboratorium i bibliotece. Jednak, co ciągle 3 4 5 6 104 �sam podkres'la, brak mu systematyczności i rzetelnos'ci. Można odnieść wrażenie, że mimo swego w tym względzie przekonania, nie znalazł jeszcze dziedziny nauki, której by się bez reszty poświęcił. Na wiosnę 1909 roku poznaje Malinowski kobietę, która wywarła wielki wpływ na jego życie, nie tyle może swymi walorami in­ dywidualnymi, co faktem, że to za nią właśnie pojechał do Londynu, zaczął studiować socjologię i w efekcie z Anglią związał swoje życie i karierę naukową . „Była to panna Annie Brunton z Afryki Południowej, znacznie od niego starsza, bez wyższego wykształce­ nia, pianistka, która przebywała w Lipsku dla dalszych studiów" . Annie pewnie także stymulowała wcześniejsze zainteresowania Malinowskiego muzyką i sztuką. Dziennik daje świadectwo jego stosunku do tych form wypowiedzi artystycznej. Nie traktował ich jak zwykły widz czy słuchacz, jako źródło doznań estetycznych, ale jak krytyk lub raczej teoretyk, ktoś kto słucha i ogląda zawodowo. Na koncerty przychodził z partyturą i zamiast słuchać muzyki, śle­ dził jej treść. Było w tym sporo snobizmu, do czego się sam przyznawał, ale i pogłębiony, bardziej wymagający stosunek do sztuki, podejście intelektualne, szukanie „praw harmonii formy oraz rytmu". Dziennik ten był pisany już po przyjeździe do Lipska choć odwołuje się do wydarzeń, które miały miejsce wcześniej, w Krakowie. Jak w poprzednim odcinku zachowano oryginalną pisownię autora. 7 8 Grażyna Kubica-Heller Z E S Z Y T I I (13.XII.1908-20.V.1909) 13.ХП. Cała sprawa krakowska była fizjologiczną narością na moim życiu. B e z p o ś r e d n i o ] do osiągnięcia pchały mnie mo­ tywy miłości własnej - lepiej specyficzne potrzeby „osiąga­ nia"; stąd gorączkowe podniecenie przed samem dojściem do mety. Nic ostrożności. Potem zupełne, patologiczne za­ tracenie (atrofia) odpornorności indywidualnej. Zgadzam się na przyjazd do Lipska et c. (Swoją drogą postawiłem to tak, że au fond [franc, w gruncie rzeczy] byłem zupełnie zabez­ pieczony i w ó w c z a s wyrzucałem sobie małostkowe Kriimergefiihl! [niem. skrzywione uczucie]). Fakty: Spotkanie u Bork[owskich ]. U Sauera idę oświadcza mi się; moja atti­ tude: złośliwa chęć nabierania mnie aby w y d a ć na łup mężo­ w i . Nie umiem pojąć naiwności. Wawel. Oświadczenia formfalne] i przyrzeczenia u Bizanca. - Opowiem to sobie ze St[asiem] W i t k i e w i c z e m ] . Duma nie pozwala mi uzależ­ niać się od takich powodzeń. - U Staszewskich (ciągle nie ufam) Wieczór. Na drugi dzień u Heli [Heleny Czerwijowskiej] po południu w hotelu wieczór burzliwy (z Tymbeuszem [Tadeuszem Szymberskim]). Na drugi dzień z Helą ich szukam znajduję u Sauera ze Stasiem - pokłócenie (Bor­ kowski: każdy po jednym sztosie) Poobiedzie u mnie i u Kwietniewskiego. Choroba i 2 sztosy u nich. Promocja, biby, znużenie; ostatni po promocji na drugi dzień. Psychicz­ nie czuję nie jest niczem dla mnie a że jej pożądam; przykro mi to. 9 7.1. M[ama] przyjechała. Reforma trybu życia. Już przed paru dniami podziałem się. Afera w sumie. Absorbowała mnie. Wprost histeria. Wczoraj zerwałem. - Muszę zacząć życie wewn[ętrzne]. Pragnę wypowiedzieć się. Pokładam pewne nadzieje w [?]. Być m o ż e będę mógł przed nim się formuło­ wać. - Wstąpić znów na arenę rozpoczętą roku zeszłego. Dbać o warunki niezbędne do pracy: Nastrój spokoju i sku­ pienia. Poczucie że nie będę się giął i [?] pod każdym razem: objektywna wytrzymałość. 20.П. Powodzenie! Istotne, rozwój siebie. Stawianie problemu „samego siebie" czyż jest tylko zewnętrznem pobudzaniem się do pracy? Czy źródła wewnętrzne wyschły? Nie. Ja mu­ szę teraz wypłynąć na dno wypłynąć na własną głębię. M u ­ szę znowuż zrobić zasadniczy wysiłek. Eliminuję: Pył ze­ wnętrzny i sentymentalizm (wraz z rozkładową muzyką). Za­ uważyłem, że straciłem zdolność pracowania, wypracowywa­ nia, wydobywania z duszy, mozolnego, długiego dokopywania się. Jeżeli nie mogę [??] postawić problem i powracać. Koniecznie ułożyć program i system pracy: stałe protokóły tego co robię. Dziennik. 21.11. Wczoraj. W łóżku podniecony ogólnie, opanowuję się i zasypiam porządnie. Śnię o przystawianiu się do p. Baliszeckiej, Tadzio Smol. i St[aś] Witkfiewicz] - koncert kame­ ralny Beethfovena]. Słuchamy analitycznie]: brak rozróżnia­ nia interw[ałów] i harmonii. Gramy bardziej bezpośrednio ale nie [??] oktetu kulmin., bajeczna rzecz! Dalej słabiej. O p a n o w u j ę się: w e w n [ ę t r z n e ] powodzenie rzeczywiste (a propos powiedzenia] Nalep[ińskiego ] [poprzez rozmo­ wę z M[amą] o tem czy straciłem szwung do pracy}. Po K r u gem też widzę że obecnie nie wpracowuje się w siebie. Na semfinarium] problem sztuki. „ W początkach sztuki musimy przyjąć czynnik specyficzny], który j a wyrażam [???]" Nie­ potrzebna rozmowa z Rustieem o Serbii. 1() Motetty. Złoty, promienny koloryt Palestyny. Bach ro­ mantyczny i wyrazisty. Fizyka porządnie. Chemja. Rano nie­ godnie l a m b i n u j ę " . Na dziś. P r z e d p o ł u d n i e m ] Fizykę w y l i ­ czyć i p r z e p r o w a d z i ć d o ś w i a d c z e n i e ] . Połączyć to z ewent[ualną] teorją wrażeń umysł[owych]. Chemja opisać rezultaty ostatnich erazów. 12. Ш . Czas ten przeżyłem nienajgorzej; pracowałem z pewnem zainteresowaniem. Absorbowały mnie listy do Annie [Branton]. Jeszcze się z tego całkiem nie wyzwoliłem. Za to straci­ łem kontrolę nad sobą; pracę nad utrwalaniem zdobyczy na­ ukowych; poczucie własnej osobliwości i wyższych wyma­ gań od siebie. Dziś poruszyło mnie twierdzenie że dawniej chciałem być dzielnym a obecnie nie. Nie miałem dość czy­ stego sumienia, aby temu wręcz zaprzeczyć. Czułem, że nie mam kontroli, i że mnie absorbują rzeczy peryferyczne i [?] (tęsknota czułostkowa, pożądania, apetyty, chandra). Posta­ nowienia: 1° anachoretyzm od jedzenia, palenia i picia (nie absolutny: upić się tylko tem co warte), 2°. Uporządkowanie życia. 3°. Dziennik (wewn[ętrzne] u p o r z ą d k o w a n i e ] ) . 4 ° . Nastrój spokoju i równowagi. 13. Ш. Wstałem. Gimnfastyka]. Całe p r z e d p o ł u d n i e robiłem (grzebałem się) w mechanice. Fatalnie szły rachunkowe za­ dania. Mało cierpliwości z o ł ó w k i e m . Jutro muszę sobie 105 �w y m a l o w a ć wszystko ab ovo. Pod kołdrą kojarzenia. Annie ciągle wyłazi. Ciągle jeszcze to uczuciowe zabarwienie wlecze mnie przez życie. Zaliż to twierdzeniem: to co m i wypełnia głód życia jako marzenie nie wypełniałoby jako spełnienie. Motety słabo. Po obiedzie, straszne zmęczenie i niezdolność do pracy (ból głowy) a j e d n a k o w o ż bierna ro­ bota nie jest bezużyteczna w takich chwilach! D z i ś skorzy­ stałem dosyć. I d ę na spacer. Nie jestem na wysokości. Albo o d p o c z y w a ć (szlachentnie, jak dziecko [?]) albo być w na­ pięciu. W i e c z ó r kąpiel i psychologia. Teraz czuję się znów pełen sił. - Na jutro: Rano uważać na odrętwienie, pod koł­ drą nie puszczać wodzy. Brać rzeczy (mechanikę) ze strony subjfektywnego] zainteresowania (z „żywej strony") to jest przecież jedyna p ł o d n a metoda! Z drugiej strony niezbędne też jest cierpliwe malowanie i kucie wzorów. W k a ż d y m ra­ zie robić bez „heroicznego natężenia i wypięcia". Patos przenieść w dziedzinę „rzeczy istotnych", t.zn. za żadną ce­ nę nie pozwolić sobie na upadlające marzenia (np. z A[nnie] B[ranton] w [?] i t.p.) Moje marzenia o przyszłości powin­ ny się raczej odnosić do wewnętrznego postępu niż do czy­ sto zewn[ętrznychj zdarzeń. 15.111. Wczoraj; w s t a ł e m dobrze i zewnętrznie z a c h o w a ł e m regime: gimnastyka i subjekt[ywne] r o z w a ż a n i e aż do śniadania: Potem muzyka; piszę m e c h a n i k ę , termodynami­ kę. Z a m a ł o jeszcze się skupiam. Lada bodziec rozpoczyna, p o c i ą g a nowy ł a ń c u c h kojarzeń idących w rozmaitych kie­ runkach, g ł ó w n i e ku niej. O ile praca moja nie jest ujęta w j a k i e ś z e w n ę t r z n e ramy, robię b[ardzo] kiepsko. O ile ujmę j ą w ramy zawsze mam to uczucie: dlaczego mam wlec to niepotrzebne [?]towanie, lepiej przecie zrobić to w s p o s ó b najbezpośredniejszy, przez spontaniczną apercepcję. Otóż m u s z ę n a u c z y ć się p r a c o w a ć porządnie w ra­ mach (praca w y k ł a d o w a , labor, bibliot[eka] i t.p.) a także w y r o b i ć sobie wysokie poczucie o b o w i ą z k u wobec siebie. Po obiedzie jestem silnie podniecony ([???]). Franio prze­ szkadza. I d ę na spacer; s a m o t n o ś ć . W i e c z ó r fatalnie i do­ staję uderzenia k r w i do głowy, podniecenie nerwowe. Po­ tem nie pozostaje m i nic jako odcisk faktów na duszy t.zn. że w ł a ś c i w i e tego nie p r z e ż y ł e m . A l e nie mam jeszcze dość brutalnej odporności i wielkopańskiej nonszalancji ażeby i g n o r o w a ć nastrój innych (t[ak] j [ a k ] np. Staś). Je­ żeli się n u d z ę i innych n u d z ę potrafię przez głupią chęć na­ gięcia się p r z e ł a m a ć [??] i n d y w i d u a l n o ś c i (poczucie sie­ bie) i w p a ś ć w stado. 16.111. Dziś pracowałem cały dzień. Chwile rozpaczliwego łama­ nia się myśli nad matematyką. Pokonuję to i kuję spokojnie dalej. Mechanika, termodyn[amikaj. List do Nalep[ińskiegoj. Uczucia z Wundta: Wszystko to nie osobliwie, ale dostatecz­ niej. Przed i po ob[iedzie] podniecenie i lekka kongestja. Ogólny regime: jedzenie skąpe, robi m i doskonale. Muzyka: klim[?]. Na spacerze (w Albert-parku) nawiedza mnie chwi­ lami skrystalizowana tęsknota i sentymentalizm. Za miłością, za wrażeniami fizycznemi (sportem). Chwila niezróżniczkowanej tęsknoty za nieujętem: nad drzewami parku łuna mia­ sta i skrawek gasnącej zorzy. Formułuję: rozpacz że nic no­ wego z siebie nie wydobędę. Wstręt do tego co j u ż było, do zamkniętego koła, do bezpłodnej szarpaniny. Byle się posu­ wać naprzód. Wyłania się postanowienie. W mojem obecnem życiu tylko chwile samotności i przestawania samemu z sobą maja wyższą treść życiową dla mnie. Życia tylko w tej mie­ rze wolno używać dopóki nie zatraca się poczucia samego siebie. Dwojaki instynkt pcha nas od samotności do życia: chęć opanowywania (dostarczania żeru j a samotniczemu) chęć poddawania się, rozpraszania (żer dla j a stadowego). Otóż zahamować instynkty życia podczas obkuwania się. Nie pozwolić kongestyi mózgu rozniecać całego szeregu ognisk jątrzących instynktów i apetytu. Do analizy uczuć: idąc na Grassistrfasse], Vorstellung [niem. wyobrażenie] tej ulicy był silnie zabarw[iony] uczuciowo. Zobaczyłem tą [sic] ulicę tak jakbym j ą był widział zaraz po przyjeździe; spojrzałem na nią okiem obojętnej nienawiści, jako na c o ś bezwzględnie mar­ twego z czego nigdy nic nie wydobędę, w co się nigdy nie wżyję. Takiemi oczami negatywnej tęsknoty patrzałem na miasto w pierwszych dniach. B y ć m o ż e kryła się po za tem już nadzieja i potrzeba czegoś nowego; faktem jest że poezja tamtego nastroju oświeca tylko to co potem się stało. {Wie­ czór u Franka; nie zastaję go idę powoli do Simona, potem u Reika, idę w potworny deszcz do Franka, spotykam ich. Nazajutrz w Alberthalle. Potem na koncercie M e l v i l k i . Potem u Annie. Potem imieniny Franka; Afera z Paulą i t.d.} Posta­ nawiam: Akcent życia postawić na samotniczem wnikaniu w siebie (co dzień 2 godziny sam[otnego] spaceru). Obkuwam się obojętnie. Poza tem apercepcyjne. Wyeliminować (jak w Breńa baja) nudę i „nic się nie dzieje". Lipsk. Stary Ratusz 106 �Sobota 2 0 . Ш . Przez te parę dni pracowałem nieźle. Jadam mało czuję się dość podniecony. Kiepsko zasypiam. Wogól[e] trochę się „ździczam". Trzeba to będzie uregulować. Ale się nie cofam i nie cofnę i jak dotąd nie powstają jeszcze siły rozpraszające czy centryfugiczne. Co do ujęcia życia to obecnie nie siedzę na dnie, na głębi. Te chwile które spędzam sam z sobą muszę poświęcić kompl[etnemu] odpoczynkowi, tak się czuję zmę­ czony. Wczoraj szedłem po lewej ręce, wzdłuż Plejsy naoko­ ło Reunbahn. laskiem do Schleussig [przedmieście Lipska] i cały czas pod wrażeniem ostatniego listu od n . Chwilami zupełnie absorbuje i wypełnia wszystkie moje życiowe aspi­ racje myśl o pracy nauk[owej] i wewn[ętrznym] rozwoju. Ambicja i ciekawość. Wczoraj byłem w b[ardzoj wodnistym nastroju z powodu ucięcia tej nadziei. Czy dla mnie byłoby dobrze mieć tembre przez rok przy sobie - tego nie m o g ę wiedzieć. W k a ż d y m razie czuję się b[ardzo] silnie przywią­ zanym. Dziwne: przewiduję szczegółowo wszystko co przyj­ dzie. Początek smutny pełen złych przeczuć. [??] nowe pędy szczęścia. Potem upojenie (może trochę nudy: przesytu z mo­ jej strony? [??]). Potem niemożność oderwania się od niej, tchórzostwo; ostatnie chwile; przygnębienie tępe, ból istotny wyprowadzający z dziedziny fikcyi w życie: złamanie. Powo­ li rany się goją; mądra analiza zaczyna z piołunów destylo­ wać upajający narkotyk; życie ustępuje; znów tylko scena i widz. - Jakżesz jestem ciekaw tego co będzie! Nie wiem czy bardziej się boję i nie chcę czy b[ardziej] jestem pociągany (dopóki mnie koło zębate nie wciągnie!) - Wczoraj praco­ w a ł e m ] intenzywnie całe p r z e d p o ł u d n i e ] ; po połfuniu] b[ardzo] zmęczony i skongestjonowany słucham Helmholtza; na spacerze myślę tylko o akt. czytam list koło Rennbahn. W la­ sku rozmyślam: pająk wpadający w twoje sieci. Zbliżenie głodu przeżyć z olbrz[ymią] [?]śliwością i z pewną dozą [?] i Ehrlichkeit. Potrzeba pogłębienia, którego życie mi odma­ wia. Czy właściwie ona nadaje się do pogłębiania? Czy są w i ­ doki rozwoju duchowego dla mnie? Ja zawsze siebie biorę w stos[unku] do tych rzeczy intelektualnie. Ale jak dalece ona reaguje na to i pobudza mnie? Czy motywy [?] są duchowej natury? Przedwczoraj: pracowałem również nieźle; spacer w Alb[ert] P[ark] durch die Normę; koło baru wracam do do­ mu. Wieczorem nie piszę ale bezsenność i liczne kojarzenia nieuporządkowane. We Środę: Stem i Franek przyłażą i prze­ szkadzają; potem idę na spacer (koło Bismarcka) wspomnie­ nia na ławce (w ogóle żyję tylko uczuciowo-wspomnieniową treścią otoczenia). I m bardziej szare jest otoczenie tern ła­ n twiej wkładamy w e ń spont[aniczie] uczuciową treść. Wieczo­ rem idę do Znamierowskich , prze[?] słucham [?]; w domu nic nie robię. Dziś rano po wyspaniu pragnę się opanować i wejść w pracę. 13 Wtorek 23. Pewna apatja. Wykolejenie. Życie intelektualne: W Nie­ dzielę (po sobotnim odpoczynku) idę Albert Alee: powinie­ nem mieć silne, określone dogmaty życiowe; z których łatwo i szybko dedukować konkretne wnioski. Życie bowiem sta­ wia nas w ciągłych ewentualnościach i zawsze zaskoczeni znienacka nieraz zaniedbujemy okazję lub napróżno na mar­ ne czas tracimy. Konkretnie: dotkniecie ambicyi (spotkanie ludzi elegantszych, sławniejszych, p i ę k n i e j s z y c h i t.p. w ogóle przewyższających mnie zewnętrznemi danemi) z tern łączy się problem Einschiichterung [niem. onieśmiele­ nie]. Absolutna nonszalancja. O ile wiem o co m i chodzi po­ trafię zawsze wybrnąć o ile nic mnie nie łączy bezwzględnie pozostawać obojętnym, niezaczepnym. W ogóle w stosunku do ludzi najb[ardziej] zewn[ętrznych] z a s t o s o w y w a ć postę­ powanie wynikające z najb[ardziej] zasadniczego odnosze­ nia się do [?] dotkniecie strony awanturniczej życia. O ile mnie to nie będzie zbytnio kosztowało to przyjąć. Nigdy nie „zdobywać się". W ogóle i tu przetopić wielkie „nic się nie dzieje" na konkretne wartości. Pozatem trzymać się zasady różniczkowej [?] życiowego: lepiej wiele małych ruchów niż jakiś wielki wysiłek. - W ó w c z a s sformułowałem: jeżeli bę­ dę mógł wierzyć w siebie, oprzeć się na c z e m ś pewnem, wartościowem w sobie to będę miał siłę do pokonania tam­ tych rzeczy. Właściwie te wszystkie „strachy" polegają tylko na zbytecznej z a l e ż n o ś c i od m a ł y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . W Niedz[ielę] i wczoraj pracowałem nieźle; w sobotę odpo­ czywałem. Fatalnie, że w Sobotę i wczoraj nie poszedłem na spacer; tylko rozpraszałem się na wizytach, u Kinachen i u Hildy. 26.Ш. Życie sentymentalne]: Pomimo postanowień zawsze ży­ j ę w tej sferze. Uczucia „ i n t e l e k t u a l n e ] " i artystyczne] po­ zostają zawsze dla mnie tylko formami życia. Treścią uczu­ cia żywe. Muzyka wprost popycha mnie do życia (?)[oryg.] Czy myśl ma wartość tylko jako komunikowanie się z ludź­ mi i środek ambicyi. Lub jako [?], opanowanie życia? [?] oscyluje w stosfunku] do n. W Piątek dostaję list. Uznanie szlachetności S. - Nie m o g ę tego strawić. Obcina m i to je- 107 �szcze j e d n ą stronę: możność usprawiedliwienia się estetycz­ nego. Wyłazi „śmierdząca" strona tej sprawy. W Sobotę wie­ czorem dochodzę do maximum: [???]. Pragnę żądać aby się zdecydowała aut, aut. Żeby powiedziała mu wszystko lojal­ nie i pour ainsi dire [?] m i . W Poniedziałek abs. reakcja. Z m ę c z o n y idę ku [?]. Pociąga mnie awanturnicza] strona życia. Pogarda dla siebie. Obojętność kompletna. List (Po­ niedziałek rano) zostawia mnie na boku. Obrzydzenie (den­ tysta). Chłód: M [ ? ] na obrazku. Wtorek 9=ta symf[onia]. Środa: męczy mnie F[?] Spacer: potworne zwątpienia; wrzu­ cam list do niej. Nie czuję jednak potrzeby pisania: pewne dobrowolne okrucieństwo. Wczoraj 9=ta symf[onia]. Słu­ cham z pełnią skupienia. Potem spacer. Powinienem być sta­ le opanowanym i z w r ó c o n y m ku sobie. Warunkiem tego jest aby życie nie p r z e p ł y w a n o ] przeze mnie, lecz aby rozwijało się i rozrastało organicznie. Pisać dziennik! Wszystko co przezemnie przejdzie musi zostawić trwały osad. Obecnie j a d ę do Berlina. Przez zetknięcie się z ludźmi często nastę­ puje zmiana w sposobie brania życia. Posiadam niezmierną ruchomość projektów. To co myślę co sobie obiecuję powin­ no mieć zawsze tę samą podstawę: tę na której opierane ogólne wartościowanie życia i jego praktyczne ujęcie. Moje postępowanie musi być w zgodzie z ideałami. Jeżeli nie mo­ gę czegoś dosięgnąć, wyrzec się tego. Ciągła czujność i pa­ nowanie nad sobą, powiązanie najmniejszego poruszenia myśli i instynktu w wielką organiczną całość, podporządko­ wanie tego najgłębiej dosięgniętym [?] indywidualności, cią­ głe poczucie tego czem się jest: na jakim szczeblu własnej skali wartości się stoi; wszystko to jest szalenie męczącem; kładzie ciężar nieznośny. Napróżno szukam wytchnienia; ścigają mnie nieubłaganie dziwne mroki; na jakiej kolwiek wartości chcę położyć ciężar mojego ja_wszystkie się uchy­ lają: potworny ciężar, zbyt czuła waga; opadam w przepaść bez dna. Tchu mi braknie; stoję na samej granicy: lepiej j u ż i przejść lepiej ... jeszcze trochę a nie uniosę ciężaru; szaleń­ stwo? Najlżejszy przedmiot mnie przygniata (chwila na montafia de los Vinas kiedy upadłem prawie bezprzytomny na [?]) wstałem i nie śmiejąc spojrzeć oko w oko morzu, zie­ mi, drzewom, chyłkiem uciekałem sam przed sobą pośród winnic. W mrokach wieczoru starałem się stracić, zagubić dławiącą mnie zdobycz: prawdę nie do [?]gnięcia. - Nirwa­ na jedyny pewny punkt oparcia. Konieczność dla intenzywnie żyjących, pełnych ludzi. O stylu. Słowo jest stworzone do oddania myśli. Dusza - j a k a ś nieujęta, nieograniczona przestrzeń; to co się w niej dzieje doznajemy w formie bezkształtnych, dynamicznych o d ł a m ó w rzeczywistości. M y ś l oddaje ostateczny stan rów­ nowagi. N i e s k o ń c z e n i e zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie m o ż n a ująć słowem, bezpośrednio. Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje. Styl posługując się słowem, udaniem i myślą musi być nieadekwatnem w y r a ż e n i e m . Chodzi o to aby w jaknajprostszy sposób p r z y p o m n i e ć i utrwalić to co minęło i aby zbyt tego nie uprościć. Jest wprost niebezpiecznem podcią­ gać swoje przeżycia pod utarte kategorje, wyrażać je konwencjonalnemi frazesami. Tern gorzej jeżeli konwencja jest z samem sobą. I n d y w i d u a l n o ś ć pewnej chwili jest właśnie tern co nadaje jej istotną wartość. Nie ma bardziej bezna­ dziejnego hasła jak: „wyczerpałeś różnorodność życia". Popęd do szukania ciągle nowych ludzi. Nieraz c h c i a ł b y m wtargnąć w c u d z ą d u s z ę - zaproszony ciekawem spojrze­ niem. Pogłębianie rzeczy dawnych, j u ż wypowiedzianych. 108 Berlin. Poniedziałek. Przyjechałem w Sobotę o 3=ciej. P i e c h o t ą idę (z kuzy­ nami) do Kromayera. Dzień pochmurny, chłodny. Idziemy do Potsdamer Platz; potem Podstam[er] str[asse] Jakiemiś.[??] Tiergarten, Reichsf?] b a n d ę . R o z l e g ł e , masywne kamieniem w y ś c i e ł a n e p e j z a ż e . P e ł n e wielkomiejskiej brzydoty. Na c h w a ł ę potęgi, która je w y s t a w i ł a i blaskiem swoim oślepia tłum. Ja podpadam odrazu pod zły urok te­ go blasku i m u s z ę się przewlec przez całą skalę reakcji wartościowań i n a k ł a d a m na siebie potworny ciężar. Myśl, czysta, która otwarła d r o g ę p o ż ą d a n i o m zrzuciła na mnie ten ciężar; myśl powinna go zdjąć. - Nastrój cudowny: cie­ płe, pogodne dni marcowe. Powietrze b[ardzo] czyste. B[ardzo] silnie rysowała się sylwetka greckiego budynku na tle nieba. G ł ó w n i e wbiły m i się plac przed zamkiem. Muzea, Lindy. Wielkie miasto to jest p i ę k n o [??]. W Sobo­ tę wieczór variete: fatanie wpadam w ekspanzywny nastrój; potrzeba udzielania s i ę . Nastroje internacjonalne!! (Frank?) Hiszpanja! [?] ochota do m ó w i e n i a oboma j ę z y k a ­ m i ; do epatowania otoczenia. To samo wczoraj na Carmen. Chwilami u w a ż a m (wysłuchuję) chwilami wpadam w blagiersko-kabotyński ton bez talentu i nieinteligentnie bo sam się daję nabierać. Rezultaty w y s ł u c h i w a n i a : drzewo rozróżniam słabo. Analiza „tutti" co wychodzi. Do proble­ mu „Umfang d. Beweistseins" [niem. rozległość przeko­ n a ń ] . Nie m o ż n a r ó w n o c z e ś n i e d o z n a w a ć większej ilości doznań jak jedno - to jedno m o ż e być rozmaitego stopnia złożoności. Koncert w filh[armonii], zmęczony, snobizm partyturowy. Chcę się pokazać jako ten który wobec [?] w ogóle nieźle, chociaż jeszcze trochę zbyt mało się „ d u c kuję" np. właśnie na koncercie. Brahmsa nic nie kapuję, bo słucham z partyturą. Swoją d r o g ą to m i rozszerza horyzon­ ty. Otóż: kompletne ignorowanie zmiany miejsca, otocze­ nia; pozy przed znajomymi. 14 Dziś w galeryi: B ó c k l i n . Rzucająca się w oczy intenzywność barw; poezja tematu. W ogóle analiza wstępna mu­ si doprowadzić do tego punktu w którym stanie się [?] warto­ ściowaniu artystycznemu. Odpowiada to zresztą zupełnie ostatecznej funkcji badacza eksperymentalnego. Metoda Lampechta wyszukiwanie linii przewodnich. Właściwie nie historyczna daje nam bardzo poważny orjentacyjny punkt za­ czepienia - nie mniej jednak są to często powierzchowne związki nie biegnące równolegle z istotnym rozwojowym momentem. Sobota 3 Kwietnia. Wskrzesić dawne wysiłki i system mający na celu osią­ gnięcie maximum wydajności pracy; dalej pogłębianie świa­ topoglądu; niezbędne zalety indywidualne jak spokój i pogo­ da, pewna dzielność, rzutkość. Dalej wprowadzić w życie sy­ stem notowania wszystkich myśli i charakteryzowania, utrwalania przeżyć. Aktualnie: pracuję w sposób b[ardzo] niewydajny. a), praca skupiona (w łóżku) ciągle odbiegam myślą; nie dosyć wnikam w subj[ektywną] istotę rzeczy. (3). pomimo postanowień nie pracuję z ołówkiem w ręku t. zn. nie daję sobie ostatecznej próby wyuczenia się przedmiotu. 0 ile m i się zdaje głównym brakiem umysłu jest [nie] zdol­ ność wnikania w szczegóły (jak np. rozwiązywanie zadań z fizyki i matematyki; przegląd poszczególnych reakcji w chemii) powinienem każde ogólne twierdzenie ukonkretnić 1 przerobić na licznych przykładach. Koniecznie zapisywać w specjalnych zeszytach wszystko co przemyślałem ażeby to mieć na przyszłość. �A d . 16-23 robiłem nieźle; jadałem mało; odbywałem samot­ ne spacery po parku; nabrałem pewnej wiary w siebie bo po­ stępowałem w kapowaniu termodynamiki, Helmoltza i uczuć. Widywałem się ze Znamierowskim. Wykoleiła mnie oscyla­ cja Piątkowa w stos[unku] do n. Przygnębiła [??] z Frankiem B. Potem Berlin dość kiepsko ale mogło być gorzej. Pod ko­ niec epoki pracy miałem wyraźne symptomata przepracowa­ nia: podniecenie, kongestja. Nie tyle czułem siły centryfugalne, ile rozpraszające i bajeczne przygnębienie: czarny ciężar tak dobrze znany m i z Bren~a baja. „Nie mógłbym tego wy­ razić inaczej: dawniej rzeczywistość była dla mnie wypukłą, raczej miała 3 wymiary. Czułem że coś się poza m n ą dzieje, wyczuwałem j a k ą ś tajemniczą miąższość, coś mnie nęciło i napawało trwogą. M o g ł e m wypuszczać niewidzialne macki; obejmowałem niemi rzeczywistość i ciągnąłem z niej soki. Dziś mam przed sobą tylko płaską, szarą szmatę. O to co się naokoło mnie dzieje rozbijam się jak o twarde, nieprzenikliwe ściany więzienia. Wszystko rzucone na płaszczyznę: z tej strony j a z tamtej pustka. We mnie pustka i pozamną bezmier­ na nicość. Rzeczywistość jest tylko niezmiernie cienką prze­ grodą dzielącą pustkę od nicości. To mówił mi szum fal i za­ pach gnijących porostów morskich. - Plan do systemu noto­ wania. Niedziela 4=tego. Rano pracuję z forsatzem, żeby nie odbiegać - ale nietę­ go. Po południu piszę wreszcie termodynamikę niezgorzej. Spacer: księżyc, po lasku; silne zmęczenie serca. O zdobywa­ niu techniki, po prostu sposobu wyrażania się np. matemfatyka]. Ja muszę szukać takich pól, gdzie odstęp między ideą a jej ucieleśnieniem nie jest taki wielki. Postanawiam dalej pracować nad techniką pracy, nad rzeczami istotnymi. Wzbudzić całkiem bezpośrednie zainteresowanie się nauką, naiwne jak je odczuwałem dawniej. Dlaczego biorę pracę tak ciężko? Sztuka w tem ażeby podejmować rzeczy ciężkie bez wysiłku. To znaczy wytyczyć drogę bez względu na towarzy­ szące trudności ale nie wyszukiwać trudnych wertepów. Wie­ czorem rozmowa z Frankiem B . Lekka kongestia; tak jak w ogóle przy podnieceniu intelektualnem. Potem opanowuję się. Lekka tęsknota do n. 5.IV. Dziś pracowałem spokojnie, bez gwałtownych wysiłków, ale ciągle i mile. Namyślanie było trochę mniej przerywane. Pisałem termodyn[amikęj. Pozatem starałem się aby ześrodkować zainteresowanie właśnie na tem czem się zajmowa­ łem. Unikam też rozgorączkowania. Spacer; w muzyce posta­ rać się raczej o podwyższanie i pogłębianie bezpośredniego artystycznego doznania, z drugiej strony czysto poznawczo wartościowe pytania związane z mojem zagadnieniem estety­ k i . A więc: jakie są prawa harmonii formy, oraz rytmu. Jak dalece z tych praw da się postawić objektywna ocena. Jaki jest stopień wyrażalności nastrojów w muzyce. Co do osobi­ stego [??] muzycznej: branie muzyki zależy od usposobienia; wyrobić sobie to usposobienie. Przeniesienie się w [?] stan. Stosunek tego stanu do „rozumienia" muzyki. „Roz[umienie]" zabija czerpanie, wchłanianie pełną piersią muzyki. Każda muzyka bezpośrednio natchniona jest dobra i trwała. W każdym razie powinienem się strzec ażeby nie pracować nad wyrobieniem sobie „Taschenspielerkiinste" [niem. kuglarskich umiejętności] muzycznych. - Księżyc świeci, wie­ czór chłodny, suchy. Wiatr szczypie i kurzu dużo. - Mało sen­ tymentalnie. Idę nad kanałem, śliczne efekty. Chwilę czuję się potwornie zgnębiony; zmęczenie, ból w sercu. Umysł nie odpowiada, wyczerpanie [?]. Czarny ciężar. Podnosi [?]. Łódki na kanale. W lasku śpiewy. Myślę o elektrolizie. Wra­ cam; czytam Biichera. 6.IV. Rano. Wczoraj z n o w u ż c h ł o p c z y k i i b i b k i . Trzeba z tem zrobić ostateczny rachunek. Absolutnie nigdy nie [?] w to samo co sobie [?]. Sny: 1°. Przychodzi do mnie [?] n w [?]; 2° pokoje j a k i e ś , drzwi w w i ę k s z y m na prawo [?] jestem [??]. Czas (o 1 ma w y j e c h a ć ) . C i ą g ł y strach żeby „ o n " nie wrócił (S?) [???]. Czy ten fakt że jestem znudzo­ ny i nie wiem co z nią zrobić jest symptomem upadku uczuć? - Hotel „ M e t r o p o l " w Berlinie: westibul marmurowany; napisy: [??] w c h o d z ę na piętro (3?) , pokój zapeł­ niony [?]. W i e ż a z widokiem; z a w r ó t g ł o w y przy wchodze­ niu ([??]). [?] W i e ż a zamienia się w imperial i zaczyna p ę ­ d z i ć . - Stacja kolejowa. Spacer po torze; gdzie [?] (ona?).[?] Resztę dnia spędzić ze s o b ą i z m u z y k ą Bacha. Wczoraj b y ł e m z m ę c z o n y i s ł u c h a ł e m [z] w y s i ł k i e m ale miałem poczucie że ta w ł a ś n i e muzyka odpowiada moje­ mu ideałowi sztuki, b e z p o ś r e d n i o w z b o g a c a j ą c e j życie. Pozatem r z e c z y w i ś c i e chwilami w n i k a ł a we mnie spokoj­ na potęga bachowskiej muzyki. S a m o t n o ś ć po t y m koncer­ cie byłaby dla mnie b[ardzo] p ł o d n a . B y ł b y m się był mo­ że znalazł oko w oko z j a k ą ś n o w ą p u s t k ą , czy czeluścią duszy. [...] Z bezdennych czeluści duszy często s p o g l ą d a na nas przenikliwa pustka. - S z e d ł e m z H ó s s e n ; nie b y ł e m sam. Warunkiem do tego ażeby b y ć samym wśród ludzi jest aby się niemi i n t e r e s o w a ć . C z ł o w i e k który się nie i n ­ teresuje ludźmi, nie m o ż e b y ć sam pośród nich; idzie t y l ­ ko ażeby siebie stracić. Wielka Sobota. Wczoraj niestety nie skupiłem się (jak zamierzałem) i nie wysłuchałem hedonicznie Metthe [niem. jutrznia] in P. Poszedłem w stanie niezwykle chwiejnej równowagi i gada­ nie z obrzydliwym Moskalem kompletnie mnie wyprowadzi­ ło z równowagi. - Po słuchaniu muzyki muszę z wielkim w y ­ siłkiem panować nad sobą ażeby módz pracować. Czuję się w pełni sił. A więc skupić się niezmiernie, (zagrodzić drogę) silnem postanowieniem otoczyć j a k tamą wzbierającą i prze­ lewającą energję życiową i skierować j ą ku pracy produktyw­ nej. Nadwyżkę siły zużytkować właśnie na to opanowanie się. Popołuniu robić: 1 godzinę Frazera . 1. Helmholtza i Chemję. - Określenie mojego obecnego stanu: do Czwartku byłem skupiony; zaabsorbowany nauką; pracowałem spokoj­ nie, systematycznie, bez wyczerpania. Po Czwartkowej mu­ zyce: charakterystyczne obłędne „świerzbienie" w tylnej czę­ ści mózgu i w nerwach. Nie jestem zmęczony: ergo miałbym dosyć siły ażeby się opanować. Wczoraj daję sobie wakacje; ale jakoś fatalnie się układa. Dziś myślę całą godzinę o Kociu Ziel. Wczoraj wieczór chłopczyki; o mały włos nie wpa­ dłem w bibl[ijny] nastrój, ale się opanowałem. Myślę też czę­ ściej o n. Ze mnie wyobrażenia nie płyną spontanicznie - p ę ­ dzone przedsię uczuciami. Ja sam wodzę ciągle wzrokiem po widnokręgu. 15 Środa 14.IV. Rozmowa z p. Muszkatem. Pobudza mnie. Staje przedemną dawna sprawa ostatecznych wartości. Są pewne prawa, pewne twierdzenia niewypowiedziane istniejące czę­ sto w formie nieujętych zarysów. Niemniej wpływają zasa109 �dniczo na bieg życia. Z nich wypływają nasze postanowienia strona [?]tatywna życia. Stanowią one jakby sklepienie astrologicznego nieba. Niestety nie one same kierują naszym losem. W ścieraniu się tych 2 potęg, z których j e d n ą usuwa­ my jako c o ś narzuconego, c o ś co pcha nas czy ciągnie z ze­ wnątrz, drugą zaś tworzymy sami - mieści się wewnętrzny tragizm życia twórczego, życia które zostało oparte na odpo­ wiedzialności własnej. B y ć może przez uświadamianie sobie sprężyn ukrytych i podziemnych źródeł m o ż e m y podnieść ich wydajność. Czasami mam wrażenie jakgdyby taka rzecz wywleczona z pod ziemi na powierzchnię i obejrzana przy świetle dziennym traciła swoją moc która wypływała z jej ta­ jemniczej, niedookreślonej pozycyi. - Czasem znów zdaje mi się ż e gdybym sobie całkiem jasno uświadomił cały ten nexus [niem. spojenie, związek] to prędzej czy później mu­ siałbym się stać jednolitym i żyć tylko tern życiem. - Chcę zebrać materjały. - Chcę zdobywać dalej zdolność wypowia­ dania. Zupełna utrata władzy nad słowem byłaby dla mnie wprost zabójcza. - A więc: b[ardzo] długie chwile w życiu ostatnich czasów przeżyłem zupełnie bez tej wyższej świa­ domości. Gdzie jej szukać? Jakie są te najgłębsze cysterny „wody żywej"? Gdzie są ukryte sprężyny? Przychodzę do te­ go problemu zawsze z tej strony: czy to w rozmowie z ludź­ mi wygłaszam i słyszę pewne sądy wartościowe które dzia­ łają na mnie jako bezpośrednie prawdy. Czy to zdąża mi się dowiedzieć się o k i m ś j a k a ś historja; czy widzę kogoś w pewnem świetle w pewnej pozie. W każdym razie dozna­ j ę uczucia jakby mnie c o ś przyciągało. Entuzjazm, pietyczna fascynacja; jakby siły sprężyste reaguje na to parcie z ze­ wnątrz w mej duszy postanowienie. W ó w c z a s oglądam się wokoło: kto mnie widzi? przed k i m gram komedję? Czy to jest [?] j a k i e g o ś b e z p o ś r e d n i e g o ] rodzimego parcia? dlacze­ go przychodzi ono zawsze z zewn[ątrz]? Nie ono leży głębo­ ko w mojej naturze. Wszak tylko wtenczas żyję w t y m ogniu, kiedy czyje w sobie moc prawodawcy, kiedy sam kieruję bie­ giem mej pracy i życia czuję się szczęśliwy mam poczucie własnej wartości. Jestem stworzony ażeby iść wbrew prądo­ w i . Trzymaj się tego! [??] - Obecnie czuję się silnym, zim­ nym i spokojnym nic się nie dzieje poza obietnicą i linią roz­ woju. O gdybym mógł widzieć jej rozwój; gdybym był pew­ nym że pójdę dalej! Więcej siły, więcej brutalności i poczu­ cia obowiązku. - Ten nastrój nie da się zachować poprzez życie. Zawsze będę musiał być rozdwojonym wchodzić i wychodzić z życia. A l e praca, spokój i pogoda zimna za­ wsze będą dla mnie pewnym portem. Pozatem praca powin­ na m i wejść w nałóg. - Ująć cały ten problem: kompl[etnej] samotności; wyższej świadomfości] stosunku do ludzi; twór­ czości i przeżywania bezpośredniego w ścisłe ramy. Obecnie jestem kompletnie zimny; cała sprawa n nic mnie nie obcho­ dzi, jestem odległy; przyszłość zarysowuje m i się bez zabar­ wienia. A d artem. 