12 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9dc13bdcc3eee3a794f36faa18ffca4b.pdf 101e0072974cc6ef9e706010d895713c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:737 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:679 Title A name given to the resource Dualistyczne aspekty genezy feudalizmu / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.251-274 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wasilewski, Jerzy Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 J E R Z Y SŁAWOMIR W A S I L E W S K I DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU* Niewiele będzie chyba przesady w stwierdzeniu, iż epoka feudalna — jako rzeczywistość społeczno-ekonomiczna i kulturowa — stanowi zawikłany splot faktów, tendencji i przebiegów historycznych, z których wie­ le stoi ze sobą w najjaskrawszej sprzeczności. To subiektywne mniemanie 0 średniowieczu jako epoce dwoistości i paradoksów utwierdza lektura prac — dotyczących różnych okresów w dziejach feudalizmu — prac p i ­ sanych przez ich autorów z bardzo osobistego czasem punktu widzenia . Można pokusić się chyba o uogólnienie, iż w średniowieczu z siłą nie spo­ tykaną w żadnej innej epoce działała „zasada dualizmu", obejmująca wszystkie dziedziny życia społecznego, poczynając od polityki, a kończąc na twórczości artystycznej, by swe ostateczne usankcjonowanie znaleźć w ówczesnej filozofii. Nie usiłując nawet podawać we wstępie przykładów w wyczer­ pującej liczbie, wymienię tylko ogólne, najbardziej uderzające sprzeczno­ ści feudalizmu; istnieją obok siebie — anarchia i ideał władzy królew­ skiej, instytucjonalizacja i znaczenie autorytetu osobowego, centralizacja 1 siły odśrodkowe, wiara i pobożność oraz okrucieństwo i zamęt epoki. Poszukiwanie źródeł owych kontradyktorycznych sił i tendencji do­ prowadza nas do początków ustroju feudalnego, do jego zarodków, tkwią­ cych w poprzednich formacjach. W rezultacie wydaje się uprawnione postawienie tezy, iż wiele ze sprzeczności dojrzałego feudalizmu wywieść można od momentu zetknię­ cia się odmiennych tendencji i postaw reprezentowanych na ogół przez 1 * Redakcja Naukowa, chcąc zapoznać Czytelników z pracami najmłodszego po­ kolenia etnografów, będzie się starała publikować najlepsze spośród nich. W obec­ nym zeszycie zamieszczamy artykuł J . S. Wasilewskiego, studenta I I I r. etnografii, jako jego całkowicie samodzielną pracę oraz krótkie studium Т. M. Ciołka, stano­ w i ą c e fragment jego pracy magisterskiej. J . H u i z i n g a, Jesień średniowiecza, Warszawa 1967. 1 �252 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dwie różne grupy ludzkie należące do zgoła różnych zespołów etnicznych, a nierzadko też znajdujących się na niejednakowych etapach społecznego rozwoju, takich jak barbarzyństwo i cywilizacja. W pracy niniejszej chciałbym zwrócić uwagę na dualistyczne aspekty genezy feudalizmu, posiłkując się materiałem z kilku — jak mi się zdaje — kluczowych w historii tego ustroju formacji. Choć podobieństwa będą wyraźne (zajmę się tylko zagadnieniem wchodzących w ustrój feudalny cywilizacji) — to jednak nie stworzą one w sumie modelu genezy feuda­ lizmu. Albowiem „feudalizmy na świecie znamy ... różne, powstałe w róż­ nych, niezależnych od siebie społeczeństwach i epokach" i tylko osta­ teczne rezultaty — a nie mechanizmy ich tworzenia — są na tyle jedna­ kie, by objąć je wspólnym mianem. Zdawać by się mogło także, iż wszelkim próbom tworzenia uniwer­ salnego modelu powstawania feudalizmu stoi na przeszkodzie fakt, że zgoła różne ustroje były w różnych wypadkach jego poprzednikami. A l ­ bowiem feudalizm może następować bądź to bezpośrednio po ustroju ro­ dowym (jaki panował w świecie barbarzyńskim — by wymienić choćby plemiona Germanów, Słowian czy koczowników Azji środkowej) lub też po ustroju niewolniczym, którego zasadniczymi ogniskami były wielkie cywilizacje (jak np. Imperium Rzymskie). Lecz chciałbym na tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, iż feudalizacja społeczeństw rzadko tylko przebiegała w ich zupełnej izolacji. Często po­ wtarzało się zjawisko, iż po pewnym okresie, w którym zapowiedzi feu­ dalizmu wypracowane zostają „wewnętrznymi siłami" społeczeństwa, na­ stępuje zetknięcie tej grupy z sąsiednią, kulturowo odmienną, która jed­ nak również przechodzi właśnie wówczas proces wewnętrznej, wstępnej feudalizacji. W przekonaniu moim dopiero owo połączenie dawało możli­ wość rozwinięcia ustroju feudalnego w jego pełnej postaci. Precyzując to ściślej — szczególnie korzystne, umożliwiające powstanie „klasycz­ nego" feudalizmu, było takie połączenie, w którym jedną stroną było cy­ wilizowane państwo, potężne przynajmniej rozmiarami — jeżeli już nie realną siłą — drugą zaś plemiona barbarzyńców. 2 Tego właśnie rodzaju zetknięcie widoczne jest w europejskim wcze­ snym średniowieczu — wielkie wędrówki ludów wprowadzają barbarzyń­ ców w obręb wyraźnego oddziaływania cywilizacji rzymskiej (choć w jej dogorywającym kształcie) — bo w granice samego zachodniego cesarstwa. Podobne procesy istniały także i poza Europą (zwrócę na nie oczywiś­ cie uwagę w części szczegółowej niniejszej pracy), co czyni przynajmniej prawdopodobną hipotezę, iż feudalizm w pełnej, klasycznej postaci jest wynikiem połączenia się dwóch zespołów zawierających uprzednio za2 W. K u l a , Teoria ekonomiczna ustroju feudalnego, Warszawa 1962, s. 8-9. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 253 FEUDALIZMU ledwie jego zarodki — zespołów, które najogólniej można nazwać bar­ barzyństwem i cywilizacją. Rozpatrywanie materiału szczegółowego wydaje się niemożliwe bez przeprowadzenia kilku zabiegów wstępnych, przede wszystkim zaś bez podania definicji feudalizmu. Niestety, „istota i cechy wyróżniające fe­ udalizm, a stąd także ściślejsza definicja tego pojęcia, są przedmiotami sporu między różnymi kierunkami w nauce. Konsekwencją tego jest bar­ dzo niejednolite posługiwanie się w historiografii światowej terminem „feudalizm" i pochodnymi od niego . Zrozumiałe jest, iż kwestie defini­ cyjne mogą przekreślić sens wszelkiego postępowania porównawczego, jeśli przyjęta definicja okaże się zbyt wąska. Na szczęście opinię Monte­ skiusza, iż feudalizm był „wydarzeniem, które miało miejsce raz na świe­ cie i które chyba nigdy się nie powtórzy" , nauka uznaje dziś za nie­ aktualną; więcej racji miał piszący w tej materii — zgodnie z intuicją raczej niż wiedzą historyczną — Voltaire, który stwierdził: „feudalizm nie jest wydarzeniem; jest to bardzo stara forma, która mimo różnic w swoim działaniu istnieje na trzech czwartych naszej półkuli" . Słu­ szność tych słów potwierdza marksistowska definicja formacji feudalnej, widząca jej istotę w „specyficznych stosunkach produkcji, których pra­ wnym wyrazem jest własność podzielona i poddaństwo chłopów, a któ­ rych konsekwencją społeczną jest podział na dwie antagonistyczne kla­ sy: panów feudalnych i poddanych chłopów" . 3 4 5 6 Definicja tego stopnia ogólności musi oczywiście zostać dostosowana do potrzeb niniejszej pracy — przede wszystkim przez uszczegółowienie. Dla tego celu wydaje się nieodzowne stworzenie w oparciu o nią bardziej szczegółowego obrazu feudalizmu, który zawierałby aspekty znamienne dla ustroju w jego wykształconej formie — a jednocześnie dające się obserwować już w trakcie jego powstawania. Konstrukcję taką akceptuję na potrzeby badania genezy w następującej postaci: Zasadniczą relacją feudalnego systemu społecznego nie jest bynaj­ mniej relacja: państwo — obywatel, lecz stosunek istniejący między pa­ nem a poddanym. Ze względu na zupełnie odmienne położenie ekono­ miczne obu stron (pan z tytułu prawa własności do ziemi zawłaszcza część produktu, jaki na niej wytworzył kto inny — chłop), a co za t y m idzie odmienną ich sytuację polityczno-prawną — istnieją w ustroju feu3 T . M a n t e u f f e l , hasło feudalizm [w:] Wielka encyklopedia powszechna, Warszawa 1966. C h . M o n t e s q u i e u , Esprit des Lois, X X X , I ; cyt. za: M. B l o c h , Feudal Society, The University of Chicago Press, 1961, s. 441. V o l t a i r e , Fragments sur quelques revolutions dans l'Inde, I I , cyt. za: B l o c h , Feudal Society... M a n t e u f f e l , op. cit. 4 5 6 �254 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI dalnym dwie antagonistyczne klasy: chłopstwa i panów feudalnych. Tego typu dualizm społeczny pociąga za sobą rozdwojenie we wszystkich dzie­ dzinach kultury. Następną ważną relacją feudalizmu jest zależność między panem feu­ dalnym (seniorem) a jego wasalem . Oznacza to uzależnienie skutecz­ ności politycznego działania od osobistego porozumienia niewielkiej licz­ by osób, co z kolei sprawia, że autorytet polityczny jest traktowany jako własność prywatna, należąca do danej osoby, a nie do reprezentowanej przez nią instytucji. Siłą rzeczy system taki staje się najbardziej efekty­ wny na podstawowym, lokalnym szczeblu, gdzie kontakty personalne są najczęstsze i najskuteczniejsze. Sprzyja to łączeniu funkcji w jednym r ę ­ ku i dzierżeniu całości władzy — administracyjnej, sądowniczej i wojsko­ wej — na danym niewielkim terytorium — przez jedną osobę. Ten typ panowania jednostki znajduje wsparcie w prywatnej armii, stojącej u bo­ ku władcy; istnienie owej „świty" pozostaje w zgodzie z rozwiniętą tra­ dycją wojskową. Często zresztą w obyczajach późniejszego już społeczeń­ stwa pozostaje po tradycji tej wyraźny znak — jak choćby ideał rycer­ skości w dojrzałym średniowieczu europejskim, japoński bushido czy chiński kodeks rycerski z czasów Zachodnich Czou. 7 Powszechnie znanym przykładem wyżej opisanego ustroju jest feu­ dalizm Francji stuleci X do X I I I . Nie wdając się na t y m miejscu w ana­ lizę powodów, dla których właśnie z tego obszaru znana jest klasyczna dla Europy forma feudalizmu, zaznaczę tylko, iż na terytorium romań­ skiej Galii istniały najdogodniejsze warunki dla twórczego zespolenia dwóch żywiołów: cywilizacji rzymskiego imperium i kultury przyby­ łych zza limes Romanus germańskich „wędrujących ludów". Ujmując najogólniej procesy zachodzące w schyłkowym okresie Ce­ sarstwa Rzymskiego należy powiedzieć, iż w dziedzinie ekonomiczno-społecznej wzięły zdecydowanie górę tendencje dezintegracyjne. Ścisłe okre­ ślenie daty, od której zaczynałby się wyraźny rozpad, nie jest chyba mo­ żliwe; powstawał on raczej stopniowo, a pierwsze symptomy — choć nie zapowiadające bynajmniej rychłego upadku — ukazały się jeszcze na długo przed pojawieniem się Cesarstwa. Już bowiem od I I w p.n.e. rozwijały się na masową skalę potężne 7 Dalszy w y w ó d sporządzony został w oparciu o rozdział The Idea of Feuda­ lism pióra J . S t r a y e r a i R. C o u l b o r n a , pochodzący z tomu: Feudalism in History, ed. by R. Coulborn, Princeton 1956. Relację senior — wasal uważają w. w. autorzy za zasadniczą w feudalizmie, negując kardynalność relacji pan — poddany. Wiąże się to najściślej z reprezentowanym przez uczestników tej pracy tzw. „wąskim rozumieniem feudalizmu", sprowadzanego wręcz do roli jedynie me­ tody rządzenia. Nauka marksistowska z kolei nie uznaje relacji między seniorem a wasalem za konieczną cechę feudalizmu. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 255 FEUDALIZMU majątki ziemskie, o których w pierwszym wieku naszej ery powie P l i ­ niusz Starszy: ,,latifundia predidere Italiam" (latyfundia zgubiły Italię). Ich istnienie było niewątpliwie brzemienne w następstwa dla losów ca­ łego społeczeństwa rzymskiego. Przede wszystkim wielka własność wpły­ nęła poważnie na upadek klas średnich i pogorszenie sytuacji klasy niż­ szej (tak w miastach, jak i na wsi). Do zredagowania roli miasta przy­ czyniło się m. in. przejęcie większej części działalności gospodarczej przez wielkie i prężne majątki ziemskie (w tym nawet produkcji rzemieślniczej oraz handlu), co spowodowało upadek znaczenia zajęć miejskich. „Ekono­ micznie państwo stawało się czysto rolnicze, a zasadniczym celem rządu było zachowanie liczebności ludności wiejskiej i rozwój rolnictwa" . Jednak nawet te cele nie mogły być za pomocą systemu latyfundialnego realizowane w sposób prawidłowy. Istnienie potężnych latyfundiów musiało pociągnąć za sobą upadek nie wytrzymujących konkurencji śre­ dnich, a zwłaszcza drobnych posiadaczy — także chłopów. Taki stan rzeczy powodował przeciwdziałanie ze strony samych cesarzy, którzy — od Oktawiana Augusta poczynając — prowadzili politykę umacniania średniej własności ziemskiej. Jednakże wzrost latyfundiów — które jako jedyne zdolne były zaspokajać olbrzymie zapotrzebowanie na zboże — był nieodpartą koniecznością. Wkrótce też przytłoczyły one swym cięża­ rem protegowaną średnią formę posiadania. W swej początkowej fazie działalności latyfundia opierały się na dar­ mowej pracy niewolników, dostarczanych przez nieustanne wojny zdo­ bywcze. Lecz z chwilą osiągnięcia przez Imperium maksymalnej potęgi terytorialnej — gdy granic nie można już było przesuwać dalej, albowiem zamieszkujące poza nimi ludy okazały się równie silne, jak rzymskie le­ giony — ten ekstensywny system zdobywania siły roboczej musiał się zała­ mać. Coraz rzadziej dostarczany — a więc i coraz droższy — niewolnik, nie pracujący bynajmniej wydajnie, został w latyfundiach zastąpiony przez innego producenta. Był nim wolny dzierżawca — kolon. Wywodzący się w prostej linii od niewolnika nie mógł długo cieszyć się wolnością. Trudności z opłaceniem czynszu i rosnące zadłużenie doprowadziły go wkrótce do stanu faktycznego poddaństwa, a kierujący się krótkowzroczną polityką doraźnych ułatwień cesarze potwierdzili je zakazem opuszczania ziemi bez zgody pana (konstytucja Konstantyna Wielkiego z r. 332). W ten sposób latyfundium dokonało całkowitego uzależnienia swych mie­ szkańców — kolonów. Lecz ten potężny organizm gospodarczy potrafił związać ze sobą nawet sąsiadów — wolnych dotąd drobnych chłopów. Od I I I w n.e. mianowicie chłop w poszukiwaniu opieki przed popełnia­ nymi przez państwo i jego urzędników nadużyciami przekazuje wielkiemu 8 Ch. D a w s o n , Tworzenie się Europy, Warszawa 1961, s. 112. �256 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI posiadaczowi swój majątek, by w zamian za zrzeczenie się prawa włas­ ności doń otrzymać możliwość jego spokojnego u ż y t k o w a n i a . Zdobywszy w ten sposób dominującą pozycję w produkcji latyfun­ dium rozpoczęło walkę o formalne uznanie swych zdobyczy; tak więc z biegiem czasu wielcy właściciele uzyskiwali wyłączenie swych dóbr spod kompetencji aparatu państwowego —• przyznawano im prawo są­ dzenia, pobierania podatków, wyznaczania rekruta etc. To przejmowanie funkcji aparatu państwowego przez poszczególne latyfundia powodowało oczywiście rozrywanie więzi między ludnością a państwem. Rezultatem naszkicowanego t u procesu dezintegracyjnego było po­ wstanie w łonie Cesarstwa stosunków protofeudalnych; nie ulega wątpli­ wości, iż w okresie schyłkowym Imperium wykształciły się zasady orga­ nizacji życia ekonomicznego średniowiecza. Długie jeszcze wieki po upad­ ku Rzymu trwać będzie przewaga znaczenia ziemi i produkcji rolnej wo­ bec znikomej wprost roli miast. Fakt oparcia owej produkcji na wielkiej własności ziemskiej nie ulegnie również zmianie — i jak w późnym Cesarstwie latyfundium, tak feudalna posiadłość lenna pełnić będzie wo­ bec swych mieszkańców wszystkie prawie funkcje państwa. Prywatne armie rzymskich posesorów, tzw. buccellarii, znajdą swój średniowieczny odpowiednik, tak jak feudalny poddany — chłop będzie bezpośrednim na­ stępcą rzymskiego kolona . Konkludując — rodowód feudalnego systemu gospodarczego t k w i w pewnych zjawiskach ekonomicznych chylącego się ku upadkowi Cesar­ stwa. Zgoła inaczej przedstawia się jednak geneza średniowiecznego sy­ stemu politycznego; sprowadzanie go — analogicznie do ekonomiki — do zjawisk późnoantycznych napotkać musi liczne kontrargumenty. Albo­ wiem pamiętać trzeba, iż ustrój polityczny schyłkowego imperium nie pozostawał w jakiejś prostej zależności od sytuacji ekonomicznej, że nie był bynajmniej jego funkcją czy odzwierciedleniem. Z pewnością słabła i rozpadała się — wraz z gospodarczą — także i polityczna jedność państwa rzymskiego; lecz przecież przemiany te nie były bynajmniej sankcjonowa­ ne przez aparat władzy państwowej. Bowiem antyczne latyfundium — w przeciwieństwie do feudalnego „państewka" lennego, z którym łączy go tak wiele pod względem ekonomicznym — jako całość polityczna istnie­ je absolutnie bezbarwnie; jeśli pełni rozliczne funkcje państwa — to nie można nazwać tego inaczej, jak uzurpacją; nie mamy podstaw do przy­ puszczeń, by inaczej osądzali to także współcześni. Podejmowane były l i ­ czne próby przeciwdziałania owej decentralizacji, zwłaszcza przez cesarzy, 9 10 9 Ten typ opieki (patrocinium) obejmował nierzadko całe wsie, stąd nazwa „opieka nad wsiami" — patrocinia vicorum. Por.: F . E n g e l s , Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i państwa, Warszawa 1947, s. 165. 1 0 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 257 którzy prócz prowadzenia wspomnianej wyżej polityki ochrony średniej własności — wydawali liczne zakazy oddawania się wolnych pod opiekę latyfundystów (konstytucje z lat 360, 368, 399 nakładały na obie łamiące je strony surowe k a r y ) . Również pod groźbą ostrych represji zakazy­ wano tworzenia prywatnych armii — uporczywie stosowali politykę w tym względzie cesarze I I poł. V w.: w zachodniej części cesarstwa — A n temiusz, we wschodniej •— Leon. I aczkolwiek walka z decentralizacją nie była prowadzona ani konsekwentnie, ani skutecznie, to jednak świadczy ona, iż drążące późne cesarstwo tendencje ekonomiczno-społeczne nigdy nie uzyskały sankcji obowiązującego porządku politycznego. Zasadniczą cechą tego ustroju pozostaje bowiem nadal despotyzm władzy cesarskiej (dominat) i — teoretyczna przynajmniej —. omnipotencja władzy pań­ stwowej. Równie rzucającym się w oczy znamieniem ustrojowym późnego cesarstwa jest „seperacja funkcji wojskowych i cywilnych wraz z szeroką rozbudową biurokracji przypominającą wielkie biurokracje nowoczesne" . 11 12 Jakże różni się to od ustroju średniowiecznego państwa, w którym „władza panującego — jest ... atrybutem jego prywatnej osobowości" , a więc gdzie istnienie i względna jedność państwa zależna jest bardziej od dobrowolnych umów niż od obiektywnie działającego prawa państwowe­ go, gdzie wódz wojskowy jest zarazem władcą cywilnym i gdzie działa społeczny partykularyzm tak niezgodny z duchem edyktu cesarza Kara­ kalu z 212 г., udzielającego prawa obywateli rzymskich wszystkim oby­ watelom Cesarstwa. Żadna z tych cech nie została wytworzona w społe­ czeństwie rzymskim do ostatniej chwili jego istnienia. W średniowiecze musiała ją wnieść inna społeczność, ludzie żyjący według własnych praw, w zgodzie z własnymi odmiennymi zwyczajami i instytucjami. Tą nową siłą byli barbarzyńcy. ł3 Zanim jednak poddamy analizie społeczności barbarzyńskie jako otwie­ rające nową epokę i wnoszące w nią z całym impetem swój kulturowy dorobek, spójrzmy raz jeszcze na schyłkowy okres istnienia Imperium, lecz pod innym tym razem kątem: mianowicie, w jakiej mierze czasy od przełomu I I i I I I w. były okresem barbaryzacji Cesarstwa. Pamiętać trze­ ba bowiem, że jeszcze na długo przed wielkimi wędrówkami ludów w obrębie Cesarstwa miały miejsce poważne migracje; infiltracja żywiołu barbarzyńskiego (germańskiego) — mimo iż pokojowa, bo w swym celu będąca imigracją zarobkową — nie mogła nie spowodować znacznych konsekwencji —• takich jak olbrzymi wzrost znaczenia elementu germań- 1 1 Na chłopów — cielesne, wobec p a n ó w zaś — wysokie grzywny. Por. К. К or a n у i, Powszechna historia państwa i prawa, Warszawa 1968, s. 11. K. Z a k r z e w s k i , U schyłku świata antycznego, Warszawa 1964, s. 216. Jw. 1 2 1 3 17 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �258 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI skiego w armii, upowszechnienie się instytucji foederati (ludów-sprzymierzeńców), czy germanizacja prowincji przygranicznych. Jeśli nawet nie uznamy roli barbarzyńców w procesie dezintegracji za decydującą — przypisując większą wagę przemianom ekonomicznym — to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż dla cywilizacji rzymskiej jest to postępujące na­ silenie się cech właśnie „barbarzyńskich" we wszystkich dziedzinach ży­ cia społecznego. Proces ten może być w znacznym stopniu zinterpreto­ wany jako wewnętrzna „barbaryzacja" — w znaczeniu nie tyle przejęcia barbarzyńskich wzorów z zewnątrz, co nawrotu do wzorów z etapu ple­ miennego w dziejach Cesarstwa. Albowiem w owym okresie „znajdujemy zmierzający do utwierdzenia się dawny europejski typ społeczeństwa ple­ miennego, a na ruinach prowincjonalnych miast—państw pojawia się znów wiejskie społeczeństwo złożone ze szlacheckiego ziemiaństwa i wiej­ skich niewolników, jakie istniało w Europie środkowej przed nadejściem Rzymu. W konsekwencji — nowej ery na Zachodzie nie należy tłumaczyć jedynie nieodpartą inwazją germańskich ludów, lecz także odrodzeniem się dawniejszego typu społeczeństwa na ziemiach samego cesarstwa, jak to widzimy szczególnie wyraźnie w zachodniej Brytanii. W rzeczywistości załamanie się imperium i powstanie nowych państw terytorialnych mo­ głoby nastąpić ... nawet bez interwencji barbarzyńskich najeźdźców" . Aczkolwiek powyższej interpretacji słuszności odmówić nie sposób, to jednak nagie fakty i daty mówią nam, iż trwanie Cesarstwa przeciągnęło się aż do wielkich inwazji ludów barbarzyńskich i to dopiero właśnie one położyły mu ostateczny kres. u Jak już stwierdziliśmy, ludy te przeniosły w ustrój feudalny liczne instytucje ze swego dotychczasowego dorobku kulturowego, oparte na ogół na zasadach zgoła obcych Rzymowi. Dotyczy to przede wszystkim reguł systemu politycznego, tu bowiem — bardziej niż w ekonomice — wyraźne są więzy łączące ustrój rodowo-plemienny i feudalny. Oczywiście powstanie i trwanie owych instytucji musiało odbyć się w oparciu o rze­ czywistość gospodarczą i ekonomiczne warunki bytowania. Charakteryzu­ jąc je należy w pierwszej kolejności zwrócić uwagę na ich niestabilność. Albowiem choć Germanie okresu schyłkowego Cesarstwa byli ludem osia­ dłym (i to zresztą od stosunkowo niedawna, bo jeszcze przed przełomem er pędzili żywot koczowniczy, narzucany przez przeważające w gospo­ darstwie pasterstwo), to rozliczne wojny, tak międzyplemienne, jak i to­ czone z rzymskimi legionami, inwazje, przemieszczenia etc. wpłynąć m u ­ siały dezorganizująco na przejawy stabilizacji, tworzenia pokojowych wię­ zi i większych scentralizowanych organizmów. Nieustający stan wojenny miał olbrzymie konsekwencje dla kształtu barbarzyńskiego społeczeństwa, 1 4 Dawson, Tworzenie się Europy, s. 111. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 259 co odzwierciedla już sama nazwa ówczesnego ustroju — „demokracja wo­ jenna". On to w głównej mierze przyczynił się do wyodrębnienia dwóch klas — szlachty-wojowników z jednej, a niewolniczych wieśniaków z drugiej strony. Dwoistość ta ze wszystkimi jej konsekwencjami w k u l ­ turze przeniesie się także w nową formację feudalną. Społeczność germańska podzielona jest na grupy, z których każda sku­ pia się '— ze względów wojskowych — wokół jednego przywódcy, potra­ fiącego dzięki swym osobistym zaletom zapewnić jej pomyślność w wal­ kach, obfite łupy i nowe terytoria. Taka jest geneza władzy królewskiej, z tego też wypływać musi tłumaczenie jej „osobowego" charakteru (owa zaś „personalizacja" obejmie jeszcze władców feudalnych, dla których — jak stwierdza Genicot — „napisze się więcej »Zwierciadeł doskonałego władcy« niż traktatów politycznych") . Z plemiennych też — a nie rzymskich — praw wywodzi się średnio­ wieczne traktowanie państwa jako osobistej własności jednostki panu­ jącej — patrymonium — i w konsekwencji zwyczaj dzielenia go między synów. Niepoślednią dźwignię w procesie wzrostu władzy królewskiej sta­ nowi drużyna. Nie jest ona jedynie grupą ludzi skupionych pod ekono­ micznym przymusem wokół silnej jednostki. Więź między wodzem i dru­ żyną zrodziła się na podłożu stosunków rodowych i rodowych ideałów obrony, wspólnej wzajemnej pomocy i wierności współrodowców — lecz nie taki jest jej ostateczny kształt. Oto w trakcie walk wiodących do w y ­ tworzenia wojennej demokracji członkowie drużyn zarzucają dawne zo­ bowiązania wobec współrodowców — z którymi teraz w każdej chwili na rozkaz przywódcy może im przyjść walczyć — by przenieść je na wo­ dza i kompanów tych, z którymi wspólnie wojują, dzięki którym bogacą się i zdobywają łupy. W rezultacie więzi między wodzem a drużyną są sankcjonowane i umacniane ideologią wierności. Przykładem grupy istniejącej na zasadzie dobrowolnej zależności od przywódcy jest wspo­ mniany jeszcze przez Tacyta germański comitatus, czyli grupa wojowni­ ków, orężem służących swemu panu w zamian za utrzymanie, opiekę i protekcję. Niewiele różna jest też zasada funkcjonowania galijskiej klien­ teli (z okresu przedrzymskiego, kiedy to społeczeństwo Galów opierało się na stosunkach szlachcica patrona do zależnych od niego klientów). Opis takich grap dał nam znakomity znawca społeczeństw celtyckich, Stefan Czarnowski: 15 „Każdy z tych możnych otoczony jest tłumem zobowiązanej jego hojnością, zadłużonej u niego szlachty, wiszącej u jego klamki, oraz klientelą spomiędzy po­ spólstwa — dzierżawcami, dłużnikami, poddanymi. Możny Helwet [...] Orgetorix 15 L. G e n i c o t , Powstaje nowy świat, Warszawa 1964, s. 27. �260 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI ma na zawołanie klientów i dłużników takich do dziesięciu tysięcy. Dumnorix z plemienia H e d u ó w utrzymuje prywatne oddziały konnicy spośród szlachty i po­ mnaża stronników swoich hojnością, na którą zdobywa środki kładąc rękę na do­ chodach publicznych. Podobnym m o ż n y m panem był także bohater wielkiego po­ wstania 52 r. przed Chr., Vercingetorix, który w całej Galii w e r b o w a ł ubogich, nie posiadających nic — poza siłą ramienia i bronią w o j o w n i k ó w " . 16 Ale odwrotną stroną przyniesionego przez wojny plemienne stenu de­ centralizacji było wytworzenie w społeczeństwach barbarzyńskich wielu wzorców głęboko pozytywnych. Wspomnieliśmy wyżej o idei wierności; jest ona składową częścią całego kodeksu wojownika, modelu istniejące­ go przynajmniej jako społeczny ideał, jeśli już opornie realizowanego . Kwintesencja tej ideologii, jaką jest barbarzyński epos wojowniczy, prze­ bijać będzie spod wysublimowanych form poematów rycerskich o Cydzie czy o Rolandzie, tak jak spadkobiercą tradycji jeźdźca barbarzyńskiego, a nie rzymskiego pieszego legionisty, będzie feudalny rycerz. Zrozumiałą jest rzeczą, iż zetknięcie się i gruntowne przemieszanie dwóch tak odmiennych tradycji, jak rzymska i barbarzyńska, nie mogło nie wytworzyć pewnego jakościowo nowego zespołu. Decydujący jest tu okres nasilenia kontaktów w wieku V i V I , kiedy kulminacyjne fale w ę ­ drujących ludów doprowadzają do praktycznego podziału zachodniej czę­ ści Imperium na państwa szczepowe, czy jak je określa Toynbee — „państwa sukcesyjne" . One to były pierwszym ucieleśnieniem tej no­ wej jakości, tu żyjąca tradycja rzymska złączyła się z nowo przyniesioną kulturą barbarzyńców. Czas powstania państw sukcesyjnych jest różny dla poszczególnych terytoriów. Sama podbita została najpóźniej, bo dopie­ ro z najazdem longobardzkim w V I - V I I w. Pozostałe państwa szczepowe powstały nie drogą podbojów, lecz za — formalną przynajmniej — zgodą Rzymu, zbyt słabego już, by odmówić Germanom odstąpienia swych te­ rytoriów. Tak więc drogą delegacji władzy powstają u schyłku V w. pań­ stwa: Wizygotów (Hiszpania), Ostrogotów na pd. od łuku Alp, Burgun­ dów — w pd.-wsch. Galii, Wandalów — w Afryce pn. Istnienie ich nie trwało na ogół długo — tylko Wizygoci przetrwają Imperium, ulegając w 711 r. Arabom, pozostałe zaś państwa zostaną zlikwidowane przez reaneksje Justyniana (państwo Wandalów — 534, Ostrogotów — 554 г.). Sa­ mych zaś Longobardów pokonają ostatecznie w 774 r. Frankowie, po uprzednim zaanektowaniu państewka Burgundów w 534 r. 17 18 W tak krótkim i burzliwym okresie istnienia żadne z tych państw nie zdołało wytworzyć ustroju — w całym znaczeniu tego słowa; mogły to 1 6 S. C z a r n o w s k i , Kultura, Warszawa 1958, s. 39. Krytyczne spojrzenie na działanie idei wierności patrz S. P i e k a r c z y k , Barbarzyńcy i chrześcijaństwo, Warszawa 1960, s. 157-172. A. J . T o y n b e e , Wojno i cywilizacja, Warszawa 1963, s. 133. 1 7 1 8 �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 261 być co najwyżej zasady współżycia, konglomerat tradycji rzymskich i barbarzyńskich. Jedną z nielicznych powszechnych — bo jeszcze pra­ wem rzymskim unormowanych — reguł był tzw. system kwaterun­ kowy (hospitalitas), w oparciu o który następowało zajmowanie teryto­ rium rzymskiego przez Ostrogotów, Wizygotów, Burgundów i Wanda­ lów. System ten — unormowany jeszcze w 398 r. przez cesarzy Hono­ riusza i Arkadiusza — polegał na przydzielaniu przybyszom Vs ziemi, do­ mostw i inwentarza, znajdujących się w posiadaniu Rzymian — bez obo­ wiązku płacenia podatku. W nowych warunkach wiele musiało ulec zmianie w dotychczasowym ustroju społecznym barbarzyńców. Upada ogólne zgromadzenie ludowe, albowiem „wskutek ogromnej rozległości państwa nie można było rzą­ dzić za pomocą środków starego ustroju rodowego" . Prawa i admini­ stracja oparte są o rzymskie wzory, uproszczone wedle germańskich po­ trzeb. Król stojący na czele państwa ma cesarskie uprawnienia, jego armia rozwija się jako kontynuacja germańskiej drużyny i rzymskich buccellarii zarazem, dwór jest kombinacją dworu cesarskiego i germańskiej stra­ ży przybocznej. Można zresztą pokusić się o ogólny sąd, iż całokształt kultury tych krótkotrwałych państewek pozbawiony był wewnętrznej jedności i społecznego porządku, a jedynie stanowił chaotyczny konglo­ merat treści rzymskich i obcych. Nieporównanie korzystniejsze warunki dla swego rozwoju miała Ga­ lia po podboju frankijskim. Na jej terytorium spotkają się na stosunkowo równych prawach — zromanizowane społeczeństwo galijskie i najeźdźcy germańscy, by doprowadzić to państwo do stabilizacji terytorialnej, której nie udało się osiągnąć pozostałym monarchiom barbarzyńskim. I choć wiele ze sprzeczności i nieuporządkowań, które trapiły państwa Gotów czy Bur­ gundów, istnieć będzie także w Galii zarówno za Merowingów, jak i w wiekach późniejszych, to jednak dzięki sukcesom pierwszego zjednoczenia możliwy będzie rozkwit klasycznej postaci feudalizmu — od I X do X I I I stulecia. 19 Po podboju Galii zdobywcy germańscy natrafili na dylemat: jak zor­ ganizować podbitą ludność, skoro „nie można tych rzymskich mas wcią­ gnąć do organów rodowych ani zapanować nad nimi przy pomocy tych o r g a n ó w " . Zadanie uporządkowania stosunków pomiędzy zdobywcami a ludnością podbitą było też utrudnione przez fakt istnienia grupowych partykularyzmów, datujących się co najmniej od schyłku I m p e r i u m . 20 21 1 9 E n g e l s , op. cit., s. 169. Jw., s. 168. Kwestia, w jakiej mierze Galia wolna była od tych partykularyzmów w bie Cesarstwa, jest jeszcze sporna. 2° 2 1 do­ �262 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Przejawiały się one w kontynuowaniu — omówionych wyżej — tradycji galijskiej klienteli, germańskiego comitatu i rzymskich buccellarii zara­ zem, a dodatkową pożywkę dla rozwoju więzi protofeudalnych stanowiły popodbojowe warunki braku stabilizacji i przemieszania ludności. Zasadą oddania się w opiekę i stania się „człowiekiem swego pana" (brak jesz­ cze w okresie Merowingów dokładniejszych terminów na określenie tej zależności) jest obopólna korzyść — protekcja i obrona dla jednej, wzrost zaś siły i realnego znaczenia dla drugiej strony. Władza centralna jest zbyt słaba, by mogła korzyści takie zapewnić. Nie ma też sił ani doświad­ czenia, by zastąpić prywatne więzy zależności relacją państwo — oby­ watel. Królowie merowińscy nie usiłują przeprowadzać takiej zmiany — włączenie więzów prywatnych w system państwowy przeprowadzają nie przez p r z e k s z t a ł c a n i e tych pierwszych, lecz przez ich u s a n k ­ c j o n o w a n i e . Następuje ono z chwilą, kiedy ten sam typ zależności, jaki panował dotąd nieoficjalnie w społeczności Imperium na jej podsta­ wowych szczeblach, w masach ludności, znajdzie swą replikę w stosunkach u samego szczytu społecznej piramidy, w najbliższym otoczeniu króla. Za­ powiedzią stosunków pomiędzy królem a jego poplecznikami są relacje obowiązujące między wodzem a drużyną; król merowiński nie jest prze­ cież nikim innym, jak wzbogaconym dzięki podbojowi germańskim wo­ dzem. Ale właśnie fakt podboju, przejęcia na własność olbrzymich mająt­ ków (zwłaszcza dawnych domen cesarskich), czyni z niego króla, sprawia, iż jego „prywatne" posunięcia są zarazem zwiastunami form państwowo­ ści. Takim „prywatnym" przedsięwzięciem było nagradzanie eks-drużynników immunizowanymi nadaniami ziemskimi i przekształcanie ich w ten sposób w przyszłych feudalnych wasali królewskich (vassi dominici), któ­ rzy z czasem — miast przebywać na dworze — osiadają na darowanej ziemi, by nią władać. 2 2 W ten sposób przez uzupełnienie podstawowych stopni społecznych zależności (istniejących już w Cesarstwie) schodkowym systemem relacji osobistych w grupie panującej — stworzona zostaje zapowiedź późniejszej kompletnej feudalnej piramidy. Można by zatem z dużym uproszczeniem stwierdzić, iż historia feudalnego systemu lennego jest historią przeno­ szenia się i upowszechniania w całym społeczeństwie feudalnym tego ro­ dzaju praw własności, jakie w początkowym protofeudalnym okresie obo­ wiązywały drużynników wobec królewskiego nadania. Konsekwencją takiej tezy musi być wniosek, iż wykształcenie pełnego systemu lennego wymagałoby kolejnego przekazywania praw użytkowych do ziemi na coraz to niższe etapy — delegowanie ich grupom o stopniowo malejącej ważności. Byłby to więc sposób organizacji społeczeństwa „w p i 2 2 B l o c h , op. cit., s. 145-156. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 263 FEUDALIZMU ramidę, której szczytem byłby król, a która rozszerzałaby się ku dołowi dochodząc przez książąt, hrabiów, posiadaczy zamków aż do prostych r y ­ cerzy" . Ten idealny schemat nie był zresztą na terenie Europy nigdy zrealizowany w tak uporządkowanej formie — choć np. dążeniem Karola Łysego będzie, by każdy wolny człowiek miał swego suwerena. Tym nie­ mniej istniał w postaci ogólnej zasady już za pierwszych Karolingów, uznał go także — wprowadzając zmiany zmierzające ku centralizacji — Karol Wielki. A przecież ustrój stworzonego przezeń Imperium — tak jak i ustrój państw je poprzedzających — nie został w nauce uznany za feu­ dalny. Przymiotnik ten przyznaje się, bez opatrywania go przedrostkiem proto- czy pre-, dopiero Francji I I połowy I X w., a więc państwu wnu­ ków Karola Wielkiego. Jakie zmiany kryją się za tą właśnie datą? Otóż w lapidarnym sformułowaniu byłaby to ostateczna zgoda władcy na „oli­ garchię w monarchicznym kształcie" . To właśnie w połowie, może u schyłku I X wieku wprowadzono „taką formę prawną, która tłumaczyłaby ów stan ograniczonej faktycznie suwerenności, nie pozbawiając jednak nowego monarchy iluzji władzy nad całym królestwem. Razem z nią rodzi się feudalizm" . 23 24 23 Dlaczego doszło do sytuacji, w której król w desperacki wprost sposób zgadza się na usankcjonowanie rozbicia — krok, którego władcy frankoń­ scy nie odważyli się dotąd uczynić, acz w praktyce ich rządy równie często miały iluzoryczny charakter? Odwracając zaś pytanie — dlaczego społeczeństwo zdobyło się na usankcjonowanie rozbicia, w którym żyło dotąd od paru setek lat? Odpowiedź tłumaczyłaby przyczynę ostatecznego przejścia od protofeudalnego do w pełni feudalnego sposobu społecznej organizacji. Być może wystarcza tu rozwiązanie, jakie daje nam Coulborn: „Prawdziwą przyczyną przejścia od porządku protofeudalnego w feudalny by­ ła kontynuacja i rozwój przyczyn wszystkich głównych zmian, które przeszło [do tamtego momentu — J . S. W.] społeczeństwo, mianowicie walka o bezpieczeństwo czy o korzyści w społeczeństwie niedostatecznie kontrolowanym przez władze — w społeczeństwie, które z głębokich, dla nas niezrozumiałych przyczyn, zmierzało w kierunku rozpadu i wkrótce nie mogło być w ogóle dłużej kontrolowane" . 26 Jest to jednak — jak mi się zdaje — odpowiedź zbyt „ewolucjonistyczna", by miała tłumaczyć wystarczająco fakty, które były nie wyłącz­ nie wynikiem długiego procesu rozwojowego, lecz też reperkusją bezpo­ średnio je poprzedzających — a ogromnie ważnych wydarzeń historycz­ nych. Mam tu na myśli powstanie Cesarstwa Karolińskiego oraz wielkie 2 3 G e n i с o t, op. cit., s. 102. J . B a s z k i e w i c z , Myśl polityczna wieków średnich. Warszawa 1970, s. 73. T. M a n t e u f f e l , Geneza feudalizmu, [w:] Pamiętnik V Zjazdu History­ ków, Warszawa 1930, s. 44. C o u l b o r n , op. cit., s. 211. 2 4 2 5 2 6 �264 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI najazdy Awarów, Saracenów, a zwłaszcza Normanów, datujące się od pocz. I X w. W sporządzaniu odmiennej hipotezy należałoby uwzględnić szerzej fakt istnienia u schyłku porządku protofeudalnego zgoła obcego tworu, efemerydy i potentata zarazem, jakim było Imperium Karolińskie. Jego jednoznaczna charakterystyka jest niemożliwa — Cesarstwo to usiłuje bowiem skojarzyć przeciwieństwa i metodami swej pełnej partykulary­ zmów epoki (w oparciu o stosunki osobistej zależności obywateli, związki lenne etc.) chce, zaopatrzone we wzorzec rzymski, osiągnąć „renovatio Imperii". Siłą rzeczy bardziej „ewolucjonistyczne" spojrzenie na ów okres wiązać się będzie z traktowaniem Cesarstwa raczej jako kontynuacji niż innowacji w dziejach państwowości frankońskiej — z podkreśleniem tych jego cech, które trwają od czasów merowińskiej monarchii. Można jednak widzieć w Imperium Karolińskim — oprócz tego co w nim rodzime — także ucieleśnienie innej, bo rzymskiej, uniwersalistycznej idei „renovatio Imperii", w którą właśnie przyobleczono raczej, niż zjednoczono poprzedzające organizmy państwowe. Potraktowanie państwa Karolingów, mimo tkwiących w nim tendencji decentralizacyjnych, jako władztwa uniwersalistycznego, z jednym wład­ cą, a przy t y m obejmującego znaczne terytorium i , co niebłahe, świado­ mie powołującego się na wzorzec rzymski, umożliwi moim zdaniem przy­ równanie go do Cesarstwa Rzymskiego w jego schyłkowym okresie . Oba te państwa można określić mianem formalnej centralizacji w impe­ rialnym kształcie, pod którą to powłoką istnieją silne procesy dezintegracyjne. Paralelę można przesunąć jeszcze dalej — w czasy upadku obu organizmów, a zwłaszcza rodzenia się po nich nowych porządków. Spo­ wodowany przyczynami natury wewnętrznej rozkład, który doprowadził oba państwa prawie na skraj przepaści, zostaje w ostatecznej formie za­ kończony najazdami barbarzyńców. Dla Rzymu falą taką byli Germanowie, dla pozostałości nie istniejącego formalnie od r. 843 Imperium Karo­ lińskiego — Awarowie, Saraceni (których oczywiście mianem barbarzyń­ ców obdarzać nie można) i Normanowie; najazdy tych ostatnich są najbar­ dziej brzemienne w następstwa, bo przywodzą dzieło zjednoczenia do kom­ pletnej ruiny. To pod wpływem przemierzających wzdłuż i wszerz Europę barbarzyńców ze Skandynawii i z Panonii upadają wszelkie szanse na centralizację — nawet krajową, co zaś dopiero obejmują pokaźną część 27 2 7 Zasadnicze różnice sprowadziłyby się oczywiście do tego, że o ile w procesy dezintegracyjne schyłkowego Cesarstwa Rzymskiego powstawały jeszcze w zdro­ wym scentralizowanym organizmie, o tyle Imperium Karolińskie boryka się z nimi od początku swego istnienia —• dziedziczy je bowiem po swych poprzednikach, Galii Merowińskiej, nawet po Rzymie — a więc powstaje niejako na przekór tym procesom, pokrywając je dopiero sztuczną jednością. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 265 kontynentu. Władza królewska nie jest w stanie zapewnić obywatelom bezpieczeństwa; obrona, by być skuteczną, musi przenieść się na stopień lokalny; mnożenie się stosunków zależności osobistej, aktów komendacji i związków lennych jest koniecznością chwili; rozdrobnienie osiąga maksi­ mum — jako jedyna możliwa forma przetrwania. A więc kiedy kataklizm zewnętrzny dopełnia dzieła zniszczenia centralizacji karolińskiej, gdy w sposób nader zdecydowany staje przed jej obywatelami prawda, iż centra­ lizacja taka w niespokojnych czasach nie potrafi spełnić swego zadania — nie ma zatem racji bytu — wtedy to właśnie ostatecznym pogodzeniem się z tą prawdą jest przejście od protofeudalnego w czysto feudalny już porządek prawny. Hipoteza, która konkludowałaby analogie rzymsko-karolińskie, ma więc następującą postać: jak w pierwszej fazie wielkich wędrówek ludów kontakt społeczności germańskiej z Cesarstwem Rzymskim spowodował przekształcenie prefeudalnych tkwiących w obu tych grupach stosunków społecznych w protofeudalne, tak w drugiej fazie najazdów barbarzyń­ skich walki Normanów, Awarów i Saracenów z Imperium Karolińskim i jego sukcesorami sprzyjają przekształceniu stosunków protofeudalnych już w feudalne. O ile nieodzowne dla zrodzenia feudalizmu było owo „powtórzenie" w historii — rozstrzygnąć autorytatywnie nie sposób. Osobiście skłaniał­ bym się jednak ku przypuszczeniu, iż to właśnie kompletne fiasko pań­ stwa Karolingów, które nie wytrzymało starcia z barbarzyńcami, ani też nie potrafiło przełamać trudności wewnętrznych, dało asumpt do spo­ łecznego usankcjonowania rozbicia, do prawnego utwierdzenia „oligarchii w monarchicznym kształcie", jednym słowem do wytworzenia klasycznej postaci feudalizmu. Od tej pory restauracja życia społecznego odbywać się będzie bez eksperymentów w rodzaju „sztucznej centralizacji karo­ lińskiej" , a w obrębie niewielkich domen feudalnych na lokalnym, lecz jedynym poziomie z szansami powodzenia. Odtąd w oparciu o te naj­ mniejsze cegiełki ustrój feudalny może ewoluować ku swym najbardziej wykształconym formom. Lecz będzie to właśnie przybieranie form, gdyż materiał i zarys są od X w. gotowe. A że wraz z t y m stuleciem kończą się też w zachodniej części kontynentu europejskiego wielkie najazdy — przeto ustrój feudalny ma do spokojnej ewolucji drogę otwartą. W tym więc momencie ustaje ostatecznie proces formowania się feudalizmu z dwóch przeciwstawnych wątków. Nie oznacza to wcale, łż wątki owe prze28 29 2 8 D a w s o n, op. cit., s. 309. Na Wyspach Brytyjskich najazdy kończą się dopiero w X I w. Koniec najaz­ dów nie oznaczał zapanowania pokoju w Europie. Przeciwnie — dalsze formowa­ nie się feudalizmu jest ściśle związane z nieustannymi wojnami panów feudalnych. 2 8 �266 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI stają biec dalej; przeciwnie, odtąd są one nierozerwalnie ze sobą sple­ cione i dają o sobie znać w sprzecznościach i paradoksach epoki. Albo­ wiem „dualizm genezy" feudalizmu jest zarazem „genezą dualizmu" tej formacji. Czyż nie jest paradoksalna działająca w niej prawidłowość, iż każdy pomyślny krok w procesie społecznej stabilizacji jest zarazem ko­ lejnym ciosem w istotę feudalizmu. Taki właśnie kierunek przybierają procesy wewnątrz feudalnej posiadłości; z początkiem oderwała się ona de facto od władzy królewskiej i od innych domen feudalnych — by tylko umożliwić swym mieszkańcom przetrwanie epoki zamętu i najazdów. Kiedy tylko cel ten zostaje osiągnięty i zauważyć daje się rozwój gospo­ darczy — posiadłość taka „otwiera się", integruje z sąsiednimi, rozwija coraz dalej sięgający handel, wspiera miasta. Już to stanowi potężny cios w feudalny partykularyzm. Gdy jeszcze miasta staną się na tyle silne i bo­ gate, by móc zaopatrzyć króla, którego są największym sojusznikiem, w środki do zwycięskiej walki z krnąbrnymi feudałami — feudalizm przy­ bierze zgoła inną, schyłkową już postać. Rezultat procesu analizowanego powyżej — feudalizm francuski w dojrzałej postaci — uchodzi na ogół za klasyczny przykład tego ustroju na świecie. Tymczasem wiele względów przemawia za tym, iż znacznie odeń bliższy formie „modelowej" był system japoński, wykazujący przy tym fascynujące podobieństwo do europejskiego — tak w zasadniczych tenden­ cjach, jak i w pewnych imponderabiliach. Schemat zależności społecznych jest w przypadku feudalnej Japonii zbliżony do wyraźnej piramidy, którą — w niezakłóconej formie — tak chciałyby widzieć w Europie nasze interpretacje. Zasadniczą przyczyną owej zwiększonej czytelności wzorca japońskiego wydaje się być fakt, iż stosunkowo niewiele czynników zewnętrznych złożyło się na jego po­ wstanie. Na małym — w porównaniu z kontynentem europejskim — tery­ torium, dzięki wyspiarskiemu położeniu poważnie izolowanym od wielu obcych wpływów, ustrój miał większe szanse na rozwój stopniowy i kon­ sekwentny. Także i jego trwanie mogło przeciągnąć się aż po wiek dzie­ więtnasty, a więc tysiąc lat po wyłonieniu się elementów początkowych. Nie należy zatem w tłumaczeniu feudalizmu japońskiego nadużywać interpretacji „sytuacyjnych" — gdzie nowe zjawiska byłyby traktowane jako szybkie reakcje na nowo zaistniałe sytuacje; większą uwagę trzeba zwrócić na długotrwałe procesy ewolucji, wieńczone w pewnych odstę­ pach czasu zmianami jakościowymi. Zastrzeżenie to nie oznacza bynajmniej, iż Japonia nie zaznała duali­ zmu: plemienni barbarzyńcy a państwowość. Przeciwnie, chociaż ostatecz­ ne kształty feudalizmu — shogunat od 1192 r. — są rezultatem długiej ewolucji, to u podstaw procesu odnaleźć można sprzeczności na podobień­ stwo dwoistości europejskich. Analogia jest zaciemniona przez okolicz- �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 267 ność, iż w przeciwieństwie do przedfeudalnej Europy — gdzie na jednym terytorium geograficznym sąsiadowały ze sobą dwa zupełnie odmienne zespoły, określane przez nas jako barbaricum i cywilizacja, które później dokonały fuzji — prefeudalne społeczeństwo Wysp Japońskich, znajdujące się w całości na szczeblu plemiennym, musiało przejąć idee centralizacyjne w ukształtowanej postaci spoza swego terytorium, z imperialnych Chin. W wypadku feudalizacji Japonii nie będzie więc zetknięcia się mas ludzkich, reprezentujących odmienne etapy rozwoju społecznego, lecz transplantacja samych tylko idei jednego z zespołów na grunt dru­ giego. Na podobieństwo europejskich barbarzyńców społeczeństwo Japonii wieku V I żyje na etapie plemienno-rodowym, którego zasadnicze więzy są w obu wypadkach identyczne. Ten sam jest też kierunek wewnętrzne­ go rozwoju — tendencja do przechodzenia w stan państwowości, budowa centralnego aparatu władzy. Rozwój władzy centralnej odbywać się musi na zasadzie pozbawiania dawnych rodowych komórek gospodarczych ich przywilejów — praw swobodnego rozporządzania ziemią i jej produktami, bez obowiązku pła­ cenia podatków. Narzucenie obciążeń podatkowych na wszystkich oby­ wateli i uzależnienie ich od aparatu państwa znajduje swój wyraz w re­ formach Taika (tzw. wielkie przemiany) rozpoczętych w roku 645. Na mocy reform ziemia stanowi własność państwową w dyspozycji cesar­ skiej; obowiązują nowe zmatematyzowane zasady organizacji ludności w grupy, które — zależnie od rzędu wielkości — mają narzucony mniej­ szy lub większy zakres świadczeń. Wprowadzony zostaje odmienny sy­ stem podatkowy obowiązujący wszystkich obywateli oraz uściślone zasa­ dy rozdziału gruntów. Podatek przeznaczony jest na utrzymanie dworu i cesarza, który stoi na czele aparatu biurokracji i przez urzędników włada całym krajem. Znaczenia reformy Taika nie można wprost przeceniać. Jej pełna rea­ lizacja oznaczałaby zniesienie dawnej autonomii możnowładczych rodów i wprowadzenie na to miejsce rządów scentralizowanych, biurokratycz­ nych. Ale interpretacja procesu, którego przejawem jest reforma, nie jest wcale jednoznaczna. Z jednej strony ustawa ta sankcjonuje wewnętrzne zmiany, wiodące ku państwowości, wyodrębnieniu i umocnieniu klasy rządzącej — przyszłych feudałów kosztem pospólstwa. Z drugiej strony jest czymś więcej — foruje bowiem przede wszystkim władzę centralną ze szkodą dla lokalnych feudałów; jeśli już realizuje feudalizm, to raczej „absolutystyczny" niż „oligarchiczny", a więc jest przedsięwzięciem nie­ jako na wyrost, jeśli przyjąć, iż absolutna pozycja władcy utwierdzić się może dopiero po pokonaniu feudalnej oligarchii, nie zaś przed jej po­ wstaniem. �268 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI O ile zatem reformy Taika rozpatrywane jako etap procesu tworzenia się państwowości — i warstw rządzących w o g ó l e — będą stanowić ogniwo wewnętrznego ciągłego rozwoju społeczeństwa, to rozpatrywane od strony dominacji władcy centralnego nad pozostałymi feudałami po­ jawią się nam jako twór obcy w dziejach Japonii, nie mający do owego momentu precedensu w wewnętrznym rozwoju tego kraju. Rodzący się aparat władzy skorzystał tu z wzorców stworzonych przez inne społeczeń­ stwo — współczesne chińskie, epoki Tang. Dlatego to reformy Taika głoszą porządek bardzo zbliżony do chińskiego systemu biurokratycznego; określić je można jako „ambitną próbę imitacji chińskiego systemu poli­ tycznego przez przekształcenie luźnej federacji rodów Japonii w central­ nie władane państwo" . Przeszczepienie ideologii imperialnych Chin na rodowo-plemienny grunt japoński nie mogło mieć dużych szans powodzenia; pewne prawa i instytucje, właściwe dla ustroju chińskiego, naśladowane literalnie w no­ w y m środowisku zawodziły, podczas gdy nie były realizowane niektóre zasadnicze elementy tego systemu, jak zasada przenoszenia urzędników w różne prowincje czy zastąpienie istniejącej dotąd arystokratyczno-wojowniczej armii przez wojska piesze, rekrutujące się z chłopstwa. W nie­ dopasowaniu tym dopatrywać się można nie tylko przyczyn niepowodze­ nia samej reformy, lecz i powodów dalszego rozkładu gospodarczego. Jak pisze K. Popów, „w historii europejskiej można wskazać analogiczną nieudaną próbę Karola Wielkiego (786-814), który starał się zaszczepić dawne prawa Rzymu do nowych form życia społecznego, jakie ukształto­ wały się w jego olbrzymim imperium" . Analogia jest trafna — prócz tego, że umożliwia nam przyrównywanie działania ideologii Cesarstwa Rzymskiego na państwo Karola Wielkiego do wpływów Cesarstwa T'angów na państwo japońskie, uprawnia nas do podobnego interpretowania dwoistości: „ciągłość czy zmiana" wewnątrz państwa japońskiego okresu 30 31 s reform Taika, jak to zostało uczynione wyżej wobec władztwa Karolin­ gów. Zbliżone były też dalsze losy — rozpad obu „sztucznych centrali­ zacji". W Japonii rozkład ów był niewątpliwie odpowiedzią na niedo­ stosowany do miejscowych warunków wzrost organów władzy cesarskiej; oto rozwój aparatu administracji stawała się coraz bardziej kosztowny dla społeczeństwa, obciążanego rosnącymi podatkami. Reakcją było oczy­ wiste dążenie do wyzwolenia się spod tych obowiązków; realizowano je przez przekazywanie posiadanej ziemi tym panom feudalnym, których dobra sho posiadały już cesarski immunitet. Następowało fikcyjne włącze­ nie nowej działki w obręb zwolnionej od podatków posiadłości feudalnej, jej użytkownik zaś nie płacił odtąd podatków dla państwa, lecz świadczeE . E e i s c h a u e r , Japanese Feudalism, [w:] Feudalism К. P o p ó w , Japonia, Moskwa 1964, s. 56. in History, s. 28. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 269 nia shiki na rzecz feudała. Konsekwencją był wzrost znaczenia panów feudalnych, grupy wewnętrznie zhierarchizowanej, gdzie słabszy w zamian za świadczenia uzyskiwał opiekę silniejszego. Od V I I I w. kształtuje się feudalna piramida zależności, władza centralna traci na znaczeniu na rzecz prywatnej domeny sho, która też wkrótce staje się posiadłością dziedziczną; podatki z coraz to większej ilości dóbr lennych trafiają nie do cesarza już, lecz do lokalnych książąt, a pozbawiona w ten sposób za­ sobów materialnych władza centralna nie jest w stanie zapewnić pokoju całemu krajowi. Zadanie zapewniania bezpieczeństwa na lokalnym szczeb­ lu przejmują grupy zbrojne, pozostające pod dowództwem prywatnych posiadaczy ziemskich — a pociąga to za sobą oczywiście ciągłe wojny w skali ogólnokrajowej. Z końcem V I I I w. możemy mówić o jeszcze jednym czynniku decen­ tralizacji — wojnach z tubylczymi plemionami Aj nów. Aj nowie, nazy­ wani przez Japończyków Azuma-Ebisu, t j . wschodni barbarzyńcy, zamie­ szkiwali pn.-wsch. skraje wyspy Honsiu i przez całe wieki prowadzili woj­ ny z cesarstwem, które też nigdy nie narzuciło i m w całości swego pano­ wania. Wyprawy przeciw nim, ze szczególnym nasileniem przypadające na lata 789-801, miały doniosłe znaczenie jako dalszy bodziec w rozwoju stosunków feudalnych; stanowiły podstawę powstania instytucji shoguna — który w 1192 r. przejmie administrację kraju, by dać tym samym po­ czątek fazie pełnego feudalizmu japońskiego; to w 784 г., w związku z walkami we wschodniej części wyspy Honsiu, po raz pierwszy przy­ znany został tytuł seito-shogun, t j . „generał dla podboju wschodu". Dla celów wojennych nieodzowna była także reorganizacja społeczeństwa, zwłaszcza w prowincjach narażonych na ataki Ajnów. Tworzono zatem obronne oddziały prowincjonalne składające się z synów naczelników po­ szczególnych okręgów, których wyłącznym zadaniem była walka i szko­ lenie wojenne. Grupy te stanowiły pierwszy krok na drodze do wytwo­ rzenia dziedzicznej klasy wojowników —• późniejszych samurajów. Zro­ dzone w czasie walk z Ajnami wojownicze klany bushi staną się siłą spo­ łeczną, w oparciu o którą rządzić będą shogunowie, prawdziwi — w od­ różnieniu od cesarzy, formalnie tylko zasiadających nadal na tronie — władcy feudalnego państwa. Analiza feudalizmu w Chinach —• następnym kraju Dalekiego Wscho­ du, który w dobie feudalnej wykazuje spore podobieństwa do Europy — jest utrudniona w kilku zgoła zasadniczych momentach. Przede wszyst­ k i m ustrój gospodarczy oparty na produkcji rolnej, z ledwie tylko widocz­ ną rolą handlową i przemysłową ośrodków miejskich, z praktycznym przywiązaniem chłopa do ziemi, której na ogół nie jest on posiadaczem, lecz co najwyżej dzierżawcą, płacącym wysoką rentę jej właścicielowi — należącemu do przeciwstawnej klasy rządzącej — taki ustrój ekonomiczny �270 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI trwa w Chinach od czasów zamierzchłych aż po okres przemian X I X i X X wieku. Należałoby więc całe tysiąclecia w historii Chin określić jako feudalne pod względem gospodarczym; co się jednak tyczy ustroju politycznego, to zmienia się on i różnicuje w przeciągu owego czasu na tyle, by można było znaleźć podstawy dla wyróżnienia prócz plemien­ nego czy niewolniczego — także faz „typowego feudalizmu" i tzw. feu­ dalizmu biurokratycznego. Ten ostatni wyłączony będzie z naszych roz­ ważań. Oznacza on scentralizowane imperium rządzone przez płatny apa­ rat urzędniczy, mianowany na zasadach egzaminów państwowych, a nie według (arystokratycznego) pochodzenia, aparat o funkcjach teoretycznie niedziedzicznych. Są to więc cechy sprzeczne z „duchem" feudalizmu, nie godzące się z zaakceptowaną przez nas na wstępie formułą. Ale nawet umiejscowienie w czasie feudalizmu w zawężonym do za­ gadnień społeczno-ustrojowych rozumieniu tego słowa nie zostało jak do­ tąd przeprowadzone w sposób bezsporny i ostateczny. Na tym miejscu poddamy krótkiej analizie okres panowania dynastii Czou (wg trady­ cyjnych przekazów 1122-256 r. p.n.e., uważany często za klasyczny dla chińskiego feudalnego ustroju politycznego. Niedostatek przekazów i nie­ jednoznaczność materiałów z tak wczesnej epoki historii utrudnia roz­ strzygnięcie kardynalnego dla nas problemu, jaki ustrój gospodarczy po­ przedzał feudalizm — czy gospodarkę w Chinach przełomu I I i I tysiąc­ lecia p.n.e. można nazwać niewolniczą. Równie odległa od prawdy będzie tu odpowiedź w pełni afirmatywna, wychodząca z dogmatycznego trakto­ wania schematu rozwoju społeczeństw, jak i kompletnie negująca znacze­ nie niewolnictwa w historii Chin. Mniej jednostronna, a zatem chyba bar­ dziej uprawniona teza głosi bowiem, iż „feudalizm ... od I X w. p.n.e. na­ rastał bezpośrednio na formacji wspólnoty pierwotnej, rozwijając się przy współistniejącym układzie niewolniczym. Jest to zjawisko charakterys­ tyczne dla rozwoju feudalizmu na Wschodzie, spowodowane rozwojem sił wytwórczych rolnictwa już w łonie wspólnoty pierwotnej" . 32 Do rzędu takich progresywnych (kumulacyjnych) przyczyn w powsta­ niu feudalizmu można by też zaliczyć za Marcel Granetem rozwój me­ talurgii brązu. Wg tego autora „można datować ustanowienie okręgów administracyjnych i miast, powstanie systemu feudalnego i wojskowego, podział wspólnot wiejskich na grupy wiejskie i miejskie począwszy od określonej daty z historii techniki. Można uznać, że faktem, który przy­ czynił się do wykrystalizowania się tych zjawisk, było pojawienie się w Chinach produkcji brązu oraz handlu przedmiotami z brązu" . Wyna­ lazek ten byłby zatem przyczyną specjalizacji: miasta tej epoki zamiesz33 32 3 3 Wielka encyklopedia powszechna, t. I I , Warszawa 1963, s. 434. Cyt. za: J . G e r n e t , Chiny starożytne, Warszawa 1966, s. 39. �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY FEUDALIZMU 271 kane przez szlachtę-wojowników bronią producentów rolnych — chłopów. Zważywszy, iż wynalazek techniki stapiania brązu dokonał się w Chinach w X V I I I w. p.n.e. — teza Graneta prowadzi do poważnego przesunięcia w głąb wieków początków społecznego dualizmu na tych obszarach. Ale przecież wytworzenie się przeciwstawnych klas — miejskiej szlachty i rolniczych chłopów — nie jest równoznaczne z początkiem feudalizmu; stwarza raczej pewną podstawę, która przez wieki całe będzie się jeszcze poważnie zmieniać, zanim od X I w. p.n.e. zacznie się na niej kształtować feudalizm. Chiny właściwe drugiej połowy I I tysiąclecia p.n.e., niewielki obszar w dolnym biegu Żółtej Rzeki, stanowią władztwo dynastii Szangów (1765 ? — 1123 ? p.n.e.). Traktowanie tego państwa jako centralizacji czy przeżywającego swój zmierzch imperium nie jest na pewno odpowiednie — państwo Szang-In jest bowiem pod względem terytorialnym jednost­ ką raczej skromną, nie unifikuje też bynajmniej jakichś różnolitych grup etnicznych. Również materiał dowodowy na to, że u jego schyłku rozpo­ częły się przemiany ustroju, wyraźnie skłaniające go ku feudalizmowi — ma za mało jednoznaczny charakter . Atoli nie ulega wątpliwości, iż państwo to chyli się ku upadkowi; powodem jest trapiąca je anarchia, samowola starszyzny plemiennej, długotrwałe wojny zewnętrzne i waśnie wewnętrzne. „Inowie [nazwa plemienia tworzącego państwo rządzone przez dynastię Szang — J. S. W.] kłócą się między sobą tak, jakby woda w kotle wrzała lub jakby owady brzęczały na wiosnę" — mówi o nich współczesna opinia . Za przejaw dekadencji można też uważać przepych życia dworskiego, zbytek, rozrzutność ofiar kultowych, rozpanoszony al­ koholizm itp. zjawiska, o występowaniu których mówią nam przekazy pisane i znaleziska archeologiczne . 34 35 36 Ostateczna klęska państwa Szang-In następuje w X I I lub X I w. p.n.e. na polu bitewnym, jego zaś nowym władcą staje się zwycięskie plemię Czou, sąsiadujące dotąd z Inami od zachodu. Nader sporna jest kwestia określenia poziomu kultury zwycięzców; nie dorównywał on na pewno osiągniętemu przez pokonane państwo, lecz przy obecnej ilości materiału nie można orzec, czy plemię Czou stanowiło wobec lnów „barbarzyń­ ców" pozostających na zdecydowanie niższym poziomie rozwoju, etnicznie obcych właściwym Chińczykom. Afirmatywnie odpowiada na to pytanie Eberhard, stwierdzając, iż Czou byli plemieniem pochodzenia tureckiego bądź mongolskiego, stali zaś na czele koalicji sfederowanych plemion niechińskich, w tym przynajmniej częściowo tybetańskich . Ma to związek 37 3 4 3 5 3 6 3 7 Por.: D. В o d d e, Feudalism in China, [w:] Feudalism in History, S z a n g J ü e , [red.], Dzieje Chin, Warszawa 1960, s. 26. G e r n e t, op. cit., s. 43-45. W. E b e r h a r d , Conquerors and Rulers, Leiden 1965, s. 28. s. 51-52. �272 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI z całością poglądów tego autora na feudalizm chiński jako rezultat „etni­ cznej superstratyfikacji", w której lud pasterski nawarstwił się na gru­ pę rolniczą, co wyjaśnić ma dualizmy w kulturze feudalnych Chin. Lecz jeśli nawet — za innymi sinologami — przyjąć, iż Czou byli ludem pokrewnym i niewiele ustępującym pod względem kultury właś­ ciwym Chińczykom, to i tak nie ulegnie wątpliwości, iż rezultatem złą­ czenia się dwóch odmiennych zespołów musiała być nowa jakość. Przed zdobywcami stanęła bowiem konieczność stworzenia systemu politycznego dla zarządzania nowym, znacznie rozleglej szym od dotychczasowych sie­ dzib Czou, terytorium. Środki ustroju rodowego, jakimi dysponowało ple­ mię zdobywców, nie wystarczyłyby do utrzymania przez czas dłuższy rezultatów pomyślnego podboju . Czou musieli przecież w pierwszym okresie swego panowania pokonać resztki lokalnego oporu i uniemożliwić odrodzenie starego porządku. Dokonują tego niejako ad hoc przez stwo­ rzenie systemu nadań, nie znanego w ich dotychczasowym ustroju spo­ łecznym (który był prawdopodobnie typowo plemienny). Wódz plemienia, a obecnie król i właściciel całości ziemi w państwie (taki przynajmniej jego obraz jest znany z nieco późniejszego przekazu), dzieli terytorium i przyznaje nadziały w lenno poszczególnym książętom z rodu Czou, i n ­ nym, którzy przyczynili się najbardziej do zwycięstwa, a także części obalonych dynastów Szang. Sam pozostaje jedynym władcą tylko na te­ renie „domeny królewskiej", reszta zaś terytorium znajduje się odtąd w rękach książąt, podzielona na sto z górą państewek, z których każde ma swoją stolicę i dwór, traktujący dwór królewski jako rodzinny (i jak swego suwerena zarazem), a siebie nawzajem jako „młodsze bratnie kra­ je". Ta forma rządów rozpoczyna się od momentu, kiedy tylko staje się jasne, iż formalna monarchia jest zbyt słaba jeszcze, by móc sprawować rządy na całym terytorium — a widać to wkrótce po zwycięstwie. 38 39 Utworzenie drobnych księstw nie oznacza jednak osiągnięcia fazy feu­ dalnej — a dopiero protofeudalną — w rozwoju porządku społecznego. O pełnym feudalizmie można mówić od chwili, kiedy więzy zależności wasalskiej (łączące dotąd jedynie dom panujący z niewielką grupą szla­ chty terytorialnej) rozszerzą się na całe społeczeństwo. Przyczyny przej­ ścia na etap feudalny nie są dostatecznie jasne; Bodde stwierdza t u : „feudalizm Czou, jaki jest nam znany w parę stuleci po podboju, był w y ­ nikiem stopniowego procesu ewolucyjnego — choć na podstawie obecnego materiału dowodowego nie można określić, kiedy i jak ewolucja ta się dokonała" . 40 3 8 Np.: O. L a t t i m o r e , Frontier Paris 1962. Por. przypis 19. B o d d e , op. cit., s. 54. 3 9 4 9 Feudalism, [w:] Studies in Frontier History, �DUALISTYCZNE ASPEKTY GENEZY 273 FEUDALIZMU Można sądzić, iż druga fala najazdów barbarzyńskich, datowana na 771 r. p.n.e. nadeszła zbyt późno, by wpłynąć na przejście społeczeństwa w ustrój feudalny; najeźdźcy zastali go już w ukształtowanej postaci. Tym niemniej — jak w Europie i Japonii — od daty owego powtórnego kontaktu cywilizacji z barbaricum zaczyna się okres wzmożonej dezin­ tegracji imperium. W Chinach jest to epoka Wiosen i Jesieni, w czasie której „potężne królestwa brały na siebie przewodnictwo wojskowe i wpro­ wadzały ład, którego królowie nie byli w stanie zapewnić" . Władza cen­ tralna była w owym okresie tak znikoma, że relacje pomiędzy dawnymi księstwami wasalnymi a stolicą powinny być określane raczej jako auto­ nomia a nie feudalizm. Praktyczna niezależność tych kilku państw trwa­ ła do czasu, kiedy jedno z nich, Ts'in, pokonawszy wykrwawionych r y ­ wali, założyło w 221 r. p.n.e. nowy typ antyfeudalnego w swym duchu, biurokratycznego imperium. Ale to zwycięstwo władzy centralnej nie oznaczało wcale zakończenia feudalizmu w historii Chin. Jego fenomeny trwały w ustroju politycznym w okresach istnienia imperiów, a przede wszystkim dawały o sobie znać wraz z powracającymi falami barbarzyń­ ców, którzy po zwycięskich podbojach ustanawiali rządy własnych dyna­ stii. Rozpad Cesarstwa Han (kontynuacji państwa Ts'in), choć nie jest dziełem inwazji — to uwieńczony zostaje quasifeudalnym okresem „sze­ snastu państw pięciu plemion" (huńskiego, tureckiego, mongolskiego, t y ­ betańskiego i tunguskiego) z takimi znamionami feudalizmu, jak decent tralizacja polityczna, autonomia możnowładców, system komendacji etc. 41 Rytm najazdów trwać będzie jeszcze trzynaście stuleci (dopóki wyna­ lazek artylerii nie przeważy w X V I w. szali zwycięstwa ku cywilizacji) i przez cały ten czas sukcesy nomadów powodować będą pogłębianie cech ustroju feudalnego, jak to zaobserwować można w okresach podboju Chin przez Mongołów czy Mandżurów. Także w okresach panowania dynastii rodzimych (T'ang, Ming) współżycie z nomadami organizowane jest na zasadach ustroju feudalnego; wedle reguły i i chih i — „używać barba­ rzyńców przeciw barbarzyńcom" — cesarstwo nadaje w lenno wodzom przychylnych mu plemion poszczególne terytoria pogranicza, których bro­ nić mają przed swymi pobratymcami ze wschodu w zamian za godność feudalnego władcy. Efektem uzależnienia przygranicznych lenników od suzerena — cesarza jest także wypieranie stosunków rodowych przez feu­ dalne. Można zatem pokusić się o sąd, iż trwanie feudalnego ustroju polity­ cznego w Chinach uwarunkowane było faktem nieustannej bliskości no­ madów, sam zaś feudalizm był sposobem współżycia, jedynym możliwym dla tak odmiennych — a pozostających ze sobą w wiekowym kontakcie — zespołów, jak barbaricum i cywilizacja. 4 1 G e r n e t, op. cit., s. 57. 18 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V z. 2 �274 J E R Z Y SŁAWOMIR WASILEWSKI Powyższe spostrzeżenie nie stoi w sprzeczności z wnioskami dostar­ czanymi przez analizę feudalizmu europejskiego i japońskiego. Przykłady np. Indii pod panowaniem muzułmanów od X I w. czy może nawet Iranu Sasanidów zdają się w zasadzie potwierdzać schemat feudalizowanej przez wielkie najazdy cywilizacji. Powyższy materiał pozwala nam na konklu­ zję, iż w okresach szybkiego, niepokojowego kontaktu cywilizacji z barbaricum feudalizm jest poziomem, na którym zjednoczyć się mogą oba zespoły; dla cywilizacji jest ceną, którą płaci ona za włączenie w krąg swego oddziaływania nowych terytoriów i nowych grup ludzkich. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f51361f32b84b19c69be19bb0609912.pdf 700891f19cfc2a7d883f5fe98910e532 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2081 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource sacrum/profanum religia rytuał religijny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1931 Title A name given to the resource Dualistyczny rytuał religijny / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.33-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Angutek, Dorota Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, DOROTA Instytut t. 77, 1994 ANGUTEK Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu DUALISTYCZNY PRÓBA UJĘCIA RYTUAŁ RELIGIJNY MODELOWEGO Zamierzeniem niniejszego artykułu jest naszkicowanie modelu obrzędowości religijnej kultur średniowiecznej i ludowej. Owemu modelowi nadaję status Weberowskiego typu idealnego porządkującego w planie teoretycznym dane empiryczne. Podstawą poniższych rozważań jest fakt współwystępowania rytuałów i wartości sakralnych z czynnościami pragmatycznymi i wartościami utylitarnymi w obrębie wymienionych kultur. Wspomniany synkretyzm jest moim zdaniem nie dość doceniony w interpretacjach funkcjonowania kultur, które nazywam religijnymi. Raczej zgodnie kładzie się nacisk na oddzielanie w teorii i praktyce pierwiastków sakralnych i profanicznych, bardziej uwypukla się różnice między nimi niż ich wzajemne przenikanie. Klasycznymi przykładami są teorie Durkheima, van Gennepa, Eliadego i Leacha. Zaprzeczenie uniwersalności schematu sacrum/profanum przedstawianego tradycyjnie i propozycja odmiennej jego interpretacji stanowi podstawę modelu rytuału religijnego kreślonego w niniejszym artykule. Nie rezygnuję bynajmniej ze stosowania pojęć sacrum i profanum, ale nadaję im odmienny od dotychczasowego status poznawczy. Wstępnie już pragnę postawić tezę, na której opiera się poniższy wywód, że w kulturach religijnych większość działań uznawanych dotąd za pragmatyczne (profaniczne) w istocie stanowiło także obrzędy i było swoistym przedłużeniem obrzędów stricte religijnych odprawianych w wąsko pojętej praktyce religijnej. Obok kultury średniowiecznej również kulturę ludową postrzegam jako religijną i dla obu proponuję tę samą interpretację. Fakt ten wymaga krótkiego wyjaśnienia. Jak wiadomo, dotychczas badaczom trudno jest się zgodzić co do jednolitego pod względem panującego światopoglądu charakteru kultury ludowej. Występowanie w jej obrębie licznych zabiegów magicznych skłania część badaczy do określania kultury ludowej mianem magiczno-religijnej 1. Nie zaprzeczając obecności przekonań i praktyk magicznych w jej ramach, proponuję w kontekście prowadzonych rozważań uznać je za zjawisko drugorzędne względem obowiązującego religijnego spojrzenia na świat. l R. Tomich R"'i!JijnoH ludowa, w: Etno!Jł'afia Polski. Przemiany red. M. Bicrnackiej i in., Wrocław 1981, s. 47 i n.; K. Moszyński, Kultura Warszawa 1967, s. 237. 3 - Lud l. LXXVII kultury ludowej, t. 2, pod ludowa Slowian, t. 2, ez. 1, �34 Kryterium, które pozwala określić kulturę ludową jako religijną, jest typ waloryzacji jaką podmiot owej kultury stosuje wobec działań i ich efektów. Waloryzację rozumiem za A. Pałubicką jako rodzaj aksjologicznej motywacji podejmowanych działań, która jest właściwa określonej kulturze2. Liczne świadectwa empiryczne sugerują, że w kulturze ludowej magia oraz inne czynności pragmatyczne podporządkowane są waloryzacji religijnej. Jest ona wyrażana przez wartości chrześcijańskie na najbardziej podstawowym poziomie - zadeklarowanej przez chłopa tożsamości katolickiej. W tym kontekście, nie ma dla mnie znaczenia, że chłop często uciekał się do magii, sprawował ją bowiem "w imię Boga"3. W takim samym stopniu liczne zabiegi rytualne mające miejsce w obrębie praktyki religii chrześcijańskiej, uznane przez oficjalną doktrynę, posiadają charakter magiczny. Przykładami są choćby metamorfoza chleba i wina, poświęcenie dobytku czy egzorcyzmy. W przypadku obu kultur, średniowiecznej i ludowej, mamy najczęściej do czynienia nie z odmiennością zasady, ale z różnicą rozłożenia akcentów. Argumentem wspierającym powyższe ustalenia i uzasadniającym stosowanie tożsamej interpretacji dla obu kultur jest fakt ich genetycznych powiązań. Kultura ludowa stanowi historyczne przedłużenie kultury średniowiecznej. W warstwie światopoglądowej stanowi pochodną zespołu przekonań ukształtowanych w średniowieczu pod wpływem oficjalnej doktryny katolickiej4. Fakt izolacji kultury ludowej utrzymującej wygasłe już spojrzenie na świat, podczas gdy tzw. kultura oficjalna nabierała już cech kultury nowożytnej, jest dobrze rozpoznany5. Najdobitniej jednak o pierwotnej tożsamości i jednolitości kultury średniowiecznej i ludowej zaświadczają badania K. Dobrowolskiego i A. Woźniaka 6. Badacze ci wskazują, że kultura ludowa zaczęła się kształtować najwcześniej w XV wieku, po obumarciu jednolitej średniowiecznej wizji świata, przy jednoczesnej izolacji wsi, której sprzyjało odrodzenie struktur feudalnych i wtórne poddaństwo. Zwłaszcza od początków XVII wieku, kiedy kultura ludowa zaczęła się wyraźnie odznaczać, stanowiła relikt średniowiecznych struktur wzmacnianych umiejętną indoktrynacją Kościoła. Wokół zarysowanego zagadnienia narosło wiele problemów i prób ich rozwiązania, których nie sposób rozważyć w tym miejscu. Kwestia ta wyma2 A. Pałubicka, O trzech his/orycznych s[Josohach waloryzacji .vlI'iatopoylądOl\ll'j, "Studia Metodologicznc" nr 24, 1985, s. 51-52. 3 Doskonałych ilustracji dostarcza litcratura przcdmiotu. Do bard/jej sugcstywnych opracowań należy wspomniana wcześniej praca Tomickiego oraz jego książka współautorstwa H. Tomickiej, Drzewo życia. Ludowa wizja .i:wiata i czlowil'ka, Łódź 1975, a także S. Czarnowskiego, Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Dziela, l. I, Warszawa 1957, czy też L. Stommy, Determinanty polskiej kullUry ludowej XIX wieku, "Polska Sztuka Ludowa" 1979. nr 3, s. 134-141. 4 L. Stomma, op. cit., s. 134-135. 5 A. Guricwicz, Problemy .i:redniowiecznej kullUry ludowl'j, tlum. Z. Dobr/.yniccki, Warszawa 1987, s. 7-11. 6 K. Dobrowolski, A. Woźniak, Historyczne podlo::e polskiej kultury ludowl'j, w: ftnowafia Polski. Przemiany kultur)! ludowej, t. 1, pod red. M. Biernat:kiej i n., Wrocław 19!!1, s. 59-90; także W. Baranowski, KullUra ludowa XVII i XVIII wieku /la zil'miach Pol.~ki Środkowe;, Łódż 1971. s. 59-90. �35 gala jednak choćby deklaratywnego rozstrzygnięcia w oparcIU o najbardziej rozpowszechnione fakty. Przed przystąpieniem do bliższej charakterystyki sfery światopoglądowej w kulturze średniowiecznej tę bowiem traktuję jako swego rodzaju pierwowzór - i zdefiniowania rytuału religijnego, pragnę powrócić do kwestii poruszonej na wstępie. Mianowicie nietrafności rozdzielania pierwiastków sakralnych i profanicznych w kulturach religijnych. ŚWIADOMOŚĆ BADAWCZA WOBEC POJĘĆ SACRUM I PROFANUM Jak powiedziano wcześniej, w antropologii i naukach z nią spokrewnionych powszechnie już zakłada się istnienie wewnętrznego podziału w kulturach tradycyjnych na dwie sfery: sacrum i profanum. Z każdą z koncepcji sacrum/proFanum - stworzonych przez wymienionych na wstępie badaczy można by dyskutować na gruncie prawomocności ich bazowych przesłanek. W tej chwili jednak interesuje nas fakt, że mimo różnic teoretycznych leżących u pod loża każdej z koncepcji sacrum/profanum, sama opozycja przyjmowana jest z zadziwiającą zgodnością. O ile inne terminy w antropologii są ciągłym obiektem polaryzacji, o tyle para interesujących nas pojęć jest przyjmowana bez zastrzeżeń. Rodzi się zatem pytanie o to, gdzie tkwi przyczyna zgodności koncepcji, które źródła opozycji sacrum/profanum upatrują w różnych uwarunkowaniach. Eljade widzi sacrum jako był transcendentny, który posiada historyczne manifestacje. Dla van Gennepa przesądzenie owo miało wprost charakter światopoglądowy, bez żadnej filozoficznej nadbudowy. Według strukturalistów natomiast, podzial na obie sfery jest faktem zdeterminowanym przyrodzom! naturą binarnie kodującego umysłu. I wreszcie Durkheim, który sacrum sprowadził do wymiaru ponadindywidualnej świadomości zbiorowej. Zauważmy, że koncepcje sacrum/proFanum są tworem badaczy jednej epoki. Przypuszczalnie rzutowali oni nieświadomie rozumienie własnej kultury na badane fenomeny kulturowe. Wskazany bląd całkowitego oddzielania i przeciwstawiania pary omawianych pojęć jasno zdezawuował M. Buchowski 7. W perspektywie ogólniejszej powyższy problem sformułowała A. Pałubicka, według której wszystkie koncepcje nauki i filozofii zawierają implicite w mniejszym lub większym stopniu - model obrazujący strukturę i własności kultury badacza 8. Mamy więc do czynienia z uwikłaniem współczynnika humanistycznego badaczy w postrzeganie zjawisk przypuszczalnie o zupełnie innych parametrach podmiotowych. Teorie, o których mowa, są swoistą artykulacją procesu drugiego "odczarowania świata", by posłużyć się określeniem Weberowskim, które w Europie zaczęło postępować od okresu Reformacji. Polegalo ono na trwałym rozbiciu wizji świata na oddzielne sfery: światopoglądową (z ciągle kurczącym się sacrum) i sferę doświadczenia potocznego (pro/ónum)9. 7 M. Buchowski, Mayia i rytual, Warszawa ~ A. Paluhicka, Kulturowy wymiar ludzkieqo " A. Palubicka, O trzech ... , s. 55-57. 1993, s. 75-95. .~wiata obiektywneqo, Poznań 1990, s. 15-32. �36 Przywoływane koncepcje sacrum/pro{anum w takich przede wszystkim sądach obrazują stan własnej, czyli nowożytno-europejskiej, kultury badacza: 1. sacrum i profanum są całkowl;cie rozdzielne i przeciwstawne; 2. wartości sakralne są autoteliczne i mają wyłącznie wymiar światopoglądowy; 3. afir· mowane są tylko w zachowaniach ściśle sakralnych takich jak modlitwa i rytuał; 4. praktyka religijna stanowi w kulturze średniowiecznej i ludowej samodzielną, wyraźnie wyodrębnioną dziedzinę działalności społecznej. Powyższe spostrzeżenia pozwalają stwierdzić, że definicje rytuałów religijnych są analogicznie zabarwione współczynnikiem humanistycznym kultury nowożytno-europejskiej i skutkiem tego prezentują w jakiś sposób wypaczony obraz obrzędowości religijnej w imteresujących nas kulturach. Jak się wydaje, można w znacznym stopniu uniknąć nadmiernego aplikowania własnych przekonań światopoglądowych poprzez ich uprzednie wyraźne uświadomienie. Sądzę, że społeczno-regulacyjna !koncepcja kultury J. Kmity może być pomoc· na w tym względzie 10. Poza tym, że posłuży ona do wyraźniejszego uświadomienia sobie głównych rysów naszej kultury, to umożliwi także szkicową rekonstrukcję kultur średniowiecznej i ludowe}. Współczesną kulturę europejską cechuje oddzielenie sfery sacrum od profanum, przy stałym kurczeniu się pierwszej z nich na korzyść drugiej. Przeobrażenia w tym kierunk u obserwujemy, jak wspomniano wyżej, od okresu fali reformacyjnych zmian, a zwłaszcza od czasu upowszechnienia się oświeceniowego, zlaicyzowanego poglądu na rzeczywistość. W terminach społeczno-regulacyjnej koncepcji kultury sferom sacrum i profanum odpowiadałby podział kultury na sferę symboliczną oraz techniczno-użytkową. Sfera symboliczna dzieli się jeszcze na światopoglądową i symboliczno-komunikacyjną. Ta ostatnia stanowi pomost między przekonaniami płym!cymi ze sfery światopoglądowej a sferą praktycznych działań techniczno-użytkowych. Zawiera ona komunikaty w postaci skonwencjonalizowanych znaków, dawniejszych żywych treści światopoglądowych, któ[l~ uległy laicyzacji i upowszechnieniu w oderwaniu od orientacji światopoglądowej ich użytkowników 11. Główną funkcją sfery symboliczno-komunikacyjnej jest zapewnienie ogólnego poziomu porozumienia członków społeczeństwa, którzy nie żywi'lc już tożsamych przekonań światopoglądowych, muszą odwoływać się do innego źródła konsensusu (obyczaj, język, ~,ztuka). Działania w sferze techniczno-u'żytkowej są całkowicie zlaicyzowane, co oznacza, że nie są uwikłane w żadne wartości symboliczne, przynajmniej w takim stopniu, w jakim nie mają wpływu na ich efektywność. Opierają się bowiem na normach i dyrektywa.ch empirycznie stwierdzonych związków przyczynowych. Należy w tym miejscu mocno podkreślić, że współcześnie efektywność działań techniczno-użytkowych jest całkowicie niezależna od przekonań światopoglądowych poszczególnych jednostek, które je realizuj,!. Krótko mówiąc, światopogląd nie ma regulatywnego wpływu na przebieg J. Kmita, O kulturze symboliczmU. Warszawa 1982. E. Kobylińska, Hermeneutyczna }l.'izja htltury, Warszawa - Powali. 1985, s. 22·37; tak/c J. Grad, Obyczaj - system kumunikacji symboliczno.kulturowej, "Lud" t. 67. 1983. s. 94-99. 10 11 �37 i efekty działali mieszczących się w ramach praktyki techniczno-użytkowej (produkcja, konsumpcja). Zasadniczo różni to działania omawianej sfery od analogicznych czynności wykonywanych w ramach kultury religijnej, gdyż po części opierają się one tam na światopoglądowych normach postępowania. Do kwestii tej jeszcze powrócę. Zatem obie sfery, komunikacyjno-symboliczna i techniczno-użytkowa, należą w kulturze nowożytno-europejskiej do porządku profanum i funkcjonują niezależnie od światopoglądowych przekonań żywionych przez poszczególne podmioty. Natomiast sfera norm i dyrektyw światopoglądowych (w tym sakralnych) jest sprywatyzowana, leży w zakresie dobrowolnych wyborów. Mając tak zarysowany system obecnej kultury, można postawić sobie pytanie, które od razu zasygnalizuje nam istnienie podstawowego kontrastu między kulturą nowożytno-europejską a religijną kulturą średniowiecza. Mianowicie, jakiego typu rełacje zachodzą między wartościami reprezentowanymi przez sacrum a ich realizacją w praktyce społecznej skoro istnieje między obiema sferami ścisła współzależność, a jedynym kulturowo panującym światopoglądem jest światopogląd religijny i żaden inny? Nie ma innych norm światopoglądowych poza religijnymi, bo nawet infiltrowane praktyki magiczne zyskują waloryzację religijną lub są odrzucane, a idee światopoglądu laickiego jeszcze nie powstały. Właśnie uwzględnienie i rozpatrzenie głębokiej "penetracji" norm i dyrektyw swiatopoglądu chrześcijańskiego w sferę techniczno-użytkową daje szansę na rozwinięcie hipotezy, że w kulturze średniowiecznej, a potem także ludowej, sfera sacrum całkowicie obejmuje te dziedziny kultury, które współcześnie są wyobrębnione i posegmentowane jako niezależne systemy. Przypuszczalnie w ramach interesujących nas kultur istnieje tylko społeczny podział pracy podporządkowany jednej wizji światopoglądowej reprezentowanej przez sacrum. Domniemana sfera profanum jest natomiast przesunięta do zupełnie innego obszaru pojmowanego podmiotowo świata i nie mieści się w ramach religijnie przeżywanej doczesności. Posuwając się dalej, stawiam tezę, że czynności, które oceniane są jako techniczno-użytkowe (profaniczne) stanowiły w omawianych kulturach jakąś nie dającą się bliżej określić formę obrzędów 12. Zaś sfera komunikacyjno-symboliczna nie tworzyła odrębnej dziedziny, jako że jej integrująco-różnicującą funkcję (którą ma obecnie) spełniały normy i dyrektywy światopoglądu religijnego. Akty komunikacyjne stanowiły artykulację światopoglądowych przesądzeń. Krótko mówiąc, cała rzeczywistość obu omawianych kultur tworzyła świat sakralny 13. Szczegółowemu rozwiązaniu powyższej kwestii poświęcona jest trzecia część niniejszego artykułu. Najpierw jednak nałeży dokonać szkicowej rekonstrukcji światopoglądowego kontekstu podejmowanych działań, by tą drogą wyłonić cechy i strukturę rytuałów religijnych. Szczególnie będzie nas inte- 12 Cz~ściowemu rozważeniu tej kwestii poświęciłam artykuł O dwu historycznych odmianach reliyijlJcj. "Człowiek i Spo/eczeIlstwo" 1992, nr 1O, s. 22-38. W. Baranowski, Z hadań nad ludową recepcją ..Żywotów .\'więtych··, "Lud" t. 54, 1970, ohr:((dolVo.ici LI s. 89-90. �38 resowała waloryzacyjna funkcja światopoglądu religijnego i w związku z tym stopień przenikania treści symboliczno-sakralnych w głąb praktyki społecznej. ZAKRES, SPOSOBY MANIFESTACJI I FUNKCJE WALORYZACYJNE SACRUM Dla podmiotów kultury średniowiecznej i ludowej sacrum jest nadprzyrodzoną dziedziną władania Boga. Świat doczesny jest odbierany jako odbicie doskonałego porządku sacrum i dąży do osiągnięcia deklarowanej doskonałości. W tym sensie rzeczywistość doczesna ma charakter sakralny. Nie-boski (profaniczny) świat uszeregowany jest gdzie indziej niż sugerują to współczesne interpretacje religijne. Sfera profaniczna zaczyna się tam, gdzie występuje się przeciw prawu boskiemu, które na równi występuje w niebie i na ziemi. Przykładem pojmowania rzeczywistości jako sakralnej są choćby mity opisujące niebo jako wzorcową społeczność czy typowe przekonanie, że człowiekowi przyszło się urodzić i żyć w określonej warstwie społecznej z wyroku boskiego 14. Bóg wyrokuje o losach grupy i nieodłącznych od niej jednostek, którym przypisane są do wypełnienia określone zadania. Mamy więc do czynienia z metaforą stosunków społeczno-ekonomicznych wyniesionych do rangi ostatecznych wartości światopoglądowych, których przyczynę podmioty dostrzegają na zewnątrz doświadczanej kultury. Zatrzymajmy się na chwilę przy wskazanej opozycji sacrum i profanum. Proponowane ich rozumienie i przeciwstawienie pokrywa się częściowo z koncepcją M. Eliadego. Dla niego sacrum to świat kosmicznych praw przejawiających się historycznie poprzez hierofanie. Ponadto sacrum stanowi przeciwwagę dla profanum rozumianego jako chaos, obcość, świat nieznany i nieokiełznany, wykraczający poza obręb własnej kultury 15. Profanum nie należy do kultury przeżywanej, nie oznacza ono doczesności jakiej chcieli Durkheim, van Gennep oraz Leach. Modelowo rzecz ujmując, centrum Eliadowskiej opozycji stanowi sacrum, ku któremu ciąży wszystko co zewnętrzne, jeszcze profaniczne, a dające się potencjalnie uporządkować według planu dyktowanego przekonaniami kosmologicznymi i często eschatologicznymi danej kultury. Inaczej niż u strukturalistów, u których postulowana równowaga przeciwieństw implikuje występowanie sacrum i profanum w tym samym planie, jako konieczne logiczne dopełnienie symboliczne 16, Eliade interpretuje profanum jako zgoła nie przystające do sacrum ze względu na jego nieokreśloność. U strukturalistów sacrum jest symbolicznym równoważnikiem zakładającym drugi dopełniający człon symbolu, u Eliadego dynamicznie wyłaniającym się z nieokreślonego profanicznego chaosu bytem, który rozrasta się w uporządkowane formy i treści. Porzuciwszy Eliadowską ideę sacrum jako bytu transcendentnego, można zrelatywizować jego model sacrum/profanum do koncepcji świadomości czło14 A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, tłum. J. Dacyngicr, Warszawa 1976, s. 157 i n. M. Eliade, Sacrum - mit - historia, tłum. A. Tatarkiewicz, Warszawa 1993. s. 53-89. E. Leach, Kultura i komunikowanie, tlum. M. Buchowski, w: RV/ull{ i narf(uja, Warszawa 1989, s. 46-49 i 74-76. 15 16 �39 wieka o światopoglądzie religijnym, jak to uczynił Durkheim. Teoria Eliadego jest tym bardziej pomocna, że materiał, który przytacza na poparcie własnej koncepcji jest w większości dobrany z kultur o dominującym światopoglądzie religijnym. Wyobrażeniom zgrupowanym w sacrum przysługuje cecha całkowitej obiektywności, podmiotowo rzecz ujmując. Jest ono realnym choć nadprzyrodzonym bytem, ale jak powiedziano, nie oznacza to wcale, że jest ono przeciwstawiane doczesności. Owa doczesność nie jest światem profanicznym skoro w jej obrębie wdraża się i podtrzymuje wartości sakralne. Właśnie doczesność podlega ciągłej sakralizacji w przeciwieństwie do peryferycznego, znajdującego się "poza kulturą" profanum. Profanum jest sferą grupującą wszelkie odszczepienia względem obowiązującego i uświęconego wzorca życia lub po prostu świat obcy, nie należący do określonej kultury. Doczesność dąży ku bezwzględnej ostatecznej świętości w toku rozwoju społecznego, kulturowego i osobniczego. Ową doczesnością są Eliadowskie hierofanie zrelatywizowane przeze mnie do wymiaru Durkheimowskich "wyobrażeń zbiorowych" 17. Subiektywno-kulturowa rzeczywistość jest wyniesiona do rangi rzeczywistości obiektywnej. Zatem wartości sakralne wyartykułowane w postaci religijnych dogmatów (przekazów światopoglądowych, symboli, mitów) porządkują bieg wydarzeń w "uświęconej doczesności". Obie sfery nieustannie na siebie oddziałują, tyle że religijny podmiot wskazuje na sacrum jako byt początkowy, inicjujący zdarzenia w mitycznym praczasie. Od woli więc jednostek, w znacznym stopniu, zależne jest utrzymywanie kontaktu z siłami nadprzyrodzonymi, które zwrotnie wpływają na kreację świata doczesnego. Wymianie owej i utrzymaniu wykreowanego porządku służą właśnie rytuały. Zauważmy jeszcze, że rysem charakteryzującym kultury religijne jest dominująca rola świadomości zbiorowej nad indywidualną, co sprzyja unifikacji norm światopoglądowych i płynących stąd dyrektyw. Społeczeństwo jest traktowane jako "obywatel zbiorowy". Na tę cechę kultury religijnej wskazywał już E. Durkheim, a za nim S. Czarnowski 18. Wyobrażenia zbiorowe generowane w świecie działaó uchwytnych praktycznie, odnoszone następnie do sfery sacrum, regulują w sposób bardzo ujednolicony działania jednostek. Decyduje o tym "przymusowe" respektowanie normatywno-dyrektywalnego systemu przekonaó światopoglądowych, zwanych w języku francuskiego badacza "wierzeniami". Ta społeczna więź oparta na wspólnocie przekonań, określona przez Durkheima jako "solidarność mechaniczna", polega na bezpośredniej i "obowiązkowej" realizacji wspólnych wszystkim wartości, pod groźbą zastosowania sankcji karnych. Waloryzacja światopog1<!dowa jest nakierowana na utrzymywanie stosunków społeczno-prawnych ujętych w dogmaty "prawa bożego", któremu należy się rygorystycznie podporządkować. Przeto prawo stanowi istotne wzmocl) E. Durkhcim, E/el/lental'l1e ./f'rmy :':ycia religijnego. System totemiczny w Austra/ii, tlum. A. Zadro):yńska, Warszawa 1990, s. 31-34. IH E. Durkhcim, De la tlil'isio)/ tiu travail social, fragment tłumaczenia w języku polskim, w: J. Szacki, Durkheim, Warszawa 1964, s. 148-162; S. Czarnowski, op. cit., s. 82. �40 nienie dla religijnej wizji świata podzielanej 'wspólnie przez poszczególne jednostki. W ten sposób zorganizowane według prawnie określonych "służb bożych" społeczeństwo realizowało "z góry dany" przez Boga plan. Przewidywał on dla każdej jednostki ściśle określone miejsce w hierarchii społecznej i związane z nim role 19. Zatem u podłoża prawa średniowiecznego legło przeświadczenie o priorytecie korzyści zbiorowej nad jednostkowe!. Zbliżony wzorzec obowiązywał na wsiach polskich, skrupulatnie podtrzymywany przez dwór i władzę kościelną jako funkcja wtórnego feudalizmu i wynikającej zeń izolacji świadomościowej i społecznej 20. Zależność między sacrum a doczesnością jest ścisła dzięki religijnej waloryzacji. Nie chodzi tu jednak o prostą zależność świata zmysłowo namacalnego od niedostępnych idei. Powiązanie owo ma taki charakter, że z jednej strony sacrum jest środkiem uświęcającym ludzkie działania, a z drugiej strony bezpośrednim przedmiotem tych działań. DWIE ODMIANY OBRZĘDÓW RELIGIJNYCH Ustalenia tu zawarte zmierzają do określenia w perspektywie teoretycznej pojęcia rytuału dualistycznego, który tworzy pary wzajemnie dopełniających się obrzędów performatywnych i konsekracyjnych. Oczywiście granice między nimi, teoretycznie ostro przeprowadzone,w praktyce były płynne i dynamicznie przesuwające się. Dla jasności wywodu prezentuję model bardziej statyczny, uwypuklający jakościowo i treściowo różnice każdej z odmielO obrzędów religijnych. Jako pierwsze scharakteryzowane będą obrzędy performatywne. Dla większości działań techniczno-użytkowych typowe jest, że kierujące nimi dyrektywy o charakterze metonimicznym podlegaj e! zatwierdzeniu przez instancję nadprzyrodzoną lub władzę ją reprezentującą. Ten właśnie element światopoglądowy decyduje o tym, że czynności pozornie tylko pragmatyczne (techniczno-użytkowe) uwikłane są w związki symbolizowania i dzięki temu uzyskują status czynności religijnych. O ile obecność sensów symbolicznych w obrębie wąsko pojętej praktyki religijnej jest oczywista, o tyle twierdzenie, że sensy owe przysługują również czynnościom techniczno-użytkowym może wzbudzać sprzeciw 21. Jednak utrzymuję, iż jest to właśnie typowy rys całokształtu prak tyk i techniczno-użytkowej średniowiecza, a w dużej mierze również odnośnej praktyki w kulturze ludowej. Także czynności komunikowania językowego oraz komunikowanie oznakowe funkcjonują często jako sygnały, wyrażające pośrednio A. Guriewiez, op. cit., s. 157 i n. L. Stomma, op. cir., s. 131-141. 21 Między innymi z powodu dostrzeż.onego już synkretyzmu owych sensów. który według badaczy poznańskiego ośrodka kulturoznawczego przysluguje zwlaszCl.a działaniom magicznym. Pogląd ten jest szeroko lansowany. patrz m.in. M. Buchowski. Mauia. Je; .Iimkc;e ; slruktul'll. Poznań 1986; A. Palubicka, Przedteoretyczne postaci historyzmu, Warszawa - Poznal1 1984, s. 30-58; J. Kmita, Magiczne źródło ku/tury, "Odra" 1984, nr 2, s. 24-30. Nic prl.cc/·ąc mu, pragnę zwrócić uwagę, że w magii, której cechą jest przede wszystkim utylitarne nastawienie, symbol podporządkowany jest manipulacji pragmatycznej; w religii natomiast, symbol nadaje wymiar transcendentny materialnej rzeczywistości, by posłużyć się klasycznym już odróżnieniem. 19 20 �41 treści religijne. Przykładem Są wszelkiego rodzaju pozdrowienia, których nie można uznawać li tylko za zwroty grzecznościowe, "szczęść Boże", "Niech będzie pochwalony ... ", które zostały następnie wyparte przez "zeświecczone" .,dzień dobry". Wartości sakralne (światopoglądowe) przenikają poprzez wąsko pojętą praktykę rytualno-religijną w głąb praktyki społecznej i podmiotowo są na nią rzutowane. Z reguły sankcjonowane, są wartościami ostatecznymi, takimi jak Zbawienie Wieczne, cześć oddana Panu, pomnażanie Jego dobytku itp. W ten sposób ScIszczególnie zabarwione pierwiastkiem sakralnym. Sensowi czynności techniczno-użytkowych, mających na celu osiągnięcie określonych dóbr materialnych, towarzyszy więc zwykle sens światopoglądowy wyrażany najczęściej jako komunikat. Wymieniony, dwojaki sens przysługuje działalności mieszczącej się w ramach dziedzin określanych jako handel, budownictwo, rzemio'slo, rolnictwo itp. Omawiany typ czynności realizowany jest w obrębie międzyjednostkowej kooperacji, która oznacza tu coś więcej niż współpracę narzuconą przez typ wykonywanych czynności. Wymóg kooperacji jest postawiony przez samą kulturę społeczeństwa opartego na "solidarności mechanicznej", gdzie wartości winny być osiągane zbiorowo lub indywidualnie, ale wówczas z przyzwoleniem całej grupy społecznej, która roztacza kontrolę nad uczestnikami tej samej świadomości zbiorowej. Tak więc światopogląd dostarcza aksjologicznej motywacji dla sposobu wykonywania czynności utylitarnych i tą właśnie drogą podporządkowuje je sobie. Inaczej mówiąc, współdziałające jednostki, których poczynania mają przynieść konkretny efekt "materialny", komunikują jednocześnie fakt podporządkowania się stosownym wartościom sakralnym. Ze względu zaś na istotę owych komunikatów, które w sposób pośredni lub bezpośredni wyrażają treści doktrynalne chrześcijallstwa, owe czynności techniczno-użytkowo-komunikacyjne należy postrzegać jako obrzędy. Nazwę je religijnymi obrzędami performatywnymi. Obrzędem bądź rytuałem performatywnym będzie zatem każda czynność złożona, posiadająca wymieniony dwojaki sens uzyskany w drodze religijnego sposobu jej waloryzacji. Waloryzacja owa oprócz symbolicznego ładunku komunikacyjnego implikuje, że działalność doczesna jest pewnym odwzorowaniem mitycznego wzorca. Waloryzacja światopoglądowa w kulturach religijnych jest niejako dwustopniowa. Dostęp wartości sakralnych do czynności techniczno-użytkowych jest tylko pośredni lub częściowy. Natomiast waloryzacja bezpośrednia obrzędów performatywnych urzeczywistnia się wewnątrz wąsko pojętej praktyki religijnej, a w średniowieczu także polityczno-prawnej (obie praktyki się przenikajc!). Tutaj właśnie w trakcie nabożeństw i licznych innych uroczystości, którym przewodniczy kapłan lub przedstawiciel religijnie uprawomocnionej władzy, wiernym "tłumaczy się" (zwykle poprzez określone mity) panujący porzejdek społeczno-prawny i wynikający stąd porządek społeczno-ekonomiczny. Waloryzacja odwołuje się do Prawa Boskiego, Służby Bożej, cnót ludzkich itd. Wskazuje się wartości godne realizacji oraz obowiązujące sposoby ich osiewania. A zatem wdraża się jednostki do życia w religijnej wspólnocie. �42 Tę funkcję wdrażania i sakralizacji praktyka spelnia poprzez rytualy, które nazwę konsekracyjnymi. Liczne pośród nich posiadają strukturę "rytów przejścia". "Przejście" owo dostrzegałabym jednak nie jako przekraczanie sfery sacrum i powracanie do profanum, ale jako uświęcony sposób spotykania się doczesności ze spełnioną już świętością (sacrum), ujmując to z perspektywy podmiotowej. Zaktualizowanymi przez średniowiecze wersjami "rytów przejścia", specyficznymi dla praktyki religijnej i polityczno-prawnej, są chrzest, zaślubiny, koronacja, pasowanie na rycerza, zdobycie święceń kapłańskich itp. Rytuały konsekracyjne służą osiągnięciu wartości światopoglądowych w sposób bezpośredni, posiadają więc przede wszystkim sens światopoglądowy. Jednakże sens komunikacyjny jest w nich również mocno uwypuklony, albowiem wartości sakralne podawane są do wiadomości ogółu drogą komunikacji symbolicznej. Rytuały konsekracyjne posiadają zatem dwojaki sens światopoglądowo-komunikacyjny. Stanowią środek, za pomocą którego stosowny ich sens światopoglądowy jest komunikowany wspólwiernym jako wartość "zatwierdzana" wprost przez Wolę Boską. Ostatecznie więc poprzez rytuały konsekracyjne cała praktyka techniczno-użytkowo-komunikacyjna uzyskuje sankcję sakralną. Stąd też poszczególne jej przejawy nazywam obrzędami performatywnymi. Powtórzmy, oba wyróżnione rytuały powiązane są przez dwustopniową waloryzację. Obrzęd konsekracyjny służy nawiązaniu bezpośredniego kontaktu z sacrum, które podlega przekładowi symbolicznemu i dalej zyskuje swą spełniającą moc w obrzędzie performatywnym. Ta para rytuałów w planie teoretycznym stanowi łącznie jeden rytuał religijny, który nazywam d u a Iistycznym. Sakralizacja (waloryzacja) pośrednia i bezpośrednia występująca w równoległych "częściach" rytuału dualistycznego zachodzi w wielu zakresach, nakładają się one na siebie i wzajemnie uzupełniają. Poszczególne rytuały mogą być, i często są, rozdzielone w czasie, co jest jedną z typowych cech obrzędowości religijnej. Całokształt praktyki społecznej "zasilanej" nieustannie przez normy światopoglądu chrześcijańskiego przesądza w istocie o funkcjonalnej strukturze rytuałów rozdzielonych na mniejsze całości, których składowe wzajemnie się warunkują. W odróżnieniu od powyższej sytuacji, nasza kultura "wytracila" w pierwszym rzędzie obrzędy performatywne, które po "wytrąceniu" się z nich komunikatów o charakterze religijnym przekształciły się w praktykę techniczno-użytkową, a komunikaty uległy konwencjonalizacji i przesunięciu w obręb wyraźnie już wykształconej sfery komunikacyjno-symbolicznej 22. Wskazana zależność obu rytuałów jest często łatwa do uchwycenia empirycznie. T tak na przykład tylko ten, który zostawał rycerzem poprzez rytuał konsekracyjny miał prawo uczestniczyć w bitwie, która jest obrzędem performatywnym. Posłużmy się przykładem. M. Pastoureau podaje, że "pasowanie na rycerza zazwyczaj łączono z uroczystościami wielkich świąt religijnych (Wielkanoc, Zielone Świątki, 22 J. Grad, op. cit., s. 108-116. �43 Wniebowst<wienie) lub festynów świeckich (narodziny lub wesele księcia, zawarcie pokoju między dwoma suwerenami). Były to widowiska na pół liturgiczne, rozgrywające się na dziedzińcu zamkowym, w przedsionku kościoła, na placu miejskim lub na błoniach. Kandydat musiał się uroczyście przygotować (spowiedź i komunia święta), spędzał poprzednią noc na medytacji w kościele lub kaplicy. Sama ceremonia miała charakter sakralny. Zaczynała się od poświęcenia rynsztunku, potem zaś ojciec chrzestny podawał swemu chrześniakowi kolejno miecz i ostrogi, kolczugę i hełm, wreszcie włócznię i tarczę. Giermek przywdziewał zbroję recytując modlitwy i wymawiając przysięgę, która zobowiązywała go do przestrzegania zwyczajów i powinności stanu rycerskiego. Na zakończenie następował colee - symboliczny gest. .. celebrujący ten obrzęd, stający uderzał klęczącego przed nim giermka otwartą dłonią w ramię lub w kark .... W wieku XIV gest colee wykonywano już nie dłonią lecz płazem miecza i wymawiano przy tym rytualną formułę: W imię Boga, świętego M ichała i świętego Jerzego pasuję cię na rycerza" 23. Nie wdając się w szczegóły opisanego rytuału ani kwestie jego licznych lokalnych wariantów, można dostrzec, że występują w nim wszystkie cechy przypisywane rytuałowi konsekracyjnemu. Sens światopoglądowy uprawomocnia pozostałe sensy: osiągnięcie określonej kondycji społeczno-prawnej, która ma wymiar sakralny oraz sensów komunikacyjnych poprzez podanie do ogólnej wiadomości owego wydarzenia (wspólna symbolika i "przestrzeń komunikacyjna" - plac, dziedziniec itp.). W Durkheimowskim rozumieniu, wspólnota poprzez akt jawnej zbiorowej komunikacji sakralizuje swoje wierzenia. Obrzędem performatywnym, dopełniającym poprzedni, byłoby zarządzanie planową budową miasta czy bitwa. Rozpatrzmy tę drugą. Cytowany powyżej badacz pisze: "racją bytu rycerza jest walka. Oczywiście z chwilą pasowania stawał się żołnierzem Boga, co go zobowiązywało do poskramiania wojowniczych zapałów i podporządkowania ich nakazom religii"24. Jednym z takich nakazów było wspomaganie swego suwerena w wojnie, którą ten prowadził. Wojna była "skutecznym sposobem powiększania swoich posiadłości i swojej potęgi. W XII wieku wojny zawsze zmierzały do zdobyczy. Ze strony możnych panów, którzy wojnę prowadzili, nie był to przejaw pospolitej chciwości lecz konieczność: potrzebowali zdobyczy, żeby opłacić najemników, wynagrodzić wasali, którzy przyczynili się do zwycięstwa"25. Na bitwę składała się, obok właściwych działań wojennych, msza początkowa i końcowa (msza polna). Przytoczone fakty wskazują, że bitwa miała znamiona obrzędu performatywnego. Szczególnie wyrazistymi obrzędami performatywnymi okresu średniowiecza były wojny krzyżowe, gdzie bogactwo, status społeczny i wartości chrześcijańskie szły w jednym szeregu. Na podobnej, do opisanej, zasadzie zdobywali uprawnienia i wykonywali swój fach kupcy i rzemieślnicy skupieni w cechach 26. 23 M. Pasloureau. Życie codzienne we Francji i Anglii w czasach rycerzy Okrąglego l/um. M. Skibniewski, Warszawa 1983, s. 33. 76-77. 77. Miasta i mieszczwistwo w dawnej Polsce, Kraków 1934, roz. V i VI. (X II-X III wieku), ~4 Ibidem. s. IS Ihidem. a. ~6 J. Paśnik. Scolu �44 Zilustrowany rytuał dualistyczny nie musi każdorazowo tworzyć niejako "tematycznej" pary. Przykładem może być msza święta, która nie odbywa się na żadną szczególną intencję, dotyczy w równej mierze wszystkich biorących w niej udział jednostek. Uczestnicy mszy pouczeni w trakcie nabożeństwa o obowiązkach, prawach i sankcjach zostają przez kapłana "odesłani" do pełnienia swych doczesnych obowiązków w ramach praktyki podstawowej. Przykładem innego "autonomicznego" (bez pary) obrzędu performatywnego przyjętego w średniowieczu i następnie kontynuowanego w kulturze ludowej był akt kupna-sprzedaży zwierząt lub nieruchomości. W średniowieczu na określonym przez prawo miejskie placu dokonywała się transakcja. Składało się na nią najpierw targowanie, polegające na wywoływaniu ceny, któremu każdorazowo towarzyszyło uderzenie dłoni kupującego o dłoń sprzedającego, ilekroć ten proponował nową cenę i odwrotnie. Wyrażanie zgody na ustaloną w drodze "dobijania" targu cenę dokonywało się często poprzez podanie sobie w uścisku dłoni i "przecięcie" ich przez pośrednika i świadka kupna-sprzedaży zwanego litkupnikiem. Następnie po przyjęciu pieniędzy, lub jeszcze przedtem, sprzedający, jak i kupujący okręcali się kilkakrotnie wokół własnej osi, a następnie litk up czyli przypitek kończył ostatecznie transakcję 27. Ten handlowy obrzęd, który pierwotnie był rytuałem magicznym, wzbogacony przez litkup (w Polsce przyjęty z Zachodu), znalazł pełną sankcję religijno-prawną w obu omawianych kulturach. Sankcja ta wyrażała się w ustaleniu miejsca i czasu targu, które były uświęcone oraz w bezwzględnym obowiązku postawienia przez kupującego wódki, tzw. bożego napitku. "Boży napitek", znacząca tu nazwa, pełnił wcześniej magiczną funkcję apotropeiczną, ale utracił ją na rzecz waloryzacji religijnej. Co interesujące, w kulturze ludowej prace polowe i gospodarskie zazwyczaj inicjowane były w określone dni, którym patronowali święci Kościoła 28. Przedsięwzięcia owe były splecione z nabożeństwami na intencję danego świętego, któremu przypisywano pieczę nad określoną czynnością gospodarczą. O tym, że posiadały one wymiar na pół sakralny świadczą choćby takie porzekadła: "Benedykt w pole z grochem, Wojciech z owsem jedzie, Stanisław ze lnem, Filip tatarkę wiezie ... "; "Święty Marek poszedł na folwarek, oglądać żytko, czy wyszło wszy tka"; "Pan Jezus pyta świętego Wita: Święty Wicie, duże tam ziarnko w życie? Nie słyszę Panie, aż polowa ptactwa śpiewać przestanie" 29. 27 Por. W. Sobisiak, Ludowe zwyczaje prawne, w: Kullura IlIdowa Wielkopolski. pod red. J.8urszty, t. 3, Poznali 1967, s. 212, 215 oraz P. Dąbrowski, Li/kup II' polskim prawie .(-redniolViecznym, "Przegląd Historyczny" t. 5, 1907, s. 377-3S3. 28 E. Frankowski, Kalendarz obrzędowy ludu polskieyo, Warsl.awa 192ll, s. 24 i n. 29 Z. Gloger, Rok polski IV :yciu. (radvLji i pidni, Warszawa 1986, s. 241, 242. �45 Oczywiście doszukiwanie się przejawów sakralnych w zachowaniach uznawanych dotąd za świeckie jest trudnym przedsięwzięciem. Napotyka nie tylko przeszkodę obowiązującego dotąd stereotypu badawczego, ale także na niedostatek empirycznych świadectw potwierdzających wprost zakładaną hipotezę. Prawdopodobnie sytuacja ta jest kolejnym skutkiem nakładania własnego współczynnika humanistycznego przez dokumentalistów (etnografów i historyków) na badane fenomeny kulturowe. Skutkiem tego materiał jest grupowany, już na wstępie, według podziałów obowiązujących w naszej kulturze, co powoduje utracenie możliwości widzenia pierwotnych powiązań między badanymi zjawiskami kultury. Najlepszym komentarzem ilustrującym ten nagminny proceder są dwa pierwsze rozdziały My,W nieoswojonej Levi-Straussa 30. Mimo wymienionych trudności, analiza światopoglądowych przesłanek i zastanych materiałów empirycznych skłania jeśli nie do przyjęcia proponowanego rozwiązania, to przynajmniej do stawiania nowych hipotez nie powielających starych błędów. Dorota A ngutek DUALISTIC AN RITUAL IN ATTEMPT RELIGIOUS CULTURES. AT MODELLING (Summary) The paper presents a hypothetical model of the religious ritual in the medieval culture and folklore. The model presents two rites identified as the eonseeratie and the performative. These are isolated with regard to their cultural value and the axiological motivation, or valorization. The consecralie rite falls into a narrow band of religious practice, while the performative one refers to every day material acts. It is shown how these two rites are interconnected and interdependent. Performative rites arc subordinate to eonsecratic rites, as the latter affirm a wider view of society through the usc of religious symbols and myth. Performative rites, though they often have concrete material consequenccs, are justified and given value by referring to their sacred worth. In this way sacred values are appreciated more than utilitarian ones. In practice both scts of rites are usually separate and do not appear to be obviously interrelated. The article analyses examples and it is suggested that the sacrum sphere a/Tects thc whole gamut of cultural practice, while the profanum sphere falls outside of culture. 30 C. Lćvi-Strauss. tv!.)".\" nieoswojona, tłum. A. Zajączkowski, Warszawa 1969, s. 39-86. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e228481bc725d74025b60cb6eae5f245.pdf 4314f6039387aff640fb8edcc599f04d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2609 Title A name given to the resource Duch pracy ludzkiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.52-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Melbechowska-Luty, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J a c e k Sempoliński �Duch pracy ludzkiej Rzecz o twórczości Jacka Sempolińskiego Aleksandra Melbechowska-Luty Skoro nie mogłam mieć Wszystkiego Nie dbałam o brak mniejszych Rzeczy Jeśli nie zaszło nic większego Niż Rozpad Słońca - Ostateczny Kataklizm Globu - nic nie było Tak wielkie - abym - na wieść o tym Podniosła z Ciekawości czoło Sponad Roboty. Emily Dickinson (przełożył Stanisław Barańczak) W tym eseju o Jacku Sempolińskim będę się wspierać przykładami twórczości i dokonań dwóch pięknych Dam: dziewiętnastowiecznej natchnionej poetki Emily Dickinson i lekarki psychiatry-tanatologa Elisabeth Kiibler-Ross. Według opinii Stanisława Barańczaka (znakomitego tłu­ macza i znawcy poezji Emily), ta skromna, wrażliwa dziew­ czyna z amerykańskiej prowincji (z miasteczka Amherst w stanie Massachusetts), nazywana czasem „mniszką z No­ wej Anglii", otworzyła „nową epokę w poezji języka angiel­ skiego [...]. Była wielką nowatorką, odnowicielką mowy po­ etyckiej, obdarzoną przy tym umysłem o filozoficznej głębi i nie cofającą się przed niczym w swojej pogoni za wymyka­ jącą się prawdą s'wiata czy własnej świadomości".' Z kolei żyjąca współcześnie Elisabeth Kiibler-Ross to nauczycielka bezwarunkowej miłości „nie szukającej swego", gorliwa pro­ pagatorka skutecznego rozwiązywania „nie załatwionych spraw życiowych". Należy ona do pionierów ruchu hospicyjnego, szerzy idee związane z rozwojem fizycznym, intelektu­ alnym i duchowym człowieka, pracuje z chorymi i umierają­ cymi ludźmi (zwłaszcza dziećmi i ich rodzicami), towarzyszy im w najtrudniejszych chwilach „przejścia". Prowadzi semi­ naria w Ameryce, Europie i Australii, gromadzące kapłanów różnych wyznań, studentów, lekarzy, pielęgniarki i chorych. Jest autorką poruszających książek: On Death and Dying i Making the Most of the Inbetween? Co łączy te dwie tak pozornie odległe od siebie kobiety ubiegłowieczną „nawiedzoną" poetkę i energiczną, żarliwą lekarkę? Otóż obie podobnie rozdzielają pojęcia sacrum i profanum, tak samo odwołują się do języka symboli i doty­ kają spraw ostatecznych; równie gorąco pasjonują się ludzką psyche, mówią nam o miłości i nienawiści, szczęściu i cier­ pieniu, życiu i umieraniu. Tyle że Emily odczuwa to wszyst­ ko bardziej metafizycznie, a Elisabeth bardziej „realnie". Ich myśli, przeżycia, radości i udręki przylegają do losów wielu ludzi i pomagają przetrwać te stany, kiedy to w naszej świa­ domości następuje „całkowite zaćmienie". W książce Życiodajna śmierć Kiibler-Ross opisuje i ana­ lizuje podstawowe cechy człowieka, które - jak sądzi - są da­ 52 ne wszystkim ludziom, niezależnie od ich rasy, narodowości czy wyznania, ale też - występując w najrozmaitszych wa­ riantach - wyróżniają ich w niepowtarzalny sposób. Cechy te autorka nazywa kwadrantami. „Wszyscy ludzie mają cztery kwadranty: uczuciowy, intelektualny, fizyczny i duchowo-intuicyjny. Kiedy się rodzimy, jesteśmy przede wszystkim isto­ tami fizycznymi [...]