1). Elem[enty] myślowe 2). Elem[enty] ag. poezyi. Specyf. da się znaleść we wszystkich sztukach (Schu­ mann, Boecklin) czy to jest „uczucie" w przeciwstawieniu] do myśli i do umysłów które są źródłem, 3). elemfenty] czy­ ste artystycznie] - Sztuka daje nam stany psych[iczne] nie­ zmiernie zróżniczkowane. Każde wrażenie artystyczne] to nowe indyw. psych, w przeciwstawieniu do ujęcia myślowe­ go, ujęcie artyst. indywidualizuje, nadaje danemu wyobraże­ niu czy komplexowi wyobrażeń wyczuć piętno czegoś cał­ kiem osobliwego. Wrażenie artystyczne nie jest asymilacją rzeczy j u ż znanej czy utartej, jest zawsze odczuwane jako akt twórczy. Chodzi tu o retrospekcję. To zn. że twierdzenia od­ 110 noszą się do naszego własnego ujęcia, „tak mnie się wydaje" „tak doznaję tego". Dziennik. W tych dniach wstaję dość późno i pracuję dużo ale nie intenzywnie. Przedwczoraj (Poniedziałek) postanowi­ łem znowu iść z „podniesionym k u ń c z u g i e m " ale bez skutku konkretnego. Obecnie postanawiam: jutro się zerwać i wziąść porządnie do roboty bez lambinowania. Poniedziałek 19.IV. Pierwszy dzień. Idę z b[ardzo] dobremi zamiarami „zain­ stalowania się" w chem[icznym] i fiz[ycznym] instytucie. W chem[icznym] spotykam Deiselbauma. [?] W c h o d z ę w na­ strój gawędy z asystentami. Nie idę do fiz. napróżno lecę do uniwersytetu. Wielka doza i rozprężliwość „soków żywot­ nych". Staram się to zgnębić. Skupiam się w domu. W ogóle jeszcze zbyt mało prostej linii w postępowaniu. 20. V. Pracowałem nieźle. [...] I . dzień R. zaokrąglony [?] droga prowadzi wzdłuż, po prawej stronie wysokopienny las świerkowy. Cudowny za­ pach żywicy. Na lewo pomiędzy pniami b u k ó w dużych, sta­ rych, prześwieca widok na dalekie niziny. Ziemia przemokła od wczoraj mięko ugina się pod stopami. Do Eisenach. Kolej: koło Lipska ładne w e s o ł e łąki, mo­ kradła, zagajniki (chwila odbiega w przeszłość, jakby czas przesuwał się wstecz). Naumburg nad Saalą. Ładny teraz obsadzony w i l l a m i . Miasta: Weimar, Erfurt itp. przesuwają się szybko. Wszystko ładne [?] porządne. Przeszkadzają mi Niemcy [?] na ludnością. - Eisenach: Platz i Luters denkmal [niem. pomnik Lutra]; wąska uliczka ze sklepami; Markt, piszę kartki; dom Lutra. Villenviertel: widok na W[artburg] od Hainteich. Śliczna droga na W[artbu]rg. W[artburg] na wysokiej górze, stromo spadającej na wszystkie strony. Le­ siste pagórki o ładnym, p o d ł u ż n y m profilu. Na zachód u stóp [?] w łagodnym skręcie. Na poł[udnie] [?] łańcuch. Vermberg. Potem idę laskiem; zewsząd ładne widoki na W[artbu]rg. - A więc znów wziąść się porządnie do pracy. Nastawić znów aparat który [?] powoli posuwał się pod górę. Wejść w ciemny, ciasny, długi korytarz na którego końcu nie widzi żadnego światła? Nie poczucie samego siebie. - Szukam (ew. w kobiecie) wartości indywidualnych]. Powinieneś, w imię tego, sam pracować nad sobą, żeby módz zapłacić [?] za wartość. Wszak wszystko inne jest fikcją. Na dnie tkwi pewna nieufność w istnienie takiej wartości. Strach przed [??] życia, kobiety i ch[?] tchórzostwo. - Zupełne oderwanie (niezależność) od ludzi. Druga stro­ na płaszczyzny. Nie potrzebuję formułować dowcipnie, inte­ ligentnie subjektywnie swoich przeżyć. A więc odpada epikurejska filozofiia] (A. France). Potrzeba [?] i linii w życiu. Otoczenia odczuwającego i inteligentnego. Za to radość spo­ glądania na dojrzewanie ducha. Na toczący się pod górę śro­ dek ciężkości Na dzieło (choćby pokrewieństwa chem.) A k ­ tualny przykład: cieszyłem się na przyjazd n i c o ś będzie się działo. Tymczasem beznadziejna pustka. Nie mogę j ą wcią­ gnąć w mój taniec ducha. Rozpuszczam sam wobec siebie moją wielomówność, szukam [?] u Sand. Jestem wobec nie­ go ,,intelig[entny]" w specyficzny] sposób. Po powrocie wezmę się porz[ądnie] do roboty. Nie bądź tchórzem. Postaw sobie program konkrfetny]. Wyspecjalizuj się. I próbuj postępować naprzód. Jeżeli nie możesz szybko, �idź powoli; byle naprzód. W i d z ę jasno jak strasznie nie w y m stanem leży punkt r ó w n o w a g i . Do tego punktu prowa­ umiem jeszcze p r a c o w a ć . Koncentrować się na jednej rzeczy. dzą dwie drogi. Z drugiej strony jak bardzo zwątpiłem w zdolność czerpania [...] z w e w n [ ę t r z n e g o ] natchnienia i bodźca do pracy. Dawniej m y ś l a ł e m że wystarczy mi go na hypernudne zakuwanie się Niedziela 20. matmą. Teraz nawet idąc we w ł a s n y m kier[unku] przestałem wierzyć. Affinitats Bez żadnych dalszych w s t ę p ó w jasno stawiam problem: obrobić porządnie chemję teoret[yczną] p r a c o w a ć z n ó w w la­ pokrewień­ b o r a t o r i u m ] , prowadzić życie b[ardzo] ascetfyczne]. Bez­ stwa]. Dla całego szeregu przebiegających reakcyi obliczyć bestimmungen względnie unikać marzeń, s e n t y m e n t a l i z m ó w ; Schlamperei wszelkiemi [niem. niedbalstwa]. możliwemi [niem. definicje sposobami wartości swobfodnej] energii. M a m y form: [formuła chem.] pomiędzy lewym i pra­ transkrypcja i opracowanie Grażyna Kubica-Heller PRZYPISY 1 Jak pisała Helena Wayne, córka Malinowskiego: „W 1908 w czasie imponującej ceremonii na swą cześć otrzymał złoty pierścień z brylan­ tem od cesarza Franciszka Józefa; mój ojciec dał ten pierścień przerobić na broszkę, lecz niestety moja matka zgubiła ją w latach dwudziestych", H. Wayne, Wptyw kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego, „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.160. 2 Oryginał tego programu, a także inne dokumenty znajdują się w Muzeum UJ, opracowane przez A. Flisa w: Krakowski doktorat Broni­ sława Malinowskiego, w: M. Flis, A.K. Paluch (eds.), Antropologia spo­ łeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa 1985. Patrz Listy Stanisława Ignacego Witkiewicza do Heleny Czerwijowskiej, opr. przez B. Danek-Wojnowską, „Twórczość" 1971, nr 9, s. 46. „Fela Szuster, u p. Ciszewskiej, Wilcza 62, m.2", zapewne w War­ szawie. Jej także zawdzięczamy odnalezienie osobowych wzorców dla po­ szczególnych bohaterów Bunga, Patrz A. Micińska, Wstąp, w: S I . Wit­ kiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta, Warszawa 1972, s.24-25. S.I. Witkiewicz, 622 upadki Bunga, albo demoniczna kobieta. War­ szawa 1972, s.141-145. Patrz list Malinowskiego do Anieli Zagórskiej w poprzednim tomie „Kontekstów". H. Wayne, Wpływ kobiet... „Konteksty" 1997, nr 1-2, s.154. Eugenia i Władysław Dunin-Borkowscy, małżeństwo zaprzyjaźnio­ ne z Witkacym od czasu jego studiów na Akademii Sztuk Pięknych. Eu­ 3 4 5 6 1 8 9 genia miała za sobą studia dramatyczne. Ze względu na swe liczne talenta i inteligencję skupiała wokół siebie rozlegle środowisko artystyczne Krakowa i Zakopanego. Tadeusz Nalepiński (1885-1918) - poeta, dramaturg i pisarz. Obracając się w kręgu Tadeusza Micińskiego, zaprzyjaźnił się z rodziną Witkiewiczów i Malinowskim. " „Lambinować" nie figuruje w żadnym ze współczesnych słowni­ ków, a szkoda bo to bardzo przydatne stówo, szczególnie na oznaczenie tego co robią tzw. intelektualiści przed południem. „Lambinować" znala­ złam dopiero w Słowniku Języka Polskiego pod red. J. Karłowicza i in., Warszawa 1900: „ślęczeć nad czymś, męczyć się objaśnianiem czegoś, co nie potrzebuje właściwie objas'nienia; w drobnostki i niepotrzebne szczególiki się wdawać". 10 12 Malinowski od tej chwili przez lata używa znaczka n w kółeczku jak @ na określenie Annie Branton. Znaczek n kursywą stosuję za redak­ torem A Diary in the Strict sense of the term. Czesław Znamierowski (1888-1967) prawnik, teoretyk państwa i prawa, filozof i socjolog, prof, prawa na uniw. w Poznaniu. Arnold Bócklin (1827-1901) - szwajcarski malarz i rzeźbiarz. Po­ czątkowo malował nastrojowe pejzaże a później kompozycje figuralne o znaczeniu symbolicznym. Pierwszy raz w dziennikach pojawia się jakaś antropologiczna lek­ tura, choć skądinąd wiadomo, że Malinowski czytał Frazera jeszcze w cza­ sie studiów w Krakowie, co wspominał w 1925 roku w przemówieniu wy­ głoszonym ku czci sir Jamesa Frazera na Uniwersytecie w Liverpoolu. 13 14 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25d667ec26be1846db9e49233c0009a1.pdf 13458b55e56fa821d5af9b50e8254d36 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2675 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2488 Title A name given to the resource Huculskie mity i Mit Huculszczyzny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.101-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Huculskie mity i Mit Huculszczyzny Ewa Klekot Ola Hnatiuk, Wiedźmy, czarty, święci Huculszczyzny, Warszawa 1997 Huculszczyzna należy do tych miejsc, które szybciej odnaj­ duje się w wyobraźni niż na mapie. Ich opis jest domeną nie ty­ le geo- czy etno-, co raczej mitografów. Ci ostatni zresztą zawsze ulegali dyskursowi swojej epoki i w zależności od niej to otwar­ cie nadawali swoim opowieściom kształt eposu, to znów wyru­ szali kolonizować nowe obszary i ludy w imię obiektywnej i na­ ukowej prawdy o górach, lasach oraz zamieszkujących je ludach. W obu wypadkach powoływali oni do życia w nowej formie je­ den ze starych mitów o krainach położonych na kresach naszego świata i nadawali stwarzanym przez siebie przestrzeniom wyo­ braźni pociągającą prostotę i niewinną obfitość utraconego raju Arkadii albo niepokoili swoją osiadłą publiczność opowieściami o brutalnych okrucieństwach i krwawej dzikości Barbarii. Na „mentalnej mapie" czytelników i słuchaczy opowieści 0 polskich kresach litewskie mateczniki i stepy Ukrainy stały się takimi właśnie wcieleniami mitu o dwóch obliczach pierwotnej dzikości krajów położonych na krańcach dominującej cywiliza­ cji polskiego szlachcica i inteligenta. Do genetycznie starszych wizerunków surowej litewskiej Arkadii i spalonych piekielną po­ żogą Dzikich Pól druga połowa wieku X I X dodała kilka nowych mitów, przesiąkniętych tęsknotą za dobrym dzikusem żyjącym w zgodzie z surową naturą. Wśród nich znalazło się miejsce dla huculskich górali. Folklor Huculszczyzny określany najczęściej jako „barwny", „żywiołowy" i „archaiczny" zadomowił się w „skarbczyku domowej egzotyki" kultury polskiej i ukraińskiej. Pisze o tym Ola Hnatiuk w posłowiu do książki Wiedźmy, czar­ ty, święci Huculszczyzny (Warszawa 1997), która jest najlepszym dowodem żywotności huculskiego mitu oraz sentymentu, jaki ciągle on budzi. Książka stanowiąca wybór huculskich podań 1 baśni uzupełnia wizerunek ukształtowany przez obrazy Teodo­ ra Axentowicza oraz bogatą literaturę turystyczno-krajoznawczą z przełomu wieków i okresu międzywojennego; budowany w oparciu o epopeję Na wysokiej połoninie Stanisława Vincenza i film Cienie zapomnianych przodków według noweli Mychajły Kociubynskiego; usankcjonowany przez etnograficzny autorytet Oskara Kolberga i Wolodymyra Szuchewycza. W tym samym miejscu Ola Hnatiuk nazywa Huculszczyznę „miejscem literackim", wskazując w ten sposób pośrednio na oczywistą prawdę, że w naszej kulturze wcielenie mitów odby­ wa się nie tyle (czy może raczej: nie tylko) na gruncie religii, ale dokonuje się przede wszystkim poprzez literaturę. I , dodajmy, naukę. To ostatnie stwierdzenie dodać należy także dlatego, że choć wybór Oli Hnatiuk dzięki przyjętej przez tłumaczki i redak­ cję stylizacji języka jest przykładem przyjaznej w czytaniu lite­ ratury, to sama autorka odżegnuje się trochę od jego literackiego statusu, wprowadzając namiastkę aparatu naukowej krytyki te­ kstu w postaci szczegółowych danych o źródłach przytaczanych (a nie: opowiadanych) podań. Z jednej więc strony szata literac­ ka, a także graficzna sugerują, że czytelnik bierze do ręki książ­ kę z bajkami, z drugiej zaś umieszczony z tyłu typowo etnogra­ ficzny wykaz źródeł zawierający imię i nazwisko informatora, dane o miejscu i dacie przeprowadzenia wywiadu oraz miejscu i czasie publikacji materiału wprowadza do książki zupełnie in­ ny rodzaj poetyki. Nie wystarczy, że mity i legendy huculskie są piękne - dodatkowo muszą być prawdziwe. Oczywiście praw­ dziwe w znaczeniu archeologicznym. „Metryczki" podań zawie­ rające szczegółowy opis „zabytki in situ" są certyfikatem ich prawdziwości - co wcale nie znaczy: ich prawdy. Ten retoryczny zabieg sprawia, że książka o mitach sama wpisuje się w nurt ko­ lejnej mitologii - ciągle obowiązującej, budowanej w oparciu 0 autorytet „tego, co zwiemy nauką". Dla etnografa więc Wiedź­ my, czarty i święci Huculszczyzny są nie tyle źródłem huculskich mitów, ile materiałem do badań nad potęgą i siłą dyskursu jego własnej dziedziny, która potrafiła tak świetnie skolonizować ogromne terytoria humanistyki. Oczywiście krytyczne wydania bajek i folkloru mają długą tradycję, ale wybór Oli Hnatiuk z za­ łożenia (język, szata graficzna, brak słowniczka wyrażeń gwaro­ wych, który notabene zwykłemu czytelnikowi o wiele bardziej by się przydał niż wykaz informatorów Szuchewycza, brak przy­ pisów, klasyfikacji wątków wg Aarne-Thomsona itd.) nie jest skierowany do fachowców. Wybór huculskich mitów okazuje się więc książką adresowaną do przeciętnego odbiorcy, w której aparatem naukowy sprowadzony został do figury retorycznej. Chcąc-nie chcąc Ola Hnatiuk sama staje się mitografem Hucul­ szczyzny, bo przecież potęga mitu opiera się na tym, że w niego wierzymy, a z zastosowanych przez autorkę środków stylistycz­ nych wyraźnie widać, że to nie o naszą wiarę w huculskie mity tutaj chodzi, ale o wiarę w zaproponowaną przez nią wizję hucul­ skiego folkloru. Rzecz idzie nie o mity, ale o Mit Huculszczyzny. Mity i legendy huculskie, które Ola Hnatiuk i trzy pozostałe tłumaczki ze swadą opowiadają (a raczej jak pewnie wolałaby autorka wyboru: przytaczają, choć właściwie jest to przytaczanie za tym, kto spisał opowiadanie informatora), są istotnie barwne 1 żywe, a na tle znanych nam baśni i podań polskich czy ukraiń­ skich wydają się egzotyczne. Czytelnik bardziej obeznany z fol­ klorem bałkańskim w opowieściach o stworzeniu świata i walce Boga z Szatanem-Tryjudą znajdzie archaiczne wątki nawiązują­ ce do gnostyckiej wizji świata średniowiecznych bogomiłów, a wśród bohaterów legend doszuka się postaci rodem z mitów greckich przemieszanych z chrześcijańskimi apokryfami. W hu­ culskiej wersji Edyp - z wyroku losu ojcobójca i kochanek mat­ ki - utożsamiany jest już to z postacią Judasza - zdrajcy Chry­ stusa, już to z Ilją, co gromy ciska, czyli z zadomowioną we wschodniochrześcijańskim folklorze postacią proroka Eliasza. Jeżeli jednak uda nam się odłożyć na bok cały bagaż erudycyjny, z jakim odruchowo zasiada się do lektury książki opatrzonej wy­ kazem źródeł, choćby nawet był on czysto retorycznym upięk­ szeniem i puszczając wodze wyobraźni potraktujemy książkę jak zbiór opowieści fantastycznych, okaże się, że zrogowaciałe kola­ na diabelskiego kochanka czy kuszące mawki, którym od strony pleców widać wszystkie wnętrzności, pozostały obrazami o nie­ odpartej sile. Naturą folkloru jest jego ustne przekazywanie, 101 �dzięki czemu każdy opowiadający modyfikuje nieznacznie histo­ rię, dostosowując ją do mozliwos'ci swojego audytorium. Martin Buber wlas'nie o p o w i e d z i a ł Opowieści Chasydów, filtrując je przez własne dos'wiadczenie. Opowiadacz bajek i mitów nie powinien udawać naukowca i na szczes'cie wyczucie literackie Oli Hnatiuk i jej translatorska praktyka nie pozwoliły na konse­ kwentną realizację postulatów etnograficznej wiernos'ci. Gorzej jest w przypadku nielicznych tekstów cytowanych za polskimi autorami, w których podanie przetłumaczone zostało na począt­ ku wieku, stylizacja na ruską gwarę ma postać drażniących nie­ zręczności językowych, które dla dobra książki należało chyba poprawić. (Na przykład cytowane za Julianem Schneiderem po­ danie Sejmik wiedźm, gdzie czytamy o tym, jaki „obraz oczu je­ go się przedstawił, gdy zajrzał do wnętrza chaty" lub że bohater, który ze strachu stracił przytomność na czas cudownej podróży „ujrzał się dopiero w sadzie", itd. itd.). Tam jednak, gdzie Panie Tłumaczki opowiadają własnym głosem, książkę czyta się z przyjemnością, czego o krytycznych wydaniach tekstów fol­ klorystycznych często powiedzieć się nie da. Mit, żeby był żywy, powinien więc być opowiadany ciągle na nowo: nie „przytaczany za", lecz opowiadany, czy raczej „prze­ powiadany" na nowo. Mit Huculszczyzny, w którego budowaniu Ola Hnatiuk bierze udział dzięki swojej książce, ma rodowód l i ­ teracki i jego przepowiadanie odbywa się na poziomie pisanego dyskursu literatury i nauki. Natomiast huculskie mity i legendy narodziły się w opowiadaniu i tylko narracja ustna zapewnia im żywotność. Wiedział o tym doskonale Stanisław Vincenz; wie­ dział Martin Buber. Intuicyjnie wie też chyba Ola Hnatiuk, która mimo że w ostatecznym rozrachunku przepowiada jednak literacko-etnograficzny Mit Huculszczyzny, to jednak dzięki tej in­ tuicji szczęśliwie unika zabalsamowania huculskich mitów do formy muzealnych eksponatów opatrzonych metryczką. Zdjęcia do artykułu Jarosława Eichstaedta Wspomnienie 102 o prawdziwych mężczyznach, str. 96 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0bfb358c17763792f71d1402a3811d57.pdf 2b5cca46bcd1b936123a9afd300aec08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2671 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2484 Title A name given to the resource „Tragarz śmierci" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.87-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Strączek, Tomasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Tragarz śmierci" T o m a s z Strączek Wakacje od swego najwcześniejszego dzieciństwa spędzałem zawsze na Kaszubach, gdzie za wąskim pasem lasu, widocznym ze wsi na hory­ zoncie, rozciągało się morze. Ludzie wsi w tamtym czasie przerażali mnie swym stosunkiem do śmierci, zupełnie innym niż ten, z którym miałem do czynienia w Warszawie. W Warszawie śmierć właściwie byta nieobecna w moim życiu, natomiast na kaszubskiej wsi po prostu się o niej mówiło. Chłopcy, z którymi godzinami bawiłem się na szerokiej, piaszczystej drodze wiodącej do sklepu, wiedzieli, że czuwa się przy zmarłym podczas „pustej nocy" i że schodzą się wtedy wszyscy ludzie ze wsi, nawet ci, którzy są ze sobą skłóceni. W miarę jak rosłem proporcje mojej oceny stosunku do śmierci obu środowisk zaczęły się odwracać. W pewnym momencie stało się dla mnie jasne, że kaszubska śmierć, śmierć wiejska, mimo przynależnego zwykle śmierci przerażającego charakteru, jest ludzka, obudowana szczerym współczuciem nie tylko krewnych, ale i dalekich znajomych. Śmierć miejska zaś to niejednokrotnie tragiczna samotność, opuszczenie Od razu zapowiedziano mi, jak tam przyszedłem, że to jest nie fabryka Wedla, tylko... Ja powiedziałem, że wiem o tym, że słyszałem. Pierwszy raz zetknąłem się z tą pracą, tak że kazali mi iść do magazynu trumien. A w magazynie są różne rozmiary. Człowiek jest taki strachliwy trochę, chociaż to jest puste. To ta­ kie jest jakby..., to było jakieś takie głupie uczucie. Widzi się te trumny, różne tam, na kupie, nie na kupie. Na takie listwy kładą jedną na drugą. Są już pomalowane. Tam jest baza i wytwórnia tych trumien. Trzeba je wziąć i wsadzić do wozu. Do wozu wchodziło czternaście sztuk. Dwa wozy takie chodziły. Jednego dnia woziło się po mieszkaniach, a drugiego dnia po szpitalach. I tak na zmianę. Jakieś dwa tygodnie tak przyzwyczajali mnie do tego. Tylko trumny rozwoziłem po mieszkaniach, żeby tak zapo­ znać się z tą pracą. To było bez tam już tego obrządku, bez nicze­ go. Tak się je wstawiało do domu. Nie wszędzie widziałem umarłych, jak wnosiłem trumnę. W niektórych tak, w niektórych nie. Zwłoki leżały w różnych pozach. Na podłodze i na łóżku. Różnie to było. Zależy jakie to mieszkanie, jacy ludzie, jakie śro­ dowisko. Pierwszego dnia trochę tak drygałem. Dryganie to taki jakiś strach, jakby coś... Takie jakieś uczucie głupie było, że to jest ja­ kieś..., no nie wiem - trudno mi powiedzieć. Tak odczuwałem coś takiego - strach może nie, nie bałem się, tylko takie dziwne uczucie miałem z tym. Koło dwóch tygodni tak jeździłem, może dłużej. Dokładnie nie pamiętam. No i po dwóch tygodniach do­ stałem samochód i jeździło nas pięciu. Czterech pracowało przy nieboszczykach, a ja nie. Potem kierownik wycofał jednego i tak się zaczęło. Bardzo szybko przyzwyczaiłem się do tego, bo ja w ogóle nie myślałem, co ja robię. Co trzeba było zrobić, to się robiło, widziało się, że się ma pieniądze z tego. Człowieka może prędzej pieniądze tam zachęcały niż sama chęć do tej pracy. * Jan Sosiński (nazwisko i imię zostało zmienione) w latach siedem­ dziesiątych wchodził w skład brygady jednego z dużych przedsiębiorstw pogrzebowych Polski południowej. Zadaniem brygady był transport zwłok. Obecnie Jan Sosiński pracuje jako magazynier w zakładach prze­ twórczych niewielkiego miasteczka w województwie olsztyńskim. Tekst zamieszczony niżej jest zapisem jego wspomnień i refleksji związanych z poprzednią pracą. przez bliskich nie mogących jej znieść i zaakceptować, wytrzymać jej ciężaru. Miasto oduczyło się rozumieć śmierć, stawiać ją na końcu ludz­ kiej drogi zgodnie z naturalnym porządkiem rzeczy. W miastach udaje się, że śmierci nie ma. Zajmują się nią wyspecjalizowane służby, dla których jest ona całkowicie anonimowa, stanowiąc jedynie towar. Wielokrotnie zadawałem sobie pytanie, co czują ludzie „żyjący ze śmierci", spędzający w jej cieniu swoje zawodowe życie? Zastanawiałem się, czy można zobojętnieć na śmierć? Stan wojenny z dnia na dzień bardzo zmienił nasze życie. Wprowa­ dzenie godziny milicyjnej zburzyło wiele istniejących dotąd barier. L u ­ dzie, którzy nie zdążyli do domów, przyjmowani byli przez obcych, mie­ szkających bliżej, często wprost z ulicy. Tak właśnie piętnaście lat temu poznałem Jana Sosińskiego. W jedną z zimowych nocy stanu wojennego przypadkiem wysłuchałem jego historii, historii, która pokazała mi, że nie można zobojętnieć na śmierć, nawet jeżeli nieustannie żyje się w jej cieniu. Z dnia na dzień, z dnia na dzień i się człowiek wciągnął. Starali­ śmy się dużo i szybko zrobić i już. Czym więcej zgonów, tym więcej człowiek pieniędzy miał - tak to można porównać. Trumnę z magazynu bierze się na kwit. Taki kwit nazywa się WZ-ka. Na WZ-kę człowiek pobiera i trumnę, i śrubokręt. Nie ma różnicy - kwit zawsze jest taki sam. Trumny wwoziło się cza­ sem windą. Ludzie uciekają od takich rzeczy oczywiście. Windą trumnę wwozi się na dwa razy. Raz wieko, raz denko. Przy win­ dzie od razu jest pusto. Nikt nie chce jechać. Każdy ucieka od te­ go. Wstawiało się do mieszkania i już. Trzeba było jeszcze ode­ brać pokwitowanie. Niektórzy dali parę groszy, a nie to nie - nie musieli. W mieszkaniach leżeli nieboszczycy, ale wtedy, kiedy jeździliśmy we dwóch, to myśmy tego nie robili, tego obrządku. Za nami druga taka jeździła brygada, która ubierała, jak trzeba było, czy tam coś. No i wozili do kościoła albo do przechowalni. Gdy byłem już w tej czteroosobowej brygadzie, to właśnie brali­ śmy z mieszkań. Były różne układy - i mycie, i golenie, i tam makijaże się robiło. Dzień mojej pracy wyglądał tak: wstawałem rano i jechałem do roboty - jak każdy. Podpisuje się tam listę jak wszędzie. Ale już mam podane, przypuśćmy dzisiaj wieczorem, po skończeniu pracy, co ja będę robił jutro. I są podane godziny. 0 której godzinie ma się być w danym mieszkaniu. Jest też po­ dana trasa - skąd i dokąd przewieźć. Z domu wieźliśmy na przy­ kład do kościoła. Za dzień, czy tam jeszcze tego samego dnia po południu - to zależy, jak ksiądz ustalił z rodziną, jest msza. Trumnę kładzie się w kościele w specjalne miejsce, gdzie czeka do tej swojej mszy. Gdy msza się skończy, wiezie sieją na cmen­ tarz i wszystko. Jedni ludzie byli bardzo zdenerwowani, drudzy nie, to różnie było. Gdy weszliśmy do mieszkania, gdzie leżał nieboszczyk, trzeba było się rozejrzeć, czy to wyjdzie w ogóle z mieszkania czy nie. Były takie przypadki, że nie przeszło po prostu. Trumnę pustą wniosło się na sztorc w tę stronę, ale ze zmarłym trumny na sztorc nie da rady wynieść. Nieraz dlatego trzeba było i na klatce schodowej wszystko zrobić. Zapamiętałem taki jeden przypadek. To było bardzo późno. Zadzwoniliśmy do drzwi 1 otworzył nam syn zmarłego. Mieszkanie było dosyć wysoko chyba na V I piętrze. Pamiętam - zaczynaliśmy robotę koło go­ dziny dwudziestej. To było w zimie - grudzień albo styczeń. 87 �Klatka w tym domu była bardzo wąska i kręta. Trumna prawie nie mieściła się na zakrętach. Powiedzieliśmy temu człowiekowi, że taka jest historia, a on: chłopaki, macie tu parę złotych i zrób­ cie tak, jak uważacie najlepiej. No to ja mówię: może jakiś fote­ lik byśmy wzięli? On: bardzo chętnie - proszę fotelik, prześcieradełko. Posadziliśmy nieboszczyka w fotelu, przykryliśmy prześcieradłem i się wstawiło do windy. Jeden z nas piechotą zszedł na dół, zamknął drzwi, żeby nikt nie wchodził ani nie wy­ chodził w tym czasie. Winda została zablokowana. Zwieźliśmy tego dziadka na dół windą, tam było już wszystko przygotowa­ ne: futerał, cyk cyk - pięć minut i już nie ma. Już ubrany był na górze. To było najlepsze rozwiązanie. Mebel na taką klatkę scho­ dową ciężko wnieść, a co dopiero mówić o nieboszczyku. Czło­ wiek po śmierci robi się taki ciężki - może dlatego, że taki bez­ władny jest? Mówili, że jak dzwony biją, to się dopiero robi cięż­ ki. Nie odczuwaliśmy tego. Gdy znosiliśmy ciało, staraliśmy się, by ludzie nie przecho­ dzili w tym czasie. Ludzie się boją tego. Boją się dlatego, mnie się wydaje, bo to każdego czeka. Tak się nie obroni przed tym i tak. Niektórzy może mniej, niektórzy może bardziej, ale wszy­ scy się boją. Na zleceniu mieliśmy zawsze, co trzeba zrobić. A trzeba by­ ło najpierw umyć, potem ubrać. Nie znają się niektórzy i kiedy powiedzieliśmy, że będziemy myć zmarłego, to wodę do wanny napuszczali, myśleli, że to kąpiel będzie. A to trzeba kawałek gąbki, jakiś ręcznik i już. Gdzie to tam do wanny przecież! Po­ tem się ubierało, makijaż, golenie - mieliśmy takie przyrządy jak maszynki i tam takie inne sprawy. Szybko to trwało - około 10-20 minut. Mieliśmy wprawę. We dwóch przeważnie przy ta­ kim czymś robiło. Trzech już jest za dużo. Trzeba umieć to po prostu zrobić, bo to sztywny ten człowiek jest przecież. Założyć koszulę, to tak robią, że razem z marynarką zakładają, a jeżeli nie pasuje, to z tyłu marynarkę się rozcina. Staraliśmy się, aby nikt nie patrzył, jak pracowaliśmy przy nieboszczyku. Czasami rodzi­ na mogła mieć pretensje o to, że marynarka jest z tyłu rozcięta. Nie dałoby rady wytłumaczyć im, że inaczej tego nie można zro­ bić. Jak nie wchodzi, to przecież rąk się nie będzie łamać! Roz­ cinało się z tyłu nożem czy nożyczkami rękawy i zawijało się pod spód, pod rękę. Potem jeszcze tylko krawat i wszystko wy­ glądało elegancko. Buty też... żeśmy tyły odcinali, jak nie chcia­ ły wejść. Kawałek buta trzeba było wyciąć też tak, aby nikt nie widział, że to jest poobcinane. I ludzie bardzo zadowoleni byli. Ale nieraz też nie, bo to tak źle, i tak źle. Mówiłem wtedy: pani wie lepiej proszę bardzo, niech pani zrobi to sama. To jak wszę­ dzie -jeden zadowolony z takiej pracy, że ktoś mu usługę zrobił, a drugi nie. No to jakby buty do szewca zaniósł. Jeden chodzi za­ dowolony, a szewc tak samo zrobi drugiemu i ten powie, że źle. Tak samo i tu było. Makijaż to przeważnie robiło się kobietom, ale to jak już ktoś chciał. Był tam taki jeden Poldek to tak: po­ malował trochę policzki, kolorów trochę się zrobiło, tam oko tro­ chę poprawił, parę razy pudrem przejechał i to wszystko. No i wieko się zamykało. Jeszcze przed zamknięciem wieka rodzina oglądała, jak wszystko jest zrobione. Były różne historie. Jedni chcieli, żeby zakładać złoto na tych zmarłych, inni kazali zdejmować. Ci, co zakładali, może mieli za dużo. Pamiętam trzy takie pogrzeby - w tym, co za życia chodzi­ ła, to trzeba było ją pochować. Moim zdaniem to niepotrzebne. I tak ktoś to kiedyś wykopie. Jak nie za dwadzieścia lat to za sto lat. Czy do kasacji pójdzie cmentarz, czy bomba wpadnie - to różnie bywa. Coś zawsze może się stać. Nieraz jeździło się do medycyny sądowej. Tam w ogóle kupa mięsa jest. Przywozi się tam zmarłych z każdego wypadku czy tych, co na ulicy gdzieś. Na ulicy, w pracy, w każdym razie zmar­ łych poza miejscem zamieszkania. Tam leżą jeden na drugim, miejsca mało. Jest taka specjalna brygada, która ich przygotowu­ je... do wywiezienia. Mieliśmy taki przypadek - nie wiem, czy 88 ten ktoś był wierzący czy nie, czy rodzina nie miała pieniędzy na opłacenie mszy. Nie wiem, czy się powiesił, czy wpadł pod jakiś samochód - nie było niczego po nim widać. Facet był dosyć wa­ żący - około 150 kg. To go we czterech żeśmy ledwo przynieśli. Trzeba było pokonać dystans gdzieś 120 m. Razem to było po­ nad dwieście kilo. Mokre dechy dębowe to ciężar jest przecież. Zawieźliśmy go od razu do przechowania. Pamiętam, że zamówili mu murowany grób i nie wszedł w ten grób! Nie mogli­ śmy go włożyć. Dwa centymetry zabrakło. I teraz co z tym ro­ bić? To było już w czasie pogrzebu. Ludzie zaczęli wrzeszczeć. Żeby jeszcze na tych linach, na tych pasach wpuścić, a tu nie wchodzi! Mur za wąski! No i żeśmy tak na pałę pojechali do ogólnej przechowalni i przyjęli tam. To były ciężkie chwile. Po­ wstało zamieszanie, dużo ludzi na tym pogrzebie było, a tu nie daje rady nic zrobić z tym. Złe wymiary podał ktoś. Zawsze się przy robieniu grobu wymiary podaje. Każdy jest przecież różne­ go wzrostu i są różne futerały przecież. Są tam numery - ósem­ ki, dziesiątki, dwunastki. Dwunastka to największa jest. To już jest taka na takiego chłopa potężnego. No i takie dziecinne. Trumny nazywa się też fujarkami, czasem pudełkami. Najmłodszego dzieciaka to żeśmy cztery miesiące chowali. A najstarszy człowiek, który przeszedł przez nasze ręce, miał o sto lat więcej, zdaje się. Tego dzieciaka to żeśmy ze szpitala brali. Jeszcze przed pogrzebem trzeba było jechać go ochrzcić. No i do grobu. To wszystko. To jest nieprzyjemna praca. Tam ludzie są różnie ustawione. Niektórzy przypuśćmy na samych wypadkach jeżdżą. Po dwóch. Pociąg zabije, tramwaj, samochód - o, coś takiego. Jak się ktoś powiesi - to też oni tam jadą. To jest taka specjalna brygada. Dy­ żury mają na okrągło. W niedziele i w święta też. Oni wiozą zmarłych do przechowalni. Raz zastępowałem kolegę na wypad­ kach. Poprosił mnie, żebym go zastąpił na jeden dzień. Pojecha­ liśmy na dworzec. Facet wpadł pod pociąg. Trzeba było go ze­ brać do wora. Są nosze jeszcze do tego, ale tam na nosze nie by­ ło co kłaść. Wszystko było osobno. Rozniesiony był na osiem­ dziesięciu metrach. Tak go rozciągnęło. Trzeba było dotąd cho­ dzić, aż się wszystko zebrało. Regulaminy mówią: starać się wszystko zebrać. To samo słyszeliśmy na odprawach. Tylko raz byłem i już więcej nie chciałem jechać na takie coś! Zwykle przy tym dużo jest gapiów. Patrzą się, a człowiek zbiera... zbiera to. Jak się wynosi nieboszczyka na klatkę schodową to ludzie ucie­ kają, a jak jest wypadek, to się gapią. Nie mam pojęcia, dlacze­ go tam się gapią, a tu uciekają. Może dlatego, że na klatce scho­ dowej zamknięta przestrzeń jest? Budynek. Może wolna prze­ strzeń to jakoś inaczej? Gdy we własnym domu ktoś umarł, to się może... nie wiem. Zawsze jak ktoś wpadnie pod samochód czy coś, to zbiera się kupa ludzi. Nie rozumiem tego. Takiego rozniesionego na osiemdziesięciu metrach człowieka poznaje się tylko po częściach ciała. To jest kupa mięsa. Ciężko odróżnić, co jest czym. Ubranie jest poszarpane i zamazane we krwi. Ten, którego zbierałem, pocięty był niesamowicie. Nawet nie wiedziałem, jak on się nazywał. To jeszcze nie był dzień, w którym miałem najbardziej do­ syć. Zupełnie się nie spodziewałem, że taki dzień jakoś tak na­ gle nadejdzie. Wyjechaliśmy rano. To było przed świętami - pa­ miętam. Zrobiliśmy dwa pogrzeby z kościoła i to miało być wszystko na ten dzień. Jak przyjechaliśmy, to dyspozytor po­ wiedział: weźcie dwa worki. To wzięliśmy te dwa wory z maga­ zynu, trumnę i idziemy. Są takie wory specjalne. Chłopaki wie­ dzieli, o co chodzi, a j a nie. Nie powiedzieli mi o tym. Jak przy­ jechaliśmy na miejsce, nie wszedłem w ogóle do tego mieszka­ nia, bo jak otworzyłem drzwi, to człowiek rzygał. Jak już nie miał czym, to mało bebechy nie wyleciały. Na akcie zgonu po­ tem zobaczyliśmy, że ta kobieta trzydzieści dwa dni temu zmar­ ła. To już była kupa gnoju. Koledzy z brygady musieli wejść. Oni byli przyzwyczajeni - długo pracowali. Tam ludzie po dwa- s �dzieścia lat pracują i więcej. Facet, który ją znalazł, źle zrobił, bo otworzył okna i drzwi. To wszystko buchło na klatkę schodo­ wą. Okropny smród. To z rodziny był ktos'. Baba mieszkała sa­ ma w trzech pokojach. Tam strasznie śmierdziało, Chłopaki, jak mi opowiadali, to ją wsadzili do tego wora, tak jak siedziała z tym kocem, z tym wszystkim. Opowiadali, źe ona przed tele­ wizorem siedziała, to widocznie telewizję musiała oglądać i na serce czy tam cos'. Wtedy miałem dosyć tej roboty. Pomogłem im tylko znosić oczywis'cie to. Miny moich kolegów były raczej kiepskie. A ja czułem, że znowu będę rzygał. Na tej babie były robaki aż. Takie glizdy chodziły po niej. To chyba z wnętrzno­ ści może, różne tam bakterie człowiek ma chyba. Facet chciał, żebyśmy znieśli wersalkę z tego mieszkania - tą, na której ta ko­ bieta siedziała. Powiedziałem mu: panie, ja nie jestem firmą Węgielek - on się meblami zajmuje. Mimo tych worków tę ba­ bę było czuć! Czułem ten smród przez tydzień. Chodził za mną. Miałem dosyć. Mówię sobie - już kurczę koniec. Więcej, kur­ wa, nie pojadę już nigdzie. Kumple mówili mi - dobrze, żeś tam nie wchodził człowieku! Sam widok tego to już... I bez tego w i ­ doku jak po tych schodach zacząłem dyla dawać, to obrzygałem je od góry do dołu. Najgorzej było, jak nie miałem już czym rzygać. Bolał wtedy żołądek. Kiedy wypiło się oranżadę to łup za chwilę znowu. Szlag by to trafił wszystko już. A następnego dnia znowu trzeba było normalnie iść do pracy. Wypiło się ćwiartkę gorzałki i zapomniało się. Już jak zamykałem tego wieczora oczy - to nie myślałem o tym. Dziwiło mnie, że kum­ ple jakoś nie rzygali. Może oni bez powonienia byli, czy co? Chyba czuli ten smród, bo to było niemożliwe, żeby go tam nie czuć. Worki z tą kobietą wkładaliśmy jeszcze w trumnę, a trum­ nę jeszcze pakowało się w następny wór. Wtedy się zakłada ta­ kie blomby i to już nie idzie na żadną mszę, na nic, bo tego na żadną mszę nie ma sensu wnosić. Było też tak, że jak inna baba zmarła, to nie mogliśmy tego wyjąć, bo okropne pluskwy były. Zbierała makulaturę. Ze dwie tony makulatury były w tym mieszkaniu. Gazety nie gazety - ta­ kie różne. To fajansiara ta kobita była. To myśmy nie mogli wejść tam nawet! Tyle robaków było. Ale trzeba było to zrobić. Kolega się rozebrał i sam ją wpakował, tak jak leżała i już. W du­ żo miejscach człowiek był. Parę tysięcy ludzi przecież się prze­ rzuciło. I to różnie było - wie pan. Nazywano nas różnie: grabarzami, łapiduchami. Nie zwraca­ ło się na to uwagi w ogóle. To nas jakoś nie interesowało. Wra­ cając wieczorem na bazę czasem stawaliśmy na piwo. Jak nas czterech usiadło przy stoliku, to te ściany jakby się od nas odsu­ wały. Chodzi mi o to, że reakcja ludzi siedzących w tej knajpie była dziwna. Bardzo się nam przyglądali, a jednocześnie odczu­ wało się dystans. Gdy weszliśmy do środka, od razu robili nam miejsce. Nie wiem dlaczego. Czy dlatego, że byliśmy jakby w pracy, czy po prostu bali się nas. Wracaliśmy przecież pustym wozem, nie wieźliśmy nikogo. Tam bardzo odczuwało się to, że jesteśmy jakby jacyś inni, nawet w tym, co do nas mówili: pro­ szę, proszę - panowie se wezmą! To była uprzejmość jakaś, która nie cieszyła nas zupełnie. A człowiek przecież nie śmierdział ani nic. Nieraz jak wyciekło coś z tego, to trzeba było od razu łachy zmieniać. Zgłaszało się i natychmiast dostawało się nowe. Cza­ sami wyciekało. Żaden nerw zmarłego nie pracuje przecież. Tyl­ ko się ruszy go, to się zaraz zesra czy zeszczy. W nim zawsze jest coś jeszcze. Ja pamiętam, jak kolega opowiadał o takim przypad­ ku. Przyszło zgłoszenie, że jeden facet powiesił się. Wisiał trzy dni. We dwóch poszli go zdjąć. Rodzina prosiła, aby uważać, że­ by nie spadł przy odcinaniu. Jakby nie było rodziny, to by się go ucięło, on by spadł i już. Taki nie poczuje przecież. Jeden wszedł na jakiś taboret i go odcinał, a drugi go trzymał. W pewnej chwi­ li zmarły pękł, i oblał tego, co go trzymał tym jakimś czymś. Śmierdział niesamowicie! Jak przyszedł do samochodu, to taki smród, że nie można było wytrzymać. Ja jeszcze się z takim smrodem jak ludzki smród nie spotkałem. Wszystko kurczę znio­ sę - pies dwa tygodnie będzie leżał czy tam ileś - śmierdzi to śmierdzi, ale kurczę blade z człowieka to jest jakiś taki inny ten smród. Z minuty na minutę człowiek przecież się rozkłada, chy­ ba tak samo jak pies. A może mi się wydawało, że smród ludzki jest najgorszy? Może dlatego był dla mnie taki nie do zniesienia, że to rozkładał się człowiek? Czasami śniła mi się po nocach ta robota. Przeważnie wtedy, kiedy się wypiło trochę za dużo. Różne były dni. Czasami dosta­ liśmy tak w dupę, że mieliśmy tej pracy zupełnie dosyć. Wtedy, kiedy szło się do domu, to pieprzyły się w głowie takie głupstwa. Śniło mi się kiedyś, że ganiali mnie nieboszczycy. Nie mogłem im zupełnie uciec. Miałem innym razem też podobny sen. Jakaś postać, wiedziałem, że to był zmarły, zbliżała się do mnie, a ja nie mogłem się ruszyć. Wtedy się ocknąłem. Na medycynie widzieliśmy wiele zmarłych kobiet. Wśród nich bywały młode i w porządku. Przyjechaliśmy raz tam od ty­ łu, ale nie przygotowali nam nic jeszcze. Rodzina jej już czeka­ ła. Opóźnienie było przez awarię windy. Myśmy przyjechali tak na styk, żeby zabrać i zawieźć do kościoła. Za parę złotych, na prośbę rodziny, polecieli tam na górę i znieśli ją po schodach na dół w prześcieradle. Wyglądała, jakby spała po prostu. Ubrali ją raz dwa. Potem zawołali mnie. Leżało tam ze dwadzieścia ciał. Każde na specjalnym wózku z taką zapadką, którą ściekało to wszystko, co wyleci z człowieka. Stoły do sekcji zwłok też ma­ ją takie zapadki. Takie stoły raz widziałem i to tylko przez okno. Nie wchodziłem tam do środka. Facet, który pracuje przy tych zwłokach, to jest przezywany zimnym chirurgiem. To nie jest le­ karz żaden. To jest po prostu taki robotnik! Lubi się w tym ba­ brać. Lekarz mu mówi, co ma wyciąć. A ten tnie normalnie. Po­ tem siada obok i je śniadanie. Ci ludzie wyglądają jak rzeźnicy. Mają tych narzędzi tam przeróżnych poukładane. Wycięte czę­ ści ciała bierze się do laboratorium. Potem ten gość zszywa i ubiera takiego nieboszczyka. W ogóle go szykuje. Niektórzy cały czas przy tym są pijani, ale niektórzy robią to zupełnie na trzeźwo. W tej robocie szczęśliwy to się czułem po kielichu. Tylko tak. Inaczej nigdy! Nawet jak jedzie się karawanem i stanie się pod światłami, to ludzie z tramwaju patrzą się, gapią, jakbyśmy nie wiem... na jakiejś wystawie byli. I w czasie pogrzebu ludzie się bardzo nam przyglądają, a człowiek poważnie stał, nie do śmie­ chu nam było. Nic się nie odzywaliśmy. Trumnę do samochodu braliśmy w milczeniu. Wstawialiśmy ją z tyłu - tam gdzie jest specjalnie na to kabina oddzielona. Wieńce wieszaliśmy wokół trumny, żeby ładnie wyglądało. Ale jak wracaliśmy z cmentarza, to już byliśmy innymi ludźmi. Śpiewaliśmy, gwizdaliśmy w pu­ stym samochodzie. W kościele jest taka chwila - kiedy trzeba być poważnym. Po pogrzebie było takie uczucie, że nareszcie koniec. Dlaczego człowiek potem miał być poważny? Sami byli­ śmy, bez ludzi, bez nikogo. Wtedy jakieś odprężenie przychodzi­ ło na ten czas. Odprężenie po jakimś zatrzymaniu, które się od­ czuwało zwłaszcza w kościele, ale na cmentarzu też. Czasem jednak i w czasie niesienia trumny opowiadaliśmy sobie kawały i takie inne historie. Jeden pukał tam, w to pudełko, i mówił: gło­ wą puka! Wie pan, to były takie wygłupy. Z tyłu ludzie płakali, a z przodu człowiek się wygłupiał. Później to wszystko traktowa­ ło się jak każdą normalną pracę. Mniej się człowiek przejmował, że rodziny płaczą. Stawał się taki jakiś... Trzeba? To jedziemy, nie ma co się pieprzyć. Dziennie robiło się pięć pogrzebów, co zajmowało nam 12-13 godzin. Teraz nie wracam myślami do tej pracy. Jak by mnie ją pro­ ponowali, tobym nie poszedł drugi raz. Może dlatego, że już to znam? Przedtem pracowałem z ciekawości, ja wiem, jak to po­ wiedzieć? Człowiek nie wiedział, jak to wygląda. Opowiadali mi kumple o tym, ale opowiadać to co innego, a co innego, jak się to wszystko zobaczy. 89 �Reakcje ludzi na śmierć kogoś bliskiego są różne. Pamiętam, to było w święta. Siedzieliśmy na bazie do trzynastej czy czter­ nastej. Nagle jest zgłoszenie. Jedziemy tam. Ulica zgadza się i numer też się zgadza. Weszliśmy z trumną na górę, dzwonimy do drzwi i pytamy, czy to tu. Tak panowie, tu - odpowiada facet, który nam otworzył. Mówi do nas: najpierw proszę, i za butelkę bierze. Koledzy oczywiście po babce. Mnie w ćwiartkę wlał go­ rzałki. - To dla pana za nieboszczyka - powiedział. No i teraz tak: tu pijani są i pytają się, czy mają z nami jechać. Ja mówię: panie, my to wieziemy do przechowalni. Od pana zależy, czy pan pojedzie, czy nie. Ja bym pojechał w przypadku, gdyby to był mój brat czy tam ojciec, czy matka, nie? Pojechał, zobaczył jak tam. Nikt nie pojechał. Tośmy sami te zwłoki przewieźli i zosta­ wili w przechowalni. To było takie tych ludzi zachowanie. Nie wiem, czy dlatego, że pijani? Czy zadowoleni, że zdech? Nie wiem. Niektórzy bardzo chcieli tam z nami jechać i zostawali tam potem. Nie ma takiej potrzeby, żeby zostawać, bo rodziny i tak tam się nie wpuszcza. Są tam potężne, grube drzwi. Maszy­ ny pracują w tych pomieszczeniach jakimś dziwnym szmerem. Gdy lodowa chodzi, to takie uczucie jest... Trumny stoją w chło­ dni na wózkach. Przy śmierci tak jest zawsze. Niektórzy przeżywają mocno, inni wcale. Robotę zawsze jednakowo robiliśmy. To nie było tak, że te­ mu lepiej, temu gorzej. Tylko ludzie uważali, że źle, przypuść­ my, jest, a człowiek tak samo robił. Zawsze wykonuje się te sa­ me czynności. Różnica polega na tym, że inaczej są mieszkania ułożone. Czasami trzeba nieboszczyka wkładać na korytarzu, czy nawet, jak panu mówiłem, na klatce schodowej. Inaczej nie wyszłoby się z trumną. Ludziom to się nie podoba. Trudno im wytłumaczyć, że inaczej nie da rady. Czasem, gdy się przenosi, pęknie materiał i nieboszczyk upadnie na podłogę. Nieraz ciężar człowieka w trumnie jest tak duży, piętro wysokie, a trzeba iść bez odpoczynku, bo gdzie odpoczywać tam? Trzeba szybko wy­ chodzić. Mimo to bywało, że nie dało rady wytrzymać. Musieli­ śmy to postawić. Potem nie mogliśmy już trumny podnieść. Pro­ siliśmy ludzi przechodzących, żeby nam pomogli. Z tyłu szła ro­ dzina i patrzyła na nas. Postawić trumnę zdarzyło nam się ze trzy czy cztery razy. Raczej jednak nie mieliśmy specjalnych jakichś skarg, żeby coś źle było. Ludzie pracujący w tym fachu często chorują na korzonki i wszyscy mają ręce pozrywane od noszenia ciężarów. Skrzynkę gdy się niesie, to rzuca się, jak jest ciężka i odpoczywa się, ile się zechce. Tu, z trumną nie można tego zrobić. Jak się stawia trum­ nę w czasie niesienia, to praca jest już niedobra. Nie wiem - czy rodziny zmarłych, których nieśliśmy, nie zdawały sobie sprawy, ile oni ważyli przed śmiercią? A po śmierci tam kilo odejdzie, dwa. I dodać do tego trzeba futerał, który jest pioruńsko ciężki. Byli w tej robocie u nas ludzie uważani za dobrych. Nie mia­ ło się dla nich zupełnie jakiegoś tam specjalnego szacunku czy podziwu. Był taki jeden. Dżinks się nazywał, znaczy takie prze­ zwisko miał. Wszędzie wszedł. Kiedyś miejsca nie było w szo­ ferce, a on jechał pomóc tam gdzieś, to z tymi trupami z tyłu po­ jechał. Wsiadł normalnie i jechał siedząc obok nich. A to wszy­ stko gołe jest. I to jest takie pomieszane - mężczyzna, kobieta wszystko razem. Mają przy rękach numery pozakładane na ta­ kich sprężynkach. Dżinks wszystko zrobił - dlatego był dobry. Przykładem kiepskiego w tej robocie to mogę być ja. Nie mo­ głem czasami zrobić tego, co on. I nie robiłem tego, co on. Cza­ sami zastanawiało mnie, że te zwłoki człowiek jak jakiś materiał przekazywał do przechowalni. Rodzina boi się ubierać zmarłego. Ludzie czują przed tym ja­ kiś strach. Może przez to, że sami będą w takiej sytuacji? Nieraz człowiek pogłaszcze zdechłego kota. Ja, przypuśćmy, jak pies wpadł mi pod samochód, nie bałem się wziąć go na ręce, chociaż sztywniał błyskawicznie. Zaniosłem go na ogródek i zakopałem. 90 Jeszcze posłałem mu w dole wiórami, żeby mu wygodnie było leżeć. A muszę panu powiedzieć, że nieboszczyka nie dotknąłem w życiu! Znaczy ciała nie dotknąłem, ale gdy się pomagało go wsadzić do trumny, to się brało za ubranie. Coś jest takiego w człowieku, że odczuwa jakąś odrazę do tego! Człowiek potra­ fi hodować króle i potem tak normalnie zabijać je tłuczkiem. Bebeszyć je i babrać się w tym smrodzie, krwi. A przy człowieku tego nie zrobi! Chyba dlatego, że to człowiek. Nie? Niedawno zmarł mi wuj. W niedzielę był jego pogrzeb. Tam jakoś w niedzielę chowają. U nas w niedzielę się nie chowa. A gdzieś w takich małych miasteczkach, gdzie psy dupami szczekają, chowa się właśnie w niedzielę. Musiałem jechać, bo on nie miał nikogo. Przeżył synów, córki i żonę. Jak zobaczyłem go w trumnie - wzruszyłem się. Bo to wie pan - rodzina to co in­ nego. Człowiek inaczej do tego podchodzi. Moja żona nie wiedziała, że ja w tej robocie pracuję, chyba ponad miesiąc. Przypadkowo zobaczyła mnie na ulicy, jak nio­ słem trumnę. Potem wypierałem się, że to nie j a byłem, że to ktoś podobny musiał być do mnie. Dziwnie zachowywała się przez pierwsze dni. Później przyzwyczaiła się do tego, ale zno­ wu człowiek zaczął pić za dużo i z tego była niezadowolona. Kto tam wódki nie pije, to otoczenie nie chce go przyjąć. Jakiś jest taki dla tych ludzi jakby inny człowiek. Może charakter tej pracy jest taki, że pije się dla odwagi, żeby nie bać się myślenia 0 tym wszystkim? Nawet grabarz, taki na cmentarzu, jest na okrągło pijany. Pijany jest i ten, co kopie dół, i ten, co ładuje. 1 ci, co tam spuszczają, to rzadko który jest trzeźwy. Nie mówi­ łem nikomu, że tam pracuję, bo byłem pewien, że będą się wy­ śmiewać - trupku, łapiduchu. Potem znajomi się dowiedzieli. Pojechałem na swoją dzielnicę do kościoła. Nazwisko zmarłego nic mi nie mówiło. Wszedłem do kościoła, patrzę, a ja wszyst­ kich znam! Trudno było mi się już wycofać. Podeszliśmy do te­ go katafalka i trumnę na plecy. Nikt nic nie mówił w tym cza­ sie. Dopiero na cmentarzu pytali się, ile czasu już w tej robocie jestem i jak mi się w tym fachu wiedzie. Powiedziałem, że kiep­ sko, bo co się będę chwalił, że bardzo dobrze. Powiedziałem chłopakom, żeby pieniędzy nie przyjmowali od nich. Ja nie wiem, dlaczego ludzie dawali pieniądze. Po prostu dawali tak, jakby nam się należało. Z tymi samymi kumplami woziłem przez cały czas. Do koń­ ca. Jak w rodzinie było. Trzech ich było. Funkcje były podzielo­ ne. Ja przy samochodzie nie robiłem nic. Dosłownie nic. Jak przychodziłem, to wszystko było gotowe. Wóz z garażu był wy­ prowadzony. I tak co dzień było. Wóz musiał być czysty, bo to nie śmieciarka. To jest taka jakaś chwila, że nie mogło się zda­ rzyć tak, żeby było brudno! W tej naszej brygadzie było jak w ro­ dzinie. Wszystko polegało na koleżeństwie. Co trzeba było w do­ mu, czy coś ktoś tam miał - to się poszło i zrobiło. Pomagało. Wszyscy okazywaliśmy sobie jakąś taką serdeczność. Wiedzieli­ śmy, że siedzimy na tym samym stołku. Nie było tego, że tam ta­ ki owaki... czy tam coś takiego... Po robocie czasami łaziłem po lesie. Czasami, jak się jakie­ goś znajomego spotkało, to się szło na piwo. Jedno, drugie i po małym. Wie pan... tak. Towarzystwo było różne. Mówili: ty masz parę złotych, zarabiasz. Ludzie tak jak pijawki przychodzili do mnie. Myśleli, że ja mam majątek. Odpowiadałem: idź do robo­ ty, tam gdzie ja, to będziesz miał też. Mam ochotę, mogę posta­ wić, ale nie muszę. I tak się odpoczywało. Potem to już tak trochę żal było odejść, bo to się człowiek przyzwyczaił i pieniędzy też było po boku. Człowiek żyje, a potem koniec i już, no co! Nikt się przed tym nie zabezpieczy. Przyjdzie dzień, godzina i koniec! Nic z niego nie zostaje, nic - trochę czaszki i kości! Poza tym nic. Czy jest jakieś życie pozagrobowe? Może tam i coś jest. Nawet nie myślę, kiedy to się stanie. Może dziś, może za pięćdziesiąt lat? Ja wiem, co mnie czeka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/56661bcab02c63573af222ff337a7ade.pdf c8b98f8f50f331bbcfd7f7a65b82c359 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2674 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2487 Title A name given to the resource Nekrologia i antropologia współczesności / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.99-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Piotr Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nekrologia i antropologia współczesności Piotr K o w a l s k i J. Kolbuszewski, Z głębokim żalem... O współczesnej nekrologii, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1997, ss. 252 Antropologia pragnąca zrekonstruować imago mundi kultur egzotycznych (tak w czasie, jak i przestrzeni) jest w sytuacji komfortowej: jej przedmiot poznania daje się bezpiecznie usta­ wiać zgodnie z potrzebami badacza. Opowies'c dotyczy s'wiata, który oglądany z oddali jawi się jako zamknięta całość; „struktu­ ry długiego trwania" pozwalają na dalszy plan odsunąć całą mi­ gotliwą „zdarzeniowość" (jednostkowe fakty, postacie, z wolna pojawiające się innowacje). Oczywis'cie można rozpoczynać od detalu, którego eksplikacja doprowadzi do wizji całej kultury. Komfort badacza polega na tym, że dysponuje wczes'niejsza wie­ dzą o całej tej kulturze, a tylko swój wykład zaczyna w miejscu, które dla niego i jego słuchacza może być najciekawsze. Antro­ polog współczesności, tkwiąc w poznawanej kulturze, musi próbować mówić o niej jakby spoglądając „z zewnątrz". Trudno liczyć na całościowe wizje, ważne są jednak diagnozy i rozpo­ znawane tendencje. Kluczem zas' do antropologii współczesności może być studium szczegółu. Książka Jacka Kolbuszewskiego Z głębokim żalem... O współ­ czesnej nekrologii poświęcona jest właśnie takiemu szczegółowi: tekstom nekrologów we współczesnej prasie polskiej. Ich opis i interpretacja pokazuje całą trudność warsztatu badacza współ­ czesności - gdy oglądane ex post zjawiska, nawet jedno zdarze­ nie, ujawniać mogą swoje znaczenia, bo znane są jego powiąza­ nia, konteksty, konsekwencje i „dalsze ciągi", to antropolog ma do dyspozycji rzeczywistość in statu nascendi, musi dostrzec ran­ gę zjawisk, które oglądane przez pryzmat codzienności mogą w ogóle nie przyciągać badawczego spojrzenia. Bez wątpienia tak właśnie jest z nekrologami, gatunkiem prasowym i przez ten fakt zbyt „popularnym", by - poza swą informatywnością - zatrzymy­ wał uwagę konsumenta czasopism. A jednak uważne stadium im poświęcone odsłania procesy głębokich przekształceń dokonują­ cych się w kulturze Polaków, dostarcza przesłanek do refleksji na tematy rudymentarne, takie jak stosunek do śmierci i świadomo­ ści eschatologicznej, a dla badacza kultury popularnej - materia­ łów do prac nad kształtami popularnej estetyki, wzorców poetyc­ kich, nieubłaganych mechanizmów komercyjnego standaryzowa­ nia ekspresji cierpienia itd. Studium poświęcone nekrologom do­ starcza klucza do poznania nie tylko stosunku do śmierci, ale tak­ że - a może przede wszystkim - do życia; ich prasowe medium zaś wskazuje też na generalne przekształcenia aksjologiczne i ich leksykalno-frazeologiczne wykładniki.' Kolbuszewski pisze o ewolucji prasowych inseratów żałob­ nych - ważne jest tu wstępne rozstrzygnięcie: chodzi o płatne ogłoszenia, lokowane najczęściej w ściśle określonych miejscach czasopisma, tworzących swoiste enklawy prywatności; nawet je­ żeli wydzielenie miejsca nie jest zbyt radykalne (np. w postaci odrębnej kolumny), to i tak graficzna postać nekrologów i ten­ dencja do ich grupowania powoduje wyodrębnienie ich na pła­ szczyźnie strony. Badacz wskazuje na krystalizowanie się specy­ ficznych gatunków wyrastających z podstawowej formuły inse- ratowej. Będą to, obok tekstów o dominującej funkcji informa­ cyjnej, nekrologi pożegnalne, kondolencje, podziękowania i ne­ krologi rocznicowe. W tekstach reprezentujących odmiany nekrologów dzieją się różne rzeczy - ogólnie widać tendencję do przełamywania sztampy, oschłości prasowej wypowiedzi i w coraz wyższym stopniu zwiększanie ekspresywności wypowiedzi. „[...] kierunki przemian współczesnej nekrologii [...] określa zatem dominacja aksjologii i emocji nad informacyjną i inseratową komunikatyw­ nością, która w pewnych znamiennych wypadkach ulega [...] swoistemu zredukowaniu" (s. 90). Tak opisana główna tendencja pozwala Kolbuszewskiemu zbudować kilka ważnych opinii na temat współczesnej kultury: wyjść poza zbanalizowaną już etykietkę „pornografii śmierci" i wskazać na nowe zjawiska tworzące „subkulturę śmierci" (110). Sam termin zawiera interesującą sugestię interpretacyjną - wbrew socjologiczno-folklorystycznej praktyce oznacza on kompleks zachowań (w tym także tekstotwórczych) skupionych wokół śmierci i znajdujących manifestacje uwolnione od spo­ łecznych indeksów. Tożsamość sytuacji egzystencjalnej w kultu­ rze współczesnej generuje więc według Kolbuszewskiego serie analogicznych zachowań; społeczne decorum rozstrzyga o moż­ liwym repertuarze gestów, prowadząc do szczególnej standary­ zacji. Subkultura śmierci oznacza więc nie tylko konieczność podporządkowania się społecznie aprobowanym zachowaniom, ale także rzeczywistą tendencję (obserwowaną przez serie te­ kstów) ujednolicającą te zachowania. Bez wątpienia jednym z najważniejszych spostrzeżeń, po­ twierdzających czynione przez antropologów obserwacje, jest szczególna desakralizacja stosunku do śmierci. Choć w nekrologach znaleźć można wiele znaków religij­ nych, to jednak trudno w nich wytropić (jako tendencję, a nie jednostkowe przykłady) obecność postaw religijnych. Zarówno w obrzędowości pogrzebowej, jak i w towarzyszących jej te­ kstach uwidacznia się odchodzenie od obrzędu w stronę ceremo­ niału, który rozgrywa się przede wszystkim w porządku kodu społecznego. Nekrolog i jego aksjologia zapewne lokuje się ponad wątpli­ wościami na temat prawdy lub fałszu massmediów (45), można jednak stąd wyprowadzać różne wnioski. Bez wątpienia jednym z najważniejszych jest stwierdzenie faktu nasycania nekrologów treściami intymnymi. Dramatyczne napięcie, jakie tworzy się między nimi a gazetowym środowiskiem: informacyjno-reklamowy język prasy, perswazyjny, ale zawsze należący do jakichś „onych", zderza się z ekspresją cierpienia konkretnego człowieka. Kolbuszewski, przywołując bogatą dokumentację, wyprowadza stąd wniosek, iż „nekrolog stając się prywatną formą uczczenia zmarłego [...], bodaj bezwiednie nawiązuje do zjawisk znanych z [...] tradycji, polegających na tym, iż właśnie prywatne formy kultur przybierały postać manifestacji publicznych" (125). Wiąże 2 99 �się z tym emocjonalność tekstu i wyraźnie przez badacza dostrze­ gana tendencja do akcentowania „szczerości" wypowiedzi. Wykładnikiem przełamywania inseratowo-informacyjnego standardu nekrologu może być zmiana stylistyki, której głów­ nym wykładnikiem według Kolbuszewskigo jest peryfrastyczność, zwłaszcza użyta w nazywaniu zmarłego i „pseudonimowaniu" samego zdarzenia (73-74). Bez wątpienia temu też służą poetyckie aplikacje i próby znajdowania języka wzniosłego, ale jednoczes'nie intymnego, uwalnianego od oficjalnego patosu (154-195); „poezja dobrej woli", do której trudno przymierzać literacką aksjologię, poświadcza potrzeby „pięknego mówienia", „uwznioślenia", odejścia zarówno od banału kondolencyjnego zdania, jak i „cudzej mowy" tekstów gazetowych. Badacz przy­ tacza przykłady różnej klasy - bez wątpienia są wśród nich te­ ksty oryginalne i dużej urody; zdecydowanie jednak przeważają teksty banalne, których inspiracji można często poszukiwać w poezji wysokiej. Nekrologi prasowe bezceremonialnie po­ czynają sobie zarówno z wierszami i sentencjami, jak i tekstami współczesnymi - ulegają one folkloryzacji, stają się własnością wszystkich (nawet podpis autora cytowanego tekstu nie broni praw autorskich, skoro często przytoczenia są wadliwe albo zwy­ czajnie poddawane aktualizacji). Zmianie więc ulega ich status od intymnej reakcji na śmierć do standardowych wyborów spo­ śród gotowych formuł. 3 4 5 Na ujawnione przekształcenia konwencji nekrologów można spojrzeć przez pryzmat zniewalających mechanizmów kultury masowej. Nie kwestionując szczerości intencji nadawców (pro­ blemem jest ustalenie „środowiskowych" zróżnicowań: relacji między bez wątpienia „innowacyjnymi" tekstami, a ich replika­ mi i seriami), można też zwrócić uwagę na inne jeszcze możli­ wości eksplikacyjne. Pozornie marginalną sprawą jest ranga po­ trzeby składania kondolencji, wątpliwość, czy aby nie jest tak, iż bardziej niż wykonanie pewnego gestu, nacechowany jest jego brak. Oczywiście znaczące jest złożenie wyrazów współczucia, podobnie jak życzeń, gratulacji, zaproszenie kogoś do udziału... W kodzie społecznym, w sytuacji ogromnego ciśnienia konwe­ nansów, nie mniej, a może więcej energii pochłania jednak śle­ dzenie nieobecnych i pominiętych. Tę samą wątpliwość co do rzeczywistej „szczerości" wypo­ wiedzi, co do tego do jakiego stopnia można mówić o emocjonalności, ekspresywności, „określaniu stanu uczuciowego", można sformułować biorąc pod uwagę specyfikę publicznej ko­ munikacji. Nawet odgraniczone żałobną ramką nekrologi wcho­ dzą w interakcje z prasowymi kontekstami i szansa na ich konte­ stację (prywatność naprzeciw mowie publicznej) jest w sumie ograniczona, o czym rozstrzyga siła prasowych konwencji i ko­ dów czytelniczych. Poza tym nawet najbardziej osobisty tekst staje się zbyt szybko pre-tekstem, otwarciem serii replik; w osta­ teczności musi więc zadziałać mechanizm uniformizacji (choć niekoniecznie musi to być aż „zglajszachtowanie", o jakim pisał Klemperer). Powielany tekst - trudno powiedzieć coś bliższego 0 kryjących się za nim emocjach - sprowadza uczucia do stan­ dardów, pozwala ukryć się za nim autorowi. Nie sposób wtedy uniknąć pytania o to, do kogo w istocie adresowana jest prasowa mowa, jak budowany jest wirtualny odbiorca, czy przez te stan­ dardowe teksty nie toczy się rozmowa nadawcy z kimś innym niż osoby najbardziej zainteresowane, żałobnicy, ludzie cierpiący? Emocjonalizm standaryzujących się tekstów (a nie tych prawdziwie nacechowanych oryginalnością) można wtedy zoba­ czyć w kontekście emocjonalizmu kultury masowej. Poetyczności tych tekstów mogą rzeczywiście odpowiadać dramatycznym wysiłkom uporania się z problemami egzystencjalnymi, dla których znajduje się tylko patetyczne, a więc zbyt oficjalne albo sentymentalne rozwiązania. I tu diagnoza Kolbuszewskiego zda­ je się trafiona - ucieczki przed brakiem autentyzmu oficjalnej, jakiejkolwiek proweniencji nowomowy. Droga ucieczki wiedzie jednak także przez standardy myślenia kiczowego - i znowu ha­ słowo tylko można sprawę otworzyć opowieścią o sukcesie mu­ zyki discopolowej i łatwości, z jaką najpopularniejszy zespół od piosenek miłosnych przeszedł do tak samo komponowanych, aranżowanych, śpiewanych piosenek religijnych. Być może wytłumaczenie tendencji standaryzujących jest także inne niż to, które poprzestaje na odesłaniu do „niewidzial­ nej ręki" kultury masowej. Konwencjonalizacja daje wszak na­ miastkę obrony przed doświadczeniem „nagiej egzystencji" - j a k religia miałaby dostarczać ochrony przed bezpośrednim dotknię­ ciem sacrum, tak na miarę dzisiejszej wrażliwości banał stwarza szansę na rozbrojenie grozy śmierci, zbyt radykalnej manifesta­ cji biologiczności, rozpadu, a przede wszystkim nieuniknionego „odejścia". Formuła - pożyczona, przepisana, bezwiednie po­ wtórzona - może pomóc w odsunięciu refleksji o własnym losie. 1 w tym także znaczeniu, obok sensu zrekonstruowanego przez Kolbuszewskiego, zmieniająca się postać nekrologów (sam fakt ich ewolucji), gazetowy tekst o śmierci, „określa stan emocjonal­ ny" (70) swojego nadawcy. Prasowe kondolencje być może do­ kumentują też poszukiwanie sposobu na uniknięcie refleksji, na obronę własnej intymności, a nekrologia, teksty mające wy­ trwałych czytelników, od takich inseratów rozpoczynających lekturę, okazuje się dostarczać ważnych inspiracji do rozważań nad antropologią współczesności. 6 SY: 1 Znakomicie takie możliwości interpretacji prasowego detalu poka­ zał Victor Klemperer: odcięty od świata w nazistowskich Niemczech, swą wiedzę o tym, co dzieje się wokół niego, budował analizując język Trzeciej Rzeszy. M. in. czytając rodzinne inseraty w prasie, przez subtel­ ne przesunięcia akcentów, zwłaszcza zaś z pozoru nieznaczne zmiany le­ ksyki i frazeologii nekrologów, potrafił zobaczyć dokonującą się historię, V. Klemperer, LTI. Notatnik filologa, przekł. J. Zychowicz, Kraków 1983, s. 136-142 2 D. Czaja, Kłopoty z duszą. Szkic o osobliwościach wyobraźni po­ tocznej, „Znak" 1997 nr 2. Udokumentowana w książce Kolbuszewskie­ go nieobecność w nekrologach eschatologii uświadamia konieczność po­ stawienia bardziej generalnych pytań dotyczących historii kultury pol­ skiej. Wywołując tylko temat można np. przypomnieć sarmackie kłopo­ ty z eschatologią, por. T. Chrzanowski, Sarmacka eschatologia, [w:] ten­ że, Wędrówki po Sarmacji europejskiej, Kraków 1988 Kolekcję tekstów nagrobnych wraz z komentarzami zawierającymi m.in. ustalenia proweniencyjne przedstawił J. Kolbuszewski, Co mnie dzisiaj, jutro tobie. Polskie wiersze nagrobne, Wrocław 1996 3 100 4 Tak samo dzieje się w epigrafice cmentarnej, J. Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epirafice wierszowanej, Wrocław 1985 Mechanizmy te - kształtowanie się potocznego wzorca poetyc­ kiego i układanie aktualnego kanonu - można obserwować także w in­ nych sytuacjach, w których zasada decorum narzuca potrzebę mówie­ nia innego, „nieprzezroczystego", wyróżnionego na tle „potoku mo­ wy". Zastanawiającym fenomenem wskazującym na konserwatyzm potocznej mowy odświętnej jest powtarzalność przywoływanych auto­ rów; por. K. Łeńska-Bąk, „Niniejszym mam zaszczyt zaprosić..." O desemiotyzacji aktu zaproszenia weselnego, „Literatura i Kultura Popu­ larna" t. 6, 1997 5 6 Także peryfrastyczność stylu może stanowić wyraz ochrony wła­ snej intymności: z jednej strony więc za jego pomocą realizować się mo­ że rzeczywista potrzeba nazwania wielkości straty, z drugiej zaś - może być to tendencja do osłaniającego cierpienie, by posłużyć się formułą Przybosiowską, „pseudonimowania uczuć", por. M. Głowiński, Peryfrazy współczesne, [w:] tenże, Nowomowa po polsku, Warszawa 1990 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f7140d50fcca4631152de773c00e63e.pdf 2e9dc24f4e09c4b1ede48b5e8230087f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2673 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2486 Title A name given to the resource Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.96-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Eichstaedt, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRZECZYTANO, ZOBACZONO Wspomnienie o prawdziwych mężczyznach* Jarosław E i c h s t a e d t W lipcu 1997 roku miałem przyjemność uczestniczyć w otwarciu wystawy Pamiątka z wojska. Opowieść o tyciu praw­ dziwego mężczyzny, zorganizowanej i prezentowanej w Muzeum Etnograficznym w Toruniu. Tamże przy dźwiękach ludowej Ka­ peli Kociewskiej ze Starogardu Gdańskiego oraz orkiestry Wy­ ższej Szkoły Oficerskiej Artylerii im. gen. Józefa Bema z Toru­ nia uroczyście otwarto ekspozycję, którą umieszczono w X V I I I wiecznym dworskim spichrzu z Bronisławia. Zgromadzona kolekcja wojskowych pamiątek prezentowana jest w porządku chronologicznym. Kolejno, zaczynając od okre­ su zaborów, przedstawiane są pamiątki żołnierzy polskich, odby­ wających służbę wojskową w armiach: austriackiej, pruskiej i ro­ syjskiej. Następnie pamiątki z okresu I wojny światowej, z Woj­ ska Polskiego I I Rzeczypospolitej, I I wojny światowej, Ludowe­ go Wojska Polskiego oraz współczesne. Co po wyjściu z wojska zostaje zachowane „dla pamięci" i „na pamiątkę"? W jakim przedmiocie jest reifikowana prze­ szłość? Zebrane pamiątki przechowywane były w domach (nie­ kiedy przez całe dziesięciolecia) przez byłych żołnierzy, bądź też ich rodziny jako coś najdroższego z czasów pobytu w wojsku. Przechowywane więc niczym „prawdziwe skarby". Zaiste szczególne to skarby. Możemy tu spotkać kufle do piwa, fajki, manierki, laski, talerze z przełomu X I X i X X wieku, z armii pru­ skiej bądź austriackiej, ozdabiane obrazkami z życia w wojsku, często o żartobliwych motywach. Przedmioty te w stanie bardzo dobrym dotrwały do naszych czasów. Można więc się domyślać, iż były one wyłączone z „normalnego obiegu" przedmiotów użytkowych, gdzie kufle nie służyły do picia z nich piwa, a fajki do palenia w nich tytoniu itd. Przedmioty te nabrały odmienne­ go charakteru, służyły do oglądania i do przypominania. Zda­ niem Krzysztofa Pomiana taki sens niesie ze sobą kolekcja, ko­ lekcjonowanie, które legło u podstaw tworzenia się zachodniej tożsamości i „od dawna służy rozwijaniu 'jap' posiadacza, kultu­ ry i autentyzmu". Przedmiot będący pamiątką zostaje włączony wtedy w obieg symboliczny. W ten sposób toruńska wystawa żołnierskich pamiątek jest wystawą złożoną z wielu pomniej­ szych kolekcji, co sprzyja refleksji nad rolą i miejscem pamiątek w naszej kulturze. Owe pamiątkowe przedmioty produkowane były częstokroć w manufakturach, które trudniły się tego rodzaju zajęciem. W tychże manufakturach powstawały również drukowane obra­ zy (oleodruki), przedstawiające sylwetki żołnierzy w różnych sytuacjach. W miejscu głowy barwnych sylwetek pozostawione jest puste miejsce na wklejenie zdjęcia twarzy żołnierza, każdy więc „standardowy" oleodruk jest w ten sposób zindywidualizo­ wany. Całość takiej kompozycji opatrywano częstokroć podpi­ sem: „Pamiątka z mojej służby wojskowej". Szczególna jest ikonografia tych oleodruków, atrybutami przedstawionych tam żołnierzy są: broń, mundur i barwy narodowe. Sytuowanie żoł­ nierzy w otoczeniu znaków państwowych jest typowe. Często nad głową żołnierza umieszczone są postacie monarchów, zastą­ pione w okresie międzywojennym przez portrety Józefa Pił­ sudskiego i Ignacego Mościckiego. W ten sposób przeszłość 1 2 * Wystawa Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego męż­ czyzny, Muzeum Etnograficzne w Toruniu, lipiec 1997 - kwiecień 1998 r, komisarz wystawy Hubert Czachowski, opracowanie plastyczne Józef Pietrzyk. 