. Kwadrant uczuciowy formuje się do szóstego roku życia". Jeżeli dzieci będą wychowywane „z bezwarunkową miłością [a zarazem] w stanowczej i kon­ sekwentnej dyscyplinie, około szóstego roku życia rozwiną stopniowo bardzo piękny kwadrant intelektualny [...]. Kiedy kwadrant uczuciowy reaguje nadwrażliwie, przychodzi nam zaraz z pomocą kwadrant intelektualny. W wieku dojrzewa­ nia (13-19 lat) rozwijamy nasz kwadrant duchowo-intuicyjny, jeśli możemy się rozwijać normalnie, bez przeszkód. [Jest on] tą częścią nas, w której mieści się cala nasza wewnętrzna mądrość. Jest to jedyny kwadrant, którego sami nie musimy wypracowywać. Jest to dar, z którym się urodziliśmy". Pomówmy zatem o Jacku Sempolińskim i owych kwadrantach, które być może stanowią klucz do jego twórczości. Wygląd fizyczny, cechy genetyczne, zdrowie i urodę, słowem całe ciało - ów kokon spowijający naszą duszę - przynosimy na świat niezależnie od naszej woli. Nieodgadnionym przy­ padkiem losu Jackowi dane było zostać pięknym człowie­ kiem, przypominającym - wedle naszych dzisiejszych wyo­ brażeń - postać „błędnego rycerza" (tak określiła go kiedyś nasza wspólna przyjaciółka). Ale, uchowaj Boże, nie przy­ równujmy go do jakiegoś rycerza-osiłka ani zagubionego w rzeczywistości Don Kichota, beznadziejnie walczącego z wiatrakami. Sempoliński to „rycerz" pięknego oblicza, de­ likatny, melancholijny i kruchy (fizycznie i psychicznie). Ar­ tysta i intelektualista. Tu wkraczamy w sferę kwadrantu inte­ lektualnego, który u naszego przyjaciela sięga najwyższych rejestrów i ujawnia się pięknie w słowie pisanym i mówio­ nym (a może także w malarstwie?). Jacek dużo pisze; jego teksty są klarowne, zwięzłe i nie­ zwykle precyzyjne, są lekcją logicznego myślenia. Wszelako głęboka pojemność myślowa i niemal pedantyczna ścisłość wypowiedzi nie przeszkadza mu „rozwijać skrzydeł", pisać 0 sztuce i historii sztuki z prawdziwą pasją i zaangażowa­ niem, posługiwać się giętkim, literackim językiem i wyrafi­ nowaną frazą stylistyczną. Być może jego umiłowanie muzy­ ki i świetny słuch muzyczny narzuca mu bezwiednie rytm 1 melodię zdań. W swoich tekstach zawsze dotyka istoty rze­ czy, a nader często nawet samego , jądra ciemności" (co już należy do kwadrantu uczuciowego). W prozie - podobnie jak w malarstwie - nie używa żadnych o z d o b n i k ó w , „frazesików, metaforek, ślicznych opisowych zdanek". To, co napi­ sałam w tej chwili, jest parafrazą jego odczytu pt. Zniechęce­ nie, melancholia, wygłoszonego w Zamku Ujazdowskim. 3 �Jacek Sempoliński, Ukrzyżowanie, Surowy, ale sprawiedliwy w osądach, powiedział wówczas między innymi, że nieszczęściem sztuki współczesnej jest fakt, iż wszystko jest na sprzedaż. Nawet znakomity artysta, twórca szlachetnego i pełnego prawdy obrazu, jakby nie wie­ rząc w jego wynik i komunikatywność „przyozdabia dzieło powszechnie przyjętymi «muśnięciami». Przedmiot ma się przypodchlebić, wejść w obieg. To spotyka się prawie na­ gminnie w sztuce sakralnej i portretowej, we wszelkiej sztu­ ce wielkich epok. Owe brewki, jakby dodane dla miłego wzruszenia, paznokietki, chmurki, kwiatki, usteczka. Prawie nikt z największych nie jest od tego wolny [...]. Tego nie na­ leży rozumieć jako pogardę dla detalu, bo on bywa wstrząsa­ jący (van Eyck), ale jako nikczemność stosowania pewnych zabiegów, które prawdę mają obłaskawić i uczynić oczekiwa­ ną w odbiorze." I tu mała dygresja. O malarskim detalu i celowości jego zastosowania w obrazie można by mówić nieskończenie i na­ wet wiele dobrego o nim powiedzieć. Dla przykładu przy­ pomnę tu olśniewające - i wcale nie tandetne czy pospolite kompozycje wspaniałego secesjonisty Gustava Klimta. Two­ olej, płótno, 1975 rzył on płaskie obrazy - ogrody zapełnione mnóstwem szcze­ gółów: ozdobnych wzorów, kwiatów, roślin, bibelotów, dy­ wanów i wszelkiej „galanterii". Ich skontrastowane ornamen­ ty wywodzą się zarówno z obserwacji przyrody, jak i ze sztu­ ki egipskiej czy bizantyjskiej (Rawenna). Klimt często malo­ wał kobiety i w tych jego portretach nie ma „żadnego modelunku, sama tylko mieniąca się dekoracja z częstym użyciem złota i srebra, w dopełnieniu zaś tej dekoracji - stroju, twarz, czasem tylko pół twarzy w rozkosznym i chorobliwym upo­ jeniu". Oto portret Emilii Flóge - wyrafinowane rysy, mie­ niące się jak mozaika szaty, prowokujący gest wspartej o bio­ dro ręki; wszystko to określa osobę, jej charakter, urodę, psy­ chikę, a może nawet status społeczny. Czy wiemy, kim ona jest? Tak, wiemy, jest czarodziejką. Podobne uwagi można również odnieść np. do takiego płótna, jak Opowieść fal (Por­ tret Emilii Auszpicówny) Kazimierza Stabrowskiego. Kocha­ my sztukę „wysoką", uduchowioną i bezinteresownie przeży­ wamy przesłanie, jakie ona niesie. Malarstwo dekoracyjne plasuje się (choć nie zawsze) bliżej profanum niż sacrum, ale niech i ono ma prawo do egzystencji, podziwu i zachwytu. 4 53 �Ale powróćmy do Jacka Sempolińskiego. Spośród wielu jego tekstów za najważniejsze uważam: wyżej wspomniany odczyt wygłoszony w Zamku Ujazdowskim (maj 1998), a z dawniejszych następujące artykuły i wywiady: Rozmowę z Barbarą Majewską (1958), Malczewski, skłócona spoistość (1969), wstępy do czterech katalogów wystaw indywidual­ nych z 1976, 1978,1993 i 1995 roku, O płaszczyźnie barwnej (1978), Różnica ontologiczna. Rozmowa ze Zbigniewem Taranienką (1979), Czy wierzący może być artystą? (1985), Przyczyny i okoliczności. Autokomentarz artysty (1987), Myśl i bezmyślność sztuki (1993) i Co to jest sztuka? (1995). 5 Jak wiele Jacek Sempoliński napisał? W katalogu wysta­ wy Miejsce zwane czaszką (Muzeum Akademii Sztuk Pięk­ nych, Warszawa 1990) Maryla Sitkowska zamieściła wykaz jego tekstów powstałych między 1958 a 1988 rokiem. Jest ich 85 (a nie zostały jeszcze wymienione pozycje z ostatniego dziesięciolecia). O twórczości Sempolińskiego napisano je­ szcze więcej. Pani Sitkowska odnotowała w tymże katalogu 45 pozycji dotyczących artysty (materiały źródłowe, druki zwarte i ciągłe) oraz 86 katalogów wystaw, w których brał udział (w tym 14 ekspozycji indywidualnych). Prawie każdej wystawie towarzyszą liczne recenzje prasowe i wstępy do ka­ talogów (doliczyłam się ich około 115 do 1990 roku). Pozo­ stają jeszcze wystawy i bibliografia z lat 90. Te materiały, łącznie z wycinkami z czasopism, znajdują się w Pracowni Sztuki Współczesnej w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie i w Archiwum Akademii Sztuk Pięknych. Do intelektualnych przymiotów Jacka Sempolińskiego i jego wypowiedzi będę się odwoływać w dalszym ciągu te­ go tekstu. Teraz jednak nadszedł moment, by pomówić o je­ go - bardzo ważnym - kwadrancie uczuciowym, który rozwi­ ja się i utrwala w latach dzieciństwa i wczesnej młodości. Urodzony w 1927 roku Jacek był dzieckiem wojny; gdy się zaczęła, miał lat dwanaście. Nie wiem, jakich przeżyć doznał, ale może ten trudny czas dojrzewania sprawił, że w jego usposobieniu dominują uczucia smutku, melancholii i poczu­ cia zagrożenia. Sądzę, że nadwrażliwie reaguje na to, co nie­ sie rzeczywistość, i to przysparza mu wielu cierpień. Czasem sprawia wrażenie, jakby nie wytrzymywał ciśnienia życia. Lęka się „tego, co będzie", martwi się o najbliższych. W doj­ rzałym już wieku przeżył udręki związane z chorobami i śmiercią rodziców (pamiętam jego wstrząsający rysunek, przedstawiający umierającego ojca). Krzątanina w Mieszkaniu Nazajutrz po czyjejś Śmierci Z naszych trudów na Ziemi Ten jest najsolenniejszy Uprzątać Serce - upychać Miłość w komórkę bezpieczną Będzie potrzebna dopiero, Kiedy się zacznie Wieczność. Jacka do głębi porusza okrucieństwo świata, m.in. to, o czym pisał Czesław Miłosz w Piesku przydrożnym: „rze­ źnie, szpitale, cmentarze, filmy porno". Boli go unicestwia­ nie życia, śmierć zwierząt, nawet tych najmniejszych (kiedyś narysował zabitego drozda). Któregoś roku w czasie wakacji w Nieborowie opowiadał mi, jak przejął go widok jakiegoś robaka czy owada pożeranego przez podobne mu stworzenie. ft Tak trwożył mnie ten pierwszy Drozd Lecz teraz - już nim władam, Przyzwyczajona doń niezgorzej Choć boli - nadal Myślałam - dożyć chwili, kiedy Ten pierwszy Krzyk ustanie A już mnie Fortepiany Borów Nie wciągną w paszcz otchłanie Ptak przyskakał po Ścieżce Nieświadom, że go widzę Wpierw rozpołowił dziobem I zjadł na surowo Dżdżownicę - N.N., Portret Jacka Sempolińskiego, rzeźba w glinie. 1953. fot. Wiesław Juszczak 54 �Jacek Sempoliński, Nieborów, w lesie, węgiel, kredka, 1999 Potem popił ją Rosą Z dogodnego źdźbła Trawy Pod Mur uskoczył - spłoszony Jakimś' Żukiem niemrawym [...] Odtrutką na owe spotęgowane „czucie" (jak mawiano o wrażliwości artystów w XIX wieku) jest całkowite zatrace­ nie się w pracy. Sempoliński wykorzystuje niemal każdą chwilę - z pasją tworzy setki rysunków i dziesiątki obrazów. Bezwarunkowo ulega tej sile władającej człowiekiem, którą nazywamy twórczością. I kto wie, czy nie można by do niego odnieść tej uwagi z Dziennika Andrzeja Kijowskiego, zapisanej pod datą 27 lu­ tego 1969 roku: „Dla mnie aktywność nie jest ceną sławy ani pieniędzy, ani zbawienia wiecznego: jest obroną przed obłę­ dem. Obłąkany albo pracowity - oto moja alternatywa. Być może jest to alternatywa powszechna, tylko nie wszyscy po­ trafią sobie to powiedzieć albo odpowiednio rozszerzyć kate­ gorię obłędu. Obłąkanym jest każdy, kto utracił poczucie od­ powiedzialności za swoje czyny".' Z kwadrantami uczuciowym i duchowo-intuicyjnym (które są sobie bliskie) wiąże się sprawa wiary. Lękam się wkraczać w osobiste, intymne odczucia Jacka, ale sądzę, że jest głęboko wierzący, a przy tym daleki od wszelkiej bigoterii i „obyczajowej" pobożności. O podporządkowaniu życia wymogom wiary i religii on sam opowiedział w artykule Czy wierzący może być artystą? Powołując się na słowa kardyna­ ła Wyszyńskiego, powtórzył za nim, że „trzeba po prostu za­ ufać Bogu. To znaczy zostawić mu inicjatywę w kierowaniu naszym losem [...]. Marzyć o zbliżeniu się do Boga też nie­ podobna, trzeba po prostu być blisko Niego [...). Myśl religij­ na podpowiada, że modlitwą może być całe postępowanie człowieka, jego uczucia, czyny i koncepcje". Ale tu rysują się niepokojące sprzeczności. Pokora, ufność, obowiązek, ewan­ geliczne zasady życia zderzają się z wymogami pracy twór­ czej, która żąda najwyższego poświęcenia. A czyniąc jedno zaniedbujemy drugie. W twórczość „trzeba włożyć dziką pra­ cę, często wariacką, przeczącą chrześcijańskim zasadom pra­ cy godnej, spokojnej, uświęconej". Malując nie służy się in­ nym, „nie pielęgnuje się starych i chorych, nie głosi Słowa Bożego". Stąd u artysty, namiętnie oddającemu się swemu powołaniu, bierze się stałe poczucie w y k r o c z e n i a prze­ ciw świętym obowiązkom człowieka bożego. 55 �Niedawno pytałam Jacka, czy utożsamia się z ingenium Kościoła; odpowiedział mi, że najchętniej identyfikuje się z etosem pierwszych wieków chrześcijaństwa, z ich pierwot­ ną, nieskażoną wiarą. Jak już było powiedziane, Jacek dużo pisze, udziela wy­ wiadów, rozmawia z krytykami i twórcami, na równi dosko­ nale włada pędzlem, słowem i piórem. Sam uważa, że głów­ ną dziedziną jego twórczości jest malarstwo. Na początek przypomnijmy więc jego krajobrazy. Tworzy ich wiele w Męćmierzu, Nieborowie, na Wybrzeżu i w innych rejonach kraju. Czy owe abstrakcyjne „krąjowidoki" komponuje także w pracowni? O nie, on pracuje zawsze w plenerze: maluje (dosłownie) na klęczkach lub siedząc w kucki, pochylony nad leżącym na ziemi płótnem lub papierem, nad źdźbłami trawy, patykami, kwiatami, gałązkami i kamieniami, ogarniając przy tym wzrokiem przestrzeń widokową. Jeśli nawet nie­ które jego płótna wydają się płaskie, to jest w nich zawsze utajona głębia (niekoniecznie tożsama z perspektywą zbież­ ną). Sam to wyjaśnia: działanie artysty „polega w pierwszym rzędzie na zsumowaniu ujęć przestrzeni rzeczywistej: geome­ trycznego, dotykowego i wzrokowego, a ponadto takie, które zdefiniowane jest płaszczyzną [...]. Na tym nieustannym zde­ rzaniu przestrzeni naturalnej z jej fikcyjnym substytutem po­ lega praca malarza [...]. Nie istnieje malarstwo płaskie. Każ­ de jest przestrzenne [...]. I zdarza się, że obraz tzw. płaski co­ fa się bardziej od tego, który nazywany jest przestrzennym i który powstał na zasadach perspektywy zbieżnej". (O pła­ szczyźnie barwnej, 1978). Malarstwo jest dziedziną, w której najpełniej ujawnia się ludzki kwadrant uczuciowy i duchowo-intuicyjny. Sempoliń­ ski uważa intuicję za jedną z najważniejszych wartości poda­ rowanych człowiekowi. To ona, w nagłym błysku olśnienia, daje nam przeczucie tego, co niepojęte i niewidzialne - ta­ jemną wiedzę o teraźniejszości i przyszłości. Ale intuicja mo­ że też działać wstecz, cofać się do prapoczątków, zakodowa­ ną w podświadomości pamięcią sięgać do wizji przeszłości przedhistorycznej, pradziejowej, do pierwotnych czasów Stworzenia. Tak czuli i malowali m.in. wielcy mistrzowie polskiego pejzażu XIX wieku (dla których cała natura była „lasem symboli"), np. Józef Chełmoński w ostatniej, mi­ stycznej fazie twórczości. Przykładem takiego prakrajobrazu niech będzie jego Dniestr w nocy (1906), a także cykl Żura­ wi, tych niezwykłych ptaków, które ludzie obdarzyli wielo­ ścią symbolicznych znaczeń, przypisując im pojęcia nie­ śmiertelności, wzniosłości, wyroczni, mądrości, miłości i wierności oraz wiarę, że odprowadzają dusze zmarłych na miejsce przeznaczenia. W podobny sposób Jacek Sempoliński w swoich pejzażach intuicyjnie wywołuje ducha przeszłości, odtwarza przeczute pramotywy i przywołuje pamięć o odwiecznym bytowaniu przyrody. Pisał on: „Przyczyny wyboru malarstwa kształtuje jakby imperatyw pamięci, jako pewnej władzy ludzkiej ist­ niejącej w człowieku i człowieczeństwie. Pamięć dawności, nawet przedcywilizacyjności czy nawet przedmityczności. Przez pryzmat tej właśnie pamięci przeżywam świat, patrzę na ten świat. Przeżywam, ponieważ żyję, a to właśnie życie, to rzecz dawna, najdawniejsza. Ta dawność też przewija się przez wszystkie tematy, które podejmowałem kiedykolwiek i prześwituje przez całą rzeczywistość, którą widzę" (Przyczy­ ny i okoliczności. Autokomentarz artysty, 1987). 56 Sempoliński patrzy na ziemię, jakby to była terra incogni ta. Podgląda świat, ciągle odkrywa go na nowo, a równocze­ śnie swym „pismem obrazowym" ustala w nim swoje miejsce. Prawie wszystkie jego dzieła są zagadkowe; najczęściej wyra­ żają emocje twórcy, dlatego też można je nazwać „pejzażami duszy" (to też jest mimowolne dziedzictwo niektórych na­ tchnionych malarzy XIX wieku, np. wspaniałego Iwana Trusza). Ich źródłem jest strumień samoświadomości i samowiedzy. W tej osobliwej konfrontacji z przyrodą, z tym, co stano­ wi „rzeczy najpierwsze", wyłowione z głębi czasu, Jacek od­ najduje i przekazuje nam wiedzę o symbolach natury, owych hieroglifach rzeczywistości, o których w pierwszej ćwierci XIX wieku tak chętnie pisali estetycy i filozofowie niemieccy, twórcy teorii nowoczesnego krajobrazu. „Wszelki krajobraz jest stanem duszy - pisał w XIX wie­ ku Henri Frederic Amiel - a kto tak w jednym, jak w drugim czytać potrafi, zostanie olśniony podobieństwem wszystkich szczegółów". 8 Opowiem ci, jak wzeszło Słońce Wpierw - Wstążka nad pagórkiem Wieżyczki w morzu Ametystu Nowiny jak Wiewiórki Śmignęły - Wzgórza zdjęły Czapki Skowronki zaczęły Łące Dzwonić - i powiedziałam sobie: „To musiało być Słońce!" [...] Wiem, że Sempoliński doskonale rozumie i poniekąd ce­ ni sztukę kapistów, i choć nie działa tak jak oni, sam wymy­ śla i uzyskuje interakcje kolorystyczne, w których jedna bar­ wa radykalnie działa na inną. Czasem przekracza naturalny koloryt pejzaży. Szczególnie lubi rozbielone lub spopielone fiolety, zielonkawe lub zimne błękity, migotliwe, białawe szarości, kremowe biele, soczyste żółcie i zimne czerwienie (rzadko używa cynobru); często przeciera podstawowy kolor innym pigmentem. Maluje pędzlem i różnej wielkości szpachlami. Chętnie obramia swoje płótna grubą, wyrazistą linią. Jego krajobrazy pulsują, „oddychają" i pociągają widza „w głąb" malarskiej przestrzeni. W procesie twórczym Jacek podlega gwałtownym impul­ som i emocjom, np. gdy nie może odnaleźć właściwego wy­ razu lub gdy materia stawia mu opór. Wtedy pojawia się fu­ ror - artysta szarpie i kaleczy płótno, pozostawiając na nim dziury i rozdarcia (np. w Mocy przeznaczenia Verdiego). Ma­ larski kształt jego krajobrazów - a także innych cyklów - by­ wa kwintesencją nasilonej ekspresji, siły i energii (chociaż zdarzają mu się też obrazy spokojne, elegijne). Tak między artystą a jego dziełem wytwarza się swoiste „pole elektrycz­ ne". Jacek kładzie na płótno lub papier grube „strzępiaste" plamy, szerokie, „kanciaste" smugi, kleksy, zygzaki i pasma (ułożone poziomo lub pionowo) - „ruchliwe" impasty nało­ żone falistym, nerwowym ruchem pędzla lub szpachli. Tak malowane obrazy działają niekiedy jak płaskorzeźby - np. żółta, brawurowo malowana Miazga (1974) z Muzeum Naro­ dowego w Warszawie, którą można ogarnąć nie tylko wzro­ kiem, lecz i dotykiem. Krajobrazy. Przestrzeń, powietrze, światło i barwy, gleba, rośliny. Ziemia i kosmos niebieski. �Jacek Sempoliński, Czaszka, olej, płótno, 1985 „Niebo" - to, czego nie dosięgam! Już Jabłko na Jabłoni Gdy Gałąź dłuższa niż Nadzieja Jest „Niebem" - dla mej Dłoni! Niespieszny Obłok - ze swą Barwą Cudze Pola - Rozstaje Łąka za Wzgórzem - Dom za Łąką Już to - jest dla mnie Rajem! W złudne Purpury Popołudni Łatwowiernie przebrani Wabimy tęsknie - tego Magika Co - Wczoraj - wzgardził nami! Poza Miazgą w Muzeum Narodowym znajduje się jeszcze siedem obrazów Sempolińskiego (w tym jeden wczesny rea­ listyczny pejzażyk z Serocka, z około 1952 roku), które w rozmaity sposób mówią o jego twórczości, i o tym jak w poczynaniach malarza objawia się „duch pracy ludzkiej". Niektóre z nich sprawiają takie wrażenie, iż nie wiemy, czy są obrazem rzeczywistości czy marzeniem o niej. Oto Morze w Rozewiu (1963) - abstrakcyjne a zarazem syntetyczne stu­ dium szalejącego żywiołu, który niemal przelewa się przez brzegi płótna. Skłębione wodne kręgi bryzgające pianą, fale i wiry trzymane na jednej nucie kolorystycznej, rozegrane są w różnych odcieniach szarości i zgaszonych bieli, przełama­ nych delikatnymi odcieniami błękitu i różu. Podobnie monochromatyczno-muzyczna gama określa sens pięknego, wyra­ zistego Pejzażu z Mąchocic (1965), namalowanego na biało-błękitnym podłożu. Zamarkowany gąszcz splątanych drzew zaznaczony poziomymi smugami i „skrętami" farby, zatopio­ ny jest w szarościach i bieli, która świeci się w zestawieniu z położonymi obok głębokimi tonami popiołu i czerni. Stu­ dium przestrzeni fioletowej (1970) to symetryczne „raporty", zamaszyście malowane pasy, ułożone w poprzek pionowej osi. Składają się one z wyrafinowanych zestawień barwnych - eterycznych odcieni wrzosu i bzu, różowości, szarości i żół­ tawych bieli, z „kropkowymi" akcentami głębokich błękitów, a może szmaragdowej zieleni? Barwy się mienią i przy pierwszym wrażeniu interakcje mylą, sugerują tony fiołkowo-brązowo-ugrowe; dopiero po chwili wyławiamy z tej fee­ rii kolorów właściwą fioletową tonację, która potwierdza sta­ rą prawdę kolorystów o tajemniczych właściwościach barw. I jeszcze dwa płótna - jasnobłękitny, rozbielony Świt i Przed­ świt - niezapisana karta, ciemnoniebieski, prawie granatowy nokturn (obydwa z 1979 roku) - dwie płaskie, podziurawio­ ne powierzchnie, zróżnicowane drobnymi impastami i świe­ cące lekko wtartymi w płótno plamami ugru i różu. Na końcu plasuje się wczesna Kompozycja z organami II (1960) prawie przedstawieniowa, podzielona na pół pionową osią, z obłymi formami i ukośnie ustawioną trąbką, zanurzo­ na w nikłych, subtelnych zieleniach, szarościach i czerwie­ niach. Obraz, który być może jest dalekim echem powino­ wactwa ze sztuką Tadeusza Brzozowskiego. To już nie pej­ zaż, ale może wnętrze lub jakaś nieokreślona przestrzeń? Łąki, Rżyska, Rzeki, Trawy, Polany leśne, Studia światła, Światło i Mrok - duży zespół takich wyśmienitych pejzaży Jacka z lat 1967-1970 pokazano na wystawie w Zachęcie w lutym 1971 roku. Teraz, po latach, warto jeszcze zajrzeć do jej katalogu. Dramaturgia krajobrazów Sempolińskiego zasadza się na sile jego doznań psychicznych, na pracy wzrokowej i na pew­ ności ręki posłusznej wewnętrznym nakazom. Podobnie, z te­ go samego źródła, płyną inne podejmowane przezeń tematy 9 57 �(czy lepiej: treści). Jacek tworzy eschatologiczne cykle: Cza­ szki, Ukrzyżowania i ponadczasowe - a może znane mu Twarze, wszystkie silnie przesycone duchowym pierwiast­ kiem. Dusza dobiera sobie Towarzystwo I - zatrzaskuje Drzwi Jak Bóg - ma w sobie prawie Wszystko A z reszty sobie drwi [...] Wiem, jak z nią jest - gdy z Rzesz wybiera Kogoś Jednego - raz Zamyka się jak Śluza - zwiera W sobie - jak Głaz Tak jak i pejzaże, obrazy poszczególnych cyklów są ma­ lowane żywiołowo, ale równocześnie mają walor wspaniale zdyscyplinowanej malarskiej roboty. Na początku owych se­ rii Sempoliński tworzy prawie realne kompozycje z odniesie­ niem do rzeczywistości, przedstawia konkretne podmioty i rzeczy. Czaszka jest więc widzialną i niewątpliwą czaszką, a Ukrzyżowanie - Krucyfiksem (Jacek malował różne krucy­ fiksy: w Krakowie, w farze i kościele Świętej Anny w Kazi­ mierzu). W następujących po sobie obrazach cyklu odchodzi już od przedmiotu. Ich czytelność się zatraca i nic już do­ słownie nie tłumaczy dzieła. Zostaje tylko lekko uchwytna aluzja, wielki ładunek osobistego przeżycia i sekretne emo­ cje, znaki, symbole, wyrażane najczęściej ekspresyjną, im­ pulsywną formą. Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania są rezulta­ tem „pracującego" na nie kwadrantu duchowo-intuicyjnego. Ale czy pierwiastek intelektualny nie odgrywa tu też jakiejś roli? Myślę, że tak (bo przemawia za tym wewnętrzna harmo­ nia obrazów), chociaż Sempoliński powiedział mi ostatnio: „kiedy maluję nie mam czasu na myślenie". W niektórych dziełach doznania Jacka są utajone, w innych bardziej oczy­ wiste i zrozumiałe. Wszystkie w jakiś sposób niosą treści eschatologiczne, dotykają filozofii egzystencji i spraw osta­ tecznych, są odbiciem ciemnych nastrojów. I odwiecznym pytaniem o „istotę rzeczy." Dlatego można o nich powie­ dzieć, że są jednorodne, choć nie jednolite. W książce Życiodajna śmierć Elisabeth Kiibler-Ross napi­ sała, że cierpiące małe dzieci nie zawsze potrafią powiedzieć o swojej chorobie i bólu. Ale potrafią to symbolicznie nary­ sować (bo dzieci zawsze rysują symbolicznie) i na takim ry­ sunku bezbłędnie wskazać newralgiczne miejsce. Tak i Jacek Sempoliński potrafi, a może nawet musi, wyrazić w obrazie swoje ekstremalne nastroje. Czaszka to nie tylko Golgota i symbol Męki Pańskiej. To także naczynie skrywające mózg, jego różnorakie funkcje, myśli i odczucia. Nie trzeba być Komnatą - aby w nas straszyło Lub nawiedzonym Domem Nie ma Wnętrz straszniejszych niż Mózgu Korytarze kryjome Ileż bezpieczniej - o Północy Ujrzeć Upiora przed sobą Niż spojrzeć w twarz własnym - wewnętrznym Pustkom i Chłodom. [...] 58 W 1993 roku w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej odbyła się wystawa prac Sempolińskiego, na której pokazano m.in. Chleb, Twarze, Czaszki, Ukrzyżowania. Były tam kom­ pozycje jasne, fioletowo-błękitno-różowe oraz bardzo ciemne (narzucające wyraźne odczucie symboliki grobu), które wy­ dawały mi się szczególnie przygnębiające i głuche w kolorze; pozornie bezładnie cięte pędzlem i szpachlą, sprawiały pra­ wie antyestetyczne wrażenie (ale nie był to antyestetyzm pro­ gramowy, artysta bowiem nie uznaje żadnych programów). Widziałam je w nikłym blasku słabo oświetlonych sal i odbierałam jako czarne lub ciemnobrązowe. Dziś wiem, że Jacek nie lubi brązów i nie używa w ogóle czarnej farby, którą zastępuje mieszanką błękitu paryskiego z czerwienią, co stwarza złudzenie głębokiej, smolistej czerni (a przy in­ nych proporcjach także fioletu). Wszelako, nie były to obra­ zy pociągające łatwo akceptowalną harmonią. Sempoliński nie znosi malarstwa ułatwionego, uładzonego, efektownego, pożądanego w odbiorze. Nie lubi też słowa odbiorca, bowiem nie wychodzi naprzeciw oczekiwaniom szerokiej publiczno­ ści. Ale przecież tworząc dla siebie, czyni to też dla innych (a dużo wystawia). Powiada zatem, że po prostu „nadaje rzecz"; wysyła swoje przesłanie, a inni niech się martwią 0 własne przeżycie dzieła. W latach stanu wojennego, 1 później, pokazywał szczególnie znaczące i dramatyczne prace na nieformalnych wystawach kościelnych, m.in. na ekspozycji Niebo nowe i ziemia nowa? przy ulicy Żytniej w Warszawie. Obrazy Sempolińskiego są trudne w odbiorze; łączą nasi­ lony wyraz z mentalnie konstruowaną formą (bo ich swoisty lad jest jednak ładem intelektualnym). Czasem wydają się „fizycznie" wciśnięte, wtłoczone w głąb płótna (tak widzi je np. znakomity grafik Jarek Lustych). Ich kolor rzadko cieszy, częściej przywołuje myśl o stanach bliskich depresji. Dzieła te niczym nie epatują współczesnego filistra, być może odrzucają go nawet. Dziś, kiedy „pospolitość skrzeczy", a współczesne, „konsumpcyjne" życie jest w wielu przeja­ wach śmietnikiem wartości, obrazy Jacka nie znajdą pokla­ sku tłumów ani popularności. Żaden nowobogacki nie spoj­ rzy nawet na nie, ani nie kupi w prezencie dla żony, no, chy­ ba że przez snobizm, bo to w końcu profesor ASP w stołecz­ nym mieście Warszawie. Jego płócien ani rysunków nie po­ wieszą w swoich domach ci, którzy szukają łatwej przyjem­ ności, ozdoby lub przytulności, owej przysłowiowej Gemutlichkeit, która zdominowała malarstwo biedermeieru, a potem przez długie dziesięciolecia kształtowała smak i gu­ sta szerokiej publiczności z XIX, a nawet XX wieku. Sempoliński obraca się w kręgu sacrum, rezygnuje świa­ domie z wielu rzeczy (np. prasy czy telewizji), często towa­ rzyszy mu cierpienie i wewnętrzne rozdarcie. Wszelako byt duchowy splata się organicznie z rytmem życia biologiczne­ go, które narzuca swoje wymogi. Trzeba jeść, ubierać się, spać i gdzieś mieszkać. Jacek wcale nie jest anachoretą, mi­ mo że mówi, iż chętnie żyłby w odludnym miejscu na Półno­ cy, gdyby był w zgodzie ze sobą. Ceni sobie jednak powsze­ dnie uroki życia, codzienne wygody, smaczne jedzenie (lubi budyń), dobre mieszkanie i dobre zdrowie, spokojny sen i wakacje w uroczych miejscach (Męćmierz, Nieborów). Je­ den z jego mądrych przyjaciół powiada, że jest to nieodzow­ ny wentyl bezpieczeństwa, by nie zatracić się zupełnie. Ludzie różnie rozdzielają sacrum i profanum. Nieraz �przybiera to formy groteskowe czy wręcz humorystyczne. Pewni właściciele domu i „praktycznie" utrzymanego ogrodu w najpiękniejszym polskim miasteczku, walczyli z wiewiór­ kami, które zjadały im orzechy laskowe. Inni ludzie byliby szczęśliwi, że urocze zwierzęta igrają po ich posiadłości. Ale nie oni. Wytrzymali tę grozę dwa lata, po czym ścięli leszczy­ nowe drzewko, albowiem nie mogli znieść tego, że ktoś odbiera im i c h w ł a s n o ś ć . W czerwcu 1998 roku odwiedziłam Jacka w jego pracow­ ni. Zobaczyłam nowe, zachwycające obrazy malowane w czasie ostatniego półrocza (niektóre z maja). Ostatnio wi­ działam też najnowsze rysunki i pastele, niektóre gęste, za­ wiesiste, intensywnie kolorowe, inne oszczędne, ascetyczne, złożone z dwóch-trzech kresek, i tym bardziej poruszające, że „mniej może znaczyć więcej". I nie są to szkice przygoto­ wawcze do płócien, ale dzieła samoistne, z których każde sta­ nowi obraz, с a ł у obraz. Oleje malowane na płótnie i papierze są też nasycone ko­ lorem. Sempoliński tworzy Ukrzyżowania i Czaszki bez do­ słownej wierności przekazowi ikonograficznemu (w pracow­ ni ma czaszkę człowieka zabitego w czasie I wojny świato­ wej, z otworem po kuli). Czasem biały grunt płótna służy mu za tło, na którym kładzie swoje wektory - splątane, wielokie­ runkowe impasty. Używa oranżu i zimnych głębokich czer­ wieni, mieszanych niekiedy z błękitem paryskim. Są to obra­ zy piękne i pełne osobliwie żarliwego wyrazu (a Sempoliński bardzo poważnie traktuje kategorię piękna). Od wielu lat pre­ feruje formaty pionowe, i - jak mówi - uważa to za wtórny racjonalizm. Niegdyś był po stronie „poziomów", ulubionych przez szkołę paryską (układ horyzontalny jest wszak natural­ ną harmonią natury), ale wiele lat temu odmienił to na rzecz „pionu", który ma więcej napięcia dynamicznego na osi dół góra. wsze „osobny", wierny swoim imperatywom i zamiłowa­ niom. Rok 1999 przyniósł Sempolińskiemu niezwykły przypływ energii. Powrócił jakby do lat młodości, a melancholia gdzieś uleciała. W jego twórczości pojawiły się nagle nowe tematy i treści. Teraz maluje i rysuje udramatyzowane autoportrety oraz półabstrakcyjne studia nagiego ciała z motywami fallicznymi. Kilka takich prac pokazał w czerwcu w galerii Oeff (obecnie Teatr Akademia) przy ulicy Targowej 80 w Warszawie, m.in. Autoportret (Adam?), Autoportret (Ła­ zarz?) i Corpus eroticus - przekaz intymnej cielesności, która wiąże się z poczuciem grzechu, a ukazana została bez cienia trywialności. Podobne prace wysłał też do Orońska, na eks­ pozycję pt. „Walka w człowieku". Na koniec wieku Jacek po­ kazał te nowe obrazy i rysunki na zorganizowanej w Warsza­ wie wystawie Sąd Ostateczny. Jeden z obrazów jest „podwójny"; narodził się powtórnie po osiemnastoletniej przerwie. W 1980 roku Sempoliński na­ malował błękitny nokturn Bielany nocą, ale zabrakło mu tych ostatnich, najważniejszych dwóch minut, żeby obraz „za­ mknąć". W maju 1998 roku namalował na nim Czaszkę „opi­ saną" oranżem, żółcią, czerwienią, czernią i bielą. Ten ogląd „domowej wystawy" Jacka potwierdził mi to, o czym często myślałam - że ślad jego ręki jest niepowtarzal­ ny i łatwo rozpoznawalny. Nie sposób pomylić go z kimś in­ nym. Jest on nadto artystą niezależnym, który nie ulega do­ raźnym celom i nie kłania się okolicznościom, stroni od mod­ nych programów i nowinek awangardowych. Był i jest za­ Ten esej - który powstał z potrzeby serca - pragnę po­ święcić pamięci mojego męża Zbigniewa Lutego, zmarłego 29 kwietnia 1997 roku, wielce utalentowanego inżyniera, człowieka nieposzlakowanej prawości, szczodrze obdarzone­ go wszystkimi kwadrantami, szczególnie zaś kwadrantem uczuć i duchowej intuicji. Zbyszek przez całe życie z przeni­ kliwą wyobraźnią konstruował silniki wielkich mocy, a rów­ nocześnie żywo interesował się sztuką. Odwiedzał muzea na dwóch kontynentach, przyjaźnił się z artystami, kochał, rozu­ miał i podziwiał malarstwo. O Sempolińskim można by napisać dużą księgę. W tym miejscu nie dało się już powiedzieć nic więcej, a przecież po­ zostają jeszcze inne sprawy: Arsenał, wczesna twórczość, martwe natury, umiłowanie i znawstwo muzyki, zaangażowa­ nie ideowe w najtrudniejszych latach (w latach 80. nazwano go w prasie „cynicznym graczem politycznym"). Ale i tak wiadomo, że we wszystkim, co czyni, pozostawia duchowy ślad swojej osobowości. W 1920 roku na wystawie zbiorowej Edwarda Okunia w warszawskiej Zachęcie pokazano obraz Cztery struny skrzypiec. Dzieło to było oprawione w oryginalną ramę (a dla tego artysty ramy były zawsze znaczące). Widniał na niej na­ pis: Vivitur Ingenio Caetera Mortis Erunt, co w tłumaczeniu Aleksandra Kraushara brzmi: Żyjmy duchem, albowiem wszy­ stko inne należy do śmierci} 0 On bardzo lubił i cenił Jacka Sempolińskiego. PRZYPISY 1 E . Dickinson, 100 wierszy, wybór, przekład i wstęp S. Barańczak, Kraków 1990; zob. też: E . Dickinson, Drugie 100 wierszy, wybór, prze­ kład, wstęp i opracowanie S. Barańczak, Kraków 1995 Obie te książki ukazały się w języku polskim pod tytułami: Rozmo­ wy o śmierci i umieraniu, przełożyła I. Doleżal-Nowicka, Warszawa 1979 i Życiodajna śmierć, przełożyła E . Stahre-Godycka, Poznań 1996 Zniechęcenie, melancholia, odczyt wygłoszony w maju 1998 r. w Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski (w ramach cyklu odczytów „Moja historia sztuki"), publ. w: „Pokaz", 1998 nr 24, s. 1-5 J. Cassou, Georges Pillement [i inni], Encyklopedia Symbolizmu, przekład, opracowanie i przypisy J. Guze, Warszawa 1992, s. 102 Teksty te ukazywały się drukiem kolejno w: „Przegląd Kultural­ ny", 1958 nr 43, s. 10; „Miesięcznik Literacki", 1969 nr 4, s. 56-61; Ka­ talogi wystaw indywidualnych J. Sempolińskiego w Białymstoku, ZPAP Okręgu Warszawskiego, 1976, w Warszawie, ZPAP, Dom Artysty Plasty­ 2 3 4 5 ka, 1978, w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, 1993, w galerii Kor­ degarda w Warszawie, 1995; Przestrzeń i literatura, Wrocław 1978, s. 33^t4; „Sztuka", 1979 nr 3, s. 13-18; „Znak", 1987, nr 6, s. 39^t5; „Znak", 1993 nr 11, s. 68-79; „Tygodnik Powszechny", 1995 nr 48, s. 9 C. Miłosz, Piesek przydrożny, Kraków 1998, s. 18 (Na miejscu Stwórcy). A. Kijowski, Dziennik 1955-1969, wybór i opracowanie tekstu K. Kijowska i J. Błoński, Kraków 1998, s. 315 H.F. Amiel, Z pamiętnika, tłumaczyła A. Kordzikowska, Warszawa 1901, s. 56. Zob. też: M. Biernacka, Ogród świata. Włoskie pejzaże Edwarda Okunia, rozdział II przygotowywanej pracy o E . Okuniu, mpis u autorki. Jacek Sempoliński, Malarstwo, katalog wystawy, Warszawa, luty 1971, Zachęta. M. Biernacka, op. cit. 6 7 8 9 10 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09473c6d9c8f2b51464972767721aaf2.pdf b95ce7ff0475fe19a12f7292abe652db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:748 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:689 Title A name given to the resource Duńskie badania arktyczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1972 t.16 z.1, s.175-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I z. 1 MAREK ARPAD KOWALSKI DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E S k a n d y n a w o w i e o d d a w n a zwracali uwagę n a tereny północne. Już w p i e r w s z y m tysiącleciu naszej ery o d k r y l i Grenlandię i d o t a r l i d o wybrzeży A m e r y k i nazwanych przez n i c h wówczas H e l l u l a n d e m — k r a ­ j e m k a m i e n i (Labrador), M a r k l a n d e m — k r a j e m lasów (Nowa F u n d l a n dia) i V i n l a n d e m — k r a j e m winorośli ( N o w a Szkocja). Jednak h i s t o r i a wczesnych odkryć lądu amerykańskiego t o zupełnie odrębne zagadnienie. T r a d y c j e łączności D a n i i z Arktyką wywodzą się o d czasów w i k i n ­ gów. Skolonizowawszy Islandię, duńsko-norwescy osadnicy podjęli n o ­ we podróże. Grenlandię odkrył około 870 r. G u n n b j o r n , ale wiadomości o tej w y s p i e nie przechowały się przez następne lata. P o n o w n i e dotarł do n i e j i n n y Islandczyk, E r i k den Rode ( E r y k R u d y ) , który w latach 983-985 żeglował pośród f jordów w y s p y i natknął się n a eskimoskie osa­ dy w okolicach zatoki Disko, n a zachodnim wybrzeżu tego lądu. Było t o pierwsze zetknięcie się Europejczyków z Eskimosami. E r y k o w i Rude­ m u przyświecał określony cel. O n t o właśnie nadał nazwę w y s p i e : Z i e ­ l o n y K r a j , co miało zachęcić Islandczyków do przedsięwzięcia dalszych w y p r a w i skolonizowania G r e n l a n d i i . Około 986 r. E r y k R u d y założył na zachodnim wybrzeżu w y s p y d w i e pierwsze, osady. Wkrótce też za­ częły powstawać następne, a n a Grenlandię napływali osiedleńcy skan­ dynawscy. Jednakże niegościnny k l i m a t , surowe w a r u n k i naturalne, a wreszcie znaczne oddalenie o d macierzystych krajów, n i e pozwalające na podjęcie masowej kolonizacji spowodowały, że k o n t a k t G r e n l a n d i i z k r a j a m i s k a n d y n a w s k i m i , a n a w e t z Islandią urwał się. Osiedla tamtejsze skupiały się n a południowo-zachodnim wybrzeżu wyspy, między 60° a 65° szerokości geograficznej. Przetrwały one około czterystu lat, a największy r o z k w i t przypada n a X I I I w., g d y liczba i c h doszła do 280. Rozwój G r e n l a n d i i uzależniony był j e d n a k od dowozu z E u r o p y d r e w n a , żelaza i zboża. G d y w końcu X I V w . łączność z I s l a n ­ dią ustała, koloniści pozostawieni s a m y m sobie wyginęli w d r u g i e j poło­ w i e X V w . p o w a l e n i chorobami i n i e mogąc sprostać z b y t t r u d n y m w a ­ r u n k o m b y t u . Część z n i c h zmieszała się wszakże z Eskimosami . J J . B a b i c z, W. w a 1968. 1 Walczak, Zarys historii odkryć geograficznych, Warsza­ �176 MAREK ARPAD KOWALSKI Pierwsze próby k o l o n iz a c ji spowodowały zetknięcie się Europejczy­ ków z Eskimosami. Izolacja t y c h pierwszych zmusiła i c h d o zawierania małżeństw z t u b y l c z y m i k o b i e t a m i . Nastąpiło wymieszanie się o b u ras i wzajemne zapożyczenia k u l t u r o w e , których ślady odnaleziono w i e l e setek l a t później. Były t o f r a g m e n t y ubrań, wrzeciona tkackie, m e t a l o w e d z w o n k i , skandynawskie sieci, miedziane kadzie, łyżki, wreszcie małe drewniane kukiełki przedstawiające wikingów w i c h strojach. R e z u l ­ tatem było powstanie l o k a l n e j k u l t u r y Ignugsuk, której imię dano od n a z w y w y s p y Ignugsuk, położonej n a północ o d U p e r n a v i k . N a t r a f i o n o t a m n a ślady dużego osiedla z tego okresu podczas znacznie później­ szych badań A r k t y k i . N i e znaczy to, b y tamtejsze g r u p y Eskimosów i mieszańców zmieniły podstawy swojej k u l t u r y . P e w n e z m i a n y w y r a ­ żały się w i n n y c h f o r m a c h narzędzi i sprzętu domowego, lecz podstawą u t r z y m a n i a pozostał połów f o k i wielorybów. Po ostatecznym wyginięciu przybyszów Eskimosi przesunęli swoje osiedla bardziej n a południe, n a zagospodarowane ongiś przez Skandynawów tereny. PONOWNE O D K R Y C I E GRENLANDII Po t y m epizodzie pamięć o w i e l k i e j północnej w y s p i e zaginęła n a dłu­ gie lata. Odżyła dopiero w X V w., gdy D a n i a poczęła budować i m p e r i u m M o r z a Północnego, obejmujące podówczas Norwegię, Szwecję, Islandię, w y s p y Faeraer, O r k a d y i Szetlandy — d w a ostatnie archipelagi n i e b a ­ w e m odstąpione Szkocji. W t e d y to, w 1474 r. król D a n i i C h r i s t i a n I w y ­ słał n a północ ekspedycję, n a czele której stali P i n i n g i Pothorst. Głów­ n y m celem w y p r a w y było poszukiwanie t z w . przejścia północno-zachod­ niego: d r o g i m o r s k i e j wiodącej z E u r o p y bezpośrednio do C h i n . W y p r a ­ w a dotarła w 1476 r. do zachodnich brzegów G r e n l a n d i i , gdzie zetknęła się z Eskimosami i lądowała później, 20 l a t przed K o l u m b e m , n a w y ­ brzeżach N o w e j F u n d l a n d i i . Panowało j e d n a k przekonanie, że ląd t e n s t a n o w i część G r e n l a n d i i , oddzielająca zaś je cieśnina jest wielką zatoką wdzierającą się w głąb w y s p y . Podróż n i e przyniosła oczekiwanych efek­ tów, a G r e n l a n d i a pozostawała nadal w zapomnieniu. Panujący na przełomie X V I i X V I I w . król C h r i s t i a n I V zaintereso­ w a n y rozbudową duńsko-norweskiego królestwa wysłał ekspedycję n a p o n o w n e o d k r y c i e zaginionej o d średniowiecza G r e n l a n d i i . K i e r o w a l i nią A n g l i k James H a l l i Duńczyk Godske L i n d e n o w . Poszukująca północno-zachodniego przejścia w y p r a w a spotkała Eskimosów nie t y l k o n a G r e n ­ l a n d i i , lecz i wzdłuż całego wybrzeża kanadyjskiego. W t y m okresie docierały t a m czasem statki w i e l o r y b n i c z e zapędzane n a w o d y a m e r y ­ kańskie w i c h u r a m i i prądami. Ponowną próbę odnalezienia przejścia podjęła D a n i a w 1619 г., w y - �DUŃSKIE B A D A N I A 177 ARKTYCZNE syłając wyprawę Jensa M u n k a , zakończoną śmiercią całej załogi. Nieco później, b o w 1654 г., osiągnął wyspę k a p i t a n D a n e l l , który przywiózł do D a n i i namalowane przez siebie obrazy przedstawiające Eskimosów z r e ­ j o n u Godthaab . Pewne o d k r y c i a nieznanych osiedli eskimoskich n a Alasce i S y b e r i i p o c z y n i l i żeglarze duńscy w służbie rosyjskiej, w okresie p a n o w a n i a P i o t r a Wielkiego. Duże zasługi w t e j dziedzinie wniósł V i t u s B e r i n g . Poważniejsze przedsięwzięcia były wówczas jeszcze niemożliwe, a t o z p o w o d u trudności n a w i g a c y j n y c h . 2 KOLONIZACJA GRENLANDII Duńska kolonizacja G r e n l a n d i i rozpoczyna się właściwie od 1721 г., gdy pastor Hans Povelsen Egede w y r u s z y w s z y z Bergen w N o r w e g i i wylądował n a zachodnim wybrzeżu w y s p y i założył stację oraz misję tam, gdzie obecnie w z n o s i się miejscowość Godthaab. Było t o pierwsze osiedle zbudowane w czasach nowożytnych, p o długiej p r z e r w i e sięgają­ cej nieudanego przedsięwzięcia E r y k a Rudego. Egede przebywał na G r e n l a n d i i w latach 1721-1736, zwiedzając osiedla Eskimosów i ucząc się i c h języka. Po powrocie do E u r o p y wydał k i l k a dzieł o G r e n l a n d i i i j e j mieszkańcach. Słusznie też uważany jest za pierwszego badacza k u l t u r y eskimoskiej. Przebywał o n n a G r e n l a n d i i jeszcze w 1741 г., prowadząc pracę misyjną, a następnie powrócił do K o p e n h a g i . Egede też zapoczątkował łączność G r e n l a n d i i ze światem zewnętrznym. W 1726 r. podjął o n podróż t r z e m a t y p o w y m i k a j a k a m i e s k i m o s k i m i . Wyruszył z r e j o n u Godthaab i p o opłynięciu południowego cypla w y s p y — przylądka F a r e w e l l , dotarł do I s l a n d i i . K a j a k i te znajdują się obecnie w zbiorach M u z e u m Narodowego w Kopenhadze . 3 4 Od Hansa Egede rozpoczyna się zatem n o w a era w h i s t o r i i p o d b o j u A r k t y k i . Oprócz założonej przezeń w 1721 r. stacji, która dała początek miejscowości Godthaab, powstały i i n n e osady. U p e r n a v i k w 1771 r. i Julranehaab w 1775 r. K o m p a n i e i spółki h a n d l o w e podjęły łączność z Grenlandią. W 1774 r. pieczę n a d t y m k r a j e m przejęła K o r o n a Duń­ ska, a m o n o p o l państwa n a h a n d e l z wyspą został u s t a n o w i o n y w 1776 r. Dzisiejszą jego kontynuacją jest państwowa f i r m a Gronlandske Handel, której b u d y n k i w f o r m i e d r e w n i a n y c h baraków opatrzonych godłem b i a Danish Arctic Expedition. С. C . A . G o s c h , L o n d o n 1897. 2 Reports of James H . E g e d e , Relationer fra Grenland Perlustration 1741, K o b e n h a v n 1748. 3 Guides to the National Peoples, K o b e n h a w n 1955. 4 12 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X V I / 1 Museum. 1721-36 The Hall, Jens og Det Ethnographical Munk gamle a n d Co., ed. Gronlands Department, nye Arctic �178 MAREK ARPAD KOWALSKI łego niedźwiedzia można spotkać n a nabrzeżu p o r t o w y m Kopenhagi, w ę ­ drując mostem K n i p e l s b r o z dzielnicy Christianshavn do śródmieścia. Dalsze badania k o n t y n u o w a l i P. O. WalLae, L . Dalager i P a u l E g e d e . Zachodnie brzegi w y s p y przestały być nieznane. Zamieszkane są one przez p l e m i o n a Eskimosów zachodniogrenlandzkich, liczących obecnie ponad 20 t y s . osób rozrzuconych wzdłuż wybrzeża o d z a t o k i M e l v i l l e do przylądka F a r e w e l l . Wprowadzenie chrześcijaństwa i europejskiego szkolnictwa spowodowało daleko idące z m i a n y w i c h życiu, t a k że z dawnej t r a d y c y j n e j k u l t u r y pozostały t y l k o nieliczne ślady. Z d r u g i e j wszakże strony n a t u r a l n e w a r u n k i otoczenia geograficznego utrudniały r a d y k a l n e z m i a n y w p o d s t a w o w y c h zajęciach. Z a r z u c i l i w p r a w d z i e E s k i ­ mosi w i e l o r y b n i c t w o , ale rybołówstwo i połów f o k nadal dominują w i c h życiu codziennym. Z t y m jednak, że odbywają się one w sposób o k r e ­ ślony przez administrację okręgową i p r z y użyciu nowoczesnego w y p o ­ sażenia. W związku ze zmniejszaniem się pogłowia fok, co podcina do­ tychczasowe podstawy b y t u , część ludności zachodniogrenlandzkiej zmie­ niła swoje zajęcia i stała się f a r m e r a m i , trudniąc się r o l n i c t w e m i h o ­ dowlą owiec w gospodarstwach południowej części w y s p y . Proces p r z y ­ stosowywania Eskimosów d o wymogów c y w i l i z a c j i europejskiej, k i e r o ­ w a n y przez rząd duński, t r w a nadal. Obecnie mieszkańcy G r e n l a n d i i za­ chodniej zarówno rasowo j a k i k u l t u r o w o znajdują się w okresie p r z e j ­ ściowym, w którym o r y g i n a l n e eskimoskie i europejskie k o m p o n e n t y sta­ piają się razem, tworząc n o w y c h mieszkańców G r e n l a n d i i , posiadających własną kulturę, przystosowaną do specyficznego otoczenia. 5 W i e k X V I I I przyniósł poznanie zachodnich brzegów G r e n l a n d i i . N a ­ dal jednak nic n i e w i e d z i a n o o wybrzeżu w s c h o d n i m , które choć odda­ lone t y l k o o 450 k m od I s l a n d i i , zostało najpóźniej zbadane. Przez długi czas n i e do przezwyciężenia były trudności n a t u r y n a w i g a c y j n e j . Masy dryfujących lodów niesione są przez południowy prąd wzdłuż brzegów y s p y > t a k że t y l k o podczas k i l k u l e t n i c h t y g o d n i statek może przebywać na t y c h wodach. Wiedza o wschodniej części G r e n l a n d i i datuje się d o ­ piero od X I X w . w W p r a w d z i e do Hansa Egede docierały wieści o l u d a c h wschodnich wybrzeży, ale pierwszy nawiązał z n i m i k o n t a k t oficer m a r y n a r k i , p o ­ r u c z n i k W. Graah. W l a t a c h 1829-1830 w łodzi zwanej umiak wyruszył on z zachodniej części G r e n l a n d i i , opłynął o t w a r t y m i w o d a m i j e j połud­ n i o w y cypel i przepłynął wzdłuż południowej części wschodnich brzegów n a z w a n y c h później Wybrzeżem F r e d e r i k a V I , dając zarazem pierwsze m a ­ p y t y c h obszarów. Napotkał o n n i e l i c z n y c h t y l k o Eskimosów, którzy 5 P . O. Wallee, Dagboger fra hans Rejser i Gronland l a n d s k e S e l s k a b s S k r i f t e r " , t. 5: 1927; L . D a l a g e r , b e n h a v n 1752; P . E g e d e , Efterretninger om Gronland, „Det gr0n- Relationer, K0- 1739-53, Gronlandske K e b e n h a v n 1788. �179 DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E w ciągu następnych 60 l a t opuścili swoje domostwa i u d a l i się w drogę wokół przylądka F a r e w e l l na południowy k r a n i e c zachodniego w y ­ brzeża . W ponad 50 l a t później drogę Graaha przedłużył p o r u c z n i k Gustav H o l m , który w 1884 r. posunął się dalej n a północ i spotkał n i e znaną przedtem dużą grupę Eskimosów w rejonie zatoki Angmagssalik. Dał o n opis i c h życia i k u l t u r y , spędzając wśród n i c h zimę polarną. Zarazem zostało o d k r y t e ostatnie o g n i w o w długim łańcuchu osiedli eskimoskich okalających Grenlandię. Zwrócić jeszcze można uwagę n a badania i o p r a ­ cowania O t t o Fabriciusa, H . Řinka i H . E. Saabyego . 6 7 Prawdopodobnie najstarsze osady ńa t y m wybrzeżu pochodzą z o k r e ­ su paleoeskimoskiego, t j . z pierwszego tysiąclecia naszej ery, ale arche­ ologiczne p o s z u k i w a n i a ustaliły, że główna fala m i g r a c y j n a do w s c h o d ­ niej G r e n l a n d i i miała miejsce w X I V w . Wyruszyła ona z zachodniego wybrzeża i po minięciu przylądka F a r e w e l l posuwała się n a północ, w stronę Z i e m i C h r i s t i a n a I X , gdzie właśnie dotarł Gustav H o l m . P r z e ­ prowadzone przezeń badania ustaliły, że jeszcze wówczas Eskimosi A n g ­ magssalik n i e w y k a z y w a l i w całości swojej k u l t u r y z b y t w i e l k i c h różnic od pobratymców z zachodniego wybrzeża. Pewne odrębności wyrażające się głównie w ornamentyce i zdobnictwie sprzętów, ubiorów i obiektów sztuki, które obecnie cechują Eskimosów wschodniogrenlandżkich, są dziełem n i e więcej niż ostatnich 150 l a t . 8 W b r e w pozorom, wszystkie te zdawałoby się szalone przedsięwzięcia odkrywcze miały racjonalne jądro, co zresztą n i e umniejsza zasług i c h bohaterów. Zarówno b o w i e m kajaki j a k i umiaki, dzięki swojej k o n ­ s t r u k c j i , doskonale są przystosowane do podróżowania i poruszania się po a r k t y c z n y c h wodach. N i e lękają się a n i w y s o k i e j f a l i i sztormowej pogody, a n i d r y f o w a n i a wśród m i e l i z n i lodów. Należy t u wyjaśnić, że kajak służy przede w s z y s t k i m do polowań, szczególnie do połowu f o k i morsów, a ongiś też i wielorybów; w północnej zaś Kanadzie także do polowań n a k a r i b u . Natomiast umiak służył d a w n i e j do polowań n a w i e l o r y b y , obecnie stał się środkiem t r a n s p o r t u i podróży, łatwym w o b ­ słudze i s t e r o w a n i u , t a k że b y w a określany m i a n e m kobiecej łodzi. Dziś W. G r a a h , XJndersegelses Reise til ostkysten aj Gronland Kebenhavn 1832. O. F a b r i c i u s , Noiagtig Beskrivelse over alie Granlaendernes Fangę Redskaber ved Saelhunde Fangsten, „Kongeliege D a n s k e Videnskabernes-Selskabs S k r i v t e r " , t. 5:1810; t e g o ż , Noiagtig Beskrivelse over Gronlands Landdyr-, Fugleog Fiskefangst, ibidem, t. 6:1818; H . E . S a a b y e, Brudstykker af en Dagbog, holden i Granland, O d e n s e 1816; H . R i n k, Eskimoiske Eventyr og Sagn, K o b e n h a v n 1866-1871; t e g o ż , Danish Greenland, its people and its products, L o n d o n 1877; t e g o ż , The Eskimo Tribes, „Meddelelser o m G r e n l a n ď , t. 11:1891. 6 7 8 К. B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, L o n d o n 1936. �MAREK ARPAD 180 KOWALSKI kajaki i umiaki powszechnie zaopatrywane są w n i e w i e l k i e , lecz silne m o t o r k i , przystosowane do eksploatacji n a wodach p o l a r n y c h . I c h n i e ­ z b y t wygórowana cena sprawia, że napęd mechaniczny jest szeroko obec­ nie stosowany. W każdym bądź razie badania przyniosły wkrótce z m ia ny n a wschod­ n i m wybrzeżu w y s p y . H a n d l o w a i m i s y j n a stacja została założona w A n g ­ magssalik w 1894 г., a więc w 10 l a t po d o t a r c i u t a m p o r u c z n i k a H o l m a . W 1925 r . część miejscowej ludności przeniosła się nieco bardziej n a pół­ noc, n a d w i e l k i kompleks fiordów z w a n y cieśniną Scoreśby. WYPRAWY I BADANIA Z końcem X I X w . rozpoczął się okres l i c z n y c h w y p r a w i i n t e n s y w ­ n y c h badań mających n a celu dokładne poznanie lądu — t a k wybrzeży, j a k i wnętrza k r a j u . Dalsze o d c i n k i północnych p a r t i i wschodniego w y ­ brzeża zostały poznane i skartowane przez k o l e j n o p o sobie następujące ekspedycje Holmberga, С. H . Rydera i G. C. A m d r u p a , które miały m i e j ­ sce u schyłku ubiegłego i n a początku obecnego s t u l e c i a . Przyniosły one znaleziska w postaci starych domostw o d k r y t y c h n a Z i e m i Pearyego, gdzie n a t r a f i o n o na ślady k u l t u r y paleoeskimoskiej. Badania t e dowiodły istnienia w i e l k i e g o szlaku migracyjnego wiodącego z zachodu w y s p y , wokół przylądka F a r e w e l l , do okręgu Angmagssalik i ciągnącego się jeszcze bardziej n a północ do Scoreśby Sund. 9 Pierwsza duża fala m i g r a c y j n a n a wschodnie wybrzeże w y s p y prze­ biegała w X V I w . Jej w y n i k i e m było powstanie w okręgu Angmagssalik dużego skupiska osiedli eskimoskich, których k u l t u r a miała niewątpliwe związki z zachodnim wybrzeżem G r e n l a n d i i . Dalsi osiedleńcy p r z y b y l i w X V I w . Nieco później miały miejsce następne r u c h y m i g r a c y j n e E s k i ­ mosów P o l a r n y c h , zamieszkujących tereny położone n a północ od E s k i ­ mosów zachodniogrenlandzkich, a wyszły one z okręgu T h u l e . Szlaki te wiodły jednak n i e wokół przylądka F a r e w e l l , lecz przeciwnie, północ­ n y m i brzegami w y s p y i dotarły do północnych wybrzeży cieśniny Sco­ reśby, a więc w pobliże Eskimosów Angmagssalik, n i e zetknęły się wszak­ że z n i m i . W przeciągu X I X w . t a n o w o przybyła ludność północno-wschodniej G r e n l a n d i i całkowicie wymarła, a o śladach i c h wędrówek i pobycie n a Z i e m i Pearyego świadczą j e d y n i e znaleziska archeologiczne i t r a d y c j a ustna pozostałej w okręgu T h u l e społeczności Eskimosów Po­ l a r n y c h . Eskimosi wschodmogrenlandzcy (Angmagssalik) i i c h t r a d y c j e С. H . R y d e r , Om den tidligere eskimoiske Bebyggelse af Scoreśby Sund, „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 17:1895; G . C . A m d r u p , The Former Eskimo Settlements on the East Coast of Greenland Between Scoresby Sound and the Angmagssalik district, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 28:1909. 8 �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 181 k u l t u r o w e pochodzą więc z zachodniego wybrzeża w y s p y . I c h wędrówki do obecnych siedzib stanowią zakończenie wielkiego szlaku migracyjnego wiodącego z A l a s k i p o wschodnie krańce G r e n l a n d i i . Eskimosi P o l a r n i są najbardziej n a północ wysuniętą grupą. Zajmują t e r y t o r i u m położone między lodowcem H u m b o l d t a n a północy a zatoką M e l v i l l e n a południu. Liczą około 400 osób. Podstawą i c h gospodarki są p o l o w a n i a n a zwierzynę arktyczną — f o k i i morsy. Ongiś w pogoni za wołami piżmowymi docierali n a wyspę Ellesrnere'a, a n a w e t do dalszych zakątków tego archipelagu arktycznego. Żyją o n i w n a j t r u d n i e j s z y c h b o ­ daj w a r u n k a c h p o l a r n y c h . Noc z i m o w a t r w a t a m ponad 5 miesięcy, l o d y zaś zalegają t a k długo, że l a t o p r a k t y c z n i e n i e istnieje. P o l a r n i Eskimosi znali polowania z k a j a k i e m , rybołówstwo i p o l o w a n i e n a k a r i b u , ale ciężkie w a r u n k i k l i m a t y c z n e częstokroć zmuszały i c h do porzucania t y c h zajęć. Zostały one p o n o w n i e r e a k t y w o w a n e około 1864 г., gdy k i l k a r o ­ dzin eskimoskich z przylądka Ponds z w y s p y B a f f i n a przybyło do pół­ nocnej G r e n l a n d i i p o podróży trwającej k i l k a l a t . W o w y m czasie i m i ­ gracja d o G r e n l a n d i i miała już charakter i n d y w i d u a l n y i ograniczała się do w y p r a w i podróży k i l k u osób, w przeciwieństwie do znacznie wcześ­ niejszych, masowych wędrówek. Okręg Thule, zamieszkiwany przez P o l a r n y c h Eskimosów, leżący w bezpośredniej bliskości kanadyjskiego archipelagu arktycznego, jest bramą wiodącą z k o n t y n e n t u amerykańskiego w głąb G r e n l a n d i i . Tędy prowadziły szlaki l i c z n y c h m i g r a c j i z K a n a d y do G r e n l a n d i i , wiodące dalej n a południe w stronę zatoki M e l v i l l a , którymi n a zachodnie krańce w y s p y p r z y b y l i p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów zachodniogrenlandzk i c h . W okręgu T h u l e zaczynały się też d r o g i n a wschodnie wybrzeża wyspy, ciągnące się wzdłuż północnych brzegów G r e n l a n d i i . Po raz pierwszy do P o l a r n y c h Eskimosów dotarła w 1903 r. w y p r a ­ w a Myliusa-Erichsena, zwana D a n i s h L i t e r a r y Greenland E x p e d i t i o n . L u d V i g M y l i u s - E r i c h s e n urodził się 15 I 1872 r. w Kopenhadze. Całe swo­ je życie poświęcił b a d a n i o m etnograficznym p r o w a d z o n y m wśród E s k i ­ mosów różnych części G r e n l a n d i i . W latach 1902-1904 przedsięwziął on wyprawę badającą zachodnie wybrzeża w y s p y (była t o w s p o m n i a n a w y ­ żej D a n i s h L i t e r a r y E x p e d i t i o n ) . Dotarła ona do przylądka Y o r k i t a m zetknęła się z Eskimosami P o l a r n y m i , pozostającymi do t e j p o r y poza zasięgiem wpływów duńskich. W j e j skład wchodził między i n n y m i zna­ n y ówczesny duński badacz p o l a r n y , h r a b i a H a r a l d v o n M o l t k e , i młody podówczas K n u d Rasmussen, którego nazwisko stało się w późniejszych latach osobnym rozdziałem w dziejach kontaktów D a n i i z Arktyką. M y lius-Erichsen zimę n a przełomie l a t 1903/1904 spędził wśród Eskimosów przylądka Y o r k . Skartował on w t e d y wybrzeża tej części G r e n l a n d i i i zebrał bogaty materiał etnograficzny dotyczący pochodzenia, h i s t o r i i �182 MAREK ARPAD KOWALSKI i k u l t u r y Eskimosów P o l a r n y c h . Wśród w i e l u obiektów, które p r z y ­ wiózł do Konpenhagi, znajdowały się sanie, k o m p l e t y strojów i odzieży, p r z y b o r y myśliwskie i wyposażenie domowe. W czasie z i m y na p r z y ­ lądku Y o r k nauczył się M y l i u s - E r i c h s e n obchodzić z p s i m i zaprzęgami: kierować e s k i m o s k i m i psami i powozić saniami. Sanie Eskimosów, i c h środek t r a n s p o r t u lądowego, rozpowszechnione są n a całym z a m i e s z k i w a n y m przez t e n l u d obszarze — od wschodniej G r e n l a n d i i do przylądka Czukockiego. Sanie eskimoskie, w przeciwień­ s t w i e do indiańskich, zawsze mają d w i e płozy i są przystosowane d o k i e r o w a n i a n i m i p o lodzie. Wszystkie i c h części są zazwyczaj łączone ze sobą wiązaniami, a n i e w y c i n a n e w jednej desce, dzięki czemu sanie są t a k elastyczne, że n a w e t p r z y dużym obciążeniu n i e łamią się podczas podróży przez nierówności t e r e n u , p r z y p o k o n y w a n i u g r u d , wykrotów, k r y i szczelin l o d o w y c h . Centralne k a n a d y j s k i e g r u p y Eskimosów w y ­ konują sanie nieco bardziej p r y m i t y w n e od grenlandzkich. N a w y s p i e Baffiina i G r e n l a n d i i pojazdy te posiadają z tyłu, n a przedłużeniu płóz, stojaki dla powożącego, pokład zaś o b u d o w a n y jest barierką wykonaną z rogów j e l e n i c h l u b d r e w n a . C h r o n i t o ładunek przed ześliznięciem się d o tyłu i pomaga p r z y s t e r o w a n i u saniami. Wśród zachodnich p l e m i o n Eskimosów sanie używane są j e d y n i e do t r a n s p o r t u upolowanej z w i e r z y ­ n y i przewożenia łodzi przez pola lodowe, przed spuszczeniem j e j n a w o ­ dę. D l a zmniejszenia t a r c i a Eskimosi kanadyjscy zaopatrują płozy sań w grube opony z zamrożonego t o r f u . Opony t a k i e każdego d n i a n a ­ cierane są wodą. Zamarzająca w o d a t w o r z y w t e n sposób cienką warstwę lodu, t a k że n a w e t mała ilość psów p o t r a f i ciągnąć ciężki ładunek. E s k i ­ m o s i P o l a r n i w d a w n y c h czasach, z p o w o d u b r a k u drzewa, b u d o w a l i sa­ nie z małych kawałków d r e w n a p r z y n i e s i o n y c h przez morze, długich k o ­ ści zwierzęcych i i n n y c h materiałów zastępczych. Psy były zaprzęgane w wachlarz, a każde ze zwierząt miało wyznaczone, stałe miejsce. K i e ­ r o w a n o n i m i n i e cuglami, lecz j e d y n i e o k r z y k a m i i długim, r z e m i e n n y m batem. N a lesistych terenach północnej K a n a d y p r e f e r o w a n y był i n n y t y p zaprzęgu, l i n i o w y , w którym psy ustawione były w d w a równoległe rzędy, z psem p r z e w o d n i k i e m n a czele. 1 0 Doświadczenia, które M y l i u s - E r i c h s e n zdobył w czasie p o b y t u wśród Eskimosów Polarnych, wykorzystywał o n p r z y następnych podróżach. Toteż gdy w 1906 r. k o l e j n a prowadzona przez niego ekspedycja opuści­ ła Danię, n a pokładzie s t a t k u „Danmark" płynącego do G r e n l a n d i i znaj­ dowały się sanie, ponad sto psów i trzech Grenlandczyków, którzy j a k o j e d y n i uczestnicy w y p r a w y obok Myliusa-Erichsena m i e l i doświadczenie L. M y l i u s - E r i c h s e n , H. v. Moltke, Grenland, K J a b e n h a v n 1906. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 183 w posługiwaniu się p s i m i z a p r z ę g a m i . Ekspedycja „Dammark" była czwartą spośród w y p r a w mających n a celu przebadanie północno-wschod­ n i c h wybrzeży G r e n l a n d i i leżących pomiędzy 75° a 83° szerokości geo­ graficznej, na północ od znanej już cieśniny Scoreśby. Liczyła ona 27 osób. W skład j e j wchodził L u d v i g M y l i u s - E r i c h s e n j a k o k i e r o w n i k , opiekujący się zarazem stroną etnograficzną przedsięwzięcia, k a r t o g r a ­ f o w i e Hagen i Johann Peter Koch, d w u m a l a r z y : A c h t o n F r i i s i A . B e r telsen, ornitolog, zoolog, b o t a n i k , hydrograf, meteorolog i w s p o m n i a n y c h już trzech Grenlandczyków — pół k r w i Eskimosów: Jorgen B r o n l u n d , Tobias Gabrielsen i Gobwilsen. u W y p r a w a wyruszyła z K o p e n h a g i 24 czerwca 1906 r. Po krótkim p o ­ bycie n a I s l a n d i i opuściła ją 23 lipca i osiągnęła w końcu miesiąca g r a ­ nicę zasięgu l o d u pływającego, b y wreszcie 16 sierpnia dotrzeć do p r z y ­ lądka Bismarcka n a G r e n l a n d i i . Zimę uczestnicy w y p r a w y spędzili na statku, choć już wcześniej, jesienią 1906 г., poczyniono p r z y g o t o w a n i a do podróży saniami, w l u t y m zaś i m a r c u 1907 r. prowadzono obserwacje naukowe n a najbliższych terenach. Celem ekspedycji było przemierzenie wybrzeża długości około 800 m i l i prowadzenie w czasie marszu badań. 26 marca 1907 r . dziesięciu l u d z i i 90 psów ruszyło n a północ z bazy, którą stanowił statek z pozostałymi nań uczestnikami ekspedycji. W y ­ p r a w a była podzielona n a cztery g r u p y : d w i e zasadnicze i d w i e pomoc­ nicze. Te d w i e ostatnie powróciły n a statek p o zabezpieczeniu żywności dla g r u p zasadniczych n a początkowym o d c i n k u szlaku. Pierwsza z g r u p głównych składała się z Myliusa-Erichsena, k a r t o g r a f a Hagena i G r e n landczyka B r e n l u n d a , drugą zaś s t a n o w i l i k a r t o g r a f Koch, m a l a r z i etno­ graf Bertelsen i Grenlandczyk Tobias Gabrielsen. G r u p a Kocha skiero­ wała się bezpośrednio n a północ k u Z i e m i Pearyego i po sporządzeniu map całego szlaku wróciła na statek 27 czerwca 1907 r. p o trzymiesięcz­ nej podróży. Przebieg w y p r a w y g r u p y Myliusa-Erichsena miał tragiczny koniec. Wyruszyła ona początkowo n a zachód przez Zatokę Niepodległości i Cie­ śninę Pearyego do Przylądka Glacier i w t e d y skierowała się k u Z i e m i Pearyego. W drodze p o w r o t n e j , ze względu n a niesprzyjające w a r u n k i M i a n e m Eskimosów określa się tubylczą ludność G r e n l a n d i i , zaś G r e n l a n d c z y k a m i n a z y w a n o od początków k o l o n i z a c j i mieszańców Eskimosów z Duńczykami. O d 1953г., t j . od z n i e s i e n i a k o l o n i a l n e g o s t a t u s u w y s p y i j e j i n k o r p o r a c j i do D a n i i j a k o p r o w i n c j i m a c i e r z y s t e j , obowiązuje j e d n a t y l k o n a z w a — G r e n l a n d c z y c y , n i e ­ zależnie od tego, c z y odnosi się do Eskimosów, Duńczyków c z y mieszańców, a n a l o ­ g i c z n i e do określeń: J u t l a n d c z y k — m i e s z k a n i e c J u t l a n d i i , Z e l a n d c z y k — m i e s z ­ k a n i e c Z e l a n d i i . T a k więc ludność w y s p y m a status Duńczyków, n a z w a G r e n l a n d ­ c z y k zaś określa pochodzenie l o k a l n e (np. P o l a k — W i e l k o p o l a n i n ) . M i a n o : E s k i ­ mos, używane j e s t w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . T u , G r e n l a n d c z y k o z n a c z a m i e ­ szańca. 1 1 �184 MAREK ARPAD KOWALSKI lodowe, zmuszona była spędzić l a t o n a d f i o r d e m duńskim. Jesienią g r u ­ pa próbowała przekroczyć f i o r d i osiągnąć jego przeciwległy brzeg, lecz przedsięwzięcie n i e powiodło się. Długi i n i e p r z e w i d z i a n y p o b y t nad f i o r d e m wyczerpał zapasy żywności — droga wokół niego była z b y t t r u d n a . Pierwszy padł z głodu k a r t o g r a f Hagen, wkrótce p o n i m M y l i u s -Erichsen. J a k wykazały znalezione później n o t a t k i zmarł 25 listopada 1907 r. J e d y n i e bardziej o d p orny B r o n l u n d próbował przedzierać się sam na południe. Dotarł o n d o płaskowyżu Lambetsland, gdzie dosięgnęła go śmierć. Wczesną wiosną 1908 r. r a t u n k o w a ekspedycja Kocha odnalazła jego zwłoki w małej j a s k i n i n a płaskowyżu. Znajdowały się p r z y n i m wszystkie materiały zebrane podczas badań p r o w a d z o n y c h przez w y p r a ­ wę, a więc m a p y szlaku lądowego od przylądka Nordost R u n d i n g e n d o przylądka Glacier, cenne zbiory, opracowania i n o t a t k i etnograficzne i przyrodnicze . 12 D l a odnalezienia w s z y s t k i c h zaginionych członków g r u p y rząd duński wysłał w 1909 r. ekspedycję n a s t a t k u „Alabama" p o d k i e r o w n i c t w e m Ejnara Mikkelsena. Po p r z y b y c i u do G r e n l a n d i i M i k k e l s e n i jego t o w a ­ rzysz Iversen r u s z y l i w głąb k r a j u n a poszukiwanie z a g i n i o n y c h człon­ ków ekspedycji „Danmark" i m i e l i powrócić n a statek 1 sierpnia 1910 r. Obaj podróżnicy n i e s t a w i l i się w oznaczonym t e r m i n i e i „Alabama" zmuszona pogarszającymi się w a r u n k a m i k l i m a t y c z n y m i zamierzała o d ­ płynąć w drogę powrotną. Statek uległ j e d n a k zmiażdżeniu przez lody. Załoga uratowała się n a k r z e lodowej, gdzie znalazł ją statek w i e l o r y b niczy. Pięciu uczestników w y p r a w y w t e n sposób ocalało. M i k k e l s e n i Iversen po 28 miesiącach wędrówki n a l o d o w y m płaskowyżu L a m b e r t sland odnaleźli ślady g r u p y i d o t a r l i d o zwłok Myliusa-Erichsena, Z n a ­ leźli o n i jego d z i e n n i k i i n o t a t k i . W y c z e r p a n i marszem i głodem prze­ dzierali się z k o l e i w stronę wybrzeża, gdzie w l i p c u 1912 r. odnalazł o b u statek n o r w e s k i . W czasie następnych w y p r a w M i k k e l s e n o w i udało się zgromadzić obszerne materiały dotyczące dziejów Eskimosów wschodnie­ go wybrzeża G r e n l a n d i i . Jego p u b l i k a c j e rzuciły dalsze światło n a h i s t o ­ rię k u l t u r y eskimoskiej . 13 M i m o tragicznego zakończenia, w i e l k i e były osiągnięcia n a u k o w e w y p r a w y Myliusa-Erichsena. Badacze d o t a r l i dalej n a północ niż j a k i e ­ k o l w i e k poprzednie ekspedycje. P r a k t y c z n y m r e z u l t a t e m podróży było skartowanie całej G r e n l a n d i i i potwierdzenie j e j wyspiarskiego cha­ r a k t e r u . W w i e l u miejscach w y p r a w a znajdowała r u i n y chat eskimos­ k i c h , świadczące o t y m , że północne wybrzeża wschodniej części w y s p y 12 that Dokładny opis w y p r a w y is Lonelier Than Ruin. daje The j e d e n z j e j uczestników, A . Mylius-Erichsen Expedition F r i i s, to Greenland, A land "The I l l u s t r a t e d L o n d o n N e w s " , n r 3628:1908. 13 E. M i k k e l s e n , De ostgranlandske Eskimoers Historie, K o b e n h a v n 1934. �DUŃSKIE B A D A N I A 185. ARKTYCZNE były ongiś zamieszkane. W y r a z e m wdzięczności ze strony społeczeństwa duńskiego dla osiągnięć Myliusa-Erichsena jest jego p o m n i k wzniesiony na pięknym, n a d m o r s k i m b u l w a r z e spacerowym Kopenhagi — L a n g e l i n i e . Ze znalezisk ekspedycji „Danmark" n a uwagę załugują wodoszczel­ ne u b r a n i a z foczej skóry, które myśliwy zakładał wyruszając k a j a k i e m na łowy, h a r p u n y z bełtem, l i n y holownicze, stojaki do kajaków, p o d ­ s t a w k i pod l a m p y i miedziane naczynia przyniesione n a Grenlandię przez wikingów i przejęte przez Eskimosów. Wszystkie t e sprzęty są charak­ terystyczne szczególnie dla G r e n l a n d i i . I c h forma, materiał i technika w y k o n a n i a n i e są spotykane wśród Eskimosów K a n a d y i A l a s k i , choć istnieją oczywiście też p e w n e podobieństwa. Świadczą one o w y t w o r z e ­ n i u się n a w y s p i e odrębności k u l t u r o w y c h w stosunku do Eskimosów k o n t y n e n t a l n y c h , a zarazem o łączności Eskimosów grenlandzkich, któ­ r z y p r z y b y w s z y z k o n t y n e n t u n a teren obecnego d y s t r y k t u T h u l e , r u ­ szyli wzdłuż wybrzeży w y s p y zakładając wokół n i c h osady. P e w n e lo­ kalne między n i m i zróżnicowanie jest w y n i k i e m b r a k u stałych k o n t a k ­ tów, dzięki czemu wytworzyły się p a r t y k u l a r n e różnice w późniejszych w i e k a c h eskimoskiej kolonizacji G r e n l a n d i i . 1 4 Pozostałości k a m i e n n y c h domów i narzędzi ciągnęły się wzdłuż całe­ go szlaku, który przemierzyła w y p r a w a Myliusa-Erichsena, od Przyląd­ ka Bismarcka do Z a t o k i Niepodległości. Znacznie uboższe były ślady p o ­ b y t u Eskimosów n a Z i e m i Pearyego, co stanowiło dowód wcześniejszych spostrzeżeń Myliusa-Erichsena i H o l m a , że tamtędy w p r a w d z i e wiódł szlak m i g r a c y j n y łączący wybrzeża w y s p y , ale ta część k r a j u n i g d y nie była t r w a l e zasiedlona. K a m i e n n e chaty odnalezione przez Myliusa-Erichsena n a północno- w s c h o d n i m wybrzeżu G r e n l a n d i i identyczne są z t y m i , które spotkał on n a wybrzeżu północno-zachodnim w czasie w y p r a w y do Eskimosów P o l a r n y c h . Są t o b u d o w l e z k a m i e n i a , o ścianach uszczelnionych z zew­ nątrz ziemią. Część f r o n t o w e j ściany i dachu jest ruchoma, tworząc w e j ­ ście do chaty. Dach w y k o n a n y jest z płaskich k a m i e n i ułożonych pozio­ m o i spoczywających n a krawędziach ścian i podporach znajdujących się wewnątrz b u d y n k u . W ścianie f r o n t o w e j , tuż n a d wejściem, z n a j d u ­ je się okienko przesłonięte cienką, wyprawioną skórą. O d wejścia do wnętrza i z b y p r o w a d z i k o r y t a r z długości ok. 3 m , Obniżony o 50 cm w stosunku do poziomu podłogi, stanowiąc zabezpieczenie przed dosta­ n i e m się d o chaty zimnego powietrza. B u d o w l a t a k a jest z i m o w y m d o ­ m e m osiadłych społeczności eskimoskich. Igloo natomiast jest wznoszone t y l k o zimą w czasie wędrówek l u b B i r k e t - S m i t h , The t. 2:1928, C o p e n h a g e n — L o n d o n . 14 Greenlanders of the Present Day, „Greenland", �186 MAREK ARPAD KOWALSKI w y p r a w łowieckich, z bloków twardego, ubitego śniegu. Po w y b u d o w a ­ n i u polewane jest wodą, która zamarza wypełniając szczeliny między poszczególnymi płytami, a przez t o c h r o n i przed dostępem zimnego p o ­ w i e t r z a . Igloo powszechne jest wśród Eskimosów kanadyjskich, będąc i c h podstawową siedzibą w czasie z i m y . N a t o m i a s t n a G r e n l a n d i i s t a n o w i ono w zasadzie p r o w i z o r y c z n e schronienie. D o m y kamienne wznoszone są n a G r e n l a n d i i i Alasce. L a t e m , gdy Eskimosi przenoszą się d o n a m i o ­ tów, dach kamiennego d o m u b y w a zdejmowany dla jego p r z e w i e t r z e n i a i oczyszczenia. Jesienią d o m b y w a p o p r a w i a n y i zajmowany ponownie, często jednak przez inną już rodzinę — taką, która go najbardziej potrze­ b u j e . Wszystkie b o w i e m t e b u d o w l e są wspólną własnością całej g r u p y . N a m i o t y są l e t n i m schronieniem, do którego Eskimosi przenoszą się z igloo bądź z domów k a m i e n n y c h . N a m i o t y mają kształt stożka. Miejsce n a ognisko mieści się w pobliżu wejścia, b y d y m swobodnie mógł ucho­ dzić n a zewnątrz. Przeciwnie b o w i e m niż indiańskie, n i e posiadają one w wierzchołku o t w o r u d o u l a t n i a n i a się d y m u . N a m i o t w y k o n a n y jest z pozszywanych skór k a r i b u , wołu piżmowego l u b f o k i albo niedźwiedzia polarnego — zależnie od bogactwa f a u n y arktycznej konkretnego t e r y ­ torium. KNUD RASMUSSEN I JEGO NASTĘPCY Wszystkie dotychczasowe ekspedycje utorowały drogę do dalszych bardziej już szczegółowych badań G r e n l a n d i i , k o n t y n u o w a n y c h w obec­ n y m stuleciu. N a czoło w y b i j a się t u nazwisko Rasmussena. K n u d Rasmussen urodził się 7 V I 1879 w Jakobshavn n a G r e n l a n d i i . Ojciec jego był pastorem, z osiadłej n a w y s p i e duńskiej r o d z i n y ; p r o w a ­ dził wśród Eskimosów pracę misyjną. W żyłach Rasmussena płynęła też eskimoska k r e w , gdyż jego b a b k a ze s t r o n y m a t k i była Eskimoską. W latach 1903-1904 towarzyszył M y l i u s o w i - E r i c h s e n o w i i H a r a l d o w i v o n M o l t k e w i c h w y p r a w i e do Eskimosów P o l a r n y c h (Polar Eskimos). U r o d z o n y n a G r e n l a n d i i , znający w a r u n k i b y t u arktycznego i tubylczą ludność w y s p y , podjął Rasmussen badania życia i k u l t u r y ludów p o l a r ­ n y c h . Wkrótce też rozpoczął samodzielną działalność eksploracyjną na t e ­ renie A r k t y k i , która przyniosła ogromne r e z u l t a t y i postawiła go w rzę­ dzie n a j w y b i t n i e j s z y c h badaczy terytoriów p o l a r n y c h i znawców k u l t u ­ r y eskimoskiej. Pierwszy okres był kontynuacją zapoczątkowanych przez M y l i u s a -Erichsena badań północnych g r u p mieszkańców G r e n l a n d i i . W latach 1906-1908 kierował Rasmussen wyprawą etnograficzną, która dotarła do cieśniny Smitha, oddzielającej wyspę Ellesmere'a od G r e n l a n d i i . W 1909 r. n a obszarach zajmowanych przez Eskimosów P o l a r n y c h została �DUŃSKIE B A D A N I A 187 ARKTYCZNE założona pierwsza m i s j a duńska. Już w r o k później Rasmussen zorgani­ zował z pomocą późniejszego wielokrotnego towarzysza w y p r a w i zna­ nego podróżnika polarnego, Petera Freuchena, stację handlową T h u l e (Thule T r a d i n g Post), która w następnych latach stanowiła zaopatrze­ niową oraz wyjściową i docelową bazę d l a l i c z n y c h , słynnych w y p r a w Rasmussena, znanych j a k o T h u l e Expeditions. Doprowadziły one do do­ kładnego poznania G r e n l a n d i i , życia i k u l t u r y j e j mieszkańców, a także p o l a r n y c h ludów K a n a d y i A l a s k i i wniosły poważny wkład do duńskiej i światowej etnologii. Miały fundamentalne znaczenie w badaniach pół­ nocnej G r e n l a n d i i i j e j wschodniego wybrzeża między przylądkiem Fare­ w e l l a Scoresby Sund, a też niemały w p ł y w n a rozwój etnograficznej w i e d z y o Eskimosach. W czasie w s z y s t k i c h n i e m a l w y p r a w i badań Rasmussen hołdował eskimoskiej technice podróżniczej posługując się saniami i p s i m i zaprzę­ gami. W y p r a w ogółem było siedem. Pierwsza z n i c h w 1912 r. wiodła w poprzek grenladzkiego lądolodu, od wschodnich wybrzeży w y s p y do Thule, dowodząc, że oprócz nadmorskiej drogi północnymi krańcami w y s ­ py, przez Ziemię Pearyego, m i g r a c y j n e szlaki Eskimosów mogły wieść również i poprzez ląd, t r a k t e m znacznie krótszym . 15 D r u g a w y p r a w a T h u l e w 1917 r. przeprowadzała badania wybrzeży północnej G r e n l a n d i i , między f i o r d a m i Sw. Jerzego i Longa. W j e j skład wchodził Peter Freuchen, J o h a n n Peter K o c h , uczestnik Erichsenowskiej ekspedycji „Danmark", j a k o geograf i geolog, oraz szwedzki p r z y r o d n i k T h o r k i l d W u l f . W y p r a w a wykonała wszystkie zadania, w drodze p o ­ w r o t n e j zginął jednak z wyczerpania W u l f . Najsłynniejsza była wszakże piąta w y p r a w a T h u l e w latach 1921-1924, która pod k i e r u n k i e m Rasmussena przemierzyła w i e l k i szlak w po­ przek k o n t y n e n t u amerykańskiego', od zatoki Hudsona do Cieśniny Be­ ringa. Po zbadaniu północnej G r e n l a n d i i w y p r a w a ta, n a saniach zaprzę­ żonych w psy, przemierzyła 4 t y s . k m wzdłuż północnego wybrzeża A m e ­ r y k i . Rasmussen dotarł w czasie tej podróży do w s z y s t k i c h k o n t y n e n t a l ­ n y c h p l e m i o n eskimoskich, zbierając wśród n i c h bogaty materiał etno­ graficzny. Szczególne znaczenie ekspedycji leżało w poznaniu obszarów znajdujących się n a północ i zachód od zatoki Hudsona. Dała ona też pierwsze dokładne, całościowe i porównawcze spojrzenie n a życie i k u l ­ turę lądowych społeczności Eskimosów n i e związanych z morzem. W y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów grenlandzkich, a po p r z e j ­ ściu na k o n t y n e n t , wśród Eskimosów L a b r a d o r u , w y s p y B a f f i n a i Sout­ hampton, a dalej Wśród Eskimosów I g l u l i k , K a r i b u , N e t s i l i k , Copper, Mackenzie, P o i n t B a r r o w , Colville i Morza Beringa. Następnie Rasmussen 15 K. R a s m u s s e n , Min Rejsedagbog, K o b e n h a v n 1915. �188 MAREK ARPAD KOWALSKI przeprawił się przez Cieśninę Beringa i prowadził badania wśród E s k i ­ mosów A z j a t y c k i c h n a przylądku Dieżniewa i Półwyspie C z u k o c k i m . Pełne r e z u l t a t y piątej ekspedycji T h u l e zostały przedstawione w k o ­ l e j n y c h n u m e r a c h b i u l e t y n u "Report of the 5 t h T h u l e E x p e d i t i o n " , o p u ­ blikowanego w D a n i i w latach 1927-1932. Rasmussen prowadził jeszcze d w i e następne w y p r a w y T h u l e , które t y m razem badały Eskimosów grenlandzkich. Zmarł 21 X I I 1933 w Kopenhadze. Po jego śmierci T h u l e przeszła w 1937 r. p o d bezpośrednią administrację rządu duńskiego. Rasmussen zgromadził bogatą kolekcję materiałów dotyczących życia i h i s t o r i i Eskimosów. W M u z e u m N a r o d o w y m w Kopenhadze istnieje sala jego i m i e n i a zawierająca zebrane przezeń kolekcje, należące do n a j ­ bogatszych n a świecie. Zebrany materiał etnograficzny opublikował Ras­ mussen w l i c z n y c h pracach poświęconych głównie opisowi obyczajów badanego przez siebie l u d u . Pozostawił też bogatą spuściznę literacką bazującą n a przekładach i opracowaniach m i t o l o g i i i pieśni Eskimosów . 16 Następcą Rasmussena został K a j B i r k e t - S m i t h , późniejszy w i e l o l e t n i l i d e r duńskiej etnologii i j e j czołowa postać. W w i e k u 19 l a t przyłączył się on do zoologicznej ekspedycji udającej się n a Grenlandię. Zetknąwszy się z Eskimosami, poświęcił całą energię n a badanie i c h k u l t u r y . W 1918 r. p o n o w n i e przybył n a zachodnie wybrzeże G r e n l a n d i i , p r o ­ wadząc szczegółowe badania w d y s t r y k c i e Egedesminde n a d jego miesz­ kańcami . W 1921 г., g d y K n u d Rasmussen zorganizował piątą wyprawę Thule, B i r k e t - S m i t h towarzyszył m u j a k o etnolog, podróżując przez d w a l a t a o d p l e m i e n i a do p l e m i e n i a wśród mało znanych g r u p Eskimosów i I n d i a n z a t o k i Hudsona. Z a poczynione t a m osiągnięcia n a u k o w e został odznaczony przez R o y a l D a n i s h Geographical Society medalem Egedego, przez Swedish A n t h r o p o l o g i c a l Society medalem Andreego, przez Francję — nagrodą A u g r a n d ( P r i x A u g r a n d ) . 11 B i r k e t - S m i t h podnosił, że Eskimosi są l u d e m posiadającym swoją własną historię. Dzieje i c h przedstawiał j a k o jeden ciąg r o z w o j o w y o d starożytności do czasów współczesnych. Prowadził wśród n i c h prace w e wschodniej części A r k t y k i , badał zachodnie i c h g r u p y n a Alasce w p o ­ wiązaniu z historią ludów północnej A z j i : Samojedów, Jakutów i G i l j a ków. Był zarówno t e o r e t y k i e m , j a k i terenowcem. Rozważania swoje przenosił n a znacznie szersze pole niż t y l k o G r e n l a n d i a czy północna 1 6 Wymienić należy havn 1905; Grenland land, Kobenhavn Polarforsknigens of the Eskimos 1 7 k i l k a prac. langs 1925-1926; Fra Saga, Kobenhavn to European B i r k e t - S m i t h , K. Polhavet, Grenland til Ethnography Nye 1919; Myter Stillehavet, 1932; i w y d a n a Civilization, ser om G r e n l a n d " , t. 66:1924. Rasmussen, Kobenhavn Mennesker, од Sagn Kobenhavn pośmiertnie p r a c a , КвЪепfra Gron- 1921-1925; Adjustment T o r o n t o 1935. of the Egedesminde District, „Meddelel­ �DUŃSKIE B A D A N I A 189 ARKTYCZNE Kanada. Opisując n p . n i e w i e l k i e plemię Eskimosów K a r i b u znad. zatoki Hudsona, przedstawia i c h j a k o l u d z i związanych z otoczeniem określa­ jącym i c h b y t i życie, w p r o w a d z a do powszechnej h i s t o r i i całej l u d z ­ kości. K a j B i r k e t - S m i t h był uczestnikiem w i e l u w y p r a w p o l a r n y c h i przez długi czas k i e r o w n i k i e m D a n i s h - A m e r i c a n Alaska Expeditions. Przed­ sięwzięcie t o zostało zapoczątkowane w latach trzydziestych obecnego stulecia. W 1933 i 1948 r. badania były prowadzone n a obszarach p r z y ­ legających do cieśniny Księcia W i l l i a m a , zatoki B r i s t o l i K u s k o k w i n na A l e u t a c h i w okręgu K o d i a k . W l a t a c h natomiast 1939 i 1949-1950 w y ­ p r a w a prowadziła badania wśród Eskimosów północnej A l a s k i — miesz­ kańców terytoriów przyległych do Cieśniny Beringa, P o i n t B a r r o w i C o l v i l l e . Jeden z j e j uczestników, archeolog A . Larsen, natrafił w 1950 r. na Alasce n a największe w świecie osiedle eskimoskie I p i u t a q , liczące ok. 700 domostw i 550 grobów. Archeologiczne badania k u l t u r y eskimoskiej zapoczątkował wszak­ że w latach trzydziestych i n n y Duńczyk, T h . Mathiassen, który prowadził poszukiwania na G r e n l a n d i i wśród g r u p zachodnich i Angmagssalik, a także n a k o n t y n e n c i e amerykańskim. Był o n zresztą uczestnikiem rasmussenowskiej F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n , a także brał udział W następnych d w u w y p r a w a c h Rasmussena . Przeciwne natomiast krańce lądu amerykańskiego badała w 1954 r. D a n i s h - A m e r i c a n E x p e d i t i o n , przebywając wśród Eskimosów I g l u l i k i L a ­ bradoru. 18 19 Z obecnych wreszcie etnografów duńskich zajmujących się problema­ m i k u l t u r ludów p o l a r n y c h , wymienić należy Helgę Larsena, k i e r o w n i k a Działu Etnograficznego M u z e u m Narodowego w K o p e n h a d z e , i Jorgen a Meldgaarda, k i e r o w n i k a sekcji ludów p o l a r n y c h tegoż Działu, z pocho­ dzenia zresztą E s k i m o s a . Zagadnieniom badania k u l t u r eskimoskich poświęcone jest pismo w y d a w a n e w Kopenhadze: „Meddelelser o m Grenland". 20 21 18 B i r k e t - S m i t h , historie, 1 9 Notes, ibidem, Th. Mathiassen, t. 6; N e w Y o r k Greenland Expedition, Eskimos, tern Report Eskimos. H. L a r s e n , „Meddelelser Bidrag til Kap Some Specimens from 1929; Trie Archaelogical „Meddelelser Angmagssalik 2 0 Forelabigt Farvel-Distrikternes ibidem, om Gronland", t. 92:1933; Archaelogical of the 5th Thule Dodemandsbugten om G r e n l a n d " , the Bering Collection Expedition, an Eskimo t. 102:1934; i Sea Culture, Meldgaard, Nordboerne i Gronland, Indian of the Cambridge t. 74:1929; Prehistory Collections from East of the the Wes­ t. 10:1930, K e b e n h a v n . settlement tegoż, on Clavering Eskimokulturen, 1965. 2 1 Kultur- t. 53:1917. K o b e n h a v n 1964. Island, Kobenhavn �190 MAREK ARPAD WYNIKI KOWALSKI B A D A N DUŃSKICH. O B S Z A R Y KULTUROWE Badania prowadzone wśród Eskimosów stanowią niewątpliwie n a j ­ większy wkład D a n i i w etnologię światową. T a k j a k terenowa etnogra­ f i a b r y t y j s k a i francuska koncentrowały się n a badaniach ludów A f r y k i i Oceanii, amerykańska zaś szukała materiałów wśród I n d i a n własnego k r a j u , t a k Duńczycy z w r a c a l i uwagę n a tereny a r k t y c z n e i rzec można n i e m a l zmonopolizowali etnografię Eskimosów. D a l i o n i szereg prac p o ­ święconych k u l t u r z e tego północnego l u d u , zarówno szczegółowych, d o ­ tykających poszczególnych działów k u l t u r y , j a k i rozważań teoretycz­ n y c h , podejmujących p r o b l e m pochodzenia Eskimosów i i c h związków z sąsiednimi l u d a m i . Całość ludności eskimoskiej oblicza się n a około 70 t y s . osób, z czego Grenlandię zamieszkuje 34 tys., Kanadę 10 tys., Alaskę 26 tys., a Półwy­ sep Czukocki w ZSRR 1 t y s . osób. Populacja eskimoska rozproszona jest n a przestrzeni ponad 10 t y s . k m wzdłuż arktycznego wybrzeża A m e ­ r y k i i A z j i . Poza d w o m a wyjątkami, k u l t u r a tego l u d u ściśle związana jest z morzem. Oczywiście surowe w a r u n k i k l i m a t y c z n e głębi lądolodu grenlandzkiego czynią t e n obszar niemożliwym do zamieszkania, ale n a ­ w e t n a k o n t y n e n c i e amerykańskim Eskimosi n i e zakładają zasadniczo osiedli w głębi lądu. M o r z e i żyjące w n i m zwierzęta, głównie f o k i , t w o ­ rzą podstawę egzystencji Eskimosów, n i e t y l k o dając pożywienie, lecz i surowce o szerokim zastosowaniu. Tłuszcz ssaków m o r s k i c h jest n i e ­ zbędnym p a l i w e m używanym d o l a m p i gotowania, liczne utensylia, w y ­ posażenie domowe i myśliwskie uzyskiwane są ze skór i kości fok, morsów i i n n y c h zwierząt. T r y b życia Eskimosów i l u s t r u j e najwyższy stopień przystosowania do otoczenia geograficznego. Można wyróżnić najogólniej t r z y t y p y k u l t u r y eskimoskiej w zależ­ ności od położenia geograficznego: region k u l t u r y a r k t y c z n e j , subarktycznej i polarnej ( h i g h - a r c t i c ) 22 T y p k u l t u r y a r k t y c z n e j obejmuje obszary leżące n a północ od kręgu polarnego, rozciągające się od zachodniej G r e n l a n d i i aż po północną Alaskę. K l i m a t powoduje stałe zlodowacenie morza zimą, t a k że niezbę­ dne staje się używanie do podróży sań z p s i m i zaprzęgami, połów f o k zaś o d b y w a się pod lodem, p r z y otworach, które te zwierzęta w y d m u ­ chują w p o k r y w i e lodowej d l a zapewnienia sobie dostępu t l e n u . L a t e m natomiast p o l o w a n i a n a f o k i i w i e l o r y b y odbywają się n a o t w a r t y c h w o ­ dach. Służą do tego łodzie: kajaki i umiaki. Jesienią Eskimosi polują n a k a r i b u , zajmują się też połowem pstrągów w m i e j s c o w y c h rzekach. T y p k u l t u r y subarktycznej charakterystyczny jest d l a południowej G r e n l a n d i i i południowej A l a s k i . Jest t o strefa zazwyczaj sztormowej 2 2 B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A 191 ARKTYCZNE pogody i stosunkowo łagodniejszego k l i m a t u , t a k że zimą lód n i g d y n i e zalega przez długi czas. W t y c h w a r u n k a c h sanie są m n i e j użyteczne, n a ­ tomiast niezbędnym środkiem t r a n s p o r t u i komunikacjd staje się kajak 1 u m i a k . Polowania p r z y użyciu t y c h łodzi n a zwierzynę morską stanowią podstawowe zajęcia tamtejszych społeczności w e w s z y s t k i c h porach r o k u . T y p k u l t u r y polarnej ogranicza się do jednego t y l k o małego obszaru, d y s t r y k t u T h u l e w północnej G r e n l a n d i i . S u r o w y k l i m a t powoduje, że w i e l k i zespół fiordów tamtego t e r e n u zawsze jest zamarznięty z wyjąt­ k i e m najwyżej miesiąca w r o k u . Dlatego też charakterystyczne m e t o d y polowań l e t n i c h n a f o k i i m o r s y p r z y użyciu kajaka zostały zarzucone przez tamtejszą ludność, z wyjątkiem sporadycznych w y p r a w . Głównym zajęciem stał się połów f o k i morsów pod lodem. Wszystkie t e f o r m y k u l t u r y związane są z wybrzeżem. T y l k o g r u p a Eskimosów K a r i b u zamieszkujących Ziemię B a r r e n a n a zachód o d za­ t o k i Hudsona oderwana jest od morza. I n n a mała g r u p a Eskimosów lą­ d o w y c h zamieszkuje wnętrze A l a s k i . P O C H O D Z E N I E I ROZWÓJ K U L T U R Y E S K I M O S K I E J P y t a n i a m i , na które szukali odpowiedzi duńscy etnolodzy, był p r o ­ blem pochodzenia Eskimosów oraz ustalenia ciągu rozwojowego i c h k u l ­ t u r y . Badania l i n g w i s t y c z n e dowiodły, że rozwój języka n i e z n a j d u j e żadnych podobieństw do i n n y c h . Również cechy b u d o w y antropologicz­ nej n i e dają w t y m względzie gotowej odpowiedzi. Eskimosi są w z r o s t u średniego l u b poniżej średniego, acz n i e t a k niscy, j a k się zazwyczaj przypuszcza, o krępej b u d o w i e ciała. Włosy mają proste i czarne, skórę żółtobrązową, szerokie t w a r z e i długie, a wąskie czaszki. Niektóre cechy ich wyglądu zbliżają Eskimosów w p e w n y c h detalach do m o n g o l o i d a l n y c h ludów północnej A z j i , inne natomiast elementy wykazują zbieżność z indiańskimi . Dane archeologiczne i etnograficzne oraz analiza wierzeń i legend wskazują, że w p i e r w s z y m z n a n y m okresie, z w a n y m protoeskimoskim, p r z o d k o w i e obecnych Eskimosów z a j m o w a l i się p o l o w a n i a m i i rybołów­ s t w e m zamieszkując brzegi rzek i jezior, podobnie j a k dzisiejsze plemię K a r i b u . P e w n e znaleziska pochodzące z T r a i l Creek z wnętrza półwyspu Seward n a Alasce, reprezentujące okres protoeskimoski sprzed ponad 2 tys. l a t p.n.e., mogłyby świadczyć już o ówczesnych związkach tego l u d u z morzem. Były to j e d n a k raczej k o n t a k t y przypadkowe. Wszelako 23 23 Mathiassen, The question of the origin c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; H . P. S t e e n s b y , of the Origin of the Eskimo Culture, of Eskimo culture, „The A m e r i ­ An Anthropogeographical „Meddelelser o m G r o n l a n d " , t. 53:1917. Study: �192 MAREK ARPAD KOWALSKI adaptacja do gospodarki m o r s k i e j nastąpiła dosyć wcześnie — w t e d y to właśnie rozpoczęły się pierwsze przybrzeżne połowy f o k i wielorybów. Początki k u l t u r y eskimoskiej związanej z wybrzeżem przypadają n a okres paleoeskimoski, t j . pierwsze tysiąclecie n.e. Wymienić t u można cztery kolejne jego f o r m y : K a c h e m a k dla południowej A l a s k i , I p i u t a q dla A l a s k i północnej, Sarqaq w e wschodniej Kanadzie, Labradorze i G r e n ­ l a n d i i , oraz Dorset z t y c h samych terenów. Kulturę Kachemak z w y s p A l e u c k i c h j a k o przejściową między okresem protoeskimoskim a paleoesk i m o s k i m , można datować na 2 tys. l a t p.n.e. Podobny l u b nieco t y l k o młodszy w i e k zdają się mieć znaleziska k u l t u r y Sarqaq ze wschodniej K a n a d y . K u l t u r y I p i u t a q i Dorset są znacznie późniejsze, zawierając się w granicach l a t 1000 p.n.e. — 1000 n.e. Paleoeskimoskie narzędzia k a ­ mienne w y r a b i a n e były powszechnie z wiórów k a m i e n n y c h , pojawiają się jednak różnice w sztuce poszczególnych faz tego okresu. D l a k u l t u r y I p i u t a q charakterystyczne są w i z e r u n k i zoomorficzne przedstawiane n a narzędziach w postaci rytów. Podobne m o t y w y można odnaleźć n a S y ­ b e r i i . O r n a m e n t y k a i zdobnictwo k u l t u r y Dorset z i n t e r i o r u ogranicza się do dosyć p r y m i t y w n y c h , s u r o w y c h nacięć. Natomiast w y d a j e się, że w e w c z e s n y m okresie paleoeskimoskim sztuka p r a k t y c z n i e nie istniała. Pierwsze wyraźne ślady przystosowania się Eskimosów do morza p o ­ chodzą z A l a s k i . F o l o w a n i a n a w i e l o r y b y z o t w a r t y c h łodzi d r e w n i a n y c h obciągniętych skórą, p r z y użyciu harpunów zaopatrzonych w pływaki, stwierdzone najwcześniej w Cieśninie Beringa, dały początek o k r e s o w i neoeskimoskiemu. Wśród n o w y c h elementów należy zwrócić uwagę na p o j a w i e n i e się c e r a m i k i (garncarstwa), acz n i e z b y t jeszcze zaawansowa­ nej, i gładzonych narzędzi k a m i e n n y c h , które wyparły krzemienne wióry n i e obrabiane z b y t dokładnie. P o j a w i a się rozwinięta sztuka dekoracyjna i plastyczna. Najwcześniejszą fazę stanowią k u l t u r y O k v i k i M o r z a Be­ r i n g a (Old B e r i n g Sea Culture), charakteryzujące się g o d n y m u w a g i i d o ­ syć rozwiniętym s t y l e m sztuki mającym związki ze sztuką I p i u t a q . W czasie d w u faz środkowych, P u n u k i B i r n i k , sztuka p r z y b i e r a bardziej sztywne f o r m y . Ostatnią fazę stanowi k u l t u r a T h u l e . W przeciwieństwie do wcześniejszych faz k u l t u r o w y c h okresu neoeskimoskiego, f o r m y póź­ niejsze rozprzestrzeniały się aż p o L a b r a d o r i Grenlandię. N a w y s p i e t e j rozwój k u l t u r y neoeskimoskiej n a wybrzeżu zachodnim przypada n a lata 500-1800, n a wybrzeżu w s c h o d n i m zaś na lata 1000-1900. Niezależnie od czysto p a r t y k u l a r n y c h zmian, k u l t u r a T h u l e będąc ostatnią fazą okresu neoeskimoskiego m a kontynuację aż do dzisiejszych d n i , t a k w G r e n l a n d i i , j a k i n a Alasce. W Alasce, częściowo jako r e z u l ­ tat wpływów indiańskich, wykształciła się k u l t u r a l o k a l n a T i k e r a q , na G r e n l a n d i i zaś uformowała się k u l t u r a Ignugsuk, będąca w y n i k i e m k o n ­ taktów ze s k a n d y n a w s k i m i p r z y b y s z a m i . Rozwój t e j ostatniej nastąpił �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE .193 między X I I a X V I w . W Kanadzie jednakże k u l t u r a T h u l e upadła pod wpływem z m i a n niesionych przez plemiona eskimoskie posuwające się z i n t e r i o r u k u północy. N a obszarach t y c h p o l o w a n i a n a w i e l o r y b y n i e są już p r a k t y k o w a n e , n a f o k i zaś odbywają się t y l k o zimą przy o t w o r a c h w lodzie. J e d y n y m mieszkaniem w t y m sezonie jest śnieżna chata — igloo, niespotykane są natomiast w Kanadzie domostwa z i m o w e wznoszo­ ne z k a m i e n i . Jedną z najbardziej e f e k t y w n y c h dziedzin k u l t u r y Eskimosów jest sztuka. Do niedawna, w przeciwieństwie do wcześniej poznanych osią­ gnięć a r t y s t y c z n y c h ludów A f r y k i i Oceanii, sztuka Eskimosów znana była j e d y n i e wąskiemu g r o n u fachowców i badaczy k u l t u r polarnych. Szerszy rozgłos zyskała dopiero po I I w o j n i e światowej w r a z z pełnym włączeniem obszarów a r k t y c z n y c h w orbitę gospodarki światowej. Z m i a ­ n y ekonomiczne wprowadzane przez Danię w życie Eskimosów i włącza­ n i e i c h w krąg c y w i l i z a c j i zachodniej spowodowały n a t u r a l n y m biegiem rzeczy komercjalizację sztuki i przeznaczenie j e j wyrobów n a r y n e k zew­ nętrzny. Sztuka plastyczna wśród Eskimosów wyraża się w rzeźbie i m a l a r ­ stwie. Szczególnie t a pierwsza, określana j a k o sztuka małych f o r m , po­ siada odległy rodowód. Liczne j e j o b i e k t y współczesne mają wyraźne n a ­ wiązania tematyczne, s t y l o w e i f o r m a l n e do k u l t u r y I p i u t a q okresu paleoeskimoskiego, jeszcze bardziej widoczne koneksje łączą ją z fazami O k v i k , Punuk i Birnik . Ponieważ w y r o b y rzeźbiarskie towarzyszyły Eskimosom w i c h w ę ­ drówkach, zatem r o z m i a r y statuetek były n i e w i e l k i e . Były t o przeważnie a m u l e t y i fetysze. Wreszcie materiał rzeźbiarski dostarczany przez p r z y ­ rodę w małych f o r m a c h -— kości zwierzęce, kły morsów, r o g i reniferów, steatyt, d r e w n o z kawałków w y r z u c a n y c h przez morze — narzucał w i e l ­ kość i r o z m i a r y wytworów. 24 Większość przedmiotów sztuki miało charakter u t y l i t a r n y , określony przez surowe w a r u n k i życia. Przedstawiają one n i e t y l k o l u d z i i z w i e ­ rzęta, lecz również i fantastyczne s t w o r y , znane j e d y n i e z opowieści bądź powstałe w i m a g i n a c j i twórców. B l i s k i e obcowanie Eskimosów z p r z y ­ rodą i t r u d n e w a r u n k i b y t o w a n i a sprawiały, że sztuka spełniała funkcje magiczne. B y t społeczności uzależniony był o d obfitości u p o l o w a n y c h fok, morsów, wielorybów, k a r i b u , niedźwiedzi i ptaków. F i g u r k i zwierząt miały sprowadzać pomyślne łowy. Wynikało t o z przekonania, że w y k o ­ nanie w i z e r u n k u jakiejś postaci pomaga j e j zmaterializować się, napędza ją p o d h a r p u n myśliwego, a zatem zapewnia pożywienie. Fantazyjne t w o r y t o duchy morza, zwierząt, d u c h y opiekuńcze. D o n i c h t o zwracali 2 4 13 — B i r k e t - S m i t h , Etnografia Polska, XVI/1 The Eskimos... �194 MAREK ARPAD KOWALSKI się Eskimosi z o f i a r a m i i prośbami o pomyślność. I n n e znów rzeźby skła­ dane n a grobach przodków, przedstawiały p r z e d m i o t y użytku codzien­ nego, b y służyły zmarłym t a k dobrze j a k oryginały. Te ostatnie były z b y t cenne dla żywych, b y oddawać j e zmarłym. Interesująca była filozofia sztuki eskimoskiej. Niedźwiedź jest god­ n y m p r z e c i w n i k i e m myśliwego, dostarcza skóry, mięsa, tłuszczu. Dlatego w y k o n y w a n i e jego rzeźb t o hołd złożony zwierzęciu, a zarazem zabieg magiczny mający ułatwić jego u p o l o w a n i e . Podobnie f o k i i m o r s y . R y b natomiast n i e rzeźbiono z b y t często, gdyż uważano j e za stworzenia niż­ szego rzędu. Co więcej, artysta, który wykonał w i z e r u n e k określonego zwierzęcia, n i e rzeźbił go powtórnie, gdyż już go przedstawił, podejmował n a t o m i a s t i n n y temat. Twórca eskimoski n i e p o w t a r z a więc t y c h samych wzorów. Zwierzęta rzeźbione bywały w scenach z życia, p r z y c z y m a r t y s t a przedstawiał t y l k o to, co widział. Jeśli t e m a t obrazował fokę w m o r z u , wówczas rzeźbiono t y l k o wynurzoną n a d powierzchnię część zwierzęcia. Otaczająca ją t a f l a w o d y stanowiła poziomą płaszczyznę rzeźby. B l i s k i e obcowanie z przyrodą, doskonała znajomość zwyczajów i a n a t o m i i z w i e ­ rząt oparta n a codziennej obserwacji sprawiały, że sztuka eskimoska przekazywała w i e r n i e kształt i r u c h m o d e l u . S t y l rzeźb określony był t r y b e m życia. N i e są one naturalistyczne. Stanowią p o r t r e t g a t u n k u z p o d ­ kreśleniem cech najbardziej i s t o t n y c h dla p i e r w o w z o r u . Rzeźbiarz nada­ wał s w o i m dziełom zasadnicze kształty, wyrażając ideę zwierzęcia — p r z e d m i o t u p o l o w a n i a i źródła pożywienia. E l i m i n o w a n e były szczegóły podrzędne i m n i e j istotne. Częstym m o t y w e m sztuki był człowiek: myśliwy, k o b i e t a z dzieckiem, sceny z polowań, podróży. Rzeźbiarz eskimoski wykonywał to, co „ z o ­ baczył" w t w o r z y w i e . K o n k r e t n y kamień czy kość „ m ó w i ł y " artyście, co się w n i c h k r y j e . Trzeba było t y l k o wydobyć z n i c h zaklętą w środku postać, a więc odrzucić niepotrzebne kawałki surowca. N i e wiadomo, czy wszystkie rzeźby służyły celom m a g i c z n y m . N i e ­ wątpliwie oprócz u t y l i t a r n e g o znaczenia kultowego, twórczość służyła też celom estetycznym. Zadziwiająco duża ilość rzeźbiarzy może być po czę­ ści wytłumaczona koniecznością odprężenia psychicznego. Napięcie w y ­ wołane przez długą noc polarną szuka ujścia d l a energii i aktywności realizujących się w pracy artystycznej wobec b r a k u możliwości k o n c e n ­ t r o w a n i a się n a i n n y c h czynnościach . 25 Rzeźba jest też opowieścią, z m a t e r i a l i z o w a n i e m legend i podań. S k r a j ­ n i e t r u d n e w a r u n k i b y t u arktycznego zaludniały świat d u c h a m i i s t w o ­ r a m i wpływającymi n a życie l u d z k i e , które trzeba było skłonić d o p r z y 2 5 Tamże. �DUŃSKIE B A D A N I A ARKTYCZNE 195 c h y l n e j działalności d l a człowieka. Stąd w y k o n y w a n i e l i c z n y c h rzeźb k u czci o w y c h duchów. Zane są też p r z y p a d k i t w o r z e n i a n o w y c h obiektów przedstawiają­ cych rzeczy n i e znane e s k i m o s k i e m u światu: niektóre g a t u n k i zwierząt, ptaków, drzew, w y k o n y w a n y c h j e d y n i e na podstawie zasłyszanych opo­ wiadań i opisów. Zadziwiająco t r a f n e odbicie rzeczywistości w t y c h rzeź­ bach i f a k t istnienia w t r a d y c y j n e j i k o n o g r a f i i motywów fantastycznych, wszystko t o wskazuje, że rzeźba eskimoska n i e była j e d y n i e k o p i o w a n i e m n a t u r y dostrzegalnej gołym o k i e m , lecz wynikała z wyobraźni podporząd­ k o w a n e j k u l t u r z e tego l u d u . D o n i e d a w n a używano dosyć p r o s t y c h narzędzi. Ongiś był t o k r z e ­ mień, którym obłupywano i ścierano surowiec, później narzędzia m e t a ­ lowe, w y k o n y w a n e przez samych twórców. D o drążenia otworów służył świder: łuk, n a którego cięciwę zakładano metalowe wiertło. Jego tępy koniec rzeźbiarz trzymał w ustach. R u c h y łuku powodowały obrót w i e r ­ tła, które drążyło otwór. Rzeźba szlifowana była opiłkami m e t a l o w y m i , następnie zanurzana n a k i l k a d n i w o l e j u , a wreszcie p o k r y w a n a tłusz­ czem foczym p r z y pomocy dłoni, dzięki czemu otrzymywała gładką, błyszczącą l e k k o powierzchnię. T r a d y c y j n y m materiałem m a l a r s k i m była u Eskimosów skóra ssa­ ków m o r s k i c h bielona r o z t w o r e m u z y s k a n y m z surowców m i n e r a l n y c h l u b s u r o w a skóra k a r i b u . M o t y w y malarskie były podobne do rzeźbiar­ skich, a więc a n t r o p o - i zoomorficzne, sceny z życia codziennego, p o l o ­ wań, podpatrzone sceny rodzajowe, obyczaje zwierząt. Dominował k o l o r czerwony i czarny. Czerwień u z y s k i w a n o przez moczenie w wodzie bryłek r u d żelaza. Po o d p a r o w a n i u w o d y , brązowoczerwoną maź mieszano z tłusz­ czem w i e l o r y b i m l u b foczym, otrzymując pożądany b a r w n i k . Czerń p r o ­ d u k o w a n o z sadzy gromadzącej się n a dnie l a m p , w których palono tłusz­ czem f o k i morsów, a używanych d o oświetlania domostw. S p e c j a l n y m i nożyczkami w y c i n a n o w skórze w z o r y , n a które nakładano f a r b y łopat­ k a m i kościanymi l u b d r e w n i a n y m i . B a r w n i k rozprowadzano pędzlami z włosia niedźwiedzia polarnego. Kreślono n i m i też l i n i e i k o n t u r y postaci. R y s u n k i , j a k się przypuszcza, mogły być rodzajem pisma p i k t o g r a ficznego, zawierającym wskazówki o najlepszych miejscach polowań, o p o j a w i e n i u się z w i e r z y n y , przynoszące n o w i n y i wiadomości, o p o w i a ­ dające wreszcie legendy i dzieje g r u p y . 26 Rzeźbą i m a l a r s t w e m z a j m o w a l i się n a ogół mężczyźni. K o b i e t y n a ­ t o m i a s t sporządzały skórzaną odzież ze skór f o k i , zdobiąc ją różnobarw­ n y m i a p l i k a c j a m i i o r n a m e n t a c y j n y m i ściegami ze ścięgien w i e l o r y b i c h . Interesujące okazy s z t u k i eskimoskiej, zgromadzone przez duńskich 26 Tamże. Por. prace T h . Mathiassena. �196 MAREK ARPAD KOWALSKI badaczy i podróżników, znajdują się w M u z e u m N a r o d o w y m w K o p e n ­ hadze. O d Eskimosów P o l a r n y c h pochodzą f i g u r k i morsów i wielorybów w y k o n a n e z kości, pełniące rolę amuletów. Podobnego rodzaju rzeźby o r e l i g i j n o - m a g i c z n y m znaczeniu zebrano wśród Eskimosów zachodniogrenlandzkich, wśród których znaleziono ponadto maski noszone p o d ­ czas ceremonii p l e m i e n n y c h . B r a k wszakże bliższych d a n y c h n i e pozwa­ la n a dokładne określenie 'celów użycia t y c h masek . Jest też kolekcja zebrana wśród Eskimosów Angmagssalik, ze wschodniego wybrzeża w y s ­ py, zawierająca kościane a m u l e t y i d r e w n i a n e f i g u r k i przedstawiające złe duchy i s t w o r y . Rzeźby t e w y k o n y w a n e były przez złych l u d z i , złośli­ w y c h , dla sprowadzenia śmierci n a wrogów. Wszakże t a k m a l a r s t w o j a k rzeźbiarstwo i snycerstwo najwyższy poziom osiągnęło na Alasce, gdzie w w i e l u przypadkach t o pierwsze staje się rodzajem pisma obrazkowego. N i e k i e d y prace t e służą celom magicznym, choć b y w a i t a k , że pozostają czystą dekoracją. O r n a m e n t y n a rzeźbach i przedmiotach użytkowych cięte są zarówno w f o r m i e zdobniczej, geometrycznej, j a k też w postaci scen z życia codziennego , l u d z i , zwierząt. 27 1 Podobieństwo kształtów, f o r m i s t y l u w obiektach pochodzących z A l a s k i , K a n a d y i G r e n l a n d i i jest j e d n y m z dowodów mówiących o wspólnym pochodzeniu k u l t u r y eskimoskiej, mającej źródła chronolo­ gicznie wcześniejsze od zasiedlenia G r e n l a n d i i przez Eskimosów, oraz o j e j fazach r o z w o j o w y c h występujących zasadniczo równolegle w cza­ sie n a całym obszarze A r k t y k i . PRZEGLĄD SPOŁECZNOŚCI E S K I M O S K I C H W o p a r c i u o różnice językowe, odrębności wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j , duchowej i społecznej Eskimosów, udało się ustalić i c h p o ­ dział n a 17 g r u p : Eskimosi Aleuccy, Pacyficzni, Azjatyccy, Cieśniny B e ­ ringa, C o l v i l l e i P o i n t B a r r o w zamieszkują Alaskę i Syberię. Wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h rozróżnia się g r u p y Mackenzie, Copper, N e t silik, K a r i b u , I g l u l i k , S o u t h h a m p t o n , S o u t h B a f f i n l a n d e r s i Labradorską. Wreszcie Eskimosi grenlandzcy dzielą się n a Polarnych, zachodniogrenl a n d z k i c h i wschodniogrenlandzkich (Angmagssalik) . 28 Mieszkańcy Aleutów są dosyć daleko s p o k r e w n i e n i z Eskimosami pod względem językowym. K u l t u r o w o natomiast, w r a z z Eskimosami Pacy­ f i c z n y m i (plemiona Chugach i K o d i a k ) tworzą oddzielną grupę. T a k n p . i c h kajaki posiadają d w a o t w o r y dla myśliwych, polowanie na w i e l o r y b y odbywało się za pomocą oszczepu o z a t r u t y m ostrzu, długie płaszcze stanowiące z i m o w y strój pozbawione były kapturów, posiadali o d m i e n 27 Guide 2 8 Podział t e n p r o p o n u j e National Museum... B i r k e t - S m i t h , The Eskimos... �DUŃSKIE B A D A N I A A R K T Y C Z N E 197 nego kształtu l a m p y i narzędzia. I c h ustrój społeczny i w i e r z e n i a r e l i ­ g i j n e kształtowały się pod wpływem I n d i a n północno-zachodniego w y ­ brzeża P a c y f i k u . C h a r a k t e r y s t y c z n y jest podział społeczeństwa n a klasy z wyraźnie zaznaczoną warstwą wodzów i niewolników. Pojawiają się wśród n i c h w i e l k i e m a s k i ceremonialne wyobrażające duchy przodków, znane są legendy o k r u k u . Archeologiczne p o s z u k i w a n i a w t y m rejonie dowiodły, że początków i c h k u l t u r y należy szukać w okresie ok. 2000 l a t p.n.e., co przypadałoby n a fazę K a c h e m a k okresu paleoeskimoskiego. Ple­ m i o n a zamieszkujące deltę r z e k i K u s k o k w i m i ujście Y u k o n u oraz wyspę N u n i v a k zachowały w i e l e archaizmów i c h t r a d y c y j n e j k u l t u r y i stanowią etap przejściowy między kulturą ludów A l a s k i południowej a północnej. N a północ o d ujścia Y u k o n u istnieje wyraźna granica językowa. Wszystkie d i a l e k t y eskimoskie n a północ i wschód od tej l i n i i , aż po Grenlandię, są do siebie bardzo zbliżone, różnią się natomiast o d m o w y używanej n a południe od t e j granicy. Wybrzeże północnej A l a s k i jest n i s k i e i piaszczyste, zimą gromadzą się więc t a m duże zwały k r y lodo-* w e j . W tej s y t u a c j i p o l o w a n i e na f o k i o d b y w a się p r z y o t w o r a c h l o d o ­ w y c h , w pobliżu których p r z y t w i e r d z a n e są specjalne sieci. D o n i e d a w n a Eskimosi północnej A l a s k i (plemion Colville i P o i n t B a r r o w ) w y p r a ­ w i a l i się wiosną i l a t e m w u m i a k a c h na w i e l o r y b y , jednakże ssaki te zos­ tały w y t r z e b i o n e w X I X w . przez liczne statki wielorybnicze. W związku z t y m w końcu ubiegłego w i e k u rząd Stanów Zjednoczonych rozpoczął propagowanie wśród ludności północnej A l a s k i h o d o w l i reniferów d l a zapewnienia mieszkańcom podstaw b y t u . H o d o w l a t y c h zwierząt jest obecnie podstawą gospodarki tamtejszych p l e m i o n eskimoskich. W p ł y w y k u l t u r y I n d i a n wybrzeża P a c y f i k u są t u też spotykane, choć wyraźnie słabsze — znane są m a s k i taneczne i legendy o k r u k u . Ujście r z e k i Mackenzie zamieszkane jest przez grupę Eskimosów o k u l ­ t u r z e bardzo zbliżonej do mieszkańców północnej A l a s k i . T u t a j też w i e l o r y b n i c t w o było jedną z podstaw egzystencji. Po jego u p a d k u rząd k a n a ­ d y j s k i , w z o r e m Stanów Zjednoczonych, przystąpił do akcji oswajania r e ­ niferów i zaznajomienia Eskimosów z i c h hodowlą. Dzieła oswojenia 3 tys. reniferów na obszarze o d A l a s k i do Mackenzie dokonało d w u Duń­ czyków, A . R. i R. T. Porsild, synów k i e r o w n i k a stacji biologicznej w D i s ­ k o n a G r e n l a n d i i . Wśród Eskimosów Mackenzie również jeszcze spotyka się wpływy indiańskie, o czym świadczy używanie masek o t y p i e podob­ n y m do w y r a b i a n y c h n a północno-zachodnim wybrzeżu P a c y f i k u . W i ­ doczne są też zapożyczenia północnoazjatyckie: f a j k i o kształtach s p o t y ­ k a n y c h n a S y b e r i i . Eskimosi Mackenzie stanowią pierwszy i najstarszy etap f a l i m i g r a c y j n e j tego l u d u , kierującej się z A l a s k i na wschód . 