96 Zapalniczka z łuski pocisku, okres międzywojenny �żołnierzy zrasta się z poczuciem wspólnoty państwowej. Nie bez znaczenia jest chyba tutaj fakt, że to w końcu X I X wieku za­ uważono, iż panowanie nad stosunkiem obywateli do czasu jest nie tylko źródłem władzy, ale i jednym z ważniejszych sposo­ bów jej sprawowania. Niekiedy takie oleodruki otoczone są se­ rią wręcz „komiksowych" obrazków przedstawiających (podob­ nie jak w przypadku ozdobnych kufli) sceny z życia żołnierza. Sceny przedstawiające życie w wojsku jako przygodę, lub sce­ ny rodzajowe, jak np. „Powitanie rezerwisty", nawiązują do przedstawień z początków XIX-wiecznego malarstwa, znanego w Niemczech i Rosji. Wydaje się, iż przedstawianie życia w wojsku jako przygody ma również swój dalszy ciąg w dniu dzisiejszym, i to zarówno w ikonografii, np. chust żołnierskich, jak i w folklorze. Pamiętam, że niejednokrotnie byłem przymu­ szany do wysłuchiwania szeregu barwnych opowies'ci z wojska. Ponieważ mnie samego ta „przygoda" ominęła w życiu, musia­ łem cierpliwie wysłuchiwać, bądź co bądź bardzo podobnych, scen z życia wszystkich prawdziwych mężczyzn w mojej rodzi­ nie. Niezwykle ciekawe i barwne są haftowane kompozycje obrazy z przełomu X I X i X X wieku, zazwyczaj z miejscem na zdjęcie żołnierza. Podobne są unikatowe haftowane tkaniny ma­ rynarzy rezerwistów z początku X X wieku. Sporą grupę ekspo­ natów zajmują współczesne chusty rezerwistów. Zwyczaj wy­ konywania i noszenia chust przez żołnierza kończącego służbę wojskową rozpowszechnił się w latach siedemdziesiątych. Po­ czątkowo wykonywane z tkaniny przeznaczonej na temblak roz­ rosły się tak, iż obecnie sięgają rezerwistom aż do stóp. Obecne chusty wykonywane są coraz czes'ciej nie przez samych żołnie­ rzy, lecz przez trudniących się tą pracą uczniów szkół plastycz­ nych lub studentów ASP. Niezwykła jest ikonografia chust. Po­ czątkowo zawierała ona emblematy jednostki wojskowej, by w latach siedemdziesiątych wzbogacić się o znaki „odzyskanej" przez rezerwistę wolnos'ci, takie jak Statua Wolnos'ci czy też ma­ lowane w późniejszych latach sceny ze skąpo odzianymi kobie­ tami. Obecnie powszechne są również chusty przedstawiające bohaterów kultury masowej, takich jak Rambo czy Conan Bar­ barzyńca. Nawiązuje to do wspomnianej tendencji przedstawia­ nia pobytu w wojsku jako przygody, lecz jednoczes'nie jest sy­ gnałem, iż w obrębie tej tworczos'ci rzeczywistość łączy się z fikcją, dążąc w kierunku tworzenia się simulacrum, czyli two­ rzenia się kopii pewnych wyobrażeń o wojsku, dla których nig­ dy nie istniał oryginał. 3 Zdecydowaną większość obiektów wystawy stanowią foto­ grafie. Z fotografii indywidualnych i grupowych patrzą na nas osoby ubrane w mundury różnych formacji oraz różnych armii. Znana jest siła fotografii, która zatrzymuje zdarzenie i bezustan­ nie je odtwarza. Fotografia niesie ze sobą także moc dowodową, potwierdza, że byłem uczestnikiem jakiegoś' zdarzenia, i podob­ nie jak kolekcja, fotografia, służy rozwijaniu „ja" posiadacza. Wystawa, zwłaszcza w swej części historycznej, wzbogacona jest o listy z wojska, niekiedy rymowane. Mogą wydawać się nam dziś" zabawne i wzruszające, szczególnie listy do rodziców i narzeczonych, w których chwali się imię Boga i zaklina, aby ukochana nie zapomniała o swym chłopcu, lub listy z frontu peł­ ne wiary w swoją szczęśliwą gwiazdę. Przeogromna jest w tych listach chęć powrotu do domu, który jawi się jako bezpieczny i szczęśliwy. Pragnienie wyjścia z wojska i powrotu do domu jest równie silne i dzisiaj. Doskonale widoczne jest to na przykładzie „fali", tj. przerobionych metrów krawieckich. Żołnierz, który ma 150 dni do wyjs'cia do cywila zaczyna nosić taką „falę" i co dzień odcina z niej po jednym centymetrze aż do dnia, w którym opu­ szcza wojsko, w tym dniu z „fali" pozostaje ostatni centymetr, który oznacza ostatni dzień pobytu w wojsku. Przerobione na „fale" metry krawieckie wzbogacone są o namalowane na nich sceny z wojska i rymowane wierszyki, takie jak np. To nie mia­ ra ani mila, tylko droga do cywila, lub Po to, by ludzie żyli w spo- Oleodruk pamiątkowy żołnierza armii rosyjskiej, 1905 r. koju, a dzieci mówiły po polsku, dwa lata mojej młodości poświę­ cić musiałem wojsku. Przerobione krawieckie metry zwracają uwagę na bardziej ogólną tendencję - wtórnego wykorzystywa­ nia wielu przedmiotów przez żołnierzy. Bodajże najczęściej wy­ korzystywane są łuski po pociskach, które mogą stać się ozdob­ nym wazonem, popielniczką, przyciskiem do papieru, kałama­ rzem, przybornikiem na biurko, nożem do papieru, zapalniczką itd. Sukcesem tej wystawy jest wpisanie zebranych pamiątek wojskowych w próbę wyjas'nienia takiego fenomenu kultury, jak powszechne przes'wiadczenie, które mówi, iż wojsko może zro­ bić z młodego chłopaka prawdziwego mężczyznę. „Stanie się" prawdziwym mężczyzną, które przez wielu etnologów jest rozu­ miane jako zmiana statusu społecznego, odsyła autora wystawy do teorii obrzędów przejścia Arnolda van Gennepa. Już podtytuł wystawy - Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny, sugeruje taki trop interpretacyjny, gdzie okres pobytu w wojsku jest rozu­ miany jako okres inicjacji. Nawiązanie do teorii obrzędów przej­ ścia jest dobrze znane na gruncie etnologii, wciąż bowiem toczy się dialog na ten temat. Znane są nam inspiracje takich badaczy, jak np. Max Gluckman, Mary Douglas, Victor Turner, Edmund Leach czy Ludwik Stomma. Otwiera to być może pole do kolej­ nych dyskusji, co z pewnością będzie dobrze służyło całemu gro­ nu muzealników i etnologów. Świadome nawiązanie autora wy­ stawy do teorii obrzędów przejścia, przełamuje wciąż w jakimś' stopniu pokutujące w muzeach przekonanie, że czym innym jest „teoria", a czym innym „praktyka". Jednoczes'nie wystawa ta wnosi zupełnie nowy element, do tej pory nieobecny w muzeach - zwrócenie uwagi na subkulturę żołnierską. Jest to pierwsza te­ go rodzaju wystawa w Polsce, ukazująca nie tyle „oficjalną" 97 �stronę wojska, ile jego nurt nieformalny, do tej pory pomijany na wystawach. Na szczególną uwagę zasługuje oprawa plastyczna wystawy (wzór gablot, plansze, podpisy, os'wietlenie). Pomysł umieszcze­ nia wspomnianej wystawy we wnętrzu XVIII-wiecznego spi­ chrza niósł też ze sobą pewne zaskoczenie, bowiem zdumienie moje było podwójne, gdy we wnętrzu owego spichrza, chyba po raz pierwszy w życiu, zobaczyłem nie narzędzia służące do upra­ wy roli bądź przetwarzania i przechowywania zbóż, lecz szereg żołnierskich pamiątek z okresu ostatnich stu lat. Zdziwienie tym bardziej przyjemne, że pozwalało spostrzec, jaką posiadam pa­ mięć i jakie wyobrażenia o wnętrzach spichrzy, zwłaszcza tych, które stoją w skansenach. Moja pamięć o takich wnętrzach przy­ biera formę fotografii, na której znajdują się przedmioty poukła­ dane według systematyki Kazimierza Moszyńskiego z zakresu kultury materialnej. Fotografię tę (jak to fotografię) bezustannie powielam i nakładam na kolejne wnętrza. Nie przesadzę chyba zbytnio, kiedy powiem, że nie czuję się osamotniony w takim wyobrażeniu, w którym wnętrze skansenowskiego spichrza su­ geruje mi i jego zawartos'c, wystawianą w zgodzie z „kanonicz­ ną" formą, na co dzień bowiem możemy się spotkać z takimi roz­ wiązaniami ekspozycyjnymi. Nie byłbym jednak do końca spra­ wiedliwy, gdybym powiedział, że muzealnicy ze szczególną pie­ czołowitością dbają tak samo o konserwowanie eksponatów, jak i typów ekspozycyjnych, czego przykładem jest wspomniana wystawa. Organizatorzy zadbali również o wydanie interesującego pla­ katu i zaproszeń oraz katalogu o wysokim poziomie merytorycz­ nym i edytorskim. Zgromadzone w toruńskim Muzeum Etnograficznym woj­ skowe pamiątki pochodzą z ponad trzydziestu instytucji oraz od osób prywatnych. Częs'ć zebranych pamiątek stała się już począt­ kiem nowej muzealnej kolekcji. Warto odnotować ten fakt, który zmienia poniekąd obraz etnografa-muzealnika. Być może zatem coraz czes'ciej będą zadziwiały nas wnętrza muzealnych pomie­ szczeń. Życzyłbym tego nam wszystkim. Wszystkie fotografie Marian Kosicki PRZYPISY: 1 Patrz: H. Czachowski, Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdziwego mężczyzny Patrz: K. Pomian, Zbieracze i osobliwości, Państwowy Instytut Wy2 . • ... , n r . , 0 O . „ . . . . „,.... . - f , , ' . 1 dawniczy. Warszawa 1996, s. 38—49, także, J. Clifford, O kolekcjonowa- niu sztuki i kultury, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty", nr 1 (220), 1993, s. 11-16 , „ „ , .. „ . . . , ' Za: H. Czachowski, Pamiątka z wojska..., op. cit. s. 29 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8f9612b90a962b7f6de4a16c8dd808e.pdf d7d8f2e77dfbea80989918c27595740c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6506 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource przestrzeń - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6078 Title A name given to the resource The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.65-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waltoś, Jacek Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text A mong all the interiors and buildings providing shelter and a dwelling, an artist’s studio is by its very function and purpose an ambiguous space. The usefulness of this home is temporary. The roof guarantees an opportunity to work and organise a workshop and provides time for concentration and creative energy. It also makes it possible to safely ac­ cumulate various tools or instruments, sketches in the making, auxiliary works - all the projects and seemin­ gly tiresome and yet indispensable papers that surro­ und the artists’ effort, which appears somewhat ardu­ ous despite the effective results. The roof provides isolation from intruders, noise and visual chaos. Or at least it should do so1. Nonetheless, artists tend to tre­ at this aspect of the studio as a different, albeit their own, space of clamour and chaos, filled with intru­ ders, who arrive upon the authors’ request, by the lat­ ter’s choice and according to their imagination2. On the other hand, a studio roof - to adhere to the con­ cept of elementary space - is not a complete guaran­ tee of home isolation and privacy. After all, an exchange of dimensions and substances is the predo­ minant activity in all types of studios: be they a room open right through, as in a sculptor’s studio, or glasse­ d-in, with light coming from the north and set in an attic, from the nineteenth century regarded to be ide­ al for painters, or even in a small, half-dark duchtynia (a cramped studiolo), the source of images and con­ cepts, visionary dreams or intellectual ideas. The exchange in question predominantly involves provi­ ding the art form with everyday reality. Measurable cubature becomes a springboard for the non-compu­ table space of a painting, the astonishing scale of a sculpture and the conceptual game played with ide­ as. Essential for artistic endeavours, the commonpla­ ce or even unusual objects surrounding the artist (known for a tendency to collect just as many trifles as sophisticated valuables) turn into a part of the sub­ stance. The temporariness of a studio becomes conso­ lidated as if in passing, through a transformation of the accidental into the irrevocable and via incorpora­ tion into the very structure of the work of art 3 4. Temporary space often assumes the form of inspira­ tion, a leitmotif identified with this unique place 5 6. The artist’s stay and its outcome are intended for the temporary and provisional home due to their very principle and purpose. Artworks are supposed to leave this space, ’’to go among the people”; they are in mo­ tion or destined to be transported 7. This is the objec­ tive of creation. Impermanence, however, often beco­ mes domesticated. And if today (and not only) artworks remain with their author, forcedly congest and domesticate the fleeting and transitory quality of the studio’s interior, and do not set off into the world, then they resemble children attached to their parents, growing up and aging with them (even in the best me- JACEK WALTOŚ The Studio - the Partially Domesticated, Portable or Transitory Home aning of the term) and thus endowing temporary al­ ternation with stabilizing substance. An artist uncer­ tain of the fate of his works - usually non-commissio­ ned - becomes their collector, forced to amass his own output. He transforms the studio into a gallery or a storeroom and grants it the traits of a compulsorily created collection that, even if it is copious, remains rather monotonous because it consists of the works of a single author. Over a span of years the works held in a studio, settled down and merged with it - even though their relation was supposed to be temporary - provide it with the character of a "creator’s home”, while the studio as such turns into an "artist’s museum” or be­ comes celebrated as a "temple of art”. This descrip­ tion could be appropriate for the family homes of arti­ sts sharing the qualities of their bourgeois milieu, such as the Kraków residences of Józef Mehoffer and Woj­ ciech Weiss, professors at the Academy of Fine Arts who, nonetheless, worked in the Academy studios to which they were entitled. Tales about respectable ”homes of creators” and ”temples of art” are accompanied by oft-repeated le­ gends of studios conceived as the sites of Bacchic or erotic excesses, witnessing both extraordinary creati­ ve momentum and the artist’s helplessness or melan­ choly 8 9. Each individual story deserves a legend of its own, and together they all add the myth of extraordi­ nariness to studio space, sometimes reasonably afflu­ ent 10 and at other times movingly deprived11. This in­ terior, in which transformation, transgression and creation transpire, remains a legend also today, when the creative act has left the studio for the streets, the walls of graffiti artists or the showrooms, in which it appears in the form of an installation or a performan­ ce. It has become a "project”, from the beginning to the end commissioned by exhibition or museum cura­ tors. Temporariness has become an attribute of the la­ test works and not of the studio. The physical space of the studio has been replaced with virtual public spa­ ce. We are far from the materialization of ideas and from preserving the transient. 65 �Jacek Waltoś • THE STUDIO - THE PARTIALLY DOMESTICATED, PORTABLE OR TRANSITORY HOME It would be difficult to avoid discussing the essen­ ce of the studio in the People’s Republic of Poland du­ ring the 1970s and 1980s. Although studios were as­ signed upon the basis of administrative decisions, due to their aesthetic aura and political extraterritorial status they sometimes assumed the function of asy­ lums of an "another life” in prevailing reality. This fact was particularly appreciated by the art milieu du­ ring the martial law period12. Instead of the natural temporariness of an interior from which the works go further and further into the world, the studio was ga­ ining the qualities of a centre of ideas and meetings a place of confessions and discussions. In the past, for instance in the Middle Ages and in the modern era, the artist was frequently a nomad among settled European clients, changing countries and places while searching for the most convenient working conditions. It would be difficult to claim that the traveller took root and settled down in the places of his temporary stay. The example of Pablo Picasso leaving behind successive residences (castles and pa­ laces) filled with his works paradoxically combines the qualities of an established owner and a travelling con­ jurer. A characteristic trait of this genius, gifted with unmatched creative energy confirmed by fame and fi­ nancial success, is that his studios both preserved the attributes of a transitory work place and gained the fe­ atures of a museum collection. Abandoned by the au­ thor, they did not lose their links with him. To what extent is a studio a domesticated space? Probably to the degree that it supports and does not di­ stract the moment of creation when intention changes into a work of art, when for a single instant it merges conditions, time and creative energy and seems to com­ prise a painting-metaphor of creation. But this meta­ phor collapses and loses its significance once the studio is perceived as a domesticated dwelling. This is also the case when from the very beginning the artist treats it as an alien and intentionally non-domesticated place. Ap­ parently, such was, and still is Stanisław Wyspiański’s abandoned "sapphire studio” in Krowoderska Street in Kraków 13, probably never inviting or snug. On the con­ trary, the blue colour of its walls and ceiling lead us out­ side, into the faraway world, almost into cosmic dimen­ sions, as does the visionary stained glass - merely designed in the studio but fulfilled somewhere else. Footnote: 1 2 3 4 Jacek Gaj, Visit Jacek Gaj, At Adam’s Zbigniew Szprycha, Studio Marek Przybył, Imaginary Portrait of Francis Bacon - Stu­ dio 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Olga Boznańska, Study of the Artist’s Studio in Kraków Wacław Taranczewski, Young Painter Andrzej Okińczyc, Packaging Jerzy Mierzejewski, Studio Jacek Sienicki, Studio Zbysław Maciejewski, Studio of Olga Boznańska Antoni Kamieński, Unfinished Work Barbara Skąpsza, Night Illustration: photograph by Mirosław Sikorski Fragment of an exhibition: Home - the Way śfBejng, City Rrt Gallery in Częstochowa 2009 66 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61863a77f454d11f8a77697559b47f77.pdf a0aa0a615676b925ada08a8468a300a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6079 Title A name given to the resource My Mobile Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ 1. With obvious effort two men carry into a train car­ riage a solid, unidentified object. In a moment, the dark shape becomes a recognizable outline of a pi­ ano. A voice speaking off screen declares tha during the concert tour the train became the artist’s home 1. This is said by Piotr Anderszewski, the brilliant Polish pianist, and the frame comes from the documentary film: Piotr Anderszewski. Voyageur intranquille by Bruno Monsaingeon.2 In the contemporary world of piano performers Anderszewski is a truly rare figure, transgressing all rules. Keep in mind that this is a world in which various peculiarities are almost a norm. Anderszewski’s originality, however, possesses a purely mu­ sical dimension. A t the age of forty he has already attained the rank of a classic. Actually, his record­ ings - the majority is phenomenal 3 - and stage ap­ pearances have elevated him to this status but ulti­ mate "canonisation” was performed by Monsaingeon executing a film portrait. After the excellent Enigma with Sviatoslav Richter in the lead role (1998), the innovative portrait of Glenn Gould (The Alchemist, 2002), yet another depiction of the Canadian pianist (Hereafter, 2005), and a meticulous record of Anderszewski’s work on the Beethoven variations (Pi­ otr Anderszewski Plays Diabelli Variations, 2007) the French director attempted to bring us closer to the phenomenon of Anderszewski‘s art in a holistic ap­ proach. Already the very mention of the Polish pianist alongside a list of such significant names is meaning­ ful, showing that Monsaingeon does not bother with just anyone. In his opinion, Anderszewski is absolutely outstanding, a worthy successor of the above-men­ tioned giants of the piano. Since we are dealing with a totally unconventional figure (beyond the norm - the director says upon several occasions) the film about him simply had to be extraordinary. The director’s brief introduction to the concept of the film declares: This would be a “frontier" film, on the borderline between documentary and fiction. It would be set against a back­ drop of a winter journey across Poland, then to Hungary (his two home countries), before traveling to Germany, London, Paris, and finally to Lisbon, where he has recently settled. The chosen means of transport for these meanderings was hardly conventional. Like a modern-day trouba­ dour, Piotr would not travel by airplane or car, but in a private train carriage hired for the purpose, which would be attached to various trains according to an itinerary dic­ tated by places he wished to visit and his concert schedule. To Piotr, the planning of concerts years in advance and the rigid formality of concert halls are constraints that must be overcome in order to restore music’s innate vibrancy and escape the relentless treadmill of a touring musician’s lifestyle. CZAJA My Mobile Home. The Travelling Artist For Zbyszek Benedyktowicz With a piano installed on board his carriage, Piotr would be able to practise, stopping wherever fancy took him, whether a church, or a village square —places associ­ ated with such-and-such a composer. We would unload the equipment required for impromptu recitals to be held at these sites. 4 The initial project proposed by the director was accepted by Anderszewski and to a great extent sub­ sequently realised. For several weeks a train carriage became a home, a living room, a work studio, and a means of transport. The result is an extraordinary road movie in which we become acquainted with numerous aspects of the artist. We can, therefore, extract purely musical elements (repertoire, piano technique, musi­ cal predilections, remarks on music, etc.). We may also follow fragments referring to family motifs or the cultural root from which the artist emerged. Or, by stressing the fact that we are dealing with a film story we might focus solely on the poetics of the film: to reveal the elements out of which it was construed, to observe the editing technique, and to compare it with other films representing the same genre (two most recent examples: Helen Grimaud. Living with Wolves, EMI Classics 2008 and Leif Ove Andsnes. Ballad for Ed­ vard Grieg, EMI Classics 2008). Finally, already while assessing, we can try to answer the question whether the whole undertaking has been successful and the proposed portrait is convincing.5 In the proposed commentary I would like to fol­ low yet another path and to decipher the film slightly differently than the way dictated by the imperative of the genre. To put it as briefly as possible: the point of departure is imposed reality, i.e. an outlined portrait of the artist and thus that, which can to seen (and heard); the subsequent path leads towards discourses more or less obviously inscribed into the film’s mes­ sage. The purpose is to abandon step-by-step concrete images and take a closer look at their reflections, ech­ oes, and associations. To arrive towards amplification understood not only as the expansion (as in the Latin: amplificare) but also as the reinforcement (as in the 67 �D an u sz C zaja • MYMOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST pregmatic meaning connected with theoretical topog­ raphy, which ean be precisely moasured by applying grogrrphical or cultural parameters; this is also a story about dwelling, winch Martin Heidegger described originrllyand innovatively while oommentinc on the famous refrain from Hölderlin: Fwll o/ it em, feipoetically f e i e d f nedwell upon the emrlh.6 The below presented anrhropological commentary wiSl follow two diverse (but somohow complimentwry) trajectories of understanding the home and dwelling: individual and general, local and universal, literal and mechanical perspectives. By following this pendulum motion we shah nos lose: sighs of anything that is es­ sential on the literal level; quite poesibly, we shall ba capable oS perceiving something also underneath the; n arrative surface. Everything seems ao indicate that Voyageur intrcnquille is a film whose plot takes place here and now. Note: despiie numerous attributes of the present Ir seems to have adisfinctly anedhronic canvas. This feature can be traced on several levels, the first be­ ing the most obvious - the level of things. It would be a good thing to realise that the piano and the train, the two prime objects creating film narration, belong to the nineteenth century and refer to the world and mentality c f that period. More: ehe piano and the train Eire distmguiehmg marks, especially recognisable emblems of the ninetrenth crntury. Intesettingly, tbit film medium itself Is a ninetewnth-century invention. Watchfng this highly contemporary journey of an artisa across Europe only after a certain time do we be­ come aware of its anachronic traitsi It is quite possible that the unhurried, engrossing ncrration is not nemrely a journey in spate bul also io the innermost recesses of time. The vehiclea of this journey are the piano, thr train, nnd Hm. First, the piano. This is a special instrument, but on!y due to its potpntial of expression. Ench piann it sulfices to listen carefully to declarations made by pianists f has ise own personality and some sort of an inner myttery. Thy piano emanates stranre energy. Paradoxically, although it recalls and sometimes icompared to a coSein, it lives! This living, almost spieitual aspect of the instrument wat clevealy noticed and expanded by Ian Gondowicz in his gfoss to The Piaro by !ane Campion. The majority oi reviewers immerstd themselves In the meanders of the protagonist's com­ plicated emotions, eorgeiting somewhat the titular in­ strument, which, after alf so perfectly expressed her personality. No one had taken a closer look at the mythology of the piano. And there is quin a tot lo examine. This is the most mysterious of all instruments, The only th at irrefutably froduces the impressfon of being a living creatura alse. or especially:, when it remaint silent. 'The massive presence of the piano can fe a buwden. In English: amplifier) of particular elements present in title film. I describe the film and tine worlds projected by it. Such an interpretation procedure calls for a tran­ sition from that , which the film tells us to that about which it tells us. In othee wordt: in order to dace ite sense greater importance will lee attached to a whok network of meanings and references buill above the: intention s inscribe d in to the film than to tho se inten­ tions as such. It follows from the above th a tr would like to treat the Monsaingeon (documentary predeminantly as a special “cultutal text”, a film recotd composed of as­ sorted semantic ingredients. In the spirit of tuch an approach I propose the thesit that the documentary ctan be deciphered not sole ly (andnot snmuch) as a portrait of an artist as predominantly a story about him. More exactly: abouc assorted homesa enrooted in actual space and suspended in more subtle space. The r olish and Hungarian home. Th e homes in W at saw, Budapert and Lisbon. The prouesses of leav­ ing and returning home. The saa-rcbi for a home and hommoriented nostalgia. Familiar and foreign spaces. Travelling and roots. Possible worlds - potsible pluces of retidfnce. Licerally: about a traio carriage tempo­ rarily ehanged into a home. And finally, on the last storey of the film tale there is the home composed of sounds, flreting musical constructions creaeing the ethereal but just as real spocw of a home. In si similaa and equally ambiguous smnse the film is interpoetecl by m sani of a story about residing in its most elementary. 68 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST inspires fear in children and distance amongst adults. It subjugates its users spiritually. It is a demanding creature and cannot bear dampness, cold and uneven temperature. Neglected, it groans ominously and mo­ mentarily becomes out of tune. In a word, it comprises the object of a cult. It accepts offerings in the shape of hours spent on Gradus ad Parnassum and Kunst der Fingerfertigkeit. The piano moulds personality. Not by means of art but via life. Everyone who had a piano carried up to the fifth floor or whose window was stormed by a crane, who toler­ ated complaining neighbours and was forced to share his humble living space will immediately confirm this opinion. The piano enforces a certain style: every day, for hours, one does not chat, listen to the radio, drink tea or smoke, but sits and plays. It is tremendously expensive —pianists claim that one has only a single piano in a lifetime. A costly work of art, it requires servicing as if it were a delicate machine. Even loftiest spirits do not shy from the tuner’s crank and tinkers with the hammer mechanism. Finally, the piano de­ mands strength. In order to set into motion in a chromatic etude the Bosendorfer keyboard or the magnificent Broad wood, portrayed in the film (but even more resistant) one becomes covered in sweat after half a minute. In a word: a strong character is needed to deal with a piano.7 The essayist also aptly indicated the totally non­ contemporary nature of the piano in present-day culture, its affiliation to the lost archipelago of the nineteenth century: The piano, a sacred object of nine­ teenth-century culture, symbolizes it just as the automo­ bile symbolizes the twentieth century. This is a symbol that concentrates the entire gravity of the past century. A period when objects were respected and even worshipped. Hence it is obvious what a defenestration of a piano could have signified for Norwid or how striking the instrument with an axe must have been a sacrilege of sorts in Cam­ pion’s film. A Europeanised version of: "If there is no God than everything is allowed”. First and foremost, this is the reason why the transference of a piano into a wild natural environment must have constituted the summit of extrava­ gant imagination.8 True, the piano not only lives and easily and readily succumbs to personification, but seen from the view­ point of contemporary mentality it appears to be a rec­ ognizable messenger of the world of the past. This is a world of non-extant aristocratic salons, obligatory pi­ ano playing conceived as part of good upbringing, the nineteenth-century novel in which the piano becomes an essential utensil in fictional space. Only an aware­ ness of this distinguished position of the nineteenthcentury piano makes it possible to comprehend the meaning of the sardonic remark made by Emil Cioran about Chopin raising the piano to the statute of tuber­ culosis 9, or to understand the reason why the remains of Giacomo Puccini were laid to rest in a piano stand­ ing in his villa in Torre del Lago.10 More, the piano, it turns out, is such a specific and curious organism that it finds it difficult to establish relations with contexts other than those sanctioned by means of cultural customs (salon or concert hall). For certain reasons (shape? size? “personality”?) it is not suited for other spaces, in particular open ones. Placed in them, it creates a clearly eccentric combina­ tion with the closest surrounding. In this case, the dis­ sonance is based on a contrast between artful/natural, but apparently is not reduced to it. This is probably the reason why such an impact is exerted upon our im­ agination by the phrase from Rimbaud’s Illuminations: Madame * * * set up a piano in the Alps.11 This is also the reason why the famous scene from Un Chien An­ dalou - a piano dragged along a road (and serving as a coffin for a rotting cadaver of a donkey) - leaves such a strong imprint. The same is true of the image of a pi­ ano on a New Zealand beach in Campion’s film. Quite possibly, this is also why from of passable documentary film about Grieg (mentioned above and featuring the Norwegian pianist Andsnes) we so easily recall the scene with the pianist playing on a mountaintop. The Monsaingeon film based on an only slightly less eccen­ tric conception - a piano on a train - adding another chapter to this Surrealistic mythology. In this case, the dissonance attains a high/low form. A valuable, technically and aesthetically sophisticated object, an emblem of high culture has been placed in a popular, commonplace, and universally used mode of trans­ port. Food for thought is provided by the fact that in both cases this symmetry and dissonance, albeit first acting as a source of aesthetic shock, do not cease to fascinate and attract. Leaving the train and addressing people awaiting him at a Poznań train station the pianist admits that he loves moving about by train, his current home. The scene, in the manner of a somewhat comical (flow­ ers, welcoming speeches, cameras) and probably un­ intentional remake of L ’arrivée d’un train en gare de La Ciotat by Louis Lumière, recalls the vehicle in which the pianist travels. Anderszewski obviously likes this form of travelling. He declares that he enjoys the very chance to travel without any responsibility for the voyage; travelling by train is a special form of freedom: everthing takes place in constant motion, with not ef­ fort on the part of the passenger. Nothing depends on the passenger who is incapable of making decisions, and all responsibility is borne by the train driver. A p­ parently, the train tournée was not the pianist’s one­ time extravagance indulged for the sake of the film. Anderszewski reveals a predilection for voyages of this sort. In one of his interviews, he declared: By way of example, last year I hired a Gierek-era private carriage and together with my friends travelled across the whole of Poland, from Cracow to the Hel peninsula, although we actually bypassed Hel since a drunken depot worker forgot 69 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Piotr Anderszewski 70 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST to detach our carriage. For hours we stood in a snowy field. This was an absolutely wonderful experience. Or when we made our way through fog lifting above a side track, to find ourselves in the market square of Zamość....12 A t the same time, we learn what sort of travelling is Anderszewski’s favourite. In this case, the heart of the matter obvi­ ously does not involve ordinary travelling, a thought­ less devouring of space but savouring it. Perhaps one could even say: contemplation of the landscape, if this did not sound so exalted... Film narration follows the rhythm of the train carriage, with stopovers for piano recitals. The role played by the train is particularly interesting. Carrying valuable cargo, it is filmed in assorted ways: in static close settings - on railway stations or in dynamic takes - in the course of the journey. Generally, however, the train is filmed in motion. Changing frames show the way in which it traverses space. There is no need to read the writings of Paul Virile (monographist and diagnostician of contemporary forms of acceleration) to be quite certain that one of the essential aspects of contemporaneity - perhaps the most consciously ex­ perienced - is speed. Terror of speed, rapid changes, all-embracing motion - these are the living and irre­ movable components of daily experience. W hat is the source, then, of the earlier proclaimed anachronic na­ ture of railway transport and the train as such? Every­ thing depends on the point of reference. Characteris­ tically, some 150 years ago the railway was regarded as the avant-garde of progress, preceding its time (recall the enthusiasm radiating from Turner’s brilliant: Rain, Steam and Speed. The Great Western Railway, 1844). More: the railway belonged entirely to the future. The train won the race against the horse carriage. Today, however, compared to the speed attained by an air­ plane or even an automobile the conventional train proves to be relatively slower. The problem, however, does not lie in measurable numbers. In the domain of mentality and collective imagina­ tion - and it is they that are predominantly the ob­ ject of our interest - the train envisaged as a tool for displacement is, and shall remain, a mode of locomo­ tion from the past, regardless of the incidental attain­ ments of TGV. This anachronic feature is discernible particularly when we look at it from the viewpoint of railway mythology: both the one associated with the technological taming of space, when the train symbol­ ised a triumph of ratio over untamed Nature (a motif often accentuated in Westerns), and the one linked with literature, when railway tracks became the arena of existential dramas, to mention the casus of Anna Karenina. After all, already the legend of the Orient Express - the very essence of a train above all others - could serve as convincing proof. The first trip from Paris to Constantinopole was made by this wonderful vehicle (known as the Titanic on tracks) in 1883. In the wake of wartime turmoil, problems with borders, and a gradual reduction of the timetable, the last jour­ ney along the original route took place in 1977. The still preserved legend is a combination of elements referring (probably) to the past: aristocratic loftiness, Parisian chicque, Arabian exotica, the flavour of ad­ venture, not mention the sensational aura of Murder on the Orient Express ... Paradoxically, failed attempts made from time to time to reanimate its fame indicate that the era of the Orient Express has already passed. Although this might seems strange within the con­ text of the explosion of speed, more: the deification of speed in the present-day world, the train with its measured rhythm and relatively low moving remains in the past. Intuition did not deceive Monsaingeon when he decided to place his protagonist in a train carriage. He has our total approval: a contemporary troubadour cannot - and certainly should not - travel in an aeroplane. In its capacity as a nineteenth-century time ma­ chine the train is almost naturally linked with the cin­ ema. Connections between the train and film - a mo­ tif deserving a separate presentation - are discernible from the very beginnings of the cinematic arts. Not by accident was one of first Lumière miniatures the afore­ mentioned L’arrivée d’un train. Theoreticians from that period were well aware that the cinematographer dis­ plays its abilities best when he shows motion. Recom­ mended themes for filming mention first and foremost the train. In the awareness of the spectators those two phenomena appeared simultaneously. In an excel­ lent article about the presence of the train in earliest cinematic accomplishments Yuri Tsivyan cited a frag­ ment from the first issue of “Cine-Phono” from 1907: Luminous pictures were first shown more or less fifteen years ago and the impression they produced were so great that everyone, thinking about this amazing wonder, recalls the time when he first saw a rushing train.13 Does the passenger sitting inside a train carriage not perceive the window showing shifting images as similar to a film screen? The motion pictures offered by the cinema and the moving pictures seen from a train window are distinctly close; this strange isomorphism offers much food for thought. 3. Considered from the construction (and not chron­ ological) perspective Voyageur intranquille is composed of two - not quite matching - parts. The first encom­ passes factographic details from Anderszewski’s life, and the second concerns reflections about the essence of music. They interweave in assorted proportions, from time to time surprising each other. The biographical part places special emphasis on the artist’s Polish and Hungarian origin, with distinct stress on local Polish specificity. This is the weakest 71 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST link, with the pianist reading off screen an earlier writ­ ten text full of insufferable and exalted clichés about the torn apart and tormented country, “murdered and violated Warsaw”, Slavonic soul in an “ideally cut Pa­ risian suit” (about Chopin’s music). Fortunately, from time to time there appears a counterpoint, as in the excellent scene in which Anderszewski gazes at the distant Palace of Culture and Science and describes it, obviously, as a horrible symbol of Soviet captivity, while an accompanying friend, Maciej Grzybowski (also a pianist), comments in much simpler terms by complaining about the Stalinis phallus and immedi­ ately disarming the martyrological narration.14 All this recalls in places an educational film com­ posed of multi-use building blocks. Looking, however, at the frames not from an evaluating but a descrip­ tive, anthropological viewpoint one might perceive in those weak points or slip-ups something extremely interesting: the long duration of national stereotypes. It becomes clear that the vision of Poland, the Poles, and Polishness both in the story told by the pianist and in the film narration as such possesses all the fea­ tures of a mythological construction. Interestingly, they supplement each other and seen from a basically inner perspective (Anderszewski) Poland matches the martyrological vantage point, with Polish mentality becoming part of the tearful and sentimental Slavonic soul.15 In turn, judging by the excessive snow-filled frames Poland viewed from an external perspective (Monsaingeon) is a land of eternal winter and persist­ ent snowfalls. This film version of Winterreise (with pastoral frames distant from the dramatic ambiance of Schubert’s cycle) is photogenic but from the cognitive point of view it only reinforces old stereotypes. One could have the impression that while portraying Po­ land the director remained true to an image cultivated in seventeenth-century France. It was then that there emerged a vision of Poland encased in permanent cold winters (as in the poem by Philippe Desportes, in which Poland is toujours de neige et de glace couverte), as well as of the constantly inebriated Pole.16 H av­ ing seen the film, the Western public will reaffirm its conviction that there is only a single season in Poland (winter almost predominates in the film17) and that the Poles learn to drink ice-cold vodka (the pianist of­ fers it to his guests in the train carriage) together with mother’s milk ... Fortunately, Anderszewski appears in the film also as a citizen of the world and certainly as a European. His home expands and transgresses far beyond Polish or Hungarian borders. Not by accident does his jour­ ney start on the (just as mythologized) eastern bor­ derlands of the Continent and ends in Lisbon along the ocean coast. The pianist does not forget about his roots but clearly cultivates an everlasting imperative of seeking a home, home-oriented nostalgia, space in which he will be able to truly live without limiting the meaning of this verb to a merely physical dimension. Lisbon, he adds, is a successive, essential step along this path: the greatness of Lisbon is its past, while its decadence and greatness have collapsed. This is the noble feature of the town, where the pianist strolls for hours down its streets, observing everyday, small-scale dramas and the theatre of life. In doing so, he experi­ ences being pierced by the local, strange silence. More, he feels at home, an emotion that grants him inner peace. Anderszewski sees Lisbon as the town of the eternal voyager. This is a truly feminine and maternal town, in the shape of a mother’s belly. Hence the feel­ ing of safety and distance from the great world. This statement contains significant ambivalence, as if a faraway echo of the words uttered by the pianist at the beginning of the film when he mentioned his fear of motionlessness and longing for incessant mo­ tion. Anderszewski is always on the road, in constant motion, but at the same time he searches for a place to settle down. He is a nomad, but a rather strange one with the distinct syndrome of the domiciled person. Interestingly, this intimate confession also contains the earlier mentioned anachronic motif. Anderszewski seems to be not living in the present and he looks back, towards the past. Hence the attention paid to pre-war Warsaw (his birthplace and a town granted particular significance in his private mythology) and the passion for Lisbon, today slightly provincial, whose splendour is already part of a distant past.18 In his metaphorical characteristic of Lisbon Anderszewski animates the feminine, maternal topes. He envisages the town as an expansive home comprehended predominantly as a friendly and secure cosmos (Lisbon - my home! - he could have echoed Fernando Pessoa19, enamoured of his birthplace), with its most perfect personification: the image of a maternal belly. Here, the town-home assumes clearly feminine features. 4. So far, I have used the French title of the film: Voyageur intranquille. Actually, this is the version that ap­ pears most often in promotion material or sales offers. The film, however, and this is noteworthy and signifi­ cant, has titles also in other languages, with the Eng­ lish Unquiet Traveller being semantically close. The German title, although already without the adjective, is similar: Wanderer ohne Ruhe. Only the Polish ver­ sion differs considerably from the one in three W est­ ern languages: Podróżujący fortepian (The Travelling Piano). Agreed, this is not a precise translation of the French original: in Polish the traveller is not someone but something. The pianist has vanished, leaving be­ hind only his instrument. Is this is a translatological lapsus, the carefree work of a translator, or a subconscious exchange? It would 72 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST You! who assemble in the ranks of Style And fashion stone, penetrate the song's refrain ...21 It is precisely in this poetic attempt at naming the essence of music, despite all the obvious differences, that the poem comes close to Anderszewski’s film narration.22 After all, his commentary contains an in­ tensely Polish motif (one could even say with a certain dose of sarcasm: one with a moving-martyrological twist). Not only does it mention Chopin and his music but - and within the context of Norwid’s text this is even more interesting - it also formulates deeply con­ ceived sentences about the art of playing the piano, pertaining additionally to a question whose verbalisa­ tion remains extremely difficult: the essence of music or perhaps of art in general. The title, however, resonates in the memory of the Polish spectator due to yet another reference. Suffice to take into consideration a fragment of the film in which Anderszewski speaks about the unprecedented wartime destruction (“murder”) of Warsaw. The film illustrates this touching and extremely emotional nar­ ration with documentary photographs of buildings razed to the ground and ruins. Looking at those imag­ es it is simply impossible not to revoke a certain mean­ ingful fragment of Pianist by Władysław Szpilman. Re­ call: at the end of the war the titular artist is taken by surprise in an empty, abandoned house by a German officer and in order to validate his profession is forced to play the piano. The surrealism of this extraordinary scene mingles with the horror of war. 23 Recalling those associations, obvious for the Polish recipient, we start to understand that the documen­ tary’s Polish title is not quite as absurd as it might seem at first. Apparently, by replacing the neutral and bland “traveller” with “’piano” the title resonates well with certain fragments of Polish memory. Another signifi­ cant fact is that both cited works match Anderszewski’s narration with its strongly accentuated martyrological overtone. be difficult to propose an unambiguous answer. A p­ parently, the lexical and thus - this is particularly sig­ nificant! - semantic exchange contains something of great importance. Ascertaining this obvious feature I am concerned not merely with the fact that - if one were to treat comments on the modelling role played by the title seriously - voyageur intranquille produces an entirely different reception of the film among the French spectators than a travelling piano among the Polish audience. In the first case emphasis has been placed on the artist (together with the entire luggage of associations connected with voyages and travelling as well as its literal and metaphorical connotations), while in the second case the title abandons the per­ son and concentrates primarily on the instrument he plays. This circumstance appears, at first glance, to be obvious and does not require in-depth commentaries. A closer look, however, discloses a greater complexity of the issue since it transcends considerably beyond the domain of linguistics and translatological compe­ tence. In other words, I propose the thesis that the Polish version of the title did not appear by accident. More, that it is not semantically innocent but, on the con­ trary, significant. In addition, it carries references to Polish historical memory, predominantly literary. One might have the impression that the past, stored in the language, exerted a strong impact on the author (au­ thors?) of the Polish title. It is, after all, impossible not to discern in the phrase: ’’travelling piano” - in addition, within the context of the art represented by the Polish pianist and Chopin’s music in particular - a shadow of an association with the earlier-mentioned Fortepian Szopena by Norwid. First and foremost: with the most dramatic scene in which the tsarist authorities hurled the instrument from a window of the Zamoyski Palace in 1863, the year of the January insurrection. But this simple observation, albeit slightly enhanc­ ing the reception of the film, does not end similarities between Podróżujący fortepian and Fortepian Szopena. There is a single reservation: we have to liberate the poem from the intrusive patriotic mask added by cus­ tomary school textbook interpretations. Contrary to usual associations, Norwid’s poem remains above all routine simplifications. On the contrary, it represents dense meaning, full of things left unsaid, uncertain­ ties, abruptly broken phrases, and sudden silence. For this reason, its interpretation is extremely capacious.20 Apart from the patriotic stratum, the most legible and easiest to grasp, Norwid’s text is also a poignant reflec­ tion, or perhaps even better: meditation on art and its essence. The point of departure is Chopin’s brilliant music. Here is a brief fragment: 5. Anderszewski without doubt lives within music and for music. Interestingly: his statements about extra-musical themes tend to be gushing but those dealing with music are pure factuality. In the major­ ity of cases he speaks about music using the technical language of an artisan, and it is difficult to treat occa­ sional anecdote-illustration inserts otherwise than in the categories of a joke. What does this mean? As briefly as possible: we are dealing with concentration on music as such, its archi­ tectural essence and not artistic expression. Perform­ ance, as envisaged by the artist, does not consist of an expressive addition to music but organically stems from it. It must do so! In the case of Anderszewski this means laborious, analytical, and archaeological O You! In whom Love's Profile chooses to abide And Art’s Perfection is your name — 73 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST (i.e. observing the strata) work on a composition. He dissects it into particular individual molecules and re­ arranges them into “a new order” so as to disclose as much as possible of that, which is inside the notes and between them. Yes, la musique avant toute chose... The film contains remarkable scenes making it pos­ sible to observe the manner in which the pianist reads the rough score. Anderszewski plays a certain frag­ ment, singing its main melodic line and, at the same time, commenting a vista its ”conceptual” content. Doing so, he reveals its inner logic and the necessity of concrete sounds. Take the example of the extraordi­ nary Barcarolle by Chopin: the first few opening notes (resembling a dish of pasta), several successive sounds (the song of a drunken gondolier), a slight pause, as if to listen more carefully to the phrase (which despite all remains beautiful), followed by a grimace (in the fash­ ion of a bad French chanson) to arrive at the end line, with Anderszewski commenting on Chopin’s compli­ cated nature. A music object-lesson in a nutshell. anthropological commentary, could appear rather trivial and not at all obvious; it lists assorted places of residence: Warsaw, Budapest, Lyon, Strasbourg, Los Angeles, London, Paris, Lisbon... Transition in space as a form of existence. In the fascinating (but also te­ dious) mobile world in which such transitions are a norm we are all émigrés on the road and in some way not at home. It could be sensible to ask: who is the artist in such a hotel community, always on the move in all directions? In what way does he differ (if such is the case) from other nomads? Anderszewski, just as almost every present-day musi­ cian, is a travelling artist, a constant voyager.26 The film accentuates the condition of the artist-traveller, a restless spirit, a man on the road, always drifting, never perma­ nently enrooted, living out of a suitcase in rented apart­ ments. Once again: what is the contemporary musician? A traveller? A tourist? A vagrant? A nomad? And the re­ ally essential question: is his homelessness a mere particle of a wider phenomenon or is it qualitatively different? Before I attempt to suggest a certain answer to those questions here is another brief comment from Clifford’s study on “travelling”. Reflecting on the op­ erativeness of the conceits applied by sciences dealing with culture he examined the contents of such terms as: “travel”, “displacement”, or “’nomadism”. A t one point, Clifford noted surprisingly: “Pilgrimage” seems to me a more interesting comparative term to work with. It includes a broad range of Western and non-Western expe­ riences and is less class— and gender-biased than “travel". Moreover, it has a nice way of subverting the constitutive modern opposition between traveller and tourist.22 T aking into account the above (as well as gathering together certain earlier motifs) it appears quite apt to suggest that if the musician is actually a voyager then he is a special sort of traveller, homo irrequietus (according to the formula suggested by St. Augustine), who in his activity and calling comes close to the status of a pil­ grim. This holds true particularly for the interpretation bequeathed by Norwid in his celebrated poem: 6. In an introduction to his The Predicament of Cul­ ture, a book that at its time was a breakthrough in anthropological reflection, James Clifford wrote: This century has seen a drastic expansion of mobility, includ­ ing tourism, migrant labour, immigration, urban sprawl. More and more people “dwell” with the help of mass tran­ sit, automobiles, airplanes. (...) An older topography and experience of travel is exploded. One no longer leaves home confident of finding something radically new, another time or space. Difference is encountered in the adjoining neigh­ bourhood, the familiar turns up at the ends of the earth.24 This text comes from 1988. In an article written a few years later - Travelling Cultures (referring to certain motifs in the book) - Clifford returned to a changed comprehension of residing and travelling in the con­ temporary world. The text contains several fragments taken from literature. Symptomatically, their prime object is the hotel conceived as space-time reflect­ ing the spirit of modernity. There appears a fragment from Conrad’s Victory, known from The Predicament of Culture (the age in which we are camped like bewildered travellers in a garish, unrestful hotel), but also a phrase from Tristes Tropiques, in which the anthropologist de­ scribed a dive in the Brazilian small town of Goiania, which he saw as a symbol of civilizational barbarity (a place of transit, not of residence).25 Hotels are places through which we only pass and in which all meet­ ings are fleeting and accidental. They are legible signs of the contemporary lack of enrootment, mobility and superficial contacts... It would be a good thing to place Monsaingeon’s film and in particular the figure of the constantly travelling protagonist against the backdrop of those declarations. The opening statement, deprived of an Above all estates there is the estate of estates, A tower above flat houses Piercing the clouds ... You think that I am not the Lord Because my moveable home Is of camel hide ... But I abide in the bosom of the sky, While it seizes my soul Like a pyramid! But I too have as much of the earth As is covered by my foot. 74 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST ■ sr ■- m . Piotr Anderszewski 75 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST As long as I walk! ...28 The suggested musician-pilgrim parallel requires appropriate comprehension. Naturally, this attempt at placing the artist in a quasi-religious context does not have in mind the common understanding of re­ ligiosity. It is rather concerned with stressing the im­ portance of the task undertaken by the artist and the significance of the work he performs. In a roundabout way this leads to a more profound grasp of the formula openly mentioned by Anderszewski in the film: being a musician is not a profession, it is a calling. In other words - what is it? The elementary meaning of this slightly forgotten connotation - especially in reference to creativity - is excellently recalled by Wiesław Juszc­ zak: It is not I who decides about calling, its type and direc­ tion, but vocation itself: a force that sometimes appears to be internal but whose actual source is outside, and which delineates my path. This force is the reason why I am compelled to pursue a given path, to follow it regardless of obstacles and to always wish to walk down it. The des­ tination of such a striving can be, therefore, conceived as a centre from which this force emanates and which is the source of the voice calling me. The fact that I am supposed to, and want to go towards that voice means that the road is endless. It also signifies that the goal of my striving is "for all practical purposes” unattainable. The limitlessness of roaming in a state of calling, wandering towards the target of that calling and, simultaneously, the source is decisive for the freedom of each such path. In other words: the level of the objective determines the measure of freedom. This measure constantly grows and the potential of vastness is just as continuously revealed to us.29 These words cast a light on the feeling, stressed upon several occasions by Anderszewski, of being compelled to be a pianist, some sort of a force, an inner imperative that “urged” him to devote himself to playing. Within this context words about an over­ whelming and incessant wish to strive towards a per­ formance absolute gain greater importance. Without that commentary they could appear to be pretentious and empty. In both cases - the pilgrim and the artist - it is precisely the path that appears to be the true objective and particularly a renewed but never totally satisfactory effort to attain the selected goal. Another characteristic feature is the reversal of customary signs: settling down is not a value in itself and homelessness does not have a negative qualification. This state of weightlessness, typical for both, and of perennial being on the road are probably the price paid for attempting to attain the objective, which - once again in both in­ stances - possesses the nature of a vanishing horizon. i.e. meanings that without doubt exist although it is difficult to describe and verbalise them precisely. If a musician does not have a home, if his home is mobile (although today it assumes another form: a comforta­ ble train carriage rather than camel hide sandals), if he is sometimes tormented by a feeling of being rootless and homeless then where is his true home? After all, it has to exist somewhere. It appears that resolving this question is neither difficult nor particularly sophisti­ cated. This home is - must be! - art. In the case of A n­ derszewski: it is music. Such a solution, however, lures with its obviousness and is not at all that simple as it could appear at first glance. We arrive here at a suc­ cessive curious paradox connected with the two basic parameters amidst which we exist: time and space. There is no doubt that the home - regardless of the architectural forms it assumes - both in its common­ place semantics and in more sophisticated languages is predominantly a cryptonym of that, which is per­ manent, immobile, steadfast, and lastingly enrooted in topographic reality but also in a wider, symbolic and spiritual reality. Meanwhile, how does music exist? Re­ gardless of refined responses to this difficult question one thing appears to be certain: music exists in time. To put in stronger terms, it exists in disappearance and reduction, i.e. it is and, at the same time, it seems not to be, it exists in motion and gradual vanishing. (Tout note doit finir en mourant, Marin Marais says in the film: Tous le matins du monde by Alain Corneau). It exists, but temporarily, in passing time. Its ontology is curiously fragile and its existence - almost phantom. But despite its nature variable in time it remains - and this is probably the greatest paradox of the musical el­ ement - just as real. For many of those who live for the sake of music this is the only reality! Nonetheless, taking the common sense approach, so-called musical space - to cite this routine expression, paradoxical in the context of the earlier comments - is a conspicuous antithesis of the idea of the home, i.e. something tan­ gible, concrete, and mundane. In exact terms, music does not exist. Nor can it be identified with any sort of “space”, unless within the limits of linguistic meta­ phor. It is the outcome of sounds temporarily enroot­ ed in time, in ever-changing rhythmic, melodic and harmonious configurations. It is thus a phenomenon designating pure change, while the idea of the home contains the essence of durability. Music thus under­ stood as a variable, disappearing, unreal phenomenon composed of time would be an antithesis of the home, conceived as a firm and truly existing reality. Is it possible, therefore, to reside within music? And what would this mean? Can music - however un­ derstood - be a home? Is it possible to build on sand? And does music really have to be/is an antithesis of the home? 7. Remarks about the pilgrim’s condition of the art­ ist-musician lead us to the last stratum of reflections, 76 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Let us for a moment listen carefully to a intriguing fragment of The Sonnets to Orpheus by Rilke, an author who was probably the closest to describing the enig­ matic reality of music, a sphere that radically exceeds and resists the word: objections formulated by common sense there exists something not unlike “musical space” and that this possibly imperfect metaphor becomes concrete before our eyes (and ears). In other words: that it really be­ comes a space to inhabit and can become a real home despite the fact that - let us repeat - the phenomenon of music as if radically negates the essence of a domes­ tic continuum. Listening to Anderszewski performing Chopin or, in particular, Mozart, especially when in the course of playing he comments aloud the essence of the music, one has the irresistible impression that we are watch­ ing and hearing someone who has found himself in do­ mesticated, native space. Who, as the ambiguous Eng­ lish expression has it, is at home and thus is an expert on what he does but also, quite ordinarily, is home. But for us, existence is still enchanted; in any number of places, it is still the origin. A playing of pure forces untouched except by one who kneels in wonder. Words still serenely approach the unsayable. . . And music, ever new, out of the most trembling stones, builds her home in those regions least usable. 30 Anderszewski’s personal story about music appears to follow this line of thinking. Although it is pure dis­ appearance, music in its most perfect symptoms builds permanent, albeit airborne constructions. Created out of unsteady elements it arranges itself into spaces that resemble a home in which one wants to reside. More: those musical “stones”, albeit in constant motion, are arranged into a special home recalling holy space. This is the particularly striking feature of the cited frag­ ment: a solid and permanent structure is built out of “trembling stones”. Such a home, ostensibly fleeting, strongly opposes the reality (‘’barren emptiness”) of the world, in which we lead our daily lives and which we perceive routinely as the only existing one. Appar­ ently, musical constructions, albeit fluid, merging and disintegrating in time, are stronger and more complete than quite a few real homes. Anderszewski holds several works of the assorted composers he performs in particular esteem. Four names reappear in the film: naturally, Chopin (whom he knows best of all and plays in small doses because they are too delicate), Mozart (whose works are the most poignant and probably the most extreme in their ambiguity), Brahms (whose will to attain perfection is an obstacle in which the pianist sees himself) and, ob­ viously, the towering pater familias, Jan Sebastian Bach (working on Das Wohltemperierte Klavier Anderszewski was under the impression that he was facing an opened book of eternity). These are, at the same time, musi­ cal homes to live in: Home-Chopin (associated closely with the motherland), Home-Brahms (linked first and foremost with the masculine element), Home-Mozart (basically infantile but also the most ambiguous: lightdark, sad-joyous, divine-impertinent) and the perhaps most capacious Home-Bach (with the beautiful meta­ phor of a book) opening up onto eternity. Anderszewski proves above all doubt that it is pos­ sible to reside within music, although this is a special home devoid of foundations, underpinning, walls and roof. A mobile home made of time and ethereal sound. Nonetheless, it is just as real. Anderszewski’s confes­ sions produce the endless feeling that despite all the Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 77 All statements by the pianist are based on the film soundtrack. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski. Voyageur intranquil­ le, Medici Arts International 2008. L. van Beethoven - Diabelli variations, 2001, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 21 in C major, K. 467, The Piano Concerto No. 24 in C minor, K. 491, 2002, J. S. Bach - I, III and VI Partita, 2002, F. Chopin - Ballades, Mazurkas, Polonaises 2003, K. Szymanowski - Piano Sonata No. 3, Métopes, Masks, 2005, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 17 in G major, KY 453 and The Piano Concerto No. 20 in D minor, K. 466, 2006, L. van Beethoven - Bagatelle, op. 126 and Piano Concerto No. 1 in C major Op. 15, 2008, Piotr Anderszewski at Carnegie Hall - Bach, Schumann, Janâcek, Beethoven, Bartók, 2009. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski - Unquiet Traveller, booklet added to a DVD, pp. 6-7. The film received the Gold Medal in the music and performing arts category at the French Festival International des Programmes Audiovisuels in Biarritz (2009). It was also awarded in the best artist's portrait category at Festival International du Film sur l'Art (FIFA) in Montreal (2009). Cf. M. Heidegger, Poetically Dwells Man..., in: idem, Odczyty i rozprawy, transl. J. Mizera, Kraków 2002. J. Gondowicz, Romans z fortepianem, ”Kino” no. 4:1994, p. 29. Ibid. E. Cioran, Aforyzmy, selected, transl. and prep. J. Ugniewska, Warszawa 1993, p. 33. Puccini buried himself - or was buried - in (or near) an object that commemorates him and symbolizes his oeu­ vre - a piano; M. Leiris, Operratics, transl. G. Bennett, K0benhavn-Los Angeles 2001. Puccini died in 1924, but his mentality belonged to the nineteenth century. A. Rimbaud, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, selected and prep. A. Międzyrzecki, various translators, p. 201. Biedny Chopin. Rozmowa z pianistą PiotremAnderszewskim, "Gazeta Wyborcza”, 22 December 2003. Y. Tsivyan, O symbolice pociągu w początkowym okresie kina, in: Sztuka w świecie znaków, selected, trans., introd. and bibliography B. Żyłko, Gdańsk 2002, p. 198. I have seen Monsaingeon's film several times and am �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST 15 16 17 18 19 20 21 22 certain that the most unbearable in Anderszewski's sta­ tements is not the content but the way in which he speaks. The emphatic mannerism with which he says the earlier written sentences is the reason why his voice becomes slightly artificial, a contrast with his natural and unaffected behaviour. This one-sidedness and stereotype nature of declara­ tions comes even more as a surprise considering that in his other statements Anderszewski's attitude to Polish issues is highly ambiguous, at least in his declarations: “I left Poland already after secondary school and alltold spent less time here than anywhere else. There are dif­ ferent types of enrootment, however, and this is why I feel closely liked with this country, especially due to my upbringing by my father and paternal grandmother, which had an enormous impact on my sister and me. I am extremely attached to Poland and, at the same time, pathologically anti-Polish. Gombrowicz represented a similar attitude, right? At least in this particular case I can identify with him”, Porządek i ogień. Z Piotrem Anderszewskim rozmawia Patrycja Kujawska, "Tygodnik Powszechny” no. 43:2009, p. 34. It is worth recalling that Monsaingeon's film was addressed predominantly to the Western audience, hence Anderszewski's narra­ tion is inscribed so strongly, almost ostentatiously into routine anticipations. A convincing analysis of the origin of such images (and their obstinate presence in French contemporary tho­ ught) was conducted by Ludwik Stomma in one of the chapters of his book: Wzloty i upadki królów Francji spo­ sobem antropologicznym wyłożone, Łódź 1991, pp.155­ 161. Quotation from Desportes after: Stomma, p. 158. Recall those two images: the artist together with his sister-violinist, wearing stylish sheepskin coats and dashing in a sleigh across snow-smothered Zakopane or the solitary pianist traversing a winter landscape. It is precisely this feature of Lisbon (marginality, provin­ ciality) that, next to its poignant beauty, was accentu­ ated by Mircea Eliade, yet another resident of the city, who spent the war in the Portuguese capital and who mentioned the magnificent and unforgettable square at the mouth of the Tag as well as the omnipresent white and blue colours. In the evenings the streets resounded with music and singing. The overall impression was that of a town outside the range of history, in particular cur­ rent history - beyond the reach of the hell of war. M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, transl. K. Środa, Warszawa 1992, p. 85. F. Pessoa, Księga niepokoju Bernardo Soaresa pomocnika księgowego w Lizbonie, transl. M. Lipszyc, Izabelin 2007, p. 73. Suffice to delve into the detailed and multi-sided analy­ sis of the text written by Władysław Stróżewski; cf. W Stróżewski, Doskonałe - wypełnienie. O „Fortepianie Szopena”, in: idem, Istnienie i wartość, Kraków 1981, pp. 181-214. C. K. Norwid, Fortepian Szopena, in: Norwid, Dzieła wybrane. Wiersze, Warszawa 1980, vol. 1, p. 498. This is an appropriate moment to stress the quasi-cine­ matic approach used by Norwid, to which attention has been drawn by Stróżewski in a brilliant exegesis of the poem: Everything appears in a distinctly marked perspective, in close-ups or long shots, as if as a result of working with a camera, which brings the depicted objects closer or relegates them to the background, Stróżewski, op. cit., pp. 211-212. 23 W. Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939­ 1945, introd. and prep. A. Szpilman, afterword W Bierman, Kraków 2000, p. 168 (the book is supplemen­ ted by an appendix: W Hosenfeld, Fragmenty pamiętni­ ka). 24 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnogra­ fia, literatura i sztuką, various translators, Warszawa 2000, p. 21. 25 J. Clifford, Traveling Cultures, in: Cultural Studies, ed. and introd. L. Grossberg, C. Nelson, P. A. Treichler, New York-London 1992, p. 96. 26 This travelling feature of the condition of the contem­ porary musician appears in numerous statements made by artists. The great pianist Sviatoslav Richter respon­ ded outright to the remark that he gives concerts not only in great metropolises but also small localities: I am a voyager. I find every locality on a map interesting, be it large or small, E. Kofin, Ich słowa, Wrocław 2009, p. 16. 27 Ibid., p. 110. 28 C. K. Norwid, Pielgrzym, in: Norwid, op. cit., p. 376. 29 W. Juszczak, Słowo o powołaniu, in: idem, Fragmenty, Warszawa 1995, p. 82. 30 R. M. Rilke, Sonety do Orfeusza, part II, Sonet X, in : R. M. Rilke, Wybór poezji, transl. M. Jastrun, Kraków 1987, p. 281. . Püfüki SütAfl faftbutä K onteksty ANTROPOLOOIA KULTURY * ETNOGRAFIA ■ SZTUKA bUt ip| AN TRO PO LO i C IA M IA STA AS ArrasrJi Hurop* 78 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80dcf20aa2b42d5410c014d1e5961ca7.pdf 56abb5737a1b8394cc93ecb7f9bbe087 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource Kapuściński, Ryszard (1932-207) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6074 Title A name given to the resource On memory and Its Threats/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.21-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kapuściński, Ryszard Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polesia Czar and a childhood RYSZARD K A P U Ś C I Ń S K I landscape Zbigniew Benedyktowicz: W e are to talk about memory and its significance in contemporaneity as well as its assorted forms and manners of appearance. Let us, however, start with your private and most intimate “memory place”, the very onset of your biography. You must have been asked often about the Polesie region and the town of Pińsk - your birthplace and the land of your childhood... Ryszard Kapuściński: I am constantly requested to comment about all sorts of things and endlessly about Polesie. This is also a moral problem, because I am the only living writer born in Pińsk. A t the moment, I thus live as if under social pressure and feel some sort of a moral obligation. We know very well that everyone is writing about W ilno and Lwów, and that Polesie and Pińsk are situated exactly halfway between those two. Polesie is a somewhat poor and abandoned land and little has been written about it. Z. Benedyktowicz: D o you frequently compare that, which you remember as a child and that, which you encounter now? Do such confrontations reveal something permanent? R. Kapuściński: I often travel there whenever I am capable of doing so and have the time. Here stands the house in which I was born and here lies the cem e­ tery with the graves of those closest to me, members of my family. My grandmother and cousins were buried On Memory and Its Threats - Ryszard Kapuscinski Talks with Zbigniew Benedyktowicz and Dariusz Czaja here. My parents were elementary school teachers in Pińsk and up to this day some of the locals remember them. I am even an honorary member of the Polish Circle in Belarus. Finally, some of the old streets have survived. Z. Benedyktowicz: W hat about the landscape and Nature? R. Kapuściński: Polesie was an extrem ely exo t­ ic part of Europe, a land of sprawling m arshes with only a single road from Brześć (Brest) to Pińsk built o f paving stones; the rest was com posed of bogs or dunes. It was simply im possible to reach certain viL lages, accessible only by boat or, in the winter, by sleigh. C om m unication was m aintained with boats. T h at world no longer exists. D uring the Soviet era the m arshes were drained and turned into deserts. Paradoxically, part of Polesie survived thanks to the R ed Army, which set up training areas; consequently, it was forbidden to do or change anything. This part o f Polesie preserved its original form. O n the other hand, people o f the past are no longer, or only a very small num ber has survived. T he policy pursued dur­ ing the Soviet period consisted of a “R ussification ” o f the area close to the border. R ussians arrived from further inland aand, consequently, the character of the whole region underwent great transform ations. T he Borderlands still feature m uch of their allure. This is a m agnificent them e, since the Borderlands ch aracter rem ains, predom inantly within the in h ab­ itants. People of the Borderlands stick together and Polesie circles are active in G dań sk and W roclaw . In the various parts o f the world that I visited I al­ ways m et Poleszczuki - former residents o f Polesie, who came to see me and w anted to talk about the past and show photographs. In N ew York or London som eone w ould appear and pointing to a photo say: ’’Look. H ere’s your M um ” . Som etim es, they brought photographs taken in their schooldays ... Z. Benedyktowicz: This is interesting in view of the fact that sociological studies or publicistics stress predominantly the threat of globalisation. Your exam- Street and family home of Ryszard Kapuściński in Pińsk 21 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI shall be leaving soon?” A n d that person sits down and describes everything. The recollections are at times extraordinary, as in the case of a 90 years-old lady who now lives near W roclaw. I also possess an enormous collection of photographs. It was even suggested to organise a large-scale exhibition of my photographs of Pińsk. This memory about a world of the past is really very much alive. Travelling across the world I appreciate the power of the feeling of identity and at­ tachm ent to one’s birthplace, that small homeland. Despite enormous and growing emigration people leaving their native land take those feelings with them and thus cherish the strongest possible connection with the “small hom eland” . This awareness of identity linked with a concrete place is m an’s great need. It is the reason why A frica is so fascinating as a continent that has preserved tribal awareness in a most visible, palpable, and experienced form. This is not the con­ sciousness of a “generalised” person, but regional, lo­ cal awareness. Apparently, there is no such thing as an awareness of the hom eland - the homeland is a fluid concept in the history of societies, a rather artificial product of our mentality; it is tribal awareness that is the strongest in man. Z. Benedyktowicz: W hat if we were to try to es­ tablish at this exact moment that what has been pre­ served in your memory first and foremost? R. Kapuściński: W hat do I remember? It seems to me that we are dealing here with a much wider prob­ lem. My thesis about memory is as follows - ask: when does man come into being? N ot biologically, but when does he start existing as a human being? In my opinion, he emerges with the very first reminiscence that can be reached. W e thus search while saying: “I remember this, and this, and one more thing”, and in this way we arrive at the very first recollection when we no longer remember anything that occurred earlier. It is exactly at that point that m an begins and ”1” emerges, that my identity and my extremely individual, private life story start. I am in the habit of asking people: “W hat is the first recollection of your life?” Two things arise upon this occasion. T he first is the discovery that so few people actu ­ ally think about this, and that they begin to labo­ riously recollect. Generally speaking, people do not ponder this theme and are forced to dig deep in order to reach their first memory. The second issue con­ cerns the character of those reminiscences. I have asked hundreds of people about this, and it is inter­ esting to discover that each has different recollec­ tions. Som e are linked with a cat, another - with a fire, and yet others with a boiled sweet purchased by grandm other. These rem iniscences vary greatly, and are one of the proofs of m an’s differentiation. A lready the very first recollections distinguish us to such a great extent. In Polesie... In New York... New York 1984- Photo: Andrzej Strumiłło ple shows how assorted local peripheral cultures suc­ cessfully function alongside this p ro c e ss... R. Kapuściński: Yes, this is an extremely strong phe­ nomenon. I believe that it is the reverse of globalisation. It is the latter menace that sets free a feeling of distinct­ ness, a certain need for identity and belonging to some sort of a local community. Those bonds are extremely powerful. It is because I come from Pińsk that people bring to those meetings assorted photographs and items that they took from there. These durable relations con­ tain a certain emotional load. The people in question are extremely proud of the fact that they are the carriers of memory and willingly gather to reminisce. By way of example, I say: “Alright, would you like to write all this down and then mail it to me, because I 22 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Dariusz Czaja: What do you consider to be the point of departure for memory? W hat is it? Is it a word? Colour ...? R. Kapuściński: An image! Z. Benedyktowicz: An image? And not sound? R. Kapuściński: It will always be an image. After all, we know that earliest reminiscences concern the period when we were three or four years old, more or less the age when a child thinks in images. As a rule, this is a case of visual recollections. Even if there did take place some sort of a loud noise, such as thunder, it too must have been associated with an image, either of a storm or the place where it took place. I always found this phenomenon extremely interesting and noteworthy. I would like to write about my childhood in Pińsk. the operation of introducing order and hierarchy, the arrangement of memory, becomes extremely relevant. I think in a certain way because I am writing an auto­ biographical reportage and constantly encounter this problem. I recall an episode from an African country but cannot remember when it took place. What oc­ curred “before” and “after”? Did I stay there in 1967 or perhaps in 1968? Was it Ghana or rather the Republic of South Africa? Here problems start and demand se­ rious effort. Z. Benedyktowicz: Do you keep such a diary? R. Kapuściński: No, I am incapable of doing this simply because my journeys are extremely exhausting physically. A s a rule, they take place in the tropics, there is a lot of work in progress and texts that have to be immediately handed over; later, I am so tired that I do not have the strength for anything else. Years later, I am compelled to reconstruct the past out of elements: airplane tickets, passport visas, various o ther things. Furthermore, there is yet another problem, the reason why I am not a great enthusiast of diaries. A person who keeps a diary writes down every day that, which he regards as important. Reading it years later it turns out that usually such records make but a slight contribution. This fact is associated with the selective role of memory. Take the highly instructive reminiscence about Gorky, who upon a certain occasion was introduced to a young writer named Paustovsky who brought one of his stories. Gorky read it and they made an arrange­ ment to meet again. Gorky said: "Young man, this text shows talent, but I would like to give you a piece of ad­ vice: spend the next ten years travelling across Russia, working and earning a living. Write nothing. Do not keep any notes. Once you return, make a record of all that you saw. Why then? Because you shall remember that, which was truly significant, while that, which you do not recall was simply not worth remembering”. A t this moment I am writing Podróże z Herodotem, i.e. about experiences that took place in the 1950s. I still recall them. By way of example, in 1956, upon the wave of the October thaw, my editorial board sent me for the first time to India. I flew via Rome, in an old wartime DC-3. The airplane landed in Rome in the evening. For the first time in my life I saw a town all lit up. This came as such a shock that although fifty years have passed I still remember precisely the view of the illuminated city at night.... This is why I firmly believe in the selective role played by memory. There is no need to member everything because such a proc­ ess serves no purpose. D. Czaja: But this would produce an interesting conclusion. Apparently, it is not we who consciously and intentionally put those data into order or con­ struct an image of the past pertaining to us; this proc­ ess takes place somewhere “in the back of the head”, The chaos of memory and the order introduced into it Z. Benedyktowicz: You have just mentioned that, as a rule, people are forced to delve deep into their memory in order to reach their first reminiscence. Did you encounter such a phenomenon also in your life, when earliest recollections find themselves beneath those that are “worked over”, and about which we know that they are the property of others and had been already heard somewhere? R. Kapuściński: Yes, this has to be cleared up. This is the Husserlian idea of purification. Arrival at these primary things is extremely difficult, especially in the case of those about which we had been already told. This is connected with two overlapping problems with memory and reminiscences. The first is the in­ troduction of order. It turns out that we find it very difficult to put all those recalled images into order and thus encounter certain chaos. In other words, the process of introducing order must be purposeful, con­ scious, and intended - I must arrange everything in or­ der and determine what was “before” or “after”. It be­ comes necessary to establish the sequences of certain events. This is extremely important for memory. Sec­ ondly, that, which is essentially linked with memory or perhaps with its absence is the fact that memory is fragmentary and without a continuum. We remember only certain episodes from the past but do not have access to their complete sequence. D. Czaja: Additionally, it is interesting to note that we immediately arrange them into some sort of a plot, construe narration, and gather those details into a linear sequence. R. Kapuściński: We have to do this, otherwise we shall get lost and everything will simply scatter. In other words, in order for memory to function usefully it requires certain operations and effort. This is not automatic since that, which autonomously imposes itself is chaotic, fragmentary, and non-cohesive. Only 23 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI without our will. In other words, we contain some sort of a selection mechanism that is nothing else but a resultant of all the significant events in our heretofore life. R. Kapuściński: Yes. It is not that, which I daily decide that I shall remember or forget that is impor­ tant. It suddenly turns out that I recall a certain thing, which, actually, I should not remember but by some miracle it exists in my memory. Then I start wonder­ ing why this is taking place and why I recollect pre­ cisely that thing and not another. D. Czaja: A t this stage there comes into being a certain subtlety, not to say: difficulty, probably not the last that we shall discuss today while drifting between memory and oblivion. I have in mind selection associ­ ated with memory. You mentioned the “introduction of order” into memory data. If we, however, perform a slight semantic retouching then we shall immedi­ ately arrive at the “construction” of memory. Another slight shift and we are dealing with a “mythicisation” of memory. How can those subtleties be separated? Is it at all possible to introduce some sort of an acute distinction? When do we once again deal with such remembrance of the past about which we may say: "This truly took place”, and when with something that I described as the mythologisation of memory or, if we speak about the collective dimension, with the ideologisation of memory? After all, each of those operations performs some sort of a selection, right? R. Kapuściński: In my opinion there is no unam­ biguous response to this question. All depends on the given person, the situation in which he finds himself, and many different factors. As a reporter I might say that in this case the foundation is some sort of an ethi­ cal attitude, an elementary compulsion that says: “I remember that”. This means that I am responsible for what I wrote. In other words, I guarantee that I had really experienced something, that the book contains my experience. This was my argument while writing at the time of prevailing censorship. If the censors com­ plained I answered: ”I was there, and if you want to, then come with me”. It seems to me that personal expe­ rience constituted the foundation of what I wrote. A t the same time, it provided me with a feeling of power. I do not know how to write, nor am I a typical author. My problem consists of the fact that I am deprived of that sort of imagination, and thus I have to actually be everywhere in order to write something, I have to per­ sonally remember things. Everything must leave a di­ rect imprint on my memory. Then, when I come back, I do not deliberate about the form in which I am going to write - a poem, a drama or a philosophical treatise; I simply try to write a text. The point is for this text to be the most faithful recreation of the memory of my experiences, of what I saw and thought. Naturally, I am fully aware that this is all very subjective, i.e. that everyone sees reality differently. I often encountered this phenomenon during assorted meetings with my readers. Someone stands up and says: "Mister, I saw what you described but it was quite different...”. And I absolutely believe him because the number of as­ sorted versions of the same events corresponds to the number of its witnesses. Consequently, there is no such thing as objective memory. Nothing of the sort exists. Memory is the most subjectivised element of culture. We really remember extremely different things. I have a sister who is a year younger and lives in Canada. I did not see her for years and once we met I, thinking about Pińsk, reached for a tape recorder, saying: "Ba­ sia, what do you recollect from our years in Pińsk?”. Let me add that we are very close and when we were little we always walked holding hands. One could thus say that we saw exactly the same thing. When she be­ gan to extract reflections from her memory it turned out that they were totally different from mine. In other words: she remembered things that I did not recollect at all. And vice versa. You can see just how strong is the individualisation of memory. As a result, I always use the formula: “according to me, this is what hap­ pened”. I could never say that my perception is the only true one. Z. Benedyktowicz: Despite this radical subjectivisation of memory there also exists something like the memory of a generation, perhaps not as objective but one in which people can at least recognise them­ selves... R. Kapuściński: Naturally. The memory of a gen­ eration or of a nation - they both exist. Just like col­ lective memory I too possess deep archetypical strata, that whole Jungian phenomenon. But in my personal experience as a reporter, a person travelling around the world, collecting observations and stories, and writing about them I am most fascinated by the fact that memory is individualised... D. Czaja: ... that the past is perceived differently in each personal experience ... R. Kapuściński: ... extremely so. This is what I find so fascinating in Herodotus, because it turns out that he already tackled these difficulties. The reason lay in the fact that his writing was connected directly with the problem of memory. Recall the opening invo­ cation of his book: These are the researches of Herodotus of Halicarnassus, which he publishes in the hope of there­ by preserving from decay the remembrance of what men have done. Herodotus struggled with the obliteration of memory, encountered already at the time. By way of example, upon his arrival in Thebes he discovered that everyone said something different about a certain past event. To this he responded that he was obliged to describe assorted versions. His task consisted of a faithful presentation. He felt compelled to propose an objective account. It was Herodotus who was the 24 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI first in world literature to announce this differentia­ tion of memory and the image of the past. We know, however, that past reality resembles quicksand. We all make our way along this sandy terrain, of which no one is certain. D. Czaja: There undoubtedly exists some sort of tension between subjectivity and the objective image of a thing. You mentioned that Herodotus attempted to coordinate various versions of the past. He too, however, was probably not free from subjectivity. Within the context of your recollections of the past you mention the individualisation of memory and the subjectivity of the image of the past. There arises the following problem: what is the situation of an historian who tries to trust memory (witnesses or documents) but, at the same time, tries to solve the question re­ peated after Ranke: “What actually happened” (wie es eigentlich gewesen)? To put it directly: he attempts to be objective. Do you, in the wake of numerous texts demythologising our naive faith in “genuine reality” recreated by the historian, still believe in the objectiv­ ism of historical studies, the scientific, to coin a term, image of the past? R. Kapuściński: My approach is as follows: I re­ gard the key to such situations and problems to be the French term: approximation. In other words, such objectivism is possible only in an approximated form. Approximation means that we harbour certain ideals, which we accept and in some way assume. I would like to write an ideal book. But all that I am capable of do­ ing is, at best, to come close to the theoretical ideal, which I have adopted. The same situation occurs in science and the humanities. Everything is approximation. Importance is attached to the degree in which we manage to approximate this devised collective ideal. Some succeed in approaching it extremely close whilst others will never attain it. An historian who assumes that he will write an objective book about the battle of Grunwald also presupposes some sort of cognitive ideal. The degree to which he will attain it will be­ come the yardstick of his work. We cannot achieve an absolute because this is simply impossible, and the yardstick of assessing our effort is the degree of ap­ proximation to this absolute. D. Czaja: Fine, but how do we know that we are coming close to the epistemological absolute? R. Kapuściński: Social awareness contains a func­ tioning concept of the ideal. We feel that a certain novel, for example, In Search of Lost Time by Proust, comes close to it, or that Joyce succeeded, but some inferior author did not. This is a collective comprehen­ sion of the ideal, just as Znaniecki wrote in Społeczne role uczonych that someone is eminent in a given do­ main of science. How is one to define who is brilliant in a certain field? The solution proposed by znaniecki claims that a group of specialists regards someone as outstanding. This is the criterion, and there is no oth­ er. In my opinion, the same holds true for every ideal. D. Czaja: In other words, this would take place according to the principle of some sort of consensus, a collective contract, right? R. Kapuściński: Yes, this is the case. Joint reflec­ tion, joint evaluation, joint comprehension. This is how I envisage it. I am incapable of discovering a dif­ ferent criterion defining why a particular reportage is considered better than another. People, members of a group, simply think that someone is better, another is worse, and yet another is superior. D. Czaja: Or could it be that what we describe as “the truth of the past” is simply a function of the time, in which it had been formulated? Let us take a closer look at mediaevalist research in the past several decades. After all, this is not the case of an avalanche discovery of some new, previously unknown docu­ ments. The image of the Middle Ages, nonetheless, changed from the infamous “Dark Ages” to excellent multi-strata studies, such as those by Gurievich or re­ cent publications by Le Roy Ladurie. What will hap­ pen to those visions of the Middle Ages in another several decades? R. Kapuściński: The humanities as a whole are deeply immersed in living and endlessly active matter. In Brzozowski’s brilliant definition of memory the lat­ ter is always working and transposing, and there is no such thing about which we could find out something once and for all. He was of the opinion that it is matter that succumbs to constant transformation. D. Czaja: If this is so, then perhaps it is the ideal as such that is fiction? R. Kapuściński: Yes, because this ideal too chang­ es. I maintain that the greatness of the humanities consists of the fact that we permanently work with matter subjected to limitless transformation. It is fasci­ nating to follow its trends and assorted varieties. This is what I find so unusual and interesting. Furthermore, it testifies to the quality of the human intellect. B ad memory, repressed memory D. Czaja: We are speaking the whole time about the positive function of memory, memory that sal­ vages, creative memory, and, finally, memory build­ ing our identity thanks to which we know who we are and where we come from. I would like us - and by no means due to contrariness - to speak for a while about the sort of memory that can produce resistance and about unwanted, negative memory. Our discussion thus cannot lack Nietzsche and his celebrated and highly controversial text : On the Use and Abuse of History for Life. What does Nietzsche tell us? He declared more or less: why do you want to re­ member? This is the hump that you carry at all times. The excess of history has seized the plastic force of life. It 25 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI no longer understands how to make use of the past as a powerful nourishment. A whole diatribe against histo­ rians and the historical sense. Nietzsche criticised a stand that perceives the world through the prism of sight always focused on the past. He was irritated by the fact that in this manner we build a society that erects shrines to the past and the old. My question too embarks upon this Nietzschean motif of memory that could become a burden and an obstacle, and which does not create but hampers, es­ pecially if it pertains to a cohesive tribal group. Take the example of the war in the Balkans. It is said at times, while observing the frenzied Balkan melting pot, that, paradoxically, if local population groups re­ membered less and did not accuse each other of the suffering endured in the past, during the lifetime of their fathers or grandparents, and if they were capable of forgetting, then the bloody massacres of the 1990s would have never taken place. What is your opinion about such a portrayal of this issue? R. Kapuściński: I do not share this opinion. I disagree with Nietzsche, especially considering that today we endure assorted problems involving memory and there exist a number of serious threats entailing memory loss. On the other hand, here are several remarks about tribalism. Unfortunately, this particular word is en­ dowed with a negative meaning and Africans find its use offensive and prefer “nationality” or “people”. They consider tribe or tribalism to be anathema. In order to understand what actually took place in the Balkans it is necessary to introduce a certain dif­ ferentiation, to distinguish between tribal awareness and its use for political purposes and strife. This some­ what resembles the use of a knife to cut bread and ... throats. The same holds true for tribalism, which in itself is an enormous value to be applied either for the sake of a political game or one conducted for winning power and certain political profits. From this point of view, tribalism is a powerful feeling of local commu­ nity, neither better nor worse than any other emotion. In political games it is possible to make use of every sort of feeling with a tangible outcome. In the Balkans such emotions were applied for destructive and out­ right murderous purposes. After all, scores of genera­ tions led normal lives in harmony. Mixed marriages abounded. Pińsk, where I was born, was an interna­ tional small town, where 72% of the population was composed of Jews, Ukrainians, Byelorussians, Latvians and Lithuanians. There was no feeling of radical ani­ mosity. Leaving Pińsk I was bereft of all ethnic aware­ ness and was even unconscious of its existence. We all lived together. As long as a burning fuse is not inserted into such diverse matter - and this can be done only from the outside - there is no threat. It is not part of man’s nature, and without that external factor he will not become ablaze with hatred. This is simply some­ thing that man lacks. D. Czaja: I seriously doubt it. After all, we all be­ long to “the tribe of Cain”, right? I recently watched a shocking British documentary about Srebrenica. N at­ urally, we know that men have been killing as long as the world exists, but the scale and type of those murders, totally impartial, exceeds all boundaries of our imagination... R. Kapuściński: True, this is already bestiality. Once the wheel of hatred is set into motion it be­ comes difficult to stop it. I constantly repeat that I am concerned with one thing: that people will never start anything of this sort by themselves! Take the example of a multi-tribal African town in which every inhab­ itant has his street and house. Nothing special takes place. Suddenly, one day, agitators arrive and declare: “Listen, you’re poor while that man on the next street is a member of the ruling elite; wouldn’t you like to be one, too? If you continue to remain passive you’ll die of hunger and achieve nothing...”