23 29 xions. Tamże. P o r . też G . H a 11, North American and Eurasian Culture Proceedings of the 5th Pacific Science Congress, T o r o n t o 1935. Conne­ �198 MAREK ARPAD KOWALSKI Eskimosi w e wczesnym okresie r o z w o j u i c h k u l t u r y n i g d y nie uży­ w a l i i n n y c h narzędzi poza k a m i e n n y m i , d r e w n i a n y m i albo kościanymi. Z m i a n y przyszły w r a z z p i e r w s z y m i k o n t a k t a m i z cywilizacją europej­ ską. Pod t y m względem odrębności n o t u j e się wśród t z w . Copper E s k i ­ mos, z w a n y c h tak, ponieważ i c h narzędzia w y k o n a n e były z miedzi, która w w i e l k i c h ilościach i czystej f o r m i e zalega w regionie z a t o k i K o r o n a c j i i B a t h u r s t . N i e znali o n i sposobów w y t o p u m i e d z i i o b r a b i a l i ją n a z i m ­ no, stosując technikę identyczną z obróbką k a m i e n i a . Eskimosi Copper są najdalej na zachód wysuniętą grupą, która w n i e d a w n y m stosunkowo czasie, w okresie neoeskimoskim, dotarła z i n t e r i o r u na wybrzeże, p r z e r y ­ wając w t e n sposób iańcuch k u l t u r y T h u l e między Alaską a G r e n l a n ­ dią. Wiele elementów i c h k u l t u r y nosi więc cechy i pozostałości życia lą­ dowego. T a k n p . z i m o w y m i c h schronieniem są igloo, trudnią się też c h w y t a n i e m f o k zimą pod lodem. G d y l o d y ustępują, n i e wyprawiają się Eskimosi na łowy na o t w a r t e morze, lecz ruszają na Ziemię Barrena z n a m i o t a m i i p s i m i zaprzęgami, n a polowania na k a r i b u . Kajaki używane bywają t y l k o do polowań n a k a r i b u , gdy zwierzęta te przekraczają r z e k i i jeziora w czasie swoich sezonowych wędrówek . 30 Eskimosi N e t s i l i k zamieszkują obszary położone w pobliżu bieguna magnetycznego w północnej Kanadzie. F u n d a m e n t e m i c h gospodarki są łowy n a k a r i b u i f o k i . P o l o w a l i też na woły piżmowe do czasu, g d y z w i e ­ rzęta te znalazły się pod ochroną. Słowo netsilik znaczy, miejsce, gdzie są f o k i . T y p i c h k u l t u r y zbliżony jest bardzo do Eskimosów M i e d z i a n y c h (Copper) . Eskimosi K a r i b u wykształcili t y p k u l t u r y n i e związanej z morzem. W i o s k i i c h , złożone z namiotów l u b igloo, wznoszone są n a d brzegami rzek i jezior, w miejscach przepraw k a r i b u . Polowanie n a te zwierzęta s t a n o w i podstawę egzystencji plemienia — stąd jego nazwa. Jedynie z i ­ mą zajmują się połowami r y b pod l o d e m n a zamarzniętych jeziorach, j e ­ sienią zaś odbywają sezonowe połowy pstrągów. W ciągu d w u l e t n i c h miesięcy n i e w i e l k i e g r u p k i Eskimosów K a r i b u udają się n a wybrzeże w p o s z u k i w a n i u w y r z u c o n y c h t a m przez morze n a brzeg f o k i morsów. Można jednak przypuszczać, że jest t o zajęcie stosunkowo nowe. Eskimosi K a r i b u znają b o w i e m i używają do l a m p tłuszczu ssaków m o r s k i c h , ale n i g d y n i e stosują go d o gotowania, j a k czynią t o plemiona mające stały k o n t a k t z morzem. W głębi zamieszkiwanego przez n i c h t e r y t o r i u m , do­ kąd n i e dociera tłuszcz foczy i w i e l o r y b i , do oświetlenia i gotowania uży31 O p i s y tej społeczności z a w a r t e są w w y n i k a c h badań p r o w a d z o n y c h w c z a s i e F i f t h T h u l e E x p e d i t i o n . B i r k e t - S m i t h , Anthropological Observations on the Central Eskimos, „Report of t h e 5th T h u l e E x p e d i t i o n " , t. 3:1928; K . R a s m u s s e n , Intellectual Culture of the Copper Eskimos, ibidem, t. 9:1932. 30 3 1 Rasmussen, The Netsilik Eskimos, ibidem, t. 8:1931. �DUŃSKIE B A D A N I A 199 ARKTYCZNE w a się tłuszczu w y t o p i o n e g o z k a r i b u . Zwierzę t o dostarcza również m a ­ teriału do w y r o b u ubrań, l i n , rzemieni, skór do namiotów. Eskimosi I g l u l i k zajmują półwysep M e l v i l l e i północną część w y s p y B a f f i n a . N a z w a tej g r u p y pochodzi o d małej w y s e p k i I g l o o l i k (w t r a n s ­ k r y p c j i duńskiej: I g l u l i k ) , położonej między oboma wyżej w y m i e n i o ­ n y m i t e r y t o r i a m i , na której mieściły się i c h główne osady. Iglulik znaczy: miejsce gdzie są domy. T o cv> i c h odróżnia o d dotychczas omówionych g r u p Eskimosów kanadyjskich, t o przedsiębranie połowu f o k i m o r ­ sów n a o t w a r t y c h wodach. Daje t o Eskimosom I g l u l i k podstawy b y t u i stanowi główne i c h zajęcie. K u l t u r o w e wpływy p l e m i o n wnętrza k r a j u są t u znacznie mniejsze niż w p r z y p a d k u Eskimosów K a r i b u l u b M i e ­ dzianych; życie plemienia I g l u l i k związane jest ściśle z morzem. Przecho­ wało się t u w i e l e rysów starej k u l t u r y Thule, wyrażających się w w y p o s a ­ żeniu m a t e r i a l n y m g r u p y i t r y b i e j e j życia. Szczególnie ciekawe znaleziska starych osad z X I X w . oraz zestawu narzędzi i wyposażenia myśliw­ skiego dokonane zostały w N a u j a n w pobliżu zatoki Repulse. Najbliż­ szymi i c h sąsiadami są Eskimosi z w y s p y Southhampton. Natomiast mieszkańcy południowej części w y s p y B a f f i n a są spokrewnieni bliżej z Eskimosami L a b r a d o r u . 32 Eskimosi labradorscy zamieszkują wybrzeża półwyspu. Od strony zatoki Hudsona osiedla i c h ciągną się o d r z e k i W i e l o r y b i e j (Whale R i v e r ) i w y s p y Belcher. Od strony A t l a n t y k u sięgają obecnie do przylądka H a ­ m i l t o n a , podczas gdy jeszcze w X V I I w . zajmowali całe wybrzeże pół­ nocne, aż po zatokę Św. Wawrzyńca i docierali do najbardziej n a północ wysuniętych brzegów N o w e j F u n d l a n d i i . Wśród najbardziej północnych g r u p Eskimosów labradorskich związki z gospodarką morską są najbar­ dziej zauważalne. Fodstawę b y t u stanowią t a m połowy f o k i polowania na k a r i b u . Natomiast wśród odłamów południowych do zajęć t y c h do­ chodzi jeszcze rybołówstwo. W p ł y w y k u l t u r o w e mieszkańców wnętrza lądu n i e były t u w i e l k i e . Eskimosi labradorscy posługują się umiakami, p r a k t y c z n i e n i e z n a n y m i wśród Eskimosów k a n a d y j s k i c h . K a m i e n n e do­ m y zimowe, zastąpione w interiorze śnieżnymi chatami, pojawiają się n a wybrzeżu a t l a n t y c k i m zamieszkanym przez labradorskich Eskimosów. Używane też są skórzane u b r a n i a ochronne dla wyprawiających się ka­ jakiem, spotykane jedynie na Alasce i G r e n l a n d i i . W jeszcze większym stopniu t r a d y c j a k u l t u r y T h u l e przechowała się na w y s p i e Southhampton, trwając do 1903 г., gdy tamtejsza ludność w y ­ marła na skutek epidemii. Pojęcie Eskimosów Southhampton m a więc 3 2 Rasmussen, Eskimos, culture ibidem, of the Iglulik tamże, t. 5:1929. Observations t. 7:1929; Iglulik Eskimos, on the Intellectual and Caribou tamże; Eskimo Culture texts, B i r k e t - S m i t h , The of the tamże; Caribou Caribou Intellectual Eskimos, �200 MAREK ARPAD KOWALSKI obecnie charakter historyczny. Znaleziska archeologiczne n a wyspie i wśród Eskimosów L a b r a d o r u wskazują na i c h przynależność do k u l t u ­ r y Sarqaq i Dorset okresu paleoeskimoskiego, której kontynuacją była k u l t u r a Thule, przetrwała t a m do X V T I I - X I X w . Źródeł k u l t u r y eskimoskiej należy szukać n a k o n t y n e n c i e amerykań­ s k i m , a ściślej na Alasce. P r z o d k o w i e obecnych Eskimosów b y l i zapew­ ne blisko s p o k r e w n i e n i z l u d a m i północnej Syberii, o czym świadczą liczne podobieństwa wyrażające się w k u l t u r z e m a t e r i a l n e j i duchowej Eskimosów i p l e m i o n północnej A z j i . Po przejściu Cieśniny Beringa p e w n e odłamy skierowały się n a południe, stykając się t a m z p o t o m k a ­ m i wcześniejszej azjatyckiej f a l i m i g r a c y j n e j — z I n d i a n a m i północno-zachodniego wybrzeża P a c y f i k u . W rezultacie tego k o n t a k t u ukształto­ wały się g r u p y Eskimosów aleuckich i pacyficznych, różniących się dość znacznie k u l t u r o w o i językowo od pozostałych grup eskimoskich. Zasad­ nicze natomiast fale m i g r a c y j n e posuwały się stopniowo n a wschód, wzdłuż wybrzeży l u b wnętrzem k r a j u . W zależności od tego, którędy wiódł szlak wędrówki, p e w n e plemiona zdołały przystosować swój t r y b życia do warunków b y t u związanych z morzem. W y n i k i e m było w y t w o ­ rzenie się t y p u k u l t u r y T h u l e , której reprezentantami są Eskimosi G r e n ­ l a n d i i , L a b r a d o r u , I g l u l i k i w m n i e j s z y m stopniu N e t s i l i k oraz Eskimosi północnej A l a s k i . Inne natomiast społeczności, j a k Mackenzie, Copper czy K a r i b u adaptowały swą kulturę do życia wewnątrz lądu. Ostatnie fale m i g r a c y j n e doszły do G r e n l a n d i i , do okręgu Thule, skąd ruszyły d a ­ lej wybrzeżami w y s p y . Najstarsza z t y c h grup, Eskimosi P o l a r n i , pozo­ stała w okręgu T h u l e (pierwsze tysiąclecie n.e.), młodsze zaś osiadły n a wybrzeżu zachodnim, a następnie w s c h o d n i m . Z n i c h t o właśnie ukształ­ towały się plemiona Eskimosów zachodniogrenlandzkich i wschodniogrenlandzkich. K u l t u r a mieszkańców tej w y s p y jest więc kulturą neoeskimoską fazy Thule, najmłodszą, wywodzącą się z k o n t y n e n t u . 3 3 34 H. L i n d ó w , A a r s k r i f t " , 1924. 3 3 Blandt Eskimoerne i Labrador, „Det gronlandske Selskabs B i r k e t - S m i t h , The Eskimos, i t e g o ż , The question of the origin of Eskimo culture: a rejoinder, „The A m e r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 32:1930; G . H a 11, Kystog Indlandskultur i det arktiske, „Geografisk T i d s k r i f t " , t. 23:1916; S c h u l t z - L o r e n t z e n , Eskimoernes Indvandring i Gronland, „Meddelelser o m G r e n l a n d " , t. 26:1904. 3 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b67c2bc90e646523a83e2dd6e634ad3f.pdf 1dc7e42e754a79401a259a1758afb3a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6392 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5965 Title A name given to the resource Dusza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.35 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHEL LEIRIS Michel Leiris L’âge d’homme Dusza Pierwsze moje spotkanie z pojęciem nieskończono­ ści zawdzięczam puszce holenderskiego kakao, pod­ stawie mych śniadań. Jedną ze ścianek tej puszki zdo­ bił obrazek rumianej i apetycznej chłopki w koronkowym czepcu, okazującej z uśmiechem takąż puszkę, zdobną tymże obrazkiem i trzymaną w lewym ręku. Doznawałem zawrotu głowy, wyobrażając sobie nieskończony ciąg obrazków przedstawiających niezli­ czoną ilość razy wciąż tę samą Holenderkę, która zmniejszając się coraz bardziej, ale - teoretycznie - ni­ gdy nie mogąc zniknąć, przyglądała mi się kpiąco, po­ kazując swą podobiznę na puszce kakao, takiej samej, na jakiej była namalowana. Nie jestem daleki od myśli, że w to pierwotne pojęcie nieskończoności, nabyte w wieku lat około dziesięciu (?), wmieszał się czynnik mętny nieco i podejrzany: było coś oszałamiającego i wprost nieuchwytnego w tej młodej Holenderce, powtarzanej w nieskończoność, jak pomno­ żone być mogą w nieskończoność frywolne igraszki, od­ bite przez przemyślnie ustawione lustra buduaru. Okładka jednego z francuskich wydań Wieku męskiego. Lucas Cranach Starszy Judyta i Holofernes, Kunsthistorisches Museum, Wiedeń. nie wzrasta, a wreszcie część masy oddziela się pod po­ stacią pierścienia, jak to miało miejsce z Saturnem. To upodobnienie duszy do paluszka czy też do na­ leśnika na Gromniczną, również przekłutego przez środek - polegało, jak mi się wydaje, na wierze w ist­ nienie substancji mej duszy, której nie umiałem sobie wyobrazić inaczej niż jako ciała stałego, zbudowanego jednak z czegoś niezbyt gęstego, o dość nieregularnym kształcie - ciała zagnieżdżonego może w zachyłku czaszki, ale lotnego i nie-ważkiego jak ptaszki (palu­ szek) lub nietoperze (naleśnik miękki i rozłożysty jak skrzydła nietoperza, przewracany na patelni, w czerni pieca, w gęstym dymie i sadzy, wydaje się niezdarnie lecieć - tak jak polatują te przykre nocne ssaki). Nieco później, gdy chodziłem już do szkoły i wie­ działem coś niecoś o kosmografii, miałem o duszy na­ stępujące wyobrażenie, o którym skądinąd wiedzia­ łem, że było czystą fantazją. Było ono niemniej nierozerwalnie związane z myślą o tym pojęciu: prze­ kłute na wskroś długim drutem suche ciasteczko, ro­ dzaj paluszka, które się wtyka między pręty klatki, aby służyło za pokarm ptaszkom. Jest bardziej niż prawdopodobne, że obrazu tego dostarczyło mi doświadczenie, podane w pierwszej książce do geografii, które przytaczam tu tak, jak je za­ pamiętałem, nie troszcząc się zbytnio, czy cytuję do­ kładnie, czy nie. W plamę oliwy, wlanej do płynu, wbijamy igłę i wprawiamy ją w szybki ruch obrotowy; wciągnięta weń kropla, najpierw niemal kulista, pod­ dana działaniu siły odśrodkowej, ulega nieznacznemu spłaszczeniu. Dzięki temu zjawisku możemy zrozu­ mieć, że to samo stało się z ziemią, która nie jest cał­ kiem kulista, ale nieco odkształcona, podobnie jak kropla oliwy, pod działaniem obrotu wokół osi biegu­ nów. Gdy ruch obrotowy igły wzmaga się, odkształce- za: Wiek męski, przeł. Teresa i Jan Błońscy, PIW War­ szawa 1972, s. 30-31 34 �MAŁGORZATA BARANOWSKA 11 V 1980 Niedawno w pałacu prawdziwym - nie wiadomo, czy pałace wystawiane na zwiedzanie przez turystów można nazwać prawdziwymi - w pałacu w stylu fran­ cuskim, wersalskim, wymyślnie ogrodowym, letnim, bourbońskim, w pałacu, który dopiero co opuściła py­ cha Franco, w pałacu w La Granja przeżyłam znowu to olśnienie dziecinne nieskończonością lustra. W do­ datku to tylko sztuczka architekta. W długiej, ale zno­ wu niezbyt imponująco długiej, amfiladzie pokojów drzwi zostały przybrane firankami, tyle. A jednak to te firanki są najważniejsze, zostały tak podwiązane i uło­ żone, że tworzą tunel lustrzany, w dodatku mącąc zu­ pełnie nasze przyzwyczajenia. W lustrze wszystko za­ czyna się od nas i my przeważnie możemy zbliżyć się tylko lub oddalić od tafli, jeśli nie jesteśmy Alicją, nie wejdziemy w pociągające nas przestrzenie. A tutaj każdy pokój inny, bogaty, ubrany, zbiór zegarów, figur, boazerii, kwiatów, waz, stołów, ach, i żyrandole, to one rozświetlają nasze posuwanie się w oszałamiają­ cym zimnie - pałac to letni, więc nie ogrzewany w mrozy zimowe, żyrandole dopiero prześwietlając podwiązane w drzwiach firanki, dają im życie ułudy. W lustrze na końcu i na początku spotykamy tylko nas, a tu w pierwszym skrzydle pałacu, w pierwszym ciągu ułudy wzroku spostrzegam nagle, że biała W e­ nus, którą widzieliśmy już od wejścia, zbliża się niepo­ kojąco i lądujemy u jej stóp, ale mimo że przecięła nie­ skończone perspektywy i skupiła je na swym pępku, daje się ominąć. Dalej, zakręcając, wplątujemy się w nowe dziwo, przekraczamy perspektywę. „Zakręcając”, toż ja całe dzieciństwo, całe życie marzyłam, żeby raz chociaż przekroczyć możliwość i wejść, zakręcić w tunelu lustrzanym. Moja miłość do obrazów Piranesiego i Eschera ma w tej tęsknocie nie­ wątpliwe źródło. Zakręcić i sprawdzić, doznać, przeżyć. Niech się wyjawi, czy to tunele tęczy, czy grząskie przestrzenie, w które wciąga Król Olch. Niech się zdecyduje za za­ krętem, czy zwycięży nadzieja, a jeśli zobaczę czarne słońce? Niech tak będzie, niech zobaczę, niech pozbę­ dę się niepewności życia, to jest nie zaspokajanej ni­ gdy tęsknoty poznania. Król buduje sobie pałac z zakrętami w ułudnej przestrzeni i w dodatku w głównym skrzydle per­ spektywa „zaczyna”? „kończy się”? lustrem, tak, ar­ chitekt na żołdzie króla Hiszpanii spełnił przed mym urodzeniem moje najtajniejsze marzenie. I pomy­ śleć, że zrobione to było niby tylko, żeby nadążyć za pychą władzy, żeby ułudnie powiększyć pałac, żeby bardziej był podobny do Wersalu, do tej pustej, strasznej i imponującej landary. Tak. Jak nie wersal­ ska sala lustrzana, to chociaż system firanek. A czy dla architekta, może dla króla nawet, miały firanki znaczenie tajemnicze, swoją alchemię przestrzeni? Miały? Dusza 14 V 1980 Toaletka, słoń, a teraz nawet kotek - przedmiot-mebel, przedmioty-zabawki. Najpierw odkrycie siebie-przedmiotu, potem odkrycie tajemnicy przedmiotu-nie-siebie. N a tym się zakończyło. Później nie siebie do przedmiotów, lecz przedmioty do siebie usiłowałam przyrównać. Opierały się, kanty miały, nic nie mówiły, nawet lalka. Nie lubiłam jej specjal­ nie za niemość, za zimną twarz, ładna była i głupia, lepiej było się bawić kafelkami, cegłami, kocami, maszynką elektryczną, najtrudniej było dotknąć karbidówki, chowali, wieszali wysoko, mury były ciekawe, wióry, deski sosnowe, klocki, ale już nie było toaletki, i słoń przecież był cudzy. Chyba wtedy dowiedziałam się o duszy. Odtąd wplątałam się w nieskończone wzloty, upadki, rojenia, skoki, wchodzenia po zgęszczonych, rosnących schodach złudnych perspektyw. Miałam trzy lata i nie wiedziałam, co z nią począć. Nie dawał mi spokoju dualizm, a w nim najbardziej posiadanie. Jeśli ciało ma duszę, to czy dusza ma ciało? Od począt­ ku byłam przekonana o jej prymacie nad ciałem. Wy­ obraziłam sobie, że coś ulotnego, tajemniczego, do którego trzeba było aż trzech lat, żeby to odkryć, całe­ go życia trzeba było, musi być ważne i pierwsze. W ła­ ściwie dusza była jeszcze tylko pojawiającym się, intry­ gującym pojęciem. Miałam ochotę jak najszybciej pożreć je wszystkimi siłami intuicji i zmysłów, ale opierało się. za: Pamiętnik mistyczny, Gdańsk 1998, s. 8-10 i 13 35 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdebe870576c479e6e03f6b10b9d2cc5.jpg 7004252e5e396b1a7ad5d32beb03cb45 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49f3b214b77e4ed145e67b1bf67ae8f1.jpg f018f43da2fe5b18249e1aa1bc6d9c73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwa fragmenty łodzi rybackiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Babice (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; rybołówstwo ; szkutnictwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa fragmenty płaskodennej łodzi rybackiej przód i tył (1) (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.35.XVI_F.4.5.5_01 PAE_FNK_33.35.XVI_F.4.5.6_01 Babice łódź łodź płaskodenna okolice Przemyśla rybołówstwo szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcef9683d66ca46cae39231a6cc2debf.pdf 4b7e9c739e6a7904d5f5aae7f2f443ec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:339 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource etnografia - metody Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:301 Title A name given to the resource Dwa modele etnograficznej monografii wsi / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.147-163 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. S T U D I A, A R T Y KUŁ Y,M AT ER IA ŁY Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF BURSZTA DWA MODELE ETNOGRAFICZNEJ MONOGRAFII WSI * W swoim znakomitym, syntetycznym artykule European ethnology in our time prof. Sigurd Erixon wypowiedział bardzo charaiMerystyczne a trafne spostrzeżenie: "Every ,country and every independent territory has its own hi'story and therefore also to a certain degree its own ethnology" 1. Stwierdzenie, że .każdy prawie :kmj ma swoją własną etnografię, sprawdza się na przykładzie 'etnografii polskiej. Etnografia ta (używam tu terminu "etnografia" przyjętego w :krajach socjalistycznych, m. in. w Polsce, ,na oznaczenie zarówno etnografii i etnologii, j,ak też na określenie dzisiejszej sytuacji w etnografii polskiej, zbliżającej się do antropologii Sipołecznej czy kulturowej) - 'otóż etnografia polska wyrosła z jednej str·ony w nawiązaniu do ogólnej myślietnogr.aficznej XIX i XX w., z drugiej - w specyfkznych .społeczno-politycznych i kulturalnych warunkach - i nabrał<a stąd pewnych, typowo krajowych i polskich cech. Cechy te może najl,atwiej dadzą się zilustrować na przylkładzie tradycyjnych, etnograficznych monografii wsi, a także monografii regionów. Dla uproszczenia zatrzymajmy się glówni2 n.a m~:iJ}i'.a:k:ch w.c:i. I Naukowe opracowywanie monografii miejscowości ma w P'olsce długą tradycję. Opracowywali je przedstawiciele różnych nauk: etnografii, hi- * Artykuł zawiera uporządkowany materiał do wykładu wygłoszonego na uniwersytecie w Sztokholmie w dniu 17 kwietnia 1969 1'. Podaję go tutaj bez zmian zdając sobie sprawę zarówno z jego szkicowości jak i z tego, że zawiera on tylko omówienie części zagadnień wchodzących tu pod uwagę. Nie zaopatruję też artykułu w odpowiednią ilość odesłań do literatury. Aby nie było nieporozumień podkreślam, że chodzi tu tylko o typ monografii dotyczącej całokształtu kultury danego środowiska, a nie pewnych tylko jego stron, ani tym bardziej monografii problemowych. 1 S. Erixon, European Ethnology in ow' Time. "Ethnologia Europaea" 1967, 1, s. 3, �148 JOZEF BURSZTA storii, historii g,ospodarczej, socjologii, językoznawstwa itd. Najwięcej tego typu .opracowań poj1awiło się na przełomie XIX i XX w., ale są one illadal 'opracowywane do ostatnich czasów 2. Najbardziej rozpowszechnione były monografie historyczno-gospodarcze oraz właśnie etnograficzne. Typ monografii wsi o charakterze historyczno-gospodarczym stworzył na początku XX w. twórca polskiej szkoły historyczno-gospodarczej, prof. Franciszelk Bujak, autor m. in. dwóch takich monografii 3. Ten typ monografii został przejęty niemal powszechnie przez historyków gospodarczych i kontynuowany jest bez istotnych zmian do dzisiaj. Jeśli chodzi o monogr'afie etnograficzne, to pojawiły ,się wpierw monografie regionów. Najbardziej typową była tu działalność sławnego polskiego etnografa XIX w., Osikam Kołberga (1814-1890). On to stworzył wzór monografii regionu i dał opis wszystkich regionów etnograficznych Polski; 34 takie mnognafie wydał za swego życia, dalsze wydawane są właśni,e obecnie w postaci Dziel wszystkich, mających objąć łą,cznie 80 t,omów. Monografie etnograficzne wsi, zbliżone zresztą swoim uikładem treściowym do monografij regionów, zaczęły pojawiać się w większe'j liczbie w latach 90-tych XIX w. DrukowIano je w ówczesnych czasopismach etnograficz.nych Wisła (od 1887) i Lud (od 1895) oraz jako pozycje samodzielne. Nie miały one wówczas je,szcze ani jasno skrystalizowanego układu treści, ani wyra:lmiejszych metodologicznych przesł'anek. Chodziło po prostu ,o swoisty obraz etnograficzny miejscowości, o zadokumentowanie jej osobliwości ikultury, jej specyficznych cech różniących ją od innych, w uikładzie treściowym zbliżonym do Kolbergowskiego. Z·aikł'adano jedynie, że więiksza liczba takich monografii miejscowości czy określonych regionów, z,awiez,ających możliwie drobiazgowe opisy możliwie największej .liczby ,elementów kulturowych, złoży się na obraz etnograficzny dzielnicy ikraju, a te potem na etnografię ca'łego kraju. Ale było to już stanowisko poznawcze fachowych etnografów 4. Trzeba bowiem ,pamiętać, że etnograficzne monografie miejscowości opracowywali w większ'ości amatorzy. 2 Zob.: K. Adamus, Monografie wsi w Polsce. Przegląd problematyki badawczej. "Etnografia Polska", t. II, 1959, s. 157-204. Ostatnie tego typu prace, np.: J. Pawłowska, Dolnośląska wieś Pracze w powiecie milickim w latach 1945-1960, część I, Wrocław 1966, część II, Wrocław 1968. I F. Bujak, Mieszkienice, wieś powiatu brzeskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1901; tenże, Zmiąca, wieś pow. limanowskiego, stosunki gospodarcze i spoleczne. Kraków 1903. ł Zob.: S. Ciszewf>ki, Krakowiacy. Monografia etnograficzna. Kraków 1894, t. 1, s. 1. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 149 W okresie między obu wojnami światowymi etnograficzne monografie miejscowości i regionów, już mniej niż poprzednio liczne, wynika'ły również z dwóch źródeł: z kręgu naukowcóW oraz z popularnych zainteresowań ludoznawczych i krajoznawczych z tym, że te ostatnie og:mniczały się raczej do miejscowości. Wszystkie jednak miały prawie tożsamy profil, gdyż amatorzy naśladowali naukowców. Należy jednak podkreślić, że naukowcy dopiero w tym okresie wypracowali zdecydowany typ analizy kultury, a stąd i t'lwoistą sekwencję kolejnych opisów poszczególnych elementów kultury środowiska, tj. wsi (miast i miasteczek etnogflaficznie w ten sposób nie badano). Tak powstał jasny model etnograficznej monografii miejscowości, także i regionu, który tu nazywam tradycyjnym, choć jest on jeszcze powszechnie nadal stosowany. Teoretyczne podstawy takiemu modelowi analizy kultury dał w 1924 r. sławny polski etnolog, prof. K. MOlSzyński,późniejszy autor 3-tomowego ogromnego dzieła Kultura ludowa Słowian oraz dużego podręcznika etnografii i etnologii, pt. Człowiek (1958). Ukazał to w artykule O wewnętrznym układzie prac obejmujących całokształt kultury materialnej 5. Właśnie przygotowywał on wówczas materiał do I tomu Kultury ludowej Słowian (kultufIa mater,ialna) i zastanawiał się nad jego uporządkowaniem, gdyż nie było dotąd żadnego ustalonego w~oru. Chciał więc dać jasny i uporządkowany plan, który jednak - jak sam przyznaje "powstał nie tyle dzięki teoretycznym rozważaniom, ile jest prostym ujęciem w słowa tego porządku, który niej,akosam przez się wyniknął" po prostu w czasie logicznego porządkowania materiału. Warto więc ten plan nieco bliżej przedstawić. Oto on (z pominięciem szczegółowych elementów a z podaniem tylko tytułów działów, ustępów): KULTURA MATERIALNA I. ZDOBYWANIE 1. 2. 3. 4. 5. 6. II. ŻYWNOŚCI I SUROWCOW Zbiór dzikich płodów roślinnych i zwierzęcych Łowiectwo Rybactwo Hodowla zwierząt Uprawa roślin Dobywanie płodów mineralnych PRZECHOWYWANIE 1. Konserwacja 2. Konserwacja G ALBO TECHNICZNA ŻYWNOŚCI I SUROWCOW i przechowywanie i przechowywanie produktów surowców spożywczych "Lud", t. 23, 1924, s. 38-49. Także: K. Moszyński, ,.Przegląd Współczesny" XIII, 1939. kultury. Z zagadnień systematyki �150 III. JOZEF PRZYGOTOWANIE 1. 2. 3. 4. 5. IV. V. VI. SUROWCOw Narzędzia Obróbka surowców roślinnych Obróbka surowców zwierzęcych Obróbka surowców mineralnych Barwniki, smary ZABIEGI 1. 2. 3. 4. 5. STRAWY Zaopatrywanie się w wodę Ognisko (niecenie, piec, naczynia) Sporządzanie potl'aw i napojów Sporządzanie używek Pokarmy anormalne OBROBKA 1. 2. 3. 4. 5. BURSZTA O BEZPIECZEŃSTWO ZEWNĘTHZNE I WYGODĘ Broń (sporządzanie i użytkowanie) Odzież (z dalszym szczególowym rozprowadzeniem) Budowle (konstrukcja, części składowe, poszczególne budowle itd.) Sprzęty domowe Higiena TRANSPORT I KOMUNIKACJA 1. Ruch lądowy (drogi, rodzaje lokomocji, środki) 2. Ruch wodny (podobnie) 3. Wznoszenie się na drzewa. Taki był uikład w ZJakresie kultury materialnej. Zastosował go sam Moszyński hez większych zmian w, t. I Kultury ludowej Słowian (1929). Inni naukowcy a także amatorzy przyjęli bezzmirun ten układ, 00 najwyżej go uipralsz,czając.W z,akrelsiezaśkJuiltury sipo~eC'znej li umysłowej (nota bene - w tym włlaśnie dkresie ustalił się na dobre ten właśnie podział ikultury na owe trzy główne działy) - sytuacja była lepsza, gdyż z dawna przyjął się uklad mniej więcej jed'Uaikowy.Już O. Kolberg w swoim Ikilkudziesięciotomowym Ludzie stosował dość konsekwentnie podział ikultury społecznej i umysłowej ,na ko[ejne jej aspekty. W okresie międzywojennym mamy już jednolity układ zarÓWnow monografiach regionalnych, jak w podręcznikach etnograficznych. Dajmy przytkład z podręoznika etnografii Adama Fischera pt. Lud polski (1926): KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. Obrzędy narodzinowe Obrzędy weselne Obrzędy pogrzebowe Zwyczaje domowe Zwyczaje doroczne Prawo ludowe. SPOŁECZNA �Dwa modele etnograficznej KULTURA 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. monografii wsi 151 DUCHOWA Wierzenia demonologiczne Wyobrażenia o przyrodzie Lecznictwo Czary Opowieści ludowe Pieśni ludowe Zagadki i przysłowia Widowiska dramatyczne Gry i zabawy Tańce Muzyka ludowa. Podobny, bardziej jednak rozbudowany układ kultury duchowej zastosował też sam Moszyński w drugim i trzecim tomie Kultury ludowej Słowian (kultury społecznej nie zdołał opracować, choć to zapowiadał). Istotne jest to, że w każdej monografii miejscowości i regionu spotykamy -aż do dzisiaj - stosowanie takiego układu bez większych zmian i przestawień, a także bez więlk,szych opo.rów czy nefleksji. Wróćmy do modelu monografii miejscowości. U nas, w Polsce, mamy więc ustalony pierwszy naczelny podział na: kulturę materialną, społeczną i duchową (umysłową), a wmmach tych kolejne opisy poszczególnych wytworów kułturowych ustawj,onych w pewne grupy, przy czym zawsze na początku spotykamy zbieractwo, a następnie 1nne formy życia techniczno-gospodarczego; omówienie życia społecznego zaczyna się zawsze ,od narodzin dziedlm a kończy się na obrzędach pogrzebowych itd. Taki a nie inny model monografii regionalnej zastosowaliśmy także przy opracowaniu naszego 3-tomo'Wego dzieła Kultura ludowa Wielkopolski (1961-1967). Można by teraz postawić trzyzasacinicz·e pytania: 1) jakie są zalety, jaka przydatność 'tego modelu analizy kultury społeczności lokalnej i jakie w ogóle względy powodują powszechne stosowanie tego modelu; 2) jaka może być geneza talkiego modelu analizy kultury i jakie teoretyczne zlałożenia mogą leżeć u jego podstawy; 3) jakie są metodologiczne konsekwencje stosowania talkiego modelu i czy istnieje możliwość stosowania modelu innego. W odpowiedzi na pierwsze pytanie należy postawić na cz:ele wzgląd praktycystyczny. A więc omówiony wyżej kolejny układ treści takiej monografii jest bandzo klarowny, wygodny i łatwy do zastosowania przez ikażdego amatora. Pozwala on bez trudu zakwalifikować każdy element kulturowy do odpowiedniej kategorii i wstawić w odpowiednie miejsce opisu. Co więcej, dobrze rozbudowany taki logiczno-formalny schemat układu nie pozwala na pominięcie w badaniach terenowych żadnego z elementów kultury opisywanego środowiska i wręcz nakazuje po- �152 JOZEF BURSZT A szukiwanie go (w pamięci ludzi, n.a strychu, w szopie) wtedy, kiedy on się bezpośrednio w życiu nie ujawnia. Ponieważ schemat ten pozwala na wydzielenie każdego elementu (niejako na "położ.enie go na stole badawczym"), istnieje stąd możliwość jak najbardziej szczegółowego jego opisu formalnego. T'akie 2'!aśdokładne opisy formalne mogą być wielostronnie użyte w dalszej naukowej analizie. Z jednej więc strony pozwalają na porównywanie aktualnej formy danego elementu kulturowego z formami wcześniejszymi z obrębu badanej społeczności, a więc na uchwycenie lokalnej zmienności w czasie danego elementu. Z drugiej znów strony można porównywać formę danego elementu kulturowego z innymi analogicznymi z obrębu innych spoleczności, regionów, czy nawet na terenie wię.kszych obszarów (pod warunkiem o'czywiśde, że rozporządza się odpowiednimianalogicznymi danymi z tej szers.zej przestrzeni). Innymi słowy, umożliwia to dociekania nad przestrzennymi zasięgami badanych wytworów kulturowych. Oczywiście, dociekani-a te wychodzą już poza teoretyczne możliwości takiej pojedynczej monografii miejscowości. Stopień uogólnienia bowiem, jaki można osiągnąć w obrębie takiej jednej monografii, jest bardzo niski; pozwala to właściwie tylko na stwierdzenie występowania w danym miejscu i czasie określonej formy wytworu kulturowego. Od strony logicznej teorii nauki można więc tu stosować tylko twierdzenia typu historycznego 6. Dopiero operowanie wieloma 'au'alogicznymi faJktami 'z większej przestrzeni daje możliwość uogólnień wyższego stopnia. Od strony zatem naukowej przydatności, monografia miejscowości zawierać może tyl:ko materiał opisowy, faktograficzny, przydatny dla dalszych badań już o charakterze systematycznym. Właśnie ustalone w wielu takich monografiach fakty kulturowe stanowią nie2'!będny materiał dla opracowania np. -atlasów etnograficznych. Te z kolei, rzucając światło na zasięgi przestrzenne danych zjawisk, dają możliwość dalszych dociekań nad g.enezą i dyfuzją danych zjawisk poprzez swoistą procedurę metodologiczną, mianowicie przez z<lmienianie ciągów przestrzennych zjawisk na ciągi genetyczno-historyczne. Amatorzy - a stanowią oni większość wśródoiPracowujących monografie wsi - nie zdają sobieoczywiści.e sprawy z takiego naukowego sensu ci przydatności ich .opracowań. Przejmują oni gotowy schemat i ten starają się możliwie dokładnie zastosować. Jest jednak charakterystyczne, że nawet u części dyplomowanych ,etnografów nie spotylka się w tym zakresie większej refleksji metodologicznej. Monografie zaś tego typu (szczególnie regionalne) narosły dość obficie w okresie uroczystości Tysiącleda Państwa Polskiego; pewna liczba powiatów i miast dopraco6 Logiczna teoria nauki. Wybór artykułów 1966, s. 672 i nast. (artykuł A. Malewskiego). pod red. T. Pawłowskiego, Warszawa �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 153 wała się monografii historycznej, której część stanowi zazwyczaj tak właśnie sporządzona partia etnografic:Mla. W poszukiwaniu odpowiedzi na drugie pytanie - o genezie takiego modelu analizy kultury - należy, wydaje mi się, nawiązać do dziejów naulki, a etnografii (etnologii) 'w ,szczególności. Wydaje mi się więc, że źródeł tego modelu należy szukać już w założeniach teoretycznych XIX-wiecmego ewolucjonizmu schematycznego. Tam przecież znajdujemy f.ormalny podział kultury na jej działy, a te z kolei na poszczególne kategorie elementów. Te właśnie pojedyncze elementy kulturowe i ich dobrane zespoły, tralktowane porównawczo od strony formalnej, ustawiane były na zasadzie tylko logiczno-formalnej Iklasyfikacji w odpowiednie "szufladki" i "półki", których układ, .na zasadzie rosnącej złożoności, dyferencjacji i "postępu", miał ilustrować ewolucyjny ciąg rozwojowy tych właśnie badanych elementów kulturowych, a w dalszej konselkwencji całej Ikultury. Taki model analizy kultury odpowiada też założenłom metodologicznym neoewolucjonistów, w warunkach polskich np. teoretycznemu stanowis!ku tzw. "ewolucjonizmu krytycznego" w ujęciu właśnie prof. K. MoszyńSlkiego7. Chodzi przecież przy tym stanowisku nie o badanie kultury czy kultur jako zwartych w sobie całości, ale wlaśnie pojedynczych wytworów w ich szerokich zasięgach, nawet światowych, co najwyżej tzw. "organicznych zespołów", a więc takich, które są z sobą w ja1kiś sposób związane ze względu na służe.nie określonemu celowi lub teź są wzajemnie wyznac:z,aoO'e (np. praktyki kultowe i magiczne a akty prawne; kopieniactwo a ustrój matrylinearny) 8. Zawsze chodzi tu o porównywanie pojedynczych wytworów od strony formalnej i o stosowanie - jako najważniejszej - metody porównawczej i filologicznej. Należy jednak podkreślić, że ewolucjonistów krytycznych nie interesuje monografia społeczności lokalnej j'ako taka, ale same ustalenia pojedynczych faktów, wykorzystywane .później w dociekaniach systematycznych. W monografiach miejscowości i regionalnych dała się zauważyć tendencja do coraz bardziej drobiazgowego i dokładnego opisu poszczególnych wytworów (co, nawiasem mówiąc, doprowadziło do ścisłej współpracy z szeregiem naulk pomocniczych - takich, w obręb ja!kich wchodził dany wytwór kulturowy, co znów w konsekwencji doprowadziło do dalelko idącej dezintegmcji ·samej nauiki etnografii a nawet do oder7 K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny na tle innych kierunków w etnologii. ,.Lud", t. 38, 1948, s. 3-27; tenże, Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii (1958), cz. 1. R K. Moszyński, Ewolucjonizm krytyczny ..., op. cit.,s. 22 i n. �154 JOZEF BURSZTA wania się od niej kilku specjalizacji, np. folklorystyki). Otóż w tej tendencji do dokładności i drobiazgowości opisów coraz większej liczby faktów, a więc do swoistego pisarstwa idiograficznego - można zasadnie doszukiwać się tY'Powegodla 2 połowy XIX w. wpływu na nauki humanistyczne filozoficznego prądu pozytywizmu. Żądał on przecież ś'cisłego trzymania się faktów, nie wychodzenia poza wiadomości źródłowe, kładł nacisk na erudycjonizm i idiografizm 9. Tendencjom tym towarzyszyło przekonanie, że nasza wiedza o rzeczywistości zwiększ,a się w ślad za zwięks:oeniem monograficznych faktów, w ślad za pomnożoną faktografią· Można teraz zaistanowić ,się nad metodOl1Qgiczmymi konsekwencjami taJkiego 'tradycyjnego modelu analizy kultury społeczności lokalnej. Model ten budził z dawna pewne sprzeciwy. Np. J. Falkowski już w 1937 r. uważał ten klasyczny wkład treści monogra!fii ,regionalnej za "bezbarwny szablon", w którym "całość wychOldzi blado, bez wyrazu" ... bez "siły żydowej i plastyczności", gdy tymczasem przy badaniach "wyłania się wiele nO'wych,zag1adnień,które nie wchodzą w ustalony schemat". Tymczasem monografia taka ma dać - mówi Falkowski - "pełny, wyraźny OIbT1a~ żyjącej i działającej grupy ludzi". Natomiast, według kllasycznego układu, ,opisywana grupa pr:zJedSltawiasię nieżyciowo,a te same sfery Sipraw zostają !1ozerwane i przedst'awione w różnych zupełnie miejscach 10. Autor tego artykułu miał ni'ewątpliwie rację, usiłował też wprowadzić w tym schemacie pewne przestawienia li poprawki, które zaci,erały nieco ostry pod'ział tematyki na ikulturę materialną, społeczną i duchową. Nie dał jednalk innego jakościowo wzoru tabej monografii. Wzór talki nie został zresztą .w polskiej literaturze dotąd opracowany. Tutaj usiłuję dać tylko pewne teoretyczne podstawy takiego nowego modelu. Istotne cechy i konsekwencje -owego tr.adycyjnego, klasycznego niejako układu monografii regionalnej (miejscowości) można by ze współczesnego punktu widzenia ująć w sposób najbardz.i.ej skrótOowynastępująco: 1) Kultura ludowa (kultura społeczności ldkalnej) traktowana jest w nim (I'Iaczejimplicite) jako kompleks wytworów kulturowych, z dawna ukszta'łtowanych, istniejących obie1ktywnioejako rzeczy, formy życia zbiorowego i jalko treści myślowe. Jako takie dają się one ujmować najlepiej metodą fil'Ologiczną. 2) Kompleks ten pojmowany jest jako suma luźnych wytworów (eleZob.: J. Topolski, Metodologia historii. Warszawa 1968, s. 80-87. J. Falkowski, O wewnętrznym uk.ladzie prac etnograficznych. "Lud", t. 35, 1937, s. 162-168. 9 10 �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 133 mentów) kulturowych, która to suma da się bez reszty rozłożyć na pojedyncze elementy. Te dadzą .się porządkować według zasady logicznej dedukcji w określone grupy, ustalone również taką ~ogiiką.Można więc powiedzieć, że dekompozycja całości kultury środowiska doprowadziła do wydzielenia i ustalenia na'jmniejszych jej elementów składowych, drugi zaś etap postępowania naukowego - lmncepcyjna ,rekompozycja mająca stanowić naukowy obraz Itej iku:Itury - została w tym schemacie doprowadzona tyl,ko do ustawienia tych elementów w pewne grupy, ustalone właśnie według zasad logiki. Jest to więc bez wątpienia atomi.styczny i schema'tyczny sposób traktowania kultury. 3) W takim ujmowaJniu kultury wszystkie elementy czy ich grupy, traktowane w sposób od siebie wydz,ielony, ujmowane są na równi, tzn. bez uwzględnieni·a ich większej czy mniejszej wagi (z,naczenia) w życiu grupy społecznej, która jest ich .nosicielem. Np. typologia cepów czy kopaczek jest równie ważna 00 wzory zachowania SJię,zasady moralne, czy wierzenia religijne. 4) Bonieważ każdy element j'est tu ,równie ważny, a im jest ich więcej, tym lepiej (w myśl wspomnianej ~asady erudycjonizmu) do opisu bierze się więc, na rówrui z elementami furukcjonującymi i żywymi 'W danym środow,isku także i talkie, któDe wyszły z "użycia", należą już .do minionego etapu w rozwoju omawi'anej kultury i można je odszukać jako relikty pr:zJechowane w różnych schowlkachczy też w pamięci ludzi. Właśnie te "nie żywe" już reLikty stanowią często więlkszy przedmiot zainteresowania niż aktualnie funkcjonujące (badanie reliktów). Jest to zgodne wlaśnie z filologieznym ich tmktowaniem. W efekcie takiego postępowania, przy :którym na jednym poziomie !Znajdą się obok siebie wytwory kulturowe z Tóżnych etapów, z różnych OIkresówczasu, dochodzi w sumie do .stworzenia bogatego i pstreg,o ,obrazu kulrtury danej spolecznośei, ale - nolens volens - obrazu nierzeczywistego, bo anachronicznego. 5) W praktyce badawczo-'terenowej (polskiej) jest z reguły tak, że w monografiach regionalnych (miejscowości) przedmiotem zainteresowania jest nie bieżąca, pelna kultum współczesna, lecz tylko elementy tzw. Ikultury tradycyjnej 11, a więc tej, która ukształtowana została w epoce feudalnej. Także i z trego względu monografie takie nazwaliśmy trradycyjnymi. Ze względu .na wymienione wyżej cechy, w monografii takiej nie ma w gruncie rzeczy miej'sca na sensowne przejście do badań zjawisik kultury WlSpółczesnej. 11 Nie biorę tu pod uwagę licznych w Polsce badań tematycznych nad współczesnymi przeobrażeniami kulturowymi, takimi np., jak kultura masowa, procesy industrializacji i urbanizacji, etc. dania o charakterze tematycznym, a nie typu peŁnej monografii kultury środowiska. �156 JOZEF BURSZTA II Znany już nam model tradycyjny monografii regionalnej wsi został ustalony w okresie, kiedy w etnologii dominowały zainteresowania kulturą w sensie uniwersalnym, a więc kultury ludzkości. Stąd też i badania regionalne o ile towarzyszyła im myśl teoretyczna (jak np. u K. Moszyńskiego, przy atlasach etnograficznych itp.) - traktowane były również w tym aspekcie. Miały one bowiem dać materiał do teorii tej właśnie kultury uniwersalnej. Sytuacja (teoretyc~na) zmieniła się zupełnie od czasu, gdy (lata dwudzieste i trzydzieste bieżącego wieku) powstały w etnologii nowe ukierunkowania metodologiczne. W ślad głównie za metodologicznym stanowiskiem E. Durkheima, F. Boasa a zwłaszcza B. Malinowskiego - nastąpiło - przede wszystkim w etnologii anglosaskiej - przestawienie zainteresowań w pierwszym rzędzie na kultury partykularne, szczegółowe, a więc na kultury konkretnych ludów czy lokalnych grup kulturo·wych. Powstał wówczas - jak wiadomo - zupełnie inny pogląd na kulturę, pogląd holis,tyczny, zwany też integralnym czy strukturalnym, traktujący więc takie kultury jako pewne całości. Istotą i najbardziej nas tu interesującą cechą tego poglądu jest: 1) stanowisko, że ikultura jest czymś więcej, niż sumą składających się na nią części - i to niezależnie od tego, czy istnienie konkretnej kultury pojmuje się supraorganicznie, ikonceptualistycznie czy też realisItycznie 12; 2) jako całość, kultura jest w odpowiedni sposób zorganizowana, usrtrukturyzowana w pewną funkcjonalną całość. Zatem, by ją zrozumieć, nie wystarczy badać tylko jej części, na jakie da się rozłożyć, ale także całość tej struktury, a więc także jakby jej "kościec", Iktóry nadaje jej odpowiednią konfigurację. Właśnie poznanie owej konfiguracji jest istotnym celem badawczym; 3) ze względu na ową konfigurację, poszczególne dementy kultury nabierają różnej ważności dla całego systemu; jedne cechy kultury są tak istotne, że stają się ośrodkami konfiguracji (np. wzory zachowań, idee, mity itp.), inne zaś są tym podporządkowane, są zgoła uboczne, czy nawet konfliktowe: 4) kultura pojmo·12 Supraorganiczny pogląd traktuje kulturę jako realność sui generis istniejącą poza i ponad jednostkami i mającą swoje własne prawa. Twórcą tego poglądu byl E. Durkheim. Pogląd konceptualistyczny nie uważa kultury za realność, lecz sprowadza ,ją raczej do konstrukcji pojęciowej jako formy zachowania i rezultaty tych zachowań, dające się wyjaśnić od strony socjopsychicznej, jak to jest np. 1.1 Ralpha Lintona. Zaś realistyczne pojmowanie kultury uważa ją zarówno za podstawową konstrukcję pojęciową antropologii i zarazem jako empiryczną realność, choć nie dają'Cą się jako całość obserwować (stąd konieczność jej konstrukcji pojęciowej). Por.: A L. Kroeber and C. Kluckhohn, Culture. A Critical Reviev of Concept and Definitions. Harvard University Press (Papers ... XLVII, Nr 1) 1952. �Dwa modele etnograficznej monografii wsi lG7 wana jest tu od strony zachowań ludzJkich, a więc jako ukształtowany społecznie system zachowań, a następnie dopiero jako nagromadzone rezultaty tych zachowań. Kul1:ura jest ,tu więc zj,awiskiem sensu largo społecznym, stąd też taki pogląd określa się socjologicznym spojrzeniem na kulturę. Przyznać nawiasem należy, że taki pogląd na kulturę dzisiaj w świecie przeważa i leży na linii najbardziej współczesnych tendencji metodologicznych w nauce, aż do cybernetyki włącznie. Z tak określonej kultury i poglądów ,na nią wynikają określone dyrektywy badawcze. W pierwszym rzędzie dotyczą onezaikresu postępowania dekompozycyjnego całości tej kultury na jej składowe części oraz sposobu tTiaktowania tych części. Taka dek'ompozycja na części składowe może być dokonywana różnie. Najmniejszymi elementami są oczywiś'Cie pojedyneze fakty kulturowe, elementy czy zjawiska kulturowe. Te jednak porządkuje się w ,pewne grupy, zwane stronami czy aspektami !kultury, jak np. zachowania, idee, ongianizacja społeczna, technologia itp. Każdy taki aspekt kultury, ustallony na pewnym już poziomie abstrakcji, stoi w o!kreślonym zna<:zeniowym i funkcjonalnym stosunku do całości kuUury. Może te,ż być badany i studiO-WIanyoddzielnie. Ta samodzielność jego badania nie może jednak iść zbyt daleko, istnieje bowiem niehezpieozeństwooderwania jego od całego kontekstu kultury. Ten związek z całością trzeba mieć właśnie stale na uwadze. System aspektów kultury 'został z dawna szczegółowo opracowany w antropologii (etnologii)anglosaslkiej, zwłaszcza w brytyjskiej antropologii społecznej, wywodzącej się z badań terenowych i teoretycznych rozważań B. MalinowSkiego, a rozwiniętej przez jego uczniów. System ten, choć :oostał on wyprarcowany na podstawie badań kultur ludów tzw. prymitywnych czy pierwotnych,z'Ostał ,także dostosowany i,zastosowany do badań wiejskich społeczności Lokalnych w społeczeństwach tzw. cy,wilizowanych czy złożonych 13. Można tu przypomnieć, że w klasycznej formie, dosvosowanej do badań kultur tzw. prymitywnych czy pierwotnych, kolejność .omawianiaposZlczególnych aspektów kultury przedstawia się następująco 14: 1. Omówienie i charaJkterystyka środowiska geogr1aficznego, stwarzająca podstawę do typu gospodarki danego ludu; 2. system ekonomiczny mający z,aspokajać materialne potrzeby (orga13 Zob. np.: R. Redfield, The Little Community. Chicago. University of Chicago Press, 1955; The Social Anthropology of Complex Societies. Edit. by M. Banton, Edinburg 1966. u Tak jest w wielu pracach B. Malinowskiego i innych badaczy ze szkoły brytyjskiej antropologii społecznej, tak też we współczesnych podręcznikach tej antropo1ogii. Zob. np.: Ralph Piddingtan, An Introduction to Social Anthropology. T. I-II, London 1963. �158 JOZEF BURSZTA nizacjH produkcji, dystrybucja, prawa i obowiąL?kiekonomiczne członków społeczności itd.); 3. system organizacji poHtycznejściśle ,powiązany z ekonomicznym (sposób zarządzania, system miejscOiWejwładzy itd.); 4. prawny aspekt kultury wynikający znów ściśle z poprzednich; 5. system wychowawczy w naj szerszym znaczeniu, a więc zarówno wdrażanie do umiejętności i wiedzy, jak też do całej lokalnej tradycji; 6. magiczno-religijny aspekt kultury, stanowiący w społecznościach pierwotnych szeroką dziedzinę kultury; 7. aspekt rozrywlkowy, wypoczynkowy, obrzędowy i estetycZJny (sztuka) życia społeczności lokalnej. Te aspeikty Ikultury można widzieć w k!ażdym społeczeństwie. Łączy się je za,zwyczaj w większe grupy, mające ilustrować cztery generalne strony żyda ludzkiego: kulturę ma<terialną lub techiniczną, język, organizację społe,czną oraz system normatywny, regulujący ludzkie zachowanie. W układzie tym materialna str,ona kulitury (nar,zędzia, mieszkanie, odzież itd.) Jest ściśle związana z ca'lośdążyda i występuje w łączności z wszystkimi rodzajami ludL?kkh zachowań i czynności, podobnie jak język (mowa). Podobnie też całość życia społeczności lokalnej jest zorganizowana w postaci instytucji społeczny;ch (rodzina i naj różniejsze ugrupowania według różnych zasad), a ustalone normy obyczajowe i prawne utrzymują całość takiego porządku za pomocą odpowiedniego systemu sankcji pozytywnych i negatywnych. Oałość kultury jest więc istotnie spójną, ZJorganizowaną, wewnętrznie uS'trukturyzowaną całością i w badaniach każdego jej pojedynczego aspektu trzeba tę całość mieć na oku. III Uwzględniając te strukturalne cechy kultury można stosunkowo łatwo dojść do ustalenia układu treściowego modelu monografii regionalnej, dostosowanego do współczesnych potrzeb. Nie będę jednak tego czynił, zresztą można poszukać wzorów w literaturze już istniejącej 15, 15 Np. ciekawa monografia dotycząca współczesnej wsi jordańskiej: Abdulla M. Lutfiyya, Baytin. A Jordanian Village. A Study of Social Institutions and Social Change in a Folk Community, Beirut 1966. Zbliżone przykłady można wskazać w wielu współczesnych monografiach miejscowości, wychodzących zwłaszcza z ukierunkowania teoretyczno"metodologicznego prof. K. Dobrowolskiego. (Zob. np. ostatnio: A. Kutrzeba-Pojnarowa, Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych, Wroclaw-Warszawa-Kraków 1963). Toteż gdy prof. J. Gajek we wstępie do wspomnianej książki J. Pawłowskiej (Dolnośląska wieś Pracze ..., część I), napisanej ściśle według tradycyjnego modelu, mówiąc o spotykanej krytyce tego .,szufladkowego" układu materiału podkreślał, że inny, nowoczesny wzór monografii miejscowości w literaturze polskiej jeszcze się nie pojawił - miał rację tylko o tyle, �DWlL modele etnograficznej monografii wsi li:i9 Podam natomiast pewną próbę badań w myśl współczesnych założeń, jaką zespół 5 współpracowników Katedry Etnografii Uniwersytetu w Poznaniu stosuje w badaniach spO'łe,cznościlokalnych na polskich Ziemiach Zachod:nich. Pewną, nieśmiałą i jeszcze nie2'Jbytzdecydow,aną próbę zastosowaliśmy w badaniach 'z lait 1960-1963 zak'ończonych puhlikacjią '2'Jbioll'ową Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej 16. W obecnie prowadzonych badaniach ze~połowych w woj.zi,elonogórskim ogmniczamy się do kilku społeczności wioskowych. Przedmiotem badań nie jest kultura tradycyjna według znanego schematu - lecz tzw. "bieżące życie" według zasad nowego modelu, o jalkich była mowa wyżej. Nie wychodzimy więc od pojedynczych elementów poszczególnych działów Ikultury (materiJalnej, spolecznej i umysłowej) a-by }e sz:czególowo opisać i nie wskrzeszamy zjawisk już nie żyjących. Mając na uwadze c·ałość życia społecznego badanej społec?Jnośd, wybieramy pod obserwację niektóre jego ważniejsze sfery (aspekty) i te poddajemy dokładniejszej analizie, wychodząc z założenia, że o charaikterze tej całości można orzekać już na podstawie poznaniia kilku jej stron czy przekrojów. Takimi sfer,ami czy przekrojami są więc w naszy,ch badaniach: gromada jako ,społeczna grupa lok,alna; struktura i życie rodziny wiejskiej; gospodarika i technologia; wspólczesny folJklor. Analizując każdy z tych zakresów życia i kultury mamy nadzieję uzysk'aniaz tych Ikilku uzupełniających się str,on właściwego poglądu na istotne, typowe cechy dzisiejszej społeczności lokalnej. Tak więc w temacie "gromada" będzie ujęta analiza kategorii społeczno~kulturowych mies2'Jkańcówbadanej wsi, urwarstwieni,a i w ogóle strul1<:turyorganizacji społecznej społeczności lokalnej, z uwzględnieniem grup regionalnych, tak typowych dla Ziem Zachodnich. Wystąpią tam swoiste procesy integracji i dezintegracji społecznej, zmieniające się wartościowania społeczne, tendencje i dążności i w związku z tym konkretne normy współżycia społecznego oraz wzory społeczno-lkulturowe. Znajdą też tam swoje miejsce 'talkie zagadnienia, jalk: instytucje życia zbiorowego, własność społeczna i zbiorowe akcje na rzecz gromady, wpływ polity,ki 'administracyjnej na życie i współżycie zbiorowe. ustosunkowanie się gromady jako grupy społecznej do innych gromad i grup wyższego rzędu itd. W ramach zaś współżycia gromadzkiego wystąpi jasno społeczna funkcja wartości tradycyjnych. że ten nowy model ani nie został expressis verbis wyraźnie sformułowany i omówiony, ani też ściśle stosowany. Dyskusja zatem powinna się nad tym zagadnieniem rozwinąć. 16 Stare i nowe w kulturze wsi koszalińskiej, pod red. J. Burszty, Poznań 1964. �160 JÓZEF BURSZT A W sferze zatY'tułowanej "rodzina" spotykamy również obszerny kompleks zjawisk tradycyjnych i współczesnych o charakterze zarówno czysto społecznym jak i kulturowym. Wystąpią tu: zagadnienia struktury rodziny, za;sady doboru małżonków, strulktura pokrewieństwa i powinowactwa, sprawy podziaŁu dochodu, prawo oficjalne a zwyczajowe, zagadnienia etyki i religii, w-wry życiowe rodziców a dążności i ideały młodego pdkolenia; w rytmie czasu żyda rodzinnego ujaw:ni się właściwa fu!1k'cja zwyczajów i obrzędów oraz magia pmktykowana w odpowiednich sytuacjach, a także zasady współżycia sąsiedzkiego. W życiu domowym wystąpią 'też tradycyjne umiejętności techniczne oraz upodobania estetyczne - itd. Wydzielamy też odpow,iedni dział gospodaTIki i 'technologii nie tylko ze względu na zagadnienia ergologii i typologii, ale także z r.acji szerokiej sfery społecznej z tym działem związanej. Przecież w łączności z techniką pracy domowej, r,olnej, hodowlanej, rzemieślniczej i innej wystąpią np. zasady dzierżenia własności, organizacja pracy indywidualnej, rodzinnej, Wlspółpracy sąsied;cl{iej i zespołowej; malejący ale jeszcze szeroki margilnes tradycyjnej wiedzy i wierzeń z jednej, a powiększający się zakres wiedzy Iksiążkowej i postępu z drugiej strony itd. A zmów dział nazywany roboczo "folklorem" jest tu w istocie czymś znacznie S'zerszymniż to 'Się w £'olklorystyce po'jmuje. Są to w ogóle te wszystkie słowne formy wspÓ'łży;cia międ'zyludzkiego służące nie tyle porozumiewaniu się, co uprzyjemniWliu tego współżycia w jego spontanicznych, tradY'cyjnych i zorganizowanych postaciach, 'a także wyrażające stosunek do świata zewnętrznego. Występują tu formy: od tradycyjnych pieśni śpiewanych w pewnych okazjach czy mowy wiąZJanej, poprzez róime aktualne, a mające pewną formę 'artystyczną zwroty itd. Sytuacjami, w iMórych te formy £'olklm-ystycZJl1ewystępują, są np.: spotkania się osób, swobodne rozmowy, spotkania towarzyskie, zebrani'a, uroczystości obrzędowe itp. W z;wią;cl{uz tymi sytuacjami wystąpi zag'adnienie czasu wolnego i form jego wykorzystania. Życie społeczne w gromadzie, obserwowane ,od strony tego aktu1al:negoi funkcjonalnego folkloru, nabiera zgoła nowych 'zabarwień. Podany wyżej podział tematyczny nie jest pomyślany jako wzór do upowszechnienia i naśladoWlania. Wynikł on po części ze względów roboczych, gdy:ż w stałym zespole badawczym jest naJs tylko pięć osób. W samym opracolWaniu zebranych ma'1;eria'łów tych podziałów tematycznych może być więcej. Nie o to też w tej chwili chodzi. Nam ZJależy tylko na tym, aby w badaniach terenowych mających uchwycić aktualne życie społeczności lokalnej i jego stronę kulturową, mieć ogólne dyrektY'wyobserwacji, idące po linii wSipółczesnyC'htendencj1imetooołogicmlych. �Dwa m.odele etnogTajicznej TI"'Lonogra/ii wsi 161 Jesteśmy też przekonani, że tą drogą zdołamy lepiej uchwycić zjawiska współczesności, niż to jest możliwe w tradycyjnym wwrze badań etnograficznych. Ta próba naszych badań uwzględnia więc postulaty strukturalnego poglądu na kulturę (w znaczeniu strukturalizmu empirycznego, a nie modelu abstrakcyjnego ClauJcleLevi-Straussa) i usiłuje spełniać te metodologiczne wymagania. IV Można by teraz, na z.akończenie, poczynić :kilka przeciwstawień obu tych modeli celem uwydatnienia ich istotnych właściwości. Pierwszy z nich można by słusznie nazwać modelem t r a d y c Y jn y m, drugi współczesnym. Tradycyjnym nie tylko dlatego, że stosowany jest on tradycyjnie i niemal bez zmian od szeregu dziesięcioleci, ale też - i to głównie - z tego względu, że dostosowany jest on do opisów właśnie kultury tradycyjnej, tej, która na większości terenów polskich jest ZJawarta raczej już tylko w tradycji pamięciowej ludzi, dawnych "nosicieli" tej kultury. Za pomocą więc schematu tego modelu dochodzi się do historycznej rekonstruJkcji kultury badanej społeczno.ści lokalnej (wsi, regionu) nie tyle w jej zwartym i jednolitym obrazie, ile w jej ,pojedynczych elementaeh czy grupach elementów. Model ten pozwala właśnie na wręcz swobodne zajmowanie się wszelkimi szczegółami Ikażdego z elementów kulturowych zwłaszcza od strony formy i Wiszelkich ·odmian tej formy, umożliwia grupowanie obok siebie tych odmian zarówno w u1kładzie typologicznym jak przestrzennym, jak też wreszcie ułatwia dowolne, ogranicz.one tylko możliwościami źródłowymi, cofanie się wstecz w śledzeniu zmian danego elementu kulturowego w przeszłych etapach rozwoju. Wszelkie jednak stwierdzenia odnośnie tych elementów i ich grup mogą mieć ,charakter raczej tylko twierdzeń typu historycznego że w danym miejscu i czasie istniał taki to a taki elemen't kulturowy czy grupy tych elementów. I właśnie nic ponadto. Bo chociaż łączy się pojedyncz,e elementy w grupy, to łączenie to ma charakter logiczny anie empiryczno-funkcjonalny czy strukturalny. W treściowym obrębie takiej monografii nie ma większej możliwości na stosowanie twierdzeń a wyższym stopniu ogólno'ści, a tym bardziej twierdzeń typu teore1tycz.n€,g0.A jeśli tak się czasem dzieje, to już na zasadzie innego postępowania myślowego, wykraczającego poza treściowe możliwości tego modelu monografii. Tradycyjny model monografii regionalnej reprezentuje więc typ elementarnych opisów poszczególnych dziedzin kul tury na pewnym terenie. typ określany niekiedy - właśnie w Szwecji - jako a n t yn -- T,lld. t. :l3. 191)9 �JOZEF BUHSZTA k war y c z n y. I talka też jest ist01na jego wartość jako właśnie uporządkowanego materiału źródłowego do dalszych badań typu już systematycznego czy syntetycznego. Można by dodać, że jest to-- zwłaszcza w warunkach europejskich - model anachroniczny; powstał i był stosowany gdy istniała pełna jeszcze kultura tradycyj na. podczas gdy dzisiaj obserwujemy zasadniczy rozpad tej ikultury. Drugi, w s pół c z e s n y model należało by odnieść nie tyle do wsi. co do społeczności lokalnej. Określenie bowiem "społeczność" implikuje bardziej określoną treść niż enigmatyczne: wieś. Zawiera się w nim pojęcie grupy społecznej na określonej przestrzeni, a więc ludzi z sobą taik powiązanych, że tworzą społeczność lokalną o pewnych systemach i wzorach zachowań itd. Pojęcie to implikuje też badanie przede wszystkim zachowal'1 ludzkich, a "obieiktywnych" elementów kulturo\vych (ikultury materialnej) dopiero w związku z tymi zachowaniami. I tu właśnie leży istotna w stosunku do poprzedniego modelu różnica. Otóż wszelkie "rekwizyty" tych zachowań, a więc elementy techniczno-materialne, tylko wtedy wchodzą bezpośrednio w zakres opisu i analizy, jeśli się ona z tymi zachowaniami i postawami ludzi bezpośrednio wiążą. Nie ma tu więc bezpośrednio miejsca na opisy tych rekwizytów jako faktów "samych w sobie"; a więc metoda typu filologicznego tak typowa dla modelu pierwszego - nie jest tu istotna. Zajmować się "filologicznie" t,aikimi pojedynczymi elementami oczywiście można, ale niejako na marginesie systemu opisowo-analitycznego, który jest tu inny. Właśnie sam typ analizy wyznaczony jest strukturalistycznym pojmowaniem przedmiotu badań, w którym części trzeba zawsze odnosić do całości. Z rHcji strukturalistycznego pojmowania przedmiotu badań i dostosowanej do tego analizy, poszczególne elementy życia społecznego i l<ultury społecznośd lo;kalnej uzyskują różne znaczenie, różną wagę znnczeniową. Niejako zatem automatycznie .znikają z pola widzenia relikty ·kulturowe nie odgrywające już w życiu żadn€j roli, gdy znów -- z drugiej strony - elementy nowe, przyjmujące się dopiero w społeczności mogą stać się ogniskiem zainteresowania społeczności i czynnikiem organizującym jej strukturę. Z istoty samej zatem model ten jest jak nnjbardziej adekwatny do chwytania zjawisk współczesnych i aktualnych· przeobrażeń społeczno-!kulturowych. Ponieważ zaś głównym przedmiotem obserwacji i badań są tu procesy i to charakteru szerszego, wykraczające poza obszar badanej społeczności, więc procesy typu ogólnego, ozy - na okreś[.onym etapie rozwoju - nawet powszechnego i ogólnoludzkiego, a analiza zmierza do uchwycenia ich "mechanizmu" przejmvia się-to w konseikwencji, w swoistej gradacji twierdzeń tu stosowanych czy uzyskiwanych, są też i tabe o szerokim zakresie ogól- �Dwa modele etnograficznej monografii wsi 1(;3 ności. Innymi słowy: model ten pozwala na uzyskiwanie w badaniu nawet małej społeczności twierdzeń typu teoretycznego, a więc określających pewne prawidłowości. JOZEF BURSZT A TWO MODELS OF MONOGRAPHS OF VILLAGES Sunlmary In Polish ethnography fl'Om old time established a specific pattern (model) of monographs of localities (villages) or monographs of ethnographic regions. It originates fnJm ethrwgraphic practice from the second half of the XIXth cen tury and established in between-war period. It bases on dealing the whole sphere of culture first into: material. social and mental (spiritual), and these again into smaller divisions and into single elements. Always in such a monograph the description begins with gathering (collecting, harvesting), social culture begins with the lJl'ith or the child and finishes on funeral customs - ect. The genesis of this type of a monograph - easier to be made even by amateur's - is to look for in rules of schematical evolutionism and positivistic tendences in science. This type is in consistent with the critical evolutionism in ethnology. The usefulness of this model depends at the bottom on documenting of cultural facts, and the degree of genel'alization is highly limited. So such monographs are rather materials to be used in further, but more systematic investigations. Presuppositions and methodological consequences of this model are the following: 1) culture is understand as a sum of loosely products. which may be framed in principals of 10,gical order; 2) all elements are equally treated and valued; 3) tendency to place beside each otiler old cultural elements, soon not functioning and relictic, with contemporary elemenh. and so exists danger of creating an unreal (anachronistic) cultural view; 4) the model does not be competend to .investigate contemporary culture and its changes. It may be called a traditional model. In tendency to work out another, contemporary modelof monographs of village~ the author presents its methodological base deriving from the holistic-structural vie\\' on culture: 1) culture is something more than a sum of its elements; 2) it is a struct urec] and runcLional whole with clefinide centers of configuration; 3) it is not set of from the point of produCib, but. fmm the point of peqple's behavior. The decomposition of culture understand in th1s manner may not be m·bitrary. but it has to be done appropriate to its ·'anatomy". Individual cultural elements are connected into cel'lain greatel' wholenesses, which may be called aspects oE culture. But each element and each aspect l1O.sto be always set about in connection \vith the: ,,-!Joleness. This other model of investigating local communities is actually used by a research collective of the Etl1l10graphic Chair from the University of Puznail in investigating some selected communities in the province of Zielona Góra. The model spoken about gives the possibility to present the actual state and changes in contemporary local communities. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/625ee0af790e7556ebe5a83d4aa1feff.pdf 510b820affffe37a60c539d987e83bd7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2093 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Subject The topic of the resource Kubary, Jan Stanisław (1846-1896) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1943 Title A name given to the resource Dwa nieogłoszone teksty o Janie Stanisławie Kubarym / LUD 1994 t.77 Description An account of the resource LUD 1994 t.77, s.223-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Wójcik, Zbigniew J. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, ANTONI KUCZYŃSKI Ośrodek Badali Wschodnich Uniwersytetu Wrocławskiego DWA NIEOGŁOSZONE JAN SZTOLCMAN t. 77, 1994 ZBIGNIEW J. WÓJCIK Muzeum Ziemi PAN Warszawa TEKSTY O JANIE STANISŁAWIE I KAZIMIERZ STOŁYHWO I JEGO RĘKOPISACH KUBARYM O KUBARYM W Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu pod numerem inwentarzowym 394 (dawniej 315) znajdują się dwa maszynopisy dotyczące Kubarego. Pierwszy z nich to dwustronicowa notatka napisana przez Jana Sztolcmana pt. Jan Kubary (wspomnienia), opatrzona pieczęcią proweniencyjną z napisem: Ze zbiorów śp. prof. St. Poniatowskiego, drugi - również dwustronicowy, ale pisany na innej maszynie - składa się z tekstu Kazimierza Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, oraz kilkuwierszowego zapisu informacyjnego z podpisem: Redakcja. Obydwa teksty znane były historykom nauki, a zwłaszcza Witoldowi Armonowi, autorowi życiorysu Kubarego w Polskim słowniku biograficznym 1, oraz Konradowi Wypychowi, badaczowi dokonań wybitnego podróżnika 2. Kwerenda publikacji Sztolcmana 3 i Stołyhwy4 zdecydowała o wprowadzeniu do tytułu niniejszej notatki słowa: nieogłoszone, choć - teoretycznie rzecz traktując - mogła się ukazać jej zmodyfikowana wersja o spotkaniu dwóch podróżników: Kubarego sławnego badacza Oceanii i Sztolcmana - niedoszłego absolwenta Cesarskiego Uniwersytetu Warszawskiego, jadącego do Peru. Pierwsze zdanie swej notatki Stołyhwo rozpoczął następująco: "Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (Uf. 1846 f. W Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) [.. T. Tym samym zapisał powstanie tego tekstu na przełom 1906 i 1907 roku. W przypisie powołał się jednak na tekst Ludwika Krzywickiego z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej, który został ogłoszony w 1908 roku. Notka informacyjna z podpisem: Redakcja - wskazuje, że Stołyhwo uzyskał dwa rękopisy Kubarego wraz z jego listem oraz fotografiami z papierów pozostałych po śp. prof. Karolu Jurkiewiczu 5, do którego trafiły W. Armon, Kuhary, w: Polski s/ownik hiogra./lczny. t. XVI, Wrocław 1971, s. 12. Por. m.in. K. Wypych, W cieniu fe. Śladami Jana Stanis/awa Kubarego, Wrocław 1969, ss. 180. J Por. ich spis umieszczony w artykule: J. Domaniewski, Jan Szloleman /854-1928, "Prace Państwowego Muzeum Zoologicznego", t. 8, z. 1, 1928, s. 23-48. 4 Por. zwłaszcza: A. Wrzosek, Bihlioql"a{ia amrop%gii polskiej do r. 1955 w/ącznie, Poznań 1959. 5 Karol Jurkiewicz (1822-1908), profesor mineralogii w Szkole Głównej i Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim, wybitny popularyzator, współpracownik miesięcznika "Przyroda i Przemysł", i innych periodyków warszawskich. I 2 �224 z redakcji warszawskiego czasopisma "Przyroda i Przemysł". Jurkiewicz zmarł 15 marca 1908 roku. Tym samym Stołyhwo pozyskał rękopisy K ubarego naj wcześniej w poł9wie tego roku i niebawem przystąpił do przygotowania ich dla czasopisma "Swiatowit", wydawanego i redagowanego przez Erazma Majewskiego. . Trudności finansowe zdecydowały, że w latach 1908-1910 "Swiatowit" nie ukazywał się. W tomie tego czasopisma wydanym w 1911 rok u nie ma wzmianki o zamiarze wydania tekstów Kubarego wraz z towarzyszącymi opracowaniami Sztolcmana i Stołyhwy. Ostatni z nich zaakcentował swoją opecność - jako autor i redaktor - w pierwszym powojennym tomie "Swiatowita", obejmującym lata 1924-1928. Włodzimierz Antoniewicz, redaktor periodyku, odnotował jednak, iż cztery rozprawy tomu autorstwa Benedykta Dybowskiego i Kazimierza Stołyhwy ukazały się także osobno w 1924 roku. W kolejnym tomie, z 1929 roku Antoniewicz ogłosił decyzję o zawężeniu profilu pisma do rozpraw ściśle archeologicznych 6, co jednocześnie pogrzebało myśl druku studiów etnograficznych Kubarego. Zresztą w 1921 roku Stołyhwo rozpoczął wydawanie, wspólnie ze Stanisławem Poniatowskim jako redaktorem dzieła etnologicznego, periodyku "Archiwum Nauk Antropologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego". Przytoczona wyżej pieczęć proweniencyjna na wspomnieniu Sztolcmana zdaje się świadczyć, iż rękopisy Kubarego, wraz z opracowaniami towarzyszącymi, trafiły do teki redakcyjnej Poniatowskiego w "Archiwum Nauk Antropologicznych". Zapewne i tym razem zabrakło środków na ich wydanie. Analiza treści różnych opracowań Poniatowskiego wskazuje, że nie sięgał on do rękopisów polskiego badacza Oceanii. Nie przesłał ich jednak do "Ludu", w którym umieszczał swe studia etnograficzne a także - obok Stołyhwy - polemizował z Janem Czekanowskim . Trafiły one tam później, gdy żył jeszcze inicjator ogłoszenia rękopisów polskiego podróżnika w czasopiśmie "Swiatowit". Kiedy Sztolcman pisał wspomnienie o Kubarym - trudno ustalić. Niewątpliwie było to już po śmierci badacza Oceanii. Pisze: "Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 r." Możemy się jednak domyślać, iż podając hamhurski adres Kubarego, chciał wskazać badaczom dokonań podróżnika na możliwość uzyskania w Hamburgu wielu ważnych informacji o jego pracy. Kubary i Sztolcman byli warszawianinami, a ponadto uczyli się - co prawda w różnych latach i na różnych wydziałach - w tej samej uczelni. Gdy spotkali się w 1875 roku w Hamburgu pierwszy z nich był już sławnym podróżnikiem, drugi - w tym roku po raz pierwszy zobaczył morze. Ich ledwie trzydniowe spotkanie zdecydowało o przyjaźni, którą przerwała śmierć Kubarego. Nie można się więc dziwić, iż przystępując do spisania swych wspomnień z podróży do Ameryki Południowej, wydrukowanych w 1912 roku, nie omieszkał ukazać związków Kubarego z przyrodnikami warszawskimi, skupionymi wokół Władysława Taczanowskiego w Gabinecie Zoologicznym 8. Por. "Światowit", L 13, 1929, s. VII-VIII. Por. "Lud", L 23, 1924 i L 24 z 1925 (dyskusja na margincsic opublikowancj przez Stanisława Poniatowskiego w 1924 roku książki pl. Podłoże rasowe kul/ur zasadniczych). 8 Władysław Taczanowski (1919-1890), zoolog i autor wiciu prac (zwłaszcza ornitologicznych). W warszawskim Gabinecie Zoologicznym pracował od 1855 roku tworząc ZCI1 ważną placówkę badawczą w skali światowej. 6 7 �225 Zresztą badacz Oceanii .drukując w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku swe Ohrazki z Wysp Zeylarskich na Oceanie Wielkim w 1870 roku znany był także w innych środowiskach skoro w ogłoszonym w 1874 roku tomie Enc~'klopedii o(jólnej wiedzy ludzkiej umieszczono o nim taką oto informaCJę: "Kubary (Jan) współczesny podróżnik, ur. około 1843 w Warszawie, uczęszczał na wydział medyczny w Szkole Głównej, którego nie ukończywszy, wyjechał do Niemiec i w r. 1869 przyjął na lat 5 obowiązki agenta domu bankiera Godeffroy i wysłany został na Ocean Spokojny w celu dostarczenia przedmiotów etnograficznych i przyrodniczych do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu. Od tej pory zwiedził znaczne części wysp należących do archipelagu Pelew, Mulgrawe i ~alick czyli tak zwane Wyspy Karolińskie, a oprócz tego wysp Samoa czyli Zeglarskich. Opis podróży swoich w języku niemieckim umieszcza w hamburskim czasopiśmie etnograficznym: "Journal des Museums Godeffroy". Ostatnią podróż w języku polskim, druk. w "Tyg. ill." na r. 1873, n. 288 i następ."9. Warszawska "Gazeta Polska" w numerze z 10(22) września 1875 roku w "Kronice miejscowej" umieściła inną, znaczącą informację: "Nasz Gabinet Zoologiczny wzbogacony został w tych dniach 30-tu okazami ptaków z Wysp Zeglarskich; nadesłał je do Warszawy p. Kubary, a zakupił do gabinetu hr. Konstanty Branicki 10. Pan Kubary podróżuje po dalekich morzach i zbiera wszelkie osobliwości etnograficzne i zoologiczne dla jednego z krezusów Germanii; część z nich przysłał matce do Warszawy, a w tej liczbie i po mienione ptaki. W nabytym dla Gabinetu zbiorze odznaczają się mianowicie gołębie pięknością kolorów; zdobią je barwy tak świetne i rozmaite, jakie dotąd tylko na papugach i kolibrach widywaliśmy. Prawdziwą zaś rzadkość gabinetową, typ oddzielnej rodziny, stanowi gołą b sowodziuby (Diduculus strigrostis)" 11. Powyższa notatka stała się impulsem do ogłoszenia w "Bibliotece Warszawskiej" w końcu 1875 roku artykułu Antoniego Wagi - przyrodnika z kręgu Gabinetu Zoologicznego - pl. O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuhareyv. Wskazał w nim na związki badacza Oceanii z krajem (m.in. uczestnictwo w 1875 roku we Lwowie w Zjeździe Polskich Lekarzy i Przyrodników, z referatem) oraz druk rozpraw w wydawnictwach hamburskiego Muzeum Jana Cezarego Godeffroy'a 12. Nie ukrywał swej fascynacji dokonaniami młodego warszawianina. Kubary z pierwszej wyprawy na wyspy Oceanii wrócił do Hamburga 31 maja 1875 roku. Referat na Zjeździe Przyrodników i Lekarzy we Lwowie przedstawił 21 lipca. Zapewne w końcu lipca lub na początku sierpnia był Encyklopedia \\'Gnego i Wfdrowca, <) o!JIilno wiedzy ludzkiej, wydana pod kierunkiem redakcji Tygodnika l/ustro- t. VIII, Warszawa 1874, s. 265-266. 10 Konstanty Branicki (1824-1884), mecenas nauk przyrodniczych, współtwórca warszawskiego Gabinetu Zoologic7.llego. II "Gazela Polska", Nr 208 z 10(22) września 1875 roku s. 2; Kubary prawdopodobnie sam przywiózł okazy, które za radą Taczanowskiego zakupił Branicki, chcąc w len sposób udzielić wsparcia malce podróżnika. 12 A. W., O zasłudze naukowej ziomka naszego Kuharego, "Biblioteka Warszawska", 1875, l. 4, s. 226-230; prawdopodobnie Waga - autor tej notatki - uczył Kubarego przedmiotów przyrodniczych w gimnazjum w Warszawie, a później ułatwił mu kontakt z Taczanowskim. 15 - Lud t. LXXVII �226 w Warszawie, osobiście przywożąc okazy ptaków 13, o których pisano w"Gazecie Polskiej" i w "Bibliotece Warszawskiej". Wtedy również Taczanowski uzgodnił termin spotkania badacza Oceanii ze Sztolcmanem w Hamburgu. Po latach badań w Ameryce Południowej Sztolcman tak o tym pisał: "W 1872 r. wstąpiłem na Uniwersytet Warszawski, obierając sobie za cel swoich studiów nauki przyrodnicze, jako najbardziej odpowiadające moim planom. Wkrótce też poznajomiłem się z ówczesnym kustoszem warszawskiego Gabinetu Zoologicznego, śp. Taczanowskim, u którego stałem się codziennym gościem, a następnie rodzajem pomocnika w porządkowaniu zbiorów entomologicznych. Wolne od lekcji uniwersyteckich chwile spędzałem w pracowni naszego uczonego, oddając się jednocześnie z zapałem preparowaniu ptaków; przewidywałem bowiem, że mi ta sztuka w przyszłości potrzebną będzie. W pracowni Taczanowskiego koncentrowały się wówczas wszystkie prace polskich ówczesnych podróżników. Znany nasz podróżnik śp. Konstanty Jelski 14, po pięcioletniej eksploracji Gujany Francuskiej, zajmował się właśnie badaniem środkowego Peru, które tak znakomity rezultat wydało, a bogate kolekcje jego nadchodziły od czasu do czasu do Muzeum warszawskiego. Jednocześnie trzech dzielnych podróżników, a mianowicie dr Benedykt Oybowski 15, późniejszy profesor Uniwersytetu Lwowskiego, oraz dwaj jego towarzysze, śp. Wiktor Godlewski 16, Michał Jankowski 17, badając z niezwykłą korzyścią Syberię, posunęli się aż poza Amur, skąd posyłali od czasu do czasu cenne kolekcje zoologiczne. P. Jan Kubary, warszawianin, bawił podówczas na Wyspach Karolińskich, a choć kolekcje przez się zebrane przesyłał do Muzeum Godeffroy'a w Hamburgu, niemniej jednak z Taczanowskim w ciągłej korespondencji pozostawał. Oprócz tego pracownia naszego kustosza była zawsze punktem zbornym dla wszystkich podróżników, zwiedzających Warszawę. Tu poznałem obu hrabiów Branickich (Konstantego i Aleksandra) 18 dziś już nieżyjących, niestety! a których podróże po Afryce Północnej, Azji Mniejszej i Kaukazie dostarczyły niemało przybytków warszawskiemu gabinetowi. Wiadomo nadto. że koszta podróży Jelskiego po Ameryce Południowej ponosił ze szlachetną bezinteresownością hl'., Konstanty Branicki. U Taczanowskiego poznałem też znakomitego badacza Srodkowej Azji, wówczas pułkownika, a później genera13 K. Wypych w artykule Życie i zasluqi naukowe Jana Slallisluwu Kuhareqo, umieszczonym w "Studiach i Materiałach z Dziejów Nauki Polskiej" Scr. C. z. 13, 1968, na stronic 77 podał. że badacz Oceanii uzyskał od ambasadora Rosji w Hamburgu pozwolenie na przyjazd do kraju z możliwością powrotu na Zachód. Podczas pobytu Kubarego w stolicy raczej nic doszło do jcgo spotkania ze Sztolcmanem. '4 Konstanty Jelski (1837-1890), zoolog, podróżnik, od 1865 roku pracowal w Gujanie Francuskiej skąd przysłał okazy fauny do warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. W latach 1869-1874 kontynuował te prace na koszt Konstantego Branickicgo. 15 Benedykt Dybowski (1833-1930), zoolog, zesłaniec, od 1884 roku profesor w Uniwersytecie Lwowskim. 16 Wiktor Godlewski (1831-1900), badacz przyrody (zwłaszcza Bajkału) Syberii i Dalekiego Wschodu, towarzysz prac Benedykta DybOlvskiego oraz współpracownik Taczanowskiego w warszawskim Gabinecie Zoologicznym. 17 Michał Jankowski (1843 lub 1844-1912), kolekcjoner j przyrodnik, badacz Dalekiego Wschodu (zwłaszcza okolic Władywostoku). 18 Aleksander Branicki (1821-1877), mecenas nauki, kolekcjoner okazów przyrodniczych. podróżnik. �227 ła Przewalskiego 19, który świeżo powrócił był właśnie z pierwszej wyprawy swej do Tybetu Północnego" 20. W dalszym ciągu swej relacji Sztołcman wspomniał, że w połowie 1874 roku Jelski powiadomił Branickiego o podjęciu pracy w służbie rządu Peru. Zwolnione przez niego miejsce zdecydował się zająć Sztołcman. Warszawę opuścił 24 sierpnia 1875 roku, udając się pociągiem przez Berlin do Hamburga. T u przy pomocy Kubarego, uzupełniał zaopatrzenie swej wyprawy. Opisał to zresztą nader krótko: "Przejechawszy przez Berlin, stanąłem d. 25 sierpnia w Hamburgu, gdzie bawił podówczas wspomniany powyżej badacz Wysp Polinezyjskich [l], Jan Kubary, u którego też zamieszkałem. Kubary wrócił był dopiero co z pierwszej swej wyprawy do Polinezji [I], a odpocząwszy nieco, szykował się do drugiej, bogaty zapasem wiedzy i doświadczenia. Pomimo własnych zajęć i masy interesów, poświęcił mi zupełnie trzy dni, jakie w Hamburgu spędziłem, ułatwiając mi z serdeczną gotowością zakup rozmaitych przedmiotów, niezbędnych do przyszłej mojej wyprawy. Część zaś wolnego czasu poświęciliśmy na zwiedzenie Ogrodu Zoologicznego i innych ciekawości Hamburga. Załatwiwszy sprawunki wsiadłem 28-go sierpnia na mały parowiec angielski "Virgo", kursujący między Hamburgiem a Londynem. Pożegnawszy Kubarego, który mnie na statek odprowadził, położyłem się natychmiast spać, nie czekając odejścia parowca, co mogło nastąpić nie wcześniej jak o godzinie l2-ej w nocy, wraz z przypływem morza" 21. Kubary, po zawarciu nowej umowy w końcu września 1875 roku, opuścił Hamburg kilka miesięcy później 22. Z przywiezionych przez niego do Europy okazów etnograficznych i przirodniczych ocalały nieliczne (m.in. w Instytucie Zoologii PAN w Warszawie 3 oraz Museum fUr V6łkerkunde w Lipsku)24. Mikołaj Przewalski (1839-1888), o jego związkach z Taczanowskim patrz: Z. Wójcik, Przewalski IV Warszawie, "Czasopismo Geograficzne", t. 59, 1988, s. 324-326. 20 J. Szto\cman, Peru. Wspomnienia z podróży, t. l, Warszawa 1912, s. 1-2. '1 Jilln:e, s. 5. 22 Por. K. Wypych. Życie i zas/u?!i Jana Stanisława Kubarego, s. 78. 13 W. Stawiński, Kuharv Jan Stanis/all', w: Słownik hi%gów po/skich, pod red. S. Feliksiaka, Warszawa 1987, s. 308. 24 K. Wypych, Życie i zasługi JlIIllI Stanisława Kubarego, s. 77. W Archiwum Naukowym PTL wc Wrocławiu zaehowaly sil( dwa pisma z 1953 roku (bez sygnatury) nawiązujące poniekąd do sprawy zbiorów pozostałych po K lIbarym. Pierwsze z nieh to pismo przewodnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych PRL z 30 maja 1953 roku anonsujące pismo przekazane przez Misję Dyplomatyczm, NRD w Warszawie, drugie - na papierze firmowym Museum fUr Volkerkunde Leipzig wysłane zostało 29 kwietnia 1953 roku. Oto jego treść: ..Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Pos na n CI. Fredry 10 [lIp. Oetr.: Schr. 1529/53 vom 20.4.1953 .. Auf lhre Anfrage h.:ilen wir Ihnen mit, dass wir aus del' Sammlung Godeffroy nul' die Objektc erworbcn haben, und zwar nicht durch Zuweisung, sondern durch Kauf. Leider hat das Museum seinerzeit nicht Gelegenheit gehabt, die Manllskripte und Briefe des Forschers Kubary zu erwcrben. Da anzunehmen ist, dass Sie durch das M useum fUr Volkerkunde in Hamburg Auskunft libel' den Verbleib der von Ihnen gewlinschten Literatur Kubary's erfahren konnen, empfehlen wir Ihnen, sich dorthin zu wenden (Hamburg 13, Binderstr. 14). NatlirIich ist es moglich, dass sich noch einiges in Privatbesits befindet odeI' dass durch die schweren Verwlistungen Hamburgs im Krieg vielcs verloren gegangen is!, was wir nicht hoffen. Das Journal des Museums Godeffroy konnte 19 .\-{iko/aj �228 W zbiorach Antoniego Wagi ocalał - przechowywany obecnie w Archiwum Naukowym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (sygn. I-Og. 9/29) rękopis Porównawcze przyczynki do kilku dialektów Oceanii, spisany w styczniu 1874 na Ponape, który Kubary miał przesłać temu przyrodnikowi25. Porównanie wyżej przedstawionego wypisu z książki Sztolcmana pl. Peru. Wspomnienia z podróży z treścią notatki dotychczas nie ogłoszonej wskazuje, iż wysłannik Branickich do Ameryki Południowej zapamiętał i - zapewne na prośbę Stołyhwy - spisał bardziej pogłębiony wizerunek badacza Oceanii. Sztolcmana uderzył np. tatuaż na ciele Kubarego, zdający się wskazywać na jego próby - także zewnętrzne - wtopienia się w społeczność wyspiarską Pacyfiku (tatuażu tego nie widać na fotografii podróżnika wykonanej podczas jego pierwszej wyprawy)26. Na inną osobliwość zwrócił uwagę - zafascynowany zresztą twórczością Kubareg027 - Ludwik Krzywicki. Odnotował on we wspomnieniu poświęconym podróżnikowi, że największym osiągnięciem Kubarego było rozwikłanie skomplikowanej więzi społecznej Tongańczyków. Pisał m.in.: ,,[ ... ] Jan .Kubary; nasz rodak, o którym może to i owo jest wiadome naszemu krajowi, ale wątpię czy u nas pojęto dostatecznie całą wartość poszukiwań jego. Etnograf ów, który świeżo spocz<l! gdzieś w ziemi na jednej z wysp Karolińskich, cieszył się rozległym imieniem w świecie naukowym, choć nie takim, na jakie zasłużył (... ). Studia naszego ziomka nad społecznymi urządzeniami wyspy Mortlik lub Ponape, archipelagów Epońskiego i Pelauskiego, są przyczynkiem do nauki, który pozostanie na zawsze,,28. Przy tym - jak to Krzywicki - opatrzył swe wspomnienie ploteczką: "O życiu jego na Karolinach dobiegały wiadomości bardzo niedokładne, przedstawiające go jako skończonego oryginała. Twierdzono, że zdziczał, przynajmniej prof. Luschan na jednym z wykładów w Muzeum Etnograficznym berlińskim, żartował, że rodak nasz zbudował gniazdo na palmie i tam przebywa z żoną swoją, czystej krwi Pelauczanką. He było prawdy w tym żarcie, nie umiem powiedzieć" 29. Zarówno Sztolcman jak i Stołyhwo znali przedstawione wyżej (powielane zresztą w różnych artykułach) wypowiedzi Krzywickiego. Pierwszy z nich nie nawiązał do nurtu plotkarskiego ze wspomnienia socjologa. Sto!yhwo zaś zaczerpnął z jego dwóch artykułów (z "Biblioteki Warszawskiej" i z Wielkiej encyklopedii powszechnej ilustrowanej) tylko informacje o istotnym znaczeniu dla zaprezentowania dokonań badacza Oceanii. mi:iglicherweise der Ferhleihe in der Universitiitsbibliothek Leipzig verhanden sein. Sic mussen es auf dem Wege durch die dortige Universitiits-Bibliothek anfordcrn lassen. Hochachtungsvoll ! podpis (Dr. Siegbert Hummel)". Dodajmy, że w cytowanym opracowaniu o życiu i zasługach naukowych Kubarego Wypych powołuje się na pismo dyrektora tego Muzeum H. Damma z 1965 roku, w którym zaznaczono. iż z nabytków po licytacji Muzeum Godeffroy'a do Museum rur Vi:ilkerkunde w Lipsku trafiły różne okazy, w tym z oznaczeniami Kubarego (sygnatury: Mi: 1297- UOO i Mi: 1330). 25 K. Wypych, Życie i zasługi naukowe Jana Stanisława Kuhare!Jo, s. 78 i 98. 26 Por. K. Wypyeh, W cieniu fe. Śladami Jana Stanisława Kuhare!Jo, Wrocław 1969 oraz rysunek (niewątpliwie z tej fotografii) umieszczony w "Tygodniku Ilustrowanym" w 1873 roku. 27 Por. L. Krzywicki, Ustrój społeczny II ludów pierwotllych, "Prawda", r. 6, 1886, s. 202-205. 316-318, 329-330. n L. Krzywicki, Jan Kuhary ijego poszukiwania, "Biblioteka Warszawska", 1897, l. 2. s. 163. 29 Tamże, s. 169-196. �229 Z treści przedstawionej niżej notatki Stołyhwy nie wynika jednoznacznie czego dotyczyły rękopisy Kubarego nadesłane przez autora do czasopisma "Przyroda i Przemysł", które w 1908 roku odnaleziono w papierach pozostalych po Karolu Jurkiewiczu. Sądzimy, że były to opracowania, o których niedoszły ich wydawca pisał: ,,[ ... J posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana". Drugi z tych artykułów, z rękopisu zachowanego w Archiwum Naukowym PTL we Wrocławiu, został ogłoszony w czasopiśmie "Lud" w 1962 roku. W tymże archiwum znajduje się ponadto rękopis opracowania Wyspa Jap oraz Z podróży po Mikronezji (Notaty zebrane w latach J870-1880)30. Sądząc z dostępnych bibliografii przedmiotu wymienione opracowania - zapewne w zmodyfikowanej formie - ukazały się w zagranicznych periodykach specjalistycznych. Rzecz zrozumiała, że ogłoszenie rękopisów polskich Kubarego stanowi pilną potrzebę31. Nadesłane do redakcji czasopisma "Przyroda i Przemysł" rękopisy Kubary opracował w 1880 lub na początku roku następnego (przyczynek o wyspach Anachorites pisał na Ponape w 1880 roku). Dotarły one zatem do Warszawy wówczas, gdy już ogłoszono upadłość pisma 32. Jurkiewicz i inni przyrodnicy warszawscy wybrali niektóre fragmenty opracowań badacza Oceanii i wydrukowali je w różnych periodykach w 1882 roku: we "Wszechświecie", "Ateneum", "Wędrowcu", "Tygodniku Ilustrowanym". Wymienione przez Stolyhwę dwa opracowania trafiły do zbiorów Jurkiewicza, gdzie zostały odnalezione dopiero po jego zgonie. Podjęta w 1908 roku przez Stołyhwę próba wydrukowania odnalezionych rękopisów Kubarego nie zakOllczyła się powodzeniem. Rękopisy te, wraz z własną notatką oraz wspomnieniem Sztolcmana, trzymał w Pracowni Antropologicznej Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, przekazując je w okresie międzywojennym Stanisławowi Poniatowskiemu, redaktorowi Działu Etnologicznego "Archiwum Nauk Antropologicznych". Tam rękopisy pozostały bodaj do 1942 roku. Wkrótce po aresztowaniu Poniatowskiego przez Gestapo rodzina etnografa przerzuciła ważniejsze rękopisy i dokumenty do Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego. Tam szczęśliwie przetrwały gehennę powstańczą stołicy. W 1945 roku podzielono je na dwie grupy: jedną przekazano do Działu Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego, a drugą - w tym prace Poniatowskiego przygotowane do druku oraz rękopisy Kubarego - za pośrednictwem o. Edwarda Bulandy SJ przekazano do Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 33. Krzywicki we wspomnieniu poświęconym Kubaremu, ogłoszonym w 1897 roku w "Bibliotece Warszawskiej" podkreślił, iż jego artykuły umieszczone w prasie polskiej nie mają wartości naukowej. Nie podzielamy tego sądu. Por. K. Wypych, Życie i zas/uyi naukowe Jana Stanis/awa Kubarego, s. 98. Fragmenty nie ogłoszonego dotychczas rykopisu Kubarego ukażą się w książce Antoniego Kuczyńskicgo pl. Polskie opisanie .5wiata (w druku). 32 Por. Z. Kmicik, Czampisma naukowe, w: Prasa polska w latach 1864-19/8, Warszawa 1976. s. 104. 33 Por. E. Bulanda, Pami{'ci wyhitneyo etnologa polskiego prof dr. Stanis/awa Poniatowskiego, ..Lud'· t. 36 za lata 1939-1945, Lublin 1946, s. 19-32; J. Rosen-Przeworska, Poniatowski Sr.anislaw, w: Polski s/ownik hioqra/iczlly, t. 25, 1982, s. 489; D. Kamolowa, Zbiory rękopisów whibliotekach i l1Iuzeacll w Polsce, Warszawa 1988, s. 275 i 343. 30 31 �230 Badacz Oceanii był Polakiem i w języku polskim przelewał na papier swe myśli w formie najpełniejszej. Do matki, Niemki z pochodzenia, przecież pisał wyłącznie po polsku. Z tego względu należałoby pilnie podjąć starania o edycję wszystkich opracowań Kubarego (rękopiśmiennych oraz drukowanych w XIX i XX wieku) w starannej oprawie warsztatowej, na wzór przedsięwzięcia edytorskiego jakie realizowane jest na rzecz scalenia dorobku Bronisława Piłsudskiego 34. Zachowane rękopisy badacza Oceanii, podobnie jak przedstawiona niżej notatka wspomnieniowa Sztołcmana, stanowią pierwszorzędne źródło do dziejów nauki światowej. Szkic Stołyhwy pt. Jan Stanislaw Kubary, rzecz zrozumiała, takiej wartości nie ma. Jest jednak przykładem doniosłej inicjatywy ratowania tego wszystkiego co dokumentuje dokonania wielkiego podróżnika i humanisty. To dzięki zabiegom Stołyhwy Sztolcman przywołał swe wspomnienia o Kubarym, a rękopisy naszego rodaka zostały złożone u ludzi doceniających wartość źródeł do dziejów nauki. Dzięki Stanisławowi Poniatowskiemu i jego rodzinie rękopisy te uratowały się podczas wojny w Warszawie, a po wojnie oddano je do najbardziej właściwej skarbnicy: Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Opracowania Sztolcmana i Stołyhwy o Kubarym 1. JAN KUBARY (wspomnienia) 1 Nazwisko Kubarego po raz pierwszy odbiło się o moje uszy, gdym w 1872 roku wstąpił na Uniwersytet Warszawski i bezpośrednio potem, poznajomiwszy się z Taczanowskim, zaczął uczęszczać do jego pracowni. Tu bowiem koncentrowały się wszystkie wiadomości o ruchach i działaniach naszych nielicznych wprawdzie, ale już wówczas znanych po szerokim świecie podróżników. Przyświecał im wszystkim swym przykładem o niestrudzonej działalności i energii Benedykt Dybowski, który w gronie swych towarzyszy - Wiktora Godlewskiego, Parvex'a 2, a później Jankowskiego prowadził tak owocne badania [Syberii 3] oraz Jeziora BajkaIskiego. Na drugiej półkuli tymczasem Jelski przebywszy z górą trzy lata w zabójczym klimacie Gujany Francuskiej, rozpoczął właśnie eksplorację Kordylierów peruwiańskich, która przysporzyła Redaktorem tej edycji jest Alfred Majewicz. Maszynopis. 2 strony formatu A4. Z lewej strony u góry piecz,<eie proweniencyjne: 1 - Ze zbiorów śp. prof. SI. Poniatowskiego, 2 - Archiwum PTL, nr inwent. 315 (pieczęć przekreślona), 3 - Archiwum PTL, nr inw. 394. Pisownia tckstu po zmianach wprowadzonych w 1936 roku. Liczne literówki. Na s. 1 słowo: "zabujczym" podkrcślono ołówkiem i tą samą ręką postawiono na marginesie znak zapytania. W notkach wydawców ograniczono si,< głównie do informacji o osobach nie wymienianych w tekście wprowadzającym. 2 Alfons Parvex (1833 - po 1890), ornitolog, sybirak, współpracownik warszawskiego Gabinetu Zoologicznego. 3 W podstawie brak słowa, które wprowadzili wydawcy w nawiasie prostokątnym. 34 I �231 nauce tyle nowych form zwierzęcych. Tutaj w tej pełnej dla mnie wspomnień pracowni Taczanowskiego, poznałem obu braci Branickich, Konstantego i Aleksandra, którzy hojną dłonią wspomagali wzrost naszego ówczesnego Gabinetu Zoologicznego, odbywając zarazem wycieczki eksploracyjne do Egiptu, Algieru lub na Kaukaz, starając się mieć zawsze ze sobą którego z przyrodników polskich - raz Wagę innym razem Taczanowskiego, to znów dra Dziedzickieg04. U Taczanowskiego poznałem znakomitość wszechświatową, ówczesnego pułkownika Przewalskiego, a później Szolc-Rogozińskiego 5, Kalinowskiegof" Siemiradzkiego 7 i tylu innych. Kubary odbywał wtedy właśnie swą pierwszą podróż na wyspę Pamoa i choć na obcym żołdzie (był korespondentem słynnego bogacza hamburskiego, Godeffroy) nie zrywał stosunków z ojczyzną, prowadząc stałą korespondencję z Taczanowskim, drem Sznablem 8 i z profesorem Wrześniowskim 9. Znali go oni wszyscy osobiście i przez nich dowiedziałem się o niektórych szczegółach jego życia. Kubary był studentem Szkoły Medycznej la, która jak wiadomo przestała istnieć z chwilą wybuchu powstania 1863 roku. Kubary wyemigrował w 1868 roku i jeżeli mnie pamięć nie myli, opowiadano mi, że nie mając pieniędzy na podróż koleją, poszedł do Berlina piechotą, a stamtąd dostał się już do Hamburga, gdzie wstąpił jako prosty robotnik do pracowni Godeffroy, bogatego armatora (właściciela 25 statków handlowych), który jako miłośnik nauk przyrodniczych, założył bogate muzeum zoologiczne i etnograficzne, utrzymując w różnych częściach świata własnym kosztem pięciu korespondentów, aby ci zbiorami swymi wzbogacali tak świetnie postawioną instytucję. Godeffroy poznawszy zdolności i niepoślednią wiedzę przyrodniczą Kubarego, zaproponował mu posadę korespondenta muzeum i wtedy nasz wędrownik udał się bodaj pod koniec 1869 roku na wyspy Pelew, a następnie po trzech latach pobytu pojechał na wyspy Samoa, skąd powrócił w maju 1875 roku do Hamburga. W tym czasie szykowałem się już do podróży mej do Peru, za radą więc Taczanowskiego zdecydowałem się jechać na Hamburg, Londyn i Liverpool. W sierpniu 1875 roku udałem się do Hamburga, zaproszony tam przez Kubarego, który obiecał mi ułatwić wszelkie zakupy. Zajechałem więc tam do domu pp. Hage, u których mieszkał Kubary. Tam przyjął mnie nader serdecznie i ulokował w pokoju na facjatce, skąd schody prowadziły do jego pokoju. Kubary był to człowiek nieco poniżej średniego wzrostu, ciemny brunet o włosach kędzierzawych, zdradzających jego południowe pochodzenie, o czarnych przenikliwych oczach, ale otwarcie i poczciwie patrzących. Zaraz po 4 Henryk Dziedzicki (1847-1921), entomolog, lekarz, w 1873 roku brał udział w wyprawie Branickiego do Afryki Północnej (Egipt, Nubia). 5 Stefan Szolc-Rogozillski (J 861-1896), podróżnik, od 1882 roku prowadził eksplorację w Afryce. 6 Jan Kalinowski (ok. 1860-1941), kolekcjoner okazów fauny w północno-wschodniej Azji (z Dybowskim) i Ameryce Południowej. 7 Józef Siemiradzki (1858-1933), geolog, w latach 1882-1883 razem z J. Sztolcmanem prowadził eksploracj.,: w Ameryce Południowej, później profesor paleontologii w Uniwersytecie Lwowskim. B Jan SznaIJI (lli39-1917), lekarz, entomolog. 4 August Wrześniowski (1836-1892), zoolog, następca Dybowskiego w Szkole Głównej w Warszawie. 10 Skrót myślowy. Hył to Wydział Lekarski Szkoły Głównej. �232 poznaniu go spostrzegłem, że ma ręce tatuowane po same pięści, a gdym razu pewnego przyszedł rano do ~ego pokoju, kiedy jeszcze w łóżku leżał, gdy zeń wstawał, zauważyłem, że ma i całe nogi tatuowane z czego wnosiłem, że jest na całym ciele pokryty tatuowanymi rysunkami, com zaraz potem stwierdził, gdy mu się koszula na piersiach odchyliła. Cały trzydniowy czas mego pobytu w Hamburgu Kubary towarzyszył mi wszędzie, pokazując miasto, Muzeum Godeffroy, załatwiając ze mną sprawunki. A gdym odjeżdżał do Londynu, odprowadził mnie na statek, żegnając serdecznie i dając mi rady doświadczonego podróżnika. Pozostawił mi wrażenie człowieka dobrego i serdecznego. Następnie pisałem do niego list z Tumbezu (Peru) w październiku 1876 roku, na co otrzymałem odpowiedź z wyspy Ruk (Karoliny) aż po trzech latach. Ostatnią z nim korespondencję przeprowadziłem w 1894 roku, kiedy już bawił na Nowej Gwinei, stąd też pochodzi ostatni list jego z Konstantinhafen z datą 2 lipca 1894 roku. Zdaje się, że wkrótce potem śmierć zabrała tego dzielnego i niestrudzonego podróżnika. Matkę Kubarego widziałem kilkakrotnie u Taczanowskiego, dokąd przychodziła od czasu do czasu zapytać o wiadomości o synie. Była to osoba niskiego wzrostu, dość otyła. Po polsku mówiła z silnym akcentem niemieckim. Adres p. Karola Hoge w Hamburgu był: Hamburg, Eimsbiittel Schiiferskampallee, Petersens Passage N° 1. ( -) Jan Sztolcman 2. JAN STANISŁAW KUBARY! Dwanaście lat upłynęło od chwili, gdy w dali od ziemi, która go wydała, zmarł Jan Stanisław Kubary (ur. 1846 r. w Warszawie, um. 9 października 1896 r. na wyspie Ponape) - jeden z naj wybitniejszych etnografów - nie tylko polskich, lecz całego świata a. Kubary rozpoczął studia na lekarskim wydziale Szkoły Głównej w Warszawie, lecz zdaje się, iż w związku z wypadkami 1863 zmuszony był kraj opuścić. W r. 1869 przyjął obowiązki ajenta domu handlowego J. C. Godeffroy w Hamburgu, działającego w obrębie Oceanu Spokojnego. Kubary podjął się dostarczenia dlań materiałów etnograficznych. W ciągu lat 1869-1874 prowadził on studia w obrębie Mikronezji, poczem jako preparator osiedlił się na 1 Maszynopis. 2 strony formatu A4. U góry dwie pieczęcie proweniencyjne - jedna jak w tekście Sztolcmana przekreślona, druga z napisem: Archiwum PTL. Nr inw. 394. Na marginesie na s. 1 na wysokości nazwy Neu-Pommern, napisano na maszynie znak zapytania a pod nim słowa: Nowego Pomorza. U dołu tej strony przypis Stołyhwy z liczbą l, którą zamieniono w niniejszej edycji na literę: a. W nawiasie prostokątnym zaznaczono braki tekstu wskutek ubytku papieru. Pisownia tekstu Stołyhwy ze zmianami z 1936 roku. a Materiał do dzisiejszego wspomnienia czerpię z artykułu p. L. Krzywickiego w Encyklopedii Wielkiej /lustrowanej oraz z [dalej ubytki w papierze, ale z fragmentu zachowanych słów można się domyślać, iż chodziło o informacje ustne]. �233 wyspie Ponape, jednej z Wyspozbioru Karolińskiego. W r. 1883 prowadził badania na rzecz berlińskiego Muzeum Etnograficznego na wyspie Pelew (Peliu, Pelau, Palau). W r. 1885 otrzymał posadę w zarządzie niemieckim na wyspie Nowej Brytanii (Neu-Pommern), ale niebawem powrócił na Ponape. W r. 1895 odwiedził Lwów podczas wystawy ówczesnej 2 i wyraził życzenie powrotu do kraju. Niestety w roku następnym zaskoczyła go śmierć. Prace swe ogłaszał Kubary w "Journal d. Museums Godeffroy" w Hamburgu (o ustroju społecznym Ebończylów t. I, o wyspie Jap t. III, o Pelauczykach t. IV), parę monografii zamieścił w "Mitth. d. geogr. Gesell. in Hamburg" (o ustroju wyspy Mortlock 1887/8-1888/9), w pracy Bestiana "Allerlei aus Menschenkunde" ogłosił ładną rzecz o wierzeniach Pelauczyków. Najważniejszymi jednak pracami jego są "Ethnographie Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Inselgruppe. Die sozialen Einrichtungen der Pelauer" (Berlin 1885 r.) 3 oraz napisana do spółki z 1. D. E. Schmeltzem "Ethnograpische Beitrage zur Kenntnis der Karolinen Archipels" (Leyda i Berlin 1895). Po polsku ogłosił: "W Nukuoro" (Ateneum 1882), "Obrządki pogr~ebowe Pelauczyków" (Ateneum 1885), a jeszcze wcześniej "Obrazki z Wysp Zeglarskich" (Tygodnik Ilustrowany 1873). Wreszcie posiadamy w rękopisie polskim dwie prace Kubarego: "Wyspę Jap" (ogłoszoną już później w języku obcym) oraz "Przyczynek do znajomości wysp Anchorites". Ta ostatnia zdaniem pana Ludwika Krzywickiego, nigdzie jeszcze nie była drukowana. Słusznie w artykule swoim pisze Krzywicki, że Kubary należał do liczby tych ludzi, których wartość oceniają dopiero dalsze pokolenia 4. Ze wstydem też przyznać należy, że w kraju naszym nic prawie nie wiedziano o znakomitym rodaku, który chociaż tworzył przeważnie w języku obcym, lecz myślał po polsku, jak o tym świadczy jego sposób pisania po niemiecku, uważał się za Polaka i marzył o powrocie do ojczyzny. W Niemczech również długie lata czekał Kubary na sprawiedliwą i należną Mu ocenę; w końcu ceniono go jednak i po śmierci zaczęto nawet zbierać składki na wzniesienie pomnika zasłużonemu etnografowi "niemieckiemu" (!). Nie tylko więc wywłaszczają nas Niemcy z ziemi, lecz i z plonu naukowego - anektując na korzyść swoją najcenniejsze okazy kultury naszej, tj. jednostki twórcze w nauce. A do takich właśnie twórców należał Kubary! I stała się rzecz nieodżałowana, że zmuszony był wśród obcych pracować i tworzyć, że obca zagarnęła go kultura. Niestety nadesłane do kraju ojczystego prace Jego butwiały w tece redakcyjnej. ( -) K. Stołyhwo Wystaw9 Krajową zorganizowano we Lwowie w 1894 roku. Opracowanie to oprawione razem z artykułem Obrządki pogrzebowe Pelauczyków. Docynek ('/Iloyra(iczny z "Ateneum" z 1885 roku znajduje się w Bibliotece Narodowej (sygnatura: II. 365.811 i II. 365~m). 4 Stolyhwo powołuje si9 tu na artykuł Krzywickiego, umieszczony w 1897 roku w"Bibliotece Warszawskiej". Socjolog myśl t9 umieścił ponadto w opracowaniu o Kubarym, wydrukowanym w 1897 roku w "Prawdzie" oraz w biogramie badacza Oceanii w Wielkiej encyklopedii powszechnej illlsrro\\,(/nej (I. 41, Warszawa 1908, s. 383). 2 J �234 W papierach po śp. prof. K. Jurkiewiczu znalazły się dwa rękopisy znakomitego naszego etnografa śp. Jana Kubarego. Prace te zostały przysłane do redakcji wychodzącego przed laty w Warszawie tygodnika "Przyroda i Przemysł", lecz dla przyczyn niewiadomych nie doczekały się tam druku i dopiero po szeregu lat zostały przypadkowo odnalezione. Aczkolwiek "Swiatowit" nie jest pismem etnograficznym, uważamy jednak za słuszne umieścić w nim te cenne prace, pragnąc w ten sposób oddać hołd pamięci naszego znakomitego uczonego, który niestety w kraju i dla kraju pracować nie mógł. Drugą przyczyną jest potrzeba przypomnienia światu, że pierwszorzędny etnograf i badacz krajów egzotycznych, znany z klasycznych wysoce cenionych prac, ogłaszanych w obcych językach - był Polakiem. W świecie naukowym Jan Kubary jest niemieckim uczonym, ponieważ, niestety - pisał i musiał pisać wyłącznie po niemiecku. W tym samym celu podajemy również list pisany przez Kubarego do redakcji "Przyrody i Przemysłu" s oraz garstkę faktów dotyczącą życia i działalności śp. Jana Kubarego. Niestety fotografie, które ilustrowały jego pracę spłowiały tak silnie, że nie są przydatne do reprodukcji 6. Ograniczamy się więc do podania rysunków robionych piórkiem 7. Redakcja 5 6 7 8 List tcn zaginął. Fotografie nie zachowały się. Domyślamy siit\ że były to rysunki wykonane Niewątpliwie tak się podpisał Stclyhwo. ręk,! Kubarcgo. 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bd4365d954880841635aea75dd5bbec.jpg e4e473bf4342de7e5f96443ab5454d50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwa stogi siana ze wzmocnieniem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource rolnictwo ; tymczasowe przechowywanie plonów ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia stogi ze wzmocnieniem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.13.6_01 okolice Jarosławia rolnictwo stóg tymczasowe przechowywanie plonów Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b21d9ba4b09b817b4f1f8b70c746349.pdf f1d2e80a2becb285ec1eeb1962bc388d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:680 Title A name given to the resource Dwa znaczenia terminu "autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.275-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK DWA ZNACZENIA TERMINU „AUTORYTET" W BYSTRONIOWSKIM MODELU KULTURY LUDOWEJ W dorobku polskiej humanistyki znajduje się interesująca próba połą­ czenia danych etnograficznych, socjologicznych, literaturoznawstwa oraz historii ziem polskich w spójny system opisujący i tłumaczący niejako mechanizm istnienia i rozwoju pewnego szczególnego zespołu zjawisk, jaki zwykliśmy nazywać kulturą ludową. Mam t u na myśli model po­ jęciowy, inaczej konstrukt pojęciowy, odnoszony do rzeczywistości , za­ warty w pracach Jana Stanisława Bystronia, a przede wszystkim w jego Kulturze ludowej. Model ten został skonstruowany na podstawie materiałów dotyczących ludności ziem polskich, zdania szczegółowe odnoszą się więc do tego jedy­ nie terenu. Posiadając zatem współrzędne czasu i przestrzeni, m o d e l kultury ludowej granicami swej stosowalności obejmuje jedynie niektóre szczególne formacje społeczne, w przeciwieństwie do t e o r i i kultury, czyli takiego systemu zdań, których zdolność do wyjaśniania i tłuma­ czenia faktów jednostkowych nie podlega ograniczeniom czasowym i prze­ strzennym . W bystroniowskim ujęciu teoretycznym obydwa poziomy ogólności zostały świadomie przez ich autora rozgraniczone konstrukcją podstawowej dla interesujących nas zagadnień k s i ą ż k i . Zarówno w modelu, jak i w zarysowanej najogólniej teorii, J. S. B y stroń traktuje termin „autorytet" jako kategorię niejako kluczową . Je1 2 3 4 1 Por. P. S z t o m p k a , O pojęciu modelu w socjologii, „Studia Socjologiczne", nr 1: 1968, s. 31-33, 50-53. Takie rozróżnienie między modelem a teorią zostało tu wprowadzone zgodnie z postulatami metodologów, por. K . M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 3: 1969 z. 1, s. 12-13. J . S. В у s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. Wystarczy na przykład odnaleźć takie stwierdzenia, jak: „Jeżeli chcemy zdać sobie głębiej sprawę z istoty kultury danej grupy, to musimy stwierdzić, jakie tu działają autorytety, jaki jest ich układ, jaki zakres i jaki zasięg działania". В у2 3 4 �276 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK dnak dokonywane przez niego próby wyjaśnienia terminu „autorytet" nie wydają się być w pełni wystarczające , stąd celem niniejszego szki­ cu będzie nieco dokładniejsze rozważenie znaczeń tego pojęcia. Należy jednak wpierw naszkicować w ogólnych zarysach bystroniowską koncepcję kultury. J. S. Bystroń wychodzi z założenia, że nie jesteśmy w stanie skon­ struować w sposób logicznie zadowalający pojęcia kultury, jako całości mającej swój niezależny byt i posiadającej indywidualne cechy . Zdaniem uczonego nie istnieje coś takiego, jak samoistna, niepodzielna całość okre­ ślana jako kultura miejska, kultura szlachecka czy też ludowa. Tego typu globalne ujęcia są rezultatem teoretycznych niedociągnięć naszego popu­ larnego myślenia. Poprawnym natomiast konstruktem będzie uznanie kultury za: „ze­ spół treści kulturalnych, ukształtowany w danej grupie społecznej w okre­ ślonym czasie" . Mamy zatem do czynienia z poszczególnymi treściami podlegającymi układaniu się w różnorakie, lecz logicznie zharmonizowa­ ne kombinacje i zespoły . Bystroń pisze: „Nie możemy więc badać k u l ­ tury jako takiej, ale możemy rozpatrywać ją jako pewien historycznie wytworzony zespół treści kulturalnych. Celem zaś badania jest poznanie tego zespołu, jego mechanizmu i zmian, jakie t u będą zachodziły" . Kultura nie jest agregatem, prostym zbiorem treści, lecz jest ich świa­ domym zorganizowaniem, zespoły bowiem złożone z treści kulturalnych dostosowane są do potrzeb grupy ludzkiej, której służą. Na treści kultu­ rowe składają się pojęcia, które ludzie tworzą, postawy psychiczne, sto­ sunki społeczne, czynności ludzkie i każde dzieło rąk ludzkich. Tak więc „treści te występują w rozmaitych zespołach, w poszczególnych grupach społecznych przyjmuje się pewne treści za obowiązujące i wówczas mówi­ my o kulturze danej grupy. Zespoły te są oczywiście rozmaite, stąd też i rozmaitość kultur. Zespoły te są wytworzone w określonych warunkach historycznych i wraz ze zmianą warunków również ulegają zmianie" . s 6 7 8 9 10 s t r o ń , op. cit., s. 26-27; tamże też nieco dalej stwierdza: „Nie możemy zbliżyć się do poznania kultury..., jeśli nie poznamy tych autorytetów, które tę kulturę two­ rzą i podtrzymują". Rzecz jasna, podana przez J . S. Bystronia definicja autorytetu: „osoba w danym środowisku najbardziej miarodajna, ogólnie szanowana, budząca całko­ wite zaufanie, zazwyczaj stawiana za wzór do naśladowania" (J. S. B y s t r o ń , W. D y n o w s k i , Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa 1948, s. 66), ujmuje tylko jeden z aspektów tego terminu. ' B y s t r o ń , op. cit., s. 18. B y t r o ń , D y n o w s k i , op. cit., s. 5. Por. B y s t r o ń , op. cit., s. 443. B y s t r o ń , D y n o w s k i , op. cit, s. 5. В у s t r o ń, op. cit, s. 20. 5 7 8 9 1 0 �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 277 Stąd zmienność ich, czyli zmienność kultury, nie jest procesem w y n i ­ kłym z wewnętrznej konieczności rozwojowej danego zespołu, lecz jest rezultatem zmienności kontekstu społeczno-historycznego i polega na zmia­ nach konfiguracji przez różnorodne łączenie i wymianę treści kultural­ nych. Równocześnie trzeba pamiętać, że „treści nie należą teoretycznie do takiej czy innej grupy społecznej czy narodowej, gdyż takiego związku nie da się poprawnie skonstruować" . Treści kulturowe w swej jakości czy też w swej liczbie nie są dane raz na zawsze, ale są kreowane drogą samodzielnego wysiłku twórczego jednostek i grup, jak też i zapożyczane od innych ludzi i od innych grup społecznych. Stąd ilość treści mogących wejść potencjalnie w skład danej kultury jest niemal nieograniczona. Za­ chodzi więc pytanie odnośnie do przyczyn ograniczających ową mnogość do względnie zamkniętego, bądź co bądź, zespołu treści kulturalnych. I w t y m miejscu J. S. Bystroń notuje: 11 „Pytaniem tym sięgamy do podstawowego zagadnienia, które rzuca światło na rozwój kultury, a mianowicie zagadnienia autorytetu. Autorytety bywają różne i pod tym w z g l ę d e m zarówno dla jednostek, jak i dla grup nie ma ustalonych k r y ­ teriów. Decydują one o przyjęciu bądź odrzuceniu pewnych treści z tej ogromnej ilości, jaka się nasuwa. Autorytet jest tą wciąż czynną agencją, która przeprowadza selekcję treści kulturalnych i w p ł y w a na ich uznanie i rozpowszechnienie" . 12 Zdaniem J. S. Bystronia rozmaite grupy mogą się różnić rozmaitymi układami autorytetów. I choć ich postacie w rozwoju historycznym są zmienne, choć autorytety działać mogą w różnych kierunkach, to jednak ich instrumentalne znaczenie dla wywołania, utrzymania lub zniesienia określonego stanu w zespole treści kulturowych, ich zasadnicza funkcja selekcjonowania i rozpowszechniania pozostaje stała. Autorytet działa więc jak mechanizm sterujący dla danego zespołu treści kulturowych, czyli dla kultury, poprzez ustalenie kierunku i tempa rozwoju tego ze­ społu. Ale tak zarysowany dla terminu „autorytet" zakres znaczeniowy nie jest w pracach J. S. Bystronia jedyny, autor bowiem operuje t y m po­ jęciem w sposób zgoła różnoraki. Świadczą o t y m cytowane niżej frag­ menty jego książek: 1. „Autorytet naczelny, wytyczający granice rozwojowi form kulturalnych dla całej grupy, ustala się wśród warstwy społecznie uprzywilejowanej i gospodarczo w y ż e j postawionej" . 13 1 1 1 2 1 3 Bystroń, Bystroń, Bystroń, D у n o w s к i, op. cit., s. 7. D y n o w s k i , op. cit., s. 9. op. cit., s. 32. �278 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK 2. „[Kowal i młynarz]... nie byli jednak oni typowymi przedstawicielami we­ w n ę t r z n y c h i samodzielnych autorytetów dawnej wsi" . 3. „Poza tymi znachorami czy czarownikami nie ma właściwie innych niezależ­ nych autorytetów w obrębie samej ludności wiejskiej, chyba że wspomnimy tu jeszcze reprezentantów kilku zawodów, które się z czasem na wsi z j a w i a j ą " . 4. „Zresztą bartnik ó w mieszka zazwyczaj poza osadą, a więc ta izolacja wraz z tajemniczością jego pracy stanowią jego autorytet" . 5. „Tradycyjnymi autorytetami, podtrzymującymi wytrwale dawną kulturę, a w i ę c w wielu wypadkach przekazującymi z pokolenia w pokolenie odwieczne treści jeszcze z czasów pogańskich pochodzące, są ludzie starzy, przede wszystkim starzy gospodarze, pracujący na własnej roli, a następnie gdzieniegdzie także i zna­ chorzy. Autorytety to bardzo silne i wybitnie konserwatywne" . 6. „W swoim czasie wielkim autorytetem na wsi cieszyli się także bartnicy czy pszczelarze. Będzie to całkiem uzasadnione, jeśli się zważy, że pszczoły wśród ludu uważane są za owady święte, hodowla ich jest więc uznana za akcję o szczególnej wadze, wymagającą nie tylko technicznych, ale i magicznych umiejętności" . 7. „Jeżeli jednak urząd wójta poparty był zaufaniem starszyzny, wówczas by­ wała to najwyższa instancja orzekająca i najbardziej miarodajna dla stosunków wiejskich... Z biegiem czasu, gdy dziedzic przestał być samowładcą całej wsi, wójt ostał się jako podstawowy autorytet. Władze administracyjne rządziły wsią przez wójta, w praktyce nie zawsze mogąc nad nim w y k o n y w a ć skuteczną kontrolę. Poza tym w gromadzie wiejskiej istniał cały szereg innych autorytetów, które w jakimś stopniu stanowiły odbicie władzy dziedzica" . 8. „Działalność... prowadzona jest przez organizację zwartą i silną, opartą 0 ogromny autorytet moralny, a w wielu wypadkach także stosującą rozmaite środ­ ki przymusu" . 9. „Ksiądz mógł pouczać także poza kościołem. Mógł doradzać, napominać, 1 to nie tylko w zakresie religijnym. Ksiądz na wsi był autorytetem dużej miary: Patrzano nań jak na wyrocznię, otaczano czcią i słuchano bardziej chyba niż dzie­ dzica. Osobisty autorytet księdza był jeszcze podniesiony przez oparcie o wyższe władze duchowne. Niejednokrotnie wypadało proboszczowi w ich właśnie imieniu głosić nakazy czy zakazy i p o w o ł y w a ć się na powagę synodu czy biskupa" . 10. „Był też organista naczelnym autorytetem w zakresie muzycznym" . 11. „Autorytet ludzi starszych był niewątpliwie bardzo wielki" . 14 15 lfi 17 l s I9 20 21 22 23 Z cytatów tych wynika, że termin „autorytet" w koncepcji Bystronia jest wieloznaczny. Starając się pogrupować atrybuty związane z t y m terminem uzys­ kujemy w rezultacie następujące trzy szeregi, w których liczba zamiesz"Bystroń, В у s t r o ń, "Bystroń, Bystroń, В у s t r o ń, Bystroń, Bystroń, Bystroń, В y s t r o ń, Bystroń, 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Dynowski, op. cit., s. 35. op. cit., s. 35. op. cit, s. 36. D y n o w s к i, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, op. cit., s. 12. op. op. op. op. op. op. cit, cit., cit. cit cit. cit, s. s. s. s. s. s. 12. 13. 13. 15. 15. 10. �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 279 czona w nawiasie oznacza numer kolejnego cytatu: A) ze względu na charakter autorytetu Bystroń określa go jako: na­ czelny (1,10), wewnętrzny (2), samodzielny (2), niezależny (3), tradycyjny (5), konserwatywny (5), podstawowy (5); B) równocześnie określane są rozmiary autorytetu: wielki (6), bardzo wielki (11), dużej miary (9), bardzo silny (5); C) podstawę autorytetu stanowią następujące czynniki: wiedza (9), przywileje (1), powaga instytucji (9), posiadanie zaufania (7), silna po­ zycja ekonomiczna (1, 5), kwalifikacje osobnika (4, 6, 10), sędziwy wiek osobnika (5, 11), specjalne umiejętności osobnika (6), obiekty czci (6), oka­ zywana cześć (9), prestiż moralny (8), władza (7, 9), środki przymusu (8). Zatem w Bystronia koncepcji modelu kultury ludowej odnaleźć można w drodze analizy dwa zasadnicze znaczenia terminu „autorytet". Po pier­ wsze mamy tu do czynienia z pojęciem autorytetu w sensie potocznym, codziennym. Autorytet tak rozumiany występowałby tu jako synonim prestiżu, społecznego uznania i poważania. Drugie rozumienie „autory­ tetu" jest specyficzne dla Bystronia. Termin ów znaczyłby tyle, co jeden z mechanizmów selekcjonujących treści kulturowe. Czyżby więc termin „autorytet" w swym dwojakim rozumieniu ozna­ czał zjawiska całkowicie od siebie różne i niezależne? Zakładając popra­ wność poprzednich rozważań odpowiedzieć można w sposób następujący: są one różne z pewnością, ale w żadnym wypadku nie są one w pracach Bystronia niezależne. Logika połączenia tych dwóch pozornie nie związanych zjawisk wydaje się być następująca. Różni ludzie cieszą się w różnym stopniu autoryte­ tem (por. grupę kontekstów B), będącym tym samym co prestiż, inaczej społeczne poważanie, przypisywane danym rolom społecznym (por. grupę kontekstów C). Ludzie cieszą się autorytetem-prestiżem ze względu na ich cechy osobiste oraz ze względu na sytuację społeczną, w jakiej się znajdują. Osoby, których autorytet-prestiż określany jest jako „bardzo wielki" czy „dużej miary", zaczynają pełnić formalnie lub nieformalnie, w spo­ sób uświadomiony bądź też i nie, funkcje autorytetu kulturowego (por. grupę kontekstów A). Tym samym odnalezione zostało dwojakie znaczenie tej centralnej u J. S. Bystronia kategorii, jaką jest „autorytet". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2ad6bc9ca369869d046a6a33e838b37.pdf 52e29308d28e2b2c98efc221332f8990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4896 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource szopka krakowska - konkursy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4542 Title A name given to the resource Dwadzieścia pięć konkursów szopek krakowskich / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1968 t.22 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1968 t.22 z.3 ; s.150-156 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Ewa Fryś-Pietraszkowa DWADZIEŚCIA 8 grudnia Rynku 1967 r. krakowskim PIĘĆ pod KONKURSÓW pomnikiem stanęło 100 Mickiewicza szopkarzy ze swymi d z i e ł a m i do k o l e j n e g o , X X V , a w i ę c j u b i l e u s z o w e g o kursu. Trzydzieści lat upłynęło od dorocznych, przerwanych tylko w kursów, cych dr których już celem wówczas tradycji Jerzy Dobrzycki, gandy przy dyrektor, a głównym kolędniczych. kierownik Miejskim, obecnie rozpoczęcia okresie okupacji podtrzymanie ówczesny Zarządzie kustosz m. Krakowa, wybitny pozostał było Inicjator działu organizatorem 549 otrzymało 2 nienia . Liczba konkursach nia 1937 r. nagrody, zgłaszanych dość wysoka a — dziś akcji . szopek b y ł a (np. przedstawiono 86 na na szopek), szopkarzy tj. 54,5%) osób wyróż­ pierwszych gdyż 21 grud­ niektórzy statystycznych brała udział ponad tylko w dwukrotnie, dalsze 9 razy. Ł ą c z n i e szopkarzy. Na stanowi wyróżnienie to 1948—1960 l i c z b a s z o p e k tem się zaczęła na nie przekraczała stopniowo w z r a s t a ć poziomie około 100 i od 1963 50 r- W latach sztuk, po­ utrzymuje szopek. występujące told 150 indywidualnych (w t y m 45 k o b i e t ) i 10 zespołów pominięte. osoby, konkursie, osoby 70 (15%) — 96% ogólnej Głuch, na listach nagród. Należą Zbigniew liczby najwytrwalsi, Grzech, Wojciech tym wielokrot­ do nich Igła, Jan Wi­ Prze­ w o r s k i i F e r d y n a n d S a d o w s k i ( u c z e s t n i c y 10 k o n k u r s ó w ) , Władysław Owsiński, Aleksander Kudłek worski w (14), J a n Tadeusz Ruta rekwizytor 7 nagród konkursów), Michał Prze­ J ę d r s z c z y k , Franciszek T a r n a w s k i i A n ­ (16), Wacław Zdzisław Dudzik Dla uzyskania pełniejszej dodać (11 (12), K a z i m i e r z D u d z i k , Wojciechowski konkursach ców W 23 k o n k u r s a c h p o w o j e n n y c h b r a ł o u d z i a ł 426 u c z e s t ­ ników w dalszych (232 bardziej, że w ś r ó d nich znajdziemy nazwiska, toni sprzedaży. 64 zasługują P r z e w o r s k i (20). N a j c z ę ś c i e j , b o p o masowej zło­ 3 l u b 4 r a z y , 30 o s ó b (7%) 5 do 6 r a z y , a 13 o s ó b (3,1%) znaczonych do one połowa jednym t w ó r c y d o s t a r c z a l i d u ż e serie i d e n t y c z n y c h szopek, p r z e ­ później zespoły, jednorazowo zostały indywidualnych (16,4%) — — 7 do nie pierwszym tylko Z propa­ 510 — Wszystkie występowały rozważaniach Historycznego dalszych młodzieży, tych D o 25 k o n k u r s ó w z g ł o s z o n o ł ą c z n i e 1399 s z o p e k , z k t ó ­ rych z większych . kon­ 1 tej żone 3 lub k o n k u r s a c h , nie z d o b y w a j ą c ż a d n y c h n a g r ó d ; w wieloletni z n a w c a i m i ł o ś n i k m i a s t a , do dwuosobowych KRAKOWSKICH kon­ zamierają­ późniejszy Muzeum na SZOPEK i po i Marian uczestniczyli i Władysław Dudzik, Turski. 48-letni „Rozmaitości", uzyskał pierwszych (17) 21 r a z y charakterystyki tych warto, że Z d z i s ł a w teatru Morys 4 drugie i za s w e trzecie twór­ obecnie szopki nagrody. �3 äff ¿¡-A ™ . w X W y k . T a d e u s z G i U e r t , u>ys. 165 c m . 5 . ; e ¿ - « �7 a 8 równy Turski, raz mu ilością 63-letni pierwszą względem startów pracownik nagrodę, ilości w ale Wśród ścisłej czołówki 2— III nagrody), nagród nych. Na ogół stażem Witold Grzech, rzadko Sadowski zdarza krótko się, aby 2 drugie 2 pierwsze 2 drugie ale ten wartości spotykamy w nagrody na względów grupę zawodowej nie ostatnim, małą wzbudzała (ił. szopkarzy stwierdzamy, to u c z n i o w i e s z k ó ł p o d s t a w o w y c h , że rzadziej trwały, dwukrotnie, choć przystępują Zbigniew Kłysik, w konkursach, stanowi niektórzy Jerzy Janusz Kruk) element młodzi do k o n k u r s ó w Godyń, (Jan ogół i w naszych reprezentowanej składa s i ę ze 110 wykształceniem rze­ technicz­ osiągają z niezłe kształceniem 6 osób spod ny bez Na z wyodrębnionych Niedostatki ściślejsze zauważyć Inni, samodzielności fizyczni a 13% dalsze składa i emerytów, trudno je 1 zawód się rolnik zanotowa­ włączyć w którąś 5 na nie terenie na razie Poza oczywistym wizualnej można pewne na rozprzestrzeniania miasta. i propagandy także pozwalają mechanizmu interesujące tu jed­ zależności. W k o n k u r s a c h b i o r ą np. u d z i a ł g r u p y c h ł o p c ó w — kole-, g ó w z jednej klasy, z jednej Maciej pracownicy pozostałe dokumentacji prasy ry­ grup . przebadanie szopkarstwa nak i jak mechaników (52 osoby, w t y m 7 z w y ­ 29 r e n c i s t ó w niedokładnie mu­ Ponadto zawodowych, K r a k o w a , o r a z 19 o s ó b , k t ó r y c h został ślusarzy. specjalności, stanowią wyższym). zawodu, zanotowano pokojowych, kwalifikacji także szkol­ to n a d a l po o s i ą g n i ę c i u szopkarzy i bez 11 innych malarzy nie­ Nuckowscy, braćmi, elektryków, raz, systematycznie i Krzysztof Stobiecki 12 najwięcej szopek k r a k o w s k i c h — 12% — p r a c o w n i c y u m y s ł o w i się mło­ jeden rzemieślników przedstawicieli 8°/o o g ó ł u wpływem zawodo­ najbardziej chłopcy itp. dalej kwalifikowani pod wyniki. 152 obecnie grupa wykonawców kaletników, 33% k t ó r z y z a c z y n a l i b u d o w a ć s z o p k i jeszcze w w i e k u nym, kontynuują i na 18). (22), marzy, technicznych, miała 426 Gra­ uzyskał tylko butelce, k t ó r a ze (ostat­ Zygmunt Niestety in­ konkursach. konkursach artystycznej omawianą uczestnicząca do i o s ó b ze ś r e d n i m (26%). W ś r ó d 4—II, i kilku i ś r e d n i c h , a d a l s z e 7% — s t u d e n c i . W ł a ś n i e dzież, są co do w i e l k o ś c i tradycyjnych (2 — - I , wyższe czy do rarzy przedstawił w płaskiej struktury uczestników wych nagrody. szopkarz Rozpatrując względem nagrody), zainteresowanie większej Druga mieślników 2 — II, Janusz K a c z o r o w s k i k o l e j n y c h czterech wprawdzie M e j , K a z i m i e r z Pysz) zaliczani zawodowej. (3 — I , Moszew uczestniczący w szopkę zmontowaną grupy dru­ konkursów Głuch barski, który konkursie Janusz rozważaniach nym Maciej takich należy i wysuwa Tarnowski, zdobywca nie 2 konkursy, XXV czoło uczestników Ferdynand twórcy Do w y j ą t k ó w na Pod nagród . weszli: Zbigniew zdobywali i 8 trzecich. (inż. Grzech, i n ż . Tadeusz G i l l e r t , J a n P r z e w o r s k i , M i c h a ł Przeworski, 4 i 9 drugich młodszych 2 — III), otrzymał W a c ł a w M o r y s (9 p i e r w s z y c h i 4 gie) o r a z d a w n y m u r a r z F r a n c i s z e k 8 pierwszych Władysław „Wawel", 6 drugich pierwszych się zdecydowanie konkursach fabryki grupy nego t y p u u l i c y czy n a w e t towarzysko-sąsiedzkie kręgi wybitnego twórcy, szopkarzy np. k i l k u grupują osób kamienicy, dorosłych. się w o k ó ł pracowników teatru m a i t o ś c i " zaczęło b u d o w a ć szopki pod w p ł y w e m wa In­ jednego „Roz­ Zdzisła­ D u d z i k a . Ł a t w i e j s z e do u c h w y c e n i a s ą k l a n y r o d z i n ­ ne, w ś r ó d k t ó r y c h na p i e r w s z y p l a n w y s u w a s i ę r o d z i n a Przeworskich. M a r i a n P r z e w o r s k i , jego b r a c i a i bratan- �10 Szopki z konkursu 1967 r.: 11. 7. Wyk. Bronisław Janusz Kaczorowski, wys. 45 cm. 11. 9. Wyk. Maciej Wyk. Kazimierz Gadek, wys. 126 cm. Piączik, Moszew, Wys. wys. 145 cm. 138 cm. 11. 8. Wyk II. 10. 11 �12 13 kowie, oraz synowie, M i c h a ł , Jan na krakowskich że Przeworscy karską" W w są z wyników się towarzyszący „szop- w rok w ze konkursów już 6 tej imprezie . szopki, zakresie a r c h i t e k t u r y szopki, rok nowej nastrój funkcji zamkniętej trudności kursowe znaną inną podkreślał uznano m . i n . brak których także trzeba, powojennych r. recenzent istotnych przemian między Dodać Wojciechowskich. beznadziejności, wytworzenie a spokrewnieni 1955 jej wyraz brak szopki. rodziną pewnej Za 62 podsumowaniu dokonanym i Mieczysław, wystawili konkursach niemal dzielona znalezieniem eksponaty. N i e k t ó r e jest mistrzów, pula nagród, na 7 sów . Warto 8 kursu . marginesie konkursie poprzednich konkur­ z ostatniego Głucha motyw ( i l . 1—2). Głuch wprowadził jako wytrzymującym Nieliczni rytmów twórcy królewskie. odchodzą architektonicznych rozwijając il. nagrobki filigranowe 6). P r a c e ich nie od realizmu zdobnictwo znajdują Trzecia kierunku wreszcie architektury, skupia cyjnej, w stąd niewielkich poszukując ( B r o n i s ł a w P i ą c z i k , i l . 7) (Tadeusz uznania („to m a u być zwolenników upraszczając nieco się na opracowaniu części szopkach nieruchomych występuje laleczek, charakterystyczne bardziej tyczne, a t a k ż e s p o t y k a n e n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e na harmonijnym różnorodnych zabytkach, celniejszy chwytują Niektórzy lub szopkarze t y w y . Zdarza np. stępnej w z na na który szopki archi­ krakowskich kopiowanych. Każdy zakresie wkrótce powtarzają inni się szperaczami, postanowił neogotyckie „polują" po mo­ poszukiwań, wprowadzić wieże pod­ twórcy. nie opatrzone dotychczas s i ę c z a s e m , ż e g u b i ą sens t y c h twórca, swej stają Starówce elementów ogół nich tym i w i e l o k r o t n i e nieraz krakowskiej jak dosłownie „wynalazek" na do na­ podgórskiego kościoła. Przykłady Zaliczyć szopek „architektonicznych" wykazujących staranie o charakterze o wierność de­ tu można ( i l . 10—11), J a n a M a l i k a skiego ilość postacie szopki historyczne, Kazimierza ( i l . 12) czy J a n u s z a mi­ ulicach Gadka Kaczorow­ ( i l . 8). Powyższe różnice wszystkim w gdyż przy budowie które od k i l k u konieczne tetyczny małych się i oczywiście średnich swojej dobrze i Syn­ scenograficzny, Maciej stanowi istotę szopek, konkursach, uproszczeń. nadawania oddają na projekt szopce t a k ż e zainteresowania przede rozmiarów, miniaturowych dużych przypominający mechanizacji ( i l . 9). B a r d z o i zastosowanie ośrodek rozbudowa dużych l a t znacznie p r z e w a ż a j ą jest w zarysowują szopkach skrót, zastosował którego dokumentarnym, 154 miasta. narra­ przedstawiających klasycz­ wzorowanych sprawy duża od krakowskie szop­ K.G.). grupa, wielu lub Gillert. krakowska typu, stała się mniej lub splotem cen­ ujęciu p o r ó w n a n i a z d o b r ą r z e ź b ą W d o w ą , obok wkomponował nego ezenekierowskiego tektonicznych, się już dawno kon­ Morysa Witolda t r a l n y f r o n t o n u m i n i a t u r ę o ł t a r z a W i t a Stwosza w ka — ta k a t e d r a Notre Dame?" — roz­ wykonane oraz stra­ typo­ szopki ( i i . 4), R u d o l f a K o z i n y , J a n a N u c k o w s k i e g o zagadnień nie je u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m Szopka, o d e r w a w s z y ostatnim S a d o w s k i e g o ( i l . 5), W a c ł a w a realistycznego lat. Kwestie zmian dwóch na kon­ logicznych i f o r m a l n y c h szopki, a t a k ż e jej f u n k c j i patrywano stanowiły przez F e r d y n a n d a na odbiorców z tych ciły a k t u a l n o ś c i m i m o u p ł y w u grupy talu, Moszew, j u ż od ruchu dla dawna figurkom krakowskiej szopki �15 Szopki z konkursu 1967 r.: 11. 12. Wyk. Jan Malik, wys, 90 cm. II. 13. Wyk. Rudolf Kozina, wys. 90 cm. II. 14. Wyk. Stanisław Paczyński, wys. 114 cm. II. 15. Wyk. Janusz Nuckowski, wys. 44 cm. II. 16. Wyk. Anna i Iwona Sawickie, wys. 50 cm. 155 �II. 17. Szopka, wys. 36 cm, Zygmunt Grabowski. także niektóre szopki wyk. 1967 r. wykonywane Piotr Chornikowski. przez dzieci II. 18. Szopka (il. w butelce, wys. 15 cm, wyk. 1967 r. P R Z Y P I S Y 16—17). W starym i tradycyjnym historia konkursów konkursy imprez te i o tym trwale weszły wzbudzają z jednej Krakowie szopek to o k r e s do duże 30-letnia zaledwie niewielki, kalendarza licznych twórców, miejskich zainteresowanie. strony fakt omawiany na k o n s t r u o w a n i e szopek s t a ł o s i ę c z y m ś w dla niemniej których nie Świadczy początku, rodzaju zrażają kłopoty s p r z e d a ż ą s w y c h dzieł, a ponadto stale p r z y c i ą g a tantów. Z drugiej s t r o n y •— k o n k u r s y w i d z ó w , począws-zy pomnika na w dniu od konkursu, pokonkursowych 1966 r. co aż do liczbą wielokrotnie na ogromnej 33.613 o s ó b , a setki stopnie frekwencji Zamknęła przewyższa się w ona w r. — 1967 liczbę publiczności na i n n y c h w y s t a w a c h a r t y s t y c z n y c h , u r z ą d z a n y c h w kowie. I chyba trzebowaniu te społecznym przede w s z y s t k i m szej j e j właśnie za czynniki, na mówiące konkursy, sensem imprezy i o Kra­ zapo­ przemawiają celowością dal­ kontynuacji. Trzeba d o d a ć t a k ż e , że szopki k r a k o w s k i e ły w w i e l u m i ę d z y n a r o d o w y c h sztuki ludowej, a ostatnio w wano w Madrycie kursu ze debiu­ przyciągają napierającego wystawach. imponującą 30.613, tłumu, że hobby z okazji Belenistycznego, gdzie występowa­ konkursach i 1967 wystawach r . 10 s z o p e k ekspono­ V I Międzynarodowego zyskały duże Kon­ uznanie. Fot. Jan 1 T . W r o ń s k i , Konkursy krakowskich K r a k o w a " n r 287 z d n . 7.12.1967. 2 szopek, „Echo Tamże. 3 O b l i c z e ń dokonano na p o d s t a w i e k a r t o t e k i , pro­ wadzonej w Pracowni Badania Sztuki Ludowej Insty­ tutu Sztuki PAN. 4 Obliczenia te m o g ą nie b y ć p e ł n e , g d y ż w proto­ k o ł a c h k o n k u r s ó w ;z p i e r w s z y c h l a t p o w o j n i e częściej notowano wysokość pieniężną nagród lub ich jakość ( n p . b u t e l k a w i n a , s t r u c l a ) z a m i a s t p r z y z n a n e g o szopce miejsca. 5 R o z p a t r u j ą c p o w y ż s z e zagadnienia trzeba u w z g l ę d ­ n i ć poza p e w n y m i n i e ś c i s ł o ś c i a m i zapisu t a k ż e m o ż l i ­ w o ś ć f i r m o w a n i a szopek przez osoby podstawione przez t w ó r c ó w dla z w i ę k s z e n i a szansy o t r z y m a n i a nagrody. W zasadzie b o w i e m na k o n k u r s i e n a g r a d z a się t y l k o j e d n ą s z o p k ę danego autora. 6 Z . B . G ł o w a , X Powojenny konkurs szopek w kowie, „ P o l . Szt. L u d . " , 1956, n r 1, s. 62 i dalsze. 7 E . S n i e ż y ń s k a - S t o l o t , Drogi rozwoju kowskiej na podstawie dwóch ostatnich XXIII i XXIV, „ P o l . Szt. L u d . " 1967, n r Kra­ szopki kra­ konkursów: 2, s. 113—116. 8 W X X V konkursie przyznano 4 pierwsze nagrody, które otrzymali: Tadeusz Gillert, B r o n i s ł a w Piączik, Maciej Moszew i Witold Głuch; 5 drugich nagród: W a c ł a w Morys, Aleksander Urbanik, Ferdynand Sadow­ s k i , K a z i m i e r z Gadek i J a n u s z K a c z o r o w s k i ; o r a z 5 t r z e ­ cich i 7 czwartych n a g r ó d . Swiderski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aad8e92405974078167ba37ef4b78382.jpg e3d33ce912d24d8309951c3b7ee8cdb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwaj chłopcy na tle zabudowań zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; zespoły budynków ; zagroda ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia zagrodę; widać między innymi ścianę szczytową budynku drewnianego z pazdurem i kozubkiem i dwoje idących dzieci Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_B.5.5.3_01 - budownictwo Dzianisz okolice Nowego Targu Podhale zagroda zespoły budynków https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d87cd92c3f673d69c290a2615a4d2905.jpg 5a7df3175b6b4a241365004b0391ae07 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwaj chłopcy zanurzający kłonię w wodzie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Stobnica (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie Description An account of the resource fotografia przedstawia dwóch chłopców z kłonią pałąkowatą wyplecioną z wikliny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.27.XV_F.5.8.6_01 dzielnica Trzy Morgi narzędzia i urządzenia rybackie okolice Piotrkowa Trybunalskiego rybołówstwo Stobnica https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43ead4436a9c00e1f2ee14be8fd0100e.jpg 5287d87351f2282c1fba62bbb1008de4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwaj mężczyźni ciągnący sanie ze słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Szczyrk (woj. śląskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia dwóch mężczyzn ciągnących sanie ze słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource ok. 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_21.36.X_F.3.9.5_01 okolice Bielska-Białej pojazdy sanie Szczyrk transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e69772845bc0f0ce77a72a121b0cddb.jpg af7f0100ac205e9c87da5b01bb3fc528 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwaj mężczyżni prezentujący włok - narzędzie sieciowe do połowu ryb / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Taras (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource rybołówstwo ; narzędzia i urządzenia rybackie Description An account of the resource fotografia przedstawia narzędzie sieciowe do połowu ryb - włok (tzw. wota) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.28.XV_F.5.6.1_01 narzędzia i urządzenia rybackie okolice Końskich rybołówstwo Taras włók https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dbbe80b7b377435274be606d686c749e.jpg 69af643037ffae4c01582c62d798ec35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwaj mężczyżni stojący przed kuźnią / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Załucze Stare / Załucze (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; kuźnia ; kowalstwo ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia kuźnię, przed którą stoi dwóch mężczyzn z narzędziami rolniczymi; widać także wóz czterokołowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.27.IV_B.3.6.5_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy kowalstwo kuźnia okolice Włodawy wóz wóz czterokołowy Załucze Załucze Stare https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7eeee8da49c97708cda164476f31a1b.pdf 866ec9bba89aea7b23dbf13c79dc8c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2421 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Wajda, Andrzej Bando, Tamasaburo Zachwatowicz, Krystyna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2247 Title A name given to the resource Dwie "Nastazje" Andrzeja Wajdy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.13-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Walaszek, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dwie „Nastazje" Andrzeja Wajdy Joanna Walaszek Na kanwie Idioty Dostojewskiego Wajda zrealizował dwa przedstawienia teatralne. Pierwsze powstało na początku 1977 roku w Starym Teatrze w Krakowie i nosiło t y t u ł Nastazja filipowna. Występowali w nim Jan Nowicki (Rogożyn) i Jerzy Radziwiłowicz (Myszkin). Drugie przedstawienie - Nastazja -zostało zrealizowane dwanaście lat później w Tokio, w teatrze Benisan, zimą 1989 roku. Wystąpili w nim Tamasaburo Bando W roli Myszkina i Nastazji Filipowny oraz Toshiyuki Nagashima w roli Rogożyna. Krystyna Zachwatowicz b y ł a autorką scenografii i kostiumów obu przedstawień. Maciej Karpiński był asystentem reżysera w krakowskiej inscenizacji i współautorem adaptacji w inscenizacji tokijskiej. Japońska Nastazja została pokazana w Polsce 12-14 kwietnia br. w Starym Teatrze w Krakowie, a 16-18 kwietnia w Sali Kolumnowej Pałacu Paca w Warszawie. Kiedy wieczorem 12 kwietnia widzowie wchodzili do mrocz­ nej sali im. Modrzejewskiej na przedstawienie Nastazji siłą rzeczy najpierw odżywały wspomnienia, jeszcze nie tak dawno tu granej Nastazji Filipowny. To właśnie wtedy została odkryta dla teatru ta sala. Wcześniej, przez całe lata, służyła za magazyn dekoracji teatralnych. Nie odnowiono jej przed przedstawie­ niem. Na ciemnozielonych ścianach pokoju Rogożyna pozos­ tały zacieki, tynk odpadał z sufitu. Brudne i odrapane pozostały ramy łukowosklepionych okien. Padało przez nie rozproszone światło białej nocy. (Za sprawą technicznej sztuki, która wszyst­ kich wówczas zadziwiała.) Cała sala tonęła w półmroku rozjaś­ nionym tylko trochę światłem naftowych lamp i świec. Dymy kadzideł i trociczek, obficie rozpylanych przed spektaklem, rozmywały kontury sprzętów i postaci. Ledwie je było widać, kiedy widzowie wchodzili do sali. Wchodzili do pokoju Rogoży­ na, w którym on już był i był u niego Myszkin, i już coś się między nimi działo. Wchodzili w środek jakiegoś zdarzenia, zajmowali miejsca w krzesłach rozstawionych po różnych stronach sali, powoli przyzwyczajali wzrok do półmroku. Ale i tak nie wszystko dane im było widzieć w tym zapuszczonym, wypeł­ nionym jakimiś rozrzuconymi sprzętami, pokoju - ciemnym, dusznym. Zdarzenia czasem gwałtowne, czasem zamierające w długim milczeniu i bezruchu, toczyły się własnym trybem. Stary zegar tykał głośno. Teraz, w 1993 roku, sala znowu jest mroczna, zza łukowosklepionych okien pada poświata białej nocy. Pod oknem stoi kanapa i duży, masywny stół. Ten sam, który gral w Nastazji Filipownie. Podobny portret starca wisi na ścianie, podobna ikona z wiecznym światłem. A jednak to wnętrze ma teraz zupełnie inny charakter. Ściany są białe, okna yste, obrazy i ozdobne ramy rozwieszone z wielką starannoś­ cią. Ten tutaj najważniejszy - Chrystus w grobie Holbeina - który dawniej krył się nad drzwiami, teraz powiększony, zajmuje centralne miejsce w pokoju Rogożyna. Ten pokój. Słowne miejsce gry. jest teraz pośrodku sali dobrze widoczny z Każdego miejsca. Widzowie zajmują miejsca, symetrycznie, po obu jego stronach. Gdzieś na środku sceny stoi elegancki, okrągły stolik, na nim piękna, stara lampa naftowa. Kiedy przy Ут stoliku usiądzie książę Myszkin. ciepłe światło obejmie jego 1 takli, podobieństwo miejsca, tytuł sztuki. Dopiero w trakcie spektaklu widać, jak bardzo różne są to inscenizacje. Za­ dziwiająco różne. Ich odmienność widoczna jest na każdym poziomie - poetyki, adaptacji powieści, gry aktorskiej. Każde z tych przedstawień wyrasta z zupełnie innych wizji teatru. Znać w nich odległość nie tylko pomiędzy polską i japońską kulturą, ale i odległość między poszukiwaniami teatralnymi przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych a dniem dzisiejszym. Widać z całą wyrazistością rozmaitość poszukiwań i ewolucję twórczo­ ści teatralnej Wajdy. Nastazja Filipowna była głośnym i wyjątkowo, nawet w twór­ czości Wajdy, śmiałym i ryzykownym przedsięwzięciem teatral­ nym. Rozpoczął próby, i to próby publiczne, nie mając w ogóle gotowej adaptacji scenicznej. Wybrał tylko jeden epizod wokół którego początkowo zamierzał wraz z zespołem, przy biernym udziale widzów, stworzyć dzieło czy raczej wydarzenie pod tytułem 27 Publicznych Prób ,,Idioty" Dostojewskiego. W czasie prób jednak zaczęły wyłaniać się zarysy spektaklu, ostatecznie 17 lutego 1977 odbyła się premiera Nastazji Filipowny . Do tych prób, a potem przedstawienia Wajda wybrał końcową scenę Idioty. Skupia się w niej i niebywale wyostrza wizja przed­ stawionego w powieści świata. Dostojewski przedstawia tam w niezwykłym stężeniu napięć i emocji, stan uczuć i umysłów postaci stojących u progu obłędu. Myszkin i Rogożyn spędzają noc przy zwłokach zamordowanej przez Rogożyna, Nastazji Filipowny. Rano znaleziono nie­ przytomnego Rogożyna i Myszkina w stanie zidiocenia. Trup Nastazji ujawnia prawdę ich życia, w którym, każdy inaczej, dążąc do spełnienia miłości całą siłą doprowadzonych do skrajności uczuć i pragnień - prowadzi do śmierci. ,,Czarna 2 cz arztak, że będzie można dostrzec każde jej drgnienie. Na razie na scenie jest tylko Rogożyn. Siedzi na kanapie. Jego nierucho| . milcząca obecność nic jeszcze nie znaczy. Przedstawienie Pocznie się dopiero wówczas, kiedy ucichną widzowie i zoV "^ zamknięte drzwi do sali. Wtedy Rogożyn wstaje i pododzi do okna. A właściwie zacznie się wtedy, kiedy przyjdzie *siązę Myszkin. . J. r°wane na samym początku przedstawienia zmiany, lunięcia akcentów mogły wydawać się drobnymi tylko i i f ^ ' ' Nastazja mogła zapowiadać replikę Nastazji Filipo• • Do takich przypuszczeń skłaniały nazwiska twórców spek­ n a 1 6 re 5 W V est m Jerzy Radziwiłowicz jako książę Myszkin (siedzi) oraz Jan Nowicki - jako Rogożyn 13 �tajemnica" tej sceny, jak o niej mówił Wajda, jest tajemnicą przekroczenia, w której miłość, zaślepiona namiętnością, szuka spełnienia w śmierci, w której oddanie, doprowadzone do wymiaru ponadludzkiej ofiary, prowadzi do zatracenia. Jest krańcowym stanem ludzkiego doświadczenia. Już same rozmiary epizodu, kilka stron powieści, nie po­ zwalały na prosty zabieg inscenizacji dialogów. Wymagał jakie­ goś dopełnienia czy raczej wypełnienia. To była pierwsza trudność adaptacji, ale nie najważniejsza. Rzeczywistym pro­ blemem Wajdy było, jak się zdaje, pytanie - jak unaocznić w teatrze z równą siłą wyrazu, z równą intensywnością, wewnęt­ rzne przeżycia postaci. Jak wywołać w teatrze takie samo doznanie fascynacji i grozy, jakie staje się udziałem czytelników Dostojewskiego. Jak pozwolić widzom dotknąć tajemnicy świa­ ta Dostojewskiego, rozbudzić ich wrażliwość, poruszyć myśli, emocje, sumienia. Pierwsza odpowiedź na te pytania była co najmniej zaskakująca. Przyznając się otwarcie do własnej bez­ radności Wajda podjął decyzję przeprowadzenia publicznych prób. „Dlaczego próby: Dostojewskiego czytać straszno, a co dopiero go grać. Nie jestem gotowy - zanotował w dzienniku latem 1976 r. - Widz ocenia nas po rezultacie, jakim jest widowisko, ale my między sobą wyżej cenimy próby. - Droga a nie rezultat. Będziecie świadkami procesu rozumienia." Przeświadczenie o wyższości procesu twórczego nad gotowym dziełem było dosyć powszechne w ówczesnym myśleniu o sztuce. Nieprzypadkowo jednak pojawiło się w twórczości Wajdy właśnie w powiązaniu z dziełem Dostojewskiego. Już realizacja Biesów utwierdziła go w przekonaniu, że teatralna lektura Dostojewskiego wymaga szczególnych form pracy i widowiska, szczególnej też temperatury twórczości. Tym razem Wajda potraktował powieść Dostojewskiego jako wymagające dużego ryzyka wyzwanie do penetracji nieznanych, granicznych rejo­ nów ludzkiego doświadczenia, także artystycznego. Próbował przy tym iść wyznaczoną przez niego drogą. 3 Nie chciał, czy nie potrafił, zbudować na podstawie Idioty utworu dramatycznego. Próbował natomiast wykorzystać w twórczości teatralnej struktury narracyjne powieści, stworzyć sceniczną adaptację Idioty przejmując niejako wprost do teatru stosowane przez Dostojewskiego sposoby kształtowania świata powieści. To u Dostojewskiego - mówił rozpoczynając próby - „rzeczy wewnętrzne, bardzo wstydliwe, rozgrywają się publicz­ nie, zawsze na oczach innych" . To u Dostojewskiego, można dodać, niedopełnione są postaci, których poznawanie jest możliwe na drodze bardzo emocjonalnego, intymnego z nimi obcowania, dialogowego wnikania, które nigdy nie jest ostatecz­ nie zakończonym procesem. To u Dostojewskiego procesem są rozwijające się w zdarzeniach idee. Procesem poznawania świata Dostojewskiego miały być otwarte próby. Punktem wyjścia tego procesu był tylko pewien pomysł, przy niepewnym i nieokreślonym punkcie dojścia, całkowicie otwarty na to, co przyniesie życie, zdany na jego nieobliczalną przypad­ kowość i jej właśnie ciekawy. Wyborem reżysera była tylko scena powieści, aktorzy, formuła otwartych prób i ich miejsce. I one nie były wyborem ostatecznym, zmieniały się zależnie od zaistniałych na kolejnych próbach sytuacji. Próby, które miały być samoistnym wydarzeniem stały się przygotowaniem do spektaklu. Wybór tekstów zmieniał się z dnia na dzień. W pew­ nym momencie Wajda postanowił zaangażować dodatkowo kilku innych aktorów, potem zrezygnował z tego pomysłu. Nie wszystkie zmiany związane były wprost z myślą o przyszłym kształcie spektaklu. Kiedy Wajda przekonał się, że obecność widowni nie stymuluje twórczości, a przeciwnie ją spowalnia, na pewien czas zawiesił publiczne próby. „Istnieje wiele doznań i przeżyć intymnych, które wymagają samotności - mówił wtedy. - Próby w teatrze na pewno do nich należą. Jednak dotychczas tylko domyślałem się tego. Dzisiaj mam pewność. A to przecież wielka różnica. Warto było temu doświadczeniu poświęcić 27 wieczorów." Znamienne, że Wajda tutaj ani nie dochodzi do wniosku, że świat powieści jest czym innym niż świat życia teatru, ani też nie uważa, że niepotrzebnie tracił czas. Doświadczenie uznaje za większą wartość niż efekt artystyczny pracy. Próby nie były zresztą całkowicie bezowocne, bez wąt­ pienia cierpliwość, skupienie i uwaga widowni pozwoliły mu ufać, że z podobną reakcją spotka się przedstawienie po4 5 14 zbawione wyraźnej dramaturgii, niezwyczajne, inne. Wielką wagę Wajda przywiązywał do okoliczności i warun­ ków, w jakich miał się odbywać ów teatralny proces dochodzenia do tajemnicy świata Dostojewskiego. Jakby chciał widzów i aktorów postawić w sytuacjach w pewien sposób analogicz­ nych do tych, w jakich Dostojewski stawia swoich bohaterów - granicznych, kryzysowych, ekstremalnych. Wzmacniających siłę przeżyć, wyostrzających wrażliwość, rozpalających wyob­ raźnię i niezwykle intensyfikujących napięcia międzyludzkich relacji i związków. W teatrze były to sytuacje przekraczające zwykłe oczekiwania i przyzwyczajenia. Zarówno widzów, jak aktorów. Widzom 27 prób, chociaż płacili za wstęp jak za zwykłe przedstawienie, kazano zachować całkowitą bierność i musieli mieć świadomość faktu, że nie są to całkiem zwyczajne próby, lecz dopuszczenie ich do niedostępnych im zazwyczaj rejonów teatralnej twórczości. Cenili je sobie bardziej nawet niż pierwo­ tnie przypuszczano. Dla aktorów postawionych w sytuacji, która pozbawiała ich podstawowych barier bezpieczeństwa, jakimi w teatrze zazwyczaj są rola, dramat, koncepcja reżyserska czy chociażby intymność prób, było to niezwykle ryzykowne, ale też pasjonujące zmierzenie się z innym niż zazwyczaj typem twórczości, sposobem pracy, kontaktem z widownią. Aktorzy, niegotowi a wystawieni na pokaz, musieli szukać nie tylko scenicznego kształtu postaci, ale wyłonić ją z całej powieści, musieli znać na pamięć wielkie jej fragmenty, z niczego tworzyć sytuacje, ciągle od nowa budować zarysy dramaturgii, wymyślać coraz to inne rozwiązania, błyskawicznie reagować na zmiany sytuacji i nowe pomysły reżysera, partnera. „To byto szaleńst­ wo" -wspomina Radziwiłowicz. Szaleństwo, które pochłonęło wszystkich jego uczestników jak fascynująca przygoda. Od pewnego momentu próbowano skonstruować scenariusz przedstawienia. Bezskutecznie. Kiedy tylko scenariusz przybie­ rał bardziej zwartą czy bardziej logiczną formę dramatyczną, Wajda zmieniał go, sugerował inne rozwiązania. Chciał, by zasadą przywoływania wcześniejszych fragmentów powieści, kolejnością ich następstw, rządził rytm wewnętrznego życia, niezwykłego emocjonalnego napięcia w ostatniej scenie Idioty. Rytm gorączki, maligny. Niezależny od fabuły. Porwany, gwałtownie zmienny, całkowicie w swoim przebiegu nieobliczal­ ny, zaskakujący i niezborny. Taki kształt przedstawienia ostate­ cznie próbowano uzyskać rezygnując w ogóle ze scenariusza, w aktorskiej improwizacji. W ten sposób przedstawienie, tak jak wcześniej próby, miało szansę stać się otwartym, nieprzewidzia­ nym procesem zmagań z postaciami i zdarzeniami powieści Dostojewskiego, ciągle zmiennym, nieprzewidzianym, bo każ­ dorazowo zależnym od dyspozycji aktorów, reakcji widowni, splotu zewnętrznych okoliczności. Bardzo nasyconym emoc­ jonalnie. Dla aktorów każdy spektakl był co najmniej takim samym, jeśli nie większym przeżyciem niż zazwyczaj premiera, za każdym razem tak samo ryzykownym, wymagającym stałej gotowości i aktywności twórczej, ciągłego napięcia. Kształt przedstawienia wynikał ze stanów emocjonalnych, procesów psychicznych i interakcji aktorów kreujących postaci Dostojewskiego. Dla swojej koncepcji Wajda znalazł usprawied­ liwienie we wstępie Dostojewskiego do Łagodnej: ..Teraz o sa­ mym opowiadaniu. Nazwałem je fantastycznym, mimo że uważam je za jak najbardziej realne. (...) Ma się rozumieć przebieg opowieści obejmuje kilka godzin - z zawieszeniami i przeskokami - i ma kształt nader zawikłany: bohater mówi sam do siebie, to znów zwraca się jak gdyby do niewidzialnego sędziego. Tak też zawsze bywa w rzeczywistości. Gdyby steno­ graf mógł go podsłuchać i wszystko zanotować - tekst w ypadlbjH nieco bardziej chropowaty, surowy aniżeli u mnie: ale jak mi się zdaje proces psychologiczny chyba pozostałby nie zmienionyOtóż ta hipoteza o stenografie, który to wszystko zanotował, (P° czym ja bym opracował to literacko) stanowi właśnie to, co w tym opowiadaniu traktuję jako element fantastyczny-, Dostojewski sugeruje tu niemal bezpośredniość swojej relacji Przezroczystość formy, która nie tyle kreuje rzeczywistość, co je) się poddaje, ulega przebiegowi wewnętrznych przeżyć bohateraDo podobnej, jak się zdaje, „przezroczystości" teatralnej formy dążył Wajda. Chciał by przedstawienie sprawiało wrażenie niemal bezpośredniego obcowania z „realną" rzeczywistości? 6 7 1 �p orzeżyć postaci. To, co było w tym „fantastycznym zabiegiem" nie było rezygnacją, niemożliwą w teatrze, z użycia teatralnych konwencji, ale szukaniem konwencji, które nie podkreślają kreacyjności sztuki teatru, ale dążą do upodobnienia rzeczywis­ tości teatralnej do rzeczywistości codziennego życia. I równo­ cześnie było penetrowaniem tych rejonów teatru, w których oddala się on od właściwego tradycyjnemu rozumieniu dzieła sztuki uporządkowania, wyboru i hierarchii. A zbliża się do zjawiska społecznego, spotkania czy wydarzenia, jednorazowe­ go, niepowtarzalnego, dopuszczającego działanie przypadku. Oczywiście w ramach założonych okoliczności. Okoliczności wyznaczały sytuacja i postaci Dostojewskiego, miejsce i, w mniejszym stopniu, czas improwizacji. (Najkrótsze przedstawienie trwało 32 minuty, najdłuższe prawie dwie godzi­ ny). Rzecz działa się w teatrze, ale w niezwykłym miejscu i o niezwykłej porze (w Krakowie o godz. 22). Widzowie czekali na moment, kiedy wszyscy razem zostaną wpuszczeni do sali. Ściślej do pokoju Rogożyna, który z niemal naturalistyczną czy też hiperrealistyczną dosłownością przedstawiała scenografia. Wrażenie zapewne nie byłoby tak wielkie, gdyby nie sugestywność nastroju wytwarzanego z dosłowności wnętrza i jego wy­ stroju, codziennych przedmiotów, konkretnych dźwięków, zapa­ chów, wyrafinowanie „naturalnego" oświetlenia. Ten pokój z jego zaniedbaniem i nieporządkiem, z jego niespokojną, mrocz­ ną i duszną atmosferą także odzwierciedlał wewnętrzny stan postaci. Równocześnie spełniał do pewnego stopnia warunki „życiowego prawdopodobieństwa". Te same, które zakładały, że wszystkie zdarzenia w pokoju Rogożyna biegną własnym trybem, niezależnym od dopuszczonej tu tylko do podglądania niesamowitego fragmentu cudzego życia, widowni. Toczą się bez żadnej dbałości o estetyczną urodę, przeciwnie, wydobywają całą chropawość, brzydotę, dysharmonię życia. I toczą się bez żadnej dbałości o zwykłą teatralną komunikatywność. W niewy­ raźnym mamrotaniu bywało, że gubiło się znaczenie słów, twarze aktorów przesłaniał mrok, niektóre sytuacje gubiły się w kątach sali, strzępiły się linie dramatyczne, rwały napięcia. Bywało, że w milczeniu i bezruchu zamierała akcja. To „cudze życie" było życiem Myszkina i Rogożyna, postaci kreowanych przez aktorów. Związek postaci i aktora byl tu wyjątkowo silny poprzez duże zbliżenie procesu twórczego aktora i procesu psychicznego, stanu emocjonalnego postaci. Improwizacja wymagała od samego początku wyraźnego rysun­ ku postaci. (Nawet jeśli jego kształt mógł się trochę zmieniać w miarę obcowania aktorów z powieścią Dostojewskiego.) Dramat pozwala zazwyczaj na sukcesywne stwarzanie postaci w trakcie przedstawienia. Tutaj w punkcie wyjścia postać musiała być gotowa (co nie znaczy skończona), musiała mieć zaznaczony kontur, który wyznaczał i ograniczał pole możliwo­ ści działań aktorskich. Aktorzy mogli improwizować tylko wramach wrażliwości postaci, jej osobowości, jej światopoglądu • tej, tak tutaj krańcowej, sytuacji jej życia. W założonych okolicznościach, jak gdyby byli Myszkinem czy Rogożynem. Określenia Stanisławskiego nie są tu oczywiście przypadkowe (chociaż on sam był wielkim wrogiem przypadku w sztuce teatru). Rodzaj sztuki aktorskiej był tu wyraźnie naturalistycznej proweniencji. Służyć mu też miało specjalne przygotowanie do spektaklu, poprzedzający go moment skupienia, wczuwania się w rolę i sytuację bohaterów. Równocześnie to aktorzy w bezpośrednim kontakcie z widzami za każdym razem inaczej kreowali wewnętrzne linie napięć postaci i zdarzeń, odpowiada­ jąc na reakcję widzów i partnera, samodzielnie (bo poza partytu­ rą tekstu wyznaczającą gradacje napięcia, punkty kulminacyjne) ' ь każdym razem inaczej sterowali uwagą widowni. Środki aktorskiego wyrazu, miejscami bardzo silna ekspresyjność gry, odpowiadała z jednej strony wrażliwości teatralnej owych lat wpuszczającej znaczną wyrazistość, nawet drastyczność sceni^nvch działań, barwy mocne i kontrastowe, dysonansowe tonacje, z drugiej zaś ekstremalnej sytuacji życia postaci opisanej Przez Dostojewskiego. Waga, jaką przywiązywano tu do emocji, zwyczaj kapryśną, ciągle zmienną w rytmie i tempie, mam­ rotaniu, szeptach i krzykach muzykę na dwa głosy i dźwięki przedmiotów. Za zieloną kotarą pokoju Rogożyna leży trup Nastazji Filipowny i cuchnie. (Moment fizjologicznego rozkładu ciała był mocno eksponowany.) Rogożyn snuje jakąś obsesyjną opo­ wieść. Jak zawsze o niej, o Nastazji. Myszicin siedzi naprzeciwko niego przy stole. Milczy dręczony jakąś uporczywą myślą. W jakimś momencie wydobędzie z siebie głos: „Rogożyn, czy Nastazja Filipowna jest u ciebie?" Pójdą razem za kotarę. I znowu wrócą do pokoju. Spędzą razem godzinę albo trochę krócej, albo dłużej. Aż w pewnym momencie Rogożyn zacznie się z wolna uspakajać i szykować do drogi na Sybir. A Myszkin pogrążać się będzie w bełkotliwym, chorobliwym rozgorącz­ kowaniu, jeszcze powróci do strasznego wspomnienia egzekucji, jeszcze powie, że natura ludzka nie jest w stanie znieść braku nadziei bez obłąkania... Pomiędzy tą ramą początku i końca improwizacji zdarzyć się może wszystko, cały bezmiar szaleńst­ wa bólu i rozpaczy, w którym z taką intensywnością ożywają wspomnienia, że unaoczniają się w działaniach. Bywało, że siła przeżyć postaci czyniła niemal namacalną obecność Nastazji - żywej i martwej. Bywało, że Rogożyn momentami rzutował na Myszkina obraz Nastazji, całował go, wielbił (budząc tym raczej zażenowanie Myszkina), by za moment szydzić i drwić z księcia idioty, bratał się z nim, zamieniał krzyżykami i zamierzał nożem, pocieszał go i odrzucał. To Rogożyn Nowickiego prowadził improwizację. I jego szaleństwo było zazwyczaj bardziej ekspan­ sywne, drapieżne, uzewnętrznione w agresywnych, nieopanowa­ nych działaniach. Czasem bardzo brutalnych, prostackich, czasem ściszonych. Szaleństwo Myszkina Radziwiłowicza było obecne bardziej w jego wewnętrznym poruszeniu, w rozedrganiu porażającym czasem możliwość działania. W zapadaniu się w sobie, pogrążaniu w wewnętrznych, milczących rozważaniach. W skrajnym napięciu, niekiedy dochodzącym do egzaltacji, w jakim roztrząsał pytanie o możliwość wcielenia w życie prawd Chrystusowych, (do tego pytania wracały wspomnienia Na­ stazji). Momentami poddawał się Rogożynowi, wciągał się w jego prowokacje, częściej przeciwstawiał mu siłę swojego skupienia, swojej niezwykłej, przejmującej wrażliwości. Rogo­ żyn Nowickiego zazwyczaj fascynował i przerażał, Myszkin Radziwiłowicza wzruszał i przejmował widzów (czy też raczej świadków) Nastazji Filipowny. W wyraźnej opozycji widział te postaci Wajda u Dostojews­ kiego i tak dobrał doskonale sobie znanych aktorów o równie silnych osobowościach scenicznych, równie utalentowanych, równie gotowych do podjęcia ryzykownej, niekonwencjonalnej pracy teatralnej. I bardzo od siebie różnych w swoich doświad­ czenia scenicznych, sposobach pracy, aktorskich predyspozyc­ jach i-co tutaj było nie bez znaczenia-osobowościach. Od nich. Jerzego Radziwiłowicza i Jana Nowickiego, zależały losy Na­ stazji Filipowny. Do końca nie zaniechali improwizacji, toteż nie można odpowiedzialnie zrekonstruować tego przedstawienia. Było wydarzeniem przede wszystkim. Czasem, jak wspomina Nowicki „bywało nic, a czasem bywało coś niezwykłego, fantastycznego." Rzeczywiście, co potwierdzają recenzje (za­ zwyczaj bardzo entuzjastyczne) i rozmaite relacje, bardzo wiele zależało tutaj od chwilowej dyspozycji aktorów, zewnętrznych okoliczności, wreszcie od nastawienia publiczności i jej podatno­ ści na wytwarzany w spektaklu nastrój. Bez wątpienia w swoich największych realizacjach Nastazja Filipowna odzwierciedlała niezwykły klimat emocjonalny ostatniej sceny Idioty. 1 0 3 l e prowadziła bynajmniej do zatracenia poczucia teatralnej ormy doświadczonych aktorów. Wyraźnie widać na przykład •! słaba widoczność i , często, obcojęzyczna widownia kazały ' P ykładać szczególną wagę do konstrukcji warstwy brzmielowej spektaklu. Układała się w niezwykłą, porwaną, nad­ alt m 9 rz Pomysł powrotu do scenicznej adaptacji Idioty zrodził się z fascynacji Wajdy grą japońskiego aktora Tamasaburo Ban­ do. Jednego z najwspanialszych onnagata - odtwórcy ról kobiecych w teatrze kabuki, i czasami także, w repertuarze teatru europejskiego. „Zobaczyłem nowe wcielenie Nastazji" - powie Wajda po obejrzeniu jego w Damie kameliowej. Rodzaj talentu, kunsztu i umiejętności aktora podsunął mu pomysł jeszcze innego scenicznego ujęcia Idioty. W Tamasaburo Bando zobaczył postać Myszkina, „w którym Rogożyn opanowany niepohamowaną namiętnością dostrzega niejako rysy Nasta­ zji...", Myszkina, z którego w momentach szczególnego napięcia 11 12 75 �mogła „narodzić się na scenie" Nastazja, i tak stać się „żywa i obecna" w przedstawieniu. Trudno o bardziej wyrazisty i niesamowity wyraz siły opętania czy ostatecznego oddania niż wcielenie siebie w postać, która jest jej przedmiotem (jak to czyni w przedstawieniu Myszkin), czy kreowanie jej, widzenie w oso­ bie rywala (jak to czyni Rogożyn). Na początku Wajda jeszcze nie wiedział jak teatralnie pokazać scenę transformacji, ale wiedział, że „tajemnica tej przemiany przybliży nas najbardziej do tajemnicy Dostojewskiego". Tym razem wierzył, że wyrazić się ona może właśnie w teatrze świadomym swojej teatralności. Poprzez najbardziej fascynującą tajemnicę teatru - metamorfozę aktora, ujawniony in statu nascendii proces tworzenia. Ze szczególnej sztuki aktora Wajda wyprowadził kształt swojej inscenizacji. Nie polega ona bynajmniej tylko na tym, że Tamasaburo Bando potrafi przedstawiać na scenie kobiety. „Patrząc uważnie na scenę dostrzegłem z łatwością - wspomina Wajda - że kobiece postaci Tamasaburo Bando, a zwłaszcza te z repertuaru europejskiego, których zagrał wiele, nie rodzą się z żadnych zewnętrznych dodatków w postaci kostiumu, charak­ teryzacji itp., ale stworzone są od wewnątrz siłą wyobraźni i sztuki aktorskiej; że kobiety wykreowane przez tego niezwyk­ łego artystę są projekcją wyobraźni mężczyzny o kobietach, są tworem i dziełem sztuki." Na spotkaniu w Krakowie Tamasa­ buro Bando pokazywał jak wskazuje na siebie młoda dziew­ czyna, dojrzała kobieta, kobieta stara. Zmieniał tylko spoj­ rzenie, kąt nachylenia dłoni, kształt palca, napięcie mięśni, nieznacznie modelował sylwetkę. I wcale nie pokazał tego, co zapowiadał. W jego zmieniającym się geście prawie nie widać było zachowań różnych kobiet, nie było w nim nic z naturałistycznej opisowości. Ujawniał się w nich najpierw cały powab nieśmiałej zalotności, potem zabarwiona już goryczą pewność siebie średniego wieku, wreszcie doświadczenie i rezygnacja starości. Poprzez gesty skupione, delikatnie zarysowane, odreal­ nione jak poeta haiku w poetyckim skrócie, aktor wyraża istotę rzeczy. Jego własne ciało, instrument aktora, staje się niewidocz­ ne. Na scenie Tamasaburo Bando jest taki, jaki wizerunek postaci, obraz jej wewnętrznego życia unaoczniony w ideogramach gestu, chce w danym momencie narzucić naszej wyobraźni, jakie chce wywołać nim doznania i emocje. Tylko obraz jest w jego sztuce ważny, nasycenie jego barwy, stężenie emocji. Kreacja, która doskonale kryje naturę, sublimuje praw­ dę życia i wyraża ją w sztucznym znaku. 13 14 1 5 „Człowieka najpełniej wyraża atmosfera, jaką wokół siebie tworzy" - to zdanie Tamasaburo Bando odnosi się do Wajdy, ale jest w nim też głęboka wiedza aktora o sposobie od­ działywania teatralnej kreacji. To aktor wytwarza odpowiednią 16 atmosferę, właściwy stanom postaci klimat. Zewnętrzne wobec aktora efekty stały się tutaj niepotrzebne. Tak ważna w Nastazji Filipowny sceneria zdarzeń w Nastazji już nie tyle służy emanacjj nastroju, co staje się oprawą gry aktorów. Nie imituje rzeczywij. tości, obraz Holbeina nie tyle jest dekoracją pokoju Rogożyna co fragmentem dekoracji teatralnej, szczególnie tutaj wyeksponowanym ze względu na swoje symboliczne znaczenie. Pój. mrok maluje tło obrazu, światło wspomnianej na początku naftowej lampy, wydobywa z mroku twarz aktora, tak jak malarz punktuje twarz na portrecie. Zdaje się spełniać funkcję croco z dawnego japońskiego teatru. Nawet pojawiający się momentami dźwięk bzyczenia natrętnej muchy, chociaż może przypominać o zwłokach Nastazji jest efektem innego rodzaju niż wonie kadzideł. (Zadziwia też technicznym trickiem.) Ważne w inscenizacji jest to, co aktorowi najbliższe i to, co współtworzy obraz postaci - kostiumy. Zachwatowicz włożyła w ich projekty cały swój wielki kunszt. Tamasaburo Bando w ślubnej sukni Nastazji, odkrywającej ramiona, wciętej w pasie, u samego dołu niebywale obfitej, sztywnej, szeleszczącej taftą, w czarnym kapeluszu z woalką wygląda jak marzenie zrodzone z miłosnego snu mężczyzny o pięknej ukochanej. Rozrzucone początkowo niedbale na meblach narzuty, które stają się fetyszami przywołującymi zdarzenia przeszłości, uobecniające miniony czas, tkane są pięknie w szlachetnych materiałach. Ubrania postaci skontrastowane barwą i krojem trafiają w sed. no ich osobowości. Cała toporność, gruboskórność Rogożyna jest w jego ciężkich, wysokich butach, w zbyt obfitej ciemnowiśniowej rubaszce, na której nosi tylko czarną, ciasną kamizelkę. Rogożyna gra Toshiyuki Nagashima, aktor filmowy. Odmien­ ność szkół aktorskich, mocnej, filmowej wyrazistości i wyrafino­ wanej subtelności kabuki rysują tu kontrast postaci. Bardzo dobitny. Niemniej rozkład sił aktorskich nie jest równy. To gra Tamasaburo Bando przede wszystkim przyciąga uwagę w idzów, Myszkin staje się głównym bohaterem zdarzeń. Książę Myszkii nosi biały garnitur, na którym znać rękę pierwszorzędnego krawca - jest elegancki, niemal wykwintny. Lezy na nim doskonale. A równocześnie zbyt długa marynarka, spodnie w klosz u dołu rozszerzane, czynią ten ubiór dziwnie niezgrab­ nym. Jest w tym stroju jakiś niepokojący dysonans. Refleki jeszcze innego dysonansu, jaki cały czas niepokoi w samej postaci, zrodzony z zadziwiającego połączenia jej niezwykłej miękkości i nieodpartej siły. Tej siły, która pozwoli mu wcielićsic w Nastazję. To siła postaci i talentu aktora. Od pierwszej chwili, kiedy pojawia się na scenie, sprawia wrażenie zjawiskowej postaci. Postaci z innego świata. Za­ dziwiającej, ale nie dziwacznej, zniewalającej swoją delikatną 11. 2. Tamasaburo Bando w roli Nastazji Filipowny 16 �wrażliwością, niemal dziecięcym wdziękiem i właśnie fascynują­ cą, wewnętrzną siłą. Subtelne gesty wyrażają tutaj uczucia skrajne, gwałtowne, nie poskromiane przez sztukę, ale przez nią wyrażane w przejmujących, kaligraficznie czystych obrazach. Drobne gesty zmieniają je niemal niepostrzeżenie, aż zastygają w rysunku tak doskonale wykończonym, tak pięknym, że może stać się przedmiotem kontemplacji. (Dlatego zapewne tak fascynujące są fotografie ról Tamasaburo Bando.) Każdy z nich jest wyobrażeniem, kreacją innego stanu postaci, zawsze po­ głębionym, wieloznacznym, zadziwiającym swoim kształtem i siłą wyrazu. Jak ten, kiedy Myszkin wyciąga zza kotary sztywną, splamioną kroplą krwi ślubną suknię Nastazji. Przykuca delikatnie całuje kraj sukni, rozkłada ją na sobie, wygładza jakby była jego własnym strojem. I przytula do siebie suknię jakby była żywą, kruchą Nastazja, której ból chciałby ukoić. Nieruchomieje ze stężałą w bólu twarzą. I tylko szepcze, w różnych tonacjach, jakieś własne, a może zasłyszane słowa. Ten przejmujący obraz rozpaczy jest tym bardziej zdumiewają­ cy, że chwilę wcześniej dla tego samego stanu aktor znajdował zupełnie inny wyraz. Wyjście zza kotary jest dokładnym po­ wtórzeniem wcześniejszej sytuacji. Rogożyn prowadzi Myszkina za kotarę, ten stąpa cichutko jakby bał się zakłócić sen Nastazji. Chwila ciszy i nagły, krótki, bolesny krzyk mówi ojej śmierci. Po raz pierwszy bezwładnego Myszkina wynosi na rękach Rogo­ żyn. Myszkin płacze jak dziecko skrzywdzone ponad wszelką miarę. Niemal bezgłośnie, rozpaczliwie. Płacze całym ciałem. Jego nieskoordynowane gesty rozsypują się w grymasie twarzy, wykrzywieniu dłoni. Rozpadają się, tak jak rozpada się jego świat w śmierci Nastazji. Obie sceny malują bezmiar bólu, obie są przejmujące, ale każda z nich budzi innego rodzaju uczucia. Nieforemny, bezradny płacz budzi litość, czułość nawet. Taką, jaką odczuwamy wobec haniebnie skrzywdzonego dziecka. Scena z suknią budzi współczucie, ale i przerażenie. Już nie ma w niej niewinności. W następstwie obrazów, aktorskich sekwencji, rozwija się przedstawienie. Litość dla bólu księcia Myszkina ustępuje miejsca zupełnemu osłupieniu, kiedy za chwilę widzimy go - nie bardzo wiadomo jak i kiedy to się stało - zajętego miłą konwersacją z Rogożynem. Jakby nic wcześniej tu nie zaszło. Kiedy tak stoi z filiżanką herbaty w ręku, zdaje się uosobieniem spokoju, przyjaźni, uprzejmej ciekawości. Właśnie tak, w szoku­ jących, niemal niewidocznych przejściach od obrazu jednego stanu do drugiego, obnaża się tutaj z biegiem przedstawienia w coraz większym zawikłaniu, w coraz większym emocjonal­ nym stężeniu życie księcia Myszkina prześwietlone jakby w jed­ nym błysku ostatnich chwil świadomości, kiedy przemieszczają się. spiętrzają, kumulują uczucia różnego rodzaju, pamięć różnych zdarzeń. Ale następstwo zdarzeń nie jest tu całkiem chaotyczne, chociaż w żadnej mierze nie porządkuje go fabuła. I nie jest poddane impulsom emocji postaci, ale prawom teatralnej gry o wyraźnej, chociaż bardzo zawiłej dramaturgii powtórzeń, odbić, silnie kontrastowych zderzeń postaci i sytua­ cji. Starannie wykończone aktorskie obrazy nie zamykają się w formuły sensów, są tylko momentami procesu, który odkrywa przed nami w kolejnych zdarzeniach coraz to inne znaczenia, coraz to inne barwy emocji. Płynne, nie zakończone nawet na końcu przedstawienia, kiedy to ostatnia sekwencja odbija się w pierwszej, koniec wraca do początku. Temu procesowi podporządkowana jest dramaturgia spektaklu - zdarzenia ro­ dzą się pomiędzy odbijającymi się w wielokrotnych powtórze­ niach sytuacjami, pomiędzy zderzającymi się z sobą sekwenc­ jami, wreszcie pomiędzy postaciami prowadzącymi niebezpiecz­ ną grę o powtórzenie, przywołanie i wskrzeszenie przeszłości. 0 przywołanie do życia Nastazji, której trup leży za kotarą. Ożywienie i ucieleśnienie Nastazji jest tutaj możliwe właśnie dlatego, że rzeczywistość zdarzeń od początku jest oznaczona jako rzeczywistość teatralna. Jest artystyczną kreacją, płynnymi obrazami życia a nie jego naśladownictwem. Wspominanie Nastazji staje się kreacją jej obrazu, w którym obnaża się prawda życia jego twórców - Myszkina i Rogożyna. Nastazja jest najpierw desperacją Rogożyna i pełną trwogi nadzieją Myszkina, potem bolesny krzyk Myszkina mówi o jej śmierci. Do tej pierwszej sceny, kiedy Myszkin staje naprzeciw mówiącego nieprzerwanie Rogożyna, puka w stół, raz, drugi 1 powtarza dramatyczne pytanie: ,,Gdzie jest Nastazja?" - stale powracają. I do sceny wejścia za kotarę, gdzie leży trup Nastazji. Powtarza się ta sama intencja postaci, ta sama nadzieja Mysz­ kina, że Nastazja tu jest, że będzie mógł podjąć kolejną próbę jej ocalenia i ta sama rozpacz, która coraz wyraźniej staje się świadomością prawdy o sobie. ,,Nowe. smutne i beznadziejne uczucie ścisnęło mu serce - mówi o ostatniej myśli księcia Dostojewski - zrozumiał nagle, że i w tej chwili i od dawna już mówi wciąż nie to, co powinien mówić, i czyni wciąż co innego, niżby należało czynić: i że te karty, które trzyma w rękach i z których tak się ucieszył, nic a nic już teraz nie pomogą." W powieści nic już więcej nie wiemy o wewnętrznym życiu Myszkina, zapada się w chorobę, idiocieje. Przedstawienie mówi nie o jego psychicznej czy duchowej śmierci, chwyta moment, w którym Myszkin uświadamia sobie istotę swojego życia. Powraca na scenie we wciąż powtarzalnym geście oddawania siebie innym, geście wyrażającym chęć. by spełniła się idea 17 II. 3. Tamasaburo Bando w roli Księcia Myszkina. 17 �miłości bliźniego, który w nim samym i w tych, ku którym jest skierowany, wykrzywia się, przepotwarza w drastyczne przeci­ wieństwo. Prawda życia Rogożyna obnaża się w natrętnej, szalonej obsesji jednego tematu. Wspólne wspominanie Nastazji zaczyna się niewinnie. Przy­ pominają sobie swoją podróż do Rosji. Siadają na biurku, Myszkin otula się narzutą. Wobec zaciętej nieufności ponurego Rogożyna ujawnia się cała jego namolna, ale promienna otwar­ tość, wielka ufność. Odkrywa się przed nim cały, opowiada mu 0 egzekucji. Z radością, że tam gdzie jadą nie ma miejsca dla tak strasznych rzeczy. Swoją otwartością i bezmiarem naiwności prowokuje Rogożyna - wybucha niepowstrzymanym, namięt­ nym potokiem słów. Wraca do momentu poznania Nastazji, do historii kolczyków. Myszkin najpierw zaskoczony, z wolna poddaje się emocjom jego opowieści. Bierze od niego portret Nastazji i przy wtórze gwałtownych wyznań Rogożyna, mu się przygląda. Siedzi już wówczas przy stoliku pod lampą. Długo, w niezwykłym skupieniu, jakby chciał zgłębić jej tajemnicę, wpatruje się w wizerunek Nastazji. Wstaje z krzesła już jako Nastazja. Kobieta piękna i wyniosła. Jeszcze tylko narzuci na siebie szal i w uszy wepnie kolczyki. Jest Nastazja, przed którą Rogożyn w postaci swego ojca kuli się prosząc o zwrot kolczyków. Nastazja rzuca mu je pogardliwie. Rogożyn patrzy na nią z niewymownym zachwytem. Tak samo patrzą na nią widzowie, jeszcze niepewni tego. co tu widzą. Moment przemiany trwa sekundy, jest niemal nieuchwytnym, olśniewającym mgnieniem. Wydaje się graniczyć z cudem, tak nieprawdopodobna zdaje się momentalna przemiana drobniut­ kiego, delikatnego mężczyzny w wysoką, postawną kobietę świadomą siły swojego oddziaływania. Pozostaje tajemnicą artysty, który bardziej pozwala się domyślać tajników swojego kunsztu niż je obnaża, świadomy efektu swojej magii. Pozwala tylko w jednym błysku dotknąć tajemnicy sztuki teatru. Ten moment jest nieodparcie fascynujący i przerażający zarazem - w jednej chwili olśnienie Myszkina staje się zaślepieniem, oddanie staje się zatraceniem siebie. Całkowitym poddaniem Nastazji Rogożynowi, w którym się pogrąża. Żeby w kolejnych scenach znowu próbować się z niego wyzwolić i próbować wcielić w życie ideę Chrystusowej miłości. Najdrastyczniejsza jest tu scena przed obrazem Holbeina, kiedy Myszkin niemal w mistycznym uniesieniu rozprawia o Bogu. Jakby niepomny tego, że obok leży trup Nastazji i wszystkie ludzkie i boskie prawa zostały tu zaprzeczone. Ofiarowuje nadzieję mordercy. Z namaszczeniem czyni znak krzyża. W odpowiedzi Rogożyn pluje mu w twarz. Rogożyn prowokuje Myszkina do powtórnych wcieleń w Nastazję, podsuwa mu jej chustę, narzuca sytuacje. I znowu powraca, już na dłużej, Nastazja. Składają się na jej obraz wyobrażenia tak różne, że pozostaje mimo ucieleśnienia nieuch­ wytna, nie rozpoznana. Bywa pełna pogardy i sarkazmu, śmieje się wzgardliwym, nieprzyjemnym śmiechem, bywa łagodna 1 niemal czuła, jak wówczas gdy w pokornym ukłonie przyjmuje błogosławieństwo ..mateczki", pewna siebie i histerycznie kap­ ryśna, pociągająca i odpychająca. Stopniowo Nastazja niejako usamodzielnia się, oddziela od Myszkina. Jeszcze słychać za kotarą jej śmiech, gdy Myszkin już wrócił do sali. To coraz wyraźniejsze „materializowanie" się Nastazji jest jedyną linią narastania w przedstawieniu, aż w końcu Nastazja pojawi się w skończonej postaci, w swoim ślubnym stroju. Olśniewająca, piękna, delikatna i majestatyczna. Pełna powagi i smutku. Teraz dopiero godna prawdziwej miłości. Przychodzi tu po swoją śmierć. Siada jeszcze przy stoliku Myszkina, zamiera w pięknej pozie żegnając się z życiem. Siła wyrazu tej sceny jest zupełnie niezwykła, piękno nieskazitelne. Pozostaje w pamięci wyraźna w każdym szczególe. Nastazja bez momentu wahania znika za kotarą. Za nią pójdzie tam z nożem Rogożyn. Nastazja mogła zostać stworzo­ na tylko po to, by ponownie zostać zamordowana. Do Rogoży­ na przychodzi książę Myszkin, puka w stół: „Czy Nastazja jest u ciebie?". Wszystko może zacząć się od początku. * * * Odmienność obu przedstawień jest tak znaczna, że jak widać, 18 uniemożliwia podobną relację o ich założeniach, wyglądach i przebiegu. Nastazja przypomina swoim kształtem teatralne ceremonie Geneta i jak jego dramaty jest wieloznaczna i doskonale zamknięta w sztuczności swojej teatralnej formy. Świat postaci i problemów Dostojewskiego został tu wyrażony w obcej jego powieści teatralnej formie. Przedstawienie jasno pokazuje że nie traci na tym głębia ujęcia tematu, wizja świata, siła artystycznego wyrazu. Adaptacja spełnia tu funkcję intersemiotycznego przekładu. Inscenizacja staje się afirmacja sztuki teatru - bogactwa i pojemności jego języka, zdolności wywoływania przeżyć estetycznych, poznawszych, etycznych. Nastazja nie jest w twórczości Wajdy dziełem całkowicie odosobnionym chociaż rodzaj środków artystycznego wyrazu Tamasaburo Bando, ich wyrafinowanie i subtelność, jest niemal niedostępny aktorom wykształconym w kręgu kultury europejskiej. Ale od kilku lat Wajda wyraźnie w swoich spektaklach podkreśla kreacyjność teatralnej rzeczywistości. Niektóre z nich. jak Hamlet IV, były również podobną afirmacja sztuki teatru, który może w twórczości scenicznej aktora odzwierciedlić życie a rna nad nim tę przewagę, że wydobywa jego prawdę z chaosu i bezwładu codzienności i dodaje mu wartość piękna. A równo­ cześnie jest bezpośrednim spotkaniem widza i aktora wygrywającego zapisane w dramacie myśli i uczucia. Żeby było spot­ kaniem żywym, intensywnym, wystarczy by talent i kunszt aktora były dostatecznie wielkie i odpowiednio w przedstawie­ niu wykorzystane. 18 Teatr lat siedemdziesiątych uważał inaczej. I Wajda dosko­ nale o tym wiedział. „Teatr poszukujący dziś nowych, coraz innych relacji między przedstawiającymi a widzami musi zadać sobie pytanie, czym właściwie są próby i czy one nie mogą stać się właściwym widowiskiem?" - mówił na początku 1977 roku. Był to czas bardzo szybkiego przyswajania i oswajania w teatrze repertuarowym doświadczeń awangardy lat 60-tych i 70-tych. Ledwie cztery lata wcześniej w Starym Teatrze obawiano się czy zwykła, nie festiwalowa publiczność, zechce stać godzinę na Dziadach Swinarskiego. W 1977 roku widownia oczekiwała od teatru nowości i entuzjastycznie godziła się na wszelkie eks­ perymenty. Na tej fali powstało sporo hochsztaplerskich. wtór­ nych spektakli. Eksperymentów robionych dla eksperymentu. Nastazja Filipowna takim nie była, wyrastała z rzeczywistej fascynacji Dostojewskim i dla wyrażenia sensu i siły wyrazu jego powieści szukała odpowiedniej relacji sceny i widowni. Zgodnej z wrażliwością swojego czasu. Wajda nie naśladował, nie powielał w sposób mechaniczny dokonań awangardy chociaż z całą pewnością Nastazja Fili­ powna wyrastała z jej gleby. Szukał w niej własnych odpowiedzi na pytania związane z formą relacji sceny i widowni, po swojemu drążył fascynujące wówczas wielu artystów rejony pogranicza teatru i pogranicza sztuk. W ramach teatru repertuarowego. Był wówczas blisko najwybitniejszych artystów polskiej awangardy. Kilka miesięcy wcześniej nakręcił Umarłą klas( Kantora, zamierzał sfilmować Apocalypsis ami ligitns Grotows­ kiego. Krytycy dostrzegali pewne związki jego przedstawienia z Umarłą klasą, dostrzegali także, częściej, podobieństwa z do­ konaniami Teatru Laboratorim. Przede wszystkim Wajda ko­ rzystał z tych doświadczeń, które już nie byty wprost związane z ich indywidualnością artystyczną, ale stały się własności niemal powszechną teatru owego czasu. (Dlatego tylko obok siebie można tu stawiać nazwiska Grotowskiego i Knatora.) Przy czym w teatrze repertuarowym nie były jeszcze wówczas tak powszechne. Chodzi o poszukiwania nowych miejsc teatral­ nych i komponowanie do potrzeb spektaklu architektury sceni; cznej, o metodę „pisania na scenie", formułowanie znaczet w materii teatru, w cielesnych działaniach aktora, bez przykładania szczególnej wagi do semantyki słowa, o otwartość czy procesualność struktury przedstawień, estetykę brzydoty cfl ekspresyjność gry. Zasadnicza różnica (pomijając trudniejszą kwestię wspólny* momentów nurtu „dionizyjskiego" polskiego teatru) polega* jednak na tym, że zarówno Grotowski, jak Kantor drąż)* pogranicza teatru w tym miejscu, gdzie spotyka się on z & rzędem, rytuałem i dążyli do równej mu dyscypliny wzbraniaj* cej się przed wszelką przypadkowością. Tymczasem Wajo* chociaż na pewno chciał osiągnąć podobną intensywność ko"' 19 21 �taktu z widzem, penetrował pogranicza teatru i codziennego, ołecznego życia. Co czyniły raczej teatry uliczne, czy tzw. teatry enviromentalne. (Jak na happening Nastazja Filipowna hvła wydarzeniem zbyt teatralnym.) Takie poszukiwania były w polskim teatrze zjawiskiem dosyć rzadkim. Bliskie natomiast hvły poszukiwaniom filmu europejskiego, (włoskiego, francus­ kiej Nowej Fali) czy amerykańskiego undergroundu lat 60-tych i 70-tych. Wajda musiał znać doskonale nowe techniki filmo­ wania, montażu, prowadzenia narracji zmierzające do wywoła­ nia u widza wrażenia, że ogląda bezpośredni przekaz autentycz­ nych zdarzeń, budowanych i filmowanych wbrew, wykształ­ conym na klasycznej dramaturgii, oczekiwaniom widowni. Znał Doszukiwania kina, które tak jak i inne sztuki tego czasu zmierzało do pogodzenia zamysłu artystycznego i zgody na działanie przypadku. Tendencja artystów do „poddania się" rzeczywistości i naśladowania jej nieciągłości, przypadkowości, chaotyczności, niejasności, nawet za cenę artystycznej czy technicznej niedbałości, nudnych, martwych scen. Czasami odzwierciedlały wewnętrzne przeżycia postaci, często nastrój wyznaczał ich spójność. Pierwszą improwizacją Wajdy i próbą pisania na planie było Wszystko na sprzedaż. Doświadczenia filmu mogły inspirować jego twórczość teatralną. Nastazja Filipowna wyrasta bez wątpienia z fascynacji siłą teatralnego „tu i teraz" w relacji widza i aktora. Wprost z filmu, w odczuciu 21 aktorów przedstawienia, zaczerpnięta została metoda pracy nad rolą. Tworzenie postaci poza chronologią dramaturgii, gotowej w każdym momencie tworzenia zaistnieć w dowolnej sytuacji, nie tracąc swojej tożsamości. Aktor filmowy, częściej niż teatral­ ny musi też - jak twierdził Cybulski - zastanawiać się nie tylko nad tym, jak ma grać, ale i co grać. Przynajmniej tak bywało w filmach Wajdy. Praca Wajdy w teatrze dosyć często opiera się na pomyśle inscenizacji, aranżacji sytuacji teatralnej, której wypełnienie zależy w dużym stopniu od aktorów. Nigdy jednak pomysł nie był tak jak tutaj niejasny, sytuacja tak niewyraźnie określona, droga dojścia niepewna. Poszukiwania tego czasu na pewno dodawały mu odwagi. Po latach, nieco zadziwiony własną śmiałością, pomysł prowadzenia publicznych prób bez gotowe­ go scenariusza nazwie „bezgraniczną bezczelnością" .Pomysł zaangażowania japońskiego aktora, który nigdy w życiu nie kreował męskiej postaci do podwójnej roli Myszkina-Nastazji, w sztuce napisanej na kanwie Idioty, realizowanej przez pol­ skich artystów, też był pomysłem ryzykownym. Wajda zawsze uważał, że Dostojewski musi być dla teatru szczególnym wy­ zwaniem. Najciekawsze, że przy całej odmienności obu przedstawień można w nich bez trudu rozpoznać zarówno powieść Dostojews­ kiego, jak i rękę reżysera. 22 PRZYPISY i do 1986 roku. Poza licznymi recenzjami obszerne relacje o przebiegu prób i przed­ stawienia zawiera książka Macieja Karpińskiego Teatr Andrzeja Wajdy, Warszawa 1991 WAiF, oraz opracowane przez niego wydawnictwo Dostojew­ ! ski- teatr sumienia. Trzy inscenizacje Andrzeja Wajdy, Warszawa 1989, PAX. Tam także znajdują się wspomnienia i część notatek A. Wajdy. Inne materiały związane z realizacją znajdują się w Archiwum Wajdy, Teczki 45, 46. W Archiwum Starego Teatru przechowywane są 22 nagrania magnetofonowe 27 prób (tyle bowiem ich się odbyło od 8 stycznia do 16 lutego) i nagranie spektaklu premierowego. Materiałem do poniższych rozważań były także wywiady prasowe Wajdy, Nowickiego, Radziwiłowicza oraz moja rozmowa z Radziwiłowiczem przeprowadzona 17maja 1993. Byłam na jednej г 27 prób i w różnych latach widziałam trzy spektakle Nastazji Filipowny. 3 Dostojewski - teatr sumienia, op. cit. marca i kwietnia br. Wajda nakręcił w koprodukcji polsko-japońskiej film z Nastazji. 1 3 Z listu Wajdy do japońskich realizatorów Nastazji. 15.08.1986 A. Wajda w programie do Nastazji Po przedstawieniach pytano o wygląd i wiek aktora, którego, bez makijażu, oglądano przez bez mała dwie godziny! W roli Myszkina zdawał się wyjątkowo mały i drobny, używał delikatniejszych gestów i wyższego rejestru głosu. W roli Nastazji zdawał się bardzo wysoki, używał nieco mocniejszych środków wyrazu, niższych rejestrów głosu, przyciemniał też jego barwę. Wypowiedź z filmu Kreacje Tamasaburo Bando zrealizowanego przez Ireneusza Englera. TP 1991 Scenariusz przedstawienia został tym razem bardzo dokładnie przygoto­ wany. Pozostały w nim fragmenty powieści często wykorzystywane w Nastazji 1 4 1 5 1 6 1 7 Filipownie. Por. Dostojewski - teatr sumienia, op. cit. Wydaje mi się, że * Andrzej Wajda, Do 27 razy sztuka. „Życie Literackie" 1977, nr 8 znajomość Idioty doskonale wystarczała, by odczytać znaczenia japońskiej 5 Nastazji. Dostojewski - teatr sumienia, op. cit. 5 Dowodem są nie tylko bardzo liczne relacje prasowe z 27 prób, ale także listy pisane do Wajdy przez ich uczestników. Często dotyczą koncepcji określonej sceny, interpretacji Idioty, rozwiązań scenicznych. ' Rozmowa z J. Radziwiłowiczem, op. cit. * Przekład Gabriela Karskiego. ' Nastazja Filipowna była grana w Helsinkach (1977), Dubrowniku (1978), Florencji i Turynie (1980), Budapeszcie (1980), Mediolanie i Pontederze (1981), Caracas (1981), Buenos Aires (1982), Rzymie i Palermo (1982), Pont Amouson i Metzu (1983, Edynburgu (1983), Londynie (1983), Amsterdamie (1984), Madrycie (1985), Karlsruhre (1985). Jan Nowicki, Pokerek „Życie Literackie" 1986, nr 23, rozm. B. Winnicka " Tamasaburo Bando (ur. 1950 r.) gra w teatrze kabuki, bardziej rodzajowym teatrze shinpa, we współczesnym repertuarze japońskim i klasyce europejskiej (min. role Lady Makbet, Desdemony, Medei). Jest również reżyserem teatralnym i filmowym. " Ten i następny cytat pochodzi z wypowiedzi A. Wajdy zamieszczonej * polskim programie Nastazji. Materiały związane z tym przedstawieniem (kolejne wersje scenariusza, notatki Wajdy, zdjęcia, korespondencja, recenzje zJaponiijznajdują się w Archiwum Wajdy, Teczki 113,117,118. Na przełomie 10 1 8 Po Nastazji częściej niż Nastazji Filipownie pisano o problemach Dostojewskiego. Może to być przypadek. Fakt ten może też świadczyć o tym, że drugie przedstawienie wyraźniej wydobywało sensy powieści, podczas gdy pierwsze skupione było bardziej na jej emocjach. Andrzej Wajda, Do 27 razy sztuka, op. cit. Na festiwalach często traktowano Nastazję Filipownę - wbrew intencjom twórców spektaklu - jako spektakl teatru awangardowego. Urszula Czartoryska wspomina filmy Wajdy omawiając dążenia artys­ tów filmu do zatarcia granicy fabuły i dokumentu w rozdz. Niespodzianki 1 9 2 0 2 1 procesów przypadkowych książki Od pop-artu do sztuki konceptualnej. War­ szawa 1973, WAiF. Innego rodzaju niż Wszystko na sprzedaż realizacją podobnego dążenia był. bezpośrednio poprzedzający Nastazję Filipownę. Człowiek z marmuru. Doświadczeniom tego filmu bliższe były inne spektakle - Emigranci (1976) i Rozmowy z katem (1977). 1 2 Tak mówił na spotkaniu u oo. Pallotynów w Paryżu poświęconym pracy nad Dostojewskim 9.10.1989. Cyt. wg nagrania znajdującego się w Archiwum Wajdy. Fot.: Wojciech Plewiński - U. 1; Renata Pajchel - il. 2, 3 Nastazja Filipowna Tamasaburo Bando* Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando A. Wajda: Pierwszy raz zobaczyliśmy Tamasaburo Bando Srającego na scenie „damę kameliową". Pomyślałem wtedy, że ™ogę zrealizować ideę, o której marzyłem, aby wystawić raz jeszcze małą inscenizację krakowską Nastazja wg Idioty Do•^ewskiego w nowej pełniejszej wersji. • Bando: Nie potrafię jasno wytłumaczyć czym jest onnagata, sob. ' odtwarzający kobiece role. Na przykład wyobraźmy j ' że jest bóg. który mówi - ty powinieneś grać role kobiet, tym przypadku nie byłoby wątpliwości, mnie jednak nikt zego takiego nie powiedział. I może dlatego czasem ogarniają Ko '^^tphwości, czy dokonałem właściwego wyboru życiowetee * P ° d u nie mam wyraźnie określonej definicji 8o aktorstwa. Jako dziecko byłem bardzo wstydliwy i skryty. a c t o r w t e o w Zamiast bawić się z rówieśnikami wolałem przebywać z rodzica­ mi, którzy zawsze mnie akceptowali. Pamiętam, że kiedy zakładałem różne stroje i tańczyłem, rodzice mnie chwalili. Byłem wtedy bardzo szczęśliwy. Kiedy mówiłem, że nie chcę czegoś zrobić, zawsze się na to zgadzali, a kiedy sam tego chciałem, wystarczyło, że ich zawołałem, aby pokazać im swój taniec. To tak, jakbym w tym nastroju beztroskiego dzieciństwa stawał się osobą dorosłą, chociaż w pewnym sensie dzieckiem pozostałem do dziś. K. Zachwatowicz: On nie jest transwestytą, który się przebiera * Opracowano na podstawie wypowiedzi w filmie Ireneusza Englera Kreacje Tamasaburo Bando. TV 1991. 19 �za kobietę. W życiu jest to kompletnie u niego rozdzielone. Gdyby go spotkać na ulicy, niczym by się nie wyróżniał, taki młody Japończyk przeciętnie wyglądający, nawet niespecjalnie ładny, prawda? A.W.: Tyle, że wysoki. K.Z.: Tak, nietypowy, ma długie palce, piękne ręce i jest bardzo wysoki, poza tym nie zwróciłoby się na niego uwagi, że to jest piękny mężczyzna; ubiera się normalnie i nie ma w nim nic takiego, co by w codziennym życiu zwracało uwagę. Cała jego umiejętność grania kobiet, wszystko, co robi na scenie, jest absolutnie związane z tym, co się na tej scenie dzieje. A.W.: Wydaje mi się ważne zrozumienie, dlaczego kobiety kreowane przez niego są takie piękne i oszałamiające dla nas, widzów. Kobieta wkraczająca na scenę wie, że jest kobietą, w związku z tym jej zadaniem jest stworzyć charakter Julii czy charakter Lady Makbet, ale kobietą już jest. Natomiast męż­ czyzna, taki właśnie jak Tamasaburo Bando wkraczający na scenę, musi stworzyć nie tylko osobowość, ale kobietę jako taką. Kobiecy głos, kobiecy krok, sposób zakładania szala, sposób przypinania kolczyków. Wszystko to są rzeczy wystudiowane z tysięcy możliwości, zostaje ta jedna, o której wie, że w tym momencie jest to ten jedyny gest, ten jedyny ton głosu, który właśnie kobieta z siebie potrafi wydobyć, i to jest właśnie kreacja. Na tym polega sztuka! Najbardziej zachwyca, że to jest sztuczne, że jest w tym istota teatru, czyli dążenie do tego, by stworzyć sztukę ze sztuczności. On właśnie jest tego najwięk­ szym na świecie uosobieniem. K.Z.: Chcę powiedzieć jeszcze jedną rzecz. Dama kameliowa, w której grał on Marguerite. Całe przedstawienie było realizo­ wane w normalnej konwencji teatru europejskiego, w związku z czym inne role kobiece grały kobiety, i to było nie do patrzenia. On, Tamasaburo, na tle kobiet, które być może były nawet dobrymi aktorkami, przy nim wydały nam się okropne, w ich grze było coś fałszywego. A.W.: Tak, były bardzo nienaturalne. K.Z.: A on był prawidziwą kobietą i w tym jest jakaś absolutna tajemnica. T.B.: Odtwarzanie kobiecych ról w zasadzie nie wywiera większego wpływu na moje życie prywatne. Trzeba tylko uważać, aby nie umięśnić ciała za bardzo, na przykład w ramio­ nach, dlatego aby zmiękczyć ciało gimnastykuję się i pływam. Nie palę, aby móc mówić falsetem, nie piję alkoholu, bo to źle wpływa na cerę, usztywnia mięśnie, no i staram się spać odpowiednio dużo. Nie można zostać dobrym aktorem małym kosztem. Bardzo ważne jest opanowanie podstaw gry, zbudowa­ nie tak zwanej formy. Na przykład balerina gra rolę łabędzia, przedstawienie ptaka niewielkim wysiłkiem sprawia, że nie jest się do ptaka podobnym. Potrzeba wielkiej pracy, niezbędne są wytężone, długotrwałe, naprawdę męczące ćwiczenia, aby na scenie uzyskać efekt lekkości. A gdy osiągnie się taki stan, to dopiero w następnym etapie można uzyskać artystyczną wol­ ność. Jeśli nie zdobędziemy się na wysiłek wytrenowania tego stanu - nie będziemy wolni. Największa różnica między kobietą japońską i kobietą zachodnią wynika ze stylu życia. Dotyczy to zarówno mężczyzny, jak i kobiety, ich sposób poruszania się zależy od tego. co się w życiu robi. od tego, jaką rolę się spełnia. Od tego, czy nosi się kimono, czy suknię bardzo wiele zależy i dlatego gdy gram rolę kobiety europejskiej ćwiczę w sukni zaprojektowanej w stylu europejskim. Dzięki temu w naturalny sposób pojawiają się ruchy charakterystyczne dla innej strefy kulturowej. Dlaczego mężczyzna potrafi dobrze odtworzyć rolę kobiety? Mówiąc w skrócie, dlatego że potrafi obiektywnie na kobietę spojrzeć. Przygotowanie do nowej roli rozpoczynam na pięć, sześć miesięcy przed premierą, kiedy dostaję scenariusz. Na scenie nie gram kobiety jako takiej, tylko pokazuję ją jako pewne wyobrażenie zjawiska, jako dzieło. W przypadku aktorów teatru kabuki pewne elementy zachowań ćwiczy się od dzieciństwa, np. taniec, sposób mówienia, modulację głosu. Są to bardzo ważne czynniki, a mówiąc ściślej dzięki ćwiczeniom od najwcześniej­ szych lat tworzy się podstawę gry, którą nazywam kanonem formy. Po czym, po otrzymaniu konkretnej roli, uczy się od starszych kolegów gestów, sposobów poruszania się, mówienia. Dopiero rozwijając te elementy zaczyna się kształtować własny styl. 20 A.W.: Jest to jeden z najzdolniejszych aktorów, jakich kiedy, kolwiek spotkałem. Jego emploi zdumiewa, teatr tradycyjny filmy. Jest jednym z nielicznych, a może jedynym aktorem teatru kabuki, który gra role kobiece z wielkiego repertuaru teatru europejskiego. Zagrał przecież Lady Makbet, Fedrę, Juij. w Romeo i Julia, Nastazję Filipownę i wiele innych kobiecych postaci. Dopiero w Nastazji zdecydował się na rolę męską. Zastanawiał się nad tym, czy powinien to uczynić, czy nie narazj on na szwank swojego teatralnego image'u, który wytrwale przez tyle lat tworzył. A dodajmy, że jest on w Japonii postacią równie popularną, jak np. Liz Taylor w USA. T.B.: Moja współpraca z panem Wajdą wzięła się stąd, że bardzo podobały mi się jego filmy, rozumiałem, co pan Wajda chce tymi filmami powiedzieć i że robi to przekonywująco. p obejrzeniu mojej roli „damy kameliowej" Wajda ocenił, że możemy zrobić coś razem, i że mogę zagrać rolę Nastazji oraz księcia Myszkina. Pomyślałem sobie wtedy, że jest to reżyser posiadający tak dobre oko, że nie ma wątpliwości co do tego, ze mogę zagrać obie role w jednym spektaklu. Aby tego dokonać musiałem zburzyć wszystko, co dotychczas ukształtowałem. Efekt był lepszy niż się spodziewałem. Szczególnie cieszę się, że Wajda pomógł mi udoskonalić samego siebie. W przypadku roli w teatrze kabuki potrafię przewidzieć, jakie będą rezultaty tego, co przedstawiam, tym razem pytałem wszystkich o to, jaki byłem, jak wyglądałem. A.W.: Krystyna była świadkiem zdumiewającej sceny, zapytał ją: „proszę pani, czy ja jednak nie wyglądam śmiesznie jako mężczyzna?" On się nie obawia, czy nie wygląda śmiesznie jako kobieta, bo wie, że wszystkie kobiety na widowni są obezwład­ nione jego kobiecością, natomiast lęka się, czy jako mężczyzna nie może się wydać śmieszny. T.B.: Aby stworzyć postać Myszkina musiałem pamiętać, że jestem mężczyzną, który ma nazwisko Bando Tamasaburo. Sam nie odważyłbym się zburzyć mojego aktorskiego emploi, nato­ miast przed Wajdą wydobyłem z siebie to wszystko i w miarę moich możliwości Wajda poszerzył ten mój stan nieświadomo­ ści. Nie mam poczucia, że dokonałem tego sam. Wydaje mi się, że człowiek zwykle wyraża się poprzez stwarzaną atmosferę. Wajda dokonuje tego przez bardzo szczegółowe przekazywanie tej atmosfery. Najdrobniejszy niuans przekazuje przy pomocy dokładnych gestów. Każdy najbardziej niezrozumiały punk! widzenia wyjaśnia patrząc prosto w oczy. To prawdziwy artysta. A.W.: Niewielu aktorów spotkałem w życiu, którzy by mieli taką świadomość swojego warsztatu. Przystąpił do pracy tak samo, jak każdy europejski aktor by się do tego zabrał, mia­ nowicie zrozumiał, że pewne środki trzeba zarezerwować dla postaci kobiecej (a Bando środki te miał, ponieważ grał wiele postaci kobiet z repertuaru europejskiego), a dla postaci męż­ czyzny musiał obmyślećinne środki. Jest na przykład zdumiewa­ jące, że on jako mężczyzna mówił głosem wyższym niż jako kobieta. Tego bym nigdy nie przypuszczał. Ale on wiedział, że to właśnie tak ma być, bo grał słabego mężczyznę i silną, wspaniała, kobietę. Podobnie z ruchem, bardzo ograniczył ruch> Myszkina, dlatego że pokazał kogoś, kto jest pełen zawstydzenia, kto jest niepewny siebie, kto jest bardzo delikatny, a na tym tle pokazał kobietę dojrzałą, pewną swojego czaru i uroku, który wywiera na mężczyznach. K.Z.: Takiej techniki nie widziałam u żadnego aktora, on się wydawał niższy jako Myszkin, a kiedy wstawał - jako Nastazja - wydawał się o wiele wyższy, i to znacznie Tak. ze rysowałaJ4 różnica, mały mężczyzna i wysoka kobieta. A.W.: Myślę, że to jest najbardziej duchowa rzecz, którą udało nam się zrobić w teatrze, mnie przynajmniej na pewno, dlatego że to jest czysty teatr. W momencie, kiedy on przemienia 9f z mężczyzny i staje się kobietą to było dla widowni i dla nas, (* przecież widzieliśmy tyle prób i potem przedstawień) za każdy razem trudne do uwierzenia, że to widzimy na własne oczyT.B.: Są takie chwile, gdy myślę, że samo aktorstwo nie jt^ w życiu człowieka takie wspaniałe. Czasem wydaje mi sitjt • pokazywanie gry ludziom jest głupie. Nie mogę powiedzieć, bez sceny moje życie nie byłoby szczęśliwe, ale gdyby в przyjrzeć się temu, czego dokonałem, to obok prywatnego ż)S była tylko scena. 0 11 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fcae9aab81f82479975fc9a09907d94b.jpg b1b78781885ed2de295a120c5538f842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwie dziewczynki w stroju codziennym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gołąb (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource odzież dziecięca ; dzieci ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie dziewczynki (dzieci informatorów) w ubiorze codziennym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.26.XV_F.5.3.2_01 dzieci Gołąb odzież odzież dziecięca okolice Puław https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e837c7897cffa6679ec322defffcef8.pdf 047be16d2ff9a32a934ad02d69a39ac6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5060 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4694 Title A name given to the resource Dwie edycje zbioru "Pieśni" Gustawa Gizewiusza / LUD 2002 t.86 Description An account of the resource LUD 2002 t.86, s.251-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 86, 2002 DWIE EDYCJE ZBIORU PIEŚNI GUSTAWA GIZEWIUSZA Gustaw Gizewiusz (1810-1848), duchowny ewangelicki, zapisał się w dziejach polskiej folklorystyki jako twórca dużego zbioru pieśni mazurskich. Dał mu tytuł: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej i kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840 roku. Gizewiusz zanotował około 450 tekstów, a do 32 z nich także melodie. Zbiór ten był podziwiany, charakteryzowany, przedrukowywany we fragmentach, ale nieznany w całości - stał się w ciągu następnych stu sześćdziesięciu lat jedną z legend naszej folklorystyki. Dziś zaś dysponujemy jego dwoma różnymi wydaniami!. Sam Gizewiusz przesłał do redakcji leszczyńskiego "Przyjaciela Ludu" kilka pieśni z melodiami i tygodnik ten opublikował je w roku 1839. Parę lat później, prawdopodobnie w roku 1844, przekazał swój rękopis Kazimierzowi Wł. Wójcickiemu, a ten powierzył go Oskarowi Kolbergowi. Nie wiadomo, kiedy Kolberg otrzymał manuskrypt Gizewiusza. Na pewno stało się to przed rokiem 1856. Prawdopodobnie zamierzał cały ten zbiór przygotować do druku. Śladem takiej próby jest wykonany jego ręką na s. 8 rkp. spis rozdziałów przyszłej książki i klasyfikacja prawie wszystkich tekstów do któregoś z tych rozdziałów. Samodzielnego wydania zapisanych przez Gizewusza pieśni Kolberg nie przygotował, wykorzystał jednak ten rękopis w dwu opracowaniach. Najpierw w Pieśniach ludu polskiego (1857) - pierwszym zbiorze polskich ballad, gdzie zamieścił 25 pieśni z lokalizacją"od Osterode (Kraplewo)", sygnowanych (z wyjątkiem jednej) nazwiskiem zbieracza, oraz l bez tej sygnatury i z inną lokalizacją, ale z dużym prawdopodobieństwem pochodzących również z rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Wiele lat później Kolberg przygotował rękopis pl. Mazury Pruskie, kolejny tom Ludu. Podstawowym źródłem w zakresie tekstów pieśni, których zamieścił tam 530, były właśnie, obok rękopisów Wojciecha Kętrzyńskiego, zapisy Gizewiusza. Jednak w Mazurach Pruskich Kolberg nie podawał wiernie pełnych tekstów wybranych zjego zbioru. Teksty pochodzące z tego źródła, zwykle sygnowane nazwiskiem ° I W roku 2000 staraniem Instytutu im. Oskara Kolberga ukazało się wydanie: Gustaw Gizewiusz, Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach ostródzkiej ikraplewskiej zbierane od 1836 do 1840 roku. Z rękopisu opracowała, wstępem i komentarzami opatrzyła Danuta Pawlak, Poznań 2000, ss. XXXII, 416. W latach 2000-2001 staraniem Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie ukazało się wydanie: Pieśni ludu znad górnej Drwęcy w parafiach Ostródskiej i Kraplewskiej zbierane w 1836 do 1840-go roku przez X G. G. Część pierwsza: Rękopis. Posłowie: Władysław Ogrodziński, opracowanie redakcyjne: Wacław Walecki, Kraków-0lsztyn 2000, ss. 342. "Biblioteka Tradycji Literackich" nr 33. Część druga: Zapis słowny. Opracował i wstępem wraz z aneksami opatrzył Władysław Ogrodziński, Olsztyn 2001, ss. LII, 274. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 198. Część trzecia: Zapis muzyczny. Wstęp, odczytanie rękopisu, opatrzenie komentarzem i zaadaptowanie zapisu nutowego Zenona Rondomańska, Olsztyn 200\. "Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie" nr 199, ss. XIV, 70. �252 Gizewiusza, zawierają liczne interpolacje, bywają skrócone, a także - podobnie jak w Pieśniach ludu polskiego - połączone z melodiami pozyskanymi bądź w czasie własnych badań Kolberga, bądź pochodzącymi z innych źródeł. Jednak nawet tak opracowane fragmenty z Pieśni ludu znad górnej Drwęcy pozostawały przez następne sto lat nieznane nauce, ponieważ Kolberg nie zdążył wydać przygotowanej monografii. Zbiór Gizewiusza, znajdujący się razem z rękopisem Mazur Pruskich w tece mazurskiej Kolberga, testamentem tego ostatniego, wraz z całąjego spuścizną rękopiśmienną został przekazany Akademii Umiejętności. Wyłączony z Kolbergianów po roku 1945 otrzymał w Bibliotece PAN osobną sygnaturę 2559 n. Rękopis Mazur Pruskich, w czasie n wojny światowej skutecznie ochroniony w Polskiej Akademii Umiejętności przed Niemcami, doczekał się wydania dopiero w roku 1966 jako tom 40 Dziel wszystkich Kolberga. Do druku tom ten przygotowali Władysław Ogrodziński (teksty) i Danuta Pawlak (muzyka), należąca do zespołu redakcji Dziel wszystkich Oskara Kolberga. Ogrodziński starannie porównał tekst Kolberga z wykorzystanymi przez niego źródłami, w tym także z manuskryptem Gizewiusza, a rezultaty tych analiz zawarł we wstępie, przypisach do poszczególnych pieśni oraz w osobnej tabeli. We wstępie pisze m.in.: "prawie wszystkie teksty źródłowe ulegały w Mazurach Pruskich retuszom lub przeróbkom, jakkolwiek w dość licznych wypadkach odchylenia były minimalne"2. Wykorzystanych przez Kolberga zapisów Gizewiusza odnalazł Ogrodziński w Mazurach Pruskich 257. Dużą część pozostałych, tj. 94 pieśni nie włączonych przez Kolberga w całości bądź we fragmentach do monografii Mazur, ani do zbioru ballad z 1857 roku zamieścił w części tomu, w Dodatkach. W ten sposób udostępniona została folklorystom znaczna część rękopisu Gizewiusza. Nie zastępowało to jednak pełnego wydania Pieśni ludu znad górnej Drwęcy. Dlatego w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie w roku 1969 postanowiono opublikować zbiór Gizewiusza w całości. O przygotowanie rękopisu do druku zwrócono się do Danuty Pawlak, która była współedytorem mazurskiego tomu Kolberga. Opracowanie melodii i tekstów wraz z niezbędnym aparatem krytycznym wykonane przez D. Pawlak zostało przyjęte przez zleceniodawcę i otrzymało wysokie oceny w recenzjach prof. Heleny Kapełuś i W. Ogrodzińskiego. Nie jest więc prawdą twierdzenie wydawców edycji olsztyńskiej, że inicjatywa przygotowania do druku zbioru Gizewiusza nie znalazła oparcia w zespole edytorskim Dziel wszystkich Kolberga3• Jednak Ośrodek nie zdołał wydać Pieśni Gizewiusza i autorce opracowania w roku 1986 zwrócono jeden egzemplarz maszynopisu, zatrzymując drugi w swoim archiwum4 i doradzając szukanie innego wydawcy. Starania D. Paw- n 2 Zob. wstęp W. Ogrodzińskiego do Mazur Puskich O. Kolberga (Dzieła wszystkie t. 40), Wrocław-Poznań 1966, s. XXIX. 3 Zob. s. VII w cz. II wydania olsztyńskiego Pieśni... G. Gizewiusza. 4 Zob. posłowie W. Ogrodzińskiego w cz. I wyd. olsztyńskiego, s. 325. �253 lak o druk zbioru Gizewiusza zrealizowane zostały dopiero przez Instytut im. Oskara Kolberga w Poznaniu, który utworzony został po rozwiązaniu Redakcji Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga i przejął jej zadania, w tym także przygotowywanie do druku źródeł folklorystycznych. Pieśni ludu znad Górnej Drwęcy w opracowaniu D. Pawlak ukazały się w końcu roku 2000. Zrąb źródłowy poprzedzony jest wstępem, w którym omówiona została biografia autora zbioru, jego badania folklorystyczne i publikacje z tego zakresu, a także działalność społeczno-polityczna, z którą te ludoznawcze zainteresowania Gizewiusza były ściśle związane. Następnie opisany jest stan rękopisu oraz te jego cechy, które są ważne dla prawidłowej interpretacji zapisów i pozwalają odtworzyć metody pracy ich autora, m.in. bardzo rzadkie w tej wczesnej fazie folklorystyki dokładne i konsekwentne dokumentowanie badań. Jak wiadomo, Gizewiusz notował nie tylko miejsce zapisu, ale także jego czas i nazwisko lub rzadziej inne dane wykonawcy pieśni. Autorka opisuje także sposób notowania wariantów tekstów oraz dokładnie charakteryzuje nieliczne niestety zapisy muzyczne. Charakteryzując zasób pieśni zgromadzonych przez Gizewiusza, zwraca uwagę m.in. na dużą ilość ballad i pieśni nowiniarskich, właściwą dla tego regionu, a także wyjątkowo obecne w zbiorach z epoki romantyzmu obscena. Końcowa część wstępu zawiera informacje o przyjętych w tym opracowaniu zasadach edytorskich. Zrąb źródłowy, czyli zapisy tekstów zostały ułożone w kilku działach: pieśni obrzędowe weselne i doroczne, ballady i pieśni nowiniarskie, miłosne, rodzinne, społeczne, zawodowe, żołnierskie, żartobliwe, historyczne i popularne (tj. genetycznie nieludowe). Warianty poszczególnych wątków tekstowych zostały zgrupowane razem, przy czym warianty wykonawcze nie otrzymały osobnych numerów, ale rozróżniono je oznaczeniami literowymi. Autorka stwierdza, że w rękopisie jest 441 odrębnych tekstów oraz kilkanaście uzupełnień do niektórych, a po połączeniu pod jednym numerem wariantów wykonawczych w tej edycji znalazło się 391 osobnych pieśni, z których 34 mają zapis nutowy (dwa z nich w przypisach). Miejsce i data zapisu oraz nazwisko wykonawcy podane są nad tekstem lub melodią każdej pieśni. Uzupełnienia niektórych tekstów notowane przez Gizewiusza na innych kartach rękopisu niż tekst główny zostały po analizach umieszczone w odpowiednich miejscach, co odnotowywano w przypisach. Wskazane są także interpolacje Kolberga, związane bądź z próbami przygotowania tego zbioru do druku, bądź z wykorzystywaniem go we własnych publikacjach. Wszystkie pieśni porównane zostały z tekstami zawartymi w dostępnych zbiorach pieśni mazurskich, poczynając od odnalezionego przez Czesława Hernasa rękopisu M. Thomascika5 z końca XVIII wieku, poprzez druki XIX- i XX-wieczne, a kończąc na artykule Aleksandra Pawlaka6 z 1995 roku. Cz. Hemas, W kalinowym lesie, t. 2, Warszawa 1965, s. 153-186. A. Pawlak, Kategorie porządkowania muzycznych zbiorów z Warmii i Mazur, w: Oskar Kolberg, prekursor antropologii kultury, Warszawa 1995, s. 97-112. 5 6 �254 Odpowiednie odsyłacze, łączące teksty zapisane przez Gizewiusza z wariantami zanotowanymi przez innych folklorystów, zamieszczone zostały w przypisach. Tom zamyka "Zestawienie pieśni według kolejności w rękopisie", dzięki czemu odtworzyć można chronologię zapisów, a także cykle wykonawcze czy repertuar poszczególnych śpiewaczek i śpiewaków. Na końcu znajduje się także wykaz informatorów, słowniczek wyjaśniający znaczenie wyrazów gwarowych lub dziś nie używanych wraz z informacją o źródłach, z których korzystano przy jego opracowaniu, oraz alfabetyczny indeks incipitów pieśni. Również w roku 2000 ukazała się pierwsza część edycji przygotowanej przez W. Ogrodzińskiego i Z. Rondomańską. Jest to fotoreprodukcja rękopisu Pieśni ludu znad górnej Drwęcy z posłowiem W. Ogrodzińskiego. Pokazany jest, strona po stronie, cały rękopis, można więc stwierdzić, że istotnie jest on czytelny i poza kilkoma miejscami nie stwarzał edytorom większych trudności. Dotyczy to tekstów pieśni i not dokumentacyjnych, w których daty zapisywane są gotykiem, a także uzupełnień, wyjaśnień i fragmentów wariantowych, dopisywanych przez Gizewiusza między wierszami pieśni lub na marginesach (np. na s.48-49, 115, 119, 121-122, 158, 177,488-489 rkp.). Rozróżnić też można wyraźnie dopiski i uzupełnienia Kolberga wykonywane atramentem i ołówkiem (np. na s. 42-43, 164,239,254-256,262,316-317,407,484 rkp.). W posłowiu W. Ogrodziński omawia dotychczasowe zainteresowania folklorystów rękopisem Pieśni ludu znad górnej Drwęcy od czasów Kolberga po współczesność. Następnie przedstawia drogę życiową Gizewiusza, która doprowadziła go do objęcia w roku 1835 stanowiska kaznodziei polskiego w Ostródzie (nie proboszcza w Kraplewie, jak błędnie zapisał Kolberg na pierwszej stronie rękopisu) oraz niespełna trzynastoletni okres jego działalności duszpasterskiej, społeczno-politycznej i folklorystycznej. Zamieszczone są tu m.in. pochodzące z akt parafialnych informacje o śpiewaczkach, których nazwiska odnotował Gizewiusz. Szkoda, że posłowie pozbawione jest przypisów, choćby dla umiejscowienia cytatów, tym bardziej, że nie wszystkie cytowane prace są uwzględnione w wyborze literatury zamieszczonym na końcu książki. Druga część tej edycji, wydana w 2001 roku, zawiera teksty pieśni (bez melodii) poprzedzone wstępem wydawcy i aneksami. Teksty zostały wydrukowane w kolejności takiej, w jakiej zapisane były przez Gizewiusza, z wiernością dla oryginału posuniętą do tego stopnia, że nawet uzupełnienia z wyraźnie przez Gizewiusza zaznaczonymi odsyłaczami do tekstu głównego pozostawiono w przypadkowym miejscu ich zapisania jako osobno numerowane pieśni, a wariantowe wersy i zwrotki potraktowane sąjak integralne części pieśni (por. np. pieśń "Spod boru borowin jedzie" na s. 17-18 rkp. w cz. l i nr II w cz. II oraz pieśni nr 38 i 40 w opracowaniu D. Pawlak). Wobec istnienia wydanej rok wcześniej podobizny całego rękopisu, publikowanie pieśni w takim układzie jest nieuzasadnione. Jerzy Bartmiński o edytorskich systematykach tekstów pieśni pisze: "Systematyka praktyczna w doborze kryteriów podporządkowa- �255 nia zbioru nie liczy się właściwie (ściślej mowiąc: może nie liczyć się) z postulatem ich istotności dla samych zjawisk. Na dobrą sprawę mogłyby to być kryteria byle jakie, zewnętrzne, byle były stosowane konsekwentnie, były jasno sformułowane i pomagały rozeznać się w materiale, tzn. łatwo porównywać z sobą różne zbiory. Siłą rzeczy dużą rolę w systematyce praktyczno-edytorskiej odgrywa tradycja oparta na praktyce najwybitniejszych zbieraczy i edytorów"? Jedyne kryterium przyjęte przez W. Ogrodzińskiego - całkowita wierność rękopisowi - utrudnia nie tylko porównanie tego materiału z innymi zbiorami, ale nawet znalezienie pokrewnych tekstów w obrębie zbioru Gizewiusza. W wyszukiwaniu wariantów nie jest bowiem pomocny zamieszczony na końcu tomu indeks incipitów, co sugeruje Ogrodziński we wstępie do tej części. W tej edycji indeks incipitów ma charakter czysto formalny i nie jest pomocą dla badaczy folkloru. Wstęp wydawcy zawiera opis rękopisu oraz informacje o przyjętych zasadach edycji i o treści aneksów, jednak autor kilkakrotnie wraca także do problemów merytorycznych poruszanych w posłowiu do cz. I. Zasady edycyjne przedstawione są niedokładnie, dotyczy to m.in. zakresu modernizacji pisowni i interpunkcji oraz sposobu oznaczania opuszczeń i interpolacji wydawcy. Np. informacja, że jeżeli chodzi o oznaczanie joty "wprowadzono częściową modernizację tej pisowni", bez określenia sytuacji, w których pisownię joty uwspółcześniono lub nie, przestaje być przydatna dla odbiorcy. I w tym wypadku, i w innych pozostaje porównywanie tekstów z cz. II z oryginałami Gizewiusza w cz. I, a chyba nie o to wydawcom chodziło. Wyraźnie też widać, że zabrakło konsultacji z językoznawcą, które pomogłyby uniknąć wielu niejasności i błędów w postępowaniu edytorskim, w rozważaniach na ten temat oraz w budowie i zawartości aneksów. Błędem jest np. stwierdzenie na s. XXIII, że normy ortografii polskiej zostały opracowane dopiero "w państwie polskim w ciągu pierwszej połowy XX wieku", bo instytucjonalne ujednolicenie ortografii dokonane zostało przez Deputację wyłonioną przez Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Warszawie w 1814 roku, a opracowane przez nią zasady opublikowano w roku 1830. Niekonsekwentnie jest też przekazana zawartość rękopisu - Ogrodziński dwukrotnie uprzedza, że z notatek Kolberga uwzględnia tylko spis działów z k. 8 rękopisu, jednak wielokrotnie przedrukowuje dopiski Kolberga, nie zawsze kwitując to przypisami. I tak np. w pieśni "A komuż tak, jak młynarzom", ostatni wers: "I młynarza miarką ćwiczy" jest dopiskiem Kolberga i miał zastąpić wers zanotowany przez Gizewiusza: "A diabliż mię z mojej p.", a dwie zwrotki dopisane przez Kolberga do pieśni "Leci woda z Lysogroda" wydawca potraktował jak Gizewiuszowski zapis odrębnej pieśni8• Zastrzeżenia budzą też niektóre aneksy. Np. aneks 3. "Roz7 J. Bartmiński, Klasyfikacje gatunkowe a systematyka tekstów folkloru, w: Literatura popularna, folklor, język, Katowice 1981, s. 10. 8 Zob. s. 484 i 239 rkp. w cz. l i pieśni nr 344 i 164 w cz. li wyd. olsztyńskiego. �256 graniczenie zapisów" jest niepotrzebny - wszystkie kreski dzielące wątki są widoczne w podobiźnie oryginału w cz. I, a i tak autor z oczywistych względów nie mógł rozróżnić w tym wypadku oznaczeń Gizewiusza od Kolbergowskich. Niejasne są kryteria wyboru haseł do aneksu 8. "Słownictwo". Autor stwierdza, że "pomija w zasadzie wyrazy używane potocznie w języku współczesnym"9, ale zamieszcza np. hasła: pszczółka, pszenica, rękawice, sadeczek, sadek, sierota, siodełko, skowroneczek, słowiczek, sługa, sówka, stół itd., podaje "lipcóm, librum", ale pomija "kańtoróm, zagrum" z tej samej zwrotki, podaje "hop, siup", pomija "dyziu, dyś", zamieszcza w słowniczku "omdlewać", a pomija "omglewać", daje hasło "młynica" (z pieśni nr 423 w cz. II), ale pomija z tejże pieśni równie dziś zapomnianą nazwę "pod", a "paprzycę" objaśnia jako "element w młynie" (por. to hasło np. w Słowniku języka polskiego Karłowicza). Przy wyjaśnianiu niektórych słów zabrakło nie tylko refleksji językoznawcy, ale także folklorysty. Np. słowo "zaletki"lO W. Ogrodziński tłumaczy jako "wszywki", a D. Pawlak w słowniczku na końcu swego opracowania: "wianek panny młodej, wszywany po oczepinach w róg poduszki lub pierzyny", z odwołaniem do źródła, skąd to wytłumaczenie pochodzi. Podobnie niewłaściwe jest wyjaśnienie "zapeszyć" do słowa "pośpiewać" (z pieśni nr 281 w cz. II) - Helena Kapełuś pośpiewanie określa jako "ponurą praktykę magiczną", której celem jest "sprowadzenie śmierci na wroga czy krzywdziciela" II. Pomocą dla użytkownika tej części edycji mogą być natomiast dwa aneksy: 5. "Nazwiska występujące w tekście" i 7. "Nazwy geograficzne", zastępujące jednak tylko po części odpowiednie indeksy, ponieważ odnoszą się wyłącznie do tekstów pieśni z przypisami zamieszczonych w części II, nie obejmują zaś posłowia w części I, wstępu i aneksów z części II i całej części III. Dopełnieniem olsztyńskiej edycji Pieśni ludu znad górnej Drwęcy jest część III, zawierająca zapisy muzyczne. Opracowanie ich do druku przez Zenonę Rondomańską budzi jeszcze więcej zastrzeżeń niż opracowanie części poprzedniej. Jak już wspominano, zapisów nutowych w rękopisie Gizewiuszajest 32, do czego dodać trzeba dwa publikowane za życia autora w leszczyńskim "Przyjacielu Ludu". Z tych zaledwie 34 melodii autorka opuściła nuty, należące do pieśni "Zaletki moje", zapisane pod tekstem na s. 24 rkp. Natomiast za odrębny zapis nutowy do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. 207 rkp. uznała główki nut z melodii zapisanej na stronie następnej i przebijające przez papier od spodu 12. Liczne są błędy w odczytaniu rękopisu, w interpretacji zapisu nutoweW cz. II wyd. olsztyńskiego s. XXXIII. Zob. pieśń nr 87 w cz. II wyd. olsztyńskiego, tam zresztą błędnie "zalotki", oraz wyjaśnienie w aneksie 8. "Słownictwo" s. XLIV w cz. II. II H. Kapełuś, Pośpiewanie, "Literatura Ludowa" 1993 nr I, ss. 49-54. 12 Zob. pieśni nr 173 i 174 w opracowaniu D. Pawlak oraz s. 23 i 24 rkp. w cz. I - tam dwa warianty pieśni ,,zaletki moje na co mi wyszły", oba z melodiami. Zob. też uwagę o mel. do pieśni ,,1 ustała w okieneczku" na s. XI w cz. III wyd. olsztyńskiego i reprodukcję s. 207 i 208 rkp. w cz. I. 9 10 �257 go Gizewiusza, w odtworzeniu tekstu słownego (różnice w stosunku do tekstów w cz. II i do rkp.). Ocena tej części edycji olsztyńskiej powinna być dokonana przez etnomuzykologa po porównaniu rękopisu i redakcji Z. Rondomańskiej. Stwierdzić jednak tu należy, że podstawowym błędem jest próba opracowania równocześnie wydania źródłowego, służącego dalszym badaniom folkloru muzycznego, oraz śpiewniczka przeznaczonego dla zespołów amatorskich. Autorzy tego opracowania odmiennie używają tradycyjnie ustalonych oznaczeń: w cz. II W. Ogrodziński opuszczenia fragmentów tekstu w aneksach zaznacza trzykropkiem w nawiasie kwadratowym - [...], w nawiasie takim umieszcza też wyjaśnienia słownikowe w przypisach, niekiedy oryginalny zapis słowa podany w przypisie po postaci znormalizowanej (np. w pieśni nr 34 w cz. II), a także domniemanie autorstwa notatki (np. przypis do pieśni 212, ale w przypisie do pieśni 191 nazwisko jest w nawiasie okrągłym). Natomiast w cz. III Z. Rondomańska ujmuje w nawias kwadratowy te fragmenty tekstu, które należy opuścić przy śpiewie, a uzupełnienia pochodzące od wydawcy oznacza nawiasem okrągłym. Te i inne rozbieżności między trzema częściami, także niejednolite odsyłanie do stron rękopisu, stron druku i numerów pieśni utrudniają korzystanie z olsztyńskiej edycji. Wydanie przygotowane przez D. Pawlak spełnia przyjęte współcześnie wymogi edycji źródeł folklorystycznych. Stosowane przez autorkę opracowania zasady edycji i konsekwentna ich realizacja, staranne odczytanie i dokładne odtworzenie rękopisu w druku, połączenie wątków w grupy, przyjęta systematyka pieśni, a także osadzenie pieśni ze zbioru Gizewiusza na tle innych zbiorów mazurskich sprawiają, że edycja ta będzie bardzo przydatna do dalszych badań folkloru mazurskiego i polskich pieśni ludowych. Udostępnia ona zbiór Pieśni ludu znad górnej Drwęcy, niezwykły, bo przynoszący bogaty materiał z niewielkiej stosunkowo okolicy z tak wczesnego okresu polskich badań folklorystycznych i z tak dokładną dokumentacją. Nie można tego niestety powiedzieć o edycji olsztyńskiej, zwłaszcza o jej drugiej i trzeciej części. Zarówno koncepcja wydawnicza, jak i jej niekonsekwentna i pełna błędów realizacja, w świetle wybranych jedynie przykładów rodzą wątpliwość co do celowości samego przedsięwzięcia. Narzuca się pytanie, czy nie zasadniejsze pod względem naukowym byłoby wydanie przez Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego opracowania starannie przygotowanego przez D. Pawlak, znajdującego się przecież cały czas w zbiorach Ośrodka. Agata Skrukwa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d4189fa8d32bacd2cc34c4aaa3e79f4.jpg 7bb387f2bf998f634c7926df9db07126 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwie konwie klepkowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; rzemiosło ; bednarstwo ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dwie konwie klepkowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.13.4_01 bednarstwo Futoma konew naczynia klepkowe narzędzia okolice Rzeszowa transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03443808308b2322e5a3eea71aae2657.jpg 7a295a0444b7e0631afddfafd52b30c6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwie łodzie płaskodenne nad rzeką / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łęg (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; szkutnictwo ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia łodzie rybackie płaskodenne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.15.XIV_K.5.15.5_01 Kaszuby Łąg łódź okolice Czerska szkutnictwo transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a7a6a5a708f5eacb55571c30f7eebda8.pdf d1aee5bead3d49ca8ad5b4547b117a23 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3648 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3425 Title A name given to the resource Dwie strony tej samej monety / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.2, s.30-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klekot, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dwie strony tej samej monety Ewa Klekot Pamięci Anki Kunczyńskiej-lrackiej Jack Kroll napisał: „Stoppard z niepospolitym talentem nadaje ludzkie kształty ideom i pokazuje, że w istocie są one krwią z naszej krwi i kością z kości, współtworzą naszą namiętność i patos." Artysta stosuje zabieg odwrotny do postępowania filozofów abstrahujących idee do czystej esencji i konkretyzuje je w sytuacjach, bohaterach i dialogach padających z ekranu czy sceny. Oczywiście nie jest wynalazkiem Toma Stopparda tłuma­ czenie filozofii na sztukę, tyle, że w jego wypadku mamy do czynienia z wyjątkowo udanym przekładem. Filozoficzny pro­ gram dzieł jest wyraźny, choć forma artystycznego dyskursu wyklucza użycie całego krytycznego aparatu tradycyjnej filozofii. Sztuka czy film otwierają się dzięki temu na interpretacyjny dialog, zapraszają do „myślenia eseistycznego" , które wymaga od widza skupienia, lecz w zamian proponuje przyjemności natury zarówno intelektualnej, jak i estetycznej. Film Rosencrantz i Guidenstern nie żyją przyobleka w ciała i głosy bohaterów dyskusję o naturze ludzkiego myślenia - fun­ damentalny problem nowożytnej filozofii europejskiej, na którym pokolenia studentów i profesorów zjadły zęby i z którym tak czy inaczej zmagały się pokolenia artystów. Jedną z niedawnych prób angielskiej kinematografii było zupełnie nie trafione dzieło Dereka Jarmana Wittgenstein, klęska artysty w zetknięciu z filo­ zofią; artysty, który przecież wcześniej doskonale poradził sobie z niełatwym zadaniem zrobienia filmu o malarstwie (Caravaggio), czy o uwikłaniu człowieka w politykę {Edward IT). Myślę, że świetnemu reżyserowi zabrakło w wypadku Wittgensteina tego „niepospolitego talentu" Stopparda, o którym pisze Kroll - idee nie zostały obleczone w namiętne ciało człowieka. Ludzkie myślenie, jak tytuł filmu, ma naturę dwoistą. Nie chodzi tu bynajmniej o opozycję między rozumem i sercem, czy też duszą i ciałem. Jak Rosencrantz nie jest przeciwnikiem Guidensterna lecz jego nieodłącznym towarzyszem, tak zdrowe­ go rozsądku (czy też „myślenia potocznego" jak wolą tłumaczyć common sense filozofowie i antropolodzy) nie da się łatwo przeciwstawić bezcielesnej abstrakcji wątpiącego cogito w klaro­ wnej, ulubionej przez owo cogito formie „binarnej opozycji". Stoppard w ogóle wzdraga się przed wypreparowywaniem z rze­ czywistości bytów czystych i jasno określonych: „Czy jesteście wyłącznie (exclusively) aktorami?" - pyta Rosencrantz Pierw­ szego Aktora. I słyszy odpowiedź: „Jesteśmy aktorami włącznie (inclusively)."' Ten dialog za pomocą trudno przetłumaczalnej gry słów uświadamia widzowi jeden z podstawowych problemów powstających na styku pomiędzy opartymi na zasadach formalnej logiki klasyfikacjami a rzeczywistością: otwartość kategorii, ich łączność i rozłączność, ich mono- i politetyczność. 1 2 Rosencrantz i Guildenstern prowadzą rozmowy, które często przypominają wewnętrzny dialog człowieka rozważającego spo­ tykające go wydarzenia. Nierzadko są to po prostu dyskusje zdrowego rozsądku ze spekulującym rozumem, jak na przykład scena w komnacie Hamleta, gdy Guildenstern zaplątuje się w spekulacjach przyjąwszy zbyt wiele założeń. Chodzi o okreś­ lenie kierunku, z którego wieje wiatr, przez dedukcyjne ustalenie położenia komnaty według stron świata. Propozycję Rosencrantza, by po prostu wyszedł na dwór Guildenstern kwituje z oburze­ niem: „Pragmatyzm? Tylko to masz do zaproponowania?". Kiedy indziej zaś wyrzuca przyjacielowi: „Dlaczego nie powiesz czegoś oryginalnego? Nigdy nie rozwijasz tego co mówię, tylko po­ wtarzasz to samo innymi słowami". Istotnie, Rosencrantz czasami cytuje wcześniejsze wypowiedzi Guildensterna, często jednak w zupełnie „nieodpowiednim" kontekście, zmieniając ich 30 znaczenie i sprawiając, że zawarta w nich myśl nierzadko obraca się przeciwko samej sobie. Przypomina to zarówno dialog wewnętrzny pojedynczego człowieka, jak i mechanizm prze­ pływu idei i myśli w obrębie kultury. Guildenstern jest bystrzejszy, ma szybszy refleks, co wyraźnie widać j u ż na początku „gry w pytania". Rosencrantz natomiast chce najpierw ustalić jasno reguły gry zanim j ą podejmie. Zagrożony porażką daje się jednak wciągnąć w rozgrywkę i - wygrywa. Także retoryka Guildensterna czasami jest bezradna wobec dosłownego traktowania, jakie jej funduje Rosencrantz. „Wiesz, chyba cię zabiję", mówi Guildenstern zmęczony poto­ kiem naiwnych wynurzeń przyjaciela na temat samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „ N a twoim miejscu nie brałbym tego pod uwagę. Tylko by cię to zasmuciło." - odpowiada Rosencrantz przyjacielowi, z którym nie tylko dzieli los od wczesnego dzieciństwa, ale i tożsamość: przez cały czas trwania akcji filmu nie udaje im się osiągnąć ostatecznej pewności co do tego, który z nich jest kim. Rosencrantz i Guildenstern, Guildenstern i Rosen­ crantz - tak różni, a skazani na nierozłączność przez podwójną tożsamość, dopełniają się nawzajem jak orzeł i reszka, jak zdrowy rozsądek i spekulujące cogito. „Czymże jest zdrowy rozsądek? Zbiorem elementarnych prawd (bez względu na to, co za prawdę uznamy) czy zbiorem idola tribu? [...] Zaczynem filozofii, kamieniem probierczym powstających doktryn czy stanowiskiem antyfilozoficznym?" W swej książce Myślenie potoczne Teresa Hołówka mówi, że myślenie potoczne jest tym, dzięki czemu człowiek radzi sobie w świecie szarej codzienności. To myślenie potoczne jest sys­ temem, w który wpisują się nasze pierwsze doświadczenia, a nierzadko pozostaje językiem szkolnej edukacji, czasami jedynym. Myślenie potoczne jest jednym ze źródeł naszych przed-sądów, których, jak uczy doświadczenie hermeneutyki, nie potrafimy uniknąć. Niewątpliwie jest także składnicą stereotypów i przesądów, w których naprawiacze świata widzą swego najwięk­ szego wroga, a specjaliści od propagandy swą siłę. Zarówno myślenie potoczne jak i spekulatywne cogito stanowią systemy w obrębie naszej kultury, która jest zarazem świadkiem i przy­ czyną ich metamorfoz. Szara codzienność jest także udziałem filozofów (o czym nie zawsze chcą pamiętać), a filozoficznym lekturom oddają się także (a może głównie) ludzie bez dyplomu opatrzonego tytułem magistra filozofii. Zarówno myślenie poto­ czne jak i dyskursywne współtworzą nasze idiolekty i są chciałnie chciał, skazane na siebie, jak dwie strony tej samej monety. 4 Film zaczyna się właśnie od monety - złotego pieniążka zagrzebanego w pyle drogi. Guildenstern pogrążony w ponurej zadumie nad sensem podróży, którą obaj podjęli, w ogóle go nie zauważa. Błysk złota nie uszedł jednak uwagi Rosencrantza, który oczywiście podnosi monetę i w sposób zupełnie naturalny (do tego służą monety) zaczyna zabawę w orła i reszkę. Po pewnym czasie dla widza staje się jasne, że para bohaterów stanęła wobec małego cudu: moneta spada bez przerwy reszką do góry. Guildenstern najpierw sprawdza, czy nie padł ofiarą oszustwa i ogląda obie strony pieniążka - orzeł jest jednak na swoim miejscu. A mimo to moneta podrzucona znowu, ponownie spada reszką do góry. Rozum rozpaczliwie poszukuje wyjaśnień próbu­ jąc przywoływać coraz to nowe prawa, które do tej pory wydawały się tłumaczyć rzeczywistość. Zdrowy rozsądek nato­ miast przypomina o jedzeniu i Rosencrantz przy 78 rzucie jest już znudzony monotonią powtarzającego się cudu. W zabawę, czyli poniekąd w uczestnictwo w cudzie wciąga go ciekawość nieco przytłumiona głodem oraz chęć ustalenia nowego rekordu (który ostatecznie wyniesie 157). „Myślenie potoczne opiera się na �stwierdzeniu, że jego teorią jest jedynie samo życie. Autorytetem jest dla niego świat." Dzięki temu nie ma w nim miejsca na budzącą strach przepaść między teorią a cudem nie dającym się wytłumaczyć w jej kategoriach. Strach, o który dopytuje się Guildenstern, to strach przed rządzącą światem dowolnością, która rozumowi wydaje się niebezpiecznym chaosem - bezradny Guildenstern broni się do ostatka wymyślając zasadę, zgodnie z którą „każda pojedynczo podrzucona moneta za każdym razem może spaść na dowolną stronę, a przeto nie powinno dziwić kiedy za każdym razem właśnie tak spada." To „nie powinno dziwić" zestawione z wcześniejszymi pytaniami o wątpliwości i strach mówi wiele o stosunku cogito do świata - przedmiotu poznania. Guildenstern wątpi, by nie musieć się dziwić. Zdziwienie wynika bowiem z niezrozumienia, zdziwienie jest uczuciem, czyli nie podlega władzom rozumu, własne zdziwienie budzi strach. Narzędziem poznania jest wątpienie prowadzące do pewności, a zdziwienie pozostawia zawsze niedopuszczalnie wielki mar­ gines dowolności, której nie można ogarnąć rozumem. Dla Guildensterna poza pewnością rozumu istnieje tylko strach. Rosencrantz natomiast bez większego sprzeciwu akceptuje cudowne zdarzenie, nie zastanawiając się zbytnio nad jego naturą. Podrzucanie monety bawi go, kiedy indziej uciechy dostarcza mu papierowy samolot. Przyjemność sprawiają mu też praktyczne wynalazki, na przykład łyżka poruszana parą z czajnika; wynala­ zki które Guildenstern uznaje za absurdalne i za każdym razem niszczy w przypływie gniewu. Prawidłowości zaobserwowane w przyrodzie cieszą Rosencrantza, ale nie widzi on powodu, by na podstawie powtarzalności zjawisk od razu budować generalne teorie o strukturze świata. Jest nie tyle wcieleniem potocznego myślenia za pomocą agresywnych stereotypów i przesądów ile reprezentantem zdroworozsądkowej postawy Misia o Bardzo Małym Rozumku, „nieociosanego kloca" z taoistycznej ter­ minologii.' Guildenstern zaczyna od pytania o przyczynę rzeczy­ wistości. Rosencrantz od jej zaakceptowania. Bierze udział w otaczającej rzeczywistości bez wysiłku, „naturalnie": to on zauważa monetę, on ją podrzuca, on opłaca aktorów, praw­ dopodobnie ostatecznie wikłając ich obu w całą historię. Kłopoty z tożsamością budzą w Rosencrantzu nie sprzeciw a tęsknotę za utraconym rajem niezachwianej pewności, w którym nie stawiano pytań i gdzie na wszystko istniała odpowiedź. „Dawniej pamięta­ łem swoje imię! I twoje także! - mówi do przyjaciela. - 1 wszę­ dzie, gdziekolwiek spojrzałeś, znajdowałeś odpowiedź. Nie było żadnych wątpliwości. Ludzie wiedzieli kim jesteśmy, a jeśli nie wiedzieli, pytali, a myśmy podawali nasze imiona." Guildenstern natomiast czuje się z rzeczywistości wyobcowany, gdyż zwątpił w skuteczność narzędzi umożliwiających komunikację: „Nie zdarzyło ci się kiedyś - pyta swego towarzysza - byś nagle i zupełnie bez powodu nie pamiętał jak się pisze słowo „łódź" lub „morze", bo zapisawszy je, wydaje ci się żeś nigdy nie widział liter ułożonych w takiej właśnie kolejności?" Każdy z nich więc inaczej przeżywa to „pomieszanie tożsamości", którego nie wyjaśnia nawet ostateczna instancja śmierci: bohaterowie giną razem, a wieść o ich końcu raz na zawsze łączy imiona i miesza tożsamości w tytule filmu. Rosencrantz po odruchowym, bezrad­ nym proteście, w którym tli się resztka zawiedzionej ufności w sprawiedliwość losu („przecież nie zrobiliśmy nic złego, nie skrzywdziliśmy nikogo, nie?")godzi się ze stryczkiem twierdząc, że „ma już wszystkiego dosyć i prawdę mówiąc, czuje ulgę". Guildenstern natomiast nie potrafi pogodzić się z klęską i na wpół szelmowsko, na wpół patetycznie obiecuje „spisać się lepiej następnym razem", zadawszy przedtem w pustkę pytanie o mo­ ment, „gdy mogliśmy powiedzieć nie", o możliwość kierowania własnym losem. Czy moment ten, który Guildenstern, jak sądzi, przegapił zdarzył się wówczas, gdy moneta rzucona komedian­ tom upadła po raz pierwszy orłem do góry i zmieniła ich obu z widzów sztuki w jej aktorów? Czy to wtedy ich los został określony zgodnie z zapisanym tekstem sztuki, który nie daje wyboru? Guildenstern wielokrotnie daje dowody tego, jak nisko ceni kondycję aktora i podkreśla swoją pozycję widza. Chce pozostać obserwatorem stojącym na zewnątrz granego przez 5 1 aktorów świata „miłości, krwi i retoryki". Od sztuki domaga się „tajemnicy, godności, czegoś klasycznego i poetyckiego", jednak jakby na przekór los stawia mu na drodze „pornograficznego błazna i targowisko prostytutek", a potem wciąga do udziału w sztuce, której postaciami od początku byli zarówno on sam, jak i jego przyjaciel. Wszyscy bohaterowie filmu Stopparda to osoby z Hamleta. Jednak Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor przemawiają nie tylko słowami Szekspira. Jeśli parę przyjaciół o pomieszanej osobowości uznać za metaforę człowieka uwikłanego w dwois­ tość myślenia, film staje się dialogiem między RosencrantzGuildensternem i Pierwszym Aktorem. Ich rozmowy to jakiś rodzaj „chóru na opak", który wygłasza komentarze z pozoru zupełnie „równoległe" do dziejów Hamleta, a równocześnie włączony jest w intrygę. Aktor już w pierwszej rozmowie z parą bohaterów daje do zrozumienia, że jego trupa gra „teatr na opak": „Przedstawiamy mniej więcej nasz zwykły repertuar, tylko, że na odwrót. Na scenie pokazujemy to, co powinno się dziać poza nią." To odwrócenie podziału na scenę i widownię jest w istocie czymś więcej niż tylko zwykłą zmianą ról - to zawirowanie rzeczywisto­ ści, pętla, którą sztuka oplata widzów tak ciasno, że niemal zupełnie krępuje ich los. Znający tekst sztuki Pierwszy Aktor wydaje się panować nad przeznaczeniem Rosencrantza i Guilden­ sterna. W istocie bowiem dwuosobowy bohater staje przed samym Mefistofelesem - mądrym goryczą rozczarowań diabłem doktora Fausta, „częścią tej siły, która wiecznie zła pragnąc, wiecznie czyni dobro" . O tym, że Pierwszy Aktor zna przyszłość Rosencrantza i Guildensterna świadczy choćby dialog po przyby­ ciu trupy do Elsynoru: „Więc dogoniłeś nas?" mówi Guildens­ tern. „Jeszcze nie, panie" - pada tajemnicza odpowiedź aktora stojącego tuż obok. Znaczenie tych słów staje się jasne dopiero przy końcu filmu, gdy okazuje się, że to właśnie Pierwszy Aktor gra króla Anglii, który skazuje Rosencrantza i Guildensterna na śmierć. Sataniczność teatralnej trupy sugeruje także scena w łaźni, gdy postać Pierwszego Aktora wyłania się z oparów, a jego kompani łudzą obu przyjaciół pozorną tożsamością osób i przed­ miotów, które okazują się kimś, albo czymś zupełnie innym niż wyglądały na pierwszy, czy nawet drugi rzut oka. Niepokojące metamorfozy, kuglarstwo czy zwykłe przywidzenia? Aktorskie sztuczki pozostają w najlepszej zgodzie z gustem szatana, którego nazywano Księciem Pozorów. Dla diabła cogito zawsze było bardziej kuszącym partnerem rozmowy niż zdrowy rozsądek. Rozmówcą Pierwszego Aktora jest przeważnie Guildenstern, choć to Rosencrantz był potrzebny, by w decydującej chwili rzucić monetę i związać los przyjaciół z aktorami. Wszechwiedza Pierwszego Aktora pozornie wynika z faktu, że „bywał tutaj wcześniej" i jak sam mówi, opiera się na precedensach (ter­ minologia prawnicza w ustach szatana brzmi całkiem naturalnie) oraz, z tego, że zna tekst sztuki. Ba, ale jakie sztuki? Hamleta, Zabójstwa Gonzagi, które Szekspir wplótł w akcję swej tragedii, czy też sztuki Toma Stopparda? A może jeszcze innej, tej w której udział bierze także widz siedzący w kinie? Ale o ile dla widza teatr, taki czy inny, może być jedynie metaforą rzeczywistości, dla aktora stanowi samą rzeczywistość. Gdy płynący do Anglii statek atakują korsarze, Pierwszy Aktor woła na alarm: „Piraci! Wszys­ cy na scenę!". I choć teatr jest „dla jednych spektaklem, a dla drugich patronatem, są to dwie strony tej samej monety". Aktorom publiczność jest niezbędna, by mogli pokazywać swe sztuki. Jednak w kontekście wydarzeń rozgrywających się na ekranie słowa Pierwszego Aktora znajdują także inne wytłuma­ czenie: aktorzy potrzebują publiczności, by mieć do swych sztuk tworzywo. Przewaga aktorów nad zwykłymi ludźmi staje się widoczna już podczas spotkania na leśnej drodze. „ - Krew jest obowiązkowa, bo krew jest we wszystkim, wie pan - mówi Pierwszy Aktor. - I tego właśnie ludzie pragną? - pyta Guildenstern-idealista. - To właśnie gramy - pada odpowiedź." Dwu­ znaczny status aktorów sygnalizuje także stwierdzenie: „Jesteśmy aktorami. Jesteśmy przeciwieństwem ludzi". W całej historii aktorzy są wyraźnie uprzywilejowani - nie dotyczy ich nawet śmierć, którą oswoili (czy też oszukali?) wielokrotnym od7 31 �grywaniem. „Nasze doświadczenie mówi nam, że prawie wszyst­ ko kończy się śmiercią" - mówi Pierwszy Aktor Guildensternowi skazanemu na śmierć. I takiego porządku rzeczy nie jest w stanie zmienić żaden patetyczny wysiłek gardzącego mistyfikacją rozu­ mu. Zabijanie aktora to syzyfowa praca, bo na końcu zawsze rozlegną się oklaski, a rzekomy nieboszczyk wstanie, złoży wyjęty z piersi sztylet i ukłoni klaszczącym. W teatrze naprawdę umiera tylko ten, kto zawczasu nie zna tekstu sztuki. Na końcu filmu wóz aktorów znowu rusza w drogę. O wzajemnych zależnościach między rzeczywistymi zdarze­ niami a teatralnym przedstawieniem mówi sam tekst Hamleta i Stoppard tylko rozwija ten wątek mnożąc poziomy teatru w teatrze jakby pisał szkatułkową powieść; tyle, że we wszystkich „szkatułkach" grana jest ta sama tragedia. Uwikłani w nią Rosencrantz i Guildenstern próbują określić nie tyle jej treść - obaj do końca nie wiedzą, że ich los został przez Szekspira nieodwołalnie określony - ile zasady, według których pisze się scenariusze. Rozmowy o prawdzie, śmierci i rzeczywistości, które prowadzą ze sobą Rosencrantz, Guildenstern i Pierwszy Aktor uczynił Stoppard mini traktatami filozoficznymi. Dialogi zdrowe­ go rozsądku z cogito nie dają jednak żadnej pozytywnej od­ powiedzi na pytania, wokół których są osnute. Ostateczne słowo na temat ludzkiej kondycji Stoppard zawarł w monologu Rosencrantza, który stanowi być może aluzję do wielkiego monologu Hamleta. „Kiedyż to było, gdy człowiek po raz pierwszy dowiedział się o śmierci? [...] Widać, że już się rodzimy Z poczuciem śmiertelności zanim jeszcze poznamy to słowo, zanim uświadomimy sobie w ogóle istnienie słów. Przychodzimy na świat we krwi i z wrzaskiem, wiedząc, że igły wszystkich kompasów wskazują tylko jeden kierunek, i że czas jest jego miarą." Podobne kwestie bywały już wygłaszane z romantycz­ nych koturnów i prawda nie jest nowa, ale Rosencrantz o patosie ludzkiej egzystencji opowiada umościwszy się wygodnie z wień­ cem pod głową na podobieństwo posągu na kamiennych marach w kościele, gdzie Hamlet właśnie rozmawia z Ofelią. Jakby nic dość było tej groteski, tuż przed wygłoszeniem monologu w zupełnie innym nastroju i stylu rozważa z zapałem godnym lepszej sprawy kwestię samopoczucia nieboszczyka w trumnie. „Przez całe życie żyjesz tak blisko prawdy, że zamienia się ona w trwałą mgiełkę w kąciku twego oka i gdy nagle coś j ą wepchnie w pole widzenia, masz wrażenie, że wpadłeś w sidła groteski" - mówi Stoppard ustami Guildensterna. To właśnie nieco grotes­ kowy Rosencrantz, który w lesie wydawał się nie rozumieć znaczenia słowa „szczęśliwy", ujmuje lapidarnie podstawową zasadę konstrukcyjną świata: „każde twoje działanie uruchamia inne działanie gdzie indziej i samo jest przez nie uruchamiane". Zdrowy rozsądek interesują sposoby bycia, a nie dowody ist­ nienia. Guildenstern nie przełamie poczucia obcości, bo ponad bycie w świcie stawia jego rozumowe poznanie. Czy klęska cogito nie wynika głównie z tego, że nadaje ono bytowi ciężar, który ten nieodwołalnie utracił wraz z rajem jednoznaczności, za którym tęskni Rosencrantz? Czy nie lepiej zostać aktorem i zacząć grę? Zmiana kondycji w grę jednak nie wchodzi i Pierwszy Aktor nawet o niej nie wspomina. Jedynie, co proponuje - i osiąga - to włączenie, a raczej dosłownie „schwytanie" bohaterów w akcję sztuki. Rosencrantz i Guildenstern nie mają szansy, by stać się „przeciwieństwem ludzi". Zresztą żadnemu z nich to rozwiązanie nie przychodzi do głowy. Wplątani w grę, z której nie zdają sobie sprawy, uprawiają własne, małe gry w dociekanie. Ich inicjatorem jest zawsze Guildenstern, który wciąga do rozgrywki przyjaciela. To jedyny rodzaj gry na jaki przystaje cogito pogardzające aktorstwem, dyktując punkty karne za: powtórzenia, wahanie, synonimy i retorykę. Tutaj jednak Guildenstern ponosi klęskę i to podwójną. Przegrywa zarówno ze swoim alter ego, czyli zdrowym rozsądkiem, jak i ze sztuką, czyli odnosi porażkę w Szeks­ pirowskim tekście Hamleta. Stoppard posługuje się dialogami Szekspira bez skrupułów: przeplata je własnymi i cytuje niepostrzeżenie. Cytat i aluzja stanowią podstawę konstrukcji filmu, zarówno w sferze słowajak i obrazu. Reżyser wciąga widza w grę rozpoznań często przy tym zaskakując zmianą znaczenia dobrze znanych cytatów, które umieszcza w kontekście innym od pierwotnego. Uświadamia nam źródła naszej wyobraźni przywołując cytaty leżące u początku obrazów, które zdążyliśmy już uznać za swe własne dzieło. Oczywiście najwięcej jest cytatów i aluzji do Hamleta - tekstu sztuki i jego najbardziej znanej interpretacji: filmu z Laurencem 01ivierem. Blond Hamlet Stopparda fizycznie przypomina wiel­ kiego aktora w tej roli, a niektóre sceny nakręcono sugerując wyraźnie poetykę klasycznego dziś dzieła kinematografii. Jedna z teatralnych „szkatułek", w którą wkraczają bohaterowie to film o Hamlecie. Wizualnych odwołań i cytatów jest u Stopparda więcej, choćby widok wozu aktorów jadącego wzdłuż krawędzi urwistego zbo­ cza, który odsyła do Siódmej Pieczęci Bergmana. Czy scena w zamkowej kuchni, żywcem wzięta z Breughla, albo jesienny ogród w Elsynorze przypominający późnogotyckie obrazy Flamandów. Trudno jest uchwycić granicę między cytatem a styliza­ c j ą - S t o p p a r d celowo j ą zatarł, podobnie jak zwykł to czynić inny chętnie cytujący obrazy reżyser angielski, Peter Greenaway. Aluzje często zabarwione są humorystycznie, jak spadające jabłko Rosencrantza-Newtona, doświadczenia w wannie nie­ odwołalnie kojarzące się z Archimedesem czy hamburger, który mógłby namalować Arcimboldi. Ostatnie godziny życia Guildenstern i Rosencrantz spędzają na statku, który obok teatru Stoppard uczynił kolejną metaforą ludzkiego losu. Na statku „człowiek nie musi zachodzić w głowę w którą stronę by tu iść, czy w ogóle iść. Ta kwestia nie istnieje, bo jest się na statku. [...] Na statku człowiek jest wolny." Odkąd padły z ekranu słowa Hamleta o Danii, która jest więzieniem, bohaterowie filmu milczeli na temat wolności, stanowiącej, było nie było, jeden z fundamentalnych i odwiecznych problemów człowieka. Rosencrantza zachwyca wolność wewnątrz nałożo­ nych z zewnątrz ograniczeń; więcej, ograniczenia wydają się być tu paradoksalnym warunkiem wolności. Ten króciutki passus o wolności można oczywiście rozumieć jako wołanie prostaczka zagubionego w świecie poza dobrem i złem, szarego człowieka, który chce znać zasady dokonywania poprawnych wyborów. Jednak ani Guildenstern-cogifo, ani Rosencrantz-commo/i sense nie zasługują na posądzenie o taką powierzchowność. Przenik­ liwy dialog pomiędzy Wielkim Rozumem Cogito a Małym Rozumkiem zdrowego rozsądku, którego świadkami byliśmy przez cały czas trwania filmu, skłania do innego odczytania metafory statku, do poszukiwania jej wykładni na miarę Stoppadowskiej refleksji nad współczesną kondycją człowieka: wolny to znaczy świadom własnych ograniczeń. PRZYPISY 1 2 J. Kroll, Mind mer Mutter. „Newsweek", April 3, 1995, s. 52 Termin Th. W. Adorna, por. np. Esej jako forma, [w:] Sztuka i sztuki. Warszawa 1990, s. 79-99 ' Cytaty ze ścieżki dźwiękowej filmu częściowo w przekładzie autorki, częściowo na podstawie roboczego tłumaczenia R. Drzewieckiego. T. Hołówka, Myślenie potoczne. Warszawa 1986, s. 173 ' C. Geertz, Commem sense as a cultitral system, [w:] Locul Knowledge, New York 1983, Basic Books Inc., s. 75 4 32 * Por. B. Hoff, Tao Kubusia Puchatka. Poznań 1993, DW „Rebis" oraz Zhuangzi, Przypowieści zwane Prawdziwą Księgą Południowego Kwiatu. adaptacja tekstu i rysunki Cai Zhizhong, Warszawa 1992, Wydawnictwo Wodnika. Spragnionych „poważnego" podejścia do tematu odsyłam do przekładu Dao de jing Tadeusza Żbikowskiego w „Literaturze na Świecie", nr 186 (1/1987), ew. do Liu l-ming, Awakening to the Tao. trans. T. Cleary, Boston & London 1988, Shambhala Publ. J.W. Goelhe Faust, cz. I , w. 1227-8; cytat jest także mottem Mistrza i Małgorzaty Bułhakowa. 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cedc9d1fbfdc1898f07b690b6856471d.jpg 5762bc82a99e73fdee8e3d1e0aad30cd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e04a3301dd2f31175452d7dddfc4425.jpg 971b98475bafafe3707e5066e5b21361 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwojaki z ceramiki siwej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Płaska (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; naczynia ; ceramika gliniana ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia naczynia gliniane (dwojaki) bez przykrywki i z drewnianą przykrywką Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.7.2_01 PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.6.6_01 ceramika gliniana dwojak dwojaki garncarstwo naczynia okolice Augustowa Płaska Podlasie pożywienie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5547d2aec117ce1a2e2e06ff6dfe15a9.jpg 2c5bf88f86571456d1ac86112c11796f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38fe109bd69147d96f7ed2abcbf300c8.jpg df75d119419d2290ef6a9e6ae7327e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dwojaki z ceramiki siwej (siwaki) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource pożywienie ; garncarstwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają naczynia gliniane (dwojaki) z ceramiki siwej bez przykrywki i z drewnianą przykrywka (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.V_K.5.17.5_01 PAE_FNK_29.20.V_K.5.17.6_01 dwojak garncarstwo Kręgi Stare okolice Wyszkowa pożywienie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3610c386557219bfb83c61f266560b48.pdf 86f5d1c0ec30dbcd457511d7a49ed151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1098 Title A name given to the resource Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.25-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KATARZYNA KANIOWSKA (Uniwersytet Łódzki) DYCHOTOMIA NATURA — K U L T U R A JAKO SZCZEGÓLNY PROBLEM ETNOLOGII Przedmiotem moich zainteresowań są ekologiczne teorie kultury. Kon­ cepcje te, nawiązujące szczególnie silnie do ewolucjonizmu, a ściślej do neoewolucjonizmu L . White'a i J. Stewarda, są pewnym specyficznym przykładem holistycznego spojrzenia na kulturę. Etnologia tego typu obca jest polskiej tradycji, proponuje bowiem zgoła inną niż znane nam z etnografii czy socjologii polskiej perspektywę. Ekologiczne teorie k u l ­ tury, jakkolwiek różniące się między sobą szczegółowymi rozwiązaniami, łączy niewątpliwie kilka wspólnych cech. Większość z nich dotyczy sfery metodologicznej, gdzie najistotniejszym postulatem jest praktyczne sto­ sowanie doświadczeń dziedzin nauk przyrodniczych (jak etologia, gene­ tyka, antropologia fizyczna) w badaniu zjawisk kulturowych. W sferze teoretycznej natomiast pojawia się szereg kwestii związanych z katego­ riami mającymi w ekologicznych interpretacjach kultury szczególne zna­ czenie, a więc kwestia rozumienia m. in. środowiska naturalnego, sym­ bolicznego wymiaru kultury czy dychotomii natura — kultura. Obydwie sfery, metodologiczna i teoretyczna, podporządkowane są naczelnemu przekonaniu twórców i zwolenników ekologicznej teorii k u l ­ tury, że taki właśnie sposób badania kultury wyeliminować może z roz­ ważań o kulturze wszelkie antropocentryczne interpretacje i wniosko­ wania. W poniższym tekście przedstawiam, naturalnie w dużym skrócie, sposób rozumienia dychotomii natura — kultura w przekonaniu, że uni­ wersalność tej problematyki zainteresuje większość słuchaczów i skłoni do dyskusji nad specyfiką etnologii nie tylko ekologicznej. * Oddzielenie kultury od natury jest zabiegiem w etnologii tak oczy­ wistym, iż można sądzić, że wszelka refleksja o kulturze z niego właśnie wyrasta. Podział ten staje się fundamentem definiowania kultury, a więc ujawnia się wszędzie tam, gdzie składane są teoretyczne deklaracje lub- �26 KATARZYNA KANIOWSKA podejmowane są praktyczne działania etnologów. Znamienny jest fakt, że tradycyjnie ujmuje się te dwie sfery: obszar kultury i obszar natury dychotomicznie. Każda tendencja czy szkoła etnologiczna dychotomię tę uznaje m i l ­ cząco lub jawnie przyjmując jej konsekwencje wypowiada się o kulturze. K u l t u r ę w etnologii charakteryzowano szukając tych wszystkich cech, jakie świadczyć mogą o jej swoistości, odrębności czy — jak to się nieraz ujmowało •— niezależności od natury. Historia etnologii dostarczyć może wielu przykładów na to, że zesta^ wienie natura — kultura rozumiane jako przeciwstawienie chaosu i po­ rządku, sfery trwałości i zmienności, bierności i twórczości czy wreszcie sfery niezależnej i zależnej od człowieka kształtowało przede wszystkim poglądy na drugi człon dychotomii. Rzadko znaleźć można w koncep­ cjach etnologicznych fragmenty, w których deklaruje się pogląd na to, czemu się kulturę przeciwstawia, jeszcze rzadziej zaś obejmuje się re­ fleksją całość i to w ten sposób, by refleksja ta objęła i sens, i źródła, i uzasadnienia dychotomii natura — kultura. Jedynym, choć nie tylko dlatego interesującym przykładem antro­ pologii uprawiającej taką właśnie refleksję jest, w moim odczuciu, współ­ czesny ewolucjonizm, którego liczne wersje różnie akcentujące powyższą problematykę tworzą określony nurt myślenia o świecie — ekologiczne teorie kultury. W antropologii szczególnie o rozwoju nauki decyduje atrakcyjność py­ tań kształtująca sens odpowiedzi, a nie przedmiot wątpliwości. Ten jest zasadniczo niezmiennie określony — jest nim kultura. Wspomniany prze­ ze mnie ewolucjonizm jest znakomitym tego przykładem. Fenomen trwa­ łości ewolucjonizmu jako pewnego sposobu interpretowania zjawisk k u l ­ turowych uzależniony jest od owej atrakcyjności pytań badawczych, pod­ czas gdy przedmiot refleksji rozumie się w klasycznym, niemal tylorowskim ujęciu. We współczesnym ewolucjonizmie różnorodność sposobów interpreto­ wania kultury chrakteryzuje jednak wspólna optyka w podejściu do przedmiotu badań. W każdym z ujęć mówi się o kulturze w ogóle i na­ turze w sensie równie ogólnym. Antropologia ewolucjonistyczna dzisiaj bliska jest raczej socjobiologii stając się próbą twórczego połączenia do­ świadczeń dziedzin leżących w tradycyjnie odrębnych miejscach klasy­ fikacji nauk. Nauka o kulturze ma być płaszczyzną eksperymentu zasto­ sowania metod socjo-przyrodniczych, i to nie tak, by nakładały się na siebie analizy socjologiczna i przyrodnicza, ale by połączenie to dało w efekcie jednolity aparat pojęciowy i badawczy. Trafną charakterystykę ekologicznych teorii kultury oddaje wypowiedź Edwarda Wilsona, jedne­ go z najbardziej znaczących dziś socjóbiologów. Pisze on: ,,[...] socjobiologia [...] jest d y s c y p l i n ą j e d n o c z ą c ą w i e d z ę etologii ( b a d a n i a n a t u r a l i s t y c z n e p e ł n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń ) , ekologii (badania z a l e ż n o ś c i o r g a n i z m ó w od ś r o d o w i s k a ) i genetyki dla odkrycia generalnych p r a w d o t y c z ą c y c h biologicznych �27 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A własności całych społeczeństw. C o jest n a p r a w d ę nowe w socjobiologii, j a k ą u z y s k u j e s i ę najistotniejsze dane o organizacji s p o ł e c z n e j z w z o r ó w to droga, zachowań i psychologii oraz gromadzenie i reinterpretowanie f a k t ó w w oparciu o d o ś w i a d c z e ­ nia etologii i genetyki n a poziomie całych p o p u l a c j i tak, by ukazać, jak grupy 1 s p o ł e c z n e a d a p t u j ą s i ę do ś r o d o w i s k a poprzez e w o l u c j ę " . Określenie to odnieść można z powodzeniem do ekologicznych teorii kultury, jeśli tylko kategorii środowiska nada się odpowiednio szeroką interpretację, a mianowicie środowiskiem naturalnym człowieka zwać się będzie przyrodnicze i kulturowe otoczenie. Wspólne socjobiologii i eko­ logicznym teoriom kultury jest rozumienie ewolucji jako procesu nie­ ustannej interakcji kultury i przyrody, traktowanie człowieka jako przed­ stawiciela "gatunku w całym zbiorze społecznych gatunków żyjących na Ziemi, wspólna jest także ambicja konstruowania i sprawdzania general­ nych praw ewolucji formułowanych jako w y n i k i badań. Tak rozumiana socjobiologia (tu: ekologiczna teoria kultury) byłaby realizacją postulatu klasyka współczesnego ewolucjonizmu L . White'a, postulatu wyrażonego w jego klasyfikacji nauk, gdzie nauka o kulturze — kulturologia — jest dziedziną zwieńczającą kolejne obszary poznania naukowego; dziedziną, którą nauki przyrodnicze w sposób konieczny poprzedzają dostarczając wiedzy do poznania i interpretowania zjawisk kultury. Socjobiologię i współczesne nurty ewolucjonizmu łączy jeszcze jedna wspólna cecha. Jest nią przeświadczenie, że dążność do obiektywnej wiedzy o kulturze opierać się musi na odrzuceniu antropocentryzmu we wszelkiej postaci, stąd wprowadzenie i tak dalekie zawierzenie „obiek­ t y w n y m " dziedzinom i metodom. Ta cecha współczesnej ekologicznej etno­ logii staje się, w moim przekonaniu, najbardziej interesująca, ale i nie­ wątpliwie najbardziej dyskusyjna. Dyskusja ta wszak ma dotyczyć py­ tania zasadniczego — czy etnologia, czy nauka o kulturze może być w ogóle nie antropo-centryczna. Dychotomia natura — kultura wydaje się opierać właśnie na fundamencie antropocentrycznym. Jeśli tak nie jest, przesłanek do zniesienia czy zaprzeczenia antropocentryzmowi należałoby szukać w rozumieniu natury i kultury. We współczesnych teoriach ewolucjonistycznych (trzeba dodać: w kla­ sycznych ich wersjach) antropocentryzm ujmowany jest zasadniczo na dwa sposoby. W jednej z wersji, mającej swe korzenie w teorii symbolu L. White'a, podkreśla się swoistość kultury ludzkiej istniejącej mocą jedynie ludzkiej zdolności kreowania symboli. W innej, równie wyraźnie akcentowanej tendencji reprezentowanej przez J. Stewarda mamy do -czynienia z antropocentryzmem „biologicznym" wyrażanym w przeświad­ czeniu, że reakcje między środowiskiem a jedynie człowiekiem niosą konsekwencje w postaci kultury. U późniejszych autorów próbujących tak jak socjobiologia godzić te dwie interpretacje mówi się o podobnie rozumianym antropocentryzmie operując terminem „humanizacji". To, 1 E . W i l s o n , On Human Nature, L o n d o n 1978, s. 16-17. �28 KATARZYNA KANIOWSKA co autorzy ci nazywają humanizacją, pokrywałoby się (lub lepiej — w y ­ rastało z) z whiteowskimi kryteriami człowieczeństwa. Wytwarzanie i po­ sługiwanie się narzędziami oraz specyficznie ludzka zdolność do ustana­ wiania i posługiwania się symbolami (technologiczny i psychologiczny poziom kultury u White'a) odpowiada przeświadczeniom ekologów, że przedmioty wskazujące na tryb życia i działalności oraz świadectwa czyn­ ności psychicznych przesądzają o człowieczeństwie istot. Jeden z autorów pisze: „ Z a r ó w n o w najodleglejszej przeszłości, jak i dzisiaj c e c h ą c z ł o w i e k a b y ł a i p o ­ zostaje i n t e n s y w n a i z ł o ż o n a a p r z y t y m , j a k d o t ą d , n i e w y j a ś n i o n a współpraca jego c i a ł a , k t ó r e jest n i c z y m i n n y m j a k z ł o ż o n ą f o r m ą m a t e r i i i s y m b o l i c z n e j a k t y w n o ś c i jego u m y s ł u . Z p o w o d u tej a k t y w n o ś c i , w s z y s t k o co w y w i e r a n a ń w p ł y w o d b i j a s i ę r ó w n o c z e ś n i e n a jego c z y n n o ś c i a c h f i z j o l o g i c z n y c h i p s y c h i c z ­ nych, k t ó r e przenikają się wzajem. Zatem badania m e c h a n i z m ó w ustrojowych z p o m i n i ę c i e m a k t y w n o ś c i symbolicznych, k t ó r e z mechanizmami tymi są niero­ z e r w a l n i e z w i ą z a n e , oznacza niedostrzeganie n a j b a r d z i e j z n a m i e n n e j s t r o n y n a t u r y człowieka" . a Poznanie istoty ludzkiej jest więc uzależnione w szczególny sposób od poznania jej aktywności symbolicznej. Dla klasyków współczesnego ewolucjonizmu, jak i dla dzisiejszych jego zwolenników, poznanie to jest po prostu poznaniem kultury. Wystarczy przytoczyć whiteowskie defi­ nicje kultury, by raz jeszcze wykazać zbieżność przekonań i dążeń socjobiologów z postulatami tego kierunku etnologii. „Kultura jest systemem zjawisk: aktów (wzory zachowań), obiektów (narzędzia, wytwory), idei (wierzenia, wiedza) i odczuć (postawy, war­ tości). Wszystkie one uzależnione są od symboli" . Kultura powstaje w momencie, w którym istota ludzka staje się zwierzęciem posługującym się symbolami. Obok symbolu drugą wielkością posiadającą przemożne znaczenie dla humanizacji jest szczególne oddziaływanie środowiska na człowieka. Re­ akcje człowiek — środowisko przebiegające nie tylko w fizycznym, ze­ wnętrznym wymiarze, ale także symbolicznym stają się przedmiotem zainteresowań ekologów ze względu na powszechne akceptowanie prze­ konania o ekologicznym uwarunkowaniu człowieka i jego kultury. 3 „[...] s i ł y wywierają środowiska, poza n a istoty ż y w e m i n u j ą c a rola w a r u n k u j ą c a bezpośrednim również wpływ owe w p ł y w y wpływem pośredni. na mechanizmy ustrojowe,, W przypadku człowieka, do­ p o ś r e d n i e pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m i j a ­ k o ś c i o w y m przypada czynnikom psychicznym. Istoty ż y w e r e a g u j ą w s p o s ó b okre­ ś l o n y nie t y l k o p r z e z n a t u r ę b o d ź c a , l e c z r ó w n i e ż p r z e z w ł a s n e , m o b i l i z u j ą c e r e a k c j e p o ś r e d n i e . Ó w ł a ń c u c h p o ś r e d n i c h odpowiedzi ma szczególną doniosłość u z p o w o d u jego s k ł o n n o ś c i do s y m b o l i c z n e g o u j m o w a n i a w s z y s t k i e g o , d a r z a , a zatem do r e a g o w a n i a * R . D u b o s , Człowiek, ' L . A . W h i t e , The na środowisko, Science symbole adaptacja, of Culture, tak, jakby one W a r s z a w a 1970, s. 7. N e w Y o r k 1949, s. 139. człowieka co m u s i ę p r z y ­ były na- �29 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A t u r a l n y m i stwem tej wiskowy b o d ź c a m i cechy ma zawsze s t k i e jego w ł a s n e potężną, pospolite, że jest to, może jak ś r o d o w i s k a że odpowiedź charakter doświadczenia ona osobisty, p o n i e w a ż na moje — jakikolwiek znajdują w z przeszłości. Doświadczenia zniekształcić, i najwznioślejsze [podkreślenie człowieka a doznania nawet przekształcić przeistaczając je w K. K.]. Następ­ czynnik środo­ niej w y r a z te stanowią zarówno ten wszy­ siłę tak najbardziej sposób w zwy­ 4 k ł e r e a k c j e fizjologiczne" . Cytowany tu Rene Dubos przytacza fragment wiersza Tennysona, w którym Ulisses powiada: „Jestem cząstką wszystkiego, z czym się spotkałem". Socjobiolog uszczegółowiłby to stwierdzenie dodając: wszy­ stkiego, z czym się spotkałem w życiu kulturowym i biologicznym, świa­ domie bądź nieświadomie. Etnolog natomiast odwołałby się do tych wszy­ stkich koncepcji, w których kulturę traktuje się jako formę zbiorowej pamięci. Dzieje się tak nie tylko w ewolucjonizmie, gdzie jak u White'a zdolność człowieka do posługiwania się symbolami powoduje, że człowiek w odróżnieniu od zwierząt zachowuje swoje poprzednie doświadczenia; symbol stanowi o ciągłości doświadczenia, bez tej ciągłości zaś nie może powstać i istnieć kultura. Również w koncepcji dziedzictwa kulturowego K. Dobrowolskiego czy koncepcji tradycji J. Szackiego, by podać tylko niektóre dobitniejsze przykłady, znajduje wyraz przekonanie o koniecz­ ności rozważania kultury także i w kategoriach pamięci zbiorowej. Obydwie krótko scharakteryzowane powyżej tendencje współczesnego ewolucjonizmu — symboliczna i biologiczna — zgodne są co najmniej w trzech założeniach: o unikalnej pozycji człowieka w świecie, o mocy symbolicznego myślenia i o nieustannej interakcji człowieka i środowiska naturalnego. Generalnie natomiast wydaje się różnić obydwa spojrzenia sposób pojmowania tej ostatniej kategorii — pojęcia środowiska natural­ nego. W jednym przypadku jest nim przyrodnicze otoczenie człowieka, w drugim zaś — otoczenie przyrodnicze wraz z otoczeniem kulturowym. Jest to konsekwencją różnej interpretacji szerszego, kluczowego proble­ mu, a mianowicie problemu przeciwstawienia kultury naturze, a tym samym określenia ich granic. W żadnym jednak razie nie zostaje' znie: siony antropocentryzm. Dychotomia natura — kultura w takiej postaci, jaką ma ona w eko­ logicznych koncepcjach kultury, uzasadniana być może argumentami leżą­ cymi niejako u podstaw twierdzeń tych koncepcji. Myślę tu o wskazaniu pewnego typu spojrzenia na przedmiot zainteresowań etnologii, a zatem na filozoficzne zaplecze współczesnego ewolucjonizmu. Nie jest on bo­ wiem prostą kontynuacją swej klasycznej tylorowsko-morganowskiej wersji, choć w wielu aspektach niewątpliwie realizuje postulaty X I X -wiecznych autorów. Współczesny ewolucjonizm kształtują — moim zdaniem — materia­ lizm, naturalizm i symbolizm, zaznaczając tradycje takiego myślenia za4 D u b o s , op. cit., s. 8. �30 KATARZYNA KANIOWSKA równo w teoretycznych, jak i metodologicznych orzeczeniach. Oczywiś­ cie wątki te uwidaczniają się w poszczególnych koncepcjach w różnym nasileniu. Generalnie i z dużym uproszczeniem rzecz ujmując można po­ wiedzieć, że wątki materialistyćzne uwidaczniają się w neoewolucjonizmie i powszechnym przekonaniu o prymacie lub szczególnej ważności sfery technologii (tu przede wszystkim energetyzm, co kształtuje zarów­ no określone rozumienie kultury, a tym samym natury — kultury, oraz przesądza o odpowiednim interpretowaniu zagadnienia ewolucji . Sym­ bolizm dochodzi w ekologicznych teoriach kultury do głosu mocą po­ wszechnego wśród tych koncepcji akceptowania roli symbolu w kulturze, od czego znów zależy interpretowanie podziału natura — kultura. Na­ turalizm natomiast z jednej strony tworzy metodologiczne zaplecze współwczesnego ewolucjonizmu, w sferze teoretycznej zaś najsilniej pojawia się tam, gdzie rozwój kultury rozpatrywany jest jako rozwój świado­ mości, rozwój poznania. Nie bez znaczenia pozostają także wątki supranaturalistyczne, które kształtują ewolucjonistyczne koncepcje k u l t u r y ostatnich lat. Jeśliby więc rozważać dychotomię natura — kultura tak, jak rozumie się ten podział w dzisiejszej etnologii ewolucjonistycznej (a myślę, że nie tylko ewolucjonistycznej), zauważyć można racjonali­ styczne bądź idealistyczne źródła i sposoby interpretacji tego problemu. Żadna jednak z dwu tych opcji nie roizsądza kwestii antropocentryzmu to­ warzyszącego interesującej mnie tutaj dychotomii. Co więcej, wykazać można, że obydwie interpretacje: racjonalistyczna i idealistyczna , nie ustanawiają w powyższej kwestii żadnej istotnej różnicy. W obydwu t y ­ pach myślenia o kulturze podział świata na sferę natury i kultury jest podziałem, za którym stoją argumenty „kulturowe" często nienaukowe. Znaczy to w konsekwencji tyle, że antropocentryczna jest sama dycho­ tomia, a dopiero w ślad za tym — interpretacja poszczególnych j e j członów. 5 6 Dwoje antropologów amerykańskich młodszego pokolenia: J. Patrick Gray i Linda D. Wolfe, opublikowało w 1982 r. w y n i k i swoich przemyśleń i badań empirycznych na temat rozumienia dychotomii natura — k u l ­ tura. Wydzielają oni dwie dominujące tendencje: socjobiologiczną i krea­ cjonistyczną. Każda z nich szuka dla swego podziału uzasadnienia, w pierwszym przypadku — w sferze argumentów przyrodniczych (świato­ poglądu świeckiego), w drugim — w sferze argumentów-dogmatów (świa­ topoglądu religijnego). U źródeł obydwu tych tendencji leży, zdaniem autorów, odmienne rozumienie procesu ewolucji. W tym różnym rozu5 z Pisze o tym B . Meggers; dość szeroko M. H a r r i s , M. Harris The Rise of powołując się na Anthropological dyskusję Theory, M. Opiera London 1968, s. 637. 6 W a r t o tu p o c z y n i ć , terminami ż e autorzy a m e r y k a ń s c y ,.racjonalny" i „idealny", jest np. u P . G r a y ' a i L . Wolfe, nie bacząc M . Opiera, dość nonszalancko n a i c h filozoficzne B . Meggers, posługują konotacje się (tak R. Adamsa, E . Colson). �31 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A mieniu ewolucji ogniskują się problemy, takie jak: postęp jako dążenie do doskonałości, uznanie racjonalności świata lub boskiej interwencji, zależności lub niezależności postępu od człowieka, możliwości ingerowa­ nia w procesy ewolucji itp. Badania autorów dotyczą^także niejako wa­ runków utrzymywania się teorii ewolucjonistycznej . Autorzy stwier­ dzają przekształcanie się argumentów „socjobiologicznych" w racje opar­ te na uzasadnieniach pozanaukowych, co spowodowane jest kryzysem wartości i kryzysem wiary w możliwości naukowego uzasadnienia. Kon­ sekwencją tego jest dość paradoskalna sytuacja: autorytet nauki utrzy­ mywany jest wiarą w szerokie możliwości poznawania, gdy na etapie wnioskowania nie możemy wyzwolić się od uciekania się w sferę pojęć wyrosłych z przedsądów. Właściwość tę przypisać można i socjobiolo­ gicznym i kreacjonistycznym teoriom. Autorzy poddają analizie insty­ tucję rodziny będącej w ich pojęciu podstawowym obszarem zachowań człowieka. Zachowaniom człowieka w rodzinie przeciwstawiają zacho­ wania leżące zewnątrz tego obszaru klasyfikując je jako zachowania zwią­ zane z pracą zawodową. Stosując argumentację czerpaną zarówno z so­ cjobiologicznej jak i kreacjonistycznej wersji uzasadnień konstruują schemat, w którym nakładają się, na siebie dwie dychotomie: makro — natura/kultura i mikro — rodzina/praca. Analiza daje odpowiedniość: natura — rodzina, kultura — praca, a więc wszelkie zachowania „natu­ ralne" człowieka dają się realizować w obrębie życia rodzinnego, k u l t u ­ rowe zaś zachowania to te, których wymaga od nas środowisko pozadomowe. 7 Analiza przeprowadzona została przez Gray'a i Wolfe z uwzględnie­ niem wielu, jeśli nie wszelkich założeń formułowanych przez zwolenników obydwu badanych orientacji. Na przedstawienie szczegółów tej analizy nie ma tu naturalnie miejsca. Jednak wnioski tych badań, mimo całej ich rzetelności, wypadają dość banalnie, jeśli nie wręcz humorystycznie, gdyby zechcieć wyrażać je w skrajnej postaci. Ale przytaczam je z dwu ' T r z e b a z d a ć sobie s p r a w ę , ż e e w o l u c j o n i z m w U S A w z n a c z n i e s i l n i e j s z y m stopniu n i ż w E u r o p i e o d d z i a ł u j e na s p o s ó b m y ś l e n i a o kulturze. E w o l u c j o n i z m l e ­ ż ą c y u p o d s t a w e k o l o g i c z n y c h i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y jest w w i ę k s z y m s t o p n i u ś w i a ­ t o p o g l ą d e m niż teorią kultury. O żywotności p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z przyjęciem teorii e w o l u c j i m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż od lat 2 0 - t y c h naszego w i e k u n a t r a f i a ł a o n a n a s p e k t a k u l a r n y s i l n y s p r z e c i w ze s t r o n y o p o z y c j o n i s t ó w j a k o n i e z g o d n a z p r z e ­ k a z e m b i b l i j n y m . N i e w i e l e p o n a d c z t e r y l a t a t e m u np. w s t a n i e A r k a n s a s w e s z ł a w ż y c i e u s t a w a (akt 590 z m a r c a 1981) n a z w a n a U s t a w ą o W y w a ż o n y m T r a k t o ­ w a n i u n a u k K r e a c y j n y c h i N a u k E w o l u c y j n y c h . U s t a w a ta n a k a z u j e , aby (w g r a n i ­ cach stanu) w publicznych s z k o ł a c h w y k ł a d a n o jako r ó w n o u p r a w n i o n e t e o r i ę e w o ­ l u c j i i t e o r i ę i n t e r p r e t u j ą c e r o z w ó j c z ł o w i e k a w e d ł u g B i b l i i . A k t ten n a p o t k a ł ż y w y s p r z e c i w . 5 s t y c z n i a 1982 r. w y r o k w y d a n y p r z e z S ą d O k r ę g o w y p r z y n i ó s ł p e ł n ą s a t y s f a k c j ę o b r o ń c o m t e o r i i e w o l u c j i . U z n a ł on, ż e a k t 590 jest s p r z e c z n y z K o n ­ s t y t u c j ą U S A , g d y ż tzw. n a u k i k r e a c y j n e nie m a j ą c h a r a k t e r u teorii n a u k o w e j , ale s ą p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , a j a k o t a k i nie m o g ą b y ć w y k ł a d a n e w s z k o ł a c h państwowych. �32 KATARZYNA KANIOWSKA powodów. Po pierwsze, chcę wskazać na dość dużą przepaść między eko­ logicznymi teoriami kultury a ich wersjami stosowanymi. Miałkość w y ­ ników tych ostatnich polega — moim zdaniem — na tym, że ekologiczne teorie kultury proponują etnologii szczególną refleksję, a mianowicie refleksję nad samą sobą, gdzie przedmioty tej refleksji z racji swej •ogólności nie dają się tak prosto przenieść na płaszczyznę bezpośredniego doświadczenia badawczego. Obok tego wskazać także należy, iż ani so­ cjobiologiczna, ani kreacjonistyczna argumentacja nie jest drogą do uzyskania obiektywnej (w sensie: nieantropocentrycznej) interpretacji dychotomii natura — kultura. Jaka więc interpretacja tego podziału pozostaje? Otóż jestem zda­ nia, że w świetle poprzednich, jak i wielu innych argumentów dychoto­ mię natura — kultura należałoby traktować jako mit, mit w sensie cassirerowskim. Pojęcie to oznacza pewien typ myślenia, formę świado­ mości, gdzie brak podziału na to, co realne i idealne, rzeczywiste i w y ­ obrażone. Socjobiologia próbuje znieść ten mit ufając w doświadczenia i możliwości np. etologii czy genetyki. Etnologia jak dotąd prób takich nie podejmuje, nawet bowiem ekologiczne teorie kultury na takim micie się opierają. Dychotomia natura — kultura nie jest z pewnością jedynym pojęciem etnologii, które w ten sposób można by ująć. Myślę, że w języku poję­ ciowym etnologii znalazłoby się co najmniej kilka jeszcze podobnych ka­ tegorii, jak np. kultura ludowa czy robotnicza, pojęcie święta, sacrum itp. Sądzę, że uświadomienie sobie tej swoistości przedmiotów badań etnologii każe nam wszystkim zastanowić się nad dziedziną, którą upra­ wiamy, gdzie przynajmniej niektóre kategorie, niektóre terminy, jakimi operujemy, w codziennym języku etnologii opierają się na durkheimowskich przedsądach. 8 8 T y m bardziej że w ś w i e t l e nowych b a d a ń symbol przestaje b y ć k r y t e r i u m p o d z i a ł u ś w i a t a n a t u r y i ś w i a t a k u l t u r y , gdy z a c h o w a n i a z w i e r z ą t nie bez p o d ­ s t a w u z n a ć m o ż n a za zachowania symboliczne, kulturowe zaś zachowania c z ł o w i e k a ł ą c z ą się z o k r e ś l o n y m i zmianami w obrębie organizmu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81ea9a23c082aa8b9ecb366a8d4557ef.pdf 0d868971d49f18c122eac6f667c6fbf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2976 Title A name given to the resource Dylematy błazna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja DYLEMATY BŁAZNA Czy m o ż n a o p i s a ć n a t u r ę oceanu? Poszukiwanie odpowiedzi na to banalne z pozoru p y t a n i e w p r a w i a w r u c h r e f l e k s j ę an­ t r o p o l o g i c z n ą p r z e d s t a w i o n ą przez L u d w i k a S t o m m ę w t e k ś c i e Słoń a sprawa 1 etnologii . Ocean, okazuje się, nie jest n a p r a w d ę zielony, niebieski, z ł o t y , czarny. N i e jest t e ż ocean syntezą dla p r z y k ł a d u , dostrzec w ceremoniach dekoracji orderem nie tylko otoczone jak w Bowiem kultury ocean nie jest o b i e k t e m są natomiast kultury_ jego przedstawienia, i p o w a g i znaczenie ideowe, z a ł o ż e ń wydaje się t e m a t etnologicznego s t u d i u m : Virtuti fari jako i s t o t a oceanu. patosu ale nie t y l k o dopuszczalny, ale logicznie w y n i k a j ą c y z p r z y j ę t y c h b a r w . Jego n a t u r a jest nieopisywalna, nie istnieje nic takiego, Elementem aurą t a k ż e u c h w y c i ć l u d y c z n y w y m i a r zjawiska. W t y m k o n t e k ś c i e breloczek. K o n i e c w i e ń c z y d z i e ł o . T e z y tekście p u e n t u j ą znakomicie d w a z d j ę c i a . Mili- przedstawione Pierwsze przed­ kultu­ stawia g e n t e l m a n ó w , bez w ą t p i e n i a „ m a d e i n E u r o p e " , w k r y ­ rowe c h a r a k t e r y s t y k i jego n a t u r y . Te i t y l k o te d o s t ę p n e s ą zach i szatach z d o b n y c h w ł a ń c u c h y i ordery. N a d r u g i m w i d ­ dla etnologicznego opisu. nieją R o z u m o w a n i e to wpisane jest w szerszy k o n t e k s t metodolo­ Murzynki w strojach regionalnych: nagość giczny. O t o jego z r ę b y : K u l t u r a jest w y n i k i e m poznawania i oswa­ jaką ujawniają j a n i a n a t u r y przez c z ł o w i e k a . Proces t o n polega na n a z y w a n i u d z i k a , d z i k o ś ć j a k b y bardziej swojska. i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y n a z w a n y m . Jest to dokonująca czenia. praca się w h i s t o r i i kategoryzacja Nadawanie nad sensu przedstawia porządkowaniem, w istocie t k a n k i permanentna continuum doświad­ przybrana w k ó ł k a , k o l c z y k i , bransolety. W perspektywie antropologicznej fotografie, s w o j s k o ś ć okazuje się j a k b y bardziej Streszczony zawiera tutaj tekst, o d a r t y z l e k k o ś c i i finezji konsekwentną propozycję metodologiczną. stylu, Wszelakot się j a k o nieświadoma poza n i e l i c z n y m i e n d e m i t a m i , k t ó r y c h p o g l ą d y dzielnie o p a r ł y klasyfikowaniem niepodzielnej się p r ó b o m w ą t p i e n i a , dzielimy wszyscy w s p ó l n ą w i a r ę , ż e nie rzeczywistości. K o n s e k w e n c j ą takiego stano­ wiska jest o ż y w i o n a k a n t o w s k i m duchem w y p o w i e d ź : „Świat i s t n i e j ą niewinne m e t o d y , że wszystkie i m p l i k u j ą j a k ą ś sensu, że projekt humanistyki, w którym teorię obowiązywałaby jest b y ć m o ż e t a k i m , j a k i m jest; ale na pewno nie jest takim> zasada „ W e r t f r e i h e i t " jest n i e m o ż l i w y do zrealizowania. W i e m y , j a k i m jest gdziekolwiek i k i e d y k o l w i e k ż e n a u k a p r ó b u j ą c u s p r a w i e d l i w i ć swoje z a ł o ż e n i a czerpie z k o ­ przedstawiony. Dlatego t e ż ś w i a t j a k i m jest, nie jest i b y ć nie m o ż e p r z e d m i o t e m refleksji antropologicznej czy e t n o l o g i c z n o j . " dawczej etnologa jest n a t o m i a s t 2 Przedmiotem pracy świat społecznie ba­ zobiektywi­ rzenia m i t u . W o l n o zatem zaproponować odczytanie powyż­ szego t e k s t u z jednej s t r o n y j a k o d e k l a r a c j i metodologicznej, z drugiej j a k o t e k s t u m i t y c z n e g o , s t o s u j ą c wobec niego ka­ z o w a n y c h , a więc n a z w a n y c h , o p i s u j ą c y c h t o , co n i e o p i s y w a l n e » tegorie wypracowane do opisu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j . f o r m l u d z k i e j a k t y w n o ś c i . I n t e r e s o w a ć go w i n n a interpretacja to e l e m e n t ó w całości tego, co z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą , a co t u p r ó b i e , nie r e z y g n u j ą c z opisu strategii poznawczej, c h c i a ł b y m propozycja uprawiania metaetnologii. jest s k o d y f i k o w a n y m , ze swej n a t u r y d o w o l n y m , j e d n o s t r o n ­ odsłonić nym, są zoficznej, u s i ł o w a n i a t y c h , k t ó r z y p r a g n ą d o t r z e ć do p r a w d z i w e j i s t o t y wartości, rzeczywistości przykładając d o ń jedną tylko skalę. Niemożliwy i w y z n a c z a j ą rodzaj s t a w i a n y c h p y t a ń . względnym mitem rzeczywistości. Złudne i naiwne jest, p r z y k ł a d o w o , opis n a t u r y s ł o n i a , m e t a f o r ę k t ó r e g o p r z y ­ w o ł u j e ż a r t o b l i w i e Mircea Eliade w s w y m Traktacie religii, o historii b y z i l u s t r o w a ć t e z ę o n i e r o z k ł a d a l n o ś c i fenomenu reli­ gijnego i b a d a n i u go w jednej skali, religijnej, g d y ż t y l k o t y m sposobem z d o ł a m y uchwycić jego i s t o t ę . R z e c z y w i s t o ś ć isto- t o w a , sama w sobie, t a k a j a k a jest nie istnieje, t o t e ż nie s p o s ó b uchwycić słonia w skali j e m u właściwej. słonie nazwano, w ł ą c z o n e do k u l t u r y , Istnieją natomiast te t y l k o m o g ą s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologicznego opisu. kultury do r a n g i podstawowego szereg konsekwencji. Przede przedrozumienia, która które ożywia charakter zaprezentowaną umożliwiają Nieoczekiwany opisać kontekst zarysowaną dla podejmowanej wiary koncepcję, w rozważań tekście o aksjomatu wszystkim ustają filo*" nazwać postawę naturze słonia i k r y j ą c y c h się za n i m i p r z e ś w i a d c z e ń , z n a j d u j e m y w p e w n y m zapisie z Dzienników G o m b r o w i c z a , gdzie zjadliwość opisu zjawiska d o r ó w n u j e i n t e r p r e t a c y j n e j p r z e n i k l i w o ś c i . T y m razem chodzi o k o n i a . „ D z i ś po ś n i a d a n i u dyskusja (...) wywołana m o j ą t e z ą , że c z ł o w i e k n a k o n i u jest d z i w a c t w e m , ś m i e s z n o ś c i ą i o b r a z ą e s t e t y k i . W t y m k o ń s k i m A k r o p o l u teza r o z l e g ł a się j a k g r o m b l u ź n i e r c z y . T ł u m a c z y ł e m , ż e z w i e r z ę nie r o d z i się po t o a b y d ź w i g a ć na sobie inne z w i e r z ę . Człowiek n a T a k i p u n k t widzenia, p o d n o s z ą c y t e z ę o k o n w e n c j o n a l n y m charakterze sferę W Jest koniu jest r ó w n i e dziwaczny j a k szczur na kogucie, k u r a na w i e l b ł ą d z i e , rodzi m a ł p a n a krowie, pies na bawole. C z ł o w i e k na k o n i u t o skandal, dla z a k ł ó c e n i e naturalnego p o r z ą d k u , g w a ł c ą c a s z t u c z n o ś ć , dysonans, powody, k t ó r y c h nie t a k dawno jeszcze sensownym z a j ę o i e m wydawało brzydota. Powoływali się u k ł a d a n i e k u l t u r n a hierarchicznej drabinie oraz orzekanie w i e k a konnego. J a r o z e ś m i a ł e m się i m w nos. P o s ą g i ! S z t u k a o i c h r a c j o n a l n o ś c i , czy t o ż jej b r a k u . Rezygnacja z w i a r y u p r z y w i l e j o w a n y charakter własnej kultury w prowadzi również do praktycznego w n i o s k u : uznania m y ś l e n i a i zachowania w ł a ś c i ­ wego zawsze h o ł d o w a ł a konwenansowi — prawie j a k m o d a ! O wszyst­ kim decyduje przyzwyczajenie. Oglądamy od wieku konne p o s ą g i , podobnie j a k l u d z i na k o n i u , ale g d y b y ś m y p r z e m y l i antropologicznej sobie oczy i spojrzeli na ś w i e ż o , s k r z y w i l i b y ś m y się z niesma­ Po zainteresowaniu k u l t u r ą „ d z i k i c h " p r z y s z e d ł czas k i e m — b o grzbiet k o ń s k i nie jest miejscem dla c z ł o w i e k a , podobnie kulturze refleksji. się n a dzieła r z e ź b i a r z y , w i e l b i ą c e c z ł o . europejskiej za przedmiot na zajęcie się „ d z i k o ś c i ą " nas samych. W y m a g a to przyjęcia jak grzbiet k r o w i . D y s k u t o w a l i ś m y n a przechadzce porannej szczególnej p o s t a w y . P r z e b y w a j ą c w opisywanej k u l t u r z e trzeba a sześćdziesiąt klaczy pełnej k r w i na pastwisku zwracało b y ć z d o l n y m do zrzucenia j e j gorsetu, niejako do w y j ś c i a poza n a m swoje m i ę k k i e , ciepłe oczy. I z a a t a k o w a ł e m j a z d ę nią, Rozkosz ? Zabawa p r z y j e m n a i p i ę k n a ? H a ! ha, h a ! P o d s k a k i w a ć by z togo stanowiska naszych k u l t u r o w y c h skonstatować konwencjonalność p o c z y n a ń . W i ą ż e się z t y m n i e w y g o d n a bydlęciu, wznosić się i o p a d a ć z nogami rozkraczonymi, jest o b i j a j ą c się t y ł k i e m o ten grzbiet n i e u n i k n i o n y , m i e ć p o d s o b ą powszechnie b y d l ę toporne i g ł u p i e , n a k t ó r e t a k t r u d n o w l e ź ć , z k t ó r e g o dla badacza w s p ó ł c z e s n o ś c i sytuacja, w k t ó r e j zmuszony o d s ł a n i a ć m i t y c z n e p o k ł a d y zjawisk u c h o d z ą c y c h na za niewzruszone, ś w i ę t e . R e z y g n u j ą c z p o d j ę c i a takiego zadania zleźć nie ł a t w o , k t ó r y m p r a w i e nie m o ż n a k i e r o w a ć ? etnolog p r z e s t a ł b y b y ć s o b ą . Cóż w i ę c ? „ S z a r g a ć na n i m z s z y b k o ś c i ą r o w e r u ? A l b o w k ó ł k o p o w t a r z a ć Podejmując ku konną. świętości?" p r o g r a m o k r e ś l o n y t y m h a s ł e m etnolog p o w i n i e n , „Pędzić'' jedne i t e n sam s t u t y s i ę c z n y skok przez p r z e s z k o d ę — na z w i e r z ę c i u , 217 �k t ó r e p r z e c i e ż z u p e ł n i e nie nadaje się do skoku ? W a l c z y ć z t ą rozpaczliwą niezdarnością końską, której nigdy nie można n a p r a w d ę p r z e z w y c i ę ż y ć ? Ależ te rzekome rozkosze to czysty atawizm! Kiedyś k o ń rzeczywiście był pożyteczny, stanowił 0 w y w y ż s z e n i u c z ł o w i e k a , człowiek z k o n i a p a n o w a ł nad i n n y m i , koń b y ł bogactwem, siłą, d u m ą jeźdźca. Z tamtych czasów p r z e d p o t o p o w y c h p o z o s t a ł w a m k u l t jazdy konnej i uwielbienie czworonoga, k t ó r y j u ż .się p r z e ż y ł . A u t o m a t y c z n i e powtarzacie z a c h w y t d z i a d k ó w waszych i obijacie sobie siedzenie k u ucz­ czeniu m i t u ! " 3 W krytycznym spojrzeniu Gombrowicza z n i k a j ą obdarzone powszechnym uczuciem i u ś w i ę c o n e t r a d y c j ą husarskie s k r z y d ł a , s z a r ż e kawaleryjskie, u ł a ń s k i charme. N a ich miejscu zjawia się kostiumu wyekstrahowany bydlęciu. z historycznego Błyskotliwie wychwytuje autor człowiek cechy na wyobrażenia m i t y c z n e g o : a u t o m a t y z m , t o w a r z y s z ą c e m u emocje, bezreflek- s y j n o ś ć , o d p o r n o ś ć na z m i a n ę . F r a g m e n t ó w , szczególnie inte­ r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na t r a f n y opis procesu mitologizacji, ilustruje Gombrowiczowską dobrze teorię F o r m y , zawiera t e ż zasad­ nicze r y s y jego a n t r o p o l o g i i . U d e r z a j ą c e s ą z b i e ż n o ś c i tej k o n ­ cepcji z p r z e d s t a w i o n y m uprzednio modelem rozumienia i i n ­ terpretacji tekstów kultury. Warto zatrzymać się n a d tym bliżej. K a t e g o r i a F o r m y m a u Gombrowicza wielorakie znaczenie. N a j c z ę ś c i e j b y w a p o j m o w a n a j a k o s p o s ó b bycia, z e s p ó ł stereo­ typowych zachowań, utrwalony wzór postępowania, styl życia, r 4 rola s p o ł e c z n a , konw enans. Relacja m i ę d z y c z ł o w i e k i e m i F o r m ą jest z z a ł o ż e n i a d i a l e k t y c z n a : człowiek jest producentem F o r m y 1 sam jest przez n i ą stwarzany. F o r m a j e d n a k ż e to nie t y l k o gotowe p r o d u k t y d z i a ł a ń k u l t u r o w y c h . Gombrowicz p r o t e s t o w a ł przeciwko utożsamianiu jej z obyczajem czy konwenansem, nie godził się na w ą s k i e , socjologizujące w y k ł a d n i e tego t e r m i n u . A k c e n t o w a ł d y n a m i c z n y charakter F o r m y , f a k t , że p o j a w i a się ona w najbardziej przypadkowych jednostka zmuszona spotkaniach, w których jest n a d a ć k s z t a ł t , u t r w a l i ć w s z t y w n y m schemacie d o ś w i a d c z e n i a drugiej osoby, sama b ę d ą c narażona ш podobne operacje poznawcze. ,,Mocą tego, że j a jestem zawsze dla innego, obliczony na cudze widzenie, m o g ą c y istnieć w s p o s ó b o k r e ś l o n y t y l k o dla k o g o ś i przez k o g o ś , e g z y s t u j ą c y — j a k o f o r m a — poprzez innego. A więc nie idzie o t o , że mnie środowisko narzuca konwenans, lub mówiąc za M a r k s e m , że c z ł o w i e k jest p r o d u k t e m swojej klasy socjalnej, a o zobrazowanie z e t k n i ę c i a c z ł o w i e k a z c z ł o w i e k i e m w całej jego p r z y p a d k o w o ś c i , b e z p o ś r e d n i o ś c i , d z i k o ś c i , o wykazanie j a k z t y c h p r z y p a d k o w y c h z w i ą z k ó w r o d z i się F o r m a — i c z ę s t o najbardziej nieprzewi­ dziana, absurdalna." 5 O d r ó ż n i e n i e F o r m y - ż y w i o ł u i F o r m y - k o n w e n a s u nie wyczer­ puje t r e ś c i najistotniejszego w a n t r o p o l o g i i Gombrowicza po­ jęcia. P r ó b o w a n o również widzieć F o r m ę w związkach z m y ś l ą filozoficzną i odnajdywać transcendentalnej jej (Descartes, sens na Kant, przedłużeniu Husserl) filozofii podkreślającej a k t y w n ą rolę r o z u m u w procesie d o ś w i a d c z a n i a ś w i a t a , p o r z ą d ­ kowania danych doświadczenia, nadawania W i n n y m jeszcze u j ę c i u , z r ó ż n i c o w a n y kosmos sensu empirii. Gombrowiczów" skich f o r m p r z y r ó w n y w a n o do a p r i o r y c z n y c h „ f o r m symbolicz­ n y c h " Cassirera, d o w o d z ą c ich n i e m a l c a ł k o w i t e j tożsamości. 6 M i m o r ó ż n i c , w y d o b y w a n i a coraz to innego aspektu r o z u m i e n i a Formy, wspólne w tych interpretacjach s ą d w a p r z e k o n a n i a : że F o m a jest u c h w y t n a jedynie j a k o k u l t u r o w a ekspresja i że jest nieusuwalna z naszej percepcji ś w i a t a . W ś r ó d r ó ż n y c h p r ó b p r z y k r o j e n i a k o n c e p c j i F o r m y do ist­ niejących już systemów myślowych, nurtów, tradycji zabrakło analogii, f r a p u j ą c e j z p o r s p e k t y w y antropologicznej, z w ł a s z c z a z koncepcją Rolanda mitu 7 Barthes'a . M i t pojmowany jest p r z e z e ń j a k o w t ó r n y system semiologiczny ż e r u j ą c y na znacze­ niach, k t ó r e dostarcza materia kultury. M i t nie r z e c z y w i s t o ś ć , ile j ą u s p r a w i e d l i w i a , znajduje tyle neguje dla niej uzasad­ nienie u m i e s z c z a j ą c p o s z c z e g ó l n e elementy w y r w a n e z szerszego u k ł a d u k u l t u r o w e g o w b e z d y s k u s y j n y m , t ł u m a c z ą c y m i c h sens 218 i w s p o s ó b absolutny, p o r z ą d k u . Dobrze o d d a j ą te właściwości m i t u s f o r m u ł o w a n i a : skradziony j ę z y k , słowo nadmiernie uza­ sadnione. M i t t r a k t o w a n y jest przez Barthes'a na w z ó r systemu lingwistycznego i n a z y w a n y m e t a j ę z y k i e m . W jogo koncepcji uchw ycona z o s t a ł a ś w i e t n i e s z c z e g ó l n a w ł a s n o ś ć naszego po­ strzegania, świata, p o l e g a j ą c a na, u s t a t y c z n i a n i u tego, co p ł y n n e , s c ł i e m a t y z o w a n i u tego, co d y n a m i c z n e . Z a u w a ż o n e z o s t a ł o zjawisko upraszczania, „ z a o k r ą g l a n i a " r z e c z y w i s t o ś c i . r Po oczyszczeniu z semiologicznego ż a r g o n u m i t w r o z u m i e n i u Barthes'a p r z y p o m i n a G o m b r o w i c z o w s k ą F o r m ę . W o b y d w u p r z y p a d k a c h chodzi o z w r ó c e n i e uwagi na f a k t , że r z e c z y w i s t o ś ć z n a j d u j ą c a się wciąż in statu nascendi krzepnie w d o ś w i a d c z e n i u w t r w a l e , t r u d n o zmienne f o r m y , że w y t w o r y k u l t u r y b ę d ą c e k a ż d o r a z o w o w y n i k i e m k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j postrze­ gane s ą j a k o naturalne, oczywiste, samo przez się z r o z u m i a ł e . To dlatego, m o c ą „ n a t u r a l n e j " więzi befsztyk i f r y t k i k o j a ­ rzone s ą z „ f r a n c u s k o ś c i ą " . T o dlatego „ o c z y w i s t e " poczucie znosi n i e p r z y s t a w a l n o ś ć c z ł o w i e k a i k o n i a . T o dlatego, d o d a j m y , order w s p o s ó b „ s a m o r z u t n y " , nie b u d z ą c y w ą t p l i w o ś c i oznacza chwałę i prestiż. W s p ó l n y jest nerw w y w o d ó w p r o w a d z ą c y c h do kwestiono­ wania rzekomej o c z y w i s t o ś c i t y c h p o w i ą z a ń , p o k a z y w a n i a , że są one p r o d u k t e m m i t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i . W y w o d y te osadzone s ą w szerszym zespole p r z e ś w i a d c z e ń i z a ł o ż e ń o g ó l n i e j s z y c h . Ich wstępnie sporządzony katalog m ó g ł b y wyglądać n a s t ę p u j ą c o : Człowiek nie m a n a t u r y . J e ś l i t e r m i n n a t u r a jest k r y p t o n i m e m czegoś s t a ł e g o i t r w a ł e g o , t o nie da się tej właściwości przy­ p i s a ć l u d z i o m . Przeciwnie: j e s t e ś m y b y t a m i u w i k ł a n y m i w h i s t o r i ę , a to oznacza u s t a w i c z n ą z m i e n n o ś ć . W o p i n i i G o m b r o ­ wicza człowiek to „ w i e c z n y a k t o r " . K o n t y n u u j ą c t ę t e a t r a l n ą m e t a f o r y k ę , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć r ó w n i e lapidarnie, że w p r z y ­ w o ł y w a n y c h koncepcjach h i s t o r i a rozumiana jest j a k o wielka r e k w i z y t o r n i a , kolekcja l u d z k i c ł i masok i p r z e b r a ń , m a g a z y n k o s t i u m ó w do sztuk, k t ó r e zeszły z afisza. Jeszcze inaczej: j a k o p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j wszelkie absoluty o k a z u j ą się czasowe, w z g l ę d n e . „ D e s z c z b o g ó w sypie się z nieba na pogrzebie jednego boga, k t ó r y się p r z e ż y ł . " P r z y p o m n i e ć m o ż n a w t y m k o n t e k ś c i e w y p o w i e d ź O r t e g i у Gasseta, w h i s t o r y c z n o ś c i u p a t r u j ą c e g o s p e c y f i k ę ludzkiego b y t o w a n i a : „ c z ł o w i e k nie m a n a t u r y , lecz m a h i s t o r i ę ; l u b , co na jedno w y c h o d z i , n a t u r a jest w rzeczach, historia jako res gestae, w c z ł o w i e k u " . Ze swej i s t o t y jest w i ę c człowiek n i e a u t e n t y c z n y ; p o d m i o t o w o ś ć t o efekt naszego z ł u ­ dzenia. Gombrowicz b ę d z i e p o d k r e ś l a ł r o l ę F o r m y r o d z ą c e j się w „ d z i k i c h " interpersonalnych k o n t a k t a c h oraz poddanie jed­ n o s t k i „ k o ś c i o ł o w i m i ę d z y l u d z k i e m u " , r ó ż n e g o rodzaju „ m o c o m zbiorowym": ś w i a t o p o g l ą d o w i , ideologii, r e l i g i i , d o k t r y n i e , nauce, modzie. Badacz k u l t u r y z obozu k o n w e n c j o n a l i s t ó w (vide : Słoń a sprawa etnologii) a k c e n t o w a ł b ę d z i e siłę k u l t u r o w y c h p r z y z w y c z a j e ń , s p o s o b ó w postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , postaw, z a c h o w a ń , k t ó r e przez c z ł o w i e k a w y t w o r z o n e z w r o t n i e w y w i e ­ r a j ą na n i m n i e u ś w i a d o m i o n y p r z y m u s . ,,Ja" jest zatem albo p r o d u k t e m „ m i ę d z y l u d z k o ś e i " , albo zmityzowanej k u l t u r y . Myśl o naszej esencjalnej n i e t o ż s a m o ś c i trafnie oddaje f o r m u ł a R i m b a u d a : „ J a to k t o ś i n n y " . W rezultacie k u l t u r a t o r ó w n i e ż domena n i e a u t e n t y c z n o ś c i , s z t u c z n o ś c i , obszar zideologizow a n y c h w y t w o r ó w . Jest t o sfera ustanawiana przez r o z u m , k t ó r y a r b i t r a l n y m dekretem nadaje o c z y w i s t o ś ć t e m u , co nie jest oczywiste, t e m u co konwencjonalne nadaje status b y t u absolutnego, t o , co k u l t u r o w e p r z e k s z t a ł c a w n a t u r a l n e . W a n t r o p o l o g i i Gombrowicza F o r m a jest t y m , co j e d n o s t k ę de­ graduje, zniewala, nie pozwala na osiągnięcie p e ł n i ekspresji. W interpretacjach antropologicznych k ł a d ą c y c h nacisk na konwencjonalny, m i t y c z n y charakter p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o , k u l t u r a j a w i się j a k o opresywny system nie z e z w a l a j ą c y na o d s t ę p s t w a o d ustalonych r e g u ł p o s t ę p o w a n i a p o d g r o ź b ą eks- k o m u n i k a c j i t o znaczy znalezienia się poza o b o w i ą z u j ą c y m w d a n y m systemie u m o w n y m kodeksem z a c h o w a ń , wyznacza­ j ą c y m r a m y m i ę d z y o s o b o w e g o porozumienia. T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że k u l t u r a p o j m o w a n a jest t u przede w s z y s t k i m j a k o „ ź r ó d ł o c i e r p i e ń " , uczestnicy z a ś skazani na jej t r a u m a t y c z n e oddziaływanie. 8 9 �W tej s y t u a c j i strategia poznawcza m o ż e b y ć t y l k o jedna. Interpretacja kultury skaoji, d e m i s t y f i k a c j i . przyjmuje postać demityzacji, dema- Celem jest o b n a ż a n i e k u l t u r o w y c h prze­ konkretnej, wydzielonej p ł a s z c z y z n y rzeczywistości. Jest jak ś m i e c h , c a ł o ś c i o w ą p o s t a w ą wobec tego, co istnieje, wobec b y t u . Nosi znamiona metafizyczne. K i e r k e g a a r d . O k r e ś l a on j ą j a k o n i e s k o ń c z o n ą , a b s o l u t n ą nega- Król? Jeśli 1 3 Jest swym kształcie negatywna, bo postaci ironii analizę antropologii orientacji konwencjonalistycznej. w wnikliwą tej o nowożytnej Najbardziej b r a ń . , . K r ó l jest n a g i " — w formule tej zawiera się p r o g r a m pozostawił symetria m a z o s t a ć zachowana i n t e r p r e t a t o r musi b y ć blaznem. tywność. B ł a z e n jest t y m , k t ó r y m ó w i „ n i e " . Żyje z tego, że się prze­ n i e s k o ń c z o n a , p o n i e w a ż negacji podlega k a ż d y m o ż l i w y przed­ w s z y s t k i e m u zaprzecza, jest c i w s t a w i a , p o d d a j ą c w w ą t p l i w o ś ć p r a w d y u c h o d z ą c e za oczy­ m i o t d o ś w i a d c z e n i a , jest absolutna, g d y ż znosi wszelkie p u n k t y wiste. Jest a r y s t o k r a t ą d u c h a : n i e z a l e ż n o ś ć m y ś l i ł ą c z y z prze­ oparcia, nie ustala nic p o z y t y w n e g o . Wedle p i ę k n e g o s f o r m u ł o ­ n i k l i w ą w i e d z ą . Obraca się w d o b r y m t o w a r z y s t w i e , aby t y m wania Kierkegaarda ironia „ j e s t b o s k i m o b ł ę d e m , k t ó r y ł a t w i e j w y g ł a s z a ć impertynencje i n i c o w a ć uznawane n i c z y m T a m e r l a n , nie p o z o s t a w i a j ą c z przeszłości k a m i e n i a na świętości. Z a u w a ż e n i e n i c n a t u r a l n o ś c i tego, co i n n i p o s t r z e g a j ą j a k o turalne w y m a g a specyficznej p o s t a w y : przebywania grupy przy jednoczesnym pozostawaniu poza na­ w środku jej obrębem, p r z y j ę c i a statusu obcego, outsidera. Dopiero z tej pozycji osiąg­ niętej niełatwą zapewne autodemistyfikacyjną pracą, błazen 1 4 k a m i e n i u " . P o d i r o n i c z n y m spojrzeniem r z e c z y w i s t o ś ć w a r t o ś ć , okazuje się n i e d o s k o n a ł ą formą i ograni­ c z a j ą c ą j e d n o s t k ę . W i ę c e j : ś w i a t nie t y l k o przestaje b y ć naj­ lepszym ze ś w i a t ó w , ale pozbaAviony absolutnej sankcji staje się absurdalny, p r z y p a d k o w y , niekonieczny. R a c j ą najgłębszą, k t ó r a przemawia za t a k ą o n t o l o g i ą jest nieusuwalna strować cierpienia, i względność podawanych za absolutne traci krępującą m o ż e ostrzej d o j r z e ć d z i w n o ś ć s k r y t ą za n o r m a l n o ś c i ą , demon­ sztuczność szaleje bólu, śmierci. Błazen podejmuje trud obecność wykazania zasad. „ F i l o z o f i a b ł a z n ó w — c z y t a m y w k l a s y c z n y m j u ż w y ­ j a ł o w o ś c i wszelkich p r ó b usensownienia k ł a d z i e — jest t ą w ł a ś n i e , k t ó r a w k a ż d e j epoce demaskuje j a k o m i n u j e z obszaru intelektualnego n a m y s ł u i u n i e w a ż n i a p r o b l e m z ł a , w rezultacie eli­ w ą t p l i w e t o , co uchodzi za najbardziej niewzruszone, u j a w n i a teodycei. I r o n i a u m o ż l i w i a p r z e n i k l i w y w g l ą d w r z e c z y w i s t o ś ć . s p r z e c z n o ś c i tego, co wydaje się naoczne i bezsporne, w y s t a w i a Sarkazm, a więc p e w n ą jej p o s t a ć czyni Barthes, we w s t ę p i e na p o ś m i e w i s k o o c z y w i s t o ś c i zdrowego r o z s ą d k u i dopatruje się do swych Mitologii, r a c j i w absurdach — s ł o w e m podejmuje c a ł y codzienny zawodu b ł a z n a razem z n i e u c h r o n n y m ryz^'kiem trud śmieszności." 1 0 1 5 warunkiem p r a w d y . Ś m i e c h i ironia s t a n o w i ą c e o sile b ł a z n a wiele t e ż m ó w i ą o jego s ł a b o ś c i a c h . J e ś l i , zgodnie ze s w y m p r o g r a m e m , ś m i e j e się ze wszystkiego, ironizuje na k a ż d y t e m a t , to p r z y n a j m n i e j Warunkiem możliwości odczytywania tekstów kultury w same te c z y n n o ś c i nie s t a j ą się o b i e k t e m a t a k u . T y m s a m y m s p o s ó b w ł a ś c i w y b ł a z n o w i jest szczególne odniesienie do ś w i a t a . z a ł o ż o n a r e l a t y w n o ś ć ujawnia swe nierelatywne korzenie. Z kolei, N a j p e ł n i e j p o s t a w ę t ę o p i s u j ą kategorie ś m i e c h u i i r o n i i . Co istot­ o b y d w i o f o r m y , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e , doprowadzone do skraj­ nego w y r a ż a , o c z y m m ó w i ś m i e c h b ł a z n a ? S i ę g n i j m y n o ś c i same siebie z n o s z ą . N a t r a f i a m y w ten s p o s ó b na istotne ment Księgi śmiechu i zapomnienia Milana po frag­ Kundery: „Kiedy a n i o ł po raz pierwszy u s ł y s z a ł ś m i e c h d i a b ł a , o s ł u p i a ł . Odbyło ograniczenia strategii b ł a z n a : z w i ą z a n e z j e j stosowaniem a n t y ­ nomie i niekonsekwencje. S p r ó b u j m y je p o k r ó t c e przedstawić. się to na j a k i e j ś uczcie, w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł o d u ż o l u d z i i wszyscy B ł a z e n jest wcieleniem ducha sceptycznego. o n i , jeden za d r u g i m , p r z y ł ą c z a l i się do diabelskiego ś m i e c h u , t a k bardzo b y ł o n z a r a ź l i w y . A n i o ł doskonale r o z u m i a ł , że t e u ś m i e c h w y m i e r z o n y jest przeciw B o g u i powadze jego d z i e ł a . W i e d z i a ł , że m u s i n a t y c h m i a s t z a r e a g o w a ć , lecz czuł się s ł a b y i bezbronny. P o n i e w a ż sam nie p o t r a f i ł nic w y m y ś l e ć , zaczął n a ś l a d o w a ć swego p r z e c i w n i k a . O t w o r z y ł usta i w y d a ł przery­ w a n y , m o d u l o w a n y d ź w i ę k z g ó r n y c h r e j e s t r ó w swej skali g ł o s u i n a d a ł m u o d w r o t n y sens: podczas g d y ś m i e c h d i a b ł a w s k a z y w a ł mądrze u r z ą d z o n e , wspaniale w y m y ś l o n e , p i ę k n e , dobre i p e ł n e sensu. łączy w sobie w y k l u c z a j ą c e się p r a g n i e n i a : c h c i a ł b y wszystko i wszyst­ k i c h podda,ć w ą t p i e n i u , sam p o z o s t a j ą c poza w s z e l k i m podej­ rzeniem. K t o t w i e r d z i , że b ę d z i e k w e s t i o n o w a ł wszystko, po­ w i n i e n , jeśli chce b y ć z s o b ą zgodny, z a k w e s t i o n o w a ć samo to twierdzenie. Programowe sprzeczne. z a ł o ż e n i e sceptyka, jest Konsekwentny może b y ć sceptyk wewnętrznie tylko wówczas g d y sam siebie zmusi do milczenia. Zarzuca się c z ę s t o postawie sceptycznej n i h i l i z m . Ze w z g l ę d u n a b e z s e n s o w n o ś ć rzeczy, to ś m i e c h a n i o ł a — przeciwnie, w y ­ r a ż a ł r a d o ś ć z tego, że wszystko na, świecie jest t a k Sceptyk na wspomnianą niekonsekwencję zarzut ten można oddalić. P r z e c i e ż jeśli b ł a z e n zwraca się przeciwko wszelkim w a r t o ś c i o m , D i a b e ł i anioł s t a l i więc na w p r o s t siebie, otwierali usta i w y d a ­ to w k a ż d y m razie jedno nie podlega d y s k u s j i : że w a r t o ś ć w i d z i w a l i m n i e j więcej t a k i sam d ź w i ę k , lecz k a ż d y z nich w s a m y m akcie ieh odrzucenia. B ł a z e ń s t w o jest ze swej i s t o t y wyrażał n i m c o ś innego. D i a b e ł p a t r z ą c na ś m i e j ą c e g o się a n i o ł a śmia,l stanem się coraz bardziej, głośniej i p r a w d z i w i e j , c z e m u ś dokonuje się w imię j a k i e j ś w a r t o ś c i . Ś m i e c h i ironiczne był nieskończenie śmieszniejszy." bo ś m i e j ą c y się a n i o ł usposobienie 11 że Nietrudno zauważyć, permanentnego że b ł a z e ń s k a czapka skrywa przed błazen żadnycli buntu. Jednakże to nie t y l k o w swej rozwiązań pracy narzędzia każdy bunt przeciw destrukcji. P r a w d ą d e m i s t y f i k a t o r s k i e j nie p o z y t y w n y c h ; pozostaje czystą jest, proponuje negatyw - naszym w z r o k i e m diabelskie r o g i . Ś m i e c h d i a b ł a b o w i e m i ś m i e c h nością. o tym błazna odznaczają nie wie, zawiera j a k o s w ó j warunek j a k ą ś a f i r m a c j ę . J a k więc się t ą s a m ą c e c h ą : w swych najgłębszych intencjach jest to śmiech m e t a f i z y c z n y . Ó w ś m i e c h jest szczególną postacią k r y t y k i świata. Przedmiotem negatywna, nawet jeśli widać, nihilizm błazna — choćby skłonny był weń uwierzyć — jest czysto d e k l a r a t y w n y . Powstaje p y t o n i e : czy n i h i l i z m jest j a k o b y ś w i a t u lad i sens, k t ó r e zagwarantowane są j u ż to s a n k c j ą w ogóle m o ż l i w y , czy nie daje się p o m y ś l e ć , skoro nie j e s t e ś m y r o z u m u , j u ż to p r z e d u s t a n o w i o n y m b o s k i m dekretem. w stanie w y j ś ć poza k u l t u r ę , ta nieredukowalna sytuacja zawsze kruchą wyjątkowo d o b i t n i e , że p o r z ą d e k konstrukcją ufundowaną ona działalność nieodłączne odsłania czyni Wszelako świata Śmiech jest chimerycznym ludzkim j e k t e m , z m i e n n y m historycznie i k u l t u r o w o , tylko a więc że ż a d e n t a k i p o r z ą d e k nie istnieje. A f o r y z m Gombrowicza „ ż y c i e śmieje się z r o z u m u " w y w o d z i się z tego ź r ó d ł a . Podobne cechy rzeczywistości, skazuje nas na j a k i ś sens. pro­ J a k w y g l ą d a zatem o d w r o t n a strona d e s t r u k c y j n y c h zabie­ g ó w b ł a z n a . Co stanowi p r z e d m i o t jego u k r y t e j a f i r m a c j i . W r ó ć m y do Gombrowicza. Forma, inaczej nieco rozkładając ironiczne. doksalnie, ale ironii 1 2 jest wynikająca jakaś zmiennych zasadnicza niezgoda ogra­ u n i e m o ż l i w i a jednostce a d e k w a t n ą e k s p r e s j ę , w y t w a r z a w niej poczucie nieustannego rysem degraduje, r a k c e n t y , w y d o b y w a homologiczne w z g l ę d e m ś m i e c h u spojrzenie Wspólnym powiedzieliśmy, nicza, wprowadza „ j a " w stan alienacji. Pow oduje b ó l , p o n i e w a ż historycznie na zastaną odmian zafałszowania. precyzyjniej b y ł o b y Chociaż mówić brzmi to para­ w t y m wypadku, sytuację, że to F o r m a cierpi w s k u t e k deformacji, g d y ż nic takiego j a k z z a u w a ż e n i a s p r z e c z n o ś c i , z k o n f r o n t a c j i tego, co p o d m i o t , samoistne „ j a " u Gombrowicza nie istnieje. W y j ś c i a jest, z t y m , co b y ć p o w i n n o . S p r z e c z n o ś ć p o m i ę d z y ideałem z tej s y t u a c j i nie ma, bo przed F o r m ą nie da się uciec. P o r z u c i ć a jego realizacjami lokalizowano w r ó ż n y c h sferach d o ś w i a d c z e n i a F o r m ę m o ż n a t y l k o na rzecz innej F o r m y : „ U c i e k a m z g ę b ą społecznego. Ironia w r ę k a c h " — to ostatnie zdanie Ferdydurke. b ł a z n a jest s z c z e g ó l n a : nie odnosi się do Wobec tego po- 219 �zostaje n a m u ś w i a d o m i ć sobie t e n n i e w y g o d n y stan, nabrać porzucić zasadę „wszystkie kultury s ą r ó w n e " w swej pracy dystansu do F o r m y . D o p o d o b n y c h w n i o s k ó w dochodzi etnolog- badawczej, ale w i n i e n p a m i ę t a ć , że konsekwentna postawa re­ -błazen. Podkreślając akcentując konwencjonalność nieusuwalną obecność mitu w i e d z ą c j e d n o c z e ś n i e , że m i t m o ż n a naszych zachowań, l a t y w i s t y c z n a przeczy samej sobie. W i k ł a się w t ę s a m ą a n t y ­ w naszym myśleniu, n o m i ę , k t ó r ą r o d z i sceptycyzm. Postawa t a p o c i ą g a jeszcze j e d n ą z a m i e n i ć t y l k o na m i t , n i e u c h r o n n ą k o n s e k w e n c j ę : zmusza do t a k i c h o p i s ó w k o n w e n c j ę na k o n w e n c j ę , sens swojej p r a c y w i d z i w u j a w n i a n i u w k t ó r y c h k a ż d e , nawet najbardziej n a m w s t r ę t n e tej s y t u a c j i . W o b y d w u w y p a d k a c h t y m , co steruje i c h poczy­ zostaje usprawiedliwione l o g i k ą systemu, w k t ó r y m naniami Z r a c j i n i e m o ż n o ś c i uzgodnienia jednego, powszechnie jest pragnienie autentyczności. Wartością, której obowią­ zującego p r o d u k t y w ł a s n e j s a m o ś w i a d o m o ś c i m u s z ą u z n a ć za r e l a t y w n e . sytuuje się „ p o z a d o b r e m i z ł e m " . W tej s y t u a c j i u p r a w n i o n y więc sobie g d y t w i e r d z ą , że o d n a l e ź l i absolutny p u n k t oparcia. N i e m n i e j u ś w i a d a m i a n i e k o n i e c z n o ś c i egzysto­ w a n i a w f a ł s z u j ą c o - m i t y c z n y m świecie k u l t u r y pozostaje w a r t o ś ­ c i ą d e k l a r a t y w n i e a b s o l u t n ą , ze w z g l ę d u n a k t ó r ą dokonuje się interpretacji. D o t y k a m y w t y m miejscu w a ż n e j k w e s t i i w i ą ż ą c e j się ze stanowiskiem konwencjonalistycznym: problem relatywizmu k u l t u r o w e g o . K o n w e n c j o n a l i s t a powiada, że nie m a ponadkulturowych, transcendentalnych kryteriów, żadnych które po­ zwalałyby wartościować kultury, budować ich hierarchię. Mają one swoje r e g u ł y funkcjonowania, w ł a s n e l o g i k i w e d ł u g k t ó r y c h uczestnicy zujące postrzegają rzeczywistość, jak również nieobowią- uniwersalnie modele r a c j o n a l n o ś c i . M o c ą tej r o d n o ś c i s ą w i ę c r ó w n e . Twierdzenie t o , j a k niejedno­ przekonywująco u d o w a d n i a Leszek K o ł a k o w s k i , przeczy t e m u , co p o z y t y w n i e ustanawia. stopniu, 16 co Jest t o twierdzenie w a r t o ś c i u j ą c e w t y m s a m y m teza przeciwstawna, chociaż afirmacja wartości każdy powstało. s ł u ż ą jest s a m o ś w i a d o m o ś ć . A l e c h c ą c b y ć k o n s e k w e n t n i , r ó w n i e ż Zaprzeczają kryterium wartościującego, kultury, zachowanie układ kulturowy jest wniosek, że — p r z y k ł a d o w o — r ó ż n i c a m i ę d z y wegetariani­ nem a l u d o ż e r c ą jest j e d y n i e k w e s t i ą puentuje c a ł y p r o b l e m K o ł a k o w s k i . smaku, Stanowisko etnologia b ł a z n e m podszytego zultacie: w wersji słabej jak pikantnie 1 7 niekonsekwentne, jest więc w re­ w wersji mocnej samodestrukcyjne. N i e niweczy t o rzecz jasna s e n s o w n o ś c i jego wysiłków, wskazuje tylko na istotne trudności tej strategii poznawczej. K o r z y s t a m y w s z a k ż e z o w o c ó w jego pracy jeśli o t y m nie w i e m y . W y z w a l a j ą c y m ś w i a t u j a k b y bardziej l u d z k i śmiechem nawet nadaje w y m i a r : znosi p o w a g ę on i patos w i e l k o ś c i , n o b i l i t u j e t o , co rzekomo niegodne nas, m a ł e , nie­ chciane. K ł u j ą c ą i r o n i ą o d ś w i e ż a spojrzenie: sprawia, że w zet­ knięciu z wartościami zmuszeni t y m s a m y m niedopuszcza jesteśmy stracić naiwność, do i c h estetyzacji i zbanalizowania. W ą t p i e n i e m podsyca w nas c z u j n o ś ć wobec ziemskich a b s o l u t ó w . Tak mógłby wyglądać zestaw n a j g ł ę b s z y c h przeświadczeń dokonuje s i ę t u nie w p r o s t . Przekonanie, ż e „ w s z y s t k i e k u l t u r y etnologa w y k o r z y s t u j ą c e g o w swej p r a c y s t r a t e g i ę b ł a z n a ; t a k s ą r ó w n e " u m o ż l i w i ł o powstanie a n t r o p o l o g i i k u l t u r y j a k o n a u k i . m o g ł o b y p r z e d s t a w i a ć się jego wyznanie w i a r y . W i a r y p o j m o ­ W p r a k t y c e o z n a c z a ł o t o , że a b y z r o z u m i e ć i n n ą k u l t u r ę n a l e ż y wanej nie konfesyjnie, ale j a k o nie d a j ą c y się u s p r a w i e d l i w i ć zawiesić w ł a s n e n o r m y moralne i estetyczne, p o r z u c i ć k u l t u r o w o d y s k u r s y w n i e a k t opowiedzenia się za p e w n y m i w a r t o ś c i a m i . u w a r u n k o w a n e , a w i ę c w z g l ę d n e przyzwyczajenia, g d y ż J e ś l i stwierdzenia te w y d a j ą się n a z b y t m i ę k k i e w s t o s u n k u do tylko w t e n s p o s ó b j e s t e ś m y w stanie z b l i ż y ć się do uchwycenia i n ­ twardych n o ś c i innego, p o j ę c i a o b c o ś c i obcego. Wszelako ó w a k t zawie­ wobec o b i e k t y w n y o h r o s z c z e ń n a u k i , w a r t o p r z y p o m n i e ć w t y m szenia m a korzenie kulturowe. Powzięty został w Europie, jakoby intelektu, zbyt subiektywne miejscu p y t a n i e , k t ó r e Claude Levi-Strauss u m i e ś c i ł w s w o i m w kulturze, k t ó r a zakwestionowała wyższość własnych wartości genewskim b y w t e n s p o s ó b p o d j ą ć w y s i ł e k zrozumienia innego. Rousseau: „ C z y Istnieją konstrukcji wykładzie poświęconym etnolog pisze pamięci c o ś innego niż Jana Jakuba wyznania?" 1 8 w i ę c realne p o w o d y b y głosić, ż e k u l t u r a , k t ó r a tego d o k o n a ł a R e t o r y c z n o ś ć tego p y t a n i a jest w y z w a n i e m nie t y l k o d l a z a k o n u jest k u l t u r ą w y ż s z ą . N i e jest t o racja, dla k t ó r e j etnolog m i a ł b y etnologów. P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Słoń a sprawa etnologii, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " R . X X X V I , 1982 n r 1—4, s. 71—73 T a m ż e , s. 71 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), P a r y ż 1962 s. 34—36 Por. J . J a r z ę b s k i , Pojęcie „formy" u Gombrowicza, ( w : ) Gombrowicz i krytycy, K r a k ó w 1984 Gombrowicz, op. c i t . , s. 10 J a r z ę b s k i , op. c i t . , s. 335 2 S 4 5 6 1 1 M . K u n d e r a , Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa 1984, s. 38—39 P . L a g u n a , Ironia jako postawa i jako wyraz, K r a k ó w 1984 S. K i e r k e g a a r d , O powszechnym znaczeniu ironii. Ironia Sokratesa, ( w : ) K . T o e p l i t z , Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 220 Tamże. R . Barthes, Mythologies, London—Toronto—Sydney— New Y o r k , s. 12 L . K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersa­ lizmu kulturowego, ( w : ) Gzy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1983, s. 11—24 L . K o ł a k o w s k i , Bałwochwalstwo polityki, „ K u l t u r a nie­ z a l e ż n a " n r 24—25: 1986, s. 8; por. t e ż : J . P a w ł o w s k a , Odwrót od relatywizmu kulturowego, „ S t u d i a F i l o z o f i c z n e " n r 2, 1987 C. L ś v i - S t r a u s s , Jan Jakub Rousseau, twórca nauk hu­ manistycznych, „ T w ó r c z o ś ć " n r 6, 1984, s. 86 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 7 Z o b . R . Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 25—61 8 L . K o ł a k o w s k i , Kapłan i błazen. Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „ T w ó r c z o ś ć " n r 10: 1959 9 J . Ortega у Gasset, L'histoire comme systeme, V I s. 4 1 , c y t . za W . Buchner, Rozum i historia, „ Z n a k " , n r 387—388, 1987, s. 44 1 0 t K o ł a k o w s k i , op. c i t . 1 7 1 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb52ff866ebda26dbaf3e09ed045503.pdf 9778ea7ebe41b8a844e19b5103497536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5466 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource pogranicze polsko-czeskie tożsamość religijna młodzież - tożsamośc religijna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5083 Title A name given to the resource Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania/ Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.248-263 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różańska, Aniela Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aniela Różańska Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży na pograniczu polsko-czeskim i jej edukacyjne uwarunkowania Wprowadzenie W kalejdoskopie tematyki odnoszącej się do dziedzictwa kulturowego i tożsamości mieszkańców regionu Śląska Cieszyńskiego nie powinno zabraknąć kwestii związanych z religijnością mieszkańców pogranicza. Pytania o tożsamość, o to „kim jesteśmy?”, „z kim się identyfikujemy?”, „do jakich grup społecznych należymy?” – są pytaniami, które nie tylko sobie zadajemy, ale z którymi, dzięki mediom, jesteśmy konfrontowani w różnych sytuacjach i na które coraz mniej chętnie udzielamy odpowiedzi. Odpowiedzi te bowiem wymagają zastanowienia, nie należą do łatwych, prostych i jednoznacznych. Trudności te wielokrotnie się potęgują, jeśli pytamy o tożsamość mieszkańców pograniczy, zwłaszcza o tożsamość religijną, której badanie w swojej istocie nastręcza określone problemy metodologiczne. W przestrzeni pogranicza, z jego naturalną różnorodnością kulturową i religijną, sytuacja zmian społecznych, indywidualizacji, pluralizmów światopoglądowych otwiera szczególnie szeroko perspektywę wielości i różnorodności wyborów, co powoduje tworzenie się nowych postaw wobec życia, nierzadko uwolnionych od determinacji tradycją bądź przypisaniem1, kreowanie nowych tożsamości, jakże odmiennych od tożsamości kształtowanych w środowiskach jednorodnych kulturowo. Jak pisze Halina Rusek: 1 M. Libiszowska-Żółtkowska: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 13. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 249 na pograniczu tworzy się nie tylko jakościowo nowa kultura, ale również nowa tożsamość jej uczestników, jej twórców2. Ta nowa, specyficzna jakość dotyczy również tożsamości religijnej mieszkańców pogranicza polsko-czeskiego, mieszkańców Śląska Cieszyńskiego. Rozumienie tożsamości religijnej w społeczeństwie tradycyjnym wydaje się oczywiste (tożsamość jako efekt przynależności do określonej religii, grupy religijnej), jednakże we współczesnej rzeczywistości ponowoczesnej zdefiniowanie tożsamości religijnej nie jest łatwym zadaniem, ponieważ istota tożsamości religijnej, jej kompleksowy i zróżnicowany obraz wynikają z wielości i niejednoznaczności rozumień dwu pojęć: tożsamości i religii. Wychodząc, po pierwsze, od definicji tożsamości Marii Jarymowicz jako świadomości własnego istnienia, wizji samego siebie, tego co najważniejsze, charakterystyczne i specyficzne dla autocharakterystyki3 oraz tożsamości ujmowanej jako zbiór wyobrażeń, sądów, przekonań na temat samego siebie, czyli układ autoidentyfikacji jednostki uwarunkowany schematami percepcji istniejącymi w środowisku społecznym4 oraz, po drugie, od rozumienia religii jako wieloaspektowej relacji człowieka do Transcendensu (Boga, bóstwa)5, można tożsamość religijną definiować jako wieloaspektowy sposób rozumienia oraz kształtowania własnej egzystencji, a także otaczającej rzeczywistości przez pryzmat osobistego doświadczenia wiary i wspólnotowych sposobów jej wyrażania w obrzędach i przekazie, czyli religii, do której się przynależy6. Tożsamość religijną można rozważać jako tożsamość osobistą lub tożsamość społeczną. Tożsamość osobista religijna jest efektem doświadczenia wewnętrznego, refleksji osobistych i indywidualnych wyborów jednostki oraz jej przekonań na temat rzeczywistości pozaempirycznej. Socjolodzy bardziej podkreślają wymiar społeczny tożsamości religijnej i wiążą ją przede wszystkim z przynależnością do wspólnoty religijnej7. Tożsamość religijna, podobnie jak inne rodzaje tożsamości, ma charakter relacyjny, otwarty, dynamiczny i mediacyjny, co należy uwzględnić w rozważaniach dotyczących jej kształtowania. Postawy i zachowania religijne nie są czymś statycznym, niezmiennym, lecz podlegają zmianom w wyniku doświadczenia indywidualnego i społecznego. Zmiany religijności, zwłaszcza takiej jej formy, która jest mocno za2 H. Rusek: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 86. 3 M. Jarymowicz: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-225. 4 Z. Bokszański: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989, s. 12. 5 Z. J. Zdybicka: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 16. 6 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009, s. 256. 7 T.J. Gunn: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 201; M. Libiszowska-Żółtkowska: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 48. �250 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví korzeniona w tradycji społeczeństwa, zachodzą raczej wolno i nie są zbyt znaczące. Jednakże w okresie intensywnych przemian życia społecznego, a takie zachodzą współcześnie, postawy i zachowania religijne ulegają również szybszym przeobrażeniom. Procesy modernizacyjne nie powodują jednakże zaniku religijności (taki scenariusz wydarzeń związanych z sekularyzacją dawniej zakładano), a jedynie zmianę jej form. Jak przyznają znakomici badacze religijności, Thomas Luckmann i Charles Taylor, religia traci swój tradycyjny, instytucjonalny charakter na korzyść religii niewidzialnej, subiektywnej8, a współczesne społeczeństwa zachodnie w poszukiwaniu własnej „ścieżki duchowości” wybierają i tworzą bardzo różnorodne formy religijności, polegające m.in. na: łączeniu elementów z różnych religii (synkretyzm), selektywności w obrębie własnego wyznania (np. deklarowanie wiary przy równoczesnym zaniechaniu praktyk religijnych lub realizacja praktyk przy równoczesnej obojętności wobec wiary), na niepomiernie większej niż dawniej indywidualizacji doświadczenia religijnego, a także znacznym wzroście liczby osób, które uważają się za agnostyków i ateistów bądź, przeciwnie, osób niezwiązanych z żadną wspólnotą, a uważających się za wierzących9. Wielość jako cecha charakterystyczna współczesnego świata, również świata religii, jest faktem nie podlegającym dyskusji. Ze „skrajną różnorodnością” jako efektem procesu różnicowania boryka się większość religii10 i nie można temu zapobiec, ponieważ proces ten jest nieodwracalny. Nasz namysł powinien raczej dotyczyć tego, jak współczesne pokolenie „odnajduje się” w tej rzeczywistości burzliwych przemian religii i religijności? Jak młode pokolenie radzi sobie z kształtowaniem własnej tożsamości religijnej i jaka jest dynamika poczucia tożsamości? Jakich parametrów religijności dotyczą zmiany? W tekście odniosę się do wybranych aspektów tożsamości religijnej młodzieży na Śląsku Cieszyńskim, ich dynamiki oraz do wychowawczych uwarunkowań kształtowania poczucia tożsamości religijnej. W empirycznych badaniach została uwzględniona wielowymiarowa koncepcja religijności Charlesa Y. Glocka i Rodneya Starka. Koncepcja ta podkreśla, że to, co wspólne dla różnych tradycji religijnych świata jest niemniej ważne niż to, co je różni. Istniejące podobieństwa pomiędzy religiami są bowiem pewnymi wspólnymi, powszechnymi obszarami, w których religijność może się manifestować11. Te powszechne obszary stanowią istotne wymiary religijności. Na podstawie koncepcji Glocka i Starka zostały wyznaczone podstawowe aspekty (wymiary) religijności: globalny stosunek do wiary, ideologiczny (wierzeniowy), rytualny, doświadczeniowy, intelektualny (poznawczy), wspólnotowo-instytucjonalny oraz konsekwencyjny (etyczny)12. Dla dalszych rozważań i analizy wyników badań przydatna jest koncepcja tożsamości wyboru Charlesa Taylora, w świetle której jednostka nie tyle musi się odnajdywać w nowej sytuacji światopoglądowo-moralnej, ale jest twórcą własnej tożsamości, która z jednej strony jest wynikiem negocjacji jednostki z otoczeniem, jego relacji ze społecznością, a z drugiej – osobistej akceptacji i wyboru poszcze8 T. Luckmann: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006. 9 C. Taylor: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002, s. 52-84. 10 H.-G Ziebertz: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001, s. 12. 11 R. Stark, C. Y. Glock: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 184. 12 W. Piwowarski: Socjologia religii. Lublin 1996, s. 65. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 251 gólnych wymiarów tożsamości13. W tak rozumianym procesie kształtowania tożsamości religijnej (duchowości) osobista intuicja jednostki staje się najcenniejszym źródłem religijności14. Charakterystyka grupy badanej Terenem niniejszych badań nad poczuciem tożsamości religijnej młodzieży był Śląsk Cieszyński, zarówno jego polska, jak i czeska część. Grupę badaną stanowiła młodzież ucząca się w szkołach średnich. Uwzględniono trzy grupy uczniów – Polaków (mieszkających i uczących się w Polsce), Czechów (mieszkających i uczących się na Zaolziu w Czechach) oraz młodzież narodowości polskiej i obywatelstwa czeskiego, mieszkającą na Zaolziu i uczącą się w szkołach z polskim językiem nauczania (nazywaną w opracowaniu młodzieżą zaolziańską lub Zaolziakami). Badaniami objęto 308 osób, w tym 191 dziewcząt i 117 chłopców, w wieku 16-19 lat. Ze szkół polskich było 108 (35,1%) uczniów – 66 dziewcząt i 42 chłopców, uczniów ze szkół z polskim językiem nauczania było 97 (31,5%) – 54 dziewcząt i 43 chłopców – oraz 103 (33,4%) osób ze szkół czeskich – 71 dziewcząt i 32 chłopców. Młodzież ta – mieszkająca w Polsce, na terenie powiatu cieszyńskiego oraz w Czechach na Zaolziu, w powiatach karwińskim i frydecko-misteckim – kształci się w publicznych szkołach średnich w Liceum Ogólnokształcącym w Skoczowie i ZSZ w Skoczowie, w Czeskim Cieszynie w Gimnazjum z polskim językiem nauczania oraz w Gimnazjum Czeskim przy ul. Frydeckiej. Badania ankietowe zostały przeprowadzone w listopadzie i grudniu w 2009 roku. Struktura wyznaniowa Śląska Cieszyńskiego i badanej młodzieży Śląsk Cieszyński będący regionem pogranicza kulturowego, narodowego i wyznaniowego, stanowi modelowy przykład terenu, gdzie na co dzień stykają się ludzie różniący się narodowością (Czesi i Polacy), kulturą i religią. Spośród ogółu mieszkańców polskiej części Śląska Cieszyńskiego 60% stanowią wyznawcy Kościoła Rzymskokatolickiego i 35% członkowie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego. Są na tym terenie także wyznawcy innych Kościołów chrześcijańskich, z których należy wymienić chociażby bardziej liczne: Kościół Zielonoświątkowy, Kościół Wolnych Chrześcijan, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, Polski Kościół Chrześcijan Baptystów, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny, Kościół Polsko-Katolicki. Po stronie czeskiej Śląska Cieszyńskiego – na Zaolziu istnieje podobne zróżnicowanie: obok dominującego Kościoła Rzymskokatolickiego, jest tam zarejestrowany drugi co do liczebności wyznawców Śląski Kościół Ewangelicki Augsburskiego Wyznania oraz Czeskobraterski Kościół Ewangelicki, Kościół Braterski, Kościół Apostolski, Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Luterański Kościół Ewangelicki, Jednota Braterska w Czechach, Ewangelicki Kościół Metodystów, Braterska Jednota Baptystów, Kościół Husycki. Należy dodać, że środowisko zaolziańskie jest w dużej mierze zsekularyzowane – ponad połowa mieszkańców Zaolzia to osoby nie 13 C. Taylor: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 12-15. 14 C. Taylor: Oblicza religijności… , s. 77. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 252 należące do żadnej wspólnoty wyznaniowej. Związkiem wyznaniowym niechrześcijańskim mającym licznych wyznawców w całym regionie Śląska Cieszyńskiego jest Towarzystwo Biblijne i Traktatowe „Strażnica” – zarejestrowany Związek Wyznania Świadków Jehowy w Polsce15. Biorąc pod uwagę specyficzną strukturę wyznaniową Śląska Cieszyńskiego oraz charakter badań, ważną zmienną, którą uwzględniono w badaniach jest przynależność wyznaniowa. Wśród respondentów znalazło się 148 katolików (48,1%), 88 ewangelików (28,6%), 4 osoby przynależące do innych protestanckich wspólnot (1,3%): 1 osoba z Kościoła Adwentystów Dnia Siódmego oraz 3 osoby określające siebie protestantami lub chrześcijanami bez podania przynależności do społeczności wyznaniowej. Dwie osoby spośród młodzieży czeskiej zdeklarowały się jako buddyści. Grupa młodzieży nie związanej z żadnym Kościołem czy wspólnotą, czyli bez przynależności wyznaniowej liczy 66 osoby (21,4%), z czego przeważająca większość wywodzi się ze szkół czeskich. Młodzież ze szkół czeskich jest w dużo większym stopniu zsekularyzowana niż młodzież polska czy zaolziańska, gdyż aż 41 osób spośród niej (39,8%) wybrało kategorię „bez wyznania”, niektórzy uzupełniająco podali dodatkową informację, że są osobami niewierzącymi lub wręcz ateistami. Porównanie struktury wyznaniowej trzech grup młodzieży – z kraju, z zaolziańskich szkół z polskim językiem nauczania oraz ze szkół czeskich przedstawia tab. 1. Tabela 1 Deklarowana przez młodzież przynależność wyznaniowa Środowisko Wyznanie Rzymskokatolickie Ewangelickie Inne wyznania protestanckie Buddysta Bez wyznania Ogółem Polska N % 79 24 1 73,2 22,2 0,9 4 108 3,7 100,0 Czechy N % 32 26 2 2 41 103 31,1 25,3 1,9 1,9 39,8 100,0 Zaolzie N % 37 38 1 38,1 39,2 1,0 21 97 21,7 100,0 Źródło: badania własne Miejsce wiary religijnej w życiu młodzieży Jednym z podstawowych wymiarów religijności jest parametr nazwany „globalnym wyznaniem wiary i religijności”. Według W. Piwowarskiego trudno byłoby analizować religijność nie uwzględniając ogólnego stosunku do religii. Wymiar ten dotyczy takich wskaźników jak deklaracja przynależności wyznaniowej, autodeklaracja wiary, jej intensywności i charakteru oraz autodeklaracja praktyk religijnych. W moich badaniach uwzględniłam to zagadnienie i młodzież została poproszona o określenie 15 Por. A. Różańska: Tożsamość religijna młodzieży…, s. 258-259. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 253 swojego stosunku do religii i poziomu własnej wiary religijnej według wskazanych kategorii. Tabela 2 Autodeklaracje wiary religijnej młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego (dane podano w procentach) Kategoria Głęboko wierzący Wierzący Wątpiący Obojętny Poszukujący Niewierzący Nie potrafi określić Młodzież z Polski N= 108 5,6 58,3 10,2 11,1 1,8 6,5 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 16,5 43,3 8,2 4,1 7,2 11,3 9,3 Czeska młodzież N= 103 9,7 29,1 12,6 6,8 7,8 28,2 5,8 Źródło: badania własne Autodeklaracje wiary młodzieży polskiej w kraju i polskiej zaolziańskiej są zbliżone, za wyjątkiem dwóch kategorii: wśród polskiej młodzieży zaolziańskiej znacznie więcej osób zadeklarowało głęboką wiarę, jak również znacznie większy jest odsetek osób niewierzących niż wśród młodzieży z powiatu cieszyńskiego. Niemniej w obu grupach przeważają osoby wierzące lub głęboko wierzące. Większą polaryzację postaw polskiej młodzieży zaolziańskiej tłumaczyć należy tym, że młodzież ta wywodzi się z rodzin i środowiska bardziej zsekularyzowanego, które wpływa na zróżnicowanie postaw religijnych. Autodeklaracje wiary młodzieży czeskiej wyraźnie odbiegają od poziomu autodeklaracji młodzieży polskiej (w kraju i na Zaolziu). Podczas gdy młodzież polska deklarowała swoją wiarę w ponad 60%, czeska młodzież zaolziańska jedynie poniżej 40%. Większość młodych Czechów określiło swój stosunek do religii poprzez pozostałe, raczej negatywnie opisujące wiarę, kategorie. Wyniki te jeszcze raz potwierdzają widoczne już we wcześniejszych badaniach na pograniczu polsko-czeskim zjawisko, że religijność nie tylko młodzieży w kraju, ale również polskiej młodzieży zaolziańskiej jest bardziej świadoma i więcej dla niej znacząca niż dla młodzieży czeskiej. Przyczyn tego stanu rzeczy należy szukać w dużo większej sekularyzacji społeczności czeskiej, co przekłada się na świeckie wychowanie w domu rodzinnym, oraz w nieobecności edukacji religijnej w szkołach czeskich16. Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden fakt: wśród zaolziańskiej młodzieży (polskiej i czeskiej) nienależącej do żadnego wyznania (odpowiednio 21,7% i 39,8%) nie wszystkie osoby są niewierzące, gdyż tych jest znacznie mniej (odpowiednio 11,3% i 28,2%). Zjawisko charakterystyczne dla społeczeństw ponowoczesnych, nazwane przez Grace Davie „wiarą bez 16 Oficjalnie nauka religii (výuka náboženství) w Republice Czeskiej jest przedmiotem nieobowiązkowym w szkole podstawowej oraz w szkołach średnich, ale praktycznie uczęszcza na nią znikomy odsetek uczącej się młodzieży. �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 254 przynależności”17, polegające na tym, że ludzie uważają siebie za wierzących, lecz nie są członkami żadnego Kościoła ani grupy religijnej, istnieje zatem na Zaolziu. Znaczenie wartości w życiu można badać w różny sposób. W celu zobaczenia, jakie miejsce pośród innych wartości zajmuje w życiu młodzieży wiara religijna, wykorzystałam pytanie-skalę, na której religia umieszczona jest jako jedna z dziesięciu wartości i celów życiowych. Poniższa tabela ilustruje znaczenia przypisywane przez młodzież poszczególnym wartościom. Tabela 3 Wartości i cele życiowe w opinii młodzieży (dane podano w procentach) Młodzież z Polski N= 108 Wartości, cele życiowe Polska młodzież zaolziańska N= 97 % wyborów % wyborów Czeska młodzież N= 103 % wyborów Bardzo Bardzo Bardzo Ważne Nieważne Ważne Nieważne Ważne Nieważne ważne ważne ważne Rodzina 85,2 13,9 0,9 82,5 15,4 2,1 90,3 9,7 0 Przyjaciele, znajomi Czas wolny 71,3 26,9 1,9 80,4 17,5 2,1 81,6 18,4 0 63,9 25,0 11,1 51,5 42,3 6,2 60,2 38,8 1,0 Praca 63,0 31,5 5,6 58,8 38,1 3,1 54,4 39,8 5,8 Dzieci 57,4 25,9 16,7 48,5 43,3 8,2 56,3 33,0 10,7 Majątek, dostatnie życie Kariera, sukces życiowy Religia, wiara religijna Służenie innym 57,4 38,0 4,6 35,0 49,5 15,5 52,4 45,6 1,9 41,7 42,6 15,7 42,3 45,4 12,4 59,2 36,9 3,9 27,8 55,6 16,7 36,1 30,9 33,0 24,3 29,1 46,6 30,6 49,1 20,4 15,5 58,8 25,8 27,2 55,3 17,5 Udział w działalności politycznej 7,4 21,3 71,3 6,2 22,7 71,1 4,8 27,2 68,0 Źródło: badania własne W takiej sytuacji, co można było przewidzieć, ranga religii jako bardzo ważnej lub ważnej wartości w życiu jest niska i zajmuje poślednie, odpowiednio dla młodzieży polskiej – 8, dla Zaolziaków – 7, dla Czechów – 9 miejsce. Dla 46,6% młodzieży czeskiej religia nie jest w ogóle w życiu ważna. Porównując obecne wyniki z wynikami badań wcześniejszych, gdzie religia w hierarchii wartości plasowała się u tych grup młodzie17 G. Davie: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 255 ży na wyższych miejscach (odpowiednio na 6-7-8 miejscu)18, mamy do czynienia ze stopniowym obniżaniem się rangi religii w systemie wartości młodzieży z pogranicza polsko-czeskiego na korzyść wartości charakterystycznych dla społeczeństw ponowoczesnych: przyjaciele, czas wolny, a z drugiej strony, majątek, kariera i sukces życiowy. Poczucie przynależności do wspólnoty religijnej Tożsamość jest budowana, utrwalana i potwierdzana w procesie społecznym, ma naturę społeczną. Oznacza to, że jest przypisana do pełnionych ról i pojawia się wraz z zachowaniem, które jest odpowiedzią na szczególną sytuację społeczną. Wchodzenie w role, spotkania z innymi i zachowania sytuacyjne wymagają przynależności do określonej grupy społecznej, wspólnoty. Jak dobitnie ujął to Peter L. Berger: każda tożsamość wymaga dla swego przetrwania swoistych afiliacji społecznych19. Również tożsamość religijna, religijność jednostki, zależy od jej przynależności do wspólnoty wyznaniowej, rozumianej nie tylko jako członkowstwo, ale jako poczucie przynależności do wspólnoty, poczucie ważności tej przynależności. W związku z tym badana młodzież została poproszona o ocenę znaczenia, jakie przypisuje swojej przynależności do Kościoła (szczegółowe dane zob. tab. 4). Tabela 4 Znaczenie, jakie młodzież przypisuje swojej przynależności do Kościoła (dane podano w procentach) Kategoria Wypowiedzi Przynależność do Kościoła ma dla mnie duże znaczenie Przynależność do Kościoła ma dla mnie znaczenie Przynależność do Kościoła nie ma dla mnie znaczenia Nie należę do Kościoła Brak odpowiedzi Młodzież z Polski Czeska młodzież N= 108 Polska młodzież zaolziańska N= 97 17,6 19,6 14,6 37,1 30,9 20,4 39,8 24,7 17,5 4,6 20,6 37,8 0,9 4,1 9,7 N= 103 Źródło: badania własne 18 A. Różańska: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 52. 19 P. L.Berger: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988, s. 109. �256 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Badana młodzież polska w kraju i na Zaolziu pozytywnie ocenia swoją przynależność do Kościoła, przypisując jej (duże) znaczenie. Nawet grupa młodzieży czeskiej, choć w znacznie mniejszym stopniu, deklaruje, że przynależność do grupy religijnej ma dla niej znaczenie. Jednak nie tylko odpowiedzi respondentów w postaci danych procentowych są tu istotne, ale również to, w jaki sposób młodzież uzasadnia swoje poczucie przynależności do Kościoła. W wypowiedziach respondenci wymieniali różne motywy, które skategoryzowane podaję w kolejności od najczęściej do najrzadziej przywoływanych20: w takiej tradycji religijnej się urodziłem, byłem ochrzczony, zostałem wychowany; poczucie przynależności wynika z ważności religii w moim życiu, z mojej wiary; wspólnota, do której należę, pomaga mi w życiu, wspiera mnie w moich problemach; wspólnota jest niezbędna, relacje z innymi wierzącymi umacniają moją relację z Bogiem; Kościół, parafia integruje ludzi, motywuje do wspólnych działań; odpowiada mi to wyznanie, jego nauka, zasady; Kościół jest dla mnie ważny, bo jestem katolikiem; tu czuję się dobrze; jest to ważna część mojego życia, ponieważ w moim środowisku większość stanowią katolicy; to mój wybór; jest to ważne dla moich rodziców, rodziny; chciał(a)bym zawrzeć tu związek małżeński; tu nie czuję się samotna; są tu ludzie, których kocham; jest to miejsce spokojnej refleksji nad sensem życia. Biorąc pod uwagę rodzaje argumentacji, dominują dwie grupy młodzieży: jedna swoją przynależność wspólnotową postrzega jako wynikającą z rodzinnej tradycji religijnej, zastaną, odziedziczoną po rodzicach, druga – swoje poczucie przynależności do Kościoła przypisuje ważności religii w życiu, relacjom z Bogiem i innymi wierzącymi, własnej wierze, własnemu wyborowi. Pojawiają się jeszcze argumentacje pragmatyczne oraz emocjonalne, lecz są to pojedyncze wypowiedzi. Część młodzieży uważa, że przynależność do Kościoła nie ma dla niej żadnego znaczenia. Paradoksalnie najwięcej osób tak sądzących to młodzież z Polski (39,8%). Kiedy jednak dokładniej spojrzeć na wybory tej kategorii w dwóch pozostałych grupach – zaolziańskiej (24,7%) i czeskiej (17,5%) oraz porównując tę kategorię z kategorią następną – „nie należę do Kościoła”, można wnioskować, że w grupie czeskiej, a częściowo również zaolziańskiej młodzieży znacznie mniej osób nie przypisuje żadnego znaczenia swojej przynależności do Kościoła, ponieważ dużo wyższy odsetek tej młodzieży nie przynależy w ogóle do żadnego Kościoła, odpowiednio w grupie Zaolziaków jest to 20,6%, w grupie Czechów 37,8% osób, natomiast młodzież z Polski, nawet jeśli nie przywiązuje znaczenia do przynależności do Kościoła, to jeszcze pozostaje związana z tradycją religijną, jeszcze w tym Kościele jest. Z drugiej strony jednakże nieprzypisywanie żadnego znaczenia przynależności do Kościoła przez tak wysoki odsetek młodzieży polskiej świadczy o dużym krytycyzmie młodzieży wobec Kościoła jako instytucji i niezgody na to, co w nim się dzieje. Pod względem innego wskaźnika religijności, udziału w nabożeństwach/mszach świętych młodzież trzech środowisk istotnie różni się, co ilustruje poniższy wykres. Najwyższa frekwencja na nabożeństwach niedzielnych jest wśród młodzieży polskiej. Jej frekwencja, porównując ją z wynikami badań wśród młodzieży całego województwa śląskiego z 2002 roku, jest podobna. 20 Szczegółowe, podobne w treści uzasadnienia poczucia przynależności do wspólnoty religijnej zostały pogrupowane do ogólniejszych kategorii. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 257 Wykres 1 Udział młodzieży w nabożeństwach, mszach świętych (dane w procentach) Źródło: badania własne Poczucie tożsamości religijnej można badać, pytając młodzież o postrzeganie i ocenianie własnej religijności w odniesieniu do religijności ich rodziców. Jest to ważne z tego względu, że pośrednio można się dowiedzieć, czy młodzież identyfikuje się z religijnością rodziców i czy kontynuuje tradycje religijne przekazane przez rodziców w procesie wychowania. Odczucia młodzieży dotyczące własnej religijności w porównaniu do religijności rodziców ilustruje tabela 5. Tabela 5 Samoocena religijności młodzieży w odniesieniu do religijności rodziców (dane podano w procentach) Młodzież z Polski Polska młodzież Czeska zaolziańska młodzież N= 108 N= 97 N= 103 wobec wobec wobec wobec wobec wobec matki ojca matki ojca matki ojca Kategoria Wypowiedzi Porównanie religijności Moja religijność wobec religijności rodziców jest taka sama Moja religijność wobec religijności rodziców jest lepsza Moja religijność wobec religijności rodziców jest gorsza Trudno ocenić Jestem niewierzący, podobnie jak rodzice 39,8 38,9 30,9 28,9 36,9 31,1 9,3 13,9 8,2 19,6 7,8 12,6 28,7 15,7 19,6 8,2 9,7 7,8 20,4 29,6 32,0 33,0 15,5 15,5 1,9 1,9 9,3 10,3 30,1 33,0 Źródło: badania własne �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 258 Analizując wyniki umieszczone w powyższej tabeli można wysunąć następujące wnioski: 1) największy odsetek badanych licealistów (niezależnie od środowiska) identyfikuje własną religijność z religijnością rodziców i praktycznie kontynuuje rodzinne tradycje religijne; 2) w odniesieniu do zmian religijności młodych osób postawa matki jest bardziej znacząca niż analogiczna postawa ojca – we wszystkich grupach, a zwłaszcza w grupie młodzieży polskiej, większy odsetek badanych uznał swoją religijność za gorszą (niższą) niż religijność matki, zaś w stosunku do ojca były to odsetki dużo niższe. Można wnioskować, że młodzi odchodzą od tradycji religijnej w kierunku gorszej religijności niż religijność ich matek; 3) tylko znikome odsetki badanych oceniło swoją religijność jako lepszą (wyższą) od religijności matki, wobec ojca procentowo więcej młodych ludzi oceniło swoją religijność jako lepszą. Oznacza to, że młodzi gorzej i bardziej krytycznie oceniają religijność ojców, a religijność matek częściej stanowi dla nich wzór; 4) dość duży odsetek młodzieży nie potrafił jasno określić relacji między religijnością własną i religijnością ich rodziców, zaś jedna trzecia grupy czeskiej zdeklarowała się jako niewierzący, podobnie jak ich rodzice. Podsumowując, nie można jednoznacznie określić, czy religijność młodego pokolenia jest gorsza od pokolenia ich rodziców, mimo że część młodzieży tak ją ocenia, można natomiast stwierdzić, że dla młodzieży z pogranicza cieszyńskiego religijność rodziców, zwłaszcza matek jest nadal znaczącym wzorem. Stosunek młodzieży wobec tradycji religijnej i chęć jej przekazania następnym pokoleniom Wychowanie rodzinne, religijne wartości i tradycje kultywowane w rodzinie są ważnymi czynnikami w kształtowaniu tożsamości religijnej. W międzypokoleniowym przekazie wartości religijnych szczególne znaczenie mają postawy religijne rodziców i dziadków, które jako cenne wartości przekazywane są w procesie wychowania dzieciom i wnukom. Młodzież pogranicza polsko-czeskiego nie uważa wychowania i tradycji rodzinnej za główne źródło swej religijności (jedynie 27,5% to deklaruje), ale przyznaje, że dla niej w kwestiach religii i wiary ważniejsze są osobiste wybory, wynikające z „wewnętrznych przekonań, własnych przeżyć i doświadczeń życiowych” (44,6% wyborów), czym potwierdza, że jest (chce być?) kreatorem własnej tożsamości religijnej, że tożsamość ta – jest tożsamością wyboru. Niemniej zapytana, czy jest postawa lub tradycja religijna ich rodziców (dziadków) w ich ocenie wartościowa i chcieliby ją przekazać swoim dzieciom, w większości odpowiadała twierdząco, choć odpowiedzi różniły się w zależności od środowiska. Młodzież polska w kraju (50,0%) i młodzież polska zaolziańska (60,8%) przyznała, że istnieją takie wartości w ich rodzinach. Jednak tylko 27,2% młodzieży czeskiej biorącej udział w badaniach podała twierdzącą odpowiedź, większość (60,2%) nie umiała podać przykładu tradycji religijnej swoich rodziców (dziadków), a 12,6% z nich przyznało, że takie nie były w ich rodzinach kultywowane, więc nie mogą w przyszłości przekazać je swoim dzieciom. Wśród najczęściej wskazywanych przez młodzież z pogranicza cieszyńskiego tradycyjnych wartości religijnych była „wiara w Boga i życie wiarą” (10)21, „miłość Boga i bliź21 W nawiasie liczba wskazań wartości. �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 259 niego” (6), niedzielne chodzenie do kościoła (10), uczestniczenie w święta w kościele (4), uczestniczenie we mszy św. (4), wspólna modlitwa (4), regularne czytanie Pisma Św. (4), wypełnianie Dekalogu (4), przestrzeganie zasad nauki Kościoła (3), uczestniczenie w Eucharystii/Wieczerzy Pańskiej (3), modlitwa przed/po posiłku (3), ewangelicka tradycja (1). Wśród szczegółowych tradycji świątecznych młodzież wymieniła: łamanie się opłatkiem, nieodchodzenie od stołu wigilijnego, pusty talerz, strojenie choinki, kolędowanie. Młodzież doceniła też wartości-postawy swoich rodziców: postawa tolerancji (6), pomoc potrzebującym (4), bycie dobrym człowiekiem (3), pracowitość (2), prawdomówność (2), szacunek dla innych osób (2), poszanowanie innych religii (2), nie zmuszanie do niczego (2), mądrość życiowa, cierpliwość, umiejętność przebaczenia, umiejętność podejmowania decyzji, wolność, niezależność, stałe służenie radą i pomocą. Młodzież doceniła też wspólne, rodzinne spędzanie świąt (8), świąteczne spotkania rodzinne (3), dobre chrześcijańskie wychowanie (3), zwyczaje urodzinowe (2). Ciekawą deklaracją przekazania swoim dzieciom postawy religijnej było stwierdzenie jednej Zaolzianki: Myślę, że nie było dobrze, że rodzice nie chodzili ze mną do kościoła, chciałabym w przyszłości ze swoimi dziećmi tam chodzić. Uzupełniającym powyższe zagadnienie jest obchodzenie świąt religijnych. Zapytano młodzież, które święta religijne są najbardziej tradycyjnie obchodzone w ich domach. Poza najważniejszymi świętami, Bożym Narodzeniem i Wielkanocą, młodzież wymieniła wiele świąt kościelnych, ale też rodzinnych. Młodzież czeska podała najmniej wskazań, znaczna część (26,2%) nie udzieliła na ten temat odpowiedzi. Wyniki te, podobnie jak wcześniej omawiane, mogą wskazywać na to, że mamy do czynienia z zapoznawaniem wielu zwyczajów i praktyk religijnych, a tym samym z załamaniem się ciągłości kulturowej i religijnej u młodzieży czeskiej, z rozmyciem się ich tożsamości religijnej. Tabela 6 Święta najbardziej tradycyjnie obchodzone w rodzinach respondentów Kategoria Boże Narodzenie Wielkanoc Wigilia Adwent Post Wielki Piątek Wielka Sobota „Śmiergust” Nowy Rok Trzech Króli Boże Ciało Wszystkich Świętych Młodzież z Polski 83,3% 48,1% 16 2 1 1 3 5 Polska młodzież zaolziańska 71,1% 48,5% 13 2 3 2 1 1 1 1 2 Czeska młodzież 69,9% 53,4% 1 1 �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 260 Dzień Zaduszny Święto Babci i Dziadka Sylwester Mikołaja Pierwsza Komunia Chrzest Bierzmowanie Dzień Matki Haloween Nie wiem Żadne Brak odpowiedzi 1 1 1 2 1 2 1 1 1 1 0% 1,9% 6,5% 2,1% 1,0% 10,3% 1,0% 2,0% 26,2% Źródło: badania własne. Procenty nie sumują się do 100, z uwagi na wielokrotne wybory. Sporadyczne wskazania podano nie w procentach, a w liczbach Edukacja religijna w szkole a kształtowanie tożsamości religijnej młodzieży O ile rodzina swoim oddziaływaniem okazała się znaczącym czynnikiem kształtowania niektórych wymiarów tożsamości religijnej młodzieży z pogranicza cieszyńskiej, to edukacja szkolna (nauka religii), w ocenie badanej młodzieży, raczej jej w tym nie pomaga(ją). Nawet w odczuciu młodzieży polskiej, która w 93,5% uczęszcza na religię, nie zawsze jest im pomocna. Przyznaje to 42,6%, natomiast 43,5% badanych twierdzi odwrotnie. Młodzież wyjaśniała, że wiele zależy od postawy nauczyciela-katechety, od tego, czy chce z nimi rozmawiać o ich problemach i doświadczeniach, czy tylko realizuje program nauczania, nie dając im możliwości osobistego ustosunkowania się do ważnych dla ich tożsamości religijnej kwestii. Tabela 7 Lekcje religii pomagają w kształtowaniu tożsamości religijnej (dane w procentach) Kategoria Wypowiedzi Tak Raczej tak Raczej nie Nie Nie wiem Nie uczęszczam Młodzież z Polski N= 108 13,9 28,7 25,9 17,6 7,4 6,5 Polska młodzież zaolziańska N= 97 8,2 21,7 13,4 10,3 11,3 35,1 Źródło: badania własne Czeska młodzież N= 103 1,0 24,3 2,9 1,9 3,9 66,0 �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 261 Natomiast młodzież zaolziańska, polska i czeska, w większej mierze nie uczęszcza na szkolne lekcje religii, stąd w niewielkim stopniu można edukację szkolną zaliczać do czynników pozytywnie warunkujących kształtowanie się tożsamości religijnej młodzieży. Konkluzje Młodzież zamieszkująca Śląsk Cieszyński w różny sposób postrzega swoją religijność, w różnym stopniu przyznaje też i ocenia wpływ „znaczących innych” (rodzina, wychowanie i tradycje rodzinne, edukacja szkolna) w kształtowaniu tożsamości religijnej. Wyniki badań wskazują, że zaobserwowane różnice w stopniu poczucia tożsamości religijnej uwarunkowane są wieloma zmiennymi, wśród których podstawowe znaczenie ma kontekst środowiskowy respondentów (w znaczeniu trzech środowisk: polskiego, zaolziańskiego i czeskiego). Dla większości młodzieży polskiej religia nadal – choć w mniejszym stopniu niż w przeszłości – jest znaczącą wartością i determinantą budowania tożsamości religijnej. Natomiast wymiar religijny tożsamości młodzieży zaolziańskiej, a jeszcze bardziej młodzieży czeskiej jest znikomy. Religia jako determinanta tożsamości, wyznaczająca obszary aktywności życiowej, jest – w świetle koncepcji tożsamości wyboru Charlesa Taylora – istotna jedynie dla tych osób, które z jednej strony były wychowane religijnie, przynależą do wspólnoty religijnej, a z drugiej – same dokonały wyboru religijności na podstawie osobistych przeżyć i doświadczeń i przeżywają na co dzień swoją wiarę. Dla dokonywania wartościowych, osobistych wyborów w kontekście budowania tożsamości religijnej niezbędni są bowiem „znaczący inni” – rodzina, wychowanie religijne, wspólnota religijna i edukacja religijna. Bibliografia: Berger P.L.: Zaproszenie do socjologii. Warszawa 1988 Bokszański Z.: Tożsamość – interakcja – grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej. Łódź 1989 Davie G.: Religion in Great Britain since 1945: believing without belonging. Cambridge and Oxford 1994 Gunn T.J.: The Complexity of Religion and the Definition of „Religion” in International Law. „Harvard Human Rights Journal”. Nr 16 (2003), s. 189-215 Jarymowicz M.: Tożsamość jako efekt poznania siebie wśród swoich i obcych. W: Tożsamość a odmienność kulturowa. Red. P. Boski, M. Jarymowicz, H. Malewska-Peyre. Warszawa 1992, s. 213-275 Libiszowska-Żółtkowska M.: Prolegomena. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. Libiszowska-Żółtkowska. Warszawa 2009, s. 7-16 Libiszowska-Żółtkowska M.: Religia jako determinanta tożsamości studentów i konwertytów. W: Tożsamości religijne w społeczeństwie polskim. Red. M. LibiszowskaŻółtkowska. Warszawa 2009, s. 46-63 Luckmann T.: Niewidzialna religia. Problem religii we współczesnym świecie. Kraków 2006 Piwowarski W: Socjologia religii. Lublin 1996 �262 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví Różańska A.: Religia i religijność w hierarchii wartości młodzieży pogranicza polskoczeskiego. W: Osobowość i społeczne funkcjonowanie młodzieży regionu Podbeskidzia. Red. T. Lewowicki, E. Ogrodzka-Mazur. Katowice 1997, s. 47-57 Różańska A.: Tożsamość religijna młodzieży na pograniczu cieszyńskim – uwarunkowania i dylematy jej kształtowania. Wrocław – Cieszyn 2009 Rusek H.: Człowiek pogranicza. W: Socjalizacja i kształtowanie się tożsamości – aktualne problemy i sugestie rozwiązań. Red. T. Lewowicki, B. Grabowska, A. Różańska. Toruń 2008, s. 85-92 Stark R., Glock C. Y.: Wymiary zaangażowania religijnego. W: Socjologia religii. Antologia tekstów. Red. W. Piwowarski. Kraków 1998, s. 182-187 Taylor C.: Oblicza religii dzisiaj. Kraków 2002 Taylor C.: Źródła współczesnej tożsamości. W: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo. Oprac. i wstęp K. Michalski. Kraków 1994, s. 9-21 Zdybicka Z. J.: Rola religii w kulturze współczesnej. W: Kultura i religia u progu III tysiąclecia. Red. W. Świątkiewicz, A. Pethe. Katowice 2001, s. 11-23 Ziebertz H.-G.: Religijność i wychowanie w świecie pluralistycznym. Kraków 2001 Shrnutí Dynamika pocitu náboženské identity mládeže v polsko-českém pohraničí a její vzdělanostní podmíněnost Problémem, který byl nastolen v textu, je pokusem o zjištění, jaký je pocit náboženské identity mládeže z polsko-českého pohraničí, jaké faktory tento pocit determinují. Empirické výzkumy prováděné mezi mládeží ze středních škol v těšínském regionu po obou stranách státní hranice se týkají základních faktorů náboženské identity a vztahu k ní zkoumané mládeže, mezi jinými vztahu k víře v Boha, vnímání zdrojů své pobožnosti, hodnocení vlastní pobožnosti ve vztahu k pobožnosti rodičů, rozměrů provádění náboženských úkonů, vnímání své spojitosti s institucí Církve, pocitu sounáležitosti s náboženskou obcí, docenění náboženských rodinných tradic a náboženské výchovy v rodině. Autorku zajímala problematika, jakým způsobem mladí lidé spojují tyto různé prvky pobožnosti v průběhu formování své vlastní identity, a zda mají za to, že školní náboženská edukace je jim nápomocnou v těchto snahách a hledáních. Výzkum se vztahuje rovněž na dynamiku vnímání náboženské identity jako procesu podléhajícího společenským změnám. Autorka se snaží vymezit směr proměn náboženské identity mládeže v polské i české části Těšínského Slezska. Summary Dynamics of the feeling of religious identity of youth in the Polish-Czech borderland and its educational determinants The article raises a problem question of what the feeling of religious identity of the young in the Polish-Czech borderland is like and what its determinants are. The empirical studies, conducted among secondary school learners in the region of Cieszyn on both sides of the border, concern basic elements of religious identity and the youth’s attitude to them. This comprises: the attitude to the faith in God, viewing the sources of one’s own religiousness, the evaluation of one’s own religiousness in relation to the parents’ religiousness, the dimension of religious �Aniela Różańska: Dynamika poczucia tożsamości religijnej młodzieży ... 263 practice, perceiving one’s ties with the institution of Church, the feeling of belonging to a religious community, the appreciation of religious family traditions and religious upbringing in the family. The author focused on the way in which young people combine all those elements of religiousness in the course of shaping their own identity and on the role of religious education at school in their efforts and seeking. The research also refers to the dynamics of the feeling of religious identity treated as a process subjected to social changes. The author makes an attempt to specify the direction of the transformations of the youth’s religious identity in both the Polish and the Czech part of Cieszyn Silesia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1b219b1942efe91f650d1bc8e96f4792.pdf efef0c91bc9da7affd9d5f31ed301596 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5236 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource komunikacja społeczna Podhale antropologia komunikacji dyskurs lokalny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4860 Title A name given to the resource Dyskurs lokalny o sprawach publicznych - przykład Podhala / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.101-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 A N N A MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA Polityka jest jednym z najczęstszych tematów potocznych rozmów. O polityce rozmawiają ludzie, którzy się pierwszy raz spotkali, sąsiedzi, przyjaciele, rodziny. Rozmowami o polityce wypełnia się czas w podróży, czas oczekiwania, niekiedy czas pracy. Takie rozmowy często towarzyszą rodzinnym spotkaniom, biesiadom, słowem są jednym z najpopularniejszych sposobów współbycia ludzi ze sobą. Nie są zarezerwowane dla czasu świątecznego, nie wymagają specjalnej prze¬ strzeni, toczą się w różnych miejscach i czasie łącząc na chwilę ludzi bliskich sobie lub obcych. Tego typu rozmowy, zwykle związane z tym, co Piotr Kędziorek nazwał chłopskim zrzędzeniem (Kędziorek 1996) uczyniłam przedmiotem moich badań prowadzonych od 1999 do 2005 r. we wsiach powiatu podhalańskiego i na miejskim targowisku w Nowym Targu.W badaniach uczestniczyli studenci Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego. Zważywszy, że rozmowy, jakkolwiek mocno osadzone w kontekście zacho¬ wań, mają charakter werbalny zdecydowałam się na narzędzie analizy adekwatne zarówno do badania języka, jak też kultury, jakim jest pojęcie dyskurs (MalewskaSzałygin 2004). Odwołując się do podziału dyskursu publicznego zaproponowa­ nego przez autorów książki Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego (1997) uznałam wiejskie rozmowy za rodzaj potocznego dyskursu o polityce. Warto przy tym dodać, że dyskursu marginalizowanego. Ta marginalizacja i brak zainteresowania może okazać się groźna w sytuacji, gdy ludzie słabo wykształ¬ ceni, mieszkający na wsi, stanowią znaczny procent wyborców. Rozmówcy w dużym stopniu podzielali pewne wyobrażenia, które, za Durkheimem, można nazwać zbiorowymi. Arjun Appadurai nazywa je obrazami, rozu­ miejąc pod tym określeniem kontekstowe i nieustannie modyfikowane konstrukty myślowe (2005, s. 52), efekty działania wyobraźni rozumianej jako proces spo¬ łeczny (s. 49). Mimo wielu elementów wspólnych dla wypowiedzi wszystkich rozmówców trzeba podkreślić wyraźne różnice pomiędzy ludźmi starszymi (60, 70 czasem 80 lat), a tymi w średnim wieku (30, 40, 50 lat). Poglądy pierwszych były bardziej spójne, bardziej „magiczne" - oni częściej mówili o sile wyższej, wyrażane były przy użyciu bardziej tradycyjnych sformułowań i zwykle wypo­ wiedziane gwarą. Ludzie młodsi - czynni zawodowo: rolnicy, chłopo-robotnicy, rzemieślnicy, drobni przedsiębiorcy, targowi sprzedawcy, mniej chętnie uogólniali �102 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN i teoretyzowali. Zwykle to, co mówili obrazowali przykładami konkretnych sytuacji, a często drobiazgowymi wyliczeniami, używali określeń stanowiących odpryski wiedzy szkolnej i dyskursu medialnego, rzadziej mówili gwarą, jeśli nie liczyć przeklinania polityków. Z osobami młodszymi niż trzydzieści lat właś¬ ciwie nie udało nam się porozmawiać. Młodzi ludzie na wsi zgodnie twierdzili, że o polityce nie mają pojęcia i w ogóle ich to nie interesuje. Przyjęcie perspektywy dyskursywnej zakłada skupienie się na pojęciach, porównaniach i innych środkach językowych, których analiza i interpretacja pozwala ujawnić wyobrażenia nie tyle ukryte poza słowami, ile, jak twierdzi Clifford Geertz, przez nie wyrażane, kształtowane i tworzone. Przystępując do badań w 1999 r. nie znałam jeszcze określeń i wyrażeń charakterystycznych dla lokalnych rozmów o polityce. Rozpoczynając je, musiałam wyjść od pojęć, jakimi w debacie na ten temat posługuje się filozofia polityki, politologia, historia myśli politycznej. Naukowe rozważania, toczące się pośród nieustannych zmian defi¬ nicji i koncepcji, ogniskują się wokół terminów takich jak państwo, władza, poli¬ tyka, demokracja, wolność, reprezentacja, partie polityczne i one właśnie stano¬ wiły punkt wyjścia do rozmów prowadzonych pod sklepem, w wiejskich domach i obejściach (w latach 1999-2000) oraz na targowisku w Nowym Targu (w latach 2001-2004). Rozmowy - nagrane, a potem zamienione w tekst pisany, były pogrupowane według ścieżek tematycznych wyznaczonych przez pojęcia, które rozważaliśmy. Jednym z takich tropów było pojęcie państwa. 1 Podhalańskie rozważania na temat państwa nieodmiennie zaczynają się od konstatacji, że państwo musi istnieć, jest bowiem jedną z fundamentalnych kate¬ gorii porządku świata. Jego istnienie jest podstawą tożsamości. Warto tu zazna¬ czyć, że właściwie wszyscy nasi rozmówcy mieli za sobą doświadczenie pracy za granicą: większość z nich pracowała w USA, wielu w Niemczech, Włoszech czy w Austrii. Zwykle za granicą pracują też ich krewni, a w wielu przypad¬ kach jest to tradycją kilkupokoleniową. Masowe migracje, zgodnie z tezą Arjuna Appadurai (2005) powinny osłabiać ideę państwa narodowego. Tymczasem górale wydawali się do tej idei bardzo przywiązani. Opowiadając np. o pracy w USA, dzielili ludzi, z którymi pracowali na kategorie narodowe, przypisując im bardzo wyraziste cechy, w ich mniemaniu typowe dla tych narodów. Państwo narodowe funkcjonuje nadal jako podstawowa kategoria porządkującą i ustana¬ wiającą ład w lokalnych wyobrażeniach o świecie i jego różnorodności. 2 Dlatego pierwszą wymienianą cechą charakteryzująca państwo jest jego wy¬ miar terytorialny, a przede wszystkim granice. Są one ważne, można się o nie zasadnie spierać: dawniej nie było państwa, były plemiona, ale też była granica [... ] Państwo to jest moim zdaniem wspólnota w granicach - tłumaczył młodym 1 Ciekawe są rozważania Arjuna Appadurai o ideach, będących elementami oświeceniowego światopoglądu, który obecnie stracił spójność i stał się „luźno ustrukturyzowanym politycznym synopticonem" pojęć, które można wykorzystywać w różnych politycznych sytuacjach i które ulegają zaskakującym redefinicjom w czasie „globalnych wędrówek słów" (2005, s. 56). Określenia górale używam w najszerszym znaczeniu - mieszkańców całego powiatu Nowy Targ, który był terenem naszych badań. 2 �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 103 badaczkom starszy rolnik. Wagę istnienia granic widać wyraźnie w jednym z naj­ bardziej poetyckich objaśnień pojęcia państwo, jakie zgromadziliśmy. Przedstawił je pięćdziesięcioletni gazda, wykorzystując często stosowany zabieg opisywania spraw odległych i skomplikowanych poprzez sprowadzenie ich do rzeczywistości swojskiej: Pani widzi tu ten ogródek zagrodzony? Co to jest? Łobszar z grani­ cami! I tak prosto, najkrócej o państwie można powiedzieć. Wyraźne granice są istotne również dla poczucia wspólnoty pomiędzy obywatelami państwa, co ren­ cista, były pracownik kombinatu „Podhale", objaśniał nam obrazowo: Jest Pani wierząca? Tak? No to: co to jest kościół? Kościół to wspólnota, parafialna, nie?! To państwo tyz takjest: wszyscy ludzie w obrębie tych granic co mieszkają. Nie?! Państwo postrzegane jest jako wyraźnie ograniczone terytorium, zamieszkiwane przez ludzi tworzących wspólnotę. Tu dochodzimy do idei suwerenności. Jest ona bardzo istotna dla naszych rozmówców, którzy, nie posługując się tym słowem, odwołują się do niej, gdy z mocą podkreślają, że państwo musi być samorządne i samowystarczalne, czyli niezależne politycznie i gospodarczo. Wszelka ingerencja kojarzy im się z zależ¬ nością gospodarczą PRL od Związku Radzieckiego albo z okupacją niemiecką i kontyngentami. Dlatego państwo musi mieć swoje zasady, swoje łobszary, swoje granice. Każdy swojego pilnuje i to od wieków tak jest, swojego się patrzy. [...] Ty jesteś w tym państwie, tu masz siedzieć i o to państwo dbać! - niezwykle emocjonalnie podkreślali dwaj rolnicy w średnim wieku. Dlaczego tak jest? Dla­ czego państwa nie powinny się łączyć w większe całości jak np. Unia Europej¬ ska? Odpowiedź jest prosta - narusza to utrwalony porządek międzynarodowy i do niczego dobrego nie prowadzi: jeśli granice będą otwarte i będzie jedno, to będzie jeden bajzel. To przekonanie wyrażali zwykle ludzie starsi, zawsze z wiel¬ kim zaangażowaniem emocjonalnym: państwo swoje ograniczenia daje, a jakby państwa nie było, tylko jedna Europa cała, to by był jeden burdel. Po wejściu Polski w struktury Unii Europejskiej, po wypłacie dopłat i ułatwieniu migracji do pracy w krajach U.E., takie wypowiedzi były coraz rzadsze. Suwerenne państwo często było porównywane do gospodarstwa chłopskiego, czyli mówiąc po góralsku - gazdówki. Wyobrażenia o rzeczywistości odległej, o makroskali państwa czy świata, są konstruowane poprzez rozszerzanie wiedzy o rzeczywistości dobrze znanej człowiekowi z mikroskali codziennego życia. Odległe zjawiska są objaśniane przez porównanie do bliskich realiów rodziny lub pracy. Państwo jest zatem jak gospodarstwo: ma ściśle wytyczony obszar - o te granice można toczyć wojny, tak jak można się latami procesować z sąsiadami o miedzę. Na terytorium państwa zamieszkuje wspólnota narodowa, bardzo często porównywana do wspólnoty rodzinnej. Naród, podobnie jak rodzina, jest wspólno¬ tą zhierarchizowaną: składa się na nią władza i społeczeństwo. W gospodarstwie władzę sprawuje gospodarz, na bacówce - baca, a w rodzinie zwykle ojciec, choć kobiety, z którymi rozmawialiśmy czasem twierdziły, że matka. Opisując wzór dobrej władzy państwowej nasi rozmówcy mówili: władza powinna być jak dobry gazda, żeby ludziom nie brakowało ani chałupy, ani chleba. Na pierw¬ szym miejscu chleba! [... ] Władza to powinna być taka kierownica, to tak samo �104 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN jak na przykład gospodarz na wsi [...] Jak mówi góralskie przysłowie „jak nie ma gazdy, głupi kazdy" [...] Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy - nic z tego. Porównanie państwa do gospodarstwa ukazuje wiele aspektów wyobrażeń o państwie. Jakkolwiek jest ono zaczerpnięte z dyskursu lokalnego i jest środ¬ kiem stylistycznym często stosowanym przez naszych rozmówców, zamierzam je wykorzystać jako narzędzie analizy budując wokół niego interpretację lokalnych wyobrażeń o państwie. Przyjęcie figury gospodarstwa wiejskiego jako modelu ułatwia interpretację wiejskiego dyskursu: po pierwsze, ujawnia lokalne wyobra¬ żenia o władzy, po drugie, mówi wiele o miejscu społeczeństwa w tym układzie, po trzecie, objaśnia relację między władzą a społeczeństwem. Trzymając się tej metafory można opisać zadania władzy - dotyczą one przede wszystkim spraw gospodarczych. Od tego jak udolnie gazda gospodarzy na swo¬ jej gazdówce zależy byt całej rodziny. Jeśli trwoni pieniądze, nie umie dobrze zaplanować działań gospodarskich, rodzina żyje w biedzie. Inaczej, gdy gospo¬ darz jest zaradny, ma głowę do tego, jest pracowity i zapobiegliwy, wówczas wszyscy cieszą się wypracowanym dostatkiem. Podobnie jest z władzą, której naczelnym zadaniem jest takie zarządzanie państwowym gospodarstwem, żeby zapewnić ludziom dobrobyt. Jeśli ludzie władzy działają na rzecz dobra wspól¬ nego, a nie tylko prywatnej korzyści, kraj jest bogaty, ludzie mają pracę i warun¬ ki ekonomiczne do tego, by się dorobić. W opinii naszych rozmówców, dobrym gospodarzem jest władza w USA czy w Niemczech, złym władza w Polsce , którą charakteryzuje prywata, działanie dla własnej korzyści, zaniedbywanie pań¬ stwowego gospodarstwa, a zwłaszcza mieszkańców wsi. 3 Tak jak gospodarz jest zobowiązany dbać o bezpieczeństwo rodziny i dobytku, tak władza powinna dbać o bezpieczeństwo obywateli i o majątek narodowy. Rzeczywistość opisywana przez naszych rozmówców od roku 1989 była zdetermi¬ nowana przez niewywiązywanie się władzy z tych podstawowych zadań. Staty¬ stycznie udokumentowany wzrost przestępczości, a przede wszystkim upowszech¬ nianie informacji o przestępstwach przez media, stworzyły w oczach górali obraz szalejącej przemocy. Często porównywali lata dziewięćdziesiąte z czasami PRL twierdząc, że nastąpiło zupełne załamanie społecznego poczucia bezpieczeństwa. Państwową dbałość o majątek narodowy oceniali równie negatywnie. Prywa¬ tyzacja, opisywana jako wyprzedaż mienia wypracowanego przez całe społe¬ czeństwo przez pięćdziesiąt powojennych lat, niesłychanie ich oburzała. Wyjątko¬ wo emocjonalnie mówili o upadku kombinatu obuwniczego „Podhale" w Nowym Targu. W ich oczach fabryki, huty, kopalnie stanowiły część majątku, który był własnością narodu w takim samym stopniu, jak pola, inwentarz, budynki gospo¬ darcze są własnością rodziny. Gospodarz (ojciec) nimi zarządza, ale nie są one jego indywidualną własnością, nawet, jeśli są na niego prawnie zapisane. Jeśli je sprzedaje, działa na szkodę rodziny - okrada ją. Przenosząc te zasady na skalę makro nasi rozmówcy z ogromnym rozżaleniem mówili o kradzieży dobra spo¬ łecznego przez ludzi władzy i o wyprzedaży, którą interpretowali albo w katego3 Należy tu przypomnieć, że nasze materiały gromadzone były w latach 1999-2004. �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 105 riach paserstwa, albo wręcz zdrady narodowej: oni obcym interesom służą! Nie o Polskę dbają! Jak można - pytała retorycznie pięćdziesięcioletnia rencistka - sprzedać fabrykę czy dom towarowy jednemu człowiekowi, jak to było budowane przez cały naród? To przecież nie jest jednej osoby, to przecież nie jest władzy. Teraz to nie wiadomo komu sprzedają, a to było całego narodu! Czem tu mają rządzić, jak wszystko sprzedali! O takim postrzeganiu majątku narodowego pisał w odniesieniu do dwudziestolecia międzywojennego Józef Chałasiński: „Jest to przeniesienie na życie wielkiej nowoczesnej społeczności narodowo-państwowej tej samej zasady, która w dawnych społecznościach wiejskich odwiecznie obowią¬ zywała: że ziemia ze swoimi bogactwami i życiodajną siłą jest podstawą bytu całej grupy, a nie terenem indywidualistycznej eksploatacji" (Chałasiński 1938, s. 162). Porównania „gospodarskie" niosą jeszcze inne przesłanie. Są zdecydowanie przeciwstawne idei władzy kolektywnej. Gazda czy baca uosabiają władzę jedno¬ osobową, odpowiedzialną i stanowczą: to musi być stanowczy człowiek, żeby mógł coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy. [...] To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza! W tych słowach teoretyczne rozważania, czym jest władza zostały od¬ niesione do specyfiki polskiej, a polskie społeczeństwo porównano do stada nie¬ sfornych owiec. Wielokrotnie spotykaliśmy się z poglądem, że Polacy są społe¬ czeństwem zwaśnionym i trudnym do rządzenia, a przez to wymagającym szczególnie silnej ręki. Zapewne to założenie było podstawą twierdzenia, że podstawową cechą dobrej władzy w Polsce jest, żeby umiała rygor trzymać. Czterdziestoletni elektryk uściślał ten pogląd: Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy. Wtórował mu siedemdziesięcioletni rolnik: No jesce się taki nie uro­ dził, abo nie dorósł taki, co by to chycił w łapy i to tak twardo na 100%. Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Bardziej wykształceni rozmówcy mówili o potrzebie zmiany uprawnień polskiego prezydenta. Uważali, że silna władza prezydencka, na wzór amerykańskiej, byłaby w Polsce formą optymalną. Ame¬ rykański dobrobyt przytaczali jako koronny argument na rzecz tej tezy. Kontynuując rozważania w ramach modelu gospodarskiego łatwo ulec wra¬ żeniu, że poprzez to porównanie władza została sprowadzona do zrozumiałej rzeczywistości, straciła więc odium obcości. Tak nie jest. Oczywiście, opisywa¬ nie władzy jako gospodarza, ojca czy bacy pozwala oswoić j ą na tyle, by można było o niej mówić, należy jednak podkreślić, że władza jest uważana za sferę odległą, obcą, groźną. Widać to najlepiej w często pojawiających się opisach przemiany zwykłego człowieka w człowieka władzy: Targowi sprzedawcy mieli jasny obraz takiej transformacji: Nie ma człowieka, który idzie do władzy, żeby zachował swoje cechy. Traci wtedy swoją tożsamość, traci honor, wiele, wiele traci. Idzie tak jak koń z klapkami na oczach, on rządzi i wszystko. Nie ma czło¬ wieka u władzy, żeby coś nie przeskrobał. Władza zmienia ludzi. Wstępując do tego środowiska nawet porządny człowiek przechodzi przemianę i nabiera nega¬ tywnych cech: staje się kimś „wyższym", obytym, bogatym i zaczyna się intere¬ sować wyłącznie własnym dobrobytem. Należy do sfery, na którą, jak twierdzili �106 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN wszyscy nasi rozmówcy, zwykły człowiek nie ma żadnego wpływu. Ta przemia¬ na pokazuje, że pomimo prób oswajania jej za pomocą gazdowskich porównań władza pozostaje sferą odmienną ontologicznie. Ta obcość ma wiele wymiarów. Podstawowym wymiarem jest przepaść społeczna - władza i polityka są pań¬ ską sprawą. Pisał o tym w latach trzydziestych Józef Chałasiński: „zespół spo¬ łecznych wartości, które historycznie należą do panów, to polityka i zarządzanie [... ] Na historii politycznej chłopa w Polsce niepodległej zaważyły również dwa przeciwstawne wzory: chłopa do roboty i pana do rządzenia. Dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [... ] Dla wielu zaś, politycznie aktywnych, polityka była tym, czym wykształ¬ cenie - drogą do zostania panem" (Chałasiński 1938, s. 99) Mimo napływu chłop¬ skich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. „Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza war¬ stwą chłopską i bez jej udziału jako całości" (tamże, s. 100). Obecnie dawna stanowa przepaść opisywana jest w kategoriach wykształcenia, zamożności, oby¬ cia. Nasi słabiej wykształceni rozmówcy, używając słowa władza, zaskakująco szeroko zakreślali jego pole semantyczne: to ci tam we Warszawie, [...] no to ci bogaci, no. Jakkolwiek te objaśnienia są nieprecyzyjne i niejasne władza kojarzy się z wyższą sferą: władza to te wszystkie, co som na stanowiskach, a my to ino pionki. My tu daleko od Warszawy, to tak musimy robić jak uni każą [...] władza to zawse musi być wyzsa jako my bidni ludzie. To ci, co na stanowisku. O jak ksiądz! On tyz jest na stanowisku. No to juz jest wyzso, bo on sie na to kształci. No tacy [ludzie władzy - A.M.Sz.] oni tez sie na to kształcili żeby cosi wiedzieli jak trzeba rządzić. [...] to musi być ktoś, kto głowę ma na to, co się orientuje w tej polityce, w tem wszystkiem. Bo my to nie, my som za głupie na takie coś. Tam musą być ludzie wykształcone i mądrzejsze, nie takie jak my, co tam dozo gadać. Władza to ludzie przygotowani do wyższych zadań, człowiek nie obyty, nie wykształcony, nie ma po co tam iść. Inny ważny wyznacznik władzy, także związany z pańską sferą, to zamoż¬ ność. Ludzie władzy są bogaci: Warszawa ma lepiej, bo przy żłobie jest, nie!? To zdanie sugeruje, że władza „promieniuje" pieniędzmi. Kto jest bliżej władzy, ma większe szanse zarobić. Sądzę, że czasownik 'promieniować' prowadzi nas do ważnego aspektu wyobrażeń o władzy. Władza ma swoje centrum - miejsca, gdzie jej atrybuty: stanowiska, pieniądze, są najbardziej skondensowane. Z tego ośrodka rozchodzą się koncentrycznymi kręgami, rozmywającymi się w miarę oddalania. Na wieś splendory władzy centralnej nie docierają. Władza, jak każda obca rzeczywistość, fascynuje. Opowieści na temat życia polityków zawierają elementy marzeń naszych rozmówców: bankiety, drogie sa¬ mochody, posiadłości i do tego lekka, nie fizyczna praca. Jednak obcość to nie tylko fascinosum, ale i tremendum (Benedyktowicz 2000). Władza jest groźna - ustanawia prawo wyzyskujące zwykłych ludzi. Pięćdziesięcioletni stolarz ujmował to słowami: oni się tam zbierajo, codziennie siedzo tam no i radzo, ażeby kogoś upieprzyć. No i zawsze tego robotnika, tego rolnika upieprzo! Siebie przecież nie upieprzo! Działalność władzy jest zatem świadomie wroga i obli- �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 107 czona na wyzysk bezbronnych wobec niej ludzi. Politycy mają moc szkodzenia innym, moc, która nie jest dostępna prostemu narodowi, tym bidnym ludziom. Jest to moc wroga, mroczna i tajemna. Przekonanie o fałszu i obłudzie władzy osłaniającej pięknymi słowami swoje prawdziwe oblicze jest istotnym elementem wyobrażeń. Władza nie mówi prawdy, zataja j ą przed zwykłymi ludźmi po to, by ich izolować od wpływu na decyzje. Kłamstwo okrywa poczynania władzy, czyni je bezkarnymi. Fałsz władzy poniża ludzi, którzy uważają się za odsuniętych - niegodnych uczestniczenia we współ¬ decydowaniu o sprawach państwa. Pozwolę sobie zacytować wyjątkowo kwieci¬ stą wypowiedź siedemdziesięcioletniej, niepiśmiennej gaździny: A żeby ślak ich wszystkich trafił! Po co to fałszystwo?! My proste, biedne ludzie, skoły nie mamy, a w ten telewizor teraz troszkę popatrzymy i to widzimy, że tam chamstwo, cygań¬ stwo jest! Bedom sie kochać, kiedy bedom chcieć. Fałszywe takie! Cymu jeden drugiemu tak dokuca?! Cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dzie­ sięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć. Uni uceni!!! A dać im łopate niech idom rowy kopać! W państwie bieda, nauczycielom mało pensji nie płacom, pielęgniarkom tyz, a łoni majom! Łoni majom! Jeno siedzo i sie obyczajo! Po co ten fałsz?! [...] A cygaństwo jak sie widzi to az śkoda patseć na to. Ja to w swoim głupim rozumie rozumiem i jak widze posła to bym tak napluła w ocy. Jakoś to oni skromniej powinni! A nie, żeby im brzuchy rozsły a my ze karkami zgiętymi!! Zakłamanie, nieustanne swary, wreszcie pycha i pogarda uzu¬ pełniają obraz „ciemnej strony mocy". Wracając do modelu gospodarskiego warto rozważyć powinności władzy, której zadaniem jest organizowanie gospodarki tak, aby ludzie mogli pracując w kraju dorobić się, aby małe przedsiębiorstwa mogły działać i zatrudniając pracowników zmniejszać bezrobocie. Tymczasem jest inaczej - ludzie władzy zamiast gospodarką zajmują się polityką. Jest to zajęcie niegodne. Z rozmów toczonych wokół pojęcia polityka wynika, że jest to gadanie po próżnicy - dywa¬ gowanie na tematy polityczne, rozwlekłe, niekonkretne, słowem - marnowanie czasu na gadanie, które „nie przekłada się" na czyny: Polityka to jest głupstwo dla takich wolnych ludzi co nie muszą robić, to łoni politykują, a jak już ktoś pracuje to ni ma casu - twierdził pięćdziesięcioletni góral z wykształceniem zawodowym, politykować to można godzinę, dwie, a resztę to trzeba pracować. Dla naszych rozmówców polityka to nie-praca, rodzaj pańskiego próżniac¬ twa. Gdy pytaliśmy wprost: czy polityka to praca? - wszyscy mieli wątpliwości: to nie jest normalna praca. W rozmowach okazywało się, że jest to niemoralne, aczkolwiek bardzo dochodowe zajęcie: polityka to kurestwo. Kilkakrotnie usły¬ szeliśmy (z męskich ust oczywiście), że polityka to dziwka lub polityka to pro¬ stytutka. Porównania te mają podkreślać fakt, że polityka jest antytezą działania dla dobra społecznego, jest dobrze opłacanym pozorowaniem „miłości" wobec społeczeństwa. Politycy to ludzie bardzo podejrzanej konduity: oni aferują miliardami. Nasi rozmówcy czasem porównywali politykę do gry, mówiąc: to jezd gra! Gra o fotel, o pieniądze! Zwłaszcza o pieniądze! [...] Politycy to politykujo, rozmawiajo i myslo jak drugiego wypieprzyć! Ta gra przypomina nieco �108 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN szulerskiego pokera, w którym każdy z graczy usiłuje wykiwać pozostałych. Oczywiście prostytucji, malwersacjom i hazardowi musi towarzyszyć alkohol. Pijaństwo polityków bulwersowało zwłaszcza nasze rozmówczynie. Inaczej oce­ niali to mężczyźni. Oni do polityki stosowali zasady, które obowiązują ich sa­ mych: wódke niech pijo, ino po robocie! Każdy potrzebuje, ino nie w pracy! Pytani czy istnieje jakiś wzór pozytywnej władzy, nie opartej na wyzysku, nasi rozmówcy byli zgodni: Jan Paweł I I i ewangeliczna idea władzy jako służby: władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rzą­ dzi całym światem, ale służy. Władza sprawowana zgodnie z chrześcijańską ideą służby bliźniemu możliwa jest tylko przy wsparciu ponadludzkiej mocy. W przy¬ padku Jana Pawła I I chodziło o siłę duchową, którą nasi rozmówcy uważali za tak wielką, że zdolną przemieniać ludzi i narody: on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było, po prostu my tacy byli zniewoleni, że nic nie wolno było mówić, nic tego [...] i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali. Ta moc duchowa pochodziła z innej, ponadziemskiej rze­ czywistości, przez którą władza została papieżowi nadana. Tę tezę potwierdza opowieść, którą słyszeliśmy wielokrotnie: takie zdarzenie było, że jak było koro¬ nacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk i on to chwycił, żeby nie upadło na ziemię. Chwycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi, śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo! Opisy¬ wane zdarzenie nasi rozmówcy interpretowali jako znak z nieba, rodzaj objawie¬ nia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście). Odwołując się do sakralnego pochodzenia wła­ dzy, o którym pisał zarówno Eliade, Roux jak i inni autorzy, sądzę, że można pokusić się o przeciwstawienie władzy pochodzenia boskiego i władzy państwo¬ wej. Władza z boskiego nadania, którą Bóg ustanawia i wzmacnia swą siłą, po­ zwala wybrańcowi przemieniać duchowo całe narody. Dlatego ten rodzaj władzy stanowi niedościgły wzór dla władzy ludzkiej - grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Jan Paweł I I w oczach górali ma wszelkie cechy „bożego pomazańca", wybranego przez Boga pośrednika pomiędzy światem ludzi i sferą sacrum. Tak ujęty pozytywny wzór władzy zakłada również ontologiczną odmienność tej sfery, źródłem władzy jest jednak w tym przypadku moc boża - a więc „jasna strona mocy". Przywołując ponownie model gazdówki, należy stwierdzić, że na wspólnotę gospodarczą prócz gospodarzy - ojca i matki, składają się członkowie rodziny: dzieci, starzy rodzice, najmowani do pomocy robotnicy sezonowi. W makroskali państwa ich ekwiwalentem będzie społeczeństwo. Nasi rozmówcy bardzo rzadko używali słów społeczeństwo lub obywatele. Najczęściej mówili o sobie: prosty naród albo bidne, proste ludzie, przy czym te kategorie przeciwstawiali ludziom władzy, politykom. Istotą przeciwstawienia był brak wykształcenia i pieniędzy �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 109 umożliwiających, ich zdaniem, udział we współrządzeniu. Komu brak wiedzy i bogactwa nie ma co marzyć o wpływie na sprawy państwa. Wolne wybory niczego nie zmieniają, są raczej rytuałem, którego należy dopełnić, bez specjal¬ nej wiary, że to coś zmieni. Mimo przekonania, że nie mają wpływu na cokol¬ wiek, nasi rozmówcy uważają, że w wyborach należy uczestniczyć. Argument, jakim wspierają to przekonanie jest nieco magiczny: bo może to coś zmieni, nigdy nie wiadomo! Aby nie na gorsze! Wyborcze zaklinanie przychylności wła¬ dzy nie zmienia ich przekonania, że władza jest sfera odległą, obcą, na którą nie mają żadnego wpływu. Niestety relacja jest jednokierunkowa, władza poprzez politykę podatkową, składki na ZUS i inne świadczenia fiskalne ma ogromną moc zrujnowania drobnych przedsiębiorców, powiększania bezrobocia i zmusza¬ nia naszych rozmówców do emigracji zarobkowej. Prosty naród albo ci, co robiom ogniskowali swój autoportret wokół dwóch wyznaczników: niskiego wykształcenia i fizycznej pracy, wyraźnie przeciw¬ stawiając fizyczną robotę pańskiej pracy biurowej. Zaskakujące, jak wciąż aktualnie brzmią słowa, w których Józef Chałasiński charakteryzował sytuację międzywojenną: „Z przeciwstawnością wzorów chłopa i pana wiąże się trady¬ cyjna postawa [...] polegająca na tym, że wszystkie wartości nie wiążące się z pracą fizyczną, są pańskie" (1938, s. 74). W przeciwieństwie do pana chłop jest do roboty. Nie on nadaje sens robocie, ale robota jemu. Racją istnienia chłopa jest robota (1983, s. 72). O współczesnej aktualności przeciwstawienia pańskie - chłopskie nich zaświadczą dwie wypowiedzi zanotowane w 2001 r.: Jak starzy ludzie gadajo, to jedynie za Austryje to był dobrobyt. Tak starzy ludzie gadali, że wtenczas było dobrze, ale rządowi było źle, bo chłopom było dobrze, robotnikom było dobrze, a panom było źle, bo oni chcieli rządzić. A dziś jest odwrotnie. Teraz to dopiero są pany! Teraz jest ich pełno po rządach! Pełno wszędzie! A wadzą się jak! Jak chłopu jest źle to im wtenczas dobrze! [...] Mówił mi brat, że dawniej tak było, że chłopy tego pana piłą przerzynali. I teraz proszę panią też tak będzie, że i piłą będą przerzynać! - mówił, mając na myśli polityków, sześćdziesięcioletni szewc, były pracownik „Podhala". Praca, tak wyraźnie różnicująca warstwy społeczne, okazała się także bardzo istotną kategorią w relacji państwo - obywatel. Model gazdowski dobrze to tłumaczy: w gospodarstwie również praca jest relacją organizująca cały układ. Nasi rozmówcy zgodnie wygłaszali peany na temat wartości pracy i jej konstruk¬ tywnego znaczenia dla człowieka.: na to się człowiek urodził, żeby pracował! Jak człowiek pracuje to i inteligencje mo! Praca kształci człowieka. Kształci! No on mo ten obowiązek i żyje normalnym życiem [... ] Praca uszlachetnia człowieka, jak on będzie miał zajęcie, będzie miał i satysfakcję. Pytani przez nas czy praca w gumiarni kombinatu przemysłu skórzanego „Podhale" była rzeczywiście takim szczęściem odpowiadali, że każda robota jest błogosławieństwem: bo jak ludzie gadają: chleb i praca ludzi wzbogaca, a jak nie ma pracy to ni ma chleba, ni ma nicego! To jest na pierwsym początku! Robota nikogo nie podli! Robota to jest dla cłowieka zdrowie i wszystko! Jak jest robota to są pieniądze i ciesy wszysko. W rozmowach na temat demokracji mówili z sarkazmem: teraz to jest �110 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN taka wolność, że i od roboty człowiek został uwolniony. Bezrobocie jest głównym powodem narzekań i najcięższym argumentem w negatywnej ocenie przemian politycznych i gospodarczych, jakie dokonały się po 1989 r. Praca jest podsta¬ wową kategorią lokalnego dyskursu, wokół niej wszystko się skupia, jest kluczo¬ wa nie tylko dla zrozumienia relacji państwo - obywatele, ale w ogóle obrazu świata naszych rozmówców. Podobne były konstatacje Anny Zadrożyńskej od¬ noszące się do dawnej kultury ludowej: „miała więc praca w modelu kultury tradycyjnej szczególne znaczenie. Stwarzała konieczność współdziałania wielu ludzi, dawała możliwość satysfakcji psychicznej, mogła przynosić prestiż spo¬ łeczny, była tworzeniem nowych treści i dóbr. Stanowiła «węzeł» o charakterze społeczno-ekonomiczno-psychiczno-kulturowym" (1983, s. 49). Scharakteryzowawszy obie strony układu gospodarskiego można powiedzieć, że łączy je rodzaj niepisanej, zwyczajowej ugody. Gospodarz zarządza możliwie jak najlepiej, a pozostali członkowie rodziny i pracownicy najemni pracują jak najlepiej na wspólny dostatek. Tak wygląda wersja idealna. Niestety, można uro¬ dzić się lub nająć do pracy w rodzinie lenia, utracjusza czy pijaka. Wówczas, pomimo wszelkich starań i ciężkiej pracy, nie uda się wypracować dobrobytu. Jest w tym pewien fatalizm, siła wyższa, która przeczy kategorii ugody, ale też nie jest to umowa spisywana świadomie i racjonalnie pomiędzy stronami. Zwy¬ czajowa ugoda, jak wszelkie prawo niepisane, jest rodzajem relacji koniecznej, zewnętrznej, przymusowej. Przenosząc rozważania na skalę państwa, sprawa jest objaśniana analogicznie. Ludzi i władzę łączy rodzaj niepisanej ugody, podobnie nieuchronnej. Nie jest to umowa społeczna w rozumieniu Locka czy Rousseau, raczej ugoda pomiędzy suwerenem a ludem, jaką opisywał Hobbes - ugoda, za¬ wierana także pomiędzy ludem podbitym, a jego władcą. Na mocy tej relacji władza powinna zapewniać ludziom bezpieczeństwo w zamian za daniny. Nasi rozmówcy rozszerzali jednak powinności władzy o nowy obowiązek - zapew¬ nienia pracy. Uważali, że współcześnie jest to powinność równie istotna i ko¬ nieczna jak bezpieczeństwo: ich obowiązkiem jest ludziom pracę zapewnić! To jest tak na całym świecie i to jest wpisane w konstytucji. Ale kto ją da? Widzi Pani co się teraz robi! [...] Państwo się nie wywiązuje! A na papierze i według konstytucji należy ci się! Proszę bardzo! No, ale niech Pani idzie! Ciekawe czy Pani dadzą pracę?! Oceniając działanie państwa i poczynania ludzi władzy jeden z naszych rozmówców odwołał się do analogii gospodarskiej, u nas wła¬ dza to jak ojciec, co patrzy ino, żeby się napić, a na dzieciaki, żeby miały co do gęby włożyć, to już nie patrzy! Politycy są oskarżani przede wszystkim o działa¬ nie dla własnej korzyści: każdo kuro ku sobie grzebie, każde grabie ku sobie grabiom [... ] oni chcą sami pojeść na nas nie patrzą, na wieś, na tych robotni¬ ków, chłopów w ogóle nie patrzą. Relacja pomiędzy władzą a społeczeństwem wymusza wzajemność. Ekwiwa¬ lentem pracy na gazdówce są podatki i inne świadczenia, które obywatele winni są państwu: jak to się mówi co cysarza to cysarzowi, a co boskie - Bogu. No podatki się płaci, bo się płaci. To na wspomożenie państwa idzie, na polityków. „Kleptokracja" państwa, prawo władzy do pobierania świadczeń, jest oczywistą �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 111 dla wszystkich konsekwencją ugody. Tym, co razi naszych rozmówców jest roz­ buchany fiskalizm, który nazywają wyzyskiem. Na przypomnienie hasła o zielo­ nym świetle dla rozwoju przedsiębiorczości prychają tylko i przytaczają argu­ menty o nieustannym podnoszeniu opłat takich jak ZUS czy VAT, które czynią działalność małej firmy coraz mniej opłacalną. Państwowe ciężary fiskalne okreś­ lają po swojemu - są to zusy francowate albo zusy-śmusy. Jako przedsiębiorcy są dobrze zorientowani w cyfrach i narzekają na fiskalizm przytaczając konkretne sumy: w tej chwili prywatny jak robi [chodzi o firmę jednoosobową] to 600 i coś złotych tego ZUS-u musi zapłacić, a oni planują podnieść ZUS do 120% średniej krajowej! Średnia krajowa jest w granicach 1080 zł, to ZUS będzie 1300 zł mie­ sięcznie. No, niech Pani tyle zarobi tu na targu! Ipodatki opłaci, i rodzinę utrzy­ ma! Nie ma mowy! Irytację budzi sama wysokość średniej krajowej. Kto tyle zarabia? - pytają nasi rozmówcy, podczas gdy normalni ludzie robią za 1000 zł i to uważa, że dużo zarobił. Często górale porównują polski fiskalizm z ame¬ rykańskim, dobrze im znanym z wielopokoleniowych już kontaktów. W USA, jak twierdzą, prowadzenie działalności gospodarczej nie wymaga wielu formal¬ ności, a przede wszystkim nie jest tak obciążone opłatami na rzecz państwa: u nas w Polsce inaczej niż w Ameryce, wszystko ovatowane i to jak! Kto widział takie rzeczy! Wszyscy z Polski uciekają! A my u siebie mamy roboty dość! Tylko żeby państwo ludziom nie przeszkadzało! Tych ciężarów tyle nie nakładać! Gdy pracuje się u gospodarza, który wyzyskuje robotników, jedynym ratun¬ kiem jest wymówienie umowy. W skali państwa emigracja jest najskuteczniejszym i najpowszechniej stosowanym sposobem na to, żeby w dzisiejszych czasach pra¬ cą fizyczną zarobić na życie. Siedemdziesięcioletnia gaździna informowała nas z dumą: ja mam dwie klasy - pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić! Scharakteryzowany tu model wyobrażeń na temat państwa jest pochwałą sil¬ nej władzy skoncentrowanej w jednym ośrodku, skupiającej się na zarządzaniu gospodarką. Ten model właściwie zupełnie pomija to, co jest istotą polityki: wyłanianie przedstawicieli, którzy będą reprezentować grupę, negocjowanie celów, uczestnictwo różnych opcji w podejmowaniu decyzji . Również elemen¬ ty, które wykraczają poza ramy modelu - ontologiczna obcość władzy, jej fascinosum i tremendum, „ciemna i jasna strona mocy" - stanowią bardzo tradycyjny sposób opisu. Jest to zaskakująca konstatacja, mieszkańcy Podhala nie stanowią bowiem izolowanej grupy, żyjącej życiem tradycyjnej wsi, znanej z modelowych ujęć kultury ludowej. Podhale jest regionem, w którym migracje zarobkowe są wyjątkowo dawne, a współczesne migracje szczególnie masowe. Dlaczego za¬ tem w podhalańskich rozmowach o państwie nie pojawiają się idee fundamental¬ ne dla współczesnych liberalnych demokracji ? Czy rzeczywiście wyobrażenia 4 5 4 Podstawowa dla antropologii politycznej definicja polityki brzmi następująco: „The pro­ cesses involved in determining and implementing public goals and [...] the differential achievement and use of power by the members of the group concerned with these goals" (Political... 1979, s. 6). �112 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN ujawniające się w lokalnych rozmowach o polityce wywodzą się z chłopskiej kultury tradycyjnej? Aby na to pytanie odpowiedzieć warto przywołać opinie etnologów i socjolo­ gów o wyobrażeniach ludu na temat państwa, charakterystycznych dla przełom wieków X I X i X X . Jan Stanisław Bystroń tak opisywał postawę chłopów wobec spraw państwa, wyniesioną z okresu pańszczyźnianego: „uzależniono włościan od woli i kaprysu pańskiego i wytworzono tę tak charakterystyczną bierność pańszczyźnianego chłopa, który z rezygnacją pracował na pańskiej roli i z rezyg¬ nacją pił w pańskiej knajpie" (1947, s. 199). W swoim opracowaniu zamieszczo¬ nym w zbiorze Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (1976) Edward Pietraszek twierdził, że w drugiej połowie X I X w. państwo jawiło się chłopom przede wszystkim jako poborca podatków i rekruta. Franciszek Bujak pisał, że około 1880 r. chłopi byli przekonani, że Galicja pozostaje pod władzą miło¬ ściwego cesarza, który dba o dobro swoich poddanych i chciałby ulżyć ich biedzie. Uniemożliwiają to wrogo nastawieni do ludu panowie, którzy, siedząc na urzędach, wymyślają coraz to cięższe dla chłopa prawa i powinności, a naj¬ chętniej powróciliby do pańszczyzny. Podtrzymywaniu międzystanowej wro¬ gości, aktywnie umacnianej przez austriackich urzędników, służyli także powra¬ cający do wsi żołnierze, którzy, będąc dla wsi znaczącym autorytetem w zakresie politycznym, „stawali się nauczycielami lojalizmu i serwilizmu zaborczego" (Bystroń 1947, s. 331). Zawiązanie sejmu krajowego dla Galicji wymuszało ko­ nieczność działań oświatowych, zmieniania postaw i wyobrażeń. Działalność tego rodzaju, zapoczątkowana przez galicyjskich ludowców, przynosiła efekty niewspółmierne do włożonej w nią pracy, a wieś długo nie umiała skorzystać z „wywalczonego przez mieszczaństwo prawa wyborczego" (Bystroń 1947, s. 431). O sejmach wiedziano, że gdzieś tam daleko w mieście radzą nad spra­ wami, w których prosty człowiek się nie orientuje. Kłócą się przy tym, a gdy coś uzgodnią, to są to nowe podatki i ograniczenia. Dlatego też chłopi nie intereso¬ wali się wyborami, pozostawali obojętni, a jeśli w nich uczestniczyli głosowali „jak przykazał dziedzic, proboszcz, czy też ktoś z urzędników powiatowych" (Bystroń 1947, s. 432). Uważano, że „państwo to [...] sprawa «pańska», a nie chłopska" (Wilkin 1987, s. 214), chłop bowiem do polityki jest niezdatny z racji braku wykształcenia, a także dlatego, że chłopski poseł i tak nie przebije się z problemami wsi w sejmie zdominowanym przez panów, którzy mają wspólne interesy, przeciwstawne wobec chłopskich. Wyobrażenia na temat państwa zmieniły się nieco w dwudziestoleciu mię¬ dzywojennym. Powszechne prawo wyborcze i możliwość realnego udziału w życiu politycznym Polski aktywizowały ugrupowania chłopskie, prowadzące intensywną działalność edukacyjną. Jednakże oddźwięk tej pracy terenowej musiał być niesatysfakcjonujący skoro Józef Chałasiński twierdził, że „napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, 5 Pojęcie demokracja było w naszych rozmowach objaśniane w sposób zaskakujący. Zainte¬ resowanych odsyłam do mojego tekstu ( Malewska-Szałygin 2005, s. 7-18). �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 113 nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parla­ mentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne" (1938, s. 100). Florian Znaniecki szeroko i wnikliwie opisywał ludowe wyobrażenia o państwie na po­ czątku X X w.: „nieograniczona władza przypisywana państwu oraz tajemnica, jaką w wyobraźni chłopa otoczeni są przywódcy, sprawia, że często chłop wiąże z nimi najbardziej niedorzeczne nadzieje lub daje dostęp najbardziej czasem absurdalnym obawom. Nawet, jeśli bowiem przywódcy kierują się motywami zrozumiałymi dla chłopa, działają prócz tego w nieograniczonym kręgu niezna¬ nych mu motywów i planów, dokładnie tak jak Pan Bóg. Przeto w państwie, jakim go widzi chłop, istnieje sprzeczne wewnętrznie połączenie nieosobowej metodyczności, zawartej w zwyczajowych czynnościach, z prawie kapryśną zmiennością. Reprezentując nadprzyrodzony porządek, państwo jest również źródłem nieograniczonych możliwości" (Thomas, Znaniecki 1976, s. 133). Ta znakomita charakterystyka ukazuje wszechpotężnego molocha, który jest równie obcy i niepojęty jak byty, które w myśleniu tradycyjnym określano mianem sa¬ kralnych. Jawią się one jako przerastające znany porządek, a więc jako element chaosu. Fascynują i przerażają zarazem. We współczesnych wypowiedziach słychać echa dawnych przekonań. Rozwa­ żając tezę o kontynuacji tradycyjnych wyobrażeń należy przyjrzeć się czasom PRL. Czy ówczesne relacje państwo - obywatel zmieniły, czy utrwaliły wcześniejsze przekonania? Aby odpowiedzieć na to pytanie muszę sięgnąć do opracowań socjologicznych, które podkreślają, że u podstaw ówczesnego sytemu politycz¬ nego leżało zakłamanie, generujące szereg instytucji pozornych: państwo „ludo¬ we", demokrację socjalistyczną, wybory zwane kontraktowymi, wreszcie pozorną niezależność polityczną państwa i pozorną politykę. Według Mirosławy Marody, w czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [... ] obejmuje wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie" (1991 s. 133). Słowa i działa¬ nia w dziedzinie gospodarki, kultury, życia społecznego mogły „godzić w sojusze" i mieć konsekwencje polityczne. W tym samym czasie wszelkie decyzje doty¬ czące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyj¬ nych, po czym obwieszczano je społeczeństwu. Jak pisał Vaclav Havel: „wszelkie życie polityczne, w tradycyjnym znaczeniu, zostało uśmiercone" (1988, s. 64). Jeśli przez udział w polityce rozumieć udział w podejmowaniu decyzji - społe¬ czeństwo było od niej odsunięte. Kreowanie fikcji istnienia demokratycznych instytucji władzy wzmacniało, zdaniem Hanny Swidy-Ziemby, polaryzację na „my"-społeczeństwo i „oni" - władza. Państwo jawiło się wówczas jako pozo¬ stające poza zasięgiem obywatela. „Polityka jako świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; poli¬ tyka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane �114 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności (Marody 1991, s. 138). Taką sytuacją kontaktu z władzą były wybory traktowane, według wyników ba¬ dań Marody i Nowaka, jako rytuał: „dla ludzi w nim uczestniczących stanowił bezpieczną, choć często nużącą formę kontaktów zwykłych śmiertelników z sa¬ crum, od którego na co dzień należało trzymać się z daleka" (Marody 1991 s.140). Ówczesne postawy społeczne wynikały z przekonania o potędze państwa i władzy. O sile wrogiej społeczeństwu i trudnej do przezwyciężenia, wobec której obywatel jest bezradny, będąc nieznaczącym trybikiem w wielkiej pań¬ stwowej maszynie. Jeżeli nie będzie się przeciwstawiał - Lewiatan pozwoli mu żyć, jeśli zechce się buntować i domagać wpływu na sprawy państwa - zostanie zniszczony. Hanna Swida-Ziemba w pracy Człowiek wewnętrznie zniewolony pisze o jeszcze innym, istotnym dla moich rozważań, aspekcie ówczesnej władzy: „Aparat był więc przedstawiany jako prawomocny reprezentant społeczeństwa oraz spadkobierca idei rewolucyjnych, a zarazem jako «pan feudalny» - właści¬ ciel poddanych, którzy winni mu są wdzięczność i posłuszeństwo" (1998, s. 295). Inne, znaczące dla tego wywodu cechy rzeczywistości PRL to polityzacja go¬ spodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki, które „uniemożliwiło artykulację interesów politycznych w klasycznym tego słowa znaczeniu" (Marody 1991 s. 146). W efekcie żądania i postulaty społeczne miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, „które zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa" (Marody 1991, s. 149). Przytoczone tu fragmenty prac, charakteryzujące stosunek społeczeństwa do państwa, władzy i polityki w PRL, wydają mi się przekonującym argumentem na rzecz tezy o kontynuacji tradycyjnego modelu wyobrażeń. Powojenna relacja państwo-obywatele utrwalała opisywane przez Znanieckiego wyobrażenia o wła¬ dzy jako sile wyższej, na którą zwykły człowiek nie ma wpływu, a która kształ¬ tuje jego życie, odsuwając go od współuczestnictwa w decyzjach. Czy jednak współcześnie tak tradycyjne nastawienie można tłumaczyć jedynie kontynuacją? Sądzę, że nie do końca. Mam wrażenie, że w obliczu ogromnych przemian model postrzegania państwa i władzy zakorzeniony w kulturze tradycyjnej został zagrożony nieadekwatnością. Zmiany, o których mowa, mają zasięg globalny. Appadurai sprowadza je do upo¬ wszechnienia migracji i nowych technologii komunikacyjnych, uważając, że współczesna rzeczywistość społeczno-kulturowa jest w znacznej mierze pochodną tych dwóch czynników. Z punktu widzenia badań na Podhalu, jeszcze ważniejsze wydają się zmiany, które stały się udziałem państw post-socjalistycznych: prawno¬ -ustrojowe przekształcenia wynikające z wdrażania zasad i praktyk liberalnej demokracji w skali państwa oraz samorządności w skali lokalnej. Życie politycz¬ ne i publiczne po 1989 r. zostało zasadniczo zmodyfikowane - dyskurs medialny został zróżnicowany, powstały partie polityczne konkurujące ze sobą, zwiększyła się możliwość wyboru pomiędzy różnymi opcjami. Wszystkie te nowości przy¬ szły do Polski z zewnątrz i dlatego przez naszych rozmówców są postrzegane jako zagrożenie dla utrwalonych wyobrażeń i dla jednorodności dyskursu wła¬ dzy. W odpowiedzi tradycyjne przekonania uległy wyostrzeniu. Emocjonalność, �DYSKURS LOKALNY O SPRAWACH PAŃSTWA - PRZYKŁAD PODHALA 115 z jaką są wyrażane sugeruje, że nastapiło wzmocnienie, będące próbą ratowania znajomego ładu zaatakowanego przez nowe procesy polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe, na tyle niejasne, że jawiące się jako chaos - trudny do zrozumienia i słabo przewidywalny. Reakcją na chaotyczną rzeczywistość i niepewność jutra jest wzmocnienie znanego porządku, potrzeba „normalności". LITERATURA A p p a d u r a i A r j u n 2005, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, Kraków. B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w 2000, Portrety „obcego", Kraków. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1947, Kultura ludowa, Warszawa. C h a ł a s i ń s k i J ó z e f 1938, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1, Warszawa. H a v e l V a c ł a v 1988, Siła bezsilnych, [w:] Thriller i inne eseje, Warszawa, s. 182n. K ę d z i o r e k P i o t r 1996, Chłopskie zrzędzenie, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1-2, s. 114-123. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2004, Tradycja stosowania pojęcia dyskurs i jego przydat­ ność w antropologii współczesności, Etnografia Polska, t. X L V I I I , z. 1-2, s. 81-97. - 2005, Pojęcia badawcze i wyniki badań. Góralskie rozumienie pojęcia 'demokracja', [w:] Rozmowy z góralami o polityce, Anna Malewska-Szałygin (red.), Warszawa, Trio, s. 7-18. M a r o d y M i r o s ł a w a 1991, Polityka, [w:] Co nam zostało z tych lat? Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, Mirosława Marody (red.), Londyn, s. 132-153. P i e t r a s z e k E d w a r d 1976, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, [w:] Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa, Wrocław, s. 521-533. Political... 1979, Political Anthropology, Marc Swartz, Victor Turner, Arthur Tuden (eds.), Nev. York: Publishing Company, ss. 309. R o u x J e a n P a u l 1998, Król. Mity i symbole, tłum. Katarzyna Marczewska Warszawa. Rytualny chaos... 1997, Rytualny chaos. Studium dyskursu politycznego, Marek Czyżewski, Sergiusz Kowalski, Andrzej Piotrowski (red.), Kraków. S w i d a - Z i e m b a H a n n a 1998, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa. T h o m a s W i l l i a m I . , Z n a n i e c k i F l o r i a n 1976, Chłop polski w Ameryce i Europie. Dezorganizacja i reorganizacja w Polsce, t. 4, tłum Irena Wyrzykowska, Warszawa. W i l k i n J e r z y 1987, Reakcje chłopów na politykę rolną państwa w ujęciu historycznym, [w:] Rzeczywistość polska i sposoby radzenia sobie z nią, Mirosława Marody, Antoni Sułek (red.), Warszawa, s. 205-225. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kultu¬ rach tradycyjnej i współczesnej, Warszawa. ANNA MALEWSKA-SZALYGIN LOCAL DISCOURSE ON PUBLIC MATTERS. THE CASE OF PODHALE Summary The article deals with local connotations of the term "state", such as were revealed in conver­ sations with peasants in villages near the town of Nowy Targ (southern Poland, at the foot of the Tatra mountains) as well as at the market place in the same town. The local highlanders' images �116 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN of the state, authority, power and politics resemble, to some extent, those described by ethnologists and sociologists as belonging to traditional folk culture. Taking such concurrence into considera­ tion we can raise a question: how their present views are the continuation of the older ones? A short review of the results of sociological studies on the relationships between the socialist state (i.e. before 1989) and its citizens allows the author to perceive this as continuation, at least to some extent. Nevertheless it is not a completely exhaustive answer. People's attachment to traditional image of nation-state and its responsibilities, expressed in an emotional way, seems to get reinforced in the face o f far-reaching technological, social and cultural changes. Due to the global character of the latter, the villagers, as Arjun Appadurai put it, pose a threat to the idea of the nation-state. A l l post-socialist countries have been affected by deep political and economic transformations. I n common people's perception the changes often seem incomprehensible and unpredictable. That is why they breed anxiety which reinforces attachment to the old, well-known order familiarized through generations. As well as the old images of state and authority. Translated by Anna Adres Autorki: Dr Anna Malewska-Szałygin Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W ul. Żurawia 4, 00-503 Warszawa anmalsz@wp.pl Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed3ccf382a8b13fb7d13743ed8c0958b.pdf 48313336576061ffc0f7019909870c28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5494 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource kolonializm antropologia stosowana - podręczniki postkolonializm rozwój ekonomiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5110 Title A name given to the resource Dyskurs rozwojowy - między perspektywą kolonialną a neokolonialną / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.237-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 Ryszard Vorbrich Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną1 „Rozwój” zyskał status słowa kluczowego wielu sfer życia społecznego i gospodarczego. Ujmowany jako proces przeobrażeń, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych oceniany jest pozytywnie, zwłaszcza jeśli utożsamiany jest z „postępem”, co sprzyja ideologizacji tego terminu. Jako główne czynniki procesu rozwoju wskazuje się zazwyczaj zasoby wiedzy i bogactwa. Niniejsze studium ma na celu ukazanie źródeł głównych tez dyskursu rozwojowego oraz skonfrontowania go z innymi perspektywami poznawczymi i praktycznymi. Wraz z wykształceniem się w Europie autonomicznej sfery kultury zwanej „nauką”, pojawiały się ujęcia typologizujące społeczeństwa i ich kultury. Dokonywano tego na kilka sposobów, bądź w statycznym układzie jakościowo różnych kategorii, bądź ustawiając je w pewnej sekwencji rozwojowej, albo w binarnym układzie opozycyjnych kategorii: rozwinięty – nierozwinięty cywilizowany – niecywilizowany oświecony – nieoświecony Schematyczne ujęcia, utrwalone w stereotypach, nieco przekształcone i zamaskowane frazeologią poprawności politycznej, przetrwały do czasów współczesnych. Poniższe opracowanie ukazuje trwałość tych siatek pojęciowych. Oświeceniowe źródła Carl von Linné (łac. Carolus Linnaeus) – twórca pierwszej naukowej próby systematyki gatunków (Systema naturae, 1758 r.), a zarazem twórca 1  Niniejsze opracowanie prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego MNiSW/NCN (NN 109 055539) Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych. (Studium porównawcze). �240 Ryszard Vorbrich terminu homo sapiens, podzielił ten gatunek na sześć podgatunków, przydając im następujące charakterystyki: a) Człowiek Dziki. Czworonogi, niemy, włochaty. b) Amerykański. O miedzianym odcieniu skóry, choleryk, wyprostowany [...] Jego postępowaniem kierują obyczaje. c) Europejski. O jasnej karnacji, sangwinik [...] szlachetny, przenikliwy, twórczy. [...] Rządzą nim prawa. d) Azjatycki. Ciemny jak sadza, melancholik [...] Rządzą nim opinie. e) Afrykański. Czarny, flegmatyk, rozluźniony [...] przebiegły, gnuśny, niedbały [...] Rządzą nim kaprysy. f) Kategoria potworów. Karły, olbrzymi (np. olbrzymi Patagonii i Hottentoci), zniekształcone istoty będące dziełem człowieka (np. eunuchowie) (Linnaeus 1758, s. 20–23). Trzy dekady później Johann Gottfried Herder – filozof, którego poglądy (Myśli o filozofii dziejów, 1784–1791) wpłynęły znacząco na rozwój idei historii kultury, ujął ten problem następująco. „Różnica między ludami oświeconymi a nieoświeconymi, kulturalnymi i niekulturalnymi nie jest [...] różnicą gatunku, lecz różnicą stopnia” (Herder 1962, s. 405). W myśli Herdera odnajdujemy pierwowzór biologicznej, osobniczej koncepcji rozwoju. Odwołując się do analogii języka, stwierdził on, iż kultura odzwierciedla „obraz rozwoju ducha ludzkiego [...], który istnieje jeszcze [...] w poszczególnych narzeczach, w dziecięcym, męskim i starczym wieku rodu ludzkiego” (Herder 1962, s. 105–406). Jan Jakub Rousseau (Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité 1755; Du contrat social 1762) oraz Thomas Hobbes (Leviathan, 1651), choć wypowiadający się z odmiennych pozycji aksjologicznych (Vorbrich 1987), wyidealizowanej kategorii dzikiego (człowieka natury) przeciwstawiali równie umowną postać człowieka cywilizowanego (Hobbes 1954; Rousseau 1956). Kolonialny paternalizm Wszystkie te trzy wizje zróżnicowania natury ludzkiej oraz ich umiejscowienia na drodze rozwoju odnajdujemy w dyskursie naukowym epoki kolonialnej2. Jako zjawisko historyczne kolonializm obejmował szeroki wachlarz praktyk, takich jak: handel, negocjacje, grabież (głównie ziemi), wojna, ludobójstwo, 2  Tak bardzo upowszechnione obecnie pojęcie „dyskursu” (łac. cursus – „bieganie do i z”) oznacza w rozumieniu potocznym narrację, opowieść, relację, dobrą znajomość tematu. Tutaj używać go będę w znaczeniu ogółu tez i pytań badawczych jakiejś dziedziny wiedzy. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 241 niewolnictwo oraz marginalizację (Loomba 2011). W istocie swej polegał on na opanowywaniu i kontroli politycznej oraz gospodarczej, a także, co się często pomija, mentalnej jednych krajów przez inne w celu ich eksploatacji3. Jego konsekwencją było ustanowienie i utrwalenie niesymetrycznych powiązań gospodarczych i społeczno-kulturowych między metropoliami (państwami i społeczeństwami europejskimi) a ich koloniami (leżącymi na terenach pozaeuropejskich), prowadzących do ukształtowania się globalnego układu uzależnienia centrum – peryferie (Anghie 2004, s. 32–39; Chase-Dunn, Hall 1991). Uzależnienie to objęło sferę polityczną, ekonomiczną oraz symboliczną, w tym także narzucanie tego, co jest definiowane jako postępowe, nowoczesne, rozwinięte, a tym, co jest postrzegane jako zacofane, tradycyjne, nierozwinięte. Z czasem rozwinął się w Europie zespół tez i pytań badawczych, a także praktyk oraz metod analizy, opisu i przedstawiania rzeczywistości krajów pozaeuropejskich, opartych na językowo ujednoliconym podejściu do relacji kolonialnych. Objął on tak różne sfery, jak strategię wojskową, porządek polityczny, studia naukowe i literaturę piękną oraz potoczną frazeologię. Ten rodzaj aktywności intelektualnej określa się mianem „dyskursu kolonialnego” (Hulme 1986, s. 2). Dyskurs ten tworzył, co wykazał Edward Said (2005), bardziej lub mniej jawne, często potoczne, choć ugruntowane także w instytucjonalnych formach kultury, przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji europejskiej, prawa do panowania nad obszarami i ludami pozaeuropejskimi, a także budował poczucie misji wobec nich, połączone z reguły z odmawianiem im zdolności i prawa do samoistnego bytu. Specyficzną formą rozwinięcia dyskursu kolonialnego stały się tak zwane „nauki kolonialne” (Colonial Science), których pojawienie się w krajach europejskich u schyłku XIX wieku zbiegło się w czasie z apogeum europejskiej ekspansji w Afryce. Tworzyły one początkowo mgławicową formację dyscyplin zdominowanych przez prawo, wspomaganych przez nauki przyrodnicze, szeroko pojęte nauki o człowieku, takie jak medycyna (tropikalna) oraz antropologia fizyczna, uzupełnionych wkrótce przez antropologię społeczną i kulturową. Swoją rolę odegrały także nauki edukacyjne. Pierwsze dostarczały doktryny 3 Z perspektywy globalnej kolonializm nowożytny oznaczał rozciągnięcie dominacji politycznej Europejczyków (cywilizacji euro-amerykańskiej) na pozostałe kontynenty, traktowane jako obszary peryferyjne ówczesnego świata. Przez pięć stuleci (od XV do XX wieku) przechodził różne fazy i przybierał różne formy. Obejmował praktycznie wszystkie kontynenty, niemal wszystkie kraje i ludy pozaeuropejskie. Do nielicznych wyjątków należały Japonia, Turcja (która sama tworzyła własne imperium kolonialne) i po części Chiny. �242 Ryszard Vorbrich prawne kolonializmu, legitymizujące i regulujące formy dominacji politycznej nad terytoriami zależnymi. Drugie tworzyły bazę wiedzy teoretycznej i praktycznej, użytecznej w ich eksploatacji. Trzecie w końcu formowały treści przekazu kulturowego i określały praktyki edukacyjne, służące zdominowaniu umysłów podporządkowanych ludów. W dyskursie kolonialnym, także tym naukowym, dominowała teza o posłannictwie Europejczyków, o „brzemieniu białego człowieka”4, którego przeznaczeniem jest cywilizowanie innych narodów. Obecne w nim było przekonanie o organicznej niedoskonałości społeczeństw niezachodnich. W naukach społecznych pojawiły się schematyczne klasyfikacje ewolucjonistyczne interpretowane finalistycznie, wskazujące jako cel wszelkiego rozwoju kulturę zachodnią (Ghandi 2008). Warstwy (segmenty) rządzące w koloniach – Europejczyków – przedstawiano jako: świeżo osiedlone, bardziej rozwinięte (avancé), cywilizowane (civilisée), bardziej wynalazcze (inventive), nie tyle oparte na związkach rodzinnych, co narodowych. Grupy zdominowane (podporządkowane) jawiły się natomiast jako: wcześniej osiedlone na danym terytorium, mniej rozwinięte, oparte na związkach krwi – strukturach plemiennych (Girault 1943, s. 14–19). Obie grupy – jak uważano – podlegają „wspólnej władzy”, w imię „wspólnego postępu” (Girault 1943, s. 18). Filozofia kolonializmu, wyrażająca się w ideologicznie motywowanym imperatywie cywilizowania przybierała postać paternalizmu. Choć nauki kolonialne wyróżniały paternalizm władczy, w którym przeważać miały relacje dominacji i paternalizm opiekuńczy, w którym przeważały relacje podległości związane z asymilacją, w obu przypadkach kolonizowanym przyznawano podrzędny status (Girault 1943, s. 10–12). Najjaskrawiej postawa paternalistyczna ujawniała się w przypadku Afryki. Dyskurs kolonialny nadawał bowiem Afrykanom status dzieci, którym potrzebna jest pewna kuratela zewnętrzna. Taka wizja Afrykanina – jako niżej rozwiniętego, miała długą tradycję w myśli europejskiej, którą można wywieść z idei racjonalistycznych5. Nie chodzi tu nawet o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości własnej kultury. Nieobcy ludom pozaeuropejskim etnocentryzm 4  Ta sławna już fraza pochodzi od tytułu utworu piewcy brytyjskiego kolonializmu – poematu Rudyarda Kiplinga, opublikowanego pierwotnie w popularnym czasopiśmie „McClure” (Kipling 1899). 5 David Hume, XVIII-wieczny filozof szkocki, w znanym eseju (Of the Populousness of Ancien Nations, 1752), uważał, iż „Negrzy (Negroes) są w naturalny sposób niżej (rozwinięci) niż biali” (Eze 1997, 29). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 243 w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej filozofii postępu, a następnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii heglowskiej. W swoich sławnych wykładach (prowadzonych w latach dwudziestych XIX wieku, a opublikowanych w sześć lat po jego śmierci) Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte (1837) Georg Wilhelm Friedrich Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie, zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako kraj dzieciństwa cywilizacji (historii) (Hegel 1958)6. Postawę paternalistyczną ujawniał już sam język kolonizatorów. W Afryce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, shambaboys, officeboys, tonboys, mineboys. Nie inaczej czyniono w Afryce francuskiej, gdzie zwracano się per „ty” do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996, s. 4). Obraz Afrykanów jako wiecznych dzieci nieobcy był także Europejczykom wybitnie zasłużonym w pomocy dla Afrykanów. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańców Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, iż Afrykanin (w oryginale Negro) „jest dzieckiem, a jak z dzieckiem, nic zrobić nie można bez autorytetu” (1935, s. 203). Jeśli kolonizowani byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Kluczem rozwoju stawała się w tym kontekście edukacja, rozumiana jako przekazywanie europejskiej kultury, urządzeń społecznych i technologii. „Raport o edukacji brytyjskiej w Indiach” (British Education Despatch) z roku 1854 upatrywał drogę rozwoju ekonomicznego subkontynentu w „postępie wiedzy europejskiej”. Angielska edukacja miałaby „nauczyć rdzenną ludność Indii niezwykłych rezultatów, jakie przynosi wykorzystanie siły roboczej i kapitału”, a także „pobudzić ją do naśladowania nas w rozwijaniu niezliczonych zasobów kraju” (Adas 1989, s. 284). Jeszcze dalej poszli francuscy kolonizatorzy, którzy wręcz, poprzez działania asymilacyjne, dążyli do stworzenia z Afrykanina lub Azjaty „czarnego” lub „żółtego” Francuza, czego efektem była specyficzna figura społecznoprawna określana mianem évolué (ktoś „rozwinięty”, wykształcony, znający język francuski i europejską ogładę) – posiadająca wyższy status prawny niż zwykły tribes man „człowiek plemienny” (Vorbrich 2012). 6 Jak to zwykle u Hegla, jego myśl jest bardziej złożona. Według niego Afryka „jest krajem dzieciństwa, [...] owiniętym w kolory czarnej nocy [...] przez to, że widzimy tam człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia mu stanie się integralną częścią cywilizacji” (1958, s. 247). Aby uzasadnić ten wywód, Hegel wyłączył Egipt z przestrzeni afrykańskiej kultury. �Ryszard Vorbrich 244 Perspektywa postkolonialna Konsekwencje europejskiego panowania na trwale zaciążyły na układach społecznych wielu krajów świata. Dekolonizacja, wbrew pozorom wyrażanym przez daty roczne, nie była procesem ani krótkim, ani łatwym7. Jednym z wyzwań mieszkańców byłych kolonii było zbudowanie nowych tożsamości i odpowiedź na pytanie, jakie miejsce zajmują w globalnej wizji świata jako byty postkolonialne. W tym miejscu pojawiło się pytanie, czym właściwie jest status postkolonialny. Najprostszym ujęciem wydawałoby się odwołanie do kryteriów czasowych. „Post” znaczy w tym kontekście bowiem tyle co „po”. Jak zauważyła hinduska autorka – Ania Loomba (2011), wydawać by się mogło, że skoro epoka kolonialna przeminęła, a potomkowie kiedyś skolonizowanych ludów żyją dziś na całym świecie, to cały świat jest postkolonialny. Do pewnego stopnia takie ujęcie może być przyjęte. W zasadzie w całym świecie główne tezy dyskursu kolonialnego zostały poddane krytyce i podważone. Przedrostek „post” oznacza jednak „następstwo” w co najmniej trzech znaczeniach. Nie tylko czasowym, jako przychodzący po kolonializmie, lecz także strukturalno-politycznym oraz ideologiczno-programowym, jako zajmujących jego miejsce. Co jednak zajęło miejsce ideologii i struktur kolonialnych? W wymiarze strukturalnym pojawiły się na dwa nowe rodzaje podmiotów. Pierwsze to organizacje międzypaństwowe i pozarządowe o zasięgu międzynarodowym (globalnym) instytucjonalizujące relacje polityczne, gospodarcze oraz kulturalne pomiędzy krajami „bogatej” Północy (w dużej mierze byłymi mocarstwami kolonialnymi) a krajami „biednego” Południa (niemal wyłącznie byłymi koloniami)8. Tutaj jako sztandarową organizację wskazać można DAC/ OECD – czyli Komitet Pomocy Rozwojowej (Development Assistance Committee) afiliowany przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Cooperation and Development), do którego kompetencji należy m.in. tworzenie listy krajów „rozwijających się”, które kwalifikują się do otrzymywania Oficjalnej Pomocy Rozwojowej (ODA). Co jest o tyle istotne, że kwoty tej pomocy liczone są w statystykach ukazujących wywiązywanie  Sam proces politycznej, formalnej dekolonizacji był przedmiotem dogłębnych analiz politologicznych (Birmingham 1995). W tym miejscu zasygnalizuję jedynie kontekst ideologiczny, towarzyszący pojawieniu się formalno-prawniej niepodległości byłych kolonii. 8 Zgodnie z klasyfikacją OECD krajami rozwijającymi się określa się państwa o niskich dochodach (PKB na mieszkańca poniżej 745 USD), średnio niskich dochodach (PKB na mieszkańca między 756 a 2975 USD) i średnio wysokich dochodach (PKB na mieszkańca między 2796 a 9205 USD). Preferowana jest pomoc dla tej pierwszej kategorii państw (http://www.un.org. pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). 7 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 245 się krajów „wysoko rozwiniętych” – członków OECD – ze swych zobowiązań udzielania pomocy rozwojowej9. Drugą grupę podmiotów stanowi tzw. przemysł rozwojowy. Konstytuuje go kompleks organizacji i przedsiębiorstw, które funkcjonują na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej, opierając swoje działania nie na realnych dochodach własnych, lecz na subwencjach ze strony podmiotów politycznych lub biznesowych. W ten sposób przemysł rozwojowych tworzy mniej lub bardziej sprofesjonalizowane ogniwo globalnego systemu dystrybucji zasobów wiedzy i bogactwa. W wymiarze politycznym podejście postkolonialne przybrało postać formuły partnerstwa. W dokumentach międzynarodowych formuła ta uznana została za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD stwierdza m.in. „Akceptacja modelu partnerskiego [...] jest najbardziej pozytywną zmianą dla współpracy rozwojowej [...] nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi”. I dalej: „W prawdziwym partnerstwie nie ma miejsca dla postawy paternalistycznej, lokalni aktorzy mogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy mogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju” (Shaping... 1996, s. 13). Formuła partnerstwa wprowadza nas do ideologicznego wymiaru perspektywy postkolonialnej. Na plan pierwszy wybija się w tym kontekście tzw. dyskurs postkolonialny. Dyskurs ten w węższym znaczeniu koncentruje się na krytycznej analizie literatury tworzonej w krajach, które były lub są koloniami, literatury pisanej przez mieszkańców państw kolonizujących lub byłych kolonii. W szerszym znaczeniu polega on na wszechstronnej krytyce dziedzictwa kolonialnego, w tym dyskursu kolonialnego i kontestacji niegdysiejszej dominacji kolonialnej, a także współczesnych, asymetrycznych relacji pomiędzy dawnymi krajami zależnymi oraz ich metropoliami. W tym szerszym wymiarze obejmuje on analizę stosunków byłych kolonii i byłych potęg kolonialnych, wzajemnych wpływów kulturowych między światami kolonizatorów i ludów podbitych, jak również problematykę budowania tożsamości narodowej i podmiotowości kulturowej w dawniej skolonizowanych społeczeństwach. Wymiar programowy postkolonializmu wyraża się także w hasłach i programach postulujących upodmiotowienie mieszkańców byłych kolonii w działaniach na rzecz rozwoju, czyli działaniach, które – poprzez określone zmiany 9 Kraje wysoko rozwinięte, według klasyfikacji Banku Światowego, to państwa o dochodach powyżej 9075 USD na mieszkańca (http://www.un.org.pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). �Ryszard Vorbrich 246 społeczne i gospodarcze, mają docelowo zlikwidować lub choćby zniwelować dysproporcję pomiędzy dawnymi koloniami a ich byłymi metropoliami. W ten sposób perspektywa postkolonialna przenika do świata nauki. W dyskursie naukowym zajmującym się relacjami między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się pojawiły się w ostatnich latach nowe ujęcia tych relacji. „Nowa ekologia”, „nowa ekonomia”, „nowa antropologia”, zmieniły paradygmat rozwoju, włączając do swych analiz punkt widzenia tubylców. „Nowa ekologia” postuluje zmianę paradygmatu ochrony przyrody z biocentrycznej na antropocentryczną, co służyć ma m.in. uwzględnianiu perspektywy tubylczej – wzorów kulturowych oraz interesów gospodarczych ludności zamieszkującej rezerwaty przyrody oraz ich okolice. Najbardziej zaawansowana metodologicznie i praktycznie jest w tym kontekście doktryna znana pod nazwą Community-Base Conservation (Jones, Murphree 2004, s. 63; Vorbrich 2012, s. 380)10. Nowa ekonomia stara się uwolnić od paradygmatu unilinearnego schematu rozwoju gospodarczego, narzucającego zachodni model neoliberalny. W nowej antropologii perspektywa postkolonialna ujawnia się w paradygmacie dialogiczności, który zakłada odejście od (typowej dla dawnej antropologii – kolonialnej) dzielenia procesu poznawczego na dwa etapy: terenowy – dokumentacyjny (w którym antropolog „odpytywał” tubylca”) oraz „gabinetowy” – analityczny (w którym interpretował on badaną kulturę, także poprzez interpretację wypowiedzi „tubylców”). Paradygmat dialogiczności zakłada równorzędność i symetryczność pozycji antropolog – tubylec, badacz – badany oraz maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego” (Clifford 2000; Vorbrich 2009). Zwieńczeniem nowego podejścia do tak pojętego rozwoju stały się interdyscyplinarne w swym charakterze tzw. „studia nad rozwojem” (Development Studies) (Bonneuil 2000; Cooper 2004) – dalecy „krewni” Colonial Sciences. Perspektywa neokolonialna Tak jak idea biologicznego darwinizmu, która pobrzmiewała w opinii A. Schweitzera, mechanicznie przeniesiona na grunt nauk społecznych Koncepcja Community-Base Conservation, inaczej: „wspólnotowa (tubylcza) ochrona zasobów”, odnosi się do upodmiotowienia tradycyjnych wspólnot w sferze ochrony przyrody i definiowana jest w literaturze przedmiotu jako „zasady i praktyki, które opierają się na założeniu, że cele ochrony (przyrody) powinny być realizowane poprzez strategie, które podkreślają rolę lokalnej ludności (local residents) w podejmowaniu decyzji dotyczących zasobów naturalnych (Adams, Hulme 2001, s. 13). W ten sposób koncepcja ta staje się przeciwieństwem wcześniej obowiązującej, określanej mianem „ufortyfikowanej ochrony” (fortrees conservation). 10 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 247 w postaci teorii ewolucjonistycznych, legitymizowała dominację kolonialną mającą skutkować rozwojem potrzebujących pomocy krajów czarnej kurateli (blackward) (Crewe, Harrison 1998, s. 28), tak współczesna idea rozwoju legitymizuje aksjologiczną, kulturową i gospodarczą dominację „krajów rozwiniętych” nad krajami „rozwijającymi się”. Doszło jedynie do zdekonstruowania i zrekonstruowania oświeceniowej idei postępu. Ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje on już odniesień do kategorii biologicznych. Jak zauważył Artur Escobar (1991), piewcy rozwoju w miejsce kategorii biologicznych lub z zakresu psychologii rozwoju odwołują się dzisiaj do kultury, technologii i ekonomii jako punktów odniesienia. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego podstawienia pojęć, ale nie wyeliminowania postaw protekcjonistycznych. Narzucająca wzorce „bogata” Północ zastępuje w tym układzie metropolie kolonialne, a poddane presji imperatywu rozwoju „biedne” Południe – dawne kolonie. W takim układzie XIX-wiecznych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili obecnie: „biedni”, „ludzie lokalni” – „beneficjenci” pomocy rozwojowej niesionej przez „ludzi globalnych” z krajów „donatorów”. Zmiana dyskursu polega tu na zastąpieniu pojęcia „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” przez „nowoczesny”11. W tym nowo-starym układzie „centrum-peryferie” i współczesnej odmianie paradygmatu cywilizowania pojawiają się nuty neokolonialne. O tym, co jest właściwe, a co nie jest, decyduje tylko jedna strona. W kontekście postępującej i uświadamianej globalizacji „rozwój” stał się racją bytu wielu podmiotów, instytucji oświatowych, rządowych i tzw. społeczeństwa obywatelskiego, które działają na rzecz rozwoju, można powiedzieć: istnieją dla rozwoju. Jak to bezkompromisowo opisała w „Karawanie kryzysu” Linda Polman (2011), dla wielu ludzi oraz instytucji działalność na rzecz rozwoju stała się „sposobem na życie”. Książka Lindy Polman ukazuje jeszcze jeden ważny aspekt. W kontekście „globalnej wioski” rozwój został na stałe skojarzony z pomocą międzynarodową, przez co odebrano mu autonomiczny – samoistny charakter i uczyniono przedmiotem stosunków międzynarodowych. Rządy poszczególnych państw, organizacje międzynarodowe i organizacje pozarządowe prowadzą 11 Choć w skrajnych wypadkach „rycerze” postępu sięgają po twardszą retorykę, tak jak europejskie feministki wzywające do „krucjaty przeciwko barbarzyńskim praktykom”, mając na myśli zwyczaje okaleczania genitaliów w Afryce. W zamian tego rodzaju presje „prorozwojowe” określane są przez Afrykanów mianem „imperializmu prawnego” (Vorbrich 2004, s. 161, 166–167). �248 Ryszard Vorbrich własną „politykę rozwojową”, w której ścierają się ich partykularne interesy. Niczym władcy mocarstw na konferencji berlińskiej12 współczesne rządy „bogatej” Północy wyznaczają sfery swych wpływów, a poszczególne podmioty przemysłu rozwojowego strzegą swej wiedzy (know how), swych pomysłów i kontaktów w krajach rozwijających się niczym tajemnicy zawodowej albo wręcz handlują nimi13. W procesie rozwoju szczególnym dobrem (obok zasobów bogactwa) stają się zasoby wiedzy, które zaczynają być dystrybuowane teraz w skali globalnej. Miejskie, edukowane-oświecone światy odnajdują swą misję w „rozwijaniu” niewykształconych-nieoświeconych chłopskich światów. Old biddy – czyli tradycja barierą rozwoju Jak już wskazałem, w dyskursie rozwoju poczesne miejsce zajmuje opozycja: tradycja – nowoczesność. Opisana przez marksistów niezgodność (ustawiczny konflikt) pomiędzy stopniem rozwoju sił wytwórczych a stosunkami produkcji w dzisiejszym języku ekonomii jest oddawana w kategoriach kulturowych barier rozwoju. Ilustruje to dobrze koncepcja rozwoju prezentowana przez W.W. Rostowa, wedle którego ruch (zmiana) ma przebiegać od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycji” do „nowoczesności” (Rostow 1959). W takim ujęciu „tradycyjna kultura” etykietowana jest mianem „bariery rozwoju”. Do podobnego stanowiska przybliża się klasyczna teoria modernizacji, traktująca kulturę przedmiotowo, często jako czynnik hamujący rozwój. Zakłada ona (co upodabnia ją do koncepcji ewolucjonistów), iż rozwój ma charakter powszechny, a przez jego poszczególne stadia musi przejść każde społeczeństwo, a warunkujące rozwój zmiany są nieodwracalne i nieuchronne. Procesy modernizacji mają prowadzić do poprawy jakości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być tu przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Wehikułem tego ruchu mają być: 12  W trakcie konferencji berlińskiej (1884–1885) sformułowano reguły kolonialnego podziału Afryki, przez co wyznaczono strefy wpływów europejskich mocarstw na tym kontynencie. 13  Na jednej z konferencji MSZ PR dotyczących polskiej aktywności rozwojowej w wymiarze międzynarodowym byłem świadkiem, jak członkowie polskich organizacji pozarządowych wymieniali się adresami swych zagranicznych partnerów („ja ci dam kontakt w kraju X, w zamian za kontakt w kraju Y”). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 249 upowszechnienie edukacji, rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji gospodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonalnego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przyjęcie tak sformułowanego paradygmatu „nowoczesności” skutkuje deprecjacją „tradycji”, co z kolei przekłada się na postrzeganie kultur lokalnych, w tym też lokalnych konceptualizacji racjonalności. Tak jak dyskurs kolonialny legitymizował wywłaszczanie tubylców (tribes peoples) z ziemi przodków oraz innych podstaw utrzymania, tak zdominowany przez paradygmat modernizacji dyskurs rozwoju legitymizuje wywłaszczenie „ludzi lokalnych” z ich zasobów wiedzy. W ten sposób odnawia się w wersji light binarna opozycja oświeceni versus nieoświeceni. Naprzeciw siebie stają z jednej strony operatorzy rozwoju (developers) – w praktyce ludzie Zachodu (lub osoby przez nich enkulturowane) wyposażeni w „racjonalną” wiedzę, odwołujący się do praw nauki oraz zasad gospodarki rynkowej oraz ci, którzy „są rozwijani” (developees) – ludzie lokalni, uwięzieni w przednaukowej wizji świata, ignoranci, którymi „rządzą kaprysy”. Wiedza, światopogląd i system wartości ludzi lokalnych, poddanych presji procesów rozwojowych są deprecjonowane, a oni sami określani (na wzór polskich „moherów”) mianem „starych babsztyli” – Old biddy14. Tubylczy dyskurs rozwoju Afrykanie konceptualizują rozwój w kategoriach ruchu, czym mimowolnie wpisują się w omówione wcześniej koncepcje ekonomistów miary Rostowa lub teorie modernizacji. Ujawnia się to w źródłosłowie lokalnych tłumaczeń europejskiego terminu development/développement. Dla Dogonów „rozwój” to giru jam – dosłownie: „posuwać się do przodu”. Służy on „rzeczom nowym, nowoczesnym” (kise kana), kojarzonym z nowymi domami (budowanymi z równo ociosanych kamieni), nowymi technologiami (laptopami), środkami komunikacji (TV i telefonami komórkowymi) i transportu (samochodami, moEmmy Crewe i Elizabeth Harrisom (1998, 84) opisują reakcję pewnego pracownika przemysłu rozwojowego, gdy jedna z nich opowiedziała mu o tym, iż prowadziła na Cejlonie badania nad miejscową technologią konserwowania owoców. Dialog wyglądał następująco: Technik: „Naprawdę! Gdzie się tego dowiedziałaś?” Antropolog: „W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta pokazała mi [jak się to u nich robi]”. Technik: „Oh! Widzę, że Ty nie rozmawiałaś o technologii, Ty sobie pogadałaś z jakimś babsztylem (o d... Maryni i) o paskudztwach tam się panoszących” (Oh, I see, you’re not talking abort old biddy mucking around). 14 �Ryszard Vorbrich 250 tocyklami)15. Owe „rzeczy nowoczesne” przeciwstawiane są „rzeczom dawnym” (kise pej), które, choć rodzime („nasze”), mają mniejsze walory użytkowe16. Z kolei Daba termin „rozwój” (développement) tłumaczą na miejscowe wyrażenie bu nja, co dosłownie znaczy „być” (nja) „w zwrocie” (bu), czyli inaczej mówiąc: „zmieniać kierunek”17. W kontekście działań rozwojowych (edukacji, budowy infrastruktury itp.) używa się u Daba wyrażenia va gibik gibik, które można przetłumaczyć jako „wychodzić z zapóźnienia”18 lub va ka – „zrobić coś dla przyszłości”. Mieszkańcy Mandamy – głównej osady Daba – podczas moich kolejnych pobytów (w pierwszej dekadzie XXI wieku niemal corocznych), za każdym razem z dumą pokazywali mi nowe elementy krajobrazu kulturowego wsi, wskazując na „nowoczesne rzeczy” (jewen ken)19. Jak powiedział po francusku mój dobry znajomy, odnosząc się do czasów mej pierwszej wizyty w 1977 roku: nous avons vécu dans la stagnation („żyliśmy w stagnacji”), pokazując w dal, w góry, dodał: dans le lieu sans changement („w miejscu bez zmiany”). Gdy poprosiłem, aby powtórzył to zdanie po dabsku, użył sformułowania nja ka musuko, ka lay tic, lay gigik gibik, co można przetłumaczyć jako „trwaliśmy przy tradycji, w miejscu opóźnionym”. Wskazując ręką na wzniesione w ciągu ostatnich kilku lat budynki szkoły, przychodni lekarskiej i poczty (jeszcze pustej – z braku prądu), dodał z naciskiem maintenant, nous sommes modernes. W tym miejscu pojawia się kwestia źródła owej nowoczesności. Zależnie od lokalnego kontekstu upatrywane jest ono bądź w państwie, bądź w „świecie białych”. Na przykład mieszkańcy kameruńskiej wsi Mandama, którzy, w wyniku zbiegu historycznych okoliczności20 przestrzeń bogactwa i wiedzy, będących  Informatorzy podkreślali, że dzięki giru jam obecnie podróż do stolicy Mali – Bamako (odległego o 700 km) – trwa jeden dzień, podczas gdy dawniej zajmowała dwa tygodnie jazdy na ośle. 16  Tutaj wskazywano przykład naczyń glinianych i metalowych. Wielolitrowe garnki gliniane miejscowej produkcji, choć estetyczne (i na wiele sposobów wkomponowane w kulturę symboliczną), są o wiele cięższe od naczyń cynowych, które lepiej nadają się do transportu wody i piwa. Co charakterystyczne, przydanie jakiejś „dawnej rzeczy” nowego (pochodzącego z kultury Zachodu) elementu czyniło z niej „rzecz nową – nowoczesną”. Np. wielolitrowy gliniany garniec na wodę, wykonany według tradycyjnego wzoru był kise pej. Taki sam garnek z wmontowanym w brzuścu metalowym kranem był już kise kana. 17 Bu nev oznacza zmienić religię, nawrócić się. 18 Va oznacza „iść”, „posuwać się”, gibik znaczy „przed” (w odniesieniu do czasu), podczas gdy gibik gibik oznacza „późny, spóźniony”. 19 Jewen – „nowe”, „nowoczesne”, ken – „rzecz”. 20  Przed dwoma generacjami jeden z jej mieszkańców został osobistym kierowcą żony prezydenta Republiki, a po latach jego wykształcone dzieci objęły ważne funkcje w centralnych strukturach państwa (Vorbrich 2010). 15 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 251 dźwignią rozwoju, lokują w instytucji państwa przerośniętego klientalistycznymi układami. Dobrze tę optykę ilustruje popularne tu powiedzenie: „Nasz syn (córka) został(a) wezwana do stołu, nie będziemy już głodni” (Vorbrich 2012, s. 331). W dogońskim dyskursie rozwojowym, nad którym zaciążyła znacząca obecność Europejczyków, związana z turystyczną atrakcyjnością regionu, impuls rozwojowy ściśle kojarzony jest z tubabem (inny termin to ansara)21, jak nazywają tu białych. W wymiarze praktycznym objawia się to powstaniem w regionie ogromnej (liczonej w dziesiątkach) liczby lokalnych stowarzyszeń22 oraz lokalnych pośredników rozwoju23, których głównym zadaniem jest pozyskiwanie środków od turystów. Co warto pokreślić, zjawisko to rozwinęło się na taką skalę, że pojawiły się tu już nowe kategorie społeczne: Dogonów stale współpracujących z Europejczykami i Europejczyków mających swe domy w dogońskich wioskach, działających na rzecz rozwoju regionu i w pewnym sensie współtworzących lokalny krajobraz kulturowy. Tych pierwszych, wyraźnie uprzywilejowanych ekonomicznie i społecznie, zwie się Dogo ansarale birase („Dogon pracujący z białymi”). Tych drugich określa miejsce zamieszkania, np. tubabu Dini („biały z Dini”), Tubabu Oghol Dah („biały z Wyżnego Ogol). W wymiarze ideologicznym lokalny dyskurs rozwojowy wskazuje, uzależnienie od europejskich wpływów kulturowych, obecnych w programach działania tutejszych organizacji prorozwojowych (przyswajających dyskurs feministyczny i ekologiczny) oraz przekonanie o sile europejskiej wiedzy, wyrażane w często powtarzanej opinii: Les blancs qui ont la connaissance des choses („biali posiadają znajomość rzeczy”). „Obcy” w tubylczym dyskursie rozwojowym Przykład dogońskich tubabów wprowadza nas w kolejny problem – miejsca obcych w dyskursie rozwojowym. Omówienie tego zagadnienia oprę na moich doświadczeniach kameruńskich.  O ile tubab kojarzony jest z epoką kolonialną (tak nazywano kolonizatorów), o tyle ansara (nasara) kojarzony jest z chrześcijaninem – od imienia Chrystusa – „Nazareńczyka”. 22  Są to zarówno stowarzyszenie zarejestrowane sądownie, jak i o niesformalizowanym charakterze. Wśród nich dominują stowarzyszenia kobiece, ale też tworzone przez miejscową inteligencję, nauczycieli, lekarzy itp. Swoją działalność opierają one głównie na środkach pozyskiwanych od europejskich partnerów. 23  Są to najczęściej osoby pracujące w przemyśle turystycznym: hotelarze, przewodnicy itp. 21 �252 Ryszard Vorbrich Gdy w 1977 roku pierwszy raz znalazłem się wśród Daba, żyli oni w izolowanym świecie. Nie zaglądali do nich ani europejscy turyści, ani pracownicy projektów rozwojowych. Na skraju ich obszaru etnicznego działała od zaledwie kilku lat misja katolicka. Nie znali zatem innych białych niż misjonarze24. I choć często zwracali się do mnie mon père, mieli wyraźny problem z konceptualizacją mojej osoby (zależnie od okoliczności – także towarzyszących mi kolegów). Nie prowadziłem działalności prozelitycznej, nie pouczałem, nie krytykowałem, raczej byłem lokalną atrakcją, swego rodzaju dziwadłem. W zasadzie nic od nich nie chciałem (no, może poza naprzykrzaniem się pytaniami i wykupywaniem banalnych i nikomu już niepotrzebnych przedmiotów, takich jak łuki i strzały) i oni niczego ode mnie nie oczekiwali. Byłem z tak „innego”, obcego świata, że miejscowi nie mieli pomysłu ani jak mnie zakwalifikować, ani jak „zagospodarować”. Mój pierwszy, kilkutygodniowy, pobyt był zbyt krótki, by mógł zmienić nasze wzajemne relacje. Opinię „dziwaka” ugruntowałem pięć lat później (1982), gdy zamieszkałem na kilka miesięcy w małej chatce w górskiej wiosce – Nivé. Byłem obcym – muluk. Po wymianie darów z wodzem (o których niżej) zyskałem status „gościa” – ngama. Po kilku tygodniach stałem się „swoim obcym” ven muluk25. Różniącym się kolorem skóry, ciągle kaleczącym miejscowy język, ale dzielącym sposób życia górali. Spałem w ich chatach, piłem i jadałem razem z nimi. Zyskałem status użytecznego komponentu miejscowej populacji, zapewniającego codzienną porcję atrakcji (moje zabiegi higieniczne dokonywane na ustroniu lub posiłki spożywane na zewnątrz dusznej chaty gromadziły zawsze grono ciekawskich) oraz pomoc medyczną w nagłych wypadkach (w rzeczywistości iluzoryczną, ale budzącą nić porozumienia). Mój status zmienił się po latach w sposób początkowo przeze mnie nie dostrzegany. Podczas kolejnego pobytu, na początku poprzedniej dekady, zwróciłem uwagę (w trakcie spisywania ścieżki dźwiękowej filmu nakręconego podczas święta zbiorów), że miejscowi ludzie mówiąc o mnie (w trzeciej osobie liczby pojedynczej) używają terminu madaj – który dosłownie oznacza „wielki”, ale też „szanowny” i stosowany jest w odniesieniu do starców. Spytałem tłumacza: „O kim oni mówią «madaj»?”. Odpowiedział: „O Tobie”. „O mnie, dlaczego?” – zdziwiłem się. „Przecież masz już siwą brodę” – odparł. W ten sposób zostałem starcem wioskowym. 24  W niektórych wioskach byłem pierwszym białym od 20 lat, a więc wyrosło pokolenie nie mające żadnego kontaktu z Europejczykami. 25 Mieszkańcy „zabitej deskami” wioski mogli w ten sposób się chwalić przed sąsiadami, że też mają „swojego białego” (ven nasara), w czym dorównywali mieszkańcom centralnej (największej w okolicy) wsi Mandama – siedzibie misji chrześcijańskiej. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 253 Ten epizod zbiegł się w czasie ze zmianą postawy Daba w stosunku do mnie i do ludzi z zewnętrznego świata. Daba z nowego pokolenia, wyedukowani w szkołach, mający doświadczenie w kontaktach z przemysłem rozwojowym, zaczęli dawać mi do zrozumienia, że skoro już tak do nich przyjeżdżam i przyjeżdżam, to i oni powinni odnieść z tego jakieś korzyści. Zaczęły się pytania i prośby o pomoc w nawiązaniu kontaktu z polskimi organizacjami pozarządowymi, w wybudowaniu szpitala itp. Po prostu wraz z otwarciem się kraju Daba na procesy globalizacyjne moja osoba została uznana za łącznik ze światem dobrobytu, za pośrednika rozwoju. W efekcie zmiana w traktowaniu mnie przez tubylców (co zbiegło się ze zmianą warunków ekonomicznych w Polsce), skłoniła mnie do poszerzenia celów moich pobytów w kraju Daba o aspekty rozwojowe. Zaowocowało to wybudowaniem w kilku wioskach Daba studni w ramach koordynowanego przeze mnie projektu rozwojowego „Woda dla Sahelu”. Zmiana mojej roli społecznej wśród Daba nadała mi nowy status – agenta rozwoju. Sami Daba zaczęli używać w stosunku do mnie terminu makatyf. Termin ten odznacza się bogactwem znaczeń. Katyf oznacza drogę, ścieżkę, natomiast ma – to „mówić”. Dosłownie zatem przetłumaczyć go można jako „wskazujący drogę”. Obecnie terminem tym określa się różnego rodzaju funkcjonariuszy przemysłu rozwojowego, np. wolontariuszy Korpusu Pokoju (od kilku lat rotacyjnie pracujących na ich terenie). Dawniej używano go głównie w odniesieniu do kogoś zapowiadającego nowe, ważne wydarzenie. W kontekście religijnym oznacza „proroka”, w kontekście społecznym natomiast nazywa się tak osobę kojarzącą małżeństwa, inaczej mówiąc „swata”, którym bywa zazwyczaj osoba powiązana więzami pokrewieństwa lub powinowactwa z rodziną chłopca i dziewczyny26. Można powiedzieć, że nie tylko w tym ostatnim kontekście makatyf jest kimś pośredniczącym w nawiązywaniu relacji społecznych. Bo też Daba traktują międzynarodowe projekty rozwojowe jako przyjęcie wzajemnych, trwałych zobowiązań. Dar oznacza zobowiązanie – przypowieść zamiast konkluzji Co robi antropolog? Są tacy, co powtarzają za Cliffordem Geertzem – „on pisze”. Wbrew tej opinii, w rzeczywistości terenowej antropolog najczęściej „wchodzi w relacje”. Działalność rozwojowa też sprowadza się głównie do tego samego. 26  W egzogamicznym i patrylinearnym w zasadzie społeczeństwie Daba jest to zazwyczaj brat matki chłopca lub osoba z męskiej linii pochodzenia chłopca, a zarazem związana linią pochodzenia matki dziewczyny. �254 Ryszard Vorbrich W realiach afrykańskich nawiązywanie relacji rozpoczyna się od wymiany gestów powitalnych. Z nimi zaś wiąże się wymiana darów. Z reguły podkreśla się, że to na przyjmującym dar ciąży pewne zobowiązanie do rewanżu. Mniej zwraca się uwagę na to, że i donator przyjmuje na siebie pewne zobowiązania. Przywołam tu przykład z kraju Daba. W 1982 roku, instalując się w górskiej wiosce, w ramach powitania podarowałem wodzowi wsi latarkę. Była to, na owe czasy i miejsce latarka niezwykła – o zmiennej barwie światła – używana wówczas do sygnalizacji przez polskich kolejarzy27. W zamian otrzymałem dorodnego koguta. Kogut wylądował w garnku. Latarka zaś na szyi wodza jako nowoczesny atrybut funkcji wodzowskiej. Wkrótce okazało się także, że wręczając dar, przyjąłem konkretne zobowiązanie. Stałem się w pewnym sensie ni to wierzycielem, ni to dłużnikiem właściciela latarki. Z perspektywy tubylców dostarczyłem wodzowi nowe źródło prestiżu, ale wziąłem na siebie odpowiedzialność za trwałość funkcji użytecznych daru. Przez trzy miesiące regularnie co tydzień w mojej chacie zjawiał się wódz, aby pokazać, że latarka już nie świeci, wyczerpała się bateria. W tych czasach baterie nie były dostępne na lokalnych targach. Według wodza, do mnie, jako darczyńcy, należał obowiązek stałego dostarczania mu baterii28. Doświadczenie z latarką uświadomiło mi, iż nie wystarczy coś podarować. Konieczne jest także zapewnienie ciągłości funkcjonalności daru29. Epizod z latarką, jak w soczewce, ukazuje istotę relacji społecznych powstających w ramach projektów rozwojowych. Donatorzy i beneficjenci wchodzą w sieć powiązań, których zakres jest o wiele szerszy niż mogliby się spodziewać. 27  Pięć lat wcześniej takie latarki znalazły uznanie u górali, więc udając się ponownie do Kamerunu, zabrałem je z przeznaczeniem na podarki. 28  Pech chciał, że wspomniana latarka była na tzw. płaskie baterie, czego wcześniej nie przewidziałem, niedostępnie nawet w pobliskim miasteczku. Musiałem je sprowadzać z Nigerii. 29 Ćwierć wieku później, gdy przystępowałem do realizacji budowy studni w kraju Daba, wykorzystałem tę naukę. W północnym Kamerunie – ojczyźnie Daba – spotkać można masywne metalowe pompy o ręcznym (lub nożnym) napędzie – efekt różnych projektów rozwojowych. Ich zaletą jest dostarczanie niezanieczyszczonej wody pitnej. Wadą natomiast – podatność na awarie, gdy wystawione są one na działanie tutejszego klimatu (harmattanu nawiewającego pył uszkadzający mechanizmy pompy). Dlatego wraz z partnerami wybraliśmy prostszą technologię – budowę prostych studni cembrowanych betonowymi kręgami. Woda była wydobywana z nich przy pomocy wiadra na sznurze. Nie izolowało to warstwy wodonośnej, ale nie wymagało także skomplikowanej konserwacji sprzętu i zapewniło bezawaryjną ciągłość inwestycji. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 255 Literatura Adams W., Hulme D. 2001 – If community conservation is the answer, what is the question?, „Oryx”, t. 35, nr 3, s. 193–200. Adas M. 1989 – Machines as the Measure of Men, Ithaca. Anghie A. 2004 – Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law, Cambridge. Birmingham D. 1995 – The Decolonization of Africa, London. Chase-Dunn Ch., Hall T. (eds.) 1991 – Core/Periphery Relations in Precapitalist Worlds, Boulder. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłumaczenie: Ewa Dżurak, Warszawa. Crewe E., Harrison E. 1998 – Whose Development? An Ethnography of Aid, London. Escobar A. 1991 – Anthropology and Development Encounter: the Making and Marketing of Development Anthropology, „American Ethnologist”, 18, 4, s. 658–682. Herder J.G. 1962 – Myśli o filozofii dziejów, Warszawa. Hulme P. 1986 – Colonial Encounters: Europe and the Native Caribbean, 1492–1797, London, New York, Methuen. Ghandi L. 2008 – Teoria postkolonialna. Wprowadzenie krytyczne, Poznań. Kipling R. 1899 – White Man’s Burden. The United States and the Philippine Islands, „McClure’s Magazine”, nr 12 (feb.). Linnaeus C. 1758 – Systema naturae, Halae Magdeburgicae. Rostow W.W. 1959 – Stages of Economic Growth, Cambridge. �256 Ryszard Vorbrich Rousseau J.J. 1956 – Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Warszawa. Sahlins M. 1960 – Evolution and culture, Ann Arbor Paperbacks, University of Michigan Press. Shaping... 1996 – Shaping the 21st Century: The Contribution of Development Cooperation, Paris, OECD. Vorbrich R. 1987 – Ludy niepiśmienne, w: Z. Staszczak (red.), Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa 1987, s. 213–1217. 2004 – Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posern-Zieliński, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, Poznań, s. 155–176. 2009 – Rozwój dialogu – dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju, „Lud”, t. 93, s. 35–48. 2010 – Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym globalnym. Przypadek Kamerunu, „Lud”, t. XCIV, s. 143–158. 2012 – Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7d837139b472a19f5f87c0e3578c58.pdf 5c679f3dde3b19bc1f7d7d430484398d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1029 Title A name given to the resource Dyskusyjne problemy syntezy badań nad pasterstwem wysokogórskim / ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1981 t.25 z.2, s.85-97 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X X V , z. 2 P L I S S N 0071-1861 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAW O R S K A DYSKUSYJNE PROBLEMY SYNTEZY B A D A N NAD PASTERSTWEM WYSOKOGÓRSKIM Zgodnie z u s t a l e n i a m i k o n f e r e n c j i M K K K B w Smolenicach w 1976 r . postanowiono przystąpić do podsumowania wyników badań n a d paster­ s t w e m wysokogórskim w K a r p a t a c h , badań, które w dużym s t o p n i u stymulowała działalność K o m i s j i . Z a n i m przystąpię do p r z e d m i o t u mojego r e f e r a t u k i l k a słów o h i s ­ t o r i i t y c h badań. W r o k u 1960 przygotowałam p r o j e k t kwestionariusza do badań pasterstwa wysokogórskiego, który został przekazany kolegom z Czechosłowacji. Koncepcja kwestionariusza była oparta na doświad­ czeniach p r o w a d z o n y c h od 1946 r. badań, które początkowo miały na celu analizę organizacji pasterstwa j a k o jednej z t r a d y c y j n y c h f o r m współdziałania gospodarczego występującego w k u l t u r a c h l u d o w y c h . W badaniach t y c h chciano zrozumieć, j a k i e okoliczności powodują p o ­ d e j m o w a n i e wspólnych działań i j a k i e czynności wpływają na m o d y f i ­ kacje s p o t y k a n y c h rozwiązań. W t y m c e l u przeprowadzono możliwie wnikliwą analizę istniejących współzależności gospodarczo-prawnych oraz towarzyszących i m rodzajów więzi społecznych. Celem ostatecznym t a k pojętych badań miała być k l a s y f i k a c j a istniejących typów o r g a n i ­ zacji zespołowego w y p a s u wynikających z różnych współzależności n a t u r y gospodarczo-prawnej oraz społeczno-kulturowych. W t e j ostatniej płasz­ czyźnie na pierwsze miejsce wysunięto sprawę w i e d z y i nawyków gos­ podarowania p r z e k a z y w a n y c h i wdrażanych w określonych środowis­ kach r o d z i n n y c h , zespołach fachowców i środowiskach l o k a l n y c h . Takie spojrzenie na problematykę pasterstwa wysokogórskiego' zaciążyło n i e ­ wątpliwie na p r z y g o t o w a n y m k w e s t i o n a r i u s z u , toteż w 1961 r. na mię­ dzynarodowej k o n f e r e n c j i w S m o k o w c u został o n poddany szczegółowej d y s k u s j i , w w y n i k u której opracowano jego drugą wersję w większym stopniu nastawioną na badania porównawcze. O m a w i a n y kwestionariusz służył za narzędzie badawcze w zespoło­ w y c h badaniach realizowanych w następnych l a t a c h w K a r p a t a c h p o l ­ s k i c h . W j e d n y m sezonie p r z y jego pomocy przeprowadzone zostały 1 1 Kwestionariusz: Pasterstwo wysokogórskie, Łódź 1961. �86 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA również badania w Słowacji. W l a t a c h następnych badacze słowaccy o p r a c o w a l i własną wersję kwestionariusza przygotowaną przez Jana Podolaka . Ze względu na organizację badań, w których — j a k t o często w etno­ g r a f i i b y w a — dużą wagę przywiązywano do opisu coraz bardziej giną­ cego r o d z a j u gospodarki, b a d a n i a m i objęto przede w s z y s t k i m ostatnie istniejące gospodarstwa wypasowe, zbierając i n f o r m a c j e i i n w e n t a r y z u jąc opisywane zjawiska głównie w miejscach w y p a s u : na szałasach, stinach czy kolebach. (W w y n i k u stałej współpracy w Polsce i Czecho­ słowacji zebrano względnie j e d n o r o d n y materiał). Równolegle z b a d a n i a m i polsko-czechosłowackimi p r o w a d z i l i bada­ nia i n d y w i d u a l n e i zespołowe R u m u n i i Węgrzy. Zakres t y c h badań n i e był organizacyjnie podporządkowany b a d a n i o m K o m i s j i , j e d n a k w s k u ­ t e k uczestniczenia kolegów rumuńskich i węgierskich w sesjach n a u k o ­ w y c h , j a k również dzięki w i z y t o m badaczy węgierskich i rumuńskich w Czechosłowacji i w Polsce, w i e l e problemów i obserwacji było d y s k u ­ towane i porównywane w t r a k c i e badań. W w y n i k u o m a w i a n y c h poczy­ nań organizacyjnych i kontaktów osobistych zostało d o d a t k o w o p o b u ­ dzone już istniejące zainteresowanie gospodarką pasterską w K a r p a ­ tach, co doprowadziło do powstania l i c z n y c h przyczynków i opraco­ wań monograficznych. Ważną inicjatywę podjęli ponadto k o l e d z y w ę ­ gierscy publikując w l a t a c h 1961 i 1969 d w a t o m y p r a c międzynarodo­ w y c h n a t e m a t gospodarki pasterskiej w Europie Południowo-Wschod­ n i e j , które stały się nieocenioną pomocą w dalszych p r a c a c h . Ścisła współpraca badawcza dotycząca badań n a d pasterstwem w y ­ sokogórskim uległa z a h a m o w a n i u w połowie l a t sześćdziesiątych, ostat­ nia większa d y s k u s j a miała miejsce w 1967 r . w Smolenicach. N a obec­ n y m etapie p r a c M K K K B , j a k t o już zaznaczyłam n a wstępie, c h c i e l i ­ byśmy podsumować w y n i k i dotychczasowych prac. Zadanie to nie jest łatwe, gdyż m i m o rozwiniętej współpracy nowo powstałe prace nawią­ zują zarówno do i n d y w i d u a l n y c h zainteresowań badaczy, j a k również wykorzystują uprzednie osiągnięcia badań n a d pasterstwem w poszcze­ gólnych k r a j a c h , w związku z czym dysponują często o d m i e n n y m za­ sobem źródeł zastanych. Ponadto p o m i m o ogromnego wkładu zespołowej pracy, K o m i s j a mogła t y l k o proponować podjęcie określonego t y p u badań, nie była j e d n a k w stanie narzucić identycznej m e t o d y p r a c y . Wreszcie — j a k to już sygnalizowałem na k o n f e r e n c j i w 1967 r . •— w m o i m m n i e m a n i u n i e dość jasno sprecyzowany został cel badań p o 2 3 — 2 J.Podola výskům, 3 \ k, Sposoby chovu hospodářských zvierat. Návod na etnografický B r a t i s l a v a 1962. Viezucht und Hirtenleben 1961; Viehwirtschaft in Ostmitteleuropa, und Hirtenkultur, r e d . L a s z l o F б 1 d e s, B u d a p e s t r e d . L a s z l o F o l d e s , B u d a p e s t 1969. • �87 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M równawczyoh . Zasadność t y c h wątpliwości pogłębiła się w momencie przystąpienia do prac nad p r o j e k t o w a n y m p o d s u m o w a n i e m badań. N a ­ leżało sobie b o w i e m jasno powiedzieć, j a k i m a być ostateczny cel t y c h porównań: 1) czy t y l k o opis i typologia obserwowanych z j a w i s k czy też 2) w y k r y c i e u n i w e r s a l n y c h czynników sprawczych f u n k c j o n o w a n i a gos­ p o d a r k i pasterskiej, czy wreszcie 3) w y k r y c i e p r z y c z y n genezy, r o z w o j u i p r z e m i a n l o k a l n y c h f o r m t e j gospodarki? Każde z t y c h zamierzeń wymagałoby nieco inaczej u s t a w i o n y c h b a ­ dań i nieco odmiennego materiału źródłowego. Powstaje p y t a n i e , j a k i m materiałem rozporządzamy odnośnie do organizacji gospodarki pasterskiej i j a k i e widzę w n i c h b r a k i czy p r o ­ b l e m y wymagające ustaleń a r b i t r a l n y c h ? Z e względu na ograniczone r a m y czasowe m e g o wystąpienia posłużę się t y l k o w y b r a n y m i przykła­ d a m i , odsyłając zainteresowanych do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u p r o ­ ponując, a b y jednocześnie szczegółową dyskusję przenieść na sesję b a ­ dań n a d pasterstwem. 4 T Y P O L O G I A RODZAJÓW WYPASU Podejmując t e m a t t y p o l o g i i n i e chciałabym wszczynać d y s k u s j i ną t e m a t t a k i c h czy i n n y c h p r o p o z y c j i w y s u w a n y c h w bogatej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u , uważam jednakże, że na użytek wspólnych działań należy u m o w n i e przyjąć jednolitą nomenklaturę, j a k również wyjaśnić, czy p o d p o d o b n y m i n a z w a m i r o z u m i e m y te same zjawiska. N i e bez znaczenia jest również zakres pojęciowy n o m e n k l a t u r y zastanej używanej w n a u ­ k a c h p o k r e w n y c h , n p . w antropogeografii. J a k k o l w i e k w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u można znaleźć próby t y p o l o g i i rodzajów h o d o w l i i w y p a s u uzależnione w p i e r w s z y m rzędzie o d r o d z a j u własności środków p r o d u k c j i , t o j e d n a k podstawowe miejsce zajmują próby k l a s y f i k a c j i rodzajów pasterstwa wychodzące od analizy k o l e j ­ n y c h miejsc w y p a s u , c h a r a k t e r y s t y k i typów życia pasterskiego, posiada­ n y c h schronów oraz liczebności i s t r u k t u r y towarzyszącej stadom g r u p y pasterskiej. Jest to w pełni uzasadnione t y m , że sama etymologia w y ­ razu „pasterstwo" zakłada występowanie przede w s z y s t k i m w y p a s u . W t y m miejscu chciałabym zaproponować, aby k o n s e k w e n t n i e roz­ różniać: n o m a d y z m , p r z y którym ludność n i e posiadająca stałej 5 4 Przydatność Ludowa 5 kultura określonych w Karpatach, metod N p . N . D u n á г e, Typologie Disposition de la legislation saisonniers des eleveurs B e l g r a d 1976, s. 189-190. badawczych w problematyce karpackiej, [w:] Bratisława 1972, s. 111-120. positive du betail pastorale traditionelle et du droit dans I'Europe coutimier Sud-Est relatives du Sud-Est Europeenne, aux d travers [w:] mouvments les siecles, �88 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA siedziby zamieszkania ze s t a d a m i i całym d o b y t k i e m przemieszcza się w określonych sezonach z jednego miejsca w y p a s u na d r u g i e , — następnie przeciwstawne n o m a d y z m o w i inne f o r m y paster­ s t w a w ę d r o w n e g o , p r z y którym właściciele stad zamieszkują osady stałe, zwierzęta zaś przez dłuższą czy krótszą część r o k u są w y p a ­ sane n i e wracając na noc do gospodarstwa macierzystego oraz — wypas dzienny na m n i e j l u b bardziej o d d a l o n y m past­ w i s k u , z którego zwierzęta powracają na noc do o b o r y znajdującej się w osadzie stałej. T e n ostatni rodzaj w y p a s u nie p o w i n i e n w m o i m m n i e ­ m a n i u w zasadzie wchodzić w zakres naszych zainteresowań, j a k k o l w i e k również określany jest m i a n e m pasterstwa. J a k wiadomo n o m a d y z m właściwy, c h a r a k t e r y s t y c z n y przede w s z y s t k i m d l a ludów stepowych, w K a r p a t a c h jest n i e znany. W roz­ m i a r a c h ograniczonych s p o t y k a m y go, j a k twierdzą niektórzy badacze, j e d y n i e na Półwyspie Bałkańskim, gdzie u p r a w i a n y jest obecnie przez stosunkowo nieliczne, a w końcu X I X w . liczniejsze g r u p y albańskich Aromunów, bułgarskich Karakaczanów czy g r e c k i c h Sarakaczanów. Niektórzy badacze ostatnio podnoszą propozycję, a b y t y p pasterstwa bałkańskiego uznać za odmianę t r a n s h u m a n c j i , którą zaliczano do niedawna do d r u g i e j dużej k a t e g o r i i pasterstwa wędrownego u p r a ­ wianego przez hodowców zamieszkujących w osadach stałych. Wśród różnych o d m i a n pasterstwa wędrownego t r a n s h u m a n c j a miałaby polegać na całorocznym wypasie h o d o w a n y c h zwierząt pod opieką mniejszej czy większej g r u p y pasterzy, podczas g d y właściciele stad prowadzą życie osiadłe. P r z y t y m t y p i e w y p a s u stada przebywają zazwyczaj na i n n y c h pastwiskach w lecie i na i n n y c h w zimie. W w a r u n k a c h e u r o ­ pejskich pastwiska te zróżnicowane są najczęściej hipsometrycznie: w lecie wypasa się w górach, a w zimie na nizinach, często n a d m o r s k i c h . W k r a j a c h s i l n i e zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e w y p a s o d b y w a się na zmianę w okolicach, gdzie sezonowa pora deszczowa podnosi wydajność pastwisk. Wędrówki pasterskie odbywają się na ogół na u s t a l o n y c h szlakach s k i e r o w a n y c h zależnie od p o r y r o k u w d w u różnych k i e r u n ­ k a c h w s t o s u n k u do osady stałej. W gospodarce t e j o charakterze w y ­ raźnie e k s t e n s y w n y m na ogół n i e m a p o t r z e b y a n i możliwości g r o m a ­ dzenia paszy. Więź pomiędzy stadem a osadą — na co zwraca uwagę Jacobeit — m a c h a r a k t e r j e d y n i e a d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny, p o ­ siadanie zaś owiec i ewentualna gospodarka r o l n a n i e s t a n o w i jedności eksploatacyjnej . W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyróżnianych jest k i l k a o d 6 7 L. M a r c u , e tion F o r m e tradítionnelles chez les Vlaques Baltaniques (second d'elevage p a s t o r a l e et systemes moitié du XIX-e ďorganisa- siecle), [w:] Disposition..., s. 67-84. 7 W. beginn Jacobeit, Schafhaltung des 20 Jahrhunderts, und Schafer B e r l i n 1961, s. 66. in Zentraleuropa bis XIX zura �89 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M m i a n t r a n s h u m a n a c j i , nie zawsze dostatecznie precyzyjnie scharakteryzo­ w a n y c h . S. B e r e z o w s k i , za literaturą francuską, i H . B o e s c h e n w y ­ różniają n p . transhumancję w a h a d ł o w ą (transhumance pendulaire l u b alterné), p r z y której t r z o d y w ciągu całego r o k u pasą się poza regio­ n e m zamieszkania właścicieli, n p . w lecie na oddalonych p a s t w i s k a c h górskich, a w zimie na oddalonych p a s t w i s k a c h n i z i n n y c h . Właściciele widzą swój d o b y t e k d w a razy w r o k u w czasie przepędu stad. Tego t y p u transhumancję można było spotkać do niedawna w R u m u n i i . R u c h wahadłowy w t y m t y p i e wędrówek odbywa się w stosunku do osady stałej, w której stada p r a w i e nie przebywają. Wśród dalszych o d m i a n t r a n s h u m a n c j i wyróżnia się biorąc pod u w a ­ gę miejsce w y p a s u w s t o s u n k u do osady stałej i jego położenie hipsometryczne oraz ilości wędrówek jeszcze d w i e dalsze o d m i a n y : — transhumancję wstępującą (ascendante), zwaną n i e ­ k i e d y również n o r m a l n ą l u b p r o s t ą , p r z y której zimą stada w y ­ pasane są w r e j o n i e zamieszkania właścicieli, l a t e m zaś wędrują na względnie oddalone pastwiska w górach. Wędrówka t a k a spowodowana jest na ogół posuchą w lecie i b r a k i e m paszy na pastwiskach koło w s i . T y p t e n występuje często na terenach stepowych (Węgry?). T r z e c i m t y p e m m a być t r a n s h u m a n c j a odwrócona (in­ verse), zwana także z s t ę p u j ą c ą (descendante). Stada wypasane są l a t e m w rejonie zamieszkania właścicieli, a w zimie wędrują, jeżeli to możliwe na m n i e j łub bardziej odległe pastwiska nizinne l u b nadmorskie (np. puszta — nizina naddunajska). L. M a r c u jako główny a r g u m e n t przemawiający p r z e c i w k o u z n a n i u wędrówek pasterskich Wołochów bałkańskich za odmianę n o m a d y z m u w y s u w a to, że wędrówki te odbywały się na stałych szlakach, pomiędzy t y m i s a m y m i r e j o n a m i wypasów. A r g u m e n t t e n nie jest całkowicie p r z e ­ konujący, gdyż geografowie analizując różne o d m i a n y n o m a d y z m u na świecie nie negują, a nawet zwracają uwagę na możliwość p o w r o t u na te same t e r e n y w y p a s u , p r z y c z y m stwierdzają również możliwość częś­ ciowej u p r a w y roślin o krótkiej wegetacji. W p r z y p a d k u , g d y rodzina pasterska na j e d n y m z p a s t w i s k m a stałe zabudowania, do'których o k r e ­ sowo wraca, uznają formę tę za półnomadyzm (seminomadism). Wydaje się, że k r y t e r i u m istnienia l u b b r a k u stałej osady i stałego domostwa ze względu na swą jednoznaczność jest dostatecznie p r z y d a t n e . P o m i j a m w t y m miejscu propozycję W. Jacobeita, z którą dyskutowałam w i n n y m miejscu, ażeby pasterstwo t r a n s h u m a n c k i e generalnie zastąpić m i a n e m 8 8 S. Pasterstwo 9 H. Berezowski, Tatr Polskich 9 Problemy i Podhala, В o e s с h, Nomadismus, v o l . 6: 1951, B n d . 27. geograficzne t. 1, W a r s z a w a Transhumnz pasterstwa wędrownego, [w:] 1959, s. 77-145. und Alpwirtschaft, „Die Alpen", �90 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA „wędrowny chów o w i e c " (Wanderschafhaltung) **, j a k również pogląd J . Blache'a, że t r a n s h u m a n c j a może mieć miejsce wyłącznie na terenach zróżnicowanych k l i m a t y c z n i e , a n i e hipsometrycznie . 11 Od pasterstwa transhumantikiego, bazującego na całorocznym w y p a ­ sie, geografowie odróżniają l e t n i w y p a s w górach związany z wędrówką stad zazwyczaj n a m n i e j l u b bardziej oddalone pastwisko górskie, na którym zwierzęta są wypasane przez całe lato, natomiast na zimę wracają do w s i , gdzie są k a r m i o n e zmagazynowaną przez lato paszą (stabulation hívernale, stájové krmeni w zimni polovině roku itp.). W l i t e r a t u r z e słowiańskiej t e n t y p w y p a s u znany jest p o d nazwą s z ał a ś n i c t w a , w l i t e r a t u r z e n i e m i e c k i e j Sommer, w literaturze fran­ cuskiej éstivage l u b opisowo la vie pastorale, w A n g l i i pastorale life of the mountain czy w R u m u n i i p a s t o r i t u l agrocol cu stina la munte. W l i t e r a t u r z e rumuńskiej podejmującej problematykę k l a s y f i k a c j i typów pasterstwa szałaśnictwo określane jest czasem m i a n e m pastoritul transhumant pendulator (Herseni) l u b t y l k o pastoritul pendulator ( D u náre). Nazwę tę używający ją a u t o r z y uzasadniają t y m , że r u c h w a h a d ­ łowy o d b y w a się t a m pomiędzy d w o m a stałymi p u n k t a m i : p a s t w i s k i e m górskim, gdzie stada spędzają l a t o , i osadą stałą, gdzie zimują w s t a j n i . Nadmienić należy, że a u t o r z y podkreślają, iż w e właściwym pasterstwie t r a n s h u m a n c k i m miejsca w y p a s u zmieniają się, więc nie p o w i n n o się używać określenia „transhumancja wahadłowa". Ze s w e j s t r o n y widzę p e w i e n b r a k l o g i k i w określeniu szałaśnictwa j a k o „pasterstwa w a h a d ­ łowego", dlatego że w okresie z i m o w y m zwierząt w t y m t y p i e na ogół się nie wypasa t y l k o k a r m i magazynowaną w stajni paszą. Ponadto k r y ­ t e r i u m zmienności p a s t w i s k p r z y t r a n s h u m a n c j i pozostaje w sprzecz­ ności z poprzednio omawianą propozycją, a b y pasterstwo Wołochów bałkańskich też objąć m i a n e m t r a n s h u m a n c j i . Ze swej s t r o n y proponuję, aby liczne o d m i a n y letniego w y p a s u bez p o w r o t u zwierząt n a noc do gospodarstw m a c i e r z y s t y c h 'określić m i a n e m całosezonowego wypasu letniego. Określenia S. B e r e ­ zowskiego „letni wypas w górach" czy T . V u i i „pasterstwo r o l n e ze s t i ną w górach" są nie do zastosowania w p r z y p a d k u w y p a s u spotykanego np. na N i z i n i e Węgierskiej. W i e m y j e d n a k wszyscy, że t r z y w y m i e n i o n e kategorie: n o m a d y z m u , t r a n s h u m a n c j i i całosezonowego w y p a s u letniego, w rozważaniach n a d p a s t e r s t w e m k a r p a c k i m i bałkańskim są niewystarczające, stąd też różni a u t o r z y badający życie pasterskie w K a r p a t a c h usiłowali wyróżnić sze­ reg podtypów tego ostatniego. Były to z n i e l i c z n y m i wyjątkami próby robocze, n a użytek poszczególnych krajów k a r p a c k i c h , w słabym s t o p n i u 1 0 B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a , Próba packiego, 1 1 klasyfikacji typów „Etnografia P o l s k a " , t . 11: 1967, s. 87-98. J . B l a c h ę , L' homme et la montagne, P a r i s 1933, s. 18. pasterstwa kar­ �91 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwzględniające cechy powszechnie występujące. O b s e r w u j e m y w n i c h tendencję do wyodrębnienia typów na podstawie cech życia pasterskiego znanych t y l k o z jednego t e r e n u oraz w niektórych w y p a d k a c h t w o r z e n i e osobnych typów z o d m i a n l o k a l n y c h . Sprawę dalszej k l a s y f i k a c j i całosezonowego w y p a s u letniego proponuję poddać generalnej d y s k u s j i n a posiedzeniu sekcji pasterskiej. W c e l u ułatwienia t e j d y s k u s j i p r z y g o t o ­ wałam zestawienia dotychczasowych p r o p o z y c j i oraz odpowiednie sche­ m a t y oparte n a d a n y c h źródłowych. Z p r o b l e m e m k l a s y f i k a c j i rodzajów w y p a s u łączy się następny p r o b ­ l e m , któremu chciałabym poświęcić z k o l e i nieco u w a g i . P R Z Y C Z Y N Y WSPOŁWYSTĘPOWANIA OKREŚLONYCH , ZJAWISK Wracając do k i l k u myśli z a w a r t y c h w m o i m referacie p r z e d s t a w i o ­ n y m w Smolenicach w 1967 r . badania etnograficzne mogą z jędrnej s t r o ­ n y zmierzać d o r e j e s t r o w a n i a określonych z j a w i s k w czasie i przestrzeni, lokalizując je w t z w . „kontekście h i s t o r y c z n y m " , z d r u g i e j s t r o n y mogą poprzez uogólnienie k o n k r e t n e g o materiału historycznego zmierzać do szukania ogólnych p r a w i zależności r o z w o j u k u l t u r o w e g o , celem zbudo­ w a n i a t y p o l o g i i będącej p r z y c z y n k i e m do ogólnej t e o r i i k u l t u r y . W t e j d r u g i e j procedurze p o w i n n o się zawsze odnosić badane zja­ wisko do szerszego k o n t e k s t u — bądź całości r o z w o j u danego społeczeń­ s t w a l u b badanej f o r m y życia, bądź równolegle występujących f o r m życia u i n n y c h ludów. W y c h o d z i m y b o w i e m z założenia, że społeczeń­ s t w o i jego k u l t u r a stanowią układ stosunków (zwany n i e k i e d y system) będący określoną całością. Układ elementów powiązany jest zasadą orga­ nizacji, które umożliwia f u n k c j o n o w a n i e całości s t r u k t u r a l n e j . Ponadto społeczeństwa i i c h k u l t u r y znajdują się w stałym r o z w o j u , który p r z e ­ biega jednak, p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o jego ogólny c h a r a k t e r , w spo­ sób prawidłowy. Rozwój każdego k o n k r e t n e g o społeczeństwa w szcze­ gółach przebiega odmiennie, możliwe jest j e d n a k w y d o b y c i e p r a w ogól­ n y c h dzięki porównywaniu różnorakich przebiegów określonych „ciągów h i s t o r y c z n y c h " . Stąd też w badaniach osobliwości poszczególnych k u l t u r można dążyć do w y k r y c i a czynników różnicujących l u b można zmierzać do w y k r y c i a p o d s t a w o w y c h typów s t r u k t u r . W odniesieniu do i n t e r e s u ­ jącego nas p r o b l e m u p r z y c z y n współwystępowania określonych zjawisk, tego r o d z a j u założenia nakładają na badacza obowiązek ustalenia w p i e r w s z y m rzędzie f u n k c j i , jaką gospodarka pasterska spełnia w sto­ s u n k u do całego systemu gospodarki górskiej czy n i z i n n e j , oraz szer­ szego k o n t e k s t u k u l t u r y . W badaniach n a d p a s t e r s t w e m wysokogórskim r e a l i z o w a n y c h przez Komisję Karpacką uznano, n i e bez wpływu sugestii wysuniętych w u p r z e d n i c h badaniach antropogeografów, że p o d s t a w o w y m i c z y n n i ­ k a m i modyfikującymi tę gospodarkę są: Układ przestrzenny terenów �92 BRONISŁAWA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA w y k o r z y s t y w a n y c h sezonowo względem terenów zamieszkanych na stałe, stosunki własnościowe, a zwłaszcza własność terenów w y p a s o w y c h oraz k u l t u r o w o u w a r u n k o w a n e n a w y k i gospodarowania, wśród których szcze­ gólną uwagę zwrócono na gospodarkę mleczną, b u d o w n i c t w o pasterskie czy sposoby w y p a s u l u b pożywienie pasterzy, j a k również sposób r e k r u ­ tacji, organizacji zespołowego w y p a s u i t p . N i e zapomniano również o wierzeniach i zabiegach magicznych. Szczegółowe, monograficzne opisy gospodarki pasterskiej, których t a k wiele m a m y w l i t e r a t u r z e , posiadają j e d n a k dość często powtarzające się b r a k i , które nie pozwalają n a m przeprowadzić dogłębnej analizy opisy­ w a n y c h zjawisk. Jak zwracano już w l i t e r a t u r z e n i e j e d n o k r o t n i e uwagę, wielość rozwiązań k u l t u r o w y c h jest ograniczona. W interesującym nas przedmiocie istnieją pewne powtarzające się u g r u p o w a n i a s t r u k t u r a l n e zjawisk, które pozwalają n a m t a k i czy i n n y rodzaj pasterstwa zaliczyć f o r m a l n i e do określonego , , t y p u " . Jednakże — na co zwracał już przed l a t y uwagę prof. Gunda — układy s t r u k t u r a l n e powtarzają się, ale ge­ neza i c h może być odmienna , stąd nie m a pewności, czy klasyfikując porównujemy zjawiska identyczne. 12 W dziedzinie uzależnień gospodarczych można wysunąć tezę, że r o z ­ wiązania organizacyjne pasterstwa uzależnione są nie t y l k o od stosun­ ków własnościowych, ale w znacznym s t o p n i u od u s y t u o w a n i a p a s t w i s k w stosunku do stałej osady oraz przestrzennej s t r u k t u r y użytków r o l ­ n y c h i pastwisk. W związku z t y m odczuwa się w monograficznych o p r a ­ cowaniach gospodarki pasterskiej b r a k i l u s t r a c j i pokazujących układy zabudowań oraz pól we wsiach pasterskich z uwzględnieniem rodzajów u p r a w oraz zaznaczeniem, które t e r e n y są własnością indywidualną, a które współwłasnością. Istotne jest również to, do j a k i c h g r u p l u d ­ ności współwłasności te należą. Przykładem analiz płodnych również d l a analizy p r o b l e m a t y k i pasterskiej może być praca K . Dobrowolskiego 0 najstarszym osadnictwie Podhala , której m e t o d y i ustalenia w y k o ­ r z y s t u j e tenże a u t o r w s w y m opracowaniu dotyczącym „wypasu stad owczych w obrębie w i e l k i c h w s i p a s t e r s k i c h " . Podobnie organizację pasterstwa w związku ze strukturą przestrzenną użytkowania i własności gruntów analizuje R. Reinfuss w swej p r a c y o h o d o w l i i pasterstwie w Beskidzie N i s k i m , B. Kopczyńska-Jaworska odnośnie do w s i Żabnicy 1S 14 ls 1 2 B. G u n d a , fAlfold), Plain [w:] The Anthropogeography Bulletin of International Pasteuring de la Societě on the Hongroise great Hungarian de Geographie, R. 68: 1940, n r 1. 1 8 L w ó w 1935. " К . nych. Dobrowolski, Typologia wędrówek Studia nad pasterskich kulturą od XIV pasterską do XX w Karpatach pólnoc- w., „Wierchy", R . 29: 1960, s. 7-51. 15 R. R e i n f u s s , ne i kształty 1 97-122. Hodowla wsi, [w:] Nad rzeką i pasterstwo Ropą. Zarys na Łemkowszyźnie; kultury ludowej, o r a z Vklady rol­ K r a k ó w 1965, s. 13-29 �93 S Y N T E Z A B A D A Ń NAD P A S T E R S T W E M w Beskidzie W y s o k i m . Schematy przestrzennego rozmieszczenia i użyt­ k o w a n i a p a s t w i s k spotkać można również w niektórych artykułach węgierskich czy rumuńskich. Dane zawarte w t y c h analizach pozwalają uściślić nasze w n i o s k o w a n i a nie t y l k o odnośnie do p r z y c z y n niektórych rozwiązań, ale również występowania t a k i c h czy i n n y c h f o r m organiza­ cyjnych. Obok s t r u k t u r y przestrzennej i własnościowej nie t y l k o samego m i e j ­ sca w y p a s u , lecz całych w s i , które organizują w y p a s y , ważnym elemen­ t e m analizy z p u n k t u widzenia u j a w n i e n i a uzależnień gospodarczych są dane liczbowe dotyczące ilości c h o w a n y c h zwierząt. Istotne są t u zarów­ no dane bezwzględne, j a k odsetek poszczególnych rodzajów zwierząt w y p a s a n y c h w r a m a c h pasterstwa wędrownego, j a k też i c h liczba p r z y ­ padająca na ilość użytków r o l n y c h i poszczególne kategorie własnościowe gospodarstw. Niektóre rozwiązania gospodarcze uzależnione są b o w i e m bezpośrednio nie t y l k o od wielkości i jakości posiadanych terenów w y ­ pasowych i i c h odległości od w s i , ale od miejsca, j a k i e hodowla zajmuje w całokształcie gospodarki w i e j s k i e j . T a m , gdzie posiadane źródła p o ­ zwalają n a m nie t y l k o obserwować stan współczesny, ale również prze­ m i a n y gospodarcze zachodzące w określonym miejscu i czasie, widać wyraźnie, j a k poszczególne sytuacje rzutują na z m i a n y organizacji w y ­ pasu. N i e potrzeba chyba też w t y m m i e j s c u przypominać, j a k ważne jest oddziaływanie gospodarczych czynników m a k r o s t r u k t u r a l n y c h , t a ­ k i c h j a k ogólna sytuacja gospodarcza regionu, jego specjalizacja gospo­ darcza czy sytuacja r y n k o w a (popyt i podaż na określone artykuły p r o ­ d u k c j i hodowlanej) oraz wiążąca się z n i m i p o l i t y k a gospodarczo-ad­ m i n i s t r a c y j n a ośrodków d y s p o z y c y j n y c h . Jako etnografowie w i e m y jednak, j a k wielką rolę w t y c h procesach odgrywa, j a k t o określają ekonomiści, „czynnik l u d z k i " , i to nie t y l k o z p u n k t u widzenia swej s t r u k t u r y demograficznej czy zawodowej, lecz przede w s z y s t k i m j a k o twórca i spadkobierca określonych wzorów k u l ­ t u r o w y c h . Odkładając na później problematykę d y f u z j i k u l t u r o w e j , chciałabym w t y m m i e j s c u zwrócić uwagę, że wśród czynników s p o ­ ł e c z n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e ważne znaczenie d l a organizacji pasterstwa wysokogórskiego m a wielkość i organizacja r o d z i n y , system dziedziczenia oraz n a w y k i związane z podziałem p r a c y w rodzinie. Z ogólną sytuacją gospodarczą i społeczno-kulturową wiąże się też r o l a gospodarki pasterskiej oraz miejsce różnych rodzajów c h o w a n y c h zwie­ rząt w ogólnym systemie wartości, wyrażające się między i n n y m i w za­ biegach leczniczych czy magicznych. Te ostatnie uzależnione są z k o l e i od całokształtu wierzeń, wiedzy, a więc od światopoglądu ludności gó­ ralskiej. i e 16 Tradycyjna s. 32-69. gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, �94 BRONISŁAWA KOPCZYNSKA-JAWORSKA I t u m u s i m y stwierdzić, że badania n a d pasterstwem k a r p a c k i m k o n ­ centrując się na w y b r a n y c h zagadnieniach u z n a n y c h za ważne z p u n k t u widzenia badań porównawczych, rzadko obserwowały t e n t y p gospodarki w pełnym kontekście k u l t u r o w y m . Z pomocą przychodzą nieliczne m o ­ nografie w s i pasterskich (np. monografia Herseniego w s i Dragus ) czy prace, które zwracały uwagę na w y b r a n e zależności określonego t y p u , jak n p . praca S. Švecowej o stosunkach r o d z i n n y c h i sąsiedzkich w e wsiach kopanicowych rozproszonych czy próby B. Kopczyńskiej-Jaworskiej zwrócenia u w a g i na p r o b l e m zawodu pasterza i r o l i pasterskiego zajęcia sezonowego w życiu w s i góralskiej , czy wreszcie opisy gospodarki p a ­ sterskiej pochodzące z w i e l o t e m a t y c z n y c h m o n o g r a f i i w s i , w których w i n n y c h opracowaniach możemy znaleźć brakujące n a m informacje. Podsumowując t o , co zostało powiedziane powyżej, posiadane m a ­ teriały pozwalają n a m na stwierdzenie współwystępowania p e w n y c h zjawisk, zwłaszcza odnośnie do organizacji w y p a s u j a k o takiego, lecz przeważnie n i e upoważniają do stwierdzenia stopnia i c h szerszych współ­ zależności. W świetle tego ostatniego stwierdzenia n i e z w y k l e istotna dla pełnej analizy porównawczej s t r u k t u r gospodarki pasterskiej byłaby realizacja p r o j e k t u zgłoszonego n a ostatniej k o n f e r e n c j i p r e z y d i u m M K K K B p r z e ­ prowadzenia badań k o m p l e k s o w y c h w y b r a n y c h w s i k a r p a c k i c h , wśród których należałoby uwzględnić wsie z różnymi t y p a m i h o d o w l i paster­ skiej. 17 18 19 GENEZA I PRZEMIANY KARPACKIEJ GOSPODARKI PASTERSKIEJ i H i s t o r i a badań n a d pasterstwem wysokogórskim w K a r p a t a c h i na Bałkanach obarczyła nasze widzenie gospodarki górskiej p y t a n i e m o j e j genealogię etniczną, j e j wołoskie czy inne pochodzenie. P r o b l e m t e n wzbudzał liczne, choć może nie zawsze w pełni uświadomione, emocje pozanaukowe. Generalizując można zauważyć, że w badaniach węgier­ skich zwracano uwagę na ruchliwość przestrzenną pasterzy, i c h t r a d y c j e „nomadyczne" i przeobrażenia gospodarki hodowlanej pod wpływem podniesienia k u l t u r y r o l n e j . W badaniach rumuńskich podkreślano n a ­ tomiast w i e l o w i e k o w y związek gospodarki pasterskiej z osiadłym r o l n i c ­ t w e m . W badaniach p o l s k i c h , niewątpliwie p o d wpływem koncepcji K . Dobrowolskiego, nestora badań n a d kulturą Małopolski, szczególną 1 7 T. Herseni, Drague un sat din fara Oltului (Fugaras) Unitatf Sociále, B u c u r e s t i 1944. Tatr 1 8 S. Š v e c o v á , 19 Gospodarcze Kopanicove i społeczne sidla podstawy a dedina, P r a h a 1975. pasterstwa tatrzańskiego, [w:] P o l s k i c h i P o d h a l a , t. 4, W r o c ł a w 1962, s. 107-162, c z y Tradycyjna sezonowa..., I.e. Pasterstwo gospodarka �95 S Y N T E Z A B A D A N NAD P A S T E R S T W E M uwagę zwracano n a p r z e j a w y „zderzenia się" i k u l t u r y pasterskiej z r o l ­ niczą, zaś na Słowacji i Wołoszczyźnie M o r a w s k i e j , zwłaszcza w star­ szych pracach, przeceniano n i e j e d n o k r o t n i e w p ł y w y wołoskie, z rezerwą odnosząc się do t e o r i i podkreślających rolę kontaktów z bezpośrednimi sąsiadami. Ze względów organizacyjnych, w badaniach porównawczych b r a k prac dotyczących f o r m życia pasterskiego wśród rdzennej ludności bułgarskiej (nie Karakaczanów), j a k również pełnej r e j e s t r a c j i f o r m ży­ cia pasterskiego wśród narodów Jugosławii. Badania etnograficzne ze względu n a własności w a r s z t a t u b a d a w ­ czego etnografa nie "mogą zastąpić badań h i s t o r y c z n y c h sensu stricto. Jak w i e m y , szeroko jest j e d n a k upowszechnione w e t n o g r a f i i w n i o s k o ­ wanie o przeszłości z j a w i s k k u l t u r o w y c h n a podstawie obserwacji i s t n i e ­ nia cech oraz zespołów k u l t u r o w y c h charakteryzujących się długim t r w a n i e m . Wyróżnione na podstawie analizy typologicznej z b i o r y cech umożliwiają w n i o s k o w a n i e o c h r o n o l o g i i względnej i c h występowania na określonych, zazwyczaj dużych obszarach oraz o k i e r u n k a c h zmian, j a k i m podlegały. A n a l i z y te nie upoważniają j e d n a k do wyciągania wniosków o przebiegach h i s t o r y c z n y c h na małych obszarach. Zastrze­ żenie to jest o t y l e ważne, że niewątpliwie słusznie s t w i e r d z a J . Podo­ l á k , iż organizacja pasterstwa w o w i e l e większym s t o p n i u niż inne zjawiska k u l t u r y pasterskiej zależy bezpośrednio od m i e j s c o w y c h ukształtowanych historycznie warunków. Żeby stwierdzić, które ele­ m e n t y t e j k u l t u r y mają c h a r a k t e r specyficznie etniczny i ograniczają się do określonych terenów, należałoby dokonać pełnej i c h k o n t e k s t o w e j analizy porównawczej. W t y m celu ewentualną pomocą mogłoby być wnioskowanie p r z y pomocy proponowanej przez K . Dobrowolskiego m e ­ t o d y i n t e g r a l n e j , polegającej n a p r z e b a d a n i u j a k największej g r u p y wzajemnie powiązanych elementów k u l t u r y w obrębie n i e w i e l k i e j spo­ łeczności w czasie j a k najdłuższym. Wydłużenie czasu o d b y w a się t u — j a k zauważyła Z. Sokolewicz — kosztem zmniejszenia przestrzennych rozmiarów układu p r z y jednoczesnym z i n t e n s y f i k o w a n i u badań n a d w e ­ wnętrznym powiązaniem elementów . Niestety nie posiadamy opracowań źródłowych odnośnie do r o z w o j u pasterstwa ze w s z y s t k i c h terenów k a r p a c k i c h . Jeszcze raz należałoby ponowić a p e l o p r z y g o t o w a n i e kompendiów i n f o r m a c j i oraz e w e n t u a l ­ n y c h opracowań k a r t o g r a f i c z n y c h z prac specjalistycznych dotyczących chronologii powstania osad w K a r p a t a c h , ze szczególnym zwróceniem u w a g i na analizę w z m i a n e k o osadnictwie wołoskim, pasterstwie w ę 20 21 2 2 2 0 vaquie, 2 1 fii J . P o d o l a k, Les formes referat Z. S o k o l e w i c z , polskiej, traditionnelles de Vorganisation Kategorie [w:] Tradycje czasu i przemiany. długiego Studia Przydatność określonych metod..., i krótkiego nad dziejami ludową, Poznań 1978, s. 54. 42 pastorale en Slo- powielony. s. 118-119. w tradycji etnogra­ i współczesną kulturą �96 BRONISŁAWA KOPCZYÑSKA-JAWORSKA d r o w n y m czy różnych dziedzinach gospodarki związanych z hodowlą, zwłaszcza owiec. W świetle dotychczasowych d y s k u s j i n a d sprawą k o n ­ taktów e t n i c z n y c h szczególną uwagą należałoby zwrócić na zasięg e w e n ­ t u a l n y c h wędrówek sezonowych sprzyjających k o n t a k t o m p a s t e r s k i m zarówno w strefie wypasów l e t n i c h , j a k i z i m o w y c h . J a k się w y d a j e , w etnograficznej l i t e r a t u r z e pasterskiej b r a k jest n p . i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h dotyczących e w e n t u a l n y c h wędrówek pasterzy słowackich na t e r e n y nizinne czy analiz naświetlających w p ł y w różnic u s t r o j o w y c h (podzielonego w przeszłości) państwa rumuńskiego na gospodarkę p a ­ sterską. Myślę t u o analizie życia gospodarczego w s i nie objętych orga­ nizacją t z w . p r a w a wołoskiego, które zostało stosunkowo dobrze zbada­ ne. Podstawowe znaczenie miałoby również zebranie i n f o r m a c j i h i s t o ­ r y c z n y c h na t e m a t szerzenia się gospodarki sianokośnej i m e t o d y użyź­ niania gruntów przez planowe nawożenie (myślę t u o poszerzeniu n a inne t e r e n y badań zapoczątkowanych przez J . Stikę odnośnie do pogra­ nicza słowaako-morawskiego ) . Z wyjątkiem badań węgierskich stosun­ k o w o mało też u w a g i zwracano do t e j p o r y na p r o b l e m y z m i a n y środo­ w i s k a przyrodniczego spowodowane udoskonaleniem sposobów gospo­ darowania. 23 Metoda i n t e g r a l n a w y m a g a w y k o r z y s t a n i a bazy źródłowej zgroma­ dzonej przez n a u k i p o k r e w n e (geografię ekonomiczną, historię gospo­ darczą i t p . ) w celu j e j powtórnej i n t e r p r e t a c j i w myśl etnograficznych postulatów badawczych uwzględniających pełny układ zależności i o d ­ niesień w y b r a n y c h społeczności. P r z y p o m n i e n i e niektórych n a w e t p o ­ wszechnie znanych faktów h i s t o r y c z n y c h w celu r e k o n s t r u k c j i p r z y ­ puszczalnego obrazu r o z w o j u gospodarki górskiej, t a k j a k r y s u j e się ona w świetle badań etnograficznych, w y d a j e się zagadnieniem n i e z w y k ­ le ważnym i pożądanym. Prace porównawcze w y k o n a n e w p o r o z u m i e n i u i zespołowo oszczę­ dziłyby w i e l e wysiłku poszczególnym badaczom, a opracowanie na i c h podstawie h i p o t e z y dotyczącej k i e r u n k u wpływów k u l t u r o w y c h , z w e r y ­ f i k o w a n e w badaniach, dostarczyć b y mogły podstawy do cennych w n i o s ­ ków t e o r e t y c z n y c h dotyczących p r o b l e m u kształtowania się k u l t u r y k a r p a c k i e j w ogóle, a p r o b l e m u generalnego k i e r u n k u r o z w o j u na t y m terenie f o r m życia pasterskiego w szczególności . 24 J . Š t i k a , Salašnické 2 8 skem pomeri, 2 4 dobytka a košarovani K o n c e p c j a s y n t e t y c z n e g o o p r a c o w a n i a p a s t e r s t w a zob. w o r s k a , Projekt in ustajovani den s. 20-22. na Moravsko-Sloven- „Česky l i d " , R . 45: 1958, s. 64-74. Karpaten, der Kollektivarbeit „Carpatobalcanica", des MKKKB zura Kopczyńska-Ja- Theraa: Sennwirtschaft v o l . .8: 1978, z. 1, 23-25; tamże w jęz. ros. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a3aa8c2f9ef7772fdfaa729f065a691.pdf 26173183e6ff475b9374c5643bfebcc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1239 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1144 Title A name given to the resource Dystans etniczny Polacy - Cyganie (na przykładzie dzielnicy Poznania) / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.2, s.241-258 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I X : 1985, z. 2 P L I S S N 0071-1861 WOJCIECH OLSZEWSKI DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE (NA PRZYKŁADZIE DZIELNICY POZNANIA) I. B A D A N I A D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O P O L A C Y — C Y G A N I E Znaczne różnice kulturowe dzielące Cyganów od większości narodów, wśród których przebywają, fakt, że w każdym kraju styka się z nimi (lub jest „narażona" na kontakt) większa część społeczeństwa, stawiają ich (przynajmniej w Europie) w sytuacji wyjątkowej wśród mniejszości etnicznych, w sytuacji pozwalającej spodziewać się szczególnej ostrości dystansu wobec nich ze strony poszczególnych n a r o d ó w . Jej efektem jest między innymi bardzo silna w większości krajów presja w kierunku przynajmniej częściowej ich asymilacji. Tym bardziej więc istotne dla zrozumienia zachodzących w społecznościach cygańskich procesów adap­ tacyjnych (czy też Wręcz akulturacyjnych), a także dla praktyki spo­ łecznej zmierzającej do załagodzenia ujemnych (dla obu stron) skutków tych procesów, wydaje się poznanie dystansu etnicznego dzielącego Cy­ ganów od narodów usiłujących ich zasymilować. Badaniami tego zjawiska w Polsce, prowadzonymi przede wszystkim przez L . Mroza, objęte zostały dotąd wsie i miasteczka położone we wschodniej części kraju (Małopolsce, Mazowszu i krainach sąsiadujących z nim od strony wschodniej i północno-wschodniej) . Wiosną i latem 1980 г., chcąc uzyskać materiał porównawczy do zebranego we wschod­ niej Polsce, przeprowadziłem badania dystansu etnicznego Polaków wo­ bec Cyganów w stolicy Wielkopolski — Poznaniu. Obiegowe opinie o sy­ stemie wartości preferowanych przez Wielkopolan i wysokim stopniu 1 2 1 W sytuacji zbliżonej pod tym w z g l ę d e m do Cyganów byli w Europie do nie­ dawna także Żydzi. Informacje o tych badaniach i częściowe opracowanie ich w y n i k ó w zawierają artykuły: A. J a k l i ń s k a - D u d a , Cyganie osiadli w oczach górali spiskich, „Et­ nografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 161; L . M r ó z , Badania dystansu etniczne­ go: Cyganie — Polacy, „Etnografia Polska", t. X X I I : 1978, z. 2, s. 15; t e n ż e , Świa­ domościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia Polska", t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157. 2 16 — Etnografia Polska 29/2 �242 WOJCIECH OLSZEWSKI megalomanii grupowej, potwierdzone częściowo moimi obserwacjami w czasie kilkuletniego zamieszkiwania w Poznaniu, pozwalały mieć na­ dzieję na spotkanie t u niemal laboratoryjnych warunków badawczych i na uzyskanie materiału bardziej kontrastowego niż zebrany w trakcie badań dotychczasowych. Brak jakichkolwiek badań cyganologicznych w Wielkopolsce, niedo­ statki stanu badań stosunków interetnicznych dotyczących Polski?-* tak­ że trudności natury technicznej (badania przeprowadzałem sam, w k r ó t ­ k i m czasie) przesądziły o charakterze mojej pracy, nadając jej cechy wstępnej penetracji terenu, służącej też sprawdzeniu technik badaw­ czych i założeń teoretycznych. Efekty tej pracy miały być dopiero punk­ tem wyjścia do dalszych, zakrojonych już na szerszą skalę badań. Kwestionariusz, k t ó r y m posłużyłem się przeprowadzając wywiady z mieszkańcami Poznania, w dużej mierze nawiązuje do zastosowanych przez Mroza, będących jak dotąd jedynymi wzorami do tego typu ba­ dań . Zachowując podobny charakter swojego kwestionariusza w celu uzyskania materiałów porównywalnych z pozyskanymi dotychczas, wprowadziłem jednak pewne modyfikacje wykorzystując dotychczasowe doświadczenia z udziału w badaniach we wschodniej Polsce. Przystoso­ wałem go też do badań w środowisku wielkomiejskim, z reguły bardziej zamkniętym i mającym mniej czasu, zmniejszając ilość pytań do 57. Aż 36 z nich 'dotyczy wiedzy badanych o Cyganach. Trudno bowiem było przewidzieć zakres tej wiedzy, a podjęcie próby znalezienia wystę­ pujących prawidłowości wymagało możliwie szczegółowego materiału. Z pozostałych p y t a ń 6 dotyczy bezpośrednio dopuszczalnych przez bada­ nych form kontaktu z Cyganami, 3 — natężenia niechęci do Cyganów (w stosunku do niechęci wobec innych grup etnicznych), 4 dotyczą opinii badanych o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego, natomiast reszta to pytania pomocnicze, służące głównie konfrontacji stosunku do Cyganów deklarowanego przez informatorów z tym, jaki przejawiają faktycznie. Tę samą funkcję spełnia także część pytań dotyczących wie­ dzy o Cyganach, sformułowanych tak, by odpowiadający dokonywali jednocześnie oceny kultury cygańskiej. Kolejność pytań była w zasadzie następująca — wiedza, dopuszczalne formy kontaktu, opinie o sposobach rozwiązania problemu cygańskiego. Odstępstwa od niej wynikały z przy­ jętej zasady umieszczania na początku kwestionariusza pytań o odcieniu emocjonalnym najbliższym obojętnemu, natomiast na końcu — najbar­ dziej drażliwych, co miało ułatwić rozmowy z badanymi. Wybierając miejsce badań posłużyłem się następującymi kryteriami: — musiało być to miejsce w miarę długo zamieszkiwane przez Cy­ ganów, co narzuciłoby ich polskim sąsiadom konieczność skrystalizowa3 8 Jeden z kwestionariuszy do badań dystansu etnicznego dot. Cyganów opublikowany w pracy M r ó z , Badania dystansu..., s. 28. został �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 243 nia i ujednolicenia swojego stosunku do nich. Byłoby to bowiem czyn­ nikiem znacznie ułatwiającym analizę badanego zjawiska; — mieszkańcy wybranej części miasta powinni stanowić grupę połą­ czoną więzią społeczną, tak by kryterium doboru informatorów mogła być właśnie przynależność do tej grupy; — powinna to być grupa możliwie mała, co pozwoliłoby uzyskać reprezentatywną próbę nawet przy stosunkowo niewielkiej liczbie i n ­ formatorów. Wszystkie te warunki spełniało niewielkie osiedle (nazywane dalej O) złożone z kilkunastu małych bloków i odgrodzone od reszty miasta z dwóch stron bardzo ruchliwymi ulicami (zbieg dwóch międzynarodo­ wych tras), z trzeciej i czwartej zaś linią kolejową i zakładami prze­ mysłowymi. Izolację mieszkańców O od reszty miasta, a t y m samym ich integrację wewnątrz osiedla, pogłębia jeszcze możliwość zaspokojenia na miejscu podstawowych potrzeb, na osiedlu jest bowiem kościół, szko­ ła, niemal wszystkie rodzaje sklepów, restauracja, kawiarnia, bar szyb­ kiej obsługi, a wielu mieszkańców pracuje w graniczących z O fabry­ kach. Większość zamieszkujących O zna się wzajemnie, a często są oni ze sobą spokrewnieni (w niektórych rodzinach rośnie już czwarte poko­ lenie mieszkańców osiedla założonego krótko przed I I wojną światową). W 1964 r. w bezpośrednim sąsiedztwie O osiedlono w barakach k i l ­ kudziesięcioosobową grupę Cyganów Sasytka Roma, rozbijających w t y m miejscu od lat swoje letnie obozowisko. Kilka lat temu baraki zostały zburzone, a Cyganie otrzymali między innymi dwa mieszkania w blo­ kach tego osiedla . Z mieszkańcami tej części Poznania przeprowadziłem 30 wywiadów bezpośrednich (3-4% rodzin), wybierając badanych równomiernie ze wszystkich części osiedla. Zebrane w ich wyniku materiały uzupełniłem, badaniami wśród dzieci i nauczycieli miejscowej szkoły oraz obserwacja­ mi poczynionymi w trakcie ośmiomiesięcznego mieszkania w O. Informa­ torzy moi mieli od 18 do 78 lat. Nieznacznie przeważały wśród nich ko­ biety. Mężczyźni najczęściej byli wykwalifkowanymi robotnikami, kobiety robotnicami bądź zajmowały się jedynie prowadzeniem gospo­ darstwa domowego, co jest prostym odbiciem struktury zawodowej mieszkańców O. Należy t u zaznaczyć, że dziewięć na dziesięć podejmowanych prób przeprowadzenia wywiadu kończyło się niepowodzeniem po wyjaśnieniu, że przedmiotem rozmowy mają być Cyganie. Już w czasie rozmowy wie­ lu informatorów traktowało mnie bardzo nieufnie, podejrzewając o po­ wiązania z Cyganami. Trudności te pozwalają przypuszczać, że faktycz­ ne nasilenie dystansu wobec Cyganów jest jeszcze większe, niż wynika­ łoby to z wypowiedzi badanych. 4 4 Pozostali z tej grupy Cyganów rozlokowani zostali poza O, jednakże w tej samej dzielnicy miasta. �244 WOJCIECH OLSZEWSKI II. C Y G A N I E W POZNANIU I W I E L K O P O L S C E Chociaż zdania na temat związku między faktycznymi cechami przed miotu dystansu etnicznego a charakterem stereotypów i nasileniem nie­ chęci wobec niego ze strony podmiotu dystansu są podzielone, celowe wydaje się poprzedzenie analizy zebranych przeze mnie materiałów krótką charakterystyką Cyganów, z którymi stykają się najczęściej mieszkańcy Wielkopolski . Wspomniany już brak materiałów o Cyganach w Wielkopolsce spra­ wił, że mogłem korzystać jedynie z danych udostępnionych m i przez władze administracyjne Poznania i województwa. Zawierają one wiele luk i poważnych często nieścisłości, będących w równej mierze w y n i ­ kiem obiektywnych trudności towarzyszących poznawaniu środowiska cygańskiego przez „gadźów", co zaskakującej nieraz niekompetencji zaj­ mujących się Cyganami urzędników oraz celowego wprowadzania ich w błąd przez Lowarów . Spisy Cyganów przeprowadzone w roku 1976 wykazały na terenie Wielkopolski około 1500 zameldowanych Cyganów tworzących ponad 300 rodzin, z czego w samym Poznaniu 78 osób (13 rodzin). Można przy­ puszczać, że Cyganie osiedleni w Wielkopolsce stanowili 7,5-10% wszyst­ kich Cyganów zamieszkujących Polskę (dla porównania, na t y m samym obszarze zamieszkiwało wówczas około 7% P o l a k ó w ) . Mimo powtarza­ jących się postulatów miejscowych władz, by nie wydawać zgody na osiedlanie się nowych Cyganów w Poznaniu (zwłaszcza w grupie już zamieszkałych) i nie wydawać im zezwoleń na pobyt czasowy ponad dwa miesiące, ich liczba w t y m mieście stale wzrasta — w latach 1978-1979 zamieszkiwało Poznań już 104 Cyganów (22 rodziny), w t y m 30 dzieci w wieku szkolnym. Oprócz osiadłych w Poznaniu, na terenie mias­ ta stwierdzono też, jeszcze w 1977 г., przebywanie wędrownych taborów. Każdego dnia znajduje się również w Poznaniu trudna do oszacowania liczba Cyganów zamieszkujących inne miejscowości, którzy przybywają tu, by odwiedzić krewnych, bądź też w celach zarobkowych. Cyganie mieszkający w Poznaniu rozproszeni są w pięciu jego dziel­ nicach, w grupach od 6 do 50 osób. Przyczyn takiego właśnie ich roz­ mieszczenia należy upatrywać tak w przepisach administracyjnych, jak 5 6 7 5 Przez Wielkopolskę rozumiem tu obszar woj. poznańskiego sprzed reformy administracyjnej z roku 1975. Jak się można domyślać ze stosowanej w urzędowych raportach terminologii i charakteru pomyłek — korzystnych zwykle dla Lowarów, oni musieli być g ł ó w ­ nymi (jeśli nie jedynymi) spośród Cyganów informatorami milicji. W roku 1976 trzy czwarte Cyganów osiedlonych w Wielkopolsce mieszkało w 17 miastach (położonych w różnych częściach regionu), tworząc skupiska prze­ kraczające 40, a dochodzące do 120 osób. 6 7 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 245 i upodobaniach (i możliwościach) samych Cyganów. Na przykład k i l k u ­ dziesięciu Sasytków w chwili wyjścia ustawy o przymusowym osiedle­ niu miało w jednej z dzielnic, w swoim stałym miejscu, rozbite letnie obozowisko. Ponieważ osiedleniem Cyganów zajmowały się władze dziel­ nicowe, wybudowano i m w miejscu obozowania baraki, a kilka lat temu rozlokowano w wolnych mieszkaniach znajdujących się w granicach administracyjnych dzielnicy. Z kolei bogaci Lowarzy w większości sami wybrali miejsce obecnego zamieszkania. Jedna z ich rodzin kupiła willę kierując się t y m (jak sami twierdzą), że miejsce jej położenia było wte­ dy jeszcze spokojne i z rzadka tylko zamieszkane. Z czasem rodzina ta ściągnęła krewnych, którzy zamieszkali w pobliżu. Najwięcej trudności sprawia ustalenie podziału szczepowego Wielko­ polskich Cyganów. Jego dokładne odtworzenie jest w tej chwili niemoż­ liwe, wiadomo jednak z całą pewnością, że są wśród nich przedstawiciele Chaładytka Roma, Polska Roma, Sasytka Roma, Kełderaszów i Lowa­ rów, z czego w samym Poznaniu zamieszkują Sasytka Roma i Lowarzy (mniej więcej w jednakowych proporcjach) oraz przybyłe t u ostatnio dwie rodziny Chaładytka. W Poznaniu przebywają też codziennie, zaj­ mujące się t u wróżeniem, kobiety Kełderaszów z pobliskich Obornik oraz bardzo często Cyganie podający się za tzw. „Sanoków", muzykujący w poznańskich kawiarniach. Udostępnione m i dokumenty urzędowe zawierają także „charakterys­ tykę społeczną" najliczniejszych w Poznaniu Sasytków i Lowarów. Ci pierwsi, mieszkający w dzielnicy, w której przeprowadziłem badania, są w świetle powyższych dokumentów grupą najbardziej biedną i nie­ ustabilizowaną. „Cyganie ci dopuszczają się różnego rodzaju przestępstw, poczynając od drob­ nych oszustw z patelniami i kuponami materiałów, przez kradzieże, włamania aż do g w a ł t ó w i rozbojów. Rodziny te w y w o d z ą się przeważnie z niemieckich Cyganów o nazwiskach Franz, Herman, Ferro, Arwaj itp. [...] Utrzymują między sobą kontakty towarzysko-przestępcze. Często urządzają libacje alkoholowe, zakłócają spokój, w mieszkaniach nie utrzymują porządku" . s Większość mężczyzn z tej grupy jest zatrudniona w przedsiębior­ stwach państwowych jako pracownicy fizyczni (przeważnie w transpor­ cie i zaopatrzeniu). „Ich zarobki wahają się w granicach 3500 zł co przy wielodzietnych rodzinach nie pozwala stwierdzić, że utrzymują się tylko z tego. Część z tych rodzin korzysta 8 Ten, jak i dalsze cytaty dotyczące sytuacji społeczno-ekonomicznej Cyganów pochodzą ze sprawozdań sporządzonych przez poznańską milicję i Urząd Miejski w Poznaniu w roku 1979. W okresie, którego dotyczą cytowane dokunienty, najczęściej spotykane w pol­ skich przedsiębiorstwach p a ń s t w o w y c h płace w a h a ł y się od 4 do 7 tys. zł miesięcz9 �24(5 WOJCIECH OLSZEWSKI z pomocy opieki społecznej. Większość dzieci tych rodzin chodzi do szkoły pod­ stawowej, co jest jedynym korzystnym zjawiskiem w tej grupie Cyganów". Jeżeli dodamy, że w oddzielnej części cytowanych dokumentów stwierdza się, iż w okresie, którego one dotyczą, mieszkający w Pozna­ niu Cyganie nie popełnili w t y m mieście ani jednego przestępstwa czy wykroczenia, możemy stwierdzić, że powyższy tekst — podobnie jak „charakterystyka społeczna" Sasytków — jest obrazem bardzo silnej nie­ chęci do nich. Niechęć ta podsycana jest prawdopodobnie przez Lowa­ rów, od których przyjęło się m. i n . pogardliwe określenie używane w sto­ sunku do poznańskich Sasytków — „łabańce". W podobnej wersji („łabandze") używają tego określenia także przyjeżdżający do Poznania K e ł derasze. W obu przypadkach jest ono konsekwencją uznania poznańskich Sasytków za skalanych i wykluczonych ze społeczności Romów w na­ stępstwie dezintegracji ich kultury i ustępstw wobec zarządzeń polskich władz . 10 Z bardziej przychylną opinią spotykamy się w przytaczanych relacjach w odniesieniu do Lowarów. Być może jest to wynikiem utrzymywania przez nich dobrych stosunków z milicją . Nie bez wpływu wydaje się też przypisywanie sobie przez nich królewskiego pochodzenia oraz ich sytuacja majątkowa — stan posiadania każdej z lowarskich rodzin był w roku 1979 oceniany przez milicję na co najmniej kilka milionów zło­ tych . Cyganie ci, według milicyjnych raportów, nie utrzymują kontak­ tów z nie-Lowarami, zajmują się nielegalnym handlem walorami płatni­ czymi, złotem, srebrem i wyrobami artystycznymi. Lowarzy poznańscy nie popełniają przestępstw na terenie Poznania, ich kobiety „nie chodzą do miast na zarobek", a dzieci uczęszczają do szkół. W konflikt z m i l i ­ cją wchodzą jedynie młodociani w wieku 14-19 lat, dysponujący dużą ilością pieniędzy, wywołujący awantury w lokalach rozrywkowych. Dla zachowania dobrych układów z władzami Lowarzy ograniczyli nawet kon­ takty z jedną ze swoich rodzin, mającą częste konflikty z otoczeniem i milicją. 11 12 Na stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów mogą rzutować tak­ że przestępstwa (kilkanaście włamań do mieszkań) popełnione w t y m mieście przez grupę Cyganów zamiejscowych (spokrewnionych z poznań­ skimi Lowarami). 1 0 Za wykluczonych spośród R o m ó w uznana została przez Lowarów i Kełderaszy jedynie grupa S a s y t k ó w mieszkająca w Poznaniu. Pozostali Cyganie należący do tego szczepu nadal uważani są za pełnoprawnych Romów. Jak pisałem w y ż e j , większość posiadanych przez poznańską milicję wiadomo­ ści o Cyganach pochodzi właśnie od Lowarów. W tym samym czasie stan posiadania średnio zamożnej polskiej rodziny w Poznaniu kształtował się w granicach kilkuset tysięcy złotych. 11 1 2 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 247 I I I . D Y S T A N S E T N I C Z N Y MIESZKAŃCÓW O W O B E C CYGANÓW Przejście do omówienia wyników moich badań poprzedzić należy w t y m miejscu przedstawieniem przyjętych założeń teoretycznych, i m to bowiem podporządkowane zostały nie tylko same badania dystansu etnicznego Polaków do Cyganów (układ kwestionariusza), ale też analiza i prezentacja uzyskanych w ich efekcie materiałów. Założenia te, w największym skrócie, można ująć w trzech punktach: 1) celem dystansu etnicznego jest ochrona k u l t u r y grupy etnicznej będącej jego podmiotem, przed dezintegrującym wpływem kontaktu z re­ prezentującą odmienne systemy wartości grupą będącą tegoż dystansu przedmiotem; 2) nasilenie dystansu etnicznego jest t y m większe i m większe są róż­ nice kulturowe między jego podmiotem a przedmiotem i i m większe jest natężenie megalomanii jego podmiotu; 3) elementem dystansu etnicznego, obok stosunku do jego przedmio­ tu, jest także wiedza o nim. Wydaje się słuszne uznanie wiedzy o innej grupie etnicznej za nieuświadamianą sferę dystansu etnicznego, w przeciwieństwie do uświada­ mianej sfery dystansu, jaką jest stosunek do tej grupy. Jesteśmy wpraw­ dzie w pełni świadomi związku przyczynowo-skutkowego zachodzącego między naszą wiedzą o innej grupie etnicznej, a naszym stosunkiem do niej, jednakże na ogół jesteśmy też przekonani, iż wiedza ta jest w pełni obiektywną i usprawiedliwiającą nasz stosunek. Nie zdajemy sobie zwy­ kle sprawy, że tak poprzez jej treść, jak i dobór wiadomości, jest ona przejawem naszego dystansu do tej grupy . 13 l.NIEUSWIADOMIONA S F E R A DYSTANSU ETNICZNEGO W wiedzy mieszkańców O na temat Cyganów wyodrębnić można dwa poziomy. Jeden z nich tworzy wiedza szczegółowa o kulturze cy­ gańskiej, drugi — wiedza uogólniona pod postacią cech przypisywanych wszystkim (czy też uznanym za najbardziej typowych) członkom grupy będącej przedmiotem tego dystansu . Wydaje się pewne wzajemne od­ działywanie obu tych poziomów na siebie, jednakże, jak pozwalają wnio­ skować zebrane przeze mnie materiały, poziom uogólniający w większym stopniu wpływa na poziom szczegółowy niż odwrotnie. Wiedza tworząca 14 Dokładniejszą analizę teorii stosunków interetnicznych, uzasadniającą — jak sądzę — przyjęte tu założenia, zawarłem w swojej pracy magisterskiej (Dystans etniczny Polacy — Cyganie na przykładzie dzielnicy Poznania, Poznań 1981, Biblio­ teka Instytutu Etnologii U A M w Poznaniu). Zasadność używania terminu „grupa etniczna" w odniesieniu do C y g a n ó w może być, wskutek ich zróżnicowania, podawana w wątpliwość. Ponieważ jednak dla moich informatorów Cyganie stanowili grupę pod w z g l ę d e m etnicznym jed­ nolitą i jako taka jest też przedmiotem dystansu, stosowanie tego określenia u w a ­ żam za uzasadnione. 1 8 1 4 �248 WOJCIECH OLSZEWSKI poziom szczegółowy na ogół sformułowana jest w sposób wyraźnie służą­ cy uzasadnianiu czy też wręcz zapobieżeniu falsyfikacji elementów wie­ dzy składających się na poziom uogólniający. Falsyfikacji takiej nie sprzyja też znikomość i fragmentaryczność wiedzy szczegółowej moich rozmówców, dotyczącej kultury Cyganów. Dlatego też zasadne wydaje się omówienie w pierwszej kolejności poziomu uogólniającego. Uogólniający poziom w i e d z y . Poziomu tego dotyczyły przede wszystkim dwa z zadawanych badanym pytań — pytanie o syno­ nim słowa „cygan" (funkcjonujący jako przezwisko) oraz pytanie o naj­ bardziej charakterystyczne cechy Cyganów. Stereotyp Cygana otrzymany w odpowiedzi na pierwsze z tych pytań "ma zabarwienie pejoratywne. Etnonim „Cygan" jest tu bowiem syno­ nimem kłamcy. Zdecydowanie rzadziej (w pojedynczych przypadkach) rozmówcy jako przyczynę użycia tego przezwiska wobec Polaka podawa­ li (według częstotliwości): wygląd fizyczny (czarne włosy, ciemna cera), skłonność do częstego zmieniania miejsca pobytu oraz „cygańską" odzież (głównie długie spódnice) i bałaganiarstwo. Istnieją też podstawy do przy­ puszczeń, że popularnym, zwłaszcza wśród dzieci, synonimem „cygana" jest „brudas". Zarzut braku higieny powtórzył się także przy wymienianiu cech najlepiej — zdaniem moich rozmówców — charakteryzujących tę grupę. Najczęściej padały tu określenia (w kolejności od wymienionych przez niemal wszystkich do podanych przez jedną czwartą informatorów): weseli, sprytni, kłótliwi, nachalni, urodziwi, brudni, fałszywi (podstępni), podejrzliwi (skryci), odważni. Dla porównania podaję też zestaw cech najczęściej przypisywanych Polakom (kolejność jak wyżej): czyści, pracowici, urodziwi, dumni, odważni, weseli, uczciwi (szczerzy), ufni (otwarci). Wykreślony przedstawionymi wyżej cechami obraz Cyganów, w ze­ stawieniu z obrazem własnym grupy badanej, jednoznacznie określa jej stosunek do nich jako zdecydowanie negatywny. Wśród charakteryzują­ cych obie grupy cech, wymienionych przez co najmniej jedną czwartą rozmówców, znajduje się aż pięć par przeciwstawnych: �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE [Polacy] pracowici czyści dumni uczciwi (szczerzy) ufni (otwarci) 249 — leniwi [Cyganie] — brudni — nachalni •— fałszywi (podstępni) — podejrzliwi (skryci). Należy też zwrócić uwagę na fakt, że wszystkie podane tu przymioty Polaków (podobnie jak pozostałe trzy — urodziwość, odwaga i wesołość) są zdecydowanie pożądane (może poza wesołością, mającą wydźwięk wprawdzie dodatni, lecz bliższy obojętnemu). Cyganie natomiast „po­ siadają" jeszcze dwie przywary — są Kłótliwi (agresywni), oraz sprytni (spryt jako cecha Polaków mógłby być zaletą — synonimem zaradności, jako cecha Cyganów jest zdecydowanie niepożądany i traktowany niemal jak nieuczciwość). Wśród dziesięciu określeń, jakimi najczęściej badani charakteryzo­ wali Cyganów, są też trzy pozytywne (a zarazem wspólne grupie badanej i Cyganom): wesołość, urodziwość i odwaga. Należy jednak zwrócić uwa­ gę, że spośród tych trzech dodatnich cech jedynie najbardziej obojętna emocjonalnie wesołość była przez moich rozmówców częściej (przeszło dwukrotnie) przypisywana Cyganom niż Polakom. Natomiast najbardziej pożądana odwaga przeszło dwukrotnie częściej występuje w charakte­ rystyce Polaków. Nie bez znaczenia wydaje się też, że cechy pozytywne częściej przy­ znawały Cyganom kobiety. Przewaga kobiet w t y m względzie wzrastała wraz ze stopniem pożądania danej cechy (odwagę przyznał Cyganom t y l ­ ko jeden mężczyzna). Warto też zwrócić uwagę, że spośród k i l k u osób, które odmówiły bądź miały wątpliwości przy robieniu tych charaktery­ styk, wszystkie (poza jednym przypadkiem 18-letniej maturzystki) prze­ kroczyły 50 rok życia . W obu przypadkach za wcześnie jeszcze na for­ mułowanie jakichkolwiek uogólnień. Będzie to możliwe, jak się wydaje, dopiero po poszerzeniu bazy źródłowej i przeprowadzeniu badań nad podziałem ról między płciami i grupami wiekowymi w procesach w y ­ chowawczych i wszelkich innych formach działań służących utrzymaniu spójności grupy. P o z i o m w i e d z y s z c z e g ó ł o w e j . Poziomu tego dotyczyła większość zawartych w kwestionariuszu pytań na temat Cyganów. Spra­ wozdawcze przedstawienie wszystkich zebranych informacji z tego za­ kresu wydaje się t u jednak bezcelowe, istotniejsze bowiem dla naszych rozważań i dalszych badań jest wychwycenie jego cech charakterystycz­ nych. Wiedza składająca się na ten poziom sformułowana jest w sposób w y ­ raźnie służący uzasadnianiu i zapobieganiu falsyfikacji elementów uogól­ niającego poziomu wiedzy moich rozmówców, czemu sprzyjają: 1 15 1 S Zdarzało się to głównie w odniesieniu do Polaków, którzy są w e d ł u g bada­ nych grupą bardzo zróżnicowaną. �250 WOJCIECH OLSZEWSKI 1) wiadomości zapobiegające bliższym kontaktom i lepszemu pozna­ niu Cyganów; 2) powierzchowność i fragmentaryczność wiadomości szczegółowych, nawet gdy ich źródłem jest własna obserwacja czy osobiste kontakty z Cyganami, w połączeniu ze skłonnością do zwracania uwagi przede wszystkim na elementy kultury Cyganów będące dla badanej grupy i n ­ ne, dziwne; 3) zapobiegająca falsyfikacji dotychczasowych sądów o Cyganach i osłabieniu dystansu, interpretacja ich kultury. Występują tu dwa sche­ maty: — Cyganie mają pożądaną w naszym społeczeństwie cechę ,,x", ale tylko dlatego, że są zmuszeni sytuacją; — Cyganie, których znałem [-am], nie są tacy źli, ale oni są inni niż reszta Cyganów. Bliższym kontaktom'z Cyganami zapobiegają przekonania wskazujące na preferowanie w ich kulturze wartości niepożądanych w naszym spo­ łeczeństwie; szczególną zaś rolę zdają się odgrywać te, które ostrzegają przed fizycznym zagrożeniem z ich strony. Takim jest jedno z pierwszych wpajanych dzieciom przekonań o Cyganach, ostrzegające je przed porwa­ niem. Groźba ta jest informacją w najbardziej jaskrawy sposób ukierun­ kowującą stosunek do tej grupy etnicznej. Do znajomości opowiadań o porywaniu dzieci przez Cyganów przyznała się zdecydowana większość moich rozmówców, bez względu na wiek. Część potwierdziła też, że są one przekazywane dzieciom w dalszym ciągu. Jednocześnie nikt z badanych nie tylko nie słyszał o żadnym konkretnym przypadku porwania, ale też nie wyraził zdecydowanie wiary w prawdziwość tych wiadomości (nie­ którzy określili je jako bajki bądź „straszenie"). Choć niewątpliwy wpływ na deklarowane niedawanie wiary opowieś­ ciom o porwaniach wywarło, przejawiające się wyraźnie, dążenie niemal wszystkich moich rozmówców do zaprezentowania się przed przeprowa­ dzającym badania jako „ludzie na poziomie", daje to również podstawę do przypuszczenia, że część członków badanej grupy świadomie przeka­ zuje dzieciom „fałszywą" informację, ze względu na jej przydatność w y ­ chowawczą. Jak się bowiem zdaje, wpojenie dzieciom tego elementu wie­ dzy o Cyganach jest pierwszym i ważnym krokiem w nauczaniu dystan­ su do tej grupy, a wyrobiona w ten sposób obawa, zapobiegająca bliższe­ mu poznaniu Cyganów oraz wrogie nastawienie do nich znajdują z czasem uzasadnienie w coraz to nowych wiadomościach o tej grupie etnicznej, dzięki czemu utrzymują się (ulegając oczywiście pewnym modyfikacjom) nawet, jeśli nabrane z wiekiem doświadczenia nie potwierdzają bądź pod­ ważają prawdziwość pierwszej informacji. Wśród czynników zabezpieczających uogólniający poziom wiedzy przed falsyfikacją wymieniłem też powierzchowność i fragmentaryczność wszystkich wiadomości składających się na poziom wiedzy szczegółowej. �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 251 Jako przykład warto przedstawić t u wiedzę badanych osób o źródłach utrzymania Cyganów. Powierzchowność jej jest t y m bardziej znamien­ na, że przecież wszystkie sposoby zdobywania przez Cyganów środków utrzymania wymagały kontaktu z „gadźami". Odnośnie do Cyganów „wędrownych" niemal połowa informatorów nie potrafiła udzielić żadnych informacji na ten temat, choć zdecydowa­ na większość moich rozmówców pamięta jeszcze Cyganów sprzed ich osiedlenia. Z pozostałych badanych większość słyszała o kotlarskich umie­ jętnościach Cyganów, a pojedyncze osoby podawały jako źródło ich utrzy­ mania wróżbiarstwo, kradzieże, chodzenie po prośbie i handel końmi. Jeszcze mniej mieszkańcy O wiedzą o dzisiejszej sytuacji swoich bez­ pośrednich sąsiadów — Sasytków. Tylko dwóch rozmówców stwierdziło, że Cyganie ci pracują (podając przy t y m nazwy zakładów pracy i w y ­ rażając opinię, że są dobrymi fachowcami). Dwóch było przekonanych, że pracują, „bo z czegoś przecież muszą żyć". Reszta zaprzeczała takiej możliwości bądź deklarowała swoją niewiedzę w t y m względzie, snując przy t y m rozważania typu: „niektórzy Cyganie chyba («raczej», «podobno») pracują" lub: „Cyganie nie pracują «bo chodzą cały dzień», «bo to widać»", czy też, jak to ujął jeden z rozmówców: „bo kiedy ja idę do pracy, nie widzę żeby oni szli, a kiedy wracam, nie widzę żeby oni wra­ cali z pracy (i to mnie denerwuje)". Powyższe sądy opierające się niemal wyłącznie na przypuszczeniach, nie ulegają falsyfikacji, mimo że część mieszkańców osiedla pracuje w tych samych przedsiębiorstwach co Cyganie. Część informatorów przy­ znała wprawdzie, że Cyganie, których oni znali, pracowali, ale świadczyć to miało o ich odmienności od reszty „współplemieńców" i zdaniem roz­ mówców nie może być podstawą do uogólnień (podobne sądy wyrażali też o czystości, dumie, uczciwości i szczerości oraz innych zaletach Cy­ ganów, których znali). Taki właśnie charakter wiedzy mieszkańców O o źródłach utrzyma­ nia Cyganów pozwala na utrzymanie opinii o ich lenistwie, będącej, ze względu na bardzo wysoką wartość pracy w badanym środowisku, waż­ nym elementem dystansu. Podobne mechanizmy nie dopuszczają także do upowszechnienia się wiadomości mogących wykazać pewne podobieństwo obu kultur w sfe­ rach mających nieco mniejsze znaczenie dla natężenia dystansu. Na przy­ kład, mimo że spora część mieszkańców O była świadkami, a zdecydowana większość nie mogła nie słyszeć o katolickich ślubach, chrzcinach i po­ grzebach cygańskich, odbywających się niemal wprost na oczach całego osiedla, tylko niektórzy z nich dopuszczają możliwość, że Cyganie (bądź ich część) mogą być tego samego wyznania co oni (tylko jeden informa­ tor określił się jako ateista). Cechą, która także mogłaby nobilitować Cyganów w oczach badanej grupy, jest przyznawana przez jej część wierność małżeńska Cyganek. �252 WOJCIECH OLSZEWSKI Nobilitacji takiej skutecznie jednak zapobiega interpretacja tego faktu, tłumacząca wierność jedynie strachem przed śmiercią, pobiciem czy „na­ piętnowaniem" grożącym Cygankom ze strony ich „współplemieńców" w przypadku jej niedochowania bądź „lekkiego prowadzenia się". Jed­ nocześnie wśród mieszkańców O (jak się zdaje, głównie lub wyłącznie kobiet) funkcjonuje pogląd, że Cyganki prowadzą się niemoralnie (wy­ rażany na ogół dużo dosadniej). Rozbieżności między wiedzą poszczególnych informatorów występują częściej, zwłaszcza w odniesieniu do mniej znanych elementów k u l t u r y cygańskiej. Dotyczące ich wiadomości (znane zwykle tylko niewielkiej części rozmówców) spełniają swą funkcję w kształtowaniu stosunku do Cyganów poprzez eksponowanie tego, co w ich kulturze inne, dziwne dla mieszkańców O i odwracanie uwagi od tego, co wspólne w obu k u l t u ­ rach. Doskonałym przykładem może być wiedza moich rozmówców o zwy­ czajach związanych ze śmiercią, zawieraniem małżeństw czy narodzina­ m i dziecka. Jednostkowe niemal i fragmentaryczne informacje udzielane m i na ten temat, często niezgodne ze sobą, kładły nacisk na elementy dla Wielkopolan niezrozumiałe, na przykład na ucztowanie, śpiewy i gra­ nie na grobach oraz przekonanie, że odejście Cygana z tego świata jest dla jego bliskich szczęściem (z kolei inny informator mówił o bardzo silnym żalu i lamentach), na wyjątkową (czytaj: nadmierną, rozrzutną) obfitość i długi czas trwania uczty weselnej, na zwyczaj pozwalający Cygankom rodzić jedynie na podłodze i na hartowanie noworodków w zimnej wodzie. O ile zrozumiały wydaje się brak pełnej i rzetelnej wiedzy we wszyst­ kich opisanych wyżej przykładach, o tyle trudno go wytłumaczyć w przy­ padku, jak się wydaje, obojętnej dla dystansu, opinii o pochodzeniu Cy­ ganów (a trzeba zaznaczyć, że informacji w tej kwestii udzielili wszyscy bez wyjątku rozmówcy). Wprost niezrozumiałe jest, dlaczego mimo roz­ powszechniania od wielu lat przez prasę, radio i telewizję wiadomości o indyjskim pochodzeniu Cyganów, znała ją tylko jedna para rozmów­ ców (młode małżeństwo inteligenckie). Musi to zaskakiwać t y m bardziej, że członkowie badanej grupy mają szeroki dostęp do środków masowego przekazu. Wiedza moich rozmówców o Cyganach, obok wiadomości służących uzasadnianiu dystansu, zawiera także nieliczne elementy wzbudzające zaciekawienie ich kulturą. Powszechne uznanie wywołuje w badanej gru­ pie (poza nielicznymi wyjątkami) jedynie cygańska muzyka. Około jednej czwartej rozmówców przyznało też, że ciekawił ich cygański, wędrowny sposób życia. Charakterystyczne jest przy t y m , że osoby te mają do Cy­ ganów taki sam stosunek, jak pozostali informatorzy, niczym się też od reszty rozmówców nie różni ich stanowisko w kwesti rozwiązania „prob­ lemu cygańskiego". �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 253 * Odnoszące się do tej sfery dystansu pytania, jakie zadawałem w trak­ cie badań moim rozmówcom, dotyczyły dwóch kwestii — dopuszczanego przez nich zakresu kontaktu z Cyganami oraz poglądów na rozwiązanie „problemu cygańskiego". Dopuszczalne formy kontaktu z Cyganami. Ba­ dani mieli ustosunkować się do następujących form kontaktu z Cygana­ mi: wspólnej pracy, Cygana jako przełożonego w pracy, zamieszkiwania z nimi w jednym domu (klatce schodowej), przyjaźni swoich dzieci z dzie­ ćmi cygańskimi, utrzymywania kontaktów towarzyskich bądź zaprzyjaź­ nienia się oraz zawarcia związku małżeńskiego. Bezpośrednie deklaracje badanych — wskazując wprawdzie, które z wymienionych form styczności z Cyganami stwarzają według nich naj­ większe zagrożenie dla preferowanych w ich środowisku wartości — nie­ wiele jednak mówią o faktycznej gotowości rozmówców do nawiązania takiego kontaktu. Dlatego też wszystkie te deklaracje były weryfikowa­ ne przez konfrontację z całością wypowiedzi informatorów oraz (w mniej­ szym stopniu) z obserwacjami dokonanymi w trakcie mieszkania przeze mnie w О . Najłatwiejsze okazało się to w zakresie stanowiska badanych wobec małżeństw z Cyganami. Już w swoich deklaracjach prezentowali wobec nich postawę zdecydowanie negatywną. Zgodni też byli, że opinia miesz­ kańców osiedla potępia takie związki. Wprawdzie wypowiedzi k i l k u roz­ mówców mogły sugerować, że zawarcie przez nich bądź akceptacja ta­ kiego związku w najbliższej rodzinie nie jest niemożliwa, jednakże do­ kładniejsza analiza ich wypowiedzi, przeczy temu całkowicie. Na przykład informátorka deklarująca zgodę na wszystkie wymienione formy kontak­ tu, w innej części wywiadu zdradziła, że sąsiedztwo Cyganów jest rażące i nie chciałaby z nimi mieszkać w jednym domu. Inna z kolei rozmów­ czyni określająca się jako entuzjastka Cyganów i ich kultury i nie za­ przeczająca zdecydowanie możliwości zaakceptowania mieszanego związ­ k u małżeńskiego, opowiedziała też о — według niej jedynie słusznej (ze względu na „diametralne przeciwieństwo charakteru" Polaków i Cyga­ nów) — interwencji rodziny nie dopuszczającej do małżeństwa jej brata z Cyganką (zakończyło się to próbą samobójstwa ze strony chłopaka). 16 Stosunku do małżeństwa z Cyganami nie można rozpatrywać w oder­ waniu od nastawienia członków badanej grupy do utrzymywania z nimi 1 6 Drażliwość tematu, spotęgowana dużym natężeniem dystansu przy jednocześ­ nie obowiązującej moralności chrześcijańskiej i silnej w badanym środowisku ś w i a ­ domości tradycji „polskiej tolerancji", powodowała często znaczne różnice między postawami wobec przedmiotu dystansu deklarowanymi a przejawianymi faktycz­ nie. Wobec niedoskonałości wypracowanych dotąd metod badawczych, musiało się to odbić na zakresie i wartości zgromadzonego materiału. �254 WOJCIECH OLSZEWSKI kontaktów towarzyskich oraz do wspólnych zabaw polskich i cygańskich dzieci. Te bowiem formy wzajemnych kontaktów poprzedzają ewentalny związek małżeński i mają niewątpliwy wpływ na możliwość zawarcia takiego związku. Zgodę bez zastrzeżeń na zabawy swoich dzieci z cygańskimi wyraziło tylko około 33°/» badanych. K i l k u dalszych obwarowało ją zastrzeżeniami takimi, że aby się do nich dostosować, dzieci cygańskie mogłyby zacho­ wać jedynie swój kolor skóry i włosów . Jednocześnie większość roz­ mówców twierdziła, że wspólne zabawy polskich i cygańskich dzieci nie mają miejsca poza szkołą, a nawet w ogóle, a k i l k u z zaprzeczających tej opinii przyznało, że w czasie wspólnych zabaw dochodzi do bójek. Silną wzajemną niechęć i niemal zupełny brak kontaktów między dziećmi pol­ skimi i cygańskimi potwierdzają też moje obserwacje i badania przepro­ wadzone w osiedlowej szkole. Stwierdziłem też, że wysiłki pedagoga środowiskowego , próbującego zmienić ten stan rzeczy, niweczone są w dużym stopniu przez nieumiejętne postępowanie nauczycielek tej szko­ ły, połączone często z postawą nieprzychylną wobec cygańskich dzieci. 17 18 Jeśli, jak twierdzi część informatorów, mimo konfliktów wspólne za­ bawy dzieci (choć nie przyjaźnie) mają jednak miejsce, to kontakty to­ warzyskie młodzieży i dorosłych, które mogłyby ewentualnie stworzyć możliwości małżeństwa, niemal że nie istnieją. Nie utrzymuje ich nikt z moich rozmówców, a część z nich (także deklarujący gotowość przyjaź­ ni) twierdzi, że z Cyganami kontakt utrzymują tylko Polacy z margine­ su społecznego (potwierdzają to moje obserwacje). Charakterystyczne jest zrywanie zawartych w szkole znajomości z Cyganami przez młodych, „porządnych" mieszkańców O wchodzących w wiek dorosły, nawet gdy znajomości miały niemal przyjazny charakter. Dla 18-letniej maturzystki starającej się mówić z sympatią o cygańskich kolegach ze szkoły pod­ stawowej, zupełnie naturalne i oczywiste było, że kontaktów z nimi nie zerwali jedynie chuligani. Inna 20-letnia kobieta (mężatka i matka), któ­ ra wchodząc w wiek dorosły przestała utrzymywać stosunki towarzyskie z Cyganami i której opinia o nich nie odbiegała od powszechnej, powie­ działa o oddziałującej w t y m kierunku presji opinii publicznej: „Zoba­ czyli mnie ze znajomym Cyganem, chłopakiem, to co to było! Mało to jest naszych chłopaków?!". Po odrzuceniu deklaracji gotowości zaprzyjaźnienia się z Cyganami —• nieprawdopodobnych w kontekście całej wypowiedzi lub obwarowanych 1 7 Padające (nie tylko przy tej okazji) określenia: „dobrze wychowani", „na po­ ziomie", kryją niemal idealny wzorzec członka badanej grupy, w którym nie mie­ ści się także wielu P o l a k ó w (zwałszcza repatriantów z ziem należących obecnie do Z S R R ) . Chcąc się do niego dostosować, Cyganie musieliby całkowicie wyrzec się swojej kultury. Zadaniem pedagoga środowiskowego jest opieka nad tzw. „uczniami trud­ nymi" i mającymi ciężkie warunki domowe. 1 8 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE 255 zastrzeżeniami tak, że cygańscy znajomi musieliby być w pełni zasymi­ lowani — zostały tylko dwie wypowiedzi akceptujące tę formę zbliżenia; jedna rozmówcy, k t ó r y mimo oporów żony gościł kiedyś przez tydzień (na prośbę kolegi) Cyganów z innego miasta. Cyganie ci b y l i jednak (co wielokrotnie podkreślał) bardzo bogaci, czyści i w ogóle „nie zadawali się z t y m i stąd", a wszystkie te cechy bardzo ich nobilitowały w oczach rozmówcy, któremu hojnie odpłacili się za gościnę. Jednocześnie infor­ mator ten ma do Cyganów taki sam stosunek, jak reszta badanych i m i ­ mo że, jak twierdzi, zna wielu Cyganów z O, z żadnym z nich nie utrzy­ muje kontaktu. Nieco mniejszą niechęć zdają się przejawiać badani do mieszkania z Cyganami w jednym domu (klatce schodowej). Wprawdzie z 66% roz­ mówców wyrażających na to swoją zgodę, połowa uzależniła ją od speł­ nienia przez Cyganów określonych warunków; dotyczyły one jednak głównie dostosowania się ich do norm obowiązujących wśród polskich mieszkańców osiedla, a regulujących zasady współżycia między lokatora­ mi tego samego budynku." Spełnienie tych warunków przez Cyyganów nie musiałoby oznaczać ich pełnej asymilacji, jak to było przy wcześniej omówionych formach kontaktu. Podzielone w tej kwestii są zdania bez­ pośrednich sąsiadów Sasytków (przeważa jednak stosunek negatywny). Raz też grupa mieszkańców O wystąpiła do administracji (skutecznie) o wysiedlenie Cyganów, wykorzystując fakt, że przebywali oni w miesz­ kaniu należącym do znajomego Polaka („notorycznego pijaka") i nie byli w nim zameldowani. Wielokrotnie też wzywali milicję, gdy uznawali za zbyt uciążliwe zachowanie się Cyganów przebywających we własnych mieszkaniach. Osoby, z którymi przeprowadziłem wywiady, najłatwiej godziły się na pracę razem z Cyganami. Aż połowa rozmówców wyraziła swą zgodę bez żadnych zastrzeżeń, a tylko czterech sprzeciw. Warunki, od speł­ nienia których część badanych uzależniła swą decyzję, dotyczyły na ogół jedynie stosunku do pracy i współpracowników. Nawet jeśli zakwestionujemy szczerość części wypowiedzi, nie zmieni to faktu, iż z pięciu form kontaktu, do których ustosunkowywali się ba­ dani, wspólna praca jest jedyną, na którą godzi się większość. Wprost przeciwny jest natomiast stosunek mieszkańców O do cygańskiego prze­ łożonego w pracy. Bardziej nieprzychylne stanowisko zajmują oni jedynie wobec polsko-cygańskich małżeństw. Taka postawa wydaje się, w świetle całych wypowiedzi osób pod­ danych badaniom, całkowicie zrozumiała. Mieszkańcy O gotowi byliby zaakceptować Cyganów i dopuścić do współżycia z sobą (a nie obok sie­ bie) pod warunkiem wyrzeczenia się przez nich własnej kultury i „do­ stosowania się" do Polaków. Jest to t y m mniej prawdopodobne, im więk­ sza bliskość i szerszy zakres kontaktu. Stąd trudno rozmówcom przystać na małżeństwo, dużo łatwiej zaś na pracę z Cyganem. Samo podjęcie �256 WOJCIECH OLSZEWSKI przez Cygana pracy jest już zresztą objawem częściowego „dopasowania się", jak pamiętamy opozycja wartości pracowity (Polak) — leniwy (Cygan), jest jedną z podstawowych przyczyn takiego właśnie a nie inne­ go nasilenia dystansu. Poglądy na rozwiązanie „problemu c y g a ń s k i eg o". Wypowiedzi badanych w tej kwestii są znakomitą ilustracją zde­ rzenia dwóch racji — nakazującej tolerancję wobec innych kultur oraz tej, która nakazuje obronę własnej kultury przed dezintegrującymi wpły­ wami z zewnątrz. Dla zdecydowanej większości informatorów oczywiste jest, że należy pozwolić Cyganom na zachowanie odrębności i rozwijanie swojej k u l ­ tury. Górę więc bierze tu przekonanie o konieczności tolerancji. Z po­ glądami t y m i nie koresponduje bynajmniej opinia rozmówców odnosząca się do praktycznej strony rozwiązania „problemu cygańskiego". Niemal wszyscy uważają przymusowe osiedlenie Cyganów za słuszne — muszą bowiem teraz „żyć tak, jak wszyscy" i „mają wreszcie warunki do nor­ malnego życia". Część badanych wprost uzależniła zgodę na zachowanie odrębności przez Cyganów od ich dostosowania się do Polaków, troje zaś przedstawiło niezwykłą koncepcję pozostawienia przy dawnej kulturze (pod kontrolą) części Cyganów jako malowniczego dodatku do krajobra­ zu! D Y S T A N S E T N I C Z N Y W O B E C CYGANÓW A D Y S T A N S W O B E C I N N Y C H G R U P ETNICZNYCH W określeniu natężenia dystansu wobec jakiejkolwiek grupy etnicz­ nej niemniej ważne od poznania jego przejawów wydaje się porównanie go z dystansem dzielącym ten sam podmiot od innych grup. Dlatego też badani mieli się ustosunkować do możliwości zawarcia przez nich mał­ żeństwa z przedstawicielami k i l k u innych narodów . Jak bowiem wska­ zują badania (m.in. Kwaśniewskiego i Mroza) , właśnie stosunek do mie­ szanych małżeństw najostrzej w warunkach polskich rysuje natężenie dystansu etnicznego. W efekcie określenia przez badanych swoich preferencji małżeńskich nastąpił wyraźny podział przedstawionych im grup na „swoich" — „in­ nych" — „obcych" (przyjąłem t u nomenklaturę wprowadzoną przez Mro­ za) . Za swoich (a więc najbardziej pożądanych kandydatów na współ­ małżonków) uznani zostali przez rozmówców jedynie przedstawiciele włas19 20 21 1 9 Nie wszystkie z grup, do których ustosunkowywali się badani, są narodami czy grupami etnicznymi. P o n i e w a ż większość społeczeństwa ustosunkowuje się do Murzynów jako jednolitej grupy, nie u w a ż a ł e m za konieczne wyróżniać spośród nich grup etnicznych (na ogół zresztą mało znanych). K . K w a ś n i e w s k i , Adaptacja i integracja kulturowa ludności Śląska po II wojnie światowej, Wrocław 1968; M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki... 2 0 21 �DYSTANS ETNICZNY POLACY — CYGANIE :57 nej grupy. Wśród „innych" (to jest tych, z którymi małżeństwa są do­ puszczalne) znaleźli się (kolejność według preferencji): Francuzi, Węgrzy, Rosjanie, Amerykanie i Niemcy, w grupie „obcych" zaś (kolejność jak wyżej): Murzyni, Żydzi, Cyganie oraz Chińczycy (małżeństwa z „obcymi" w zasadzie są niedopuszczalne). Tak więc Cyganie należą do tych grup, do których dystans mieszkańców Poznania jest największy. IV. U W A G I KOŃCOWE Jak wskazują wszystkie dotychczasowe badania, względne natężenie dystansu wobec Cyganów (wyznaczne przez porównanie go z dystansem wobec innych grup) wydaje się być jednakowe w całej Polsce — plasują się oni zawsze w ostatniej grupie „obcych", do których dystans jest naj­ silniejszy . Już jednak bezwzględne natężenie dystansu, mierzone za­ kresem dopuszczalnych form kontaktu, zakresem i charakterem wiedzy o Cyganach, jest znacznie zróżnicowane i — jak na to wskazują wstępne porównania materiałów zebranych we wschodniej Polsce i Poznaniu — najsilniejsze właśnie w stolicy Wielkopolski. To zróżnicowanie, przy zgod­ nym uznaniu Cyganów za „obcych" w różnych częściach Polski, wynika z dwóch przyczyn. Jedną z nich jest specyfika warunków społeczno-historycznych towarzyszących kontaktom z Cyganami w danym środowi­ sku, drugą różnice w natężeniu megalomanii narodowej w badanych gru­ pach. Aktualny stan badań nad polsko-cygańskim dystansem etnicznym nie pozwala jeszcze na dokładne rozdzielenie wpływu obu wymienionych czynników, choć w świetle dotychczasowych moich ustaleń zaryzykował­ bym tezę, że stosunek mieszkańców Poznania do Cyganów jest w dużej mierze wynikiem właśnie mniejszej niż w innych częściach Polski tolerancyjności dla obcych (a większej megalomanii). W chwili obecnej trud­ no też stwierdzić, czy dystans mieszkańców O nie uległ zwiększeniu właśnie wskutek osiedlenia wśród nich Sasytków. Zdają się na to wska­ zywać pośrednio niektóre fragmenty wypowiedzi moich rozmówców, na podstawie których można wysnuć przypuszczenie, że zakres ich wiedzy o Cyganach od momentu ich osiedlenia nie tylko się nie zwiększył, ale ułegł nawet zawężeniu. Mielibyśmy t u więc przykład znanej w teorii stosunków interetnicznych sytuacji, w której, gdy nie jest już możliwe dalsze unikanie prze­ strzenne kontaktów z przedmiotem dystansu, następuje dążenie do od­ osobnienia magicznego, duchowego . W sytuacji takiej Znaniecki w i ­ dział też źródło tzw. „przesądów grupowych": 22 23 2 8 Por. M r ó z , Świadomościowe wyznaczniki..., s. 163-166; potwierdzają to też jego późniejsze badania przeprowadzone już po napisaniu cytowanego artykułu. Por. F . Z n a n i e c k i , Studia nad antagonizmem do obcych, Poznań 1931, s. 42-43. 2 8 17 — Etnografia Polska 29(2 �258 WOJCIECH OLSZEWSKI „Przesądy nie są to bynajmniej błędne sądy i nieuzasadnione oceny w y n i k a j ą ­ ce z niedostatecznej znajomości obcej grupy, lecz aktywne dążności obronne grupy przeciw ewentualnej łączności z obcą grupą. Trzeba, aby cudze układy były ujem­ ne, skoro są cudze: ilekroć w e j d ą choćby przypadkowo w sferę doświadczenia grupy, konieczny jest akt ujemnej oceny, aby je zepchnąć poniżej poziomu możli­ wego zainteresowania. [...] Najchętniej grupa stara się tym co cudze gardzić" . 24 Stąd też, zbliżenie przestrzenne, jakie nastąpiło po osiedleniu Sasyt­ ków w O, musiało zaowocować nasileniem dystansu w celu zwiększenia „odosobnienia magicznego, duchowego". Porównanie uzyskanych przeze mnie materiałów z obszernym ma­ teriałem zebranym przez Mroza powinno — po zakończeniu jego opra­ cowywania i przeprowadzeniu szczegółowej analizy — wyjaśnić częścio­ wo niektóre z wątpliwości i pozwolić na ukierunkowanie dalszych ba­ dań. Należy mieć nadzieję, że ich efektem będą nie tylko ustalenia teo­ retyczne. Zachodzi bowiem pilna konieczność wykorzystania badań nau­ kowych z tego zakresu w praktyce działań podejmowanych wobec Cyga­ nów. Poznanie zróżnicowania dystansu Polaków do Cyganów i w y s t ę p u ­ jących w nim prawidłowości może zapobiec sytuacjom, w jakiej znaleźli się poznańscy Sasytka, którzy za błędy popełnione przy ich osiedlaniu zapłacili dezintegracją własnej kultury. Wykluczeni z tego powodu ze spo­ łeczności Romów, nie mając szans na przełamanie dystansu wyjątkowo nieprzyjaznego środowiska polskiego, w jakim zostali osadzeni, akcepto­ wani niemal wyłącznie przez „margines społeczny" tworzą obecnie grupę, do której określenia najbardziej adekwatny wydaje się termin „lumpenproletariat". 24 Tamże, s. 46. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57b9750d7fbd90ba607f6b0a98202ddf.pdf 4d31c1ae9de7b28db9afa71a33bf6900 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4377 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource sztuka ludowa tkanina ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4073 Title A name given to the resource Dywan na suficie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1977 t.31 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1977 t.31 z.2 ; s.107-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I I . 1. Zamek-pałae w Strudze. Jacek Olędzki DYWAN NA SUFICIE „Tu sąsiad sąsiadowi kijem od szczotki wyłupił oko... Odwiedziłem żonę tego bez oka, aby zapytać co z t y m co krzywdę zrobił. Mówi m i ona, że we więzieniu. Na to ja, że nie chciałbym być we więzieniu. A ona m i na to, że ja już jestem we więzieniu... I może to i ja już i więzień jaki ? Albo pustelnik ? Ale co to za pustelnik, co do którego ludzie tłumem w a l ą ? " Są to słowa Waldemara Paciuka, mieszkającego samotnie w renesansowym zamku-pałacu w Strudze, w województwie wałbrzyskim. Do „Belwederu" w Strudze „walił t ł u m " dziennikarzy, f i l ­ mowców, mieszkańców wsi, urzędników i rzemieślników, fun­ kcjonariuszy i kontrahentów. Był Waldemar Paciuk zasypywany listami z całej Polski. W listach tych pisano: „Szanowny Panie, nie wiem jak Pan przyjmie ten list, więc dużo nie będę się rozpi­ sywał, krótko chciałbym powiedzeć Panu, że proszę Pana o przy­ jęcie mnie na współlokatora solidarnie partycypującego w kosztach Pana szlaohetnej pracy konserwacji pałacu. Jeśli Panu odpowiada ma oferta będę się bardzo cieszył. Proszę o kilka słów do mnie. Jestem samotny, bez rodziny, mam 36 lat i dużo strasznych prze­ żyć, pragnę spokoju i stabilizacji. Proszę napisać do mnie." Na listy te adresat nie odpowiadał, bo był zajęty ogromem spraw i nie zawsze wiedział co ma odpowiedzieć. T y m bardziej, że piszący byli czytelnikami „Świata Młodych" lub „Nowej Wsi", a on romantycznym bohaterem relacji tych tygodników, który już od б lat nie był w kinie, a kiedyś w młodości był scenografem w teatrach radzieckich, na początku w Brześciu, a potem nawet w Kaliningradzie. „Oto moje zdjęcia... Wszystko przeminęło z wiatrem. Wszystko szybko leci, przemija... To mój Teatr Leninskowo Komsomola Biełorusi... A to mój piesek Miś... Zastrzyk mu usy­ piający dali w 68 roku... A t u cała nasza trójka, mama, siostra i ja. To z 58 roku, kiedy z ZSRR wróciliśmy. Wszystkie zęby miałem, a teraz zaczęły się kruszyć jeden po drugim... A to dziadek. Był popem, umarł w więzieniu. Syna mu rozstrzelali... Moja rodzina to duchowna. Ten pop to miał dwóch synów i dwie córki. Ocalały tylko córki, to jest i moja mama. A ich jeden brat poszedł do Białej Armii, a drugi do Czerwonej. Jeden zginął za młodu, a drugi rzucił się pod pociąg. Mój ojciec za cara ambulansem po­ cztowym jeździł i był Polakiem. Żyje już tylko siostra w Wałbrzy­ chu, ma dwoje dzieci i siostra cioteczna w ZSRR, ona niemiec­ kiego uczy, a jej syn jest instruktorem lotniczym... A ten co rzucił się pod pociąg to przez syna rodzonego to zrobił. W 60 roku życia doszedł do czegoś, wielkim dygnitarzem w ministerstwie został, a syn bradziaga-żulik po więzieniach, to ojca pociąg rozje­ chał. Miał ten syn za dobrze, to się wykoleił... Ojciec był dla niego za dobry... A to fotografia mego taty. (Mężczyzna w garniturze z muszką, ostre rysy twarzy, spojrzenie twarde, stanowcze—J.O.). Mój ojciec ambulansem pocztowym jeździł. Jeździł koniami. Za Piłsudskiego w kawalerii służył. W 1941 roku umarł. Był młody jak umarł, miał 50 lat. Matka moja była nauczycielką, a ojciec urzędnikiem pocztowym i kawalerzystą. Oboje na zapalenie płuc umarli... Jak ojciec mi umarł, to od tego czasu musiałem pracować. Miałem dwanaście lat... Pikolakiem pracowałem w kasynie nie­ mieckim. W kasynie oficerskim pracowałem... Podłożyli tam raz bombę. To pamiętam, to był wypadek straszny. Strasznie kasyno zniszczyli... To jest mój portret, a że w niebieskiej czapce, to co? (Portret wisi w sali recepcyjnej —J.O.). Z mojej ręki nie było pobitych ani zastrzelonych... W 1948 roku wstąpiłem do wojska, do K G B , cztery lata służyłem, w N R D cały czas... Mieliśmy nie­ bieskie czapki... Zaraz jak z wojska przyszłem, to od razu do 107 �3 Dramatycznego Teatru w Brześciu przenieśli mnie aż na dwa lata... Ja byłem kierownikiem dekoracji. Ja to wszystko wymyś­ lałem... Z wojska poszłem na scenę jako pracownik techniczny do ustawiania dekoracji. Ale i wysłali mnie na kurs. Trzy tygodnie tylko na t y m kursie byłem... Inni po dziesięciu latach nauki nie wiedzieli tego co ja... Do tego trzeba mieć dryg. Ja dekorowa­ łem Annę Kareninę; 21 dekoracji, nawet wagony musiały być na scenie; dekorowałem Maskaradę, wszystko w pluszach, francuskie firanki, plusz pozłocisty, błyszczący... A spektakl za spektaklem... Zawsze wymalowałem elegancko farbami na papierze, a reżyser zawsze zatwierdził. Moja specjalność to dekoracje, meble, obicia. Meble z lwami, na łapach, z paszczami... Wszystko było fajnie. Nadawałem się tam! W Maskaradzie było 10 pokoi, sala balowa, tam lody zatrute dawali, scena pogrzebowa też była, śliczne schody kręcone, z tyłu dużo świeczek i ta scena pogrzebowa, czarne firan­ k i . A czarnego materiału wtedy nigdzie nie było. Trzeba było samemu farbować... Ile kolumn, filarów, wszystkiego... Wszys­ tko przeszło. Co z tego... I płacili dobrze, 1100 rubli na miesiąc. To było fajnie, to można było pracować. Ale co robić panie 1! Nie da rady. 900 zł mam teraz renty... Polityką się nie zajmowa­ łem. W Brześciu dwie były otwarte cerkwie. Bo to graniczne miasto. Ale tam kościoła nie było. To aż do Pińska, 100 k m jeź­ dziłem do kościoła. Były takie momenty, że były wyjazdy Teatru do Pińska... Piękny w Pińsku kościół katolicki... W kościele tym nie leżałem krzyżem, ale zaszedłem do niego. Trzeba było zajść do niego i przeżegnać się jak należy..." Przez cały czas tej opowieści Waldemar Paciuk zabawia swego pieska — Azę, rozmawia z nim, karmi babką świąteczną, która nie wyrosła, a których aż trzy napiekł sobie na Wielkanoc, i mnie częstuje ciastem, tłumacząc się, że za dużo masła „nakładł" do mąki. A także podkłada drewna do ognia na kominku w sali, gdzie za stołem siedzimy. „...Azuniu, no masz piesku mój jedyny. Tylko t y mi zo­ stałaś. No jedz, t y mój dobry piesku. Tyś najlepsza..." Paciuk jest obywatelem Polski Ludowej od 15 lat. Do ojczy­ 108 zny swej przybył, kiedy miał 30 lat. Z m a t k ą i siostrą zamieszkał w Wałbrzychu. „Pracowałem w „Dalgazie", w Gazowni Miejskiej w Wałbrzy­ chu. W tej gazowni byłem aparatowym. Regulacja urządzeń po­ miarowych, nic specjalnego. Gdyby gaz nie śmierdział wszędzie, to nawet byłaby to lekka praca... Próbowałem wracać do Polski przez cztery lata. Jakby nie było do ojczyzny ciągnęło. Jakbyś wilka nie karmił, to do lasu pędzi. Dali pozwolenie powrotu, to powróciłem. No i pracowałem w „Dalgazie" normalnie, ale zła­ pała mnie choroba i poszłem na rentę... Dwunastnica mi pękła! Ale jeszcze przedtem poszłem do szpitala, do neurologii... 7 godzin operacji przeszłem. Jak m i pękła dwunastnica cały czarny byłem. Podwójną narkozę mi dali, jakbym 100 litrów wódki wypił. 7 dni trwał kryzys. Ja widać przeziębiłem się na przystankach, a wy­ jeżdżałem o 4.45. No i zapalenie nerwów, już miałem wcześniej, ale nie aż tak! No i blokady m i dawali... Do połowy jesteś znie­ czulony... 500 zastrzyków przez 6 miesięcy. Potem piłem to zastrzyki, aż dziury m i się w kiszkach porobiły. Kazali to pić, to piłem. Wróciłem z tego leczenia, to na schody wejść nie mogłem. Kręgosłup m i przebili! Mlecz m i badali." Aza zlazła z kolan swego pana. Poszła spać do sąsiedniego pomieszczenia, jedynego zamieszkałego i ocieplonego pośród dwu­ dziestu kilku najrozmaitszych komnat „Belwederu" w Strudze. Ogień wygasł na kominku. Siedzimy nad nie wyrośniętą babką wielkanocną w przeddzień uroczystości pierwszomajowych. Salę recepcyjną rozjaśnia lampeczka nocna skonstruowana przez Paciuka. Czerwony abażur, na ozdobnej podstawie z pomalowa­ nego na złoto świecznika. I ta lampa jest ustawiona na dokoracyjnym słupku nakrytym czerwonym pluszem. „ W Wałbrzychu mieszkaliśmy w bloku. W bloku nie było mi źle. Ale dziś do żadnego bloku bym się nie przeniósł. Chcę być sam! W bloku panie nie narzekałem, dzień dobry, do widzenia, do pracy, z pracy... Ale teraz jest dla mnie nie do pomyślenia, żeby mieszkać z jakimiś ludźmi. Nie mam czasu. 6 lat już nie byłem w kinie. A nawet t u w Strudze są podobno dobre filmy." �Waldemar Paciuk po uzyskaniu renty, mając matkę na utrzymaniu, znalazł się bez środków do życia. Postanowił wów­ czas starać się o objęcie opieki nad zamkiem — pałacem w Krze­ szowic Zezwolenie otrzymał od Urzędu Konserwacji Zabytków we Wrocławiu. Budowlę będącą w ruinie wyremontował. Ale przed tym przez dwa lata — od 1968 do 1970 r. — mieszkał w tym zamku i był krzeszowianinem. ,,W Krzeszowie, takiego kościoła jak tam to nigdzie nie ma. Tam jest kościół św. Józefa. Jakie tam malowidła! To cudo! To kościół — mauzoleum. Bolko Świdnicki tam leży z żoną i dziećmi. To bardzo śliczna rzecz ten kościół w Krzeszowie... Ale panie musiałem stamtąd uciekać. W Krzeszowie mieszkałem bardzo krótko, półtora roku. Jesienią 68 r. tam przyjechałem. W t y m pałacu wymalowałem salę przyjęć — na suficie chryzantemy i winogrona... No, ale ten sufit z trzeciego piętra na drugie upadł. Cała posadzka nad korytarzem się zawaliła. To ja panie musiałem stamtąd uciekać. Ludziom nic o t y m nie powiedziałem. Uciekłem. Nie wiem nawet kto tam teraz mieszka. Nie byłem tam od czte­ rech lat... I t u przyszedłem." Aby zamieszkać w Strudze, Waldemar Paciuk wybierał po­ śród 26 oferowanych mu zabytkowych budowli... Na Dolnym Śląsku zabytków wymagających natychmiastowej opieki jest więcej niż 1000. Paciuk wybrał budowlę wzniesioną w pol. X V I w . w Strudze, miejscowości uzdrowiskowej, pięknie położonej pośród wzgórz i strumieni, w której znajduje się kilkadziesiąt gospodarstw rolniczych i „chłopo-robotniczych", znakomicie zaopatrzony sklep GS,PGR — Stacja Hodowlano-Zarodowa, kościół, epitafia właścicieli strudzkiej rezydencji (od 2. poł. X V I w. do X I X w.), cmentarz, na nim grób matki Paciuka, pola, łąki, lasy oraz zamek — pałac, budowla zabytkowa w klasie I I I na Śląsku, a która byłaby zerową na Podlasiu i Mazowszu. Zamek — pałac w ciągu tylko dwóch lat stał się instytucją rentowną. Jest on położony naprzeciwko PGR. Zanim zamek stał się własnością Waldemara Paciuka był w posiadaniu wspomnianego PGR. W Strudze znajduje się ponadto posterunek MO. „Potem była chora matka... Widziałem jak zmarł ojciec i jak matka... To sekundę trwa... Ale jest straszne... Zacząłem do kieliszka zaglądać. Ale wódka nic nie daje... Dużo też czytałem, ale to co mi ktoś przyniósł — chłopak sąsiada przynosi — czasam i do 4 rano czytałem, bo to mnie ciekawiło. Ostatnia rzecz co czyta­ łem to Powrót z oflagu (Mariana Brandysa — J.O.). To mnie ciekawiło... Ale potem musiałem przerwać, bo byłem przemę­ czony i robota od rana... Było m i ciężko panie, ale o samobójstwie nigdy nie myślałem. Żeby o t y m myśleć, to trzeba mieć coś na sumieniu, coś złego zrobić!'' Na cmentarzu grób matki Waldemara Paciuka jest jednym z najskromniejszych. Czarno pomalowany drewniany krzyż i mogiłka, na której rosną bratki. Obok grobowce solidne, wyko­ nane z lastriko... Na każdym fotografia i szczegółowe dane... Paciuk wie, że grób jego matki jest najskromniejszy. Nie chciałby jednak, aby się t y m wyróżniał. Nie wie jeszcze jaki wzniesie gro­ bowiec. Rozmyśla jednak, aby go wznieść. Zbyt jednak dużo spraw do załatwienia ma na zamku, aby mógł zrealizować swoje postanowienie. „...Jest t u na zamku 8 milionów dachówek, które wszystkie należy wymienić. A każda dachówka kosztuje więcej niż jeden złoty... A stropy, a ściany, a oporządzenie... Dziesięć milionów potrzeba na sam surowiec... Panie, ja t u czas na rozmowy tracę a Święto 1 Maja nadchodzi... Każdy musi na 1 Maja jakiś czyn wykonać. Muszę dziedziniec upiększyć i za wieżę się b r a ć ! " I I . 2. Waldemar Paciuk na balkonie pałacu w Strudze. I I . 3. W. Paciuk ze swoim psem Azą. U . 4. Zegar w sali balowej. 109 �— Jak Pan upiększy dziedziniec ? „Na czyn majowy zrobiłem już trzy kwietniki na dziedzińcu i trzy małe fontanny. Ale nie wiem czy zdążę zrobić wszystko jak zamierzam. Wczoraj z cementu trzy słupki ulepiłem. Na nich po­ stawię donice, w których nasturcję pnącą posadziłem. Bo to pa­ suje, pnie się i pnie się i kwiaty ma pluszowe. Różnie kwitnie ta nasturcja pnąca. Kwitnie bordowo, czerwono, żółto i dużo ma zieleni, liści. Dobrze się wyciąga do góry i do dołu..." Rozmawiamy dalej o ludziach samotnych i o żonatych. „ W Rosji nie ożeniłem się, bo byłem w wojsku. I byłem po wyjściu z wojska za młody... I miałem od początku życie pokrę­ cone... Panie, 4 lata służyłem w wojsku! ... Zazdroszczę t y m , ale za późno. Samotny człowiek to jest sam... Nawet nie wiem kim jest naprawdę... W głowie m i się nie mieści. Cholerny to świat, alo dla mnie przesądzony. I w nim jest tak dla mnie lepiej... Tak los człowiekiem pokierował i tak musi być... A pewnież, że tam gdzie są dzieci, rodzina, to lepiej... Szczególnie jak święta przyjdą. Dla samotnego święta najgorsze. Wtedy człowiek dziwnie się zachowuje... Ale się już do tego przyzwyczaiłem. Co zrobić." Paciuk może i ożeniłby się. Ale obserwacja pożycia młodych małżeństw w Strudze utwierdziła go w przekonaniu, że naznaczony jest mu los człowieka samotnego. Bowiem w Strudze — jego zda­ niem— ci „co się ożenią", zaraz „się kłócą i rozwodzą". Wcześ­ niej zaś tak się układał los Paciuka, że nie miał czasu, ani okazji, aby myśleć o małżeństwie. Kiedy mówi mi o t y m , kładzie dłonie na stole. Teraz dopiero dostrzegam tatuaż. Na wierzchu prawej dłoni ma wytatuowane serce przebite szpadą. W środku serca napis: Za izmienu. Na wierzchu drugiej dłoni — nazwa jednostki wojskowej i dwa imiona Witia, Sasza. To drugie to zdrobnienie rosyjskie imienia Aleksander. Paciuk ma takie właśnie drugie imię. Za izmienu — za zdradę. „Niewierność to nie na moje myślenie. Takich dwulicznych to bym rozszarpał... Ja mam t a k ą w sobie mściwość, ale to jest zła rzecz. I wiem o t y m . . . I to już musi być bardzo duża sprawa, żeby się mścić. Ja nie wiem jaka, żeby można było się mścić. To musi być coś bardzo poważnego... Ja mam t u takiego gościa... Fałszywy, chytry. To takiemu wszelkiemi sprawami popsułbym mu wszystko... Wyparł m i się w żywe oczy, że to niby ptaki zjadły przez jeden dzień cztery worki paszy... A 100 zł dawałem mu na dzień, żeby tych ptaków doglądał. A jak by pan do niego przyszedł, to łyżki śniegu by nie dał. A do spowiedzi chodzi... I ja taki sam się stałem. Przychodzili t u wypić, a potem mi zegarki pokradli. Od takich trzeba się odseparować, bo to taki naród, z którym się nie da żyć... Ci młodzi co t u są w Strudze, jak się nie wykoleją, to będą inni niż ich rodzice. Ale ja i t y m młodym nie ufam. Uczciwy człowiek to wyjątek panie! ...Ludzie są panie rozmaici... Jak dobry dla mnie, to i ja go lubię... Ale takich jest mało... Na ogół ludzie są niedobrzy. Jakby mogli skórę by zerwali z człowieka. Ja wielu pomagałem, ale prze­ konałem się, że to nie popłaca... I przez nich nie chodzę t u do kościoła. Muszę chodzić przez nich do kościoła do Wałbrzycha... Tu są ludzie niedobrzy. Chodzą do kościoła, aby plotkować, ocyganić, oszukać... I dlatego chodzę aż do Wałbrzycha. A trzeba się za coś pomodlić... Za umarłych, za ojca, za matkę. O pieniądze się modlić nie będę przecież, bo ich z nieba i tak nie zrzucą... Aza do nogi, nie rusz..." Aza wybiegła z kuchni do salonu. Przez salon przebiegł rudy kot. Aza wróciła do swego pana. I się łasi. „Nie wolno Maciusia gonić... Nie nauczyłem jej, zazdrosna jest... Cały chciałabyś zawojować świat... Pędzi go, ale go nie ugryzie... Jest t u panie i drugi Maciuś, też rudy, ale to kaleka. Do komina spadł z 3 piętra. Poszedł, wszedł — był mały — i upadł. Musiałem ścianę wywalać. W ślepą dziurę wpadł. Panie, to było trzy lata temu, to była tragedia. Nie wiedziałem gdzie on, ale go odnalazłem... Moja ukochana Azuniu tylko pana masz... A była chuda, skóra i kosteczki Szczekać nie miała siły... Jest bardzo mądra. Jak tylko ją przyniosłem do domu, nie chciała na schodach, na korytarzu. Od razu się na kanapie położyła... 110 Daj łapkę, daj kochana moja. Pan cię kocha żeś taka mądra... Mądra jest, tylko po pokojach by chodziła, na kanapie l u b ' otelu by siedziała. Nie jest ona śpic, bo by i służyła... Mądra jest... Tylko łapki podajesz, podajesz... Za ciężka jest, żeby służyła, ale czołgać się umie jak żołnierz... Kładź się na brzuchu i czołgaj się! No czołgaj się, czołgaj! Pies się nie czołga. „Zdenerwowana jest, ale dlaczego?... Przed Wielkanocą poszedłem z nią do lasu na łąkę. Jest tam polanka taka. Z Azunią poszedłem... Na świeże powietrze... Trzeba stąd wychodzić... Trzeba się odlenić. Powiedz panu Azuniu, że nie można stale w takich starych murach siedzieć..." W czasie tego spaceru Paciuk nazrywał kwiatków i po pow­ rocie do zamku włożył je do słoika. Słoik postawił na stoliku w salonie. W czasie rozmowy ten słoik i babka z zakalcem stoją przed nami. „Najbardziej lubię róże, bo najszlachetniejszy, delikatny kwiat. Bez turocki uszlachetniony, co ma takie duże kiście też bardzo lubię i pnącą nasturcję... Moja Azuniu, t y jesteś najmil­ sza... Ona nie nasika, ona łapki podnosi, żeby pan nie nakrzyczał... No daj kochana łapkę. Moja kochana psinka. Dopuście do niej nie dam psa! Bo topić bym po t y m nie chciał!" Aza leży na kolanach swego pana. „...Wódka nic nie daje, ale pół Strugi napiłem, jak miałem za co..." Z czego czerpał Paciuk dochody ? Rozpił „pół Strugi i dopro­ wadził zamek — pałac w tejże Strudze do stanu użyteczności?! I nie tylko użyteczności. Bo „belweder" jest obecnie — za­ ledwie po dwóch latach pracy nad nim — budowlą reprezen­ tacyjną. Instalacja tylko jednego kontaktu wynosi 60 zł. A tych kontaktów miał do zainstalowania Waldemar Paciuk więcej niż 100. Oprócz kontaktów i wyłączników należało zainstalować wodociąg... Należało wyreperować podłogi, zabezpieczyć stropy, usunąć gruz i wzmacniać ściany. No i myśleć o wymianie 8 mi­ lionów dachówek. Otóż pomysł zdobyoia pieniędzy przyszedł sam. Obserwacja i rozmyślania nad niedochodowośoią Stacji Zarodowej PGR w Strudze sprawiły, że „pomysł przyszedł sam". Waldemar Paoiuk założył w pałacu — zamku hodowlę japońskich przepiórek. Postarał się o Wyhodowanie 3 000 ptaków. Pobudował klatki, zorganizował i m dostawę ziarna i zbyt jaj. Zatrudniając tylko jednego pomocnika, potrafił zarabiać dziennie blisko 1000 zł. Przedsięwzięcie to nie udałoby się, gdyby nie wielkie Paciuka rozmiłowanie w tej hodowli, zachwyt i podziw dla japońskich przepiórek: „To mądre ptaki... Po godzinie jak się urodzi je i pije. Taki to m ą d r y ptak. A po 40 dniach już jajka niesie. 3 000 przepiórek japońskich 1 600 znosiło m i jajek. 500 zł kosztowała mnie dla nich pasza, zarabiałem blisko 1 000 zł. Bo za jedno jajko Delika­ tesy dawały 1 zł... Jak jest dużo panie ptaków, to też jest dużo jajek... 10 dni jedna partia niesie, potem odpoczywa dzień, dwa i znowu niesie, a kiedy ta pierwsza odpoczywa, to drugą niesie. To bardzo mądre ptaki... Jak się po 17 dniach wylęgnie małe, jest jak naparstek, małe pluszowe takie. W pudle od margaryny zmieścić się ich może 500 sztuk, taka kupa, że można objąć je dwoma rękami, jak główkę kapusty. Po tygodniu już ich koguty śpiewają, ale inaczej niż zwykłe koguty, po swojemu śpiewają, całkiem inaczej... Czerwonego koloru się boją, a najbardzie, lubią zielony. Jak piały to na kilometr się niosło. Stanął dęba, jak żołnierz na baczność, cały opierzony i pieje. Jakoś tak śpiewa. Jak jeden zaśpiewa, to 150 się dołącza, to trudno rozróżnić, a ko ko kooo, a ko ko kooo... Oczy mają ukośne jak Japończycy. Kogut opierzony a kura jest cała goła, tylko ma skrzydła z pió­ rami, jest goła, inaczej niż kogut biega. Po podłodze biega szybko jak mysz. Jak jajko zniesie, to nie gdacze. A jak upadnie, to zdycha, bo taka ciężka jest. Na wolności nie dałyby sobie rady. Muszą żyć w klatkach. To nie głupie jak kury. Jak jajko zniesie to nie gdacze, czasem tylko piśnie cicho. Strasznie są nerwowe. Kogut zarżnięty — bez głowy — a jeszcze chodzi. Bardzo grzeez- �ne, przywiązują się do gospodarza. Jak swój do klatki podejdzie, to odchodzą w k ą t , żeby zebrał jajka. A jak obcy to szum, nie dadzą... Co raz to 500 zł, co raz to 500, to bez przerwy je, dwa worki dziennie, łącznie 100 kilogramów!!! W książkach pisa­ no, że jedno tylko jo 2 dekagramy. Ale to bzdura. Sto lat trzeba by czekać, żeby jajko zniosła. One stale jedzą! Ale dzięki nim jednak trochę pożyłem. Jak człowiek w t y m belwederze pożyłem... Przed belwederom codziennie ze 3 taksówki stały po jajka. Panie tu bankiety się odbywały... Ale wszystko się skończyło... Panie tu pili na przemian wódkę i jajka na surowo. Bo takie jajko trzyma lepiej niż szmalec. Ja ich nie jadłem. Za dużo w nich witamin. Jedno leczy, drugie nie leczy. Nerwy leczy, serce leczy! Ale przeważnie te jajka to na płuca dobre. Na surowo bardzo dobre. Komendant wypił 10 jajek i mógł pić... To trzyma lepiej niż szmalec... A teraz wszystko się skończyło. Nastała tragedia! Przyszedł lipiec, o Boże. Panie, mam 10 000 jajek, a zbytu nie ma. Co robić ? Ja je gotowałem te jajka i mieliłem ze skorupami i z powrotem dawałem im, żeby żarły". Ostatecznie Waldemar Paciuk musiał zlikwidować swoją hodowlę. Wykopał w lesie dół i w t y m dole pochował zarżnięte przopiórki. Musiał zarżnąć 3 000 ptaków. Wszystko to zrobił w tajemnicy przed mieszkańcami Strugi. Nie chciał, aby dowiedzia­ no się o jego nieszczęściu. Obserwacje przeprowadzone nad dzia­ łalnością innego przedsiębiorstwa w najbliższej okolicy (chodzi o wytwórnię rur kamionkowych w Ziębicach) pozwoliły Paciukowi odzyskać nadzieję, że ponownie uzyska możliwości opłacenia prac przy konserwacji zamku — pałacu. Postanowił Paciuk produko­ wać rurki cementowe do drenowania pól, rurki, na które jest ogromne zapotrzebowanie, a których — prawdopodobnie — ze względu na małe rozmiary („niska masa przerobowa") fabryka w Ziębicach nie produkuje. Mimo tej nadziei, Waldemar Paciuk często boleje nad nieszczęściem, jakie go spotkało: „Z wygodami i m to urządziłem (przepiórkom — J.O.). Ale to wszystko poszło na szmelc. Ale skoro sklepy nie chcą brać już tych jajek, jajka nie idą... Tak Azuniu. Tyś moja. Mądry, grzeczny, dobry piesek." Po wypiciu herbaty — wodę zagrzaliśmy przywiezioną przeze mnie grzałką, woda postawiona przy lampce z czerwonym aba­ żurem wykipiała — poszliśmy spać. Paciuk oddał mi swoje łóżko — szorokie, z pierzyną. Spałem w pokoju a on w kuchni zajmowanej przez lata przez jego matkę. Paciuk spał na łóżku pod obrazem Świętej Rodziny, na którym św. Józef przedstawiony jest z toporem na ramieniu. Ja spałem na jego łóżku, nad którym nie ma żadnego obrazu. Sypialnia Paciuka sąsiaduje z „Salą Ró­ żową", która — jak powiada jej konserwator — była „Śmiertną Komnatą". * Drugi dzień w Strudze rozpocząłem od oględzin wspomnianej „ K o m n a t y " . Puste pomieszczenie, usytuowane na węgle budowli. 111 �Później powie m i jeszcze Paciuk o swoim rozmiłowaniu i ro­ zumieniu kolorów. Wybór różowego na tę komnatę był zapewne też poważnie przemyślany. Bo — jak mówi: „Żółty kolor na przykład, to rozwodny kolor. On ludzi nie łączy, a rozdziela, to żydowski kolor. I dlatego u mnie tylko ko­ rytarzyk żółtowaty. Kanarkowy zaś i saladyna, znaczy się saladynowy, to razem ze sobą się dobrze mają I tak trzeba dobierać kolory, żeby nie było rozbieżności. Kanarkowy gzyms i saladyna na ścianie. To pasuje. Ale już nie pomarańczowa lub czerwona. To byłby zły gust... Tak, Azuniu, moja t y perełko. Tak, moje ty kochanie. Moja perełko malutka, ale że czołgać się zapomniałaś ?! Prawda, panie, t u jeszcze są jadalnie, sale jadalne... Ale to jest nie do pomyślenia, żeby to jedna osoba to wszystko zrobiła. O Je­ zu ! Ale pomału wszystko się zrobi; grunt to nie upadać na duchu. Bo praca, panie, tylko praca uszlachetnia człowieka. Ja też tylko takiego uważam człowieka, co ma charakter do pracy i taki mi pasuje, a nie taki, co by był mądry, choćby najmądrzejszy w so­ bie... Trzeba zawsze coś mieć. Starać się A jak nie wychodzi, to w porę rzucić. O tak!" Paciuk nie ukończył jeszcze ostatecznie swego dzieła. Tym samym nie można poznać go w całej krasie. Wyremontowane i wy­ malowane sale będzie meblował. J u ż obecnie udało mu się zdobyć wielki stojący zegar, czerwoną pluszową kanapę oraz duży rozsu­ wany stół. Tymi trzema sprzętami musiał umeblować aż trzy naj­ bardziej reprezentacyjne sale. Natomiast w Sali Balkonowej po­ wiesił dużych rozmiarów obraz własnego pędzla. Nazwał ten obraz Noc wenecka (il. 6 — 8). о Jasne i wesołe. Paciuk wymalował ściany na różowy kolor, sufit na biało. Na farbie różowej odcisnął wałkiem „srebrny rzucik". Jest to więc obecnie wnętrze pomalowane na różowo w srebrny rzucik, pogodne. Niczym nie zdradzające swego pierwotnego przeznaczenia. I gdyby nie informacje Paciuka, nie domyślibym się, jaką rolę to pomieszczenie pełniło w wielkiej budowli zamku — pałacu. „Tam była sama czerń, już na ścianach namalowana od ziemi. Tam musieli kłaść umarłych. Jak kto umarł, to tam zanosili. Tam musiała być śmiertna komnata. Osiem pokoleń t u mieszkało. Są t u herby (umieszczone na frontonie zamku — J.O.) każdej nowej młodej, którą wprowadzono do zamku... W tej komnacie były namalowane trumny, jakieś kotary i anioły... Mało było widać. Wszystko w strasznym stanie, sufit przeciekał, PGR za­ niedbał." Zapytałem Paciuka, dlaczego tę komnatę pomalował na różowo ? „ J a sobie cenię kolory: róż, błękitny-morski, taki chłodnikowaty uspokajający. Ale różowy uwielbiam. I dlatego tam go dałem. Żeby nie straszyło, bo w takich domach to straszy! No widzi pan, takie buty z cholewami. Panie, w t y m zamku jest tajne przejście podziemne 3 kilometry do Książa. Największy zamek na Dolnym Śląsku — Książ. To przejście jest szerokie, że karetą mogli prze­ jechać. Odkryliśmy to, jak zakładaliśmy t u wodę... T u osiem po­ koleń mieszkało, a ostatni remont prowadzili w 1803 roku. Taka data t u jest wycięta na chorągiewce na głównej wieży. A jak t u przyszłem, to t u było wszystko zniszczono, że lepiej nie mówić. A było co robić... Powierzchnia 1500 m sześciennych, kondygna­ cji 3, czwarty strych, duży jak las. Komnat nie jest dużo, ze dwa­ dzieścia, może jest dwadzieścia trzy: Sala Balowa, Rycerska, Balkonowa, Niebieska albo Kominkowa, Seledynowa (gdzie Aza śpi — J.O.). Jest i Morski Pokoik na styl pompejański, bo tam są firany i tam są kostki pod sufitem, musowo się już dobrze prezen­ tuje. Te wszystkie sale odremontowałem i wymalowałem. Każdy musiał inaczej wyglądać, musi w każdym być coś innego... A ten różowy to prawda, że był trupiarnią. To go na różowo zrobiłem..." 112 „Tam jest duży staw, przy księżycu. Księżyc namalowałem, ale go nie widać. Księżyc m i się nie zmieścił i musiałem zagiąć, bo w ramę się nie mieściła. Po t y m stawie jeżdżą sobie na łódkach pan­ ny, panienki w takim parku z wieżą zameczka... I ten księżyc jest podwinięty na drugą stronę w prawym rogu. Są też dwa łabędzie, zgodna para, no i te samotne trzy Wenecjanki. Jeżdżą sobie na gondoli... Ramę do obrazu dal m i kierownik z restauracji „Polo­ nia" w Wałbrzychu w 1963 r. A w 1965 roku namalowałem do tych ram obraz (ramy przez ten czas trzymał puste na strychu — J.O.) jak się zbierałem z Krzeszowa, żeby nim ustroić zamek — pałac w Strudze. W 1965 r. namalowałem ten obraz na czarnym płótnie, żeby się ładnie reprezentowało. Taka czarna satyna, 18 zł 50 groszy metr. Kupiłem 1,5 m. Taniocha. Farby też tanie, po 3,5 zł tubka, to drukarskie. Takie pakowane jak pasta do zębów. Kredką białą naszkicowałem... Ale to malowanie to głupo­ ta. Teraz to mnie się już nawet nie chce, ręka mnie nawet boli. Tylko jeden obraz namalowałem i jeszcze jakiś, którego nie pamiętam dobrze. Porwał się w drodze, ale był lepszy." Zapytałem Paciuka skąd zaczerpnął pomysł do Nocy weneo kiej. Odpowiedział tak: „Znikąd, ułożyłem sobie w głowie. Bo ja panie mam to wszys­ tko w głowie. Ja cały dywan na suficie namalowałem. Malowałem leżąc na rusztowaniu, wszystko z głowy, wszystko sobie wyobra­ żałem, winogrona, kiście kwiatów, chryzantemy... Na to malowa­ nie nikt nie zwraca uwagi. Zrobiłem to dla siebie. A teraz jak tu malować. Nerwy mam roztrojone. Trzeba myśleć z czego żyć. Żeby malować, trzeba mieć pieniądze... O, drzwi muszę pomalo­ wać." Z przytoczonych wypowiedzi — jak się wydaje — osobowość Waldemara Paciuka rysuje się dosyć wyraziście. Osobowość tę określają najlepiej jego własne poglądy, odczucia, reakcje: „CZŁOWIEK SAMOTNY TO JEST SAM", „NAWET NIE W I E M K I M JEST N A P R A W D Ę ?", , ŚWIAT D L A MNIE PRZESĄDZONY", „ I W N I M JEST T A K D L A M N I E LEPIEJ" „LOS CZŁOWIEKA P O K I E R O W A Ł " , „TAK MUSI BYĆ", „CI CO SIĘ OŻENIĄ SIĘ KŁÓCĄ I ROZWODZĄ", „DWTJLICZNYCH TO B Y M ROZSZARPAŁ", „MAM TAKĄ W SOBIE MŚCIWOŚĆ", „ Ż E B Y MOŻNA S I Ę BYŁO MŚCIĆ, TO MUSI BYĆ COŚ BARDZO POWAŻNEGO", „NARÓD, Z KTÓBYM N I E DA S I Ę ŻYĆ", „OD T A K I C H NALEŻY SIĘ ODSEPAROWAĆ", „UCZCIWY CZŁOWIEK TO W Y J Ą T E K " , „NA ��OGÓŁ L U D Z I E SĄ NIEDOBRZY", „POMAGAŁEM , TO N I E POPŁACA", „ CUDZEGO N I E R U S Z Ę " , „ L E P I E J SWOJE ODDAM", „MŚCIWOŚĆ TO JEST ZŁA RZECZ", „ N I E DAWA­ ŁEM SOBIE W KASZĘ DMUCHAĆ", „ K T O K R Z Y W D Ę ZROBI, TO N I E PRZEPUSZCZĘ", „ J A K DOBRY D L A M N I E , TO I JA GO L U B I Ę " , „CHODZĄ DO KOŚCIOŁA T U , A B Y OCYGANIĆ, OSZUKAĆ", „O P I E N I Ą D Z E MODLIĆ SIĘ N I E B Ę D Ę " , „TRZEBA SIĘ POMODLIĆ ZA UMAR­ ŁYCH", „GRUNT TO N I E UPADAĆ NA D U C H U " , „ T Y L K O PRACA USZLACHETNIA CZŁOWIEKA", „ T R Z E B A ZAW­ SZE COŚ MIEĆ", „ W P O R Ę RZUCIĆ", „ K T O WYSOKO LA­ TA, T E N NISKO SIADA". Dodać można, że Waldemar Paciuk preferuje wartości uznano i znano: „ J a tam lubię muzykę przedwojenną — takie tanga. To lubię słuchać. A tej dzisiejszej, to w ogóle nie rozróżniam. Jakiś pisk, krzyk. Zaraz wyłączam." Ponadto: „ J a k to powiedzieć, ja tam wszystkiego nie zauważam... Ja tam bardzo lubię spokój... I wolę patrzeć na to co zagospodarowane, na pola, a nie na to co sobio samo rośnie. Uważam wiosnę. Wiosna ładnie wygląda, do życia przychodzi. A jesień to mglisto, szaro i niezdrowo. Maj naj­ piękniejszy; wtedy kwitną kasztany... Też jest przyjemnie, jak śnieg pada biało na Sylwestra, jak pada to ładnie, tylko trzeba mieć węgla dużo. A i mróz na szybach ładnie się prezentuje. Ale to chwilowo... O wschodzie to słoneczko ładnie wygląda. A wieczorom to już takie smutne za górą zachodzi." Powiedzieć toż trzeba, że wszystko co przemija, nie radością, locz wielkim i głębokim smutkiem napawa Paciuka. Odwołuje się też do uznanych stwierdzeń „wszystko przeminęło" lub „prze­ minęło z wiatrem". „WSZYSTKO BARDZO SZYBKO PRZE­ M I J A " . Nie brzmi to toż z łagodzącym uzupelnioniem — „na szczęście" czy „chwała Bogu", lecz jako tragiczne „niestety". Ale też ujawnia się w t y m postawa aktywna, twórcza. Albowiem Paciuk świadom jest, że podlega deterministycznym uwarunko­ waniom losu. I dlatego toż tak skwapliwie korzysta z doświad­ czenia ludzi, zbiorowości, które doznawały największej goryczy losu, jego nieubłaganej przewrotności. Postawę i poglądy Paciuka łączyć można z trwałym dziedzictwem bezwzględnej chłopskiej etyki. Podbudował i wyostrzył ją Paciuk, znajdując ku temu obfity „materiał motywacyjny" we własnych doświadczeniach niezbyt długiego żywota. Środowisko, obok którogo istnieje, ut­ wierdza go w najsurowiej i bezwzględnie formułowanych opiniach. Nie tylko utwierdza, lecz ró%vnież zmusza do swoistej aktywności społecznej. Bo istotą tego światopoglądu, w jaki uwikłany jest Paciuk i jego otoczenie, nie jest wprawdzie miłość bliźniego, lecz baczno nim zatroskanie, na ile i w jakiej mierze można mu ufać, obawiać się, mieć pewność, że nie zostanie się obmówionym i przeklętj m, a w najlepszym przypadku wydrwionym. Stąd także znaczenie przypisywane przez Paciuka działaniu pracy, która u s z l a c h e t n i a . I znowu nie kryje się w t y m rozumienie uszlachetniającej roli pracy w kategoriach bezinteresownych (kształtowania ducha i charakteru człowieka), ile całkiem prag­ matycznych, instrumentalnych. Dzięki pracy jednostka wyzwala się z otępienia, lenistwa, bezczynności rodzącej się pod wpływem bezwzględnych osądów otoczenia. Tylko rezultaty niezwykle ciężkiej pracy połączonej z przemyślnością iście diabelską mogą, i tylko na krótko, przociwstawić się skutecznio złu tkwiącemu wśród ludzi. Stąd idea odbudowy opuszczonych pałaców, miesz­ kania w nioh bez wyrzeczeń. r Uzyskany niegdyś przydział do pracy w teatralnym zespole dekoratorów okazał się w życiu Paciuka faktem przesądzającym i bodaj najważniejszym. Spowodował ukształtowanie się w Paciu- ku świadomości artystycznej. Paciuk odkrył w sobie powołanie artystyczne. Obserwacja umiejętności i wrażliwości otoczenia utwierdziła go w przekonaniu o swych zdolnościach i powołaniu. Jakiego formatu musiały być gusta i aspiracje otoczenia, w którym pracował Paciuk, można domyślić się, słuchając wspomnień 0 sukcesach dekoratorskich w teatrach, i obsorwując kontynuację tych sukcesów w drobnych tylko przebłyskach czerwonogo pluszu, dywanów, francuskich firanek itp. którymi zostanie wystrojone wnętrze zamku w Strudze. Te akcesoria „mieszczańskości" i te same umiłowania (rzewnych tańców, tanga, spacerów, przyjaźni z pieskiem i kotkiem) złagodziły i niewątpliwie uszlachetniły plebejską naturę poglądów i postaw reprezontowanych przez Paciuka i jego najbliższe otoczenie. Otoczeniu, z którym trzeba mu liczyć się i z konieczności obcować — nie jest obcy tego rodza­ j u melanż wartości. Przeciwnie, jest on uznawany jako czaro­ dziejskie spełnienie odwiecznych marzeń. Marzenia te potrafi! Paciuk ukazać temu otoczeniu jako gotową realizację w porcji niełatwej do strawienia, odrzucenia czy poddania szyderstwu 1 wzgardzie. Potrafił tej realizacji nadać również estetyczne wy­ miary zarówno malując „dywan na suficie", jako też wieszając obraz tylko jeden, lecz w ramach — jakich mało kto widział; dostatecznie strojny, dostatecznie frywolny, a zarazom dostojny, ucieszny, bo w żywych kolorach, jak też pobudzający do poważnej zadumy pizez swe czarne tło i biel zgodliwej pary łabędzi. Waldemar Paciuk stał się jednakże twórcą dzielą, które oce­ niane będzie nie tylko przez środowisko Strugi. Jedyny konser­ wator i mieszkaniec zamku — pałacu włączony został w niezwy­ kle odpowiedzialne posłannictwo ochrony najcenniejszych dóbr kultury narodowej. Już sam fakt, że Paciuk jest rencistą, osobą samotną, na­ kazuje spojrzeć na jego dokonania zarówno z podziwom, jak też i uznaniem. Może oczywiście ktoś wtrącić, że w ochronie owych najcenniejszych dóbr kultury liczy się tylko i wyłącznie kompe­ tencja, zgodny z „substancją zabytku" program przeciwstawienia się jego zniszczeniu. Niestety, w sytuacji ogromnego zaniodbania, w jakiej znajdujo się wiele jeszcze zabytków na Dolnym Śląsku, nie bez znaczenia stają się paradoksy. Paradoksalnio wprost niepowołany do konserwacji zabytków konserwator wyręcza upo­ ważnioną do konserwacji zabytków służbę konserwatorską. Ale służbie tej nałoży się pochwała, że przyzwoliła Paciukowi na podjęcie się prac konserwatorskich. Bo gdyby nie to przyzwolenie, no i wielki wysiłek samego Waldemara Paciuka, zamek — pałac w Strudze uległby w najbliższym czasie całkowitemu zniszczeniu. Paciuk uratował go w sposób taki, w jaki umiał. Najważniejsze, że uratował. Nie bez znaczenia jest również to, że w „Belwederze" zrodziła się realizacja dekoratorskiej sztuki naiwnej w wymiarach pałacowych, jodyny tego rodzaju dokument aspiracji i dążeń reprezentantów tego nurtu we współczesnej kulturze artystycznej Polski. Na zakończenie rozmów z Paciukiem o teraźniejszości, pojawia się optymistyczny akcent przyszłościowy. Pytam: co potem? „A potem — jak skończę — to koniec, swego dokonam. Komuś się to dostanie... Co t u będzie? Nie wiem. Może muzeum jako pomnik ? Może to będzie pomnik kultury. Ale jakiej to będzie pomnik kultury też nie wiem. Chociaż, mam t u pisemko, to zaraz panu odpowiem. (Wyjmuje paczkę z toaletki z trzema lustrami — J.O.). To byl taki list jednego pana co pisze książki. To był list z Siedlec Musiał o mnie gdzieś wyczytać... Ja muszę to pisemko znaleźć. Masa listów przychodziła..." Po blisko godzinie podał m i list. Fragment tego listu zamieści­ łem na początku niniejszej relacji. Fot.: Autor � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3cb5e105ff6ccde5547fd0f6b1a96077.pdf 0fa50f021c264a2297ab31fc7b9a70ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3948 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource Mazury - sztuka ludowa tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3696 Title A name given to the resource Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.1 ; s.36-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DYWANY DWUOSNOWOWE BRACI SKŁADANOWSKICH Z W Y S Z K O W A ZOFIA W ś r ó d czynnych d o ' dziś w a r s z t a t ó w tkackich, w y ­ k o n u j ą c y c h tzw. tkaniny dwuosnowowe, j e d n y m z ważniejszych jest pracownia braci S t a n i s ł a w a i W ł a ­ dysława Składanowskich (ryc. 1), z n a j d u j ą c a się w Wyszkowie, miasteczku położonym w powiecie p u ł ­ tuskim, na p o ł u d n i o w y c h kresach Kurpiowszczyzny. Według tradycji rodzinnej z a w ó d tkacki ma b y ć w rodzie S k ł a d a n o w s k i c h dziedziczony od 300 lat, na­ tomiast z przeprowadzonych w parafii wyszkowskiej b a d a ń ksiąg metrykalnych, sięgających X V I I I w i e ­ ku, wynika, że najstarszym z uchwytnych dla nas w materiale ź r ó d ł o w y m członków tej rodziny b y ł Jan S k ł a d a n e k , m i e s z k a j ą c y w połowie X V I I I w i e k u we wsi Porządzie, należącej w ó w c z a s do tejże parafii. Syn jego Tomasz nadaje swemu nazwisku brzmienie szlacheckie i w y s t ę p u j e j u ż jako S k ł a d a n o w s k i . Czy przodkowie dzisiejszych tkaczy r ó w n i e ż zajmo­ w a l i się t y m zawodem, trudno jest stwierdzić, gdyż księgi metrykalne nie z a w i e r a j ą w t y m k i e r u n k u ż a d ­ nych w s k a z ó w e k . Dopiero o ojcu żyjących dziś tkaczy wyszkowskich wiadomo na pewno, że t r u d n i ł się w y ­ robem dwuosnowowych d y w a n ó w . W e d ł u g z a p i s k ó w z k s i ą g parafialnych, urodził się on w r o k u 1860 w T u m a n k u koło Niegowa, gdzie później przez czas j a k i ś p r o w a d z i ł p r a c o w n i ę t k a c k ą . Około r o k u 1900 prze­ niósł się do Wyszkowa i tam osiadł na stałe. W Wysz­ kowie urodzili się jego synowie do dziś żyjący: Stani­ s ł a w (1901) i W ł a d y s ł a w (1905). Prócz d w ó c h wyżej wymienionych p r a c o w a ł o t u do niedawna jeszcze k i l ­ k u tkaczy tego samego nazwiska, którzy jednak z a w ó d t k a c k i porzucili. N i e k t ó r z y z nich przenieśli się na Ziemie Odzyskane, gdzie znaleźli zajęcia bardziej i m 36 CIEŚLA-REINFUSSOWA o d p o w i a d a j ą c e . S p o ś r ó d tych, k t ó r z y odeszli od zawo­ du tkackiego, najzdolniejszym m i a ł b y ć podobno 16letni S ł a w e k S k ł a d a n o w s k i , p r z e b y w a j ą c y obecnie w Warszawie. S k ł a d a n o w s c y t k a j ą swe dwuosnowowe dywany w e ł ­ niane na szerokim warsztacie p o d n ó ż k o w y m o czterech nicielnicach. P r a c u j ą zawsze we dwóch, gdyż jeden nie b y ł b y w stanie p r z e w l e k a ć osnowy i p r z e r z u c a ć czółenka na całą szerokość tkaniny. W y m i a r y d y w a ­ n ó w w a h a j ą się mniej więcej około 1.5 X 2 m . Ojciec S k ł a d a n o w s k i c h w t y m samym mniej więcej czasie, kiedy ze w s i przeniósł się do Wyszkowa, a w i ę c oko­ ło r o k u 1900, n a b y ł warsztat ż a k a r d o w y , na k t ó r y m t k a ł czas j a k i ś swe dwuosnowowe dywany. Wzory szablony) do ż a r k a d u wyrabiano dla niego w Łodzi, na podstawie r y s u n k ó w dostarczonych na papierze k r a t ­ k o w a n y m . Jeden t y l k o z tych w z o r ó w był „ n a gotowo" sprowadzony z Łodzi. Miał to b y ć wzór ,,w róże", k t ó ­ ry jednak nie podobał się odbiorcom do tego stopnia, że S k ł a d a n o w s k i z a p r z e s t a ł go stosować w swoich d y ­ wanach. Nabywcy na ogół n i e c h ę t n i e ustosunkowywali się do w y r o b ó w ż a k a r d o w y c h nawet w ó w c z a s , gdy t e c h n i k ą t ą tkane były wzory tradycyjne. Przyczyna tej niechęci leżała w momentach technicznych. W a r ­ sztat ż a k a r d o w y nastawiony na o k r e ś l o n ą gęstość tkaniny przy zastosowaniu w e ł n y o nieco innej g r u ­ bości powoduje d e f o r m a c j ę wzoru, czego m o ż n a unik­ n ą ć przy z w y k ł y m warsztacie, gdzie gęstość tkaniny regulowana bywa o d p o w i e d n i ą gęstością płochy, do­ bieranej do grubości n i t k i . U r z ą d z e n i e to pozwala na otrzymanie poprawnego w z o r u przy każdej grubości użytej przędzy. �Ryc. 1. Bracia Stanisław (z lewej) i Władysław kowa (pow. Pułtusk), wytwórcy dywanów Obecne dywany S k ł a d a n o w s k i c h tkacie są z reguły w d w u kolorach, przy czym zestawienia barwne za­ leżne są od gustu z a m a w i a j ą c y c h (najczęściej czerwony z czarnym, zielony z czerwonym lub r ó ż o w y m ) . W i ę k ­ szą ilość k o l o r ó w p r ó b o w a ł w p r o w a d z i ć S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec), j e d n a k ż e w e d ł u g informacja s y ­ n ó w odbiorcy nie ustosunkowali się do tego p o z y t y w ­ nie. Jeden z takich czterokolorowych d y w a n ó w w y ­ konanych przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a n o w s k i e g o (ojca) o rozmiarach 300 X 500 cm znaleziony został w Starej Wsi, pow. W ę g r ó w , i n a s t ę p n i e odrobiony w nowej szacie kolorystycznej przez D o m i n i k ę B u j n o w s k ą z W ę g r o w a w r o k u 1952 (ryc. 2). Dywany S k ł a d a n o w s k i c h kompozycyjnie są bardzo proste; wzór s k ł a d a się z d w ó c h części, a mianowicie: pola ś r o d k o w e g o i o b r a m i a j ą c e j je z czterech stron bordiury. Czasem dodatkowym elementem są obrze­ żenia, z n a j d u j ą c e się po z e w n ę t r z n e j stronie bordiury w formie dwukolorowej kostki, a ponadto jeszcze nie­ kiedy kilkucentymetrowe paski mocno zbitej tkaniny. W y k o ń c z e n i e b r z e g ó w s t a n o w i ą frędzle, biegnące w z d ł u ż wszystkich k r a w ę d z i dywanu l u b t y l k o znaj­ d u j ą c e się przy jego węższych bokach. Wzorów, k t ó r e obecnie stosują S k ł a d a n o w s c y w swych wyrobach, jest niewiele. Liczba ich sięga zaledwie 10, z czego p o ł o w a to m o t y w y służące do w y p e ł n i e n i a pól ś r o d k o w y c h , p o ł o w a zaś u ż y w a n a jest do tkania bordiur. W e d ł u g informacji żyjących dziś S k ł a d a n o w s k i c h , te same wzory m i a ł s t o s o w a ć też i ich ojciec. Wzory u ż y w a n e przez S k ł a d a n o w s k i c h do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h p o s i a d a j ą swe nazwy. S p o ś r ó d nich najbardziej t y p o w y jest w z ó r „w k o ł a " zwany też „ g w i a z d ą z pazurkami". Jest to rodzaj rozety; składającej się z 4 z ę b a t y c h p ł a t k ó w , oddzielonych od siebie „ p a z u r k a m i " w postaci j a k gdyby stylizowanej palmy. Stosując o m ó w i o n y tu m o t y w tka się dywan „w d w a k o ł a " (ryc. 3), b ą d ź „ w t r z y " (ryc. 4). Ze względu na to, że szerokość d y w a n ó w jest mniej w i ę ­ cej jednakowa (około 150 cm), w pierwszym wypadku* dodaje się b o g a t s z ą b o r d i u r ę , k t ó r e j szerokość r ó w n a się prawie ś r e d n i c y „gwiazdy", w drugim wypadku Składanowscy z Wysz­ dwuosnowowych. bordiura jest o p o ł o w ę węższa. W ś r ó d starych dywa­ n ó w wyszkowskich z d a r z a j ą się czasem tkane ,,w 4 koła" bez bordiury . 1 N a s t ę p n y m motywem u ż y w a n y m do w y p e ł n i a n i a pól ś r o d k o w y c h są tak zwane przez S k ł a d a n o w s k i c h ..dębowe liście", s t a n o w i ą c e w rzeczywistości m o t y w winorośli (ryc. 5), k t ó r y bez zmian stosowany jest w tej rodzinie jakoby od k i l k u pokoleń. Odmienny cha­ rakter p o s i a d a j ą dywany tkane „ w k r a t ę " (ryc. 7) o u k o ś n y c h k w a d r a t o w y c h oknach, z k t ó r y c h k a ż d e w y p e ł n i o n e jest przez cztery umieszczone na k r z y ż k w i a t k i sześciopłatkowe. Na zasadzie u k o ś n e j k r a t y zbudowane są r ó w n i e ż dwa dalsze wzory d y w a n ó w , mianowicie w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8) oraz w z ó r „ p r u s k i " (ryc. 6), k t ó r y w e d ł u g w i a d o m o ś c i przekaza­ nych S k ł a d a n o w s k i m przez m a t k ę m i a ł b y ć przynie­ siony „z M a z u r ó w " . Kompozycja ś r o d k o w a ujęta jest w Wąską r a m k ę w postaci jednej (ryc. 4), d w ó c h (ryc. 6) lub trzech (ryc. 5) l i n i i prostych, oddzielających pole w e w n ę t r z n e od dekoracji k r a w ę d z i o w y c h . S p o ś r ó d w z o r ó w stoso­ wanych na b o r d i u r y najprostszy przedstawia ryc. 13: s k ł a d a się on z połączonych n a r o ż a m i u k o ś n y c h k w a ­ d r a t ó w , biegnących między l i n i a m i prostymi. Pozo­ stałe trzy wzory k r a w ę d z i o w e zbudowane są na za­ sadzie l i n i i ł a m a n e j . W miejscach z a ł a m a n i a umiesz­ czone są abstrakcyjnie potraktowane m o t y w y r o ś l i n ­ ne (ryc. 9) lub geometryczne (ryc. 10, 11, 12). Ze w z g l ę ­ d ó w technicznych (zbijanie w ą t k u przy pomocy p ł o ­ chy), we wzorach krawędziowych powstaje często pewna różnica p o w o d u j ą c a , że bordiura w z d ł u ż b o k ó w dłuższych ma nieco inne proporcje niż ta, k t ó r a za­ myka boki krótsze, mimo że w obu wypadkach wzo­ ry zbudowane są w sposób identyczny (ryc. 5). Rza­ dziej zdarza się, by wzory k r a w ę d z i o w e zdobiące boki dłuższe i k r ó t s z e d y w a n u różniły się m i ę d z y sobą w kompozycji czy doborze m o t y w ó w . Przypadek taki 1 D y w a n tego rodzaju posiada Apolonia Jaroszewska z Orzechówki, pow. W ę g r ó w . 37 �przedstawia fotografia d y w a n u ze Starej Wsi (ryc. 15), wykonanego w roku 1901 przez S t a n i s ł a w a S k ł a d a nowskiego (ojca). Z w y k l e w jednym z r o g ó w dywanu, czy to na polu ś r o d k o w y m , czy na bordiurze, umieszr czona jest data wykonania oraz monogram właściciela (nigdy zaś wykonawcy). Pracownia S k ł a d Ł n o w s k i c h obsługuje teren w sze­ rokim promieniu. Z a m ó w i e n i a o t r z y m u j ą z Suwal­ szczyzny, z okolic Czyżewa k. Ostrowi Mazowieckiej i zza Buga. Ostatnio z a m a w i a j ą u n i c h r ó w n i e ż wyszkowianie, a nawet ta część okolicznej ludności, k t ó r a przeniosła się obecnie na Ziemie Odzyskane. Tkanie dywanu dwuosnowowego jest p r a c ą ż m u d n ą i p o c h ł a n i a j ą c ą wiele czasu. Dla p r z y k ł a d u należy po­ dać, że wykonanie jednego dywanu w dwa l u b trzy ,,koła z pazurkami" o wymiarach 1,5 X 2 m wymaga jednego tygodnia pracy dla d w ó c h ludzi siedzących przy warsztacie po 10 godzin dziennie. Obecnie ilość z a m ó w i e ń na dywany dwuosnowowe p o w a ż n i e zmala­ ła, dawniej jednak było ich tyle, że pracownia z t r u ­ dem mogła z a m ó w i e n i o m podołać. Ś w i a d e c t w e m tego jest informacja J u l i i Dziemianowskiej (ze Starej Wsi), k t ó r a przed I w o j n ą ś w i a t o w ą m u s i a ł a czekać cały rok, zanim S t a n i s ł a w S k ł a d a n o w s k i (ojciec) w y k o n a ł jej trzy z a m ó w i o n e dywany. Ryc. 2. Dywan dwuosnowowy Bujnowską (Węgrów) 33 W e d ł u g informacji Składanowskich poszczególne wzory nie wszędzie b y w a j ą jednakowo lubiane. I tak na p r z y k ł a d w z ó r „w k r a t ę " rozchodzi się najbardziej w okolicy Ostrowi Mazowieckiej, „w koła z pazurka­ m i " popularny jest przede wszystkim na Kurpiach w okolicy P u ł t u s k a , zaś wzór „w d ę b o w e liście" w ogóle bywa mniej zamawiany, gdyż jest „ d r o b n y i za­ mazany", W m a ł e j ilości rozchodzi się r ó w n i e ż wzór „pruski". Produkcja warsztatu S k ł a d a n o w s k i c h , o g r a n i c z a j ą c a się do stałego powtarzania k i l k u w z o r ó w odziedzi­ czonych po ojcu, posiada wszelkie cechy produkcji rzemieślniczej. Charakteryzuje j ą wysoki poziom tech­ niczny wykonania przy r ó w n o c z e s n y m b r a k u inwencji t w ó r c z e j . Jest zjawiskiem bardzo znamiennym, że ci dwaj tkacze w ciągu swego pracowitego życia nigdy nie usiłowali sięgnąć po nowe wzory i m o t y w y czy bodaj w p r o w a d z i ć pewne zmiany w o b r ę b i e tego zes­ połu form, k t ó r y został i m przekazany w dziedzi­ ctwie. W tkactwie dekoracyjnym często spotykamy się z t y m , że pewien m o t y w czy też cały w z ó r w ę d r u j e z pracowni do pracowni i b y w a tam niemal bez zmian stosowany. Spotykamy się z t y m z a r ó w n o w ś r ó d za­ wodowych tkaczy (np. na zachodnim Podlasiu), jak — wzór „w gwiazdy z pazurkami" — skopiowany w 1952 roku przez D o m i n i k ę ze starego dywanu tkanego przez Stanisława Składanowskiego (ojca). �39 �Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy — wzór „w dębowe Uście" — wykonany przez braci z Wyszkowa. Składanowskich �41 �Ryc. 9. Wzór krawędziowy z dywanu dwuosnowowego, stosowany w pracowni Składanowskich z Wyszkowa. �Ryc. 12. Wzór krawędziowy i w ś r ó d kobiet wiejskich, w sposób dorywczy. z dywanu dwuosnowowego. stosoioany w pracowni zajmujących się tkactwem Ciekawe w y n i k i daje p o r ó w n a n i e d y w a n ó w w y r a ­ bianych przez S k ł a d a n o w s k i c h z podobnymi t k a n i n a ­ m i , pochodzącymi z innych o ś r o d k ó w . Jak wiadomo, zasięg dawnej i dzisiejszej produkcji d y w a n ó w d w u osncwowych na terenie Polski obejmuje Mazury (oko­ lice Ełka, Olecka, P i s z u , Grajewa), Podlasie zachod­ nie (pow. W ę g r ó w i Sokołów) i wschodnie (pow. Bielsk z o ś r o d k a m i w Ciechanowie i B r a ń s k u ) oraz powiaty: sokolski i augustowski. Geograficznie o ś r o d e k wysz­ kowski sąsiaduje najbliżej z pracowniami Podlasia zachodniego, czynnymi jeszcze na p o c z ą t k u bieżącego stulecia. W okresie, kiedy wyroby ojca S k ł a d a n o w 2 Konrad H a h m : Jena—Berlin 1937. Ostpreussische Bauernteppiche. z Wyszkowa skich rozchodziły się za Bug, na teren p o w i a t u w ę ­ growskiego i sokołowskiego, istniało t a m k i l k a pracow­ ni tkackich (w Kosowie, Toczyskach, Sokołowie Pod­ laskim) , k t ó r y c h produkcja b y ł a S k ł a d a n o w s k i e m u n i e w ą t p l i w i e znana. Wyroby zachodnio-podlaskie, o bardzo charakterystycznych wzorach geometrycznych czy r o ś l i n n y c h , w najmniejszym nawet stopniu nie oddziałały na pobliski ośrodek wyszkowski. N i e w ą t ­ pliwy natomiast związek zachodzi m i ę d z y n i e k t ó r y m i wzorami stosowanymi przez S k ł a d a n o w s k i c h a t y m i , które w y s t ę p o w a ł y na starych tkaninach mazurskich. Jednym z p r z y k ł a d ó w może tu b y ć w z ó r „w ł a ń c u c h y " (ryc. 8), k t ó r y w formie niemal identycznej rozpozna­ jemy na fragmencie zniszczonego d y w a n u mazurskiego 3 4 3 2 Składanowskich Roman Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachod­ niego. „Polska Sztuka L u d o w a " 1952 nr 4—5. jw. 4 �Ryc. 15. Dywan dwuosnowowy wykonany przez Stanisława Składanowskiego (ojca) z Wyszkowa w 1901 roku. Wzór „w dębowe liście". Bordiura jak na ryc. 10 i 11. 44 �Ryc. 16. Mazurski dywan dwuosnowowy. (ryc. 16). Ten sam zasadniczo wzór, ale wzbogacony o motyw k w i a t o w y , nieznany S k ł a d a n o w s k i e m u , w y stępuje r ó w n i e ż na i n n y m dywanie mazurskim z okolic E ł k u (ryc. 17). Dalszych analogii dostarcza nam m o t y w „ d ę b o w y c h liści". Na dywanie S k ł a d a n o w s k i c h m o t y w ten, k t ó r y , jak p o d k r e ś l o n o wyżej, przedstawia w istocie g a ł ą z k ę winorośli, w y s t ę p u j e w d w ó c h wariantach p o w t a r z a j ą - Ryc. 17. Mazurski dywan dwuosnowowy. 45 �Ryc. 18. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoioowego. cych się na z m i a n ę w układzie szachownicowym (ryc. 5). Jeden wariant staaowi g a ł ą z k a w postaci listka i schematycznie potraktowanego grona, drugi s k ł a d a się z d w ó c h listków od siebie o d w r ó c o n y c h Ten ostat­ ni w ł a ś n i e m o t y w w formie bardzo zbliżonej spotyka­ my t a k ż e na starym, zniszczonym dywanie mazur­ skim (ryc. 14). I n t e r e s u j ą c y c h analogii d o s t a r c z a j ą r ó w n i e ż motywy k r a w ę d z i o w e . I tak na p r z y k ł a d w z ó r stosowany na bordiurze przez S k ł a d a n o w s k i c h , złożony ze s t y k a j ą ­ cych się n a r o ż a m i k w a d r a t ó w (ryc. 13), czy jeden ze w z o r ó w zygzakowatych (ryc. 12) z n a j d u j ą ścisłe o d ­ powiedniki na dywanach mazurskich (ryc. 18 i 22). Do w z o r u bordiurowego przedstawionego na ryc. 11 zbliżony jest wzór w y s t ę p u j ą c y przy k r a w ę d z i d ł u ż ­ szej dywanu z okolic E ł k u (ryc. 19), wykonanego na początku ubiegłego stulecia. Szereg wskazanych wyżej zbieżności, zachodzących między wzorami w s p ó ł c z e s n y c h d y w a n ó w dwuosnowowych produkowanych przez braci S k ł a d a n o w s k i c h a w y s t ę p u j ą c y m i na dywanach mazurskich z k o ń c a X V I I I i połowy X I X wieku, wskazuje na to, że przy­ najmniej część z a s o b ó w ornamentalnych, j a k i m i dy­ sponuje pracownia S k ł a d a n o w s k i c h , stanowi dziedzic­ two odleglejszej przeszłości przekazanej do naszych czasów w formie prawie nie naruszonej. Jest z j a w i ­ skiem i n t e r e s u j ą c y m , że tak bezpośrednich analogii między wzorami współczesnych t k a n i n dwuosnowowych a z a b y t k o w y m i tkaninami mazurskimi nie uda­ ło się dotychczas o d k r y ć ani na terenach s ą s i a d u j ą ­ cych z Mazurami (Augustowskie), ani w ś r ó d dwuosnowowych d y w a n ó w z p o w i a t u sokolskiego, mimo że one, jak słusznie stwierdził w swej pracy A . Wojciechow­ ski, z a r ó w n o w ogólnej kompozycji, jak i w zakresie m o t y w ó w ornamentalnych w s k a z u j ą na w y r a ź n e po­ w i ą z a n i a z d a w n y m tkactwem m a z u r s k i m . Wzory t k a n i n sokolskich czy augustowskich nie p o s i a d a j ą j u ż charakteru bezpośredniego dziedzictwa warsztatowego, jakie obserwujemy p o r ó w n u j ą c poszczególne m o t y w y S k ł a d a n o w s k i c h ze starymi w y r o b a m i mazurskimi. 5 s Aleksander Wojciechowski: Dwuosnowowe t k a n i n y białostockie. „Polska Sztuka Ludowa" 1950 nr 7—12. 46 Wzór określony przez S k ł a d a n o w s k i c h jako „ p r u s k i " (ryc. 6) nie ma odpowiednika w znanych nam wzo­ rach d y w a n ó w mazurskich. Podobny schemat w y p e ł ­ nienia pola ś r o d k o w e g o spotykamy w jednym z d y ­ w a n ó w dwuosnowowych, z n a j d u j ą c y c h się w koście­ le w J a b ł o n n e j (pow. S o k o ł ó w Podlaski), gdzie jednak poszczególne elementy t w o r z ą c e ornament s ą bez po­ r ó w n a n i a uboższe (ryc. 20) od tych, k t ó r e zdobią d y ­ wany S k ł a d a n o w s k i c h . D w a pozostałe wzory z w i ą z a n e z p r o d u k c j ą wysz­ kowskiego o ś r o d k a tkackiego (wzór „ w k r a t ę " i „ w k o ł a " czy „ w gwiazdy z pazurkami") nie p o s i a d a j ą analogii ani w starych tkaninach mazurskich, ani w znanych nam późniejszych wyrobach augustowskich, sokolskich czy zachodnio-podlaskich. Z n a j ą c jednak konserwatyzm, z j a k i m stare m o t y w y tkackie b y ł y przez p r a c o w n i ę S k ł a d a n o w s k i c h z pokolenia na po­ kolenie przekazywane, m o ż e m y przypuszczać, że i te wzory r ó w n i e ż należeć m o g ą do zasobu m o t y w ó w starych. A n a l i z u j ą c w y r o b y S k ł a d a n o w s k i c h na tle posiada­ nego m a t e r i a ł u p o r ó w n a w c z e g o , stwierdzić musimy, że najwięcej b e z p o ś r e d n i c h p o w i ą z a ń łączy je z t k a n i n a ­ m i mazurskimi. Należy jednak podkreślić, że w zespole wzorów stosowanych przez S k ł a d a n o w s k i c h znalazła swe odbicie jedynie m a ł a cząstka m o t y w ó w znanych nam z tkactwa mazurskiego. Szereg natomiast r o z w i ą ­ zań kompozycyjnych czy m o t y w ó w (jak chociażby m o ­ t y w y zoo- i antropomorficzne) w ogóle nie weszło do inwentarza form dekoracyjnych, u ż y w a n y c h przez o ś r o d e k wyszkowski. P r z y c z y n ą tego zjawiska jest być m o ż e to, że w y r o b y mazurskie t w o r z ą dość roz­ legły wachlarz form, k t ó r y c h pochodzenie warsztatowe jest najprawdopodobniej r ó ż n e . Nie w c h o d z ą c w szcze­ gółową analizę d y w a n ó w mazurskich, p r a g n ę jedynie zwrócić u w a g ę na istnienie w ś r ó d nich d w ó c h grup, różniących się od siebie wyrazem plastycznym. Do jednej z grup, liczebnie mniejszej, n a l e ż ą dywany o d u ż y m bogactwie m o t y w ó w , niejednokrotnie r ó ż ­ niących się między sobą w szczegółach l u b w ogóle nie p o w t a r z a j ą c y c h się, gęsto w y p e ł n i a j ą c y c h pole ś r o d k o w e w sposób, k t ó r y na pierwszy rzut oka robi �Ryc. 1&. Fragment wzoru krawędziowego z mazurskiego dywanu dwuosnoviowego. w r a ż e n i e u k ł a d u dość swobodnego, jeśli nie chaotycz­ nego (ryc 21). Biegun przeciwny s t a n o w i ć b ę d ą dywany grupy drugiej, w k t ó r e j na plan pierwszy wybija się u k ł a d wzoru, p o d p o r z ą d k o w a n y ściśle założeniom geome­ Ryc. 20. Dywan dwuosnowowy trycznym, s k ł a d a j ą c y się z niewielkiej ilości powtarza­ j ą c y c h się e l e m e n t ó w (ryc. 22). D y w a n y pierwszej grupy, z a r ó w n o ze w z g l ę d u na treść, j a k i f o r m ę oraz u k ł a d m o t y w ó w dekoracyjnych, m o ż n a z a k l a s y f i k o w a ć do kategorii w y r o b ó w ludowych, k t ó r y c h t w ó r c a m i znaleziony w kościele w Jabłonnej (pow. Sokołów Podlaski). 47 �Ryc. 21. Mazurski dywan były zapewne kobiety wiejskie, podobnie jak to ma miejsce do dziś na terenie Augustowskiego czy Podla­ sia. Natomiast dywany grupy drugiej, o s w y m ubo­ gim, technicznie b e z b ł ę d n y m wzorze, o u k ł a d z i e zdy­ scyplinowanym aż do oschłości, robią w r a ż e n i e czegoś obcego ludowej twórczości, p e ł n e j temperamentu, nie uznającej monotonii i nudy. Być może, że wspomnia­ ne tu dywany grupy drugiej s t a n o w i ą pewnego rodzaju odpowiednik zachodnio-podlaskich d y w a n ó w „ t k a c o w skich", wyrabianych przez zawodowych tkaczy. Ce­ chą d y w a n ó w „tkacowskich", jeśli chodzi o wyroby podlaskie, jest w ł a ś n i e rzemieślnicza doskonałość tech­ n i k i wyrobu, niewielka ilość stosowanych m o t y w ó w 48 dwuosnowowy. i ich u k ł a d w y k l u c z a j ą c y w s z e l k ą dowolność i swobo­ dę kompozycji. Jeżeli w y s u n i ę t e wyżej przypuszczenie o r z e m i e ś l n i c z y m pochodzeniu części d y w a n ó w mazur­ skich jest słuszne, m o g ł o b y to w pewnej mierze t ł u ­ maczyć, dlaczego w tej w ł a ś n i e grupie w z o r ó w znaj­ dujemy analogie dla w y r o b ó w o ś r o d k a wyszkowskiego. Jest bowiem rzeczą z r o z u m i a ł ą , że do rzemieślniczych w a r s z t a t ó w tkackich tego t y p u co warsztat S k ł a d a nowskich ł a t w i e j p r z e n i k a ł y wzory z innych pracowni zawodowych tkaczy, niż z tkactwa wiejskiego, do k t ó ­ rego wyszkoleni r z e m i e ś l n i c y tkaccy odnoszą się w sposób lekceważący. Opinie te p r z e d o s t a w a ł y się r ó w ­ nież do ś r o d o w i s k a wiejskiego p o w o d u j ą c , że dywany �Ryc. 22. Mazurski dywan „ t k a c o w s k i e " b y ł y w y ż e j cenione od w y k o n y w a n y c h przez tkaczki wiejskie. Te ostatnie często s t a r a ł y się n a ś l a d o w a ć wyroby swych zawodowych k o n k u r e n t ó w , czym t ł u m a c z y ć należy p o d o b i e ń s t w o w i e l u m o t y w ó w , Ryc. 14, 15, 16, 18, 19, 21 i 22 reprodukowane Fotografie dwuosnowowy. k t ó r e — j a k na p r z y k ł a d m o t y w w i n o r o ś l i czy szereg wzorów k r a w ę d z i o w y c h — z tkactwa zawodowego p r z e n i k n ę ł y do produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w włościańskich w Augustowskiem czy na Podlasiu. są z pracy: Konrad Jena—Berlin 1937. i reprodukcje wykonał St. Hahm, Ostpreussische Bauernteppiche. Deptuszewtki. 49 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3f25a3e93a7da3e6b9f799d37c4707d.pdf 50533b76e606effd1b287e9370fdf495 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3226 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3023 Title A name given to the resource Dywany pani Tchórzewskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.201-207 Creator An entity primarily responsible for making the resource Fryś-Pietraszkowa, Ewa Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ^ rajuHuTinsi/a /ł\tovt^str\ 2 2 11. 1. M o t y w y dekoracyjne d y w a n ó w d w u o s n o w o w y c h W i k t o r i i T c h o r z e w s k i e j : 1—11 w y s t ę p u j ą c e na polach ś r o d k o w y c h , 12—25 występujące w bordiurach Ewa Fryś-Pietraszkowa DYWANY PANI TCHORZEWSKIEJ napotykano P o c h o d z i ł a z r o d z i n y szlacheckiej, k t ó r a o k o ł o r . 1880, g d y d y w a n y dwuosnowowe z d ł u g i m i napisami w p l e c i o n y m i w bor- W i k t o r i a b y ł a joszczo dziockiom, p r z o n i o s ł a się na nowo zakupione diury. gospodarstwo do Ł u z c k p o d Ł o s i c a m i , gdzio w t y m czasio parce­ W czasie b a d a ń terenowych w okolicach Siedlec Napisy to i n f o r m o w a ł y 1 o wykonawczyni — Wiktorii Tchorzewskiej, zawioraly t o ż imię i nazwisko oraz miejsce za­ lowano f o l w a r k . N a przolomio X I X / X X w . k i l k a tkaczek w Ł u z ­ mieszkania w ł a ś c i c i e l k i , czasem p o j a w i a ł o się w n i c h t a k ż e miejsce kach w y k o n a n i a i d a t a . D a w n i t w ó r c y l u d o w i rzadko p o d p i s y w a l i swo Według wspomnień mieszkańców zajmowało się wyrobem dywanów dwuosnowowych. tej w s i n a j w c z e ś n i e j zaczęły dziola, a na t k a n i n a c h raczej się to nio z d a r z a ł o . W a u t o r y z o w a ­ t k a ć dwie dziewczyny, W i k t o r i a K r y ń s k a i j e j r ó w i o ś n i c a W i k ­ nych t o r i a G ł u c h o w s k a , k t ó r o n a u c z y ł y się t e c h n i k i dwuosnowowej 2 dywanach zaobserwowano szorog i n d y w i d u a l n y c h coch w zasobio m o t y w ó w , a z w ł a s z c z a w k o m p o z y c j i . Te dwa aspekty „ g d z i e ś u j a k i o j ś k o b i e t y nazwiskiem D i a k ó w n a " . s t a ł y się b o d ź c e m do bliższogo zainteresowania tercjarek ze Zbuczyna, k t ó r a z n a ł a T c h ó r z o w s k ą t k a c z k ą i jej Przolożona wspominała, ż e t a n a u c z y ł a się zawodu u siostry popa, R o s j a n k i „ t a m gdzio spuścizną. Z fragmentarycznych w i a d o m o ś c i (uzyskanych u p a m i ę t a j ą ­ się u r o d z i ł a " . W p r a w d z i e obio informacjo n i o s ą jasne, alo wskazu­ c y c h jeszczo T c h ó r z o w s k ą o s ó b , g ł ó w n i e k l i e n t e k i uczennic), j ą jako nauczycielkę Tchórzewskioj osobę zamieszkałą w okolicach czasem t r o c h ę n i e s p ó j n y c h , więc w m i a r ę m o ż l i w o ś c i sprawdza­ Łosic związaną z duchowieństwom p r a w o s ł a w n y m , n y c h w d o s t ę p n y c h ź r ó d ł a c h w y ł o n i ł a się d o ś ć polna j e j s y l w o t k a . z m a r ł a w c z o ś n i o , a z m ł o d s z y c h tkaczok w L u z k a c l i w y m i o u i a n o W e d ł u g akt kościolnych O l e c k ą , L e o n t y n ę T r ę b i c k ą , siostry B r o n i s ł a w ę i M a r i a n n ę Ł ę - Wiktoria Kryńska, córka Antoniego Głuchowska i K a t a r z y n y z Pniewskich, u r o d z i ł a się w r . 1877 w K o b y ł a n a c h czyckio i i n . T k a c t w o zarobkowo uznano z o s t a ł o widocznie w tej k o ł o Ł o s i c . W r . 1895, m i e s z k a j ą c w ó w c z a s w Ł u z k a c h , w y s z ł a wsi za odpowiodnio zajęcio dla n i e z a m o ż n y c h szlachoianok. J a k o za m ą ż za Bronisława Józefa Tchorzewskiego a z m a r ł a w r . 1945 w W ó l c e K a m i e n n e j . 3 z Tcłiórzowa, najlepsza z nich wlaśnio Wiktoria „ d y w a n i a r k a " wskazywana b y ł a parokrotnie Kryńska. 201 �I I . 2. D y w a n dwuosnowowy czerwono-czarny, 138 c m x 183 c m . Taigi W i e l k i e , w o j . siedleckie, w y k o n a ł a W i k t o r i a Tchorzewska o k . r. 1910; i l . 3. D y w a n d w u o s n o w o w y r ó ż o w o - z i e l o n y , 128 c m X 175 c m , R a d z i k ó w W i e l k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a T c h o r z e w s k a ; i l . 4. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z o w o - z i e l o n y , 147 em X 195 c m , T c h ó r z e w , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1929. W bordiurzo n a p i s : T E N D I W A N N A L E Z I D O F E L I C 1 J A N N I W I S O K I A Z E P S I T C H Ó R Z E W A R O B I O N I D R U G I E G O P A Z D ; i l . 5. D y w a n d w u o s n o w o w y p o m a r a ń c z y w o - c z a r n y , 140 c m X 297 c m , k o ś c i ó ł w K r z o s k u , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska w r. 1925. W bordiurzo napis: S E R A F I C K I O J C E S W I E N T I F R A N C T S K U M O T L S I E Z A N A M I A R O B I O N I 4 S I E P N I A T I S I O C D Z E W I E N T S E T N E G O D W U D Z S C 5 R O K U ; i l . 0. D y w a n d w u o s n o w o w y granatowo-zielony (fragment), T c h ó r z e w - P l e w k i , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a Tchorzewska 202 �Pe ś l u b i e W i k t o r i a p r z e n i o s ł a się do T c h ó r z e w a , rodzinnej w s i m ę ż a , oddalonej o k o ł o 30 k m o d Ł u z e k , a o k o ł o 18 k m Siedlec. W e d ł u g Tchorzewscy słów synowej byli początkowo „ b a r d z o biedni, żyli z pracy r ą k " , s t ą d umiejętności W i k t o r i i b y ł y szczególnie przydatne. od W tej o k o l i c y b i ł y " . „ N a g l e z m a r ł a , nio b y ł a stara, ze z m a r t w i e n i a " , n i e d ł u g o po śmiorci jedynego s\ua, zabitego przez N i e m c ó w p o d koniec w o j n y . Miło wspomir.a j ą s y n o w a : „ t o b y ł człowiek n i e k ł ó t l i w y , tkackie p r a w c o w i t y , j a j ą bardzo l u b i ł a m . . . j a k o t e ś c i o w a to b y ł n a p r a w d ę dywany c z ł o w i o k " . .Autorytetem i uznaniem cieszyła się t a k ż e w ś r ó d s ą ­ dwuosnowowo nie b y ł y w ó w c z a s zjawiskiom c z ę s t y m , jest w i ę c s i a d ó w i znajomych ze w z g l ę d u na s w o j ą p r a c o w i t o ś ć i u m i e j ę t ­ p r a w d o p o d o b n o , że Tchorzewska w tej s y t u a c j i zo w z g l ę d ó w re­ ności: k l a m o w y c h u m i e s z c z a ł a swojo nazwisko na t k a n i n a c h . P ó ź n i e j u z n a w a l i , m i a ł a wielkie z d o l n o ś c i " , „ p a n i T c h ó r z o w s k ą zapewno s t a ł a się o s o b ą z n a n ą i m i a ł a w y s t a r c z a j ą c ą ilość z a m ó - p i ę k n o d y w a n y , n i k t nio r o b i ł t a k ślicznio j a k ono,, nawot t a w i o ń , bo rzadziej p o d p i s y w a ł a swe w y r o b y . Po k i l k u n a s t u latach siostra zo Z b u c z y n a " . „pani Tchorzewska to była zacna osoba, wszyscy ją robiła ciężkiej p r a c y i o s z c z ę d z a n i a T c h ó r z o w s c y p r z e n i e ś l i się do poblis­ W d o m u r o d z i n n y m z o s t a ł po naszoj tkaczce t y l k o jodon, kiej wsi W ó l k a K a m i e n n a , gdzie z a k u p i l i spore, j a k na miejscowo bardzo zniszczony d y w a n . W p r a w d z i e h o d o w a ł a owce i m i a ł a s t ą d w a r u n k i , gospodarstwo, o k o ł o 16 ha z i e m i . N i e b a g a t e l n y u d z i a ł w ł a s n ą w e ł n ę , alo d y w a n y robione o d czasu do czasu dla siobie w tej t r a n s a k c j i m i a ł y z a r o b k i W i k t o r i i , „ p a n i Tchorzewska t o d a w a ł a „ n a o f i a r ę " do okolicznych k o ś c i o ł ó w . N i o z d ą ż y ł a nawot się dobrzo na d y w a n a c h d o r o b i ł a " . J a k wspominano, n a j c h ę t n i e j u t k a ć d y w a n u obiecanego synowej. D o r o b e k Tchorzewskiej za­ b r a ł a n a l e ż n o ś ć w z b o ż u , nio u f a j ą c s t a b i l n o ś c i p i o n i ą d z a . D a t y c h o w a ł się jodnak w rodzinach o s ó b , k t ó r y m t k a ł a d y w a n y na przonoein nie u d a ł o się u s t a l i ć , m i a ł y one miojsco w czasio p i e r w ­ z a m ó w i e n i e , a t a k ż o w k o ś c i o ł a c h . Ł ą c z n i o w k i l k u n a s t u wsiach szej w o j n y ś w i a t o w e j ł u b w k r ó t c e po j o j z a k o ń c z o n i u . W n o w y m w okolicach Siodlec, Ł o s i c i Ł u k o w a d o k u m e n t o w a n o 6 d y w a n ó w miejscu d w u o s n o w o w y c h sygnowanych przoz t ę t k a c z k ę i 12 dalszych, zamieszkania Tchorzewska mimo zwiększonych obo­ w i ą z k ó w gospodarczych n a d a l intensywnie z a j m o w a ł a się tkac­ o d n o ś n i o k t ó r y c h pewno jest a u t o r s t w o T c h ó r z e w s k i o j , t w e m , „ p a n i Tchorzewska t k a ł a w c i ą ż d y w a n y , g o s p o d a r o w a ć n a n y c h w l a t a c h 1900—1940. N i o jest to d u ż a część jej prac nio l u b i ł a , nio o d r y w a ł a się o d p r a c y , gospodarstwem zajmował jeżeli w e ź m i e się p o d u w a g ę , że w y k o n y w a n i o d y w a n u t r w a 1—2 się m ą ż " ; „ n a w e t j a k o staruszka t k a ł a d y w a n y , samo j e j się r o ­ t y g o d n i , a j a k w i e l o k r o t n i e p o d k r e ś l a l i r o z m ó w c y , Tchorzewska wyko­ 203 �П. 7. D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-czarny (fragment;), k o ś e i ó l w Z b u c z y n i e , w o j . siedleckie, w y k . W i k t o r i a d u ż o czasu s p ę d z a ł a p r z y krosnach i m i a ł a wiolo zamówień. inetryczny o dosyć Tchorzewska skomplikowanym rysunku, umieszczany Cechy j e j r ę k i znajdujemy j e d n a k w w i o l u i n n y c h d y w a n a c h najczęścioj n a ś r o d k u d y w a n u , a w ó w c z a s często w d o d a t k o w y m w tej o k o l i c y , k t ó r y c h a u t o r s t w a nie z a p a m i ę t a n o . o t o k u z g w i a z d k a m i (ił. 1/4, 4a; i l . 4, o). Czasem p o w t ó r z o n y W zasobie m o t y w ó w zdobniczych stosowanych przoz W i k t o r i ę T c h o r z e w s k ą sporo jest znanych z i n n y c h d y w a n ó w dwuosno­ jest t a k ż o w n a r o ż a c h p o ł a ś r o d k o w e g o d y w a n u , alo w ó w c z a s ś r o d e k j e j jest i n n y . N i e s ą d z ę , a b y t e n m o t y w z o s t a ł zaprojekto­ w o w y c h . K i l k a z n i c h znajduje się w zestawie u s t a l o n y m dla w a n y samodzielnie przoz t ę t k a c z k ę , n i e ł a t w o j e d n a k u s t a l i ć jego r z e m i e ś l n i c z y c h w a r s z t a t ó w w B r a ń s k u w identycznej postaci, p r o w e n i e n c j ę . B y ć m o ż o , z o s t a ł przeniesiony z d y w a n u a t o d u ż y k r z y ż z b u d o w a n y z czterech p a l m e t , bardzo c z ę s t o na wschodniego, z d a r z a ł y się b o w i e m t a k i e w k o ś c i o ł a c h , a czasem dywanach w y k o r z y s t y w a n y oraz m a ł y krzyżyk o ramionach z liści ( i l . 1/1, G).* Swoiście i n t e r p r e t u j e Tchorzewska rozotę typu i w drobnoszlacheckich d o m a c h , ale b o z p o ś r e d n i e g o ź r ó d ł a inspi­ r a c j i nie znaloziono. Bardzo charakterystyczno dla warsztatu w i r o w ą z tego samego zasobu, u k ł a d a j ą c j e j r a m i o n a p a r a m i , Tchorzewskiej s ą p o n a d t o w ą s k i o szlaki geometryczne, stosowano a g a ł ą z k ę z p ą c z k i e m przedstawia w formio bardziej zgeomo- w b o r d i u r a c h , a m i a n o w i c i e meandor, p l e c i o n k i - l a ń c u s z k i o gra­ 5 t r y z o w a n e j ( i l . 1/3, 2 2 ) . Powno p o d o b i o ń s t w o z n a l o ź ć można t a k ż e w formio liściastej g a ł ą z k i z t y m , żo Tchorzewska u ż y w a ł a k i l k u j e j o d m i a n , a ponadto p o s t ę p o w a l i z n i ą bardzo swobodnio, założnio o d p o t r z e b y p r z e t w a r z a j ą c j ą lub upraszczając, w ł a ś c i w i o n a ś w i o t l i ć k o m p o n o w a n o pole Podobnio postępuje z jochiym kratką Bordiurę d y w a n u b u d o w a ł a Tchorzewska zawszo z trzech lub czterech s z l a k ó w , w t y m jodon szeroki. W szorokim pasie 8, i l . 3, 5). najczęścioj umioszczala w s p o m n i a n y w y r a z i s t y zygzak ( w y s t ę p n j o goomotrycziiycli, w 11 d y w a n a c h n a 18 r o z p a t r y w a n y c h ) , rzadziej zgoometryzo- k t ó r y z drobnego p o d w ó j n e g o k r z y ż y k a rozrasta romb wypołnkmy k r o p k a m i ( i l . 1/13, 20, 2 1 , 19a—c, 14). aby ( i l . 1/7, z motywów n i a s t y c h l u b o w a l n y c h o g n i w a c h , czy pasy serc u z u p e ł n i a n y c h się w spory ( i l . 1/11, i l . 8). Stosunkowo często w a n ą g a ł ą z k ę l u b w i ć r o ś l i n n ą , a raz t y l k o z a s t o s o w a ł a t u szlak ukośnio ustawionych k w a d r a t ó w ( i l . 1/25, i l . 8). W wąskich s p o t y k a n y w b o r d i u r a c h joj d y w a n ó w w y r a z i s t y zygzak uzu- szlakach p o l n i o n y uproszczonymi g a ł ą z k a m i ( i l . l/23a i b) znany jest r ó w ­ p o j a w i a się ł a ń c u c h z g r a n i a s t y m i o g n i w a m i i to p r z e w a ż n i e nioż w podobnej Tchorzewska na z e w n ą t r z , od strony k r a w ę d z i oraz w ą s k i zygzak ( i l . 1/21, 13), stosuje go w d w ó c h odmianach r ó w n o c z e ś n i e , p r z y c z y m j e d n ą n a t o m i a s t meander i sorduszka w y s t ę p u j ą t y l k o w pasie w o w - umieszcza na b o r d i u r a c h w z d ł u ż n y c h , nętrznym. W zewnętrznym formio z dywanów brańskich. d r u g ą n a poprzocznych (11. 2, 3, 5). Jost j e d n a k w zospolo m o t y w ó w Tchorzewskiej obrzeżających szoroki, n a j c z ę ś c i e j szlaku w z d ł u ż n e g o dzące ° d jej d y w a n ó w nio s p o t y k a n o , n a t o m i a s t p r z e j ę ł y j o t k a c z k i o z d o b i ł a r y s u n k i e m ł y ż k i i widolca. Przedo w s z y s t k i m w s k a z a ć t u trzeba rozbudowany m o t y w goo- 204 dywanach) boku dywanu l o k o w a ł a zazwyczaj Tchorzewska swoje i n s k r y p c j o , sporo b u ­ k i l k a m o t y w ó w o r y g i n a l n y c h , k t ó r y c h na starszych t k a n i n a c h m ł o d s z e o d nioj i na ogól b ę d ą c o z n i ą w b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t a c h . (w 16 zastrzożeń pod względem ortografii. Jedoń z napisów W k o m p o z y c j i ś r o d k o w e g o pola T c ł i ó r z e w s k a w y r a ź n i o p r e ­ f e r o w a ł a u k ł a d o ś r o d k o w y , o p a r t y na d w ó c h osiach symetrii. �W najprostszym u j ę c i u , z n a n y m t a k ż e z w i e l u d y w a n ó w innego a u t o r s t w a s ą to rogularnie rozmieszczone k r z y ż o z p a l m o t , alo n a w o t t ą b a n a l n ą k o m p o z y c j ę Tchorzewska c h ę t n i e wzbogaca przynajmniej dwoma i n n y m i m o t y w a m i (il. 2 ) . Przeważnie jednak na ś r o d k u pola umieszczony m o t y w jest obwiodziony d o d a t k o w y m o t o k i e m z w a r t y m , albo t e ż l u ź n y m w i a n k i o m g a l ą z o k a w n a r o ż a c h umieszczone są wydatniojsze a k c e n t y ( i l . 3 , 8 ) . Jak j u ż wspom­ niano, przy zachowaniu o g ó l n o j s y m e t r i i u k ł a d b y w a u r o z m a i c a n y przoz z m i a n ę f o r m y d r o b n y c h m o t y w ó w u z u p e ł n i a j ą c y c h . W p i ę ­ ciu dywanach T e h ó r z e w s k i o j s p o t y k a m y r e g u l a r n y u k ł a d sza­ c h o w n i c o w y w kracie prostoj ł u b u k o ś n o j , łctóroj oka niane są na przemian d w o m a m o t y w a m i wypeł­ ( i l . 6, 7 ) . W j e d n y m z t a k i c h d y w a n ó w , w y k o n a n y m dla k o ś c i o ł a w Pruszynio, dato­ w a n y m na r o k 1 9 0 2 , na ś r o d k u w t r z y k r o t n i e w i ę k s z y m od pól k r a t y kwadracie umieszczono p a l m e t o w y k r z y ż . Jost to naj­ starszy w t w ó r c z o ś c i T c h ó r z o w s k i e j p r z y k ł a d specjalnego pod­ kreślania środka dywanu. Ciekawe r o z w i ą z a n i e k o m p o z y c y j n o , n i o p o w t ó r z o n o w znanych nam pracach Tchórzowskioj, przedstawia dywan znaleziony w Celinach ( i l . 8). W u k ł a d z i e n a w i ą z u j ą c y m do u k o ś n e j k r a t y są t u rozmieszczone k r z y ż e palmetowe odmiennogo ni*co k s z t a ł t u , alo ś r o d e k u k ł a d u , mocno p r z e s u n i ę t y w s t o s u n k u do geome­ trycznego, s t a n o w i o b r a m o w a n y k r z y ż y k z liści. W o l n e miejsca p r z y brzegu pola w y p e ł n i o n o k i l k u d r o m r y m i m o t y w a m i . Z a m y ­ k a t ę c a ł o ś ć dobrze d o b r a n a b o r d i u r a . U p o d o b a ń io Tchorzewskiej do u k ł a d ó w o p a r t y c h na dwóch osiach s y m e t r i i stawia j ą w grupie pierwszych t w ó r c z y ń d y w a n ó w zwanych k a p o w y m i dlatego, że wzorowane s ą n a ornamentyce fabrycznych к а р do n a k r y w a n i a p o s ł a ń . S t w o r z y ł a j e d n a k w tej dziedzinie w ł a s n y t y p , u k ł a d a j ą c w z ó r z m o t y w ó w o tradycyjnym charakterze. D r u g a i s t o t n a cecha t w ó r c z o ś c i Tchorzewskiej to 9 D y w a n d w u o s n o w o w y czerwono-zielony, 1 3 0 c m X 2 0 6 c m . Celiny, w o j . siedleckie, w y k . T e k ł a R a d z i k o w s k a w r . 1 9 3 3 , W bordiurze n a p i s : T E N D Y W A N N A L E Ż Y D O M A R Y A N N Y K R A Z U S K I E Y ZE W S I C E L I N Y PA swoboda k o m p o z y c j i , g r a n i c z ą c a niokiody n i e m a l z n i e d b a ł o ś c i ą . Zachowując bowiem ogólną symotrię i dbając o właściwe naświet­ lenie pola zdobniczego zmienia, albo i przotwarza motywy stosownie do d o r a ź n o j p o t r z e b y , czy t e ż nowogo p o m y s ł u . W i ę k ­ szość tkaczek kopiujo mechanicznie z a m ó w i o n y w z ó r dostarczony przez k l i o n t k ę , lub w y b r a n y przez n i ą z posiadanych d y w a n ó w i n a t y m t l o Tchorzewska w y b i j a się zdecydowanie. S w ó j w z o r n i k i i n d y w i d u a l n o cechy t w ó r c z e p r z o k a z a ł a W i k ­ t o r i a Tchorzewska uczennicom. M i a ł a i c h conajmnioj t r z y , A n n ę M a t e j k o (ur. 1 9 0 2 ) ze Z d a n , p ó ź n i e j s z ą P i c c h o w i c z o w ą , osiadła w Wólce Kamiennoj, Teklę Starzcwską z która Tchórzewa, 0 I ° v . K a r p o w i c z o w ą , I I v . R a d z i k o w s k ą ( z m a r ł ą w r. 1 9 8 4 w w i e k u o k o ł o 8 6 l a t ) , k t ó r a p r a c o w a ł a w Zomhraeh oraz t e r c j a r k ę zo Zbuczyna J ó z o f ę Maciojczuk ( 1 9 0 2 — 1 9 6 2 ) . Do takiej n a u k i „ d u ż o c h ę t n y c h nio b y ł o , bo to jost b r u d n a i c i ę ż k a p r a c a " w e d ł u g słów jednej z s ą s i a d e k T e h ó r z e w s k i o j , o b s e r w u j ą c y c h j o j d z i a ł a l ­ n o ś ć . O okrosio n a u k i A n n y Piochowicz o p o w i a d a ł jej m ą ż : „ z a p a n n y l a t a ł a do T e h ó r z e w s k i o j i p o m a g a ł a jej w gospodarstwie, bo t a m nio b y ł o k o m u r o b i ć . . . d o s k o c z y ł a , k r o w ę w y d o i ł a , w gos­ podarstwie p o m o g ł a , z a c z ę ł a s n u ć o s n o w ę , to z n ó w cewki s p o s o b i ć i t a k p o w o l i n a u c z y ł a się t y c h d y w a n ó w " , a pierwszy samodziolny d y w a n u t k a ł a dla p e w n o ś c i z n i c i p a r c i a n y c h , ż e b y nio z n i s z c z y ć wolny. Podobnio w s p o m i n a ł a lata nauki Radzikowska: „bio- g a ł a m do niej co raz, to cewki z w i j a ć , s n u ć o s n o w ę , to z n ó w coś w gospodarstwie p o m ó c " . Po k i l k u m i e s i ą c a c h takiego t e r m i n o ­ w a n i a Tchorzewska p r z y j ę ł a j ą za o p ł a t ą do n a u k i . „ K o s z t o w a ł a mnie t a n a u k a k r o w ę , k t ó r ą m i a ł a m d o s t a ć na w y p r a w ę , ale nio ż a ł u j ę , bo t a n a u k a dala m i d o b r y chleb w ż y c i u " . P r a k t y k o w a ł a 8 D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-fioletowy, 1 3 7 cm X 1 8 4 c m kościół w R a d z i k o w i e W i e l k i m , w o j . siedleckie. W bordiurzo napis: T E N D I W A N RO B I Ł A W I K T O R I A T C H O R Z E F S K A A N A L E W DO AM>1ELI K R A S N O D E M S K I przoz c a ł ą z i m ę , a od wiosny t k a ł a j u ż w s p ó l n i e zo s w o j ą m i s t r z y ­ n i ą . T r w a ł a t a w s p ó ł p r a c a przoz p a r ę ł a t , do czasu wyprowadzki Tchorzewskiej do W ó l k i K a m i o n n e j . R a z o m z r o b i ł y m . i n . w i o l k i , 205 �I I . 10. D y w a n d w u o s n o w o w y zielono-czarny, 135 c m x 175 c m , W ó l k a K a m i e n n a , w o j . si^dliecke, w y k . A n n a ł u e e h o w i c z zszywany z k i l k u części d y w a n ,,w i a b l i e z k i " czyli w k r a t ę , do w e n c j i , j a k m o ż n a oconić na podstawie znanych prac, w y k a z y ­ k t ó r o g o ś z okolicznych kościołów. w a ł a R a d z i k o w s k a , k t ó r a p r z e j ę ł a o d swojej m i s t r z y n i r ó w n i o ż W t w ó r c z o ś c i trzech w y m i e n i o n y c h tkaczek bardzo w y r a ź n i o charakterystyczną elastyczność komponowania, chociaż nio w i d o c z n y jest w p ł y w w a r s z t a t u Tchorzewskiej, k o r z y s t a ł y bo­ p r z y c h o d z i ł o j e j t o ł a t w o ; „ j a k się k w i a t y u k ł a d a , trzeba sobio w i e m w d u ż y m s t o p n i u z jej w z o r ó w i u k ł a d ó w . N a j w i ę c e j i n ­ g ł o w ę dobrze n a ł a m a ć " , a n a j w i ę k s z a t r u d n o ś c i ą b y ł o dla niej 206 �r o z ł o ż e n i e szlaku w n a r o ż n i k u b o r d i u r y . Ta sama t k a c z k a w czasie w y w i a d u o ś w i a d c z y ł a , żo nie w p l a t a w d y w a n y ż a d n y c h dat ozy n a p i s ó w , „ b o t o za d ł u g a r o b o t a " , niemniej w k i l k u jej pracach t a k i e i n s k r y p c j e spotkano. Brakuje informacji o uczennicach W i k t o r i i Tchorzewskiej z wczosnogo okrosu j o j p r a c y w Ł u z k a c h . W o wsi toj zanotowano wprawdzie, żo m ł o d s z a ze w s p o m n i a n y c h sióstr Łęozyckich, M a r i a n n a (ur. o k . 1880) u c z y ł a się u nioj w ł a ś n i e , ale w rodzinie tej t k a c z k i w y m i e n i a n a jest inna nauezyciolka z L u z o k . J a k k o l ­ wiek b y ł o , w p ł y w y w a r s z t a t u T c h ó r z o w s k i e j widoczne s ą bardzo w y r a ź n i o nio t y ł o w d y w a n a c h M a r i a n n y z Ł ę c z y c k i c h Wierzbic­ k i e j , k t ó r o m a ł o z n a m y , ale i i m y c h tkaczek z jej r o d z i n y , z w ł a s z c z a 6 siostry i c ó r k i . M o ż n a w i ę c s ą d z i ć , że siostry Ł ę c z y c k i e doskonale z n a ł y t w ó r c z o ś ć T e h ó r z e w s k i o j i o z o r p a ł y w z o r y z jej d y w a n ó w . Najbardziej w s z e c h s t r o n n ą i n a j l o p s z ą chyba t k a c z k ą p o c h o d z ą c ą z toj r o d z i n y jost Holena M i ł k o w s k a (ur. 1911), zamieszkała w Chybowio k o ł o Sarnak. T k a c z k a ta, dobrze c z u j ą c się z a r ó w n o w wykonywaniu „kapowych" wzorów próbowała tradycyjnych ponadto jak i realizować współczesnych własne pomysły (il. 13). Tchorzewska p r a c o w a ł a przodo w s z y s t k i m dla swojej, drobnoszlacheckiej spoloozności, jej uczennico j u ż dla szerszego k i ę g u odbiorców wiejskich, bowiem po ostatniej wojnio światowej d y w a n y dwuosnowowo r o z p o w s z e c h n i ł y się t a k ż e w rodzinach c h ł o p s k i c h . Charakterystyczny w z o r n i k W i k t o r i i T c h ó r z o w s k i e j , k o n t y n u o w a n y przez uczennice z n a l a z ł uznanie na określonym obszarze Zachodniego Podlasia i Z i e m i Ł u k o w s k i e j , a jogo m o n t y znajdujemy jeszcze obocnio w twórczości p o ś r e d n i o z w i ą z a n y c h z jej o s o b ą tkaczek. N i e frag- niektórych, rozpowszechnił się j e d n a k na dalszych terenach Podlasia, p o z o s t a j ą c zjawiskiem lokalnym. Twórczość Wiktorii Tchorzewskiej i joj „szkoły" t k a c t w a artystycznego zdocydowalam się o p r a c o w a ć m i m o wielu I I . 13. D y w a n d w u o s n o w o w y z ó l t o - b r ą z o w y (fragment), C h y b ó w w o j . bialskopodlaskie, w y k . H e l e n a M i ł k o w s k a w r . 1962 P R Z Y 1 A r c h i w u m P r a c o w n i I S P A N w K r a k o w i e , Zospolu D o k u ­ m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j . M a t e r i a ł y z obozu naukowo-badawczogo z 1961 r. u z u p e ł n i o n o b a d a n i a m i t e r e n o w y m i a u t o r k i w r. 1986 2 T k a n i n y dwuosnowowe z w t k a n y m i m i e n i e m i nazwiskiom w y s t ę p u j ą m . i n . w okolicach Ł o m ż y i Grajewa, ale d o t y c z y ono raczej w ł a ś c i c i e l a d y w a n u . 3 K s i ę g i m e t r y k a l u o k o ś c i o ł a parafialnego w G ó r k a c l i kolo Losie ( a k t ś l u b u , r. 1895 poz. 5) i k o ś c i o ł a parafialnego w Zbuczynio kolo Siedlec (akt zgonu, r. 1945, poz. 34). 4 Zofia C i o ś l a - R e i n f u s s o w a , Brańskie dywany dwuosnowowe, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . X I , 1957 n r 2, t a b ] , i / 2 2 , 12 5 j a k w y ż e j , t a b l . 2/15,4 l u k i z n a k ó w zapytania, t r a k t u j ą c j ą j a k o p r z y e z y n o k do za­ 7 gadnienia k r ą ż e n i a w z o r ó w t k a c k i c h . IS Y 6 M a r i a n n a W i e r z b i c k a przokazala u m i e j ę t n o ś c i t k a c k i e swej siostrze B r o n i s ł a w i e M i ł k o w s k i e j oraz swojoj c ó r c e Czesławie Palowskiej (ur. 1902) z a m i e s z k a ł e j w Rogoznoczce kolo M i ę d z y ­ rzeca Podlaskiego. B r o n i s ł a w a M i ł k o w s k a z k o l e i n a u c z y ł a t k a c t w a dwuosnowowego c ó r k i H e l e n ę i M a r i ę . Wszystkie t r z y m i e s z k a ł y w Chybowio kolo Sarnak. Trzecio pokolenie tkaczek d y w a n ó w w t o j rodzinie reprezentuje w n u c z k a M a r i a n n y , W a c ł a ­ w a z L i p i ń s k i c h Sikorska, urodzona w r. 1944 w R a c z y n a c h , a z a m i e s z k a ł a w Grabowcu k o ł o P a p r o t n i , k t ó r a u c z y ł a się u swej c i o t k i P a w ł o w s k i e j . Aleksander B ł a c h o w s k i , Niektóre typy tkanin dekoracyjnych, przykład krążenia wzorów we współczesnej sztuce ludowej, „ R o c z n i k M u z e u m Mazowieckiego w P ł o c k u " , zeszyt 5, 1973, s. 37—38 i dalsze. 7 F o t . : ,T. Ś w i d e r s k i , ił. 1—3, 5 — 13 207 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d9c0c13ed4435afa8c08d0a0e55ec41.pdf 5b526d47b977ac027c85545a12f3eb53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2006 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Morawianie - działalność misyjna Indie - misje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1861 Title A name given to the resource Dzialalność Braci Morawskich w północnych Indiach/ LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.119-142 Creator An entity primarily responsible for making the resource Beszterda, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85,2001 RAFAŁ BESZTERDA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Poznań DZIAŁALNOŚĆ BRACI MORAWSKICH W PÓŁNOCNYCH INDIACH Artykuł' jest próbą odpowiedzi na pytanie, czy Morawianie2 jako zgromadzenie chrześcijańskie cechowali się swoistymi wartościami, skoro jako pierwsi wśród kościołów protestanckich podjęli się prowadzenia misji wśród innowierców. Spróbuję zatem określić specyficzne zasady życia Morawian, które pozwalały Braciom znosić trudy prekursorskiej pracy misyjnej. Przedstawię również stosowane przez Morawian sposoby prowadzenia ewangelizacji wśród ludów pogranicza indyjsko-tybetańskiego, aby w podsumowaniu omówić zmiany kulturowe spowodowane przez Morawian na obszarze ich działalności ewangelizacyjnej, i wskazać te, które dają się zidentyfikować współcześnie. 1. Charakterystyka Kościoła Morawskiego Analiza genezy i założeń Kościoła Morawskiego pozwala scharakteryzować zbiór cech, które stanowiły fundament jego pracy misyjnej. Bracia Morawscy to przedstawiciele radykalnego ruchu odnowy Kościoła rzymskiego, zainspirowanego przez Jana Husa. Założycielem wspólnoty był Rehor Kraj ci (1458 rok). Ich doktryna opierała się wyłącznie na nauce Chrystusa zawartej w Nowym Testamencie. Podstawowymi kwestiami w sporze z kościołem rzymskim były: sprzedaż odpustów, potrzeba głoszenia Ewangelii w językach narodowych, udzielanie komunii pod obiema postaciami, a także nieomylność papieża w sytuacji, gdy jego wypowiedzi są sprzeczne z tekstem Biblii. Znaczącymi I Temat ten został opracowany w ramach grantu finansowanego przez Research Support Scheme ofthe Open Society Foundation, nr 895/1999, pl.: Moravian Missions in the Himalaya. 2 W historii funkcjonują różne nazwy wspólnoty. Najczęstsze w polskiej literaturze są: Bracia Czescy i Bracia Morawscy. Ale najwcześniejszą nazwą własnąjest Brati'i Zakona Kristova, przekształconą na przełomie XV i XVI w. w Bratrska Jednota (póżniej na obszarach dalszych osiedleń - Unitas Fratrom, Unity ofBrethren, United Moravian Church). Byli też nazywani, głównie przez swych przeciwników ideologicznych, pikardami lub waldensami. W niniejszym tekście używam nazw Bracia Morawscy, Morawianie i Kościół Morawski jako najbliższych polskiej tradycji piśmienniczej. �120 cechami Braci Czeskich było przestrzeganie skrajnego ubóstwa i równości społecznej. Cała historia Morawian świadczy o tym, że radykalizm tego ruchu budził wrogość innych kościołów instytucjonalnych. Po latach prześladowań i przymusowych przesiedleniach Bracia Czescy musieli uchodzić z katolickich Moraw. W 1721 roku znaleźli ostateczne miejsce osiedlenia w saksońskich dobrach księcia Nicholasa Ludwiga von Zinzendorfa. Książę, który wkrótce zrezygnował z życia politycznego i objął przewodnictwo nad wspólnotą, był prawnikiem i teologiem, absolwentem Uniwersytetów w Wittenberdze i w Halle. W kształtowaniu poglądów religijnych księcia wielką rolę odegrał jego ojciec chrzestny - Philipp Jacob Spener, twórca pietyzmu. Ruch ten, dość popularny w Saksonii od końca XVII wieku, charakteryzował się pojmowaniem pobożności i służby bożej jako "nakazu serca", kładł nacisk na prostolinijność wierzących i ich przymioty etyczne, a także, co być może najważniejsze w odniesieniu do omawianego tematu, konieczność czynnej pomocy bliźnim i szerzenia chrześcijaństwa. Głoszona przez Braci Morawskich potrzeba moralnej nieskazitelności i głębokiej pobożności, rozwijanej poprzez wewnętrzną pracę duchową, była zatem bliska religijnej postawie księcia Zinzendorfa. Książę nie tylko wspierał ich finansowo, ale również przez lata był ich duchowym przywódcą. Analiza archiwaliów3 dotyczących funkcjonowania wspólnoty pozwala wyróżnić zasadnicze cechy Morawian. Są to przede wszystkim: niezależność światopoglądowa, na tyle silnie odczuwana, że nie zmieniły jej nawet lata prześladowań; przekonanie o potrzebie czynnego realizowania swych poglądów religijnych w służbie bliźniemu; radykalizm w zachowywaniu ideałów moralnych i postulat doskonalenia się poprzez nieustającą pracę duchową. Można założyć, że to właśnie tak określone cechy spowodowały, że Bracia Morawscy nie tylko przetrwali jako wspólnota wyznaniowa, ale w dodatku udało im się stworzyć silne ośrodki poza Europą. Już w 1732 roku Morawianie rozpoczęli swą pierwszą misję4. Przedsięwzięcie to było równocześnie pionierskim działaniem misyjnym prowadzonym przez kościół protestancki. Do połowy XVIII wieku misjonarze z Herrnhut znaleźli się na Grenlandii, wśród Indian Ameryki Północnej i w Indiach. Na terenie Ameryki Północnej to właśnie Morawianie ochrzcili braci Wesleyów, późniejszych założycieli Kościoła Metodystów. W trakcie kolejnych kilkudziesięciu lat Bracia Morawscy ustanowili dodatkowo stacje misyjne na obszarze Afryki i Australii. Współcześnie szacuje się, że Braci Morawskichjest na świecie około 300 tysięcy, z czego 2/3 w krajach misyjnych (Wiśniowski, 1985, s. 993). ] Studia nad archiwaliami i literaturą morawiańską prowadziłem w latach 1999-200 l w Archiv der Bruder Unitlit w Hermhut i Volkerkundemuseum w Dreźnie. 4 Pierwszym obszarem misyjnym Morawian stała się wyspa św. Tomasza, naleźąca do archipelagu Wysp Dziewiczych, na wschód od Puerto Rico. �121 Dzięki doświadczeniom zdobytym podczas prowadzenia pierwszych misji Kościół Morawski zwrócił baczną uwagę na właściwe przygotowanie kandydatów do pracy w stacjach misyjnych. Władze Kościoła Morawskiego zdecydowały, by kandydaci do służby misyjnej przechodzili kilkuletnie studia przygotowawcze, poprzedzające wyjazd (zdobywali oni wówczas niezbędną znajomość lokalnych języków oraz pożądane ze względu na dobro misji wykształcenie politechniczne bądź medyczne). Za bardzo ważne uznano ponadto, by precyzyjnie określić zamiary Morawian i ich stosunek do władz kolonialnych na obszarze misyjnym. Przewidywano, że misjonarze prędzej czy później staną wobec podstawowego dylematu lojalności: rząd kolonialny czy poganie. Dlatego też już w 174 I roku ogłoszono oficjalny tekst deklaracji A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum. Relative to Their Labour Among the HeathenS, która precyzowała cele działań misyjnych prowadzonych przez Braci Morawskich, a następnie w 1778 roku drugi dokument: An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum. or United Brethren. Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen6• Zawarto w nich bardzo szczegółowe określenie celów działań Morawian na obszarach misyjnych. Owe dokumenty gwarantowały przede wszystkim lojalność misjonarzy wobec władz kolonialnych. Na wielu tych obszarach Bracia mieli bowiem do czynienia z niewolnikami, którzy pochodzili z rdzennej ludności danego obszaru lub też byli sprowadzeni z innych terenów7• 2. Początki misji w Indiach Celem morawiańskich działań misyjnych stały się ludy uznawane ówcześnie za najbardziej zacofane, które nie miały wcześniej kontaktu z misjonarzami jakiegokolwiek kościoła. Jednym z takich ludów byli Kałmucy, zamieszkujący okolice Sarepty (dzisiejsza dzielnica Wołgogradu), wśród których Morawianie prowadzili misje na przełomie XVIII i XIX wieku. Ponad dziesięcioletnie s Otwarta deklaracja Kościoła znanego pod nazwą Unitas Fratrom, w związku z jego misjami pośród pogan. h Przedstawienie sposobu, w który Kościół protestancki Unitas Fratrom, zwany też United Brethren, niesie Dobrą Nowinę i prowadzi swoje misje wśród pogan. 7 Należy pamiętać, że na obszarze wielu misji funkcjonowało prawo nakazujące właścicielom uwalnianie ochrzczonych niewolników. Tym samym właściciele, w najlepszym przypadku, nie byli zainteresowani wspomaganiem misjonarzy. Podobnie rzecz się miała z oświatą wśród niewolni· ków. Na ogół właściciele uważali, iż im niewolnicy są mniej wykształceni, tym łatwiej utrzymać ich w ryzach. Szkoły dla niewolników, proponowane przez Morawian mogły doprowadzić do buntów. Dlatego też Morawianie opowiedzieli sięjednoznacznie za utrzymaniem niewolnictwa, zgodnego według nich z Prawem Bożym, ale równocześnie namawiali właścicieli, by ci zgadzali się na kształcenie niewolników, ponieważ tylko w ten sposób będą dysponowali świadomą siłą roboczą, zdolną zrozumieć intencje ich właściciela. �122 prace misjonarskie nie przyniosły wówczas żadnych wyników i władze Kościoła Morawskiego zdecydowały o poniechaniu tej misji (Bray, 1992, s. 369). W połowie XIX wieku Kościół Morawiański powrócił do idei ewangelizowania buddyjskich Kałmuków. Do podjęcia tej działalności zostali wyznaczeni August Wilhelm Heyde i Eduard Pagell. Obaj zdążyli przed wyjazdem opanować język mongolski i ukończyć studia medyczne w Berlinie. Najkrótsza droga do Mongolii, okupowanej ówcześnie przez Chiny, wiodła przez Rosję, ale ta odmówiła misjonarzom prawa przejazdu przez swoje terytorium. Zdecydowano się zatem dotrzeć do Mongolii od południa, przez Indie. Wymienieni wyżej Bracia dotarli do Kalkuty 23 listopada 1853 roku i ta data rozpoczyna morawiańską historię w Indiach. Następny rok misjonarze poświęcili na studia nad językiem tybetańskim, sądząc, że w końcu uda im się przedostać do Mongolii przez TybetR• Morawianie zamierzali początkowo ewangelizować Mongołów. Nie precyzowali, jaką grupę tej społeczności mieli na myśli (ówczesna nauka nie znała pojęcia grup czy mniejszości etnicznych). W tym celu chcieli dotrzeć do Mongolii. Z uwagi na niemożliwość dotarcia do Tybetu postanowili pozostać na pograniczu indyjsko-tybetańskim, mając nadzieję, że kiedyś rząd Tybetu w Lhasie zezwoli im na ewangelizowanie tego kraju. W 1857 roku A. W. Heyde i E. Pagell założyli wraz z H. A. Jaeschke pierwszą, stałą stację misyjną we wsi Kyelong (Lahul), przez którą prowadził ważny szlak handlowy9 łączący 8 W tym celu zbierali wiadomości na temat sposobów przejścia przez Tybet, wypytując podróżnych. którzy w celach handlowych bądź jako pątnicy docierali do Ladakhu. Przed namiotem Braci w Leh gromadziły się grupy osób. które z zaciekawieniem się im przyglądały. a niektóre z nich były przez nich zapraszane do namiotu. Jedną z nich był ••... sługa Dalaj Lamy z Lhasy (lub z H·Lassy). kupiec, który zajmował się handlem tatarską (Tartar) herbatą w imieniu swojego duchowego władcy. Długo z nami rozmawiał. ajego opis drogi do Lhasy zgadzał się z wyznaniami innych. Często zdarza się na tej drodze. że podróżni są atakowani i okradani przez rabusiów. którzy bandami liczącymi po 30 lub 40 osób niepokoją tę drogę. (...) Jak zwykle prowadziliśmy nasze dociekania na temat Mongołów. Dowiedzieliśmy się, że dotarcie do pierwszych osiedli Mongołów, które znajdują się na północny wschód od Leh. zabrałoby nam trzy tygodnie. W tym samym czasie (dotarlibyśmy - R.B.) z Yarkandu. W Ladakhu nie znaleźliśmy jednak nikogo. kto potrafiłby mówić czy pisać po mongolsku. Zanim opuściliśmy Leh. dokonaliśmy różnych zakupów. Na sytuację, w której wolno byłoby nam przekroczyć chińską granicę. każdy z nas nabył czerwony ubiór lamy" (••Periodical Accounts ...•••1858, s. 41--42. vol XXII). Bracia A. W. Heyde i E. Pagell zdecydowali, żeby się rozdzielić i w pojedynkę szukać sposobów przedostania się na terytorium Tybetu. Fragment raportu E. Pagella z 28 września 1855 roku przedstawia tę sytuację: ••...trzeciego dnia doszliśmy do ostatniej wsi na terytorium Ladakhu i następnego dnia przekroczyliśmy granicę i wkroczyliśmy do Tsotso. prowincji chińskiego Tybetu. (...) Pozwolono nam dojść tak daleko (do Akse. trzy dni drogi od Lanak w Ladakhu - R.B.) bez najmniej szych przeszkód. Lecz na moje zapytanie o prowiant na własny użytek i trochę paszy dla jaków (...). nikt nie chciał ich sprzedać ani darować. Zapewnili mnie jednak. że wszystko. czego mi potrzeba. otrzymam w następnej osadzie. Doszliśmy do tego miejsca po dwudniowym marszu. Było ono większe niż poprzednie (Akse - R.B.). Starannie ufortyfikowany posterunek graniczny,jednak bez zbrojnej załogi (...). Kazali nam zawrócić". (••Periodical Accounts", 1858, s. 85-86). 9 Podstawowymi przedmiotami handlu Indii z Tybetem były: ryż. zboża. wyroby skórzane i metalowe, odzież bawełniana, a także biżuteria mosiężna i srebrna. za co w zamian przywożono do Indii: boraks. sól, herbatę, wełnę i żywy inwentarz. głównie jaki. �123 Lahul z Ladakhiem i Kaszmirem, a generalnie Indie z Tybetem (Bray, 1992, s. 369). Misja w Kyelongu (1857-1940),jak i wszystkie pozostałe, została zlokalizowana w miejscach dużego, okresowego ruchu karawanowego. Podczas kilku pierwszych lat pobytu w północnych Indiach Bracia przekonali się, że ów upragniony wjazd do Tybetu szybko nie nastąpi, aewangelizacja Tybetu będzie musiała odbywać się bez ich obecności, za pomocą chrześcijańskich pism tłumaczonych na miejscowe języki. W tak niejasnej sytuacji postanowili skoncentrować się na nauce języka tybetańskiego i dialektów pokrewnych, których znajomość miała przygotować ich do działalności misyjnej. Morawianie uważali, iż należy równolegle ewangelizować Tybetańczyków zamieszkujących na terenie Indii i Tybetańczyków w ich własnej ojczyźnie. Zaznaczyć należy, że określenie "Tybetańczycy" używane było przez Morawian w znacznie szerszym zakresie, niż to ma miejsce obecnie. Pogranicze indyjsko-tybetańskie zamieszkiwało kilkaset grup etnicznych, z których duża część niewiele miała wspólnego z Tybetańczykami poza językiem. Ogółem do końca XIX wieku Morawianie założyli na obszarze indyjskiego Zachodniego Tybetu 6 stacji: Kyelong w Lahulu (1857-1940); Pooh w Kinnaurze (1865-1923); Leh w Ladakhu (1885); Khalatse w Ladakhu (1899-1940); Simla (1899-1905) i Chini w Kinnaurze (1900-1906). Spośród wymienionych pozostała czynna jedynie stacja w Leh, która od chwili powstania była stacją centralną, koordynującą działania Morawian na omawianym obszarze (Schulze, 1932, s. 545). Należy jedynie dodać, że Morawianie prowadzą obecnie drugą stację na obszarze stanu Uttar Pradeś (w Rajpur k/Dehra Dun), która powstała w 1966 roku dla uchodźców tybetańskich osiedlonych na tym terenielO. 3. Prace tłumaczeniowe na języki pogranicza indyjsko--tybetańskiego Jednym z podstawowych sposobów ewangelizacji stosowanym przez morawiańskich misjonarzy było przygotowanie tłumaczeń tekstów chrześcijańskich, przede wszystkim Biblii. Wybór języka tych tłumaczeń był dla misjonarzy sprawą zasadniczą. Na terenie prowincji himalajskiej funkcjonowało kilka podstawowych języków i kilkadziesiąt dialektów. Wybór języka tłumaczeń był zatem jednoznacznym określeniem grupy, do której skierowywano Dobrą Nowinę. Były to decyzje o bardzo złożonym charakterze. Rejon, w który przybyli Bracia, był także wyjątkowy z zupełnie innego powodu. Rdzenni mieszkańcy mieli za sobą bagaż kilku tysięcy lat cywilizacji i niezmiernie bogatą literaturę religijną. Wielu mieszkańców potrafiło czytać. 10 Stacja w Rajpur nazwana Morawian Institute prowadzi jedynie działalność edukacyjną, dlatego też pomijam ją w kontekście omawianych zjawisk historycznych. �124 Ten stan rzeczy determinował sposoby działania Braci. Należało, oprócz opanowania lokalnych języków, poznać także miejscowe dziedzictwo kulturowe, by móc polemizować z wartościami, które ono ze sobą niosło. Ponadto języki i dialekty, z którymi zetknęli się Morawianie były w większości nieznane w Europie. Nie istniały tym samym żadne opracowania ich gramatyk, słownictwa itd. Wszystko to należało wykonać na miejscu i to jak najszybciej. Kiedy zdecydowano się na lokalizację pierwszej stacji misyjnej w Kyelongu, Morawianie dysponowali już sporym zasobem tekstów chrześcijańskich w języku tybetańskim. Była to sytuacja wyjątkowa na tle innych misji chrześcijańskich na świecie. Tłumaczenia fragmentów NTII, pism kaznodziejskich i psalmów istniały bowiem, zanim pojawił się pierwszy lokalny kandydat do chrztu. Z pewnością ten stan rzeczy był częściowo spowodowany świadomością misjonarzy, że w ewangelizacji Tybetu być może będą musiały wystarczyć teksty, które różnymi drogami należy dostarczyć w głąb Tybetu. Taka forma ewangelizacji miała swój początek właśnie na omawianym terenie pogranicza indyj sko-tybetańskiego'2. 3.1 Trudności w wyborze języka tłumaczenia Biblii H. A. Jaeschke optował za tym, by Biblię tłumaczyć na klasyczny język tybetański (chos-skad), używany w tekstach drukowanych i w sytuacjach tak oficjalnych jak np. etykieta dworska. Podstawą takiej właśnie decyzji była najprawdopodobniej świadomość powagi zamierzonego przekładu i chęć, by znający ten język przyjęli tłumaczenie Biblii w taki sposób, na jaki zasługuje tekst objawiony. W języku chos-skad istniały precyzyjne określenia religijne, które były niezbędne dla adekwatności tłumaczenia. Jest to też jedyny język, który swoim zasięgiem obejmuje nie tylko Tybet, ale i znaczne obszary północnych Indii, Nepalu i Bhutanu. Taki wybór języka tłumaczenia wydawał się zatem oczywisty. Wkrótce okazało się, że aczkolwiek chos-skad zawierał słownictwo związane z duchowością, to było ono odpowiednie w odniesieniu do niuansów buddyzmu i nie pozwalało na użycie tych znaczeń dla sensów wynikających z Biblii. Poza tym im dłużej Bracia przebywali w Indiach, tym bardziej przekonywali się, jak bardzo ograniczony był odbiór tekstów zapisanych w oficjalnym języku tybetańskim. Przypuszczać można, że na początku im to nie przeszkadzało, gdyż sądzili, że będą szerzyć chrześcijaństwo wśród wysoNT - skrót od Nowy Testament, którego używam w całym artykule. Wiele z tych pism nie zachowało się w Europie, chociaż Bracia byli zobowiązani przesyłać do Herrnhut i Londynu ich kopie. Poszukiwanie tych tekstów na terenie północnych Indii mogłoby przynieść efekty, bowiem buddyjskie biblioteki klasztorne nie miały zwyczaju niszczyć jakiegokolwiek druku, jeśli dotyczył on spraw religii. Takie znaleziska, szczególnie traktaty teologiczne, stanowiłyby wyjątkowo ciekawy materiał do studiów nad ówczesnym stanem np. teologii porównawczej. II 12 �125 ko urodzonych grup społecznych. Wykształcona elita mogła przyjąć jedynie Biblię w języku chos-skad. Jakiekolwiek zmiany dokonane w tym języku na rzecz potoczności sformułowań lub dialektyczności byłyby przez tę grupę widziane jako rezultat braków w wykształceniu misjonarzy. W konsekwencji elity mogłyby potraktować Biblię jako tekst niegodny uwagi. Ten plan jednak bardzo szybko się załamał. Wykształcona część społeczeństwa chciała co prawda na temat Biblii dyskutować, ale szanse ich nawrócenia na chrześcijaństwo były niewielkie. Większych możliwości zaczęto upatrywać wśród "prostego ludu". Ta grupa społeczna najczęściej nie potrafiła czytać i dostępne już w tłumaczeniach fragmenty Biblii stały się w większej części bezużyteczne. Bracia odczytywali fragmenty Biblii podczas kazań, który to zwyczaj pomagał weryfikować adekwatność dokonanych tłumaczeń. I okazało się, że słuchacze nie rozumieli zawiłego chos-skad. Należało przetłumaczyć Pismo św. na potoczny tybetański (phal-skad) lub wprost na lokalne języki i dialekty, nawet jeśli miałoby to wywołać opinię, że Morawianie są nieukami. Zapis tekstu Biblii w potocznym tybetańskim niósł ze sobą jednak niebezpieczeństwo wprowadzania do niego dialektyzmów, które czyniły go zrozumiałym na znacznie bardziej ograniczonym terytorium niż przek'ładu w klasycznym chos-skad. Kolejnym problemem był fakt, iż różnorodne dialekty, którymi posługiwała się ludność na obszarach misji, najczęściej nie miały wykształconej formy zapisu. Pozostawały językami komunikacji werbalnej i to w dodatku bardzo ograniczonej w sensie terytorium i liczebności użytkowników. Kompromisowym rozwiązaniem przyjętym przez Morawian była równoległa praca nad tłumaczeniem całości Biblii na klasyczny tybetański (by mogła być rozumiana najak największym obszarze), i częściowe tłumaczenia Nowego Testamentu na poszczególne języki i dialekty, by można było przesłanie tego tekstu upowszechniać lokalnie. Prace nad przekładami poszczególnych ksiąg na chos-skad rozpoczął H. A. Jaeschke w rok od przybycia do Indii (1854). Był on świadomy, że aby tekst Biblii mógł być ostatecznie zaakceptowany do druku, Morawianie muszą uzyskać pomoc wykształconych, rdzennych Tybetańczyków w jego ostatecznym zredagowaniu. Lokalni pomocnicy powinni równocześnie dogłębnie znać chrześcijaństwo, a na tak przygotowaną kadrę będzie trzeba poczekać przynajmniej 10 lat (Bray, 1990, s. 68). Jaeschke używał jako podstawy do tłumaczenia greckiej wersji Biblii. Nieprzekładalność greckich terminów na tybetański spowodowała, że nie było to w pełni udane tłumaczenie. Samo znalezienie tybetańskich odpowiedników pojęć fundamentalnych dla chrześcijaństwa zabrało mu kilka lat. Weźmy na przykład słowo podstawowe: Bóg. W przypadku Biblii mongolskiej użyto jako równoważnika słowa: Buddha. Jaeschke rozważał jeszcze użycie słowa lha, które odnosiło się do różnorodnych istnień duchowej natury. Wybrał ostatecznie określenie dkon-mchog - "Naj droższy". Inne pojęcia sprawiały innego typu problemy, ponieważ brak było na terenie zachodnich Himalajów podobnych �126 "obiektów". Tak miała się sprawa ze słowem: krzyż. Jaeschke użył tu jako zamiennika pojęciowego słów - brkyang-shing (drzewo rozciągnięcia). Określenie tybetańskie odnosiło się co prawda do drewnianej ramy na której w Tybecie rozciągano złoczyńcę. Czyniono to jednak w pozycji poziomej i leżącemu skazańcowi wylewano na piersi gorący wosk. Z pewnością jednak takie określenie było czytelnikom tybetańskiej Biblii bliższe niż zupełnie obcy kulturowo krzyż. Podobne wątpliwości budziła w Jaeschkem transpozycja kulturowa słów: oliwa, oliwki, drzewo oliwne. Kwestia została w tym przypadku rozwiązana poprzez znalezienie dziko rosnących odmian oliwek w Sikkimie (Bray, 1990, s. 69). Pozwoliło to zastosować dialektologiczną nazwę, aczkolwiek prawie nieznaną poza niewielkim obszarem wschodnich Himalajów. Można sobie wyobrazić, iż mnogość tego typu kłopotów sprawiał tłumaczowi brak występowania na omawianym obszarze wielu gatunków zwierząt i roślin wymienianych w Piśmie, a także na przykład odniesień do prawa żydowskiego. Jaeschke po 10 latach pracy misyjnej powrócił do Herrnhut. W chwili wyjazdu (1867 rok) NT był przez niego w większej części przetłumaczony. Przed śmiercią Jaeschkego w 1883 roku praca ta została ukończona. Pierwsze wydanie czterech Ewangelii w języku tybetańskim ukazało się w 1883 roku, a pozostałych Ksiąg w dwa lata później. Druku dokonano w Berlinie na zlecenie British and Foreign Bible Society. Po kilku latach Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne w Londynie zażądało weryfikacji tłumaczenia tekstu, której dokonał W. A. Heyde. Nieznacznie poprawiona wersja NT ukazała się w 1903 roku. Zaraz po druku Ewangelii ich tekst został wysłany do poszczególnych misji w Ladakhu i Lahulu, a nawet do odległych części wschodnich Himalajów. Przez prawie 80 następnych lat nie powstało doskonalsze tłumaczenie niż autorstwa Jaeschkego. Dopiero Pierre Vittoz w latach 50. XX wieku przygotował trzecie już wydanie NT, które znacznie odbiegało od pierwowzoru. Jednakże i on powoływał się w swojej korespondencji z władzami w Londynie na genialne rozwiązania pojęciowe zastosowane przez Jaeschkego w jego tłumaczeniu. 3.2. Praca nad tłumaczeniem Starego Testamentu Uwagi odnośnie do tłumaczenia STI3 poczynił jeszcze sam Jaeschke, ale jako pierwszy podjął się tej pracy F. Redslob przy współpracy W. A. Heydego i Nathanaela. W tym miejscu podkreślić trzeba, że ostatni z wymienionych przed przyjęciem chrztu (luty 1872 roku) był mnichem w jednym z klasztorów w Lhasie. Pierwsze księgi ST (Rdz i Wj) zostały wydrukowane w pracowni morawiańskiej w Kyelongu w 1881 roku. Przez kolejne 10 lat Redslob przetłu- 13 ST - skrót od Stary Testament, którego używam w całym artykule. �127 maczył księgi od Rodzaju do Jozuego. Po śmierci Redsloba w 1891 roku pracę kontynuował A. H. Francke (Leh) przy pomocy Haydego (Kyelong), Th. Schreve'a (Pooh), S. Ribbacha (Leh) i K. Fichtnera (Simla). Swój niebagatelny udział w tłumaczeniu mieli też miejscowi pomocnicy Zodpa, J. Gergan, Dschor (Djor) Puntsog (Jacob) i Samuel Joldan. Towarzystwo Biblijne w Berlinie wydało poprawioną wersję ksiąg Rodzaju i Wyjścia w 1905 roku, Kapłańską, Liczb i Powtórzonego Prawa w 1907 roku, a Jozuego w 1912 roku (Bray, 1990, s. 71). Po powrocie Franckego do Niemiec w 1910 roku prace nie postępowały już tak szybko. Tłumaczenia zostały też przerwane na kilka lat z powodu I wojny światowej i kłopotów związanych z przebywaniem obywateli Rzeszy na terenie brytyjskich Indii. Od 1919 roku prace nad ST nadzorował J. Gergan, który w międzyczasie poświęcił się studiom porównawczym nad kanonicznymi tekstami buddyzmu, islamu i chrześcijaństwa. W połowie lat 20. wysłał swój kompletny rękopis tłumaczenia ST do akceptacji A. H. Franckemu do Berlina. Francke chciał się upewnić, że tybetański użyty przez J. Gergana będzie zrozumiały dla Tybetańczyków zamieszkałych we wschodniej jego części. Wysłał rękopis dalej do sprawdzenia do Kalimpongu. Mijały lata. Francke umarł w 1930 roku, nie kończąc zadania. Sprawdzenie rękopisu J. Gergana zostało powierzone F. Peterowi. Ostatecznie tekst ST był gotowy do druku w 1934 roku. Jednakże wówczas Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne zwlekało z wydaniem. Powodem była naj prawdopodobniej nikła sprzedaż NT wydanego już 40 lat wcześniej (Bray, 1985, s. 210). Pełen tekst Biblii w języku tybetańskim wydany został dopiero w 1948 roku w Lahore. Dalsza historia tybetańskiej Biblii dotyczyła poprawek do tekstu NT, które poczynili w latach 50. P. Vittoz, ostatni europejski misjonarz morawiański (przebywał na misji w Leh w latach 1950-1956), i E. T. Puntsog, zięć J. Gergana. Oboje znali klasyczną grekę i tybetański. Pozwoliło to na poprawę stylu J. Gergana, który we wcześniejszej wersji tybetańskiej Biblii przekonał Braci do zastosowania wielu sformułowań bliskich potocznym wyrażeniom w języku ladakhi. To rozwiązanie budziło zastrzeżenia we wschodnim Tybecie i wśród ludności mówiącej po tybetańsku we wschodnich Himalajach indyjskich. Nowa wersja NT wydana pod koniec lat 50. ma opinię klasycznej, wykorzystującej piękny tybetański styl i język. Współcześni wykształceni Ladakhijczycy preferują jednak czytanie Biblii po angielsku lub w urdu. Towarzystwo Biblijne chciało doprowadzić do ostatecznego wydania tekstu, który zadowalałby wszystkie regiony posługujące się językiem tybetańskim. Zwołano w tym celu Komitet Przekładu Biblii na Tybetański (1956 rok), który obradował w Moosoorie (k/Dehra Dun, Uttar Pradeś). W jego składzie znaleźli się ówcześni znawcy przedmiotu: P. Vittoz - jako przewodniczący, E. Phuntsog, M. Griebenow - znawca dialektu Amdo, M. Kraft - znawca dialektu Kham i G. Tharchin - pochodzący z Pooh, ochrzczony przez Morawian. Prace nad poprawianiem tłumaczenia całego NT trwały do 1962 roku. �128 Były one o tyle skomplikowane, że wymiana uwag następowała najczęściej listownie pomiędzy Moosoorie - Kalimpongiem a Hong Kongiem, w tych bowiem miejscach rezydowali na stałe członkowie Komitetu. Wydaniem tej wersji NT zajęło się Towarzystwo Biblijne w Indiach. I tak Ewangelia według św. Mateusza ukazała się w Bangalore w 1961 roku, św, Łukasza w 1966 roku, św. Marka, św. Jana i Dzieje Apostolskie w 1968 roku. Całość NT w najnowszej wersji opublikowana została w 1970 roku. Uważa się, że ten tekst jest najlepiej opracowany z dotychczasowych, napisany najbardziej klasycznym tybetańskim, z najmniejszą ilością użytych dialektyzmów. Jednakże jest to tekst trudny w opinii lokalnych odbiorców, dla których przecież powstał. Współczesne wersje rozmaitych języków tybetańskich, nawet pisane, coraz bardziej bowiem oddalają się od klasycznego tybetańskiego. 3.3. Tłumaczenie Biblii na inne języki miejscowe A. H. Francke przetłumaczył na ladakhi Ewangelię według św. Marka. Ta wersja Ewangelii według św. Marka, poprawiona przez J. Gergana, ukazała się drukiem w Lahore w 1919 roku. Najnowsze jej wydanie ukazało się w Kalkucie w 1980 roku. A. W. Heyde przetłumaczył w latach 80. XIX wieku fragmenty Ewangelii według św. Marka na dialekty bunan i manchand (mantschad), które stanowiły podstawę późniejszej pracy Franckego. A. H. Francke opracował (do 1914 roku) kompletne przekłady Ewangelii według św. Marka na trzy dialekty Lahulu: bunan, manchand (mantschad) i tinan. Wespół z Chompelem rozpoczął także prace nad tłumaczeniem tej samej Ewangelii na język dard (Brog-skad), ale nie zdążył do rozpoczęcia I wojny i w rezultacie nigdy tego zadania nie dokończył. Z kolei J. Bruske, który kierował stacją w Chini (Kinnaur), przetłumaczył w pierwszej dekadzie XX w. Ewangelię św. Marka na język kinnauri (kannauri, kanawari), używając do tego celu znaków dewanagari. Obecnie E. Gergan pracuje nad przekładem NT na dialekt purig (Kargil). Podkreślić należy, że badania nad lokalnymi językami prowadzone przez Braci, poprzedzające w naturalny sposób tłumaczenie fragmentów NT, były ze wszech miar pionierskimi. Do dzisiaj stanowią podstawę nauki o tych językach, a ówcześnie były pierwszymi doniesieniami o ich istnieniu. 3.4. Inne tłumaczenia wykonane przez Morawian W latach 60. XIX wieku H. A. Jaeschke przetłumaczył na ladakhi lekcjonarz morawiański (The Harmony of the Gospel). Po upływie około SO lat tłumaczenie Jaeschkego zostało poprawione przez Braci K. Marxa i E. Shawe'a i opublikowa,ne w Leh przez A. H. Franckego w zaledwie 20 egzemplarzach (1907 rok). Jaeschke, Heyde i Francke byli ponadto autorami tłumaczeń katechizmu, śpiewników oraz różnych tekstów liturgicznych na język tybetański �129 i ladakhi. Morawianie przetłumaczyli także na język tybetański i ladakhi podręczniki szkolne używane przez misjonarzy we własnych placówkach. Dzięki Morawianom ukazała się też pierwsza ladakhijska gazeta (miesięcznik, w latach późniejszych dwumiesięcznik) w języku tybetańskim i ladakhi (La Dvags Kyi Akhbar), która wydawana była w Leh od 1904 roku przez A. H. Franckego. Podstawową ideą autora pomysłu była popularyzacja druków o treści świeckiej (Bray, 1987, s. 59-60). W zasadzie dotychczas wszystkie drukowane lokalnie teksty miały charakter religijny (buddyjski). Dla zaznaczenia świeckiego charakteru pisma wydrukował gazetę kursywą (u-chen), z gramatyką i słownictwem możliwie najbardziej zbliżonymi do mowy potocznej. Gazeta nie objęła swym zasięgiem całego Ladakhu. Początkowo wydawana była w nakładzie 150 egzemplarzy, a później jedynie 60. Podstawowym problemem była dystrybucja. Nie można było w tej sprawie zdać się na pocztę, ta bowiem nie docierała do wielu odległych dolin Ladakhu. Francke zatem sam sprzedawał gazety na bazarze w Leh przedstawicielom danych wsi. W ten sposób każdy egzemplarz gazety czytany był przez wiele osób. Istnieją dane potwierdzające, że gazeta docierała nawet do Tybetu i do samej Lhasy, przekazywana z rąk do rąk przez kolejnych czytelników (Bray, 1987, s. 60). A. H. Francke napisał na potrzeby wydawanej przez siebie gazety poemat po tybetańsku o treści przybliżającej chrześcijaństwo, w którym każdy wers rozpoczynał się i kończył kolejną literą tybetańskiego alfabetu. 4. Podróże ewangelizacyjne Kolejną fonną działalności ewangelizacyjnej stosowaną przez Morawian były podróże, których podejmowanie było koniecznością w trudnym wysokogórskim terenie. Obszar himalajskiej prowincji misyjnej był bardzo nierównomiemie zaludniony, głównie ze względu na ukształtowanie powierzchni. Małe grupy ludności, liczące od kilkudziesięciu do kilkuset osób, przebywały w mało dostępnych dolinach i podróże karawanowe były jedyną fonną nawiązania z nimi kontaktu. Najczęściej przy takich okazjach misjonarzom towarzyszyli lokalni pomocnicy. Służyli jako tłumacze, a z biegiem czasu Bracia pozwalali im samodzielnie prowadzić takie podróże ewangelizacyjne. Poprzez te uciążliwe wędrówki próbowano objąć zasięgiem działania głównych stacji coraz to większy obszar zachodnich Himalajów. Podczas tego typu podróży organizowano od lat 90. XIX wieku specjalne pokazy obrazów o tematyce chrześcijańskiej z użyciem faterna magica, jak i kolorowych plansz ukazujących dzieje biblijne, które były malowane na wzór thanek. Thanki są malowidłami o treści religijnej związanej z buddyzmem lub religiami synkretycznymi z elementami buddyzmu. Wykonywane są najczęściej w technice olejnej na płótnie. Tradycyjnie są obszywane drogimi materiałami, co tworzy ich swoistą ramę. Dają �130 się z łatwością rolować. Ta ostatnia właściwość pozwalała misjonarzom na ich transport w czasie podróży misyjnych. Fragmenty NT zapisywano także na kamieniach, wzorując się na właściwych tamtejszym kulturom tzw. kamieniach manicznych. Kamienie maniczne to odłamki skalne, na których, za pomocą różnych technik grawerunku, utrwalono fragmenty tekstów sakralnych, inkarnacji Boga, budynków świątynnych itp. Ich ofiarowywanie ma najczęściej charakter wotywny. Umieszczane są w skupiskach, na skraju dróg, na skrzyżowaniach, na skraju wiosek, na przełęczach górskich. Zwyczaj ten jest bardzo rozpowszechniony na obszarach, których dominującą religią jest buddyzm. Był to prekursorski pomysł mający na celu zainteresowanie nową religią ludności nie potrafiącej czytać. Analfabetom głoszono kazania i ukazywano historię Jezusa za pomocą obrazów (Bray, 1985, s. 212). 5. Wyniki działań ewangelizacyjnych Morawianie, mimo trudności w pozyskiwaniu nowych chrześcijan, wobec kandydatów nigdy nie obniżali swych wymagań. Ta pryncypialna postawa powodowała, że grupa konwertytów była bardzo nieliczna. Pierwsi dwaj mieszkańcy Kyelongu zostali ochrzczeni dopiero w 1865 roku (w osiem lat od wybudowania tam stacji). Kandydaci musieli wykazać się wysokim poziomem moralnym, co zobowiązywało ich m.in. do rezygnacji z wszelkich uroczystości "pogańskich" organizowanych przez lokalne społeczności. Jeśli zdecydowali się na przyjęcie chrztu, wyłączani byli najczęściej ze wspólnoty lokalnej. Podstawowe dane o stanie osobowym konwertytów przynoszą spisy dokonane dwukrotnie na terenie całej prowincji himalajskiej, w 1907 i 1930 roku. Pierwszy wykazał, że ochrzczonych było 138 osób (w tym 56 przystępujących do komunii św.) i 22 kandydatów do chrztu. Opiekowało się nimi 9 misjonarzy z Europy, którzy przebywali na misji wraz z żonami, 3 siostry misyjne i 3 rdzennych pomocników. W 1930 roku stan misji stanowili 4 Bracia z których trzech było żonatych, 3 siostry misyjne i 2 rdzenni, wyświęceni duchowni. Opiekowali się grupą 157 ochrzczonych (w tym 71 przystępujących do komunii św.) i zaledwie jednym kandydatem do chrztu. Bracia stopniowo koncentrowali swoje wysiłki ewangelizacyjne w Ladakhu. W tym celu Morawianie przesiedlali do Leh grupy chrześcijan z innych stacji misyjnych. Taka praktyka z oczywistych przyczyn nie sprzyjała rozwojowi lokalnych, dużych wspólnot chrześcijańskich zgrupowanych wokół misji w terenie (szczególnie w Lahulu i Kinnaurze). Wielu sympatyków chrześcijaństwa nie decydowało się na zmianę miejsca zamieszkania w sytuacji, gdy pobliską stację zamykano lub pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza. Często wówczas powracali do religii przodków. Do najwybitniejszych rdzennych chrześcijan należy zaliczyć: �131 - Tscholdana i Sodnama Stobkyesów (ojciec i syn), pierwszych ochrzczonych przez W. A. Heydego w Kyelongu (1865 rok); - Chomphela i Madtę (ojciec i syn), z Khalatse, ochrzczonych przez A. H. Franckego (ich potomkowie pozostali chrześcijanami do dzisiaj); - Zodpę Gyaltsena (Nathanael), którego ojciec był ministrem w rządzie Dalaj Lamy w Lhasie, ochrzczony przez W. A. Heydego w 1872 roku; - Joseba Gergana, pierwszego wyświęconego rdzennego duchownego morawiańskiego, którego potomkowie do dzisiaj pozostali chrześcijanami, a wnuk (Elijah Gergan) kieruje misją w Leh. Wszyscy oni byli ludźmi wykształconymi, którzy bardzo pomogli Morawianom zarówno w pracach związanych z prowadzeniem stacji misyjnych, jak i podczas tłumaczeń Biblii i innych tekstów chrześcijańskich. 6. Pozaewangelizacyjna działalność Morawian Ważnym obszarem pracy Morawian było szeroko rozumiane szerzenie oświaty. Tego rodzaju działalność była najsilniej zakorzeniona w tradycji Kościoła Morawskiego. W całej swej historii, na każdym z miejsc osiedleń, Morawianie zajmowali się kształceniem. Od początku swej działalności misyjnej na pograniczu indyjsko-tybetańskim Bracia wprowadzili zwyczaj, że praca oświatowa nie musi być łączona z szerzeniem chrześcijaństwa. Każdy mieszkaniec mógł przyglądać się ich pracy gospodarskiej, zadawać pytania i liczyć na ich pomoc. Chociaż w swym założeniu praca ta nie miała bezpośredniego charakteru ewangelizacyjnego, to jednak sam fakt, iż właśnie misjonarze byli często nauczycielami, przyczyniał się do tego, że miejscowa ludność postrzegała tę działalność jako kontynuację ewangelizacji. 6.1. Nauczanie Przy wszystkich stacjach misyjnych na omawianym terenie Morawianie prowadzili elementarne szkoły ogólnokształcące dla dzieci. Nauczali w nich arytmetyki, czytania i pisania w językach narodowych, a także języka angielskiego, religii chrześcijańskiej i elementów historii świata zachodniego. Szkoły te przeznaczone były początkowo tylko dla chłopców. Używano w nich podręczników szkolnych, które Morawianie przetłumaczyli na język tybetański i ladakhi. Współcześnie Morawianie prowadzą dwie szkoły podstawowe (Leh i Rajpur k/Dehra Dun). Dyrektorem pierwszej z nich jest E. Gergan (wnuk 1. Gergana, ochrzczonego przez A. H. Franckego), który jest równocześnie kierownikiem misji morawiańskiej w Leh. Szkoła w Rajpurze powstała dopiero w 1966 roku dla osiedlonych tam uchodźców tybetańskich. �132 Bracia organizowali także kursy, w ramach których upowszechniali nowoczesne techniki rzemieślnicze. I tak