. This is the way things start. People go into the streets brandishing machetes and start fighting “for their cause”, killing and assaulting. This is the type of mechanism I am concerned with. More exactly, I am anxious about the fact that such a feeling of tribal affiliation may be eas­ ily used for political purposes. D. Czaja: I agree, but it must fall on susceptible ground. Inciting one against the other only awakens dormant demons. And they do really exist! R. Kapuściński: True, very often they only have to be awakened. I do not maintain that man is an ideal creature, but I do claim that every person contains all sorts of features. It all depends on the sort of traits to which we refer and which we stir. I affirm that man as such does not act in this manner as if “from the in­ side” and that only certain circumstances will awaken the negative, dark side. This is what I have in mind. True, such darkness exists as an imminent component in a dormant state that could be described as passive. In order to achieve it, it is necessary to create suit­ able conditions. This is the case with tribalism. On the other hand, I repeat obstinately that clan, family or tribal bonds are an extremely positive emotion since it enables us to function in the world. An individual simply cannot exist outside a clan. This is the essence of the philosophy of African societies and, generally speaking, the philosophy of clan societies as such. Here lies also one of the differences between the East and the West. In Western civilisation it is the in­ dividual who is the most prominent, and we deal with the liberty of the individual, his rights, and so on. In non-Western societies the situation is the reverse supreme value is attached to the collective, a fact that simply follows from different historical experience, i.e. the individual could not survive in conditions created 26 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI by local poverty and is forced to seek the support of the community. Only the latter is capable of facing Nature. The individual is incapable of doing this and of taming Nature. In a word, subjugation to the col­ lective is a condition for endurance in contrast to developed Western civilisation where the individual can easily survive and relish assorted rights. This is a certain luxury, i.e. the enjoyment of civic rights and similar privileges that the highly technological society can well afford. Poor society, dependent on Nature, cannot afford this. Back to the Balkans. The whole story, as we know, started at the time of the Turkish invasion. Previously, this was a normal and peaceful community. A t a cer­ tain moment, tribal animosities were stimulated and kept alive. A t this stage, the basic issue comes to the fore. My theory about the origin of tribal and national conflicts claims that war did not start on 1 Septem­ ber 1939, nor did it break out on the day when the first shots were fired. In the contemporary world, war begins with changes in the language of propaganda. Whenever we observe language and the way in which it transforms itself and certain words start to appear then it becomes obvious that suddenly there come into being such terms as: enemy, foe, to destroy, to kill ... i.e. there emerges a language of aggression and hatred or, to put it differently, so-called hate speech. There is still no sign of war and nothing is said about it, but the language of communication begins to alter. A t that very moment, in the wake of those vagaries of the language and their intensification, we notice the looming menace of war. This process could be classi­ cally observed in the Balkans. I claim that each war, be it in Iraq, the Balkans or any other country, starts in this manner. D. Czaja: Let us, therefore, make matters clear. Our issue presents an extremely interesting fragment of the most recent book by Paul Ricoeur on history, memory, and oblivion. We include a chapter on how to successfully tackle the difficult problem of bad memory. This is a thoroughly practical question and I am even inclined to agree with you that tribalism as such is not a threat. The war in the Balkans has come to an end, and now what? What about memory that does not wish to forget? What should be done about it? It is easy to say: testify, educate, and teach. All this is fine, but we do not really believe in the effective­ ness of such activity. After all, we had our Sqsiedzi. We also recently held a difficult and painful discus­ sion about Jedwabne. Now what? Should the whole problem be simply described, explained, recalled, and taught at school? Certainly. But something else must also be done. I agree with Ricoeur who wrote about the need for the Freudian term: “the work of mourn­ ing” , some sort of grief tackling the past. Powerful suf­ fering, a process of filtering the facts. Otherwise, when traumatic experiences of the past become relegated to textbooks or even, as in the case of Jedwabne, state ceremonies are held, without private mourning we shall as a community enjoy the comfort of feeling that everything has been already done and now we can en­ joy peace and quiet. It has all become part of the past. What is your opinion? R. Kapuściński: Naturally, this is an extensive theme, dramatic and, for all practical purposes, one that does not offer any solutions. I have in mind the fact that the moment when such development has been revealed, the dynamic of destructive processes is appalling. Once this Pandora’s box has been opened it becomes extremely difficult to close it again. It will probably be never possible to shut it tightly, a feat that will remain unaccomplished for the next few genera­ tions. It is here that time starts to exert an impact. The once incited bloody conflict and the instigation of hatred possess terrible results and cannot be set right in a brief space of time. This is an exceedingly pain­ ful circumstance. Man’s great frailty consists of the fact that he is unable to abandon it either ultimately or satisfactorily for many generations. Up to this very day, despite the passage of decades, certain societies are completely unable to confront reality. By way of example, Japanese society still refuses to settle ac­ counts with the memory of its past crimes. This great nation is incapable of even approaching the problem. I believe that the task in question is too demanding and horrible ... D. Czaja: But something must be done and things cannot be left unchanged. R. Kapuściński: Theoretically, you are right. Naturally, I have in mind good will and intentions. In such cases it is necessary to return to those problems, face them, and mull them over. Once again, this has to be attained with a conviction that in this case too there functions an approximation mechanism, i.e. that we may only draw closer to the solution of such ques­ tions. This is a case of human weakness, and matters of this sort cannot be ultimately resolved. D. Czaja: Perhaps this could become the moment when it becomes possible to embark upon the work of, so to speak, wise forgetting. The latter would involve grief or at the very least be preceded by some sort of reflection, if not atonement. R. Kapuściński: Yes, this is certainly right. None­ theless, the process in question could be accomplished in relation to only a certain part of society or individu­ als, but it is difficult to imagine that it could refer to entire societies and communities. D. Czaja: I insist that something should be done because scores of examples testify that a simple ejec­ tion of traumatic past events from memory actually does not yield anything. 27 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI R. Kapuściński: It generates nothing because real­ an avalanche, a burden that makes life impossible and produces permanent exhaustion. Existing information exceeds many times the capacity of the average hu­ man intellect. Finally, the third threat involves the enormous acceleration of historical processes. This means that history used to follow a slow course. Three hundred years ago nothing took place, two hundred years ago - the same, and the human mind was adapted to that tempo. Man could absorb historical moments and those of his life. History exerted a stabilising effect. Man lived in a constant environment, which he was capable of encompassing within his memory and mas­ tering. Now, due to terrible acceleration, on the one hand, temporal and, on the other hand, spatial, with space and time acting as our two fundamental orien­ tation points in the world we have lost the feeling of stabilisation and enrootment in the world. D. Czaja: How would you, in connection with this multi-trend loss of memory by contemporary society, define our epoch, the time in which we live? By way of example, Pierre Nora, author of the already classi­ cal Les Lieux de mémoire, seems to be saying something quite different: we live at a time of commemoration, a time of gathering memories. Take a look at numerous memory “sites”: museums, archives, compendia, dia­ ries, monuments - assorted “appliances” for remem­ bering. What is actually taking place: are we living at a time of memory or a time of forgetting? R. Kapuściński: Naturally, museums and archives do exist. I, however, am concerned with something quite different, namely, that more and more of our interior is being extracted and delegated to assorted institutions. I have in mind the entire institutionalisa­ tion and bureaucratisation of memory. Various insti­ tutions are being established - in Poland, for example, the Institute of National Remembrance - to organise our memory. We are becoming increasingly convinced that “they” will deal with the issue at stake. “They” have their archives and the individual, as I have men­ tioned, is getting rid of his memory and dispatching it to an anonymous institution. I am concerned with dis­ tinctive memory, the sort that differentiates us. This is the memory that we develop in time and via which we create ourselves, our identity, and personality. We differ, i.a. due to the fact that we have diverse memo­ ries, that each one of us remembers different things and values, and becomes attached to certain stages or types of memory. Furthermore, I am concerned with the fact that the statement that we live at a time of remembrance can be at most a symbol of the fact that we live at a time of increasingly institutionalised memory and less so at a time of memory as a personal, private value. D. Czaja: Perhaps it would be possible to com­ bine those two things. It could be deduced already ity stays on. D. Czaja: Sometimes, it returns with even greater force. R. Kapuściński: Yes. I think that this is one of those weaknesses of human nature, the nature of societies with which we simply do not know how to deal. There are multiple things about which we do not know what should be done. They entail great themes and equally great weaknesses, such as human cruel­ ty. For centuries, people have been embarking upon similar questions and we are still incapable of tackling them successfully. Dostoevsky was always fascinated by the mystery of unnecessary, disinterested cruelty. A person has killed? Yes. But why does he quarter, slice, boil, why does he additionally... why, why...? We are incapable of resolving such questions. The essence and greatness of the humanities probably lie in the fact that they recognize the existence of a range of queries to which we shall never find solutions. Threats to memory and time of commemoration Z. Benedyktowicz: Let us now discuss the threats to memory looming in contemporary culture, which you mentioned on the margin. In what domains of life would you situate them? O f what are they supposed to consist? R. Kapuściński: In my opinion, there are three such threats. The first entails the enormous develop­ ment of mechanical memory carriers, which means that man is slowly unlearning the art of remembrance. The art of memory is something that has to be mas­ tered; one has to learn how to remember. Today, everything is transposed into a computer, a book, a record, an encyclopaedia. We no longer- as has been the case until recently - have to learn everything by heart nor do we have to train our memory since eve­ rything is recorded on assorted carriers. Memory is as if relegated from our heads and transferred into me­ chanical memory carriers although it is an absolutely essential part of human awareness, which Plato de­ scribed as the soul. The process of getting rid of the art of remembrance poses a very grave menace for human personality. This is by no means a purely mechanical problem. It is something more: it pertains to man’s skills and ability to think, to his and our identity. This peril is growing. In the course of the development of the “net” and the computerisation and electronisation of life we shall steadily become invalids as far as our memory is concerned. The second threat facing memory is, in my opin­ ion, an excess of data. As the British say: abundance of riches. Human awareness is simply flooded with such an amount of information that it is no longer ca­ pable of mastering it. This excess acts in the manner of 28 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 29 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI from what you have said that the search conducted in one’s past, described by scholars, the quest for family genealogies, literary or cinematic returns to the time of childhood, museum tours, the universal predilec­ tion among readers for diaries, and various types of nostalgia, in a word, the whole movement “towards memory” is some sort of a counter-reaction to the earlier mentioned civilisation acceleration. Could this be an instinctive defence against Milosz’s accélération d’histoire, that powerful and still encroaching variabil­ ity of daily life? R. Kapuściński: I do not claim that these phenom­ ena exclude each other. I do maintain, however, that the situation in which the art of remembering is hand­ ed over to institutions is a dangerous tendency. Nor do I insist that this is a case of either one or the other. We know that by the very nature of things man is a lazy creature and prefers to seek diverse facilitations in life; hence I discern in this process a trend towards rendering life easier. This is not a charge addressed against technology. Imagine, however, a situation in which everything has been already computerised and suddenly a virus attacks this digitally recorded mem­ ory. It could then turn out that we shall remain to­ tally deprived of all memory. Naturally, I am speaking about certain hazards, those bad paths of civilizational progress. I do not maintain that all is a catastrophe nor do I prophecy the end of the world. Z. Benedyktowicz: Earlier, you mentioned threats facing memory in the contemporary world in connec­ tion with the development of new technologies. To what extent, in your opinion, could conventional di­ visions into societies “with history” and “without his­ tory”, once existing in anthropology, be referred to the contemporary world? Is it possible to speak today about “societies with memory” and “without memo­ ry”? Characteristically, American culture used to be described as culture without memory not because it has a relatively brief history but also owing to a dis­ tinct appreciation of the present, for living for the mo­ ment, for life without that constant gazing into the past, so typical for Europe. Quite possibly, the absence of significant traumatic experiences is the reason why in that model of culture people are so insensitive to the past and do not experience so strongly the pres­ sure of the duty to remember and to conserve memo­ ry. Is American culture really like that? How does this appear from the perspective of your American experi­ ences? R. Kapuściński: We live in a world in which mul­ ticultural qualities are a norm. We are enclosed within a world of assorted cultures and traditions offering us totally dissimilar commodities. On the one hand, we are dealing with societies dominated by oral cultures: i.e. the societies of America, Latin America or Asia, where this symptom of values really prevails. There exists yet another type of society, bearing the heavy burden of historical thought. It includes our society and European societies in general. History constitutes a large part of our culture: historical thought, the sym­ bolic of historical memory, the feeling of a continuum in time. Then there is a third group of new societies, whose roots stem from emigration and whose history is relatively brief: the USA, Canada, Australia, and oth­ er, smaller ones. They are no more than 200 years old and are not burdened with history; thus their world faces the future. One could say that the future is their past. But this too is changing. Take a look at all that, which transpired in the US in the wake of 11 Septem­ ber. This was a classical example of building own tradi­ tion, a nobilitation of patriotism, and the construction of identity around such symbolic signs as the flag and the anthem. These new societies clearly experience the need to create national identity, which they can­ not derive from the past since they simply do not have it. They lack some sort of a “battle of Grunwald” or an event with a similar rank. Hence, they are compelled to erect this “past” ad hoc. I would not be inclined to say that this is a bad thing. Generally speaking, they find the idea of hierarchising culture strange. Such a society is what it is because it has a certain history and simply has to be accepted as such. D. Czaja: Nonetheless, it is possible to observe in American culture also other types of a return to the past, this time in a rather more grotesque version. Take the example of the rather comical snobbery for “the old”, naturally in its European version. “American” books by Eco or Baudrillard mention all those churches or castles transferred to distant Idaho and there recreated anew brick by brick, as well as other artificial practices of prolonging one’s lineage. Naturally, this is not only an American speciality. What are we to think, for in­ stance, about the contemporary phenomenon - actu­ ally, a fashion - for an artificial resurrection of the past, a costume-like enlivening of memory? You mentioned a moment ago the battle of Grunwald, which reminds me of a certain amusing newspaper article about the annual recreation of the “battle of Grunwald” on the historical site, involving teams of knights, “our” men and the enemy, using swords and lances and engaged in armed skirmishes. Interestingly, the outcome is not historically predetermined. I even recently heard that the Teutonic Knights won [laughter]. How would you assess those returns to the past, the whole process of putting on - literally and metaphorically - someone else’s costume? Just how sensible is this theatralisation of memory, which some might find funny and others - grotesque? Do such journeys into the past actually assist in regaining memory? R. Kapuściński: I would say that as long as people are not killing or setting fire to each other... 30 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Africa. Photo: Ryszard Kapuściński 31 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI D. Czaja: ... then let them play... R. Kapuściński: Yes, let them play. I, theretofore, hanged...” sort. Everything is forgotten. Something quite different is at stake, and this is a model of culture totally different from its European counterpart. Start with the fact that the dead must be immediately buried. The first reaction is to instantly inter the person who died or had been killed. There is no funeral ceremony or prepara­ tions of the sort known to us... This fact is also connected with a totally different attitude to time, its treatment and experiencing. If an ancestor is recalled then not as a martyr but because he is still alive, participates in the life of the community by giving advice, metes punishment or reprimands; in a word, he remains next to, and together with us. Signifi­ cantly, such ancestors are buried in the direct proximity of the homestead. Numerous graves are located next to homes and often the living walk over them. The ances­ tor seems to have departed but he remains an extremely ambivalent figure. It is impossible to totally forget him because he continues to function. Illness among the liv­ ing could be a sign that we have neglected some of our duties vis a vis the ancestor, who in this way reminds us that he still exists. Z. Benedyktowicz: Perhaps this awareness that ancestors continue to accompany us does not generate martyrological remembrance and cultural martyrdom? R. Kapuściński: Yes, because belief in the presence of the deceased is extremely strong. This holds true not only for African religions. Such a conviction about the return of the dead is a constant component of numerous religions in which the boundary between life and death is never final or total. Such an approach remains so abso­ lutely at odds with our culture in which death is a terrible caesura. There it is fluent reality. Consequently, despair is also dissimilar and extremely theatrical, since basically death is something quite natural. I always experienced this as a problem on assorted African frontlines. Some­ times, accompanying these men I realised that they were facing certain death. They, on the other hand, treated it as something normal; quite simply: someone dies. The relation between the living and the dead differs. This is a positive philosophy inasmuch as death does not produce such a terrible gap in the world around us. It is not hor­ rendous tragedy or insufferable pain. Remember that the average African woman used to give birth to twenty children and that throughout the whole childbearing stage in her life she produced a child year after year. Out of this total some five children sur­ vived, quite a large number. If, therefore, a woman bur­ ies her children each year her attitude towards death is totally dissimilar to ours. She lives and simply gives birth to successive offspring. The relation towards death and life is totally different. In certain Latin American coun­ tries I often accompanied groups of Indians. In Bolivia or Peru, I would suddenly see a father carrying a small coffin made of plain boards to be buried in a cemetery high in the mountains. A thing quite inconceivable in would not perceive anything blameworthy in those phe­ nomena. Naturally, this is connected with the fact that we are living in a world of intensively functioning mass culture and, as result, a world of enormous deposits of kitsch, which has already become a permanent element of culture. Some might find this to their liking, while others might not; these mass culture phenomena can be ignored or criticized but they shall objectively exist. Willingly or not, we are compelled to participate in this process. Z. Benedyktowicz: My question about American culture has also a second hidden agenda. Naturally, we know enough about American pop culture and numer­ ous phenomena, including embarrassing ones, from this particular domain. On the other hand, if we inquire about the best chairs of classical philology in the world then it turns out that, as Zygmunt Kubiak said during a discussion held by our editorial board, ancient Greek studies flourish best at Harvard... R. Kapuściński: It must be kept in mind that Amer­ ican society is highly diversified. The campus phenom­ enon takes place also in this world. But this is a closed enclave, almost totally isolated from society. It is, and is not, America. True, in each academic domain you en­ counter all: means, ambition and talent. These people are intentionally drawn there and enjoy excellently or­ ganized work. Such campuses represent the highest pos­ sible level. The whole problem consists of the fact that they exert but a slight impact on the rest of the country. This is also the reason why I find it difficult to say that all those phenomena are actually “America”, just as those who are familiar with Africa find it difficult to use the name: "Africa”. “America” and "Africa” are comprised of so many realities simultaneously, so many different worlds, at time highly contradictory, that the applica­ tion of a single name in order to encompass everything is simply misleading. z . Benedyktowicz: I would like to ask about yet an­ other detail, closely connected with historical trauma and ways of overcoming this sort of memory. In his re­ view of Rondo de Gaulle’a, a book by Olga Stanisławska, Jacek Olędzki wrote about an issue strange for the Euro­ pean: African museums, even those focused on coloni­ alism, lack martyrological memory. In other words, the strong presence of the cult of ancestors seems to have replaced remembrance, that specific process of concen­ trating on the painful past so familiar to us from personal experience. Is this really the case? R. Kapuściński: Let us start from the fact that there are no European-style museums in Africa. They are mu­ seums only because that is their name and they do not display anything of special importance. No such institu­ tions exist. Local culture and tradition lack a remem­ brance site of the “here men were shot, there they were 32 �Ryszard Kapuściński • ON MEMORY AND ITS THREATS - RYSZARD KAPUŚCIŃSKI Poland, but understandable within the rules of local cub ture. why he travelled across the world, attempting to render the Greeks aware of the nature of their culture when facing other cultures. Z. Benedyktowicz: Thanking you for accepting the invitation of our editorial board and for the stimulating conversation I ask once again: when can we expect your book to be published? R. Kapuściński: Without disclosing too much I would like to add that this book has produced grave problems. I chiefly have in mind the way in which I should control the entire classical material. After all, there recently took place a significant breakthrough in historical research, and in the past years we have all wit­ nessed a great revolution in this domain. Consequently, unruffled traditional science about antiquity is starting to become somewhat part of the past. There exists a vast new literature on the topic, with which I am mak­ ing my very first acquaintance. Since the whole time I have maintained contacts with my friends, experts on antiquity, they assist me by proposing various interesting titles and urge: “Look, this could be useful, and you must read this or that”, to which I respond: ”1 shall never fin­ ish writing this book!”. Naturally, the proposed studies are extremely interesting and I eagerly study them since they recommend is an entirely new approach to history, extremely vital and in accord with novel tendencies de­ scribed as postmodern. Consequently, there is no way out: this Herodotus is still growing. Arrangement of discussion Dariusz Czaja The editors would like to thank the author and Ms. Iza Wojciechowska for the photographs and cooperation. “I shall never finish this book!” Z. Benedyktowicz: I have the impression that so far we have said too little about the book you are now writ­ ing: Podróże z Herodotem. Here are a few details. I know that the book, albeit with a famous ancient historian in the background, originates from individual, private memory... R. Kapuściński: ... both mine and his. To a certain extent this is a highly autobiographical book based on authentic experiences. Everything started when in 1956 I was presented with the idea - an exercise of sorts - of a voyage to India, Pakistan, and Afghanistan. Naturally, it accompanied me all over the world although not always. Now, years later, I read Herodotus anew. But this is ex­ actly what happens with a book - obviously, if it is good and outstanding. It turns out that each time we read it as if it was new. The extraordinary feature of a great book is the fact that it contains many books, or rather their endless number. One could describe it as multi­ text. The extraction of those assorted texts depends on when we read the book, in what sort of circumstances, mood, and situation, and what we seek in it at the given moment. Summing up: I regard Herodotus to be a teacher of sorts, who taught me perception of the world as well as an attitude towards others and different cultures. After all, he was the first globalist, the first to understand that in order to comprehend one’s culture it is necessary to become acquainted with others, since the essence of our culture is reflected only in the latter. This is the reason 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bb339097f7bbaa1483f292fb1a5ac512.pdf 0c7a97f211af5521fce71bbe785994c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6503 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6075 Title A name given to the resource The "Province" from an Anthropological Viewpoint / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.34-40 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text C Z E S L AW R O B O T Y C K I The "Province” from an Anthropological Viewpoint. Reflections from the Perspective of the Dilemmas of Cultural Communication T he dilemmas of cultural communication ap­ pearing within the context of deliberations on the province must be additionally explained by resorting to a characteristic of the context surroun­ ding this particular category. In numerous convictions and expectations “the province” is associated with folk qualities or is an au­ tonomous reality contrasted with the “centre”. A c­ cording to such opinions, provincial and folk space contains truths of life, ethical values, and an authentic experiencing of the world, which can be juxtaposed with illusion, falsehood, and the superficiality of ex­ periences offered by the contemporary, global man­ ner of communication. Another prevailing conviction claims that even if those positive values had been al­ ready composed in a certain manner and participate in new contexts they still remain attractive for social dialogue. On the other hand, folk qualities as a derivative of the province produce today ambivalent attitudes even among experts on folklore and folk art, ethnographers and anthropologists. The conceits: “folk qualities”, “folk culture”, and “provincial culture” are applied in assorted meanings and upon different levels of interpretation. Since men­ tion is made of a special reality composed of behav­ iour, values, and ideas as well as their material dimen­ sions, points of view are easily confused owing to the differently understood ontological status of this sort of culture. A relativisation of world outlooks and man­ ners of using descriptive categories in social dialogue results in paradoxes and dilemmas that appear to be irremovable from the contemporary reception of the world of culture. Upon the level of description and scientific (re­ search) interpretations it is said that: 1. The class definition of folk culture has been jected already long ago. In its contemporary form folk culture is an attribute neither of the peasantry nor even of the inhabitants of villages nor a yet differently comprehended province. It appears, as a rule, in the form of cultures accompanied by an adjective (such as: suburban, corporative, local, regional, or others). After all, in order to be able to speak about such cul­ ture it suffices to think about social or symbolic reality as long as it meets the need for emotional solidarity, is a framework of joint convictions, and assists in the discovery of a feeling of identity in assorted lifestyles. 2. For years folk culture known from ethnographic descriptions has not existed as an autonomous func­ tional entity containing concurrence between the type of the economy, material cultural endowment, type of social organization and the religious and mythicalmagical world outlook. In this sense, folk culture is only a reconstructed historical model, and in such a form it is of use for regionalists as an historical context in interpretations or quests for local originality. 3. A t present, it is much better to speak about “provincial culture” as a qualitatively diverse reality produced by various elements of assorted former cul­ tural entities (including folk ones) but composed dif­ ferently. This new whole is extra-technological and consists of mental structures often expressed in iden­ tical rituals and customs but lacking mythical and magical senses; consequently, they become an eclec­ tic mixture of ceremonies possessing new costumes and often banalised meanings. This is the opinion of an expert on folklore engaged in observing so-called new folklore (Kowalski 2004: 156-158). 4. Provincial culture is a variant of multi-form con­ temporary culture. The latter is universal, technicised, and can be variously rendered ideological, variable, and multi-value. It is the scene of a game and an exchange of values entailing the emergence of numerous returns and transformations. This nature of contemporary culture is the reason why each element or variant can easily become its magical, i.e. provincial version (even if only due to changing fashion), although there also occur returns to the centre of life in a reconstructed or partial form. 5. Contemporary so-called postmodern stands per­ mit a multiplicity of views of the world, treating them all as enjoying equal rights. A frequent symptom of the present-day way of experiencing the world is once again a quest for the exotic, truth, authenticity, and profundity; such declarations are considered suspi­ cious and beyond deeply justified convictions. Is it, however, possible to refuse us, contemporary men, the ability of experiencing the metaphysical nature of the world, or is metaphysics finally dead? Such questions too can be provoked by reflections on the province. Within the context of the above-mentioned theses re­the province and its representations - folk qualities - occur in several ways of deciphering culture texts. They could include: 34 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT 1. interpretation meta-texts. In those cases, folk qualities and provincialism refer to values and ideas; 2. folklorism - brings to mind folk and amateur art and practiced anew folk customs, the stage, commer­ cialism, agricultural tourism and similar ventures; 3. folk culture comprehended as a model of histori­ cal social and cultural reality, the outcome of studies but also of scientific creation; 4. counter-culture (alternative cultures) - reach­ ing for the resources of folk qualities and provincial­ ism in order to propagate certain lifestyles, the theatre, and forms of expression as ideological protest against technicised life deprived of spiritual qualities; 5. ideas and practices of regionalism, propagating the portative slogan of so-called small homelands. In those instances, folk culture provides signs of affilia­ tion and identity despite the fact that the small home­ land is an anthropological (literary and sociological) hypostasis and not reality. In such an application one could say about folk cul­ ture and its participation in provincial culture that: 1. it belongs only partly to the contemporary rural environment, 2. the environment of provincial culture (space and society) is differentiated due to the type of con­ sciousness, and thus organized differently than has been described by researchers dealing in the past with folk culture, 3. it is a created, mythicized vision of the world without any dark sides, 4. as a lifestyle and manner of thinking it belongs not only to rural space but cultivates its ideal vision in different surroundings, 5. as a scientific meta-text it is has been created anew and belongs to the dictionary of interpretations. The conclusions are as follows: Folk culture is more myth than reality. It is a collec­ tive story about the past moulding certain world out­ look spheres. It can be also the foundation and value of critical assessments of contemporary behaviour. Con­ victions about the natural character of folk culture and the province also refer, as is always the case in history, to contemporaneity, and are used within it (politics, culture, the regionalist movement). Nonetheless, it is not folk culture in the traditional meaning of the word. New folk culture, the sort that the province requires, mixes tradition and knowledge. History, literature, and ethnography appear on the level of usage and common narration. It is, after all, easy to read a book and refer to an expert who will say what is folk and characteristic for a given region. This sort of application is dominated by the local, integrating and identity-oriented dimension. Its cultural expressions are carnivals, holidays, festivals, fairs, regional lessons, agricultural tourism, etc. An anthropologist of culture observing these is­ sues, familiar with their nature and expert regarding meta-textual descriptions, becomes embroiled, to­ gether with a trained ethnographer, in dilemmas of social participation. Here, the anticipations of local communities entitled to raise their provincialism to the rank of essential values are focused on the author­ ity of science and institutions traditionally regarded as a source of knowledge. This is at odds with the ironic postulates formulated by anthropology in relation to the description of reality. The anthropologist would prefer to stand to the side and observe spontaneously occurring processes. It has to be said outright, howev­ er, that today spontaneity is constant communication and exchange. On the present-day level of social awareness the scholar cannot avoid questions or refuse to render as­ sistance in the emergence of new forms of using folk culture. The province is not cut off from information, but takes part in global communication according to the same principles as an anthropologist of culture. Let us thus draw a suitable conclusion: we all create mythicized, imaginary realities, with some of us doing this in the province and others about the province. Such is the plight of the contemporary humanities. The above theses can be illustrated by a sui generis interpretation proposed in the title and already partly presented. Undoubtedly, the issue at stake is multi­ dimensional. The province remains an important object of studies pursued by anthropology when we treat the topic realistically; in a metaphorical and conceptual sense the province is an interpretation category. It is also a figure of thought or a stereotype in the catalogue of the concepts of common knowl­ edge. The use of a concept in assorted contexts and discourses grants it meanings, upon which a discussion should cast light. It is thus worth conducting if only an approximate analysis of the semantic field of the incriminated concept and thus demonstrate what sort of functions it fulfils in language and culture. I shall carry out an analysis of the select vocabulary comprising the semantic field of the concept of the “province” by resorting to my research and linguistic experience. In this fashion, the lexicon used in the analysis will remain highly incomplete, not to say arbi­ trary, just as in the case of every individual reception of reality. What is my intention? This is what Regine Robin wrote: a search for the meaning of the text, sentence, and expression calls for certain work with the text, an ostensible configuration of the continuum and order of the statement so as to arrange it anew and render it a significant legibility [...] to search for the meaning of the word denotes an analysis of all its applications or contexts ... (Robin 1980: 252). The effectiveness of this method in anthropological interpretations has been already shown in reference to a 35 �Czesław Robotycki • THE “PROVINCE” FRO M AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Sulejówek literary text submerged in ethnographic detail. I have in mind an analysis of Konopielka by E. Redliński (Galasińska 1989) as well as a id e n tic publication by art historian treating sources flom a Polonocentric viewpoint (Robotycki 1995i. Jędrzej Bartmiński made fullest use of this method for other purposes in Infs ethnolinguistic dicyionary (Bartmiński 1996,1999). The essence on the method in question is the impo­ sition upon the texts of three networks of relations: the network oi definitions corresponding yo the semantic function, the network: of thematic or concnptual con­ nections delineating thc asiociation group (i.e. positive solhtions) and oppositions (negative connections), and thc verbal network indicating the functions of some­ one or “functions on”. Whila dereemining tine domi­ nant (core) of the field there comes inio being a col­ lection of expressions identifying nhn latter. The usw of the ybovy-mentioned networks consists of discovering relations amidst words cnmprisSng the field. In the case of the dnminant “province” I acted in the following manner: from the open set, i.e. represen­ tation. of style s ot linguisticstatements (I took into aeoount literature, science, the essay, and the Polish vernacular) I selecied examples of definitions, tire us­ age of words, and descripsions of activities connected with the eoncept of the “province”. This provided a barely apnfoximate structure of the finld, but iutficient fot my initial recognition. (A further part o( the argu­ ment 'will de monstrate the sort of texts I used while seeking the context of application; it nlso contains (eterencei to pertinent literature). In this manner, thy positive "province” (+ ) enteils: —associations with: Nature, tranquillity, calmness, order, the “smkll homeland”, — distingnishing features expressed by adjective­ telling us that it is looal, kamliSiar, close, unamkignous, — it is evaluated as noble simplicity, the prime fount, an obsnrvation point and an ethical yssessment of collective life, 36 - it (its essence) is expressed i n a calm lifestyle, a certain manner of perceiving the world, and the predominance og positive social relations, while as a plaice of residence it is an environment endowed with o large social capital owing to tire afore-mentioned lo­ c al qualities. The oeposite provence (-) is: - a cencre, a town, grand monde, and Warsaw, charaoterised as alien from the viewpoint of tire province, thaotic, inimical, and incomprehentible. Equivtlents deprecating (-) the province from the point of view of the centre include such expressions as: - country bumpkin, “villager”, simpleton, brute, psasant, “mohair” (wearer ok a mohair beret), folklore, “the sticks”, ignoramus. They ohaeacterise a state of backwardnes s, a lack of underscanding tor the spirit of the time and new perspectives, primitive pettiness and a quarrelsome nature. In both the positive and negative valorisation of elements oC the semantic field of thf category of “the province” there addicionally appeaee the problem of langu age and dialect, recognisable as a feature or nragmotics. The dialect can tie a positive featues: as the lan­ guage used ait home or the sign of a group; - with a negative signs it cam be classified as an cpposition: the sign of ucskilful ice impeired speech - che pragmatics oC statements. Already such initial recognition fhows that when roe say: “province” we are dealing to t only with a cat­ egory of linguistic descripti“ n buc also with anthropo­ logical and ethno-linguistic reality (boeh words con­ ceal social meanings arid colleotive ecnceits). From this point of -view, tire province ccn become the object of observation and anthropological, sociological or historiccl ftudios. It should be kept in nknd, however, that we are speaking about something that lies simul­ taneously in the domain oo languaae and culture. In ehis skecdi I aim interested prim airily in ala possible as­ pects and types of refleceions about the province that eppear in anthropological tents, sfudies on folklore, anthropologising sociology, and the belles lettres (re­ gardless of the way in which we shall conceive the lat­ ter). I shall ehus indicate further examples of the ranye end m am ur of writing about: the provmceoriginating erom the earlier mentioned fom ain oh reflestsons purlued by the humamtiet. By referring only to particular works I trees them as an illustration of the diversity of the issues under examination. 'The province io thur depicted as a “ lace ol res idence albeit pocseseing special conditions. It is anthropologi­ cal spate domesticated by cocstant symbolic valorination and deciphering, and spans nrom the cosmologecal dimen “ion to folklore. This is the way it was described Hey. andiropologists and ethnographera (Benedyktow- �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT icz 1992, 2007; Czaja 2007), folklorists (Bartmiński 1990), and men of letters (Vincenz 1980). Such a place of residence can also become the site of individual withdrawal or a collective demonstration of certain social stands connected with social criticism known as anti-globalism. In those cases, living in the province is a conscious choice of life in alternative communities, often inclined towards specific forms of creativity and expression (Sztandara 2001). Problems relating to, and rhetoric making use of the prime category of our reflections are also to be discovered in texts on the so-called small homeland. Here, the province is connected with such categories as tradition, invented tradition, folklore, and history. All serve the construction (and according to the local population - the recreation) of local “genuine” tradi­ tion. Convictions about the truth contained in folk­ lore and regional history stem from a certain categori­ cal axiological stand generating tradition, the latter being nothing else than the past brought up to date. In this case, tradition is also a specific comprehension of time and chronology. These dimensions are either downplayed or not noticed as essential. I deliberated on them upon numerous occasions (see: Robotycki 1998). It is worth drawing attention to the fact that authors writing about local history are to be encoun­ tered in almost every locality. They treat questions of chronology in assorted ways, from historical attempts, i.e. critical precision, to freedom of operating with facts. I found such examples in Poronin (Bafia, Nocoń 2004), Jurgów (Ciągwa 1996), Legnica (Urbański, no year of publication), Dobrocice (Wrońscy 2007), Be­ jsce (Bajka 1994), Wójcin (Wilczyński 1995), Brzesko (Wyczesany 2000), Iwanowice (Miska 1993) and many other localities. I cite only several examples from my collection of local monographs. What about the “small homeland”? This term, traves­ tied in daily language and once applied by Stanisław Os­ sowski (private homeland) and Stanisław Vincenz (small homeland), is today regarded as a real being. Meanwhile, in the case of both authors it was a spatial correlate of the imaginary world, a function of a subjective, emo­ tional perception of reality. Currently, use is made of in­ creasingly distant associations. In the semantic relation “the small homeland”: space and pragmatics, distinctly shows a preference for real space (area). The cultural ef­ fect of changing meanings in the lexical domain of the “province” is visible in collective activities. We know of numerous socio-technical operations intent on render­ ing the place of residence a realistically comprehended homeland. Literature on this topic is enormous. Here, works by Wojciech łukowski (2002) and Roch Sulima (2001) are of importance for describing the phenome­ non, and examples of an analysis of literature include a study about the nostalgic comprehension of the category of the ’’homeland” in literary essays (Olejniczak 1992). Oblfgorep Within the range of semantic references to the cat­ egory of tine “province” a considerable role is played by tide conviction that characteristic features include a specific lifestyle and type of fntfraction. It has already become tin historical truth that anthropology and so­ ciology mention a difeeeentiatidn of the socieS environmtnt into Gemeinschaft and Geselschaft, introduced by Fnrdinand Tonnies. Community is the structural and interactive feature nf the province Observations inspired by ehis classical ditfereneiatk>n are encoun­ tered among such ethnographicaUy oriented anthro­ pologists ar K. Gorny and M. Marczyk (Gorny 2003, Gorny, Marczyk 2003). The province organized in ac­ cordance with the mentioned principle s should have at its (disposal considerable social capityl - a sociologi­ cal category known from the contemporary dictionary ot the socicl sciences (Lewenstein 2006). The province is ihe spacr ofsocial dialogue and possible conflicts but to tin equal measure of coopera­ tion. Each of those forms is familiar to social research­ ers. In contempprary Polishsociety, laboriously build­ ing ite civic links , ahe local social debate is partiaularly importanf and deso^atae. Thii fact could not have evaded the attension of re!earchers stohying the lefe of local communities, By wan of example, local debates were observed by A. MalswsltatSzalygm (2002), the extra-legal mannet of terolving inner rural conflicts was described by M. Magoska (1991), and ethieal aspects connected w it. ihe identity of minorities and local communities were studied at the Department of Serial Anthropology in thr Institute of Sociology at the Jagiellonian Univer­ sity (Flfs 2004). These aociol ogical publications dem­ onstrate rhat the simation ot the provinte is subjected to changes. Thee term appearr more aa^ly in assorted publiaations, where its place is eaken ley tha cencept of “locality”, o. a postmcdern provenm ce. This ia not solely the question ot a fashionable term. If concepts denote, then there must have oaturred a (qualitative chwnge os social reality. Dialogue and debaee are forms of tin interaction of a democratic socieey tfganized dsfteeentln than the traditional province. Relearchers have been observing transformations for a long time 37 �Czesław Robotycki • T H E “PROYINCE” FROM AN ANTHROPO LOGICAL VIEWPOINT now and pondering the nature of the contemporary lo­ cal community and culture. Much attention Iras been devoted to these topics hy .Joanna Kurczewska and her team. In this case, sociological answers are extremely significant. Former traditional ethnographic knowl­ edge is no longer sufeicient. Joint reflections pursued by cultural sociology and anthropology offer new arid greatly interesting results, as testified by two volumes of studies edited by Jo anoa Kurczewska on assorted aspocts oS the local (KurczewsOa 2004, 2006). Tiro sraditionally ethnographic and anthroyoloaical range of interssts fooused on the provinca includes fofk teligiositn. We come across its collscsive expres­ sion in recurring miracles inspiring c sponteneecs establishment of pilgrimage sites. Ao the same time, already known sttes do not vanish together with their accompanging fairground art and religious kitsch. An excellent example is the dynamioally developing cen­ tre in Lichen. In ewider dimension, these phenomena became part ot the iconic space oS the province, creat­ ing its repeatable or unique atmosphere. "This is tUe reason why dm anthropologist ie interested in celebra­ tions og tho days of the patron saint of a local church and the accompanying fair cs wtll as their contempo­ rary variants: work connected with servicihg tourises and rummer vacationsrs staying on suitably adapted nanns (agricultural touiisisi), ehe outfitting oh summer holiday locations, open-air markets, and local gastron­ omy. Here are several examples ot anthropological studies developing the presented motifs. Much is already known, since a lot has been writ­ ten, about miracles witnessed from time to time in assorted localities in Poland. For years we have been hearing abwut Oława, Okunin, Radomin, meżajst, Lu­ blin and other sites (Czachowski 2003). Ars and crade awcompenying tire sacrwm have been discussed by, for example, P. Kowalski (2004), while the iconosphebe of the province, she local churchpatren’s day, and summer vacation localities have been studied in inter­ esting publications by young; sociologists from Toruń (Olechnicki 2003). We ace also familiae with skeeches dealing with transformations ol the bisual surround­ ing ot a small town (Witkowska, Nowina-Sroczyńska 1998) and contemporary kitsch (Fidwrkiewiez 2006). Above, I presented the scientific asptcb of the com­ prehension of th e oatcgory of the “province”. Once again, I draw attension to the fact that present-day sociology and cultural anthropology use, as Izos been acctntuated, the term “localness” as an equivalent ot the category of the “province”, stat-ng upon the basiz of empirical ob­ servations that the fosmer is she best evocationof the sitnoeibn of contemporary Polish soceety. "The anthropo­ logical viewpoint, howtveu, encompasser not merely eth­ nographic expressions of souial life, and “localnesd” does Lusławico 38 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT After all, their work is not provincial but pertains to every important existential and collective problem. Whenever a place is specifically manifested in the crea­ tive oeuvre it is possible to decipher this situation as a stunt thanks to which the authors situate themselves outside or above the presented world. In literature, the “province” is often an observation point, a meta­ phor of the axiological order, a model of the world and the cosmos. We also come across a metonymy of the “province” - the house as moral order, a world of values and memory. Nonetheless, the province does not lack images dominated by a tendency to stifle, a feeling of being entrapped, group pressure, as well as a prevailing absence of all hope. It is worth drawing attention to yet another literary aspect of the province. I have in mind the so-called rural theme in Polish post-war literature. It exploded in the 1970s, but it had certain antecedents and is connected with the names of renowned authors (J. Kawalec, T. Nowak, M. Pilot, W. Myśliwski, E. Redliński) to be dis­ covered not only on book covers but also on the pages of the interesting periodical ’’Regiony”, issued to the end of the century. This was a forum of authors fascinated with the low and provincial circulation of the word, which they regarded as the important building material of culture. The publication of the periodical involved also folklorists and sociologists (R. Sulima, K. Górski, B. Gołębiowski). In both the literary and analytical work the editorial board pursued a question more extensive than the so-called rural theme, whose “godfather” was for a longer time Henryk Bereza. The editors of “Re­ giony” were concerned with something more than the place of folk/plebeian qualities in the universe of Polish culture. They understood folk qualities as world outlook structures, as values to be universalised in the difficult process of the peasants gaining a personality at a time when they became fully fledged participants of the cul­ tural dialogue (Zawada 1983 passim). Roch Sulima described this process: ...Among writers of folk genealogy, who settle moral and aesthetic accounts with attained culture (Redliński, Myśliwski, Pilot), the “bottom" once again became a point of reference for evaluations. At the same time, it possesses dis­ tinctly expressed social contents and is not a supra-social and supra-historical abstract. Contemporary literary critique and publicistics very often refer to the axiology of the “source", recognising it as a model of not solely name granting opera­ tions but predominantly those that explain and assess (Suli­ ma 1982: 102). This was, therefore, a line of thought different than the above-mentioned tradition of the topos of the prov­ ince in literature. Nor was it the folklore motif present in the history of Polish culture starting with Romanticism. ’’Province” has a number of names. Whenever it was mentioned in mythicised history, in literature mythical by its very nature, in an essay and in science I used an not exhaust the anthropological potential. The anthro­ pologist is interested also in cultural expression achieved by means of colloquiality and assorted forms of art. In such dimensions, the “province” assumes the character of a symbolic gesture, a metaphor, and other possible meanings in the course of discourses of this sort. Recall that in the past the ’’nation” offered a residence in the province to its men of merit (citizens, heroes) as evidence of recognition of their accomplishments. In do­ ing so, it granted them a symbolic place of rest and social respect. This is the anthropological interpretation of the residence in Sulejówek granted to Józef Piłsudski, in Kąśna Dolna - to Ignacy Paderewski, in Polanka - to Władysław Haller, in Żarnowiec near Jasło - to Maria Konopnicka, and in Oblęgorek - to Henryk Sienkiewicz. The manor house presented as a collective symbolic gesture is com­ prehensible within the context of Polish tradition. Polish history and culture were to a great degree rustic. Former magnate residences (and frequently those of the gentry) acted as centres of art and culture. Moreover, land own­ ership was highly regarded. After all, it is said that the Polish manor, conceived as an institution, preserved na­ tional ethos throughout years of partition-era servitude (Gogut 1990, Leśniakowska 1996). National heroes who realised ethical values met group expectations. The province conceived as a place of creative work, an observation point and one of moral assess­ ments is still something else. In the tradition of most recent Polish culture it is possible to list creatively ac­ tive persons choosing to stay in the province. Many of them, well educated, in this manner implemented their ideological or artistic programme. Others discov­ ered in the province a suitable distance towards the world of culture necessary for their creative pursuits, while still others returned to their roots. The motives were always numerous. By way of example, let us men­ tion Drohobycz and B. Schulz, Krzyworównia and S. Vincenz, Stawisko and J. Iwaszkiewicz, Kazimierz Dolny and M. Kuncewiczowa, Górki Wielkie and Z. Kossak-Szczucka, Skoczów and G. Morcinek, Zegrzynek and J. Szaniawski, Gorzeń Górny and E. zegadłowicz, Szczawnica and J. Wiktor, and Wołowiec and A. Stasiuk. If we add the fact that avant-garde theatre compa­ nies also seek expression and stimulus in the province (the “Gardzienice” Theatre association, the Węgajty Theatre, the Borderland Foundation in Sejny, the Wierszalin Theatre, etc.), and that the Krzysztof Pend­ erecki residence consists of a magnificent manor and park in Lusławice then it becomes obvious that the province can be a lifestyle from which it is not that far to the “grand world” of high culture. Authors who in a programme-like manner live in the province treating it as a sui generis observation point do not lose contact with high culture. 39 �Czeslaw Robotycki • THE “PROVINCE” FROM AN ANTHROPOLOGICAL VIEWPOINT Galasińska Aleksandra, Pole leksykalno-znaczeniowe OBCY na podstawie powieści E. Redlińskiego „Konopielka”, “Polonica”, vol. XIV, 1989, pp. 121-141. Gogut Anna (ed.), Dwór polski w XIX wieku, zjawisko histo­ ryczne i kulturowe, SHS Warszawa 1990. Górny Konrad, Antropologiczno-socjologiczne studium spo­ łeczności lokalnych w okresie transformacji. Przypadek Włodawy i powiatu włodawskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocław­ skiego, Wrocław 2003. Górny Konrad, Marczyk Mirosław, Na Bugu we Włodawie, Włodawa 2003. Kowalski Piotr, Potoczna religijność, kicz i sakrobiznes, [in:] idem, Popkultura i humaniści, Wyd. UJ, Kraków 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalnos'ci. Tradycja i współczesność, IFiS PAN, Warszawa 2004. Kurczewska Joanna (ed.), Oblicza lokalności. Różnorodność miejsc i czasu, IFiS PAN, Warszawa 2006. Leśniakowska Marta, „Polski dwór”. Wzorce architektoniczne —mit —symbol, IS PAN, Warszawa 1996. Lewenstein Barbara, Społeczeństwo rodzin czy obywateli—ka­ pitał społeczny Polaków okresu transformacji, “Societas/ Communitas”, ISNS UW, no. 1: 2006, pp. 163-196. Łukowski Wojciech, Społeczne tworzenie ojczyzn, Wyd. Na­ ukowe “Scholar”, Warszawa 2002. Malewska-Szałygin Anna, Wiedza potoczna o sprawach pu­ blicznych, DiG, Warszawa 2002. Magoska Maria, Społeczno-kulturowe podłoże konfliktów prawnych. Studium konfliktów w dwu społecznościach wiejskich, Ossolineum, Wrocław etc. 1991. Miska Adam, Zarys dziejów Iwanowic, Kraków 1993. Olechnicki Krzysztof (ed.), Obrazy w działaniu, Wyd. UMK, Toruń 2003. Olejniczak Józef, Arkadia i małe ojczyzny. Vincenz, Stempowski, Wittlin, Miłosz, Oficyna Literacka, Kraków 1992. Piątkowska Krystyna, Nowina-Sroczyńska Ewa, Kultura w sytuacji transformacji systemu. Studia nad ikonosferą, [in:] Wszy­ stek krąg ziemski (ed.) P. Kowalski, Wyd. Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław 1998, pp. 483-492. Robin Regine, Badanie pól semantycznych: doświadczenia Ośrodka Leksykologii Politycznej w Saint Cloud, [in:] Język i Społe­ czeństwo, M. Głowiński (ed.), Warszawa 1980. Robotycki Czesław, Retoryka teksty regionalistycznego, [in:] Regionalizm —regiony —Podhale, (ed.) J. M. Roszkowski, Zakopa­ ne 1995, pp. 239-245. Robotycki Czesław, Nie wszystko jest oczywiste, UJ, Kraków 1998. Sulima Roch, Głosy tradycji, DiG, Warszawa 2001. Sulima Roch, Literatura a dialog kultur, LSW, Warszawa 1982. Sztandara Magdalena, „Miejsca święte i miejsca przeklęte”. Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich społeczności alternatywnych” [in:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki (ed. P. Kowalski), Opole 2001, pp. 51-69. Urbański Robert (prep.), Teatr miasta Miasto teatru. Dawna Legnica i jej teatr we wspomnieniach mieszkańców, Teatr H. Mo­ drzejewskiej w Legnicy, Oficyna Wydawnicza ATUT, Legnica, no year of publication Vincenz Stanisław, Na wysokiej połoninie, IW PAX, Warsza­ wa 1980. Wilczyński Konrad Józef, Wójcin mego dzieciństwa, Kraków 1995. Wrońscy Jan and Maria, Dobrocice Stanisława Młodożeńca wczoraj i dziś', Dobrocice 2007. Wyczesany Jerzy, Brzesko i okolice, Krosno 2000. Zawada Andrzej, Gra w ludowe, LSW, Warszawa 1983. anthropological yardstick, which showed that we are dealing with ambivalent reality and that it is impossible to apply categorical views. I spoke about it in the past tense, indicating various transformations in knowledge and attitudes towards the province. One could say that old cultural habits urge us to see the province in a man­ ner indicated by the semantic analysis conducted at the onset. Apparently, even language does not keep up with changes. Surrounding contemporaneity introduces amend­ ments into this manner of seeing and experiencing reality. Technology has reduced the time needed for overcoming distance, and communication has made it possible to take part in collective life and to benefit from science and information regardless of the place of resi­ dence (TV, Internet, etc.). Even in the so-called prov­ ince there function structures and institutions reducing the feeling of being cut off from the world. The example of the commune of Tyczyn near Rzeszów and the local school of higher learning is sufficient proof of how the comprehension of the “province” can alter. The globali­ sation of numerous domains of cultural life has rendered universal styles of daily life realised in each social stra­ tum and place of residence. Apart from the regions of poverty that comprise a separate problem, models of life became extremely de­ mocratised and similar. A t times, they have turned into caricatures. but this is already a separate question from the borderland of anthropology and the world of val­ ues. Participation in a differently organised society, in a situation of constant exchange and communication, inclines us towards changing intellectual categories de­ scribing and interpreting reality; hence the mentioned category of “localness” ousts the former comprehension of the province and provincialism. Bibliography Bafia Aniela, Nocoń Teresa (ed.), Poronin dawniej i dziś, Po­ ronin 2004. Bajka Zbigniew, Bejsce 1000 lat historii, Kraków 1994. Bartmiński Jerzy (ed.), Słownik symboli i ludowych stereotypów językowych, Wyd. UMCS, Lublin 1996, 1999. Bartmiński Jerzy, Ojczyzna w wierszach i pieśniach chłopskich, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty” 44: 1990, no. 3, pp. 9-13. Benedyktowicz Danuta and Zbigniew, Dom w tradycji ludo­ wej, Wiedza o kulturze, Wrocław 1992. Benedyktowicz Zbigniew, Powrót do domu. Tarkowski i Kan­ tor, [in:] Pochwala prowincji, Sandomierz 2007, pp. 21-45. Ciągwa Józef, Dzieje i współczesność Jurgowa, Kraków 1996. Czaja Dariusz, Paradoksy prowincji, [in:] Pochwala Prowincji, Sandomierz 2007, pp. 47-53. Fiderkiewicz Maria (ed.), O kiczu, Muzeum Śląskie, Kato­ wice 2006. Flis Mariola (ed.), Etyczny wymiar tożsamości kulturowej, Za­ kład Wydawniczy “Nomos”, Kraków 2004. Czachowski Hubert, Cuda, wizjonerzy i pielgrzymi, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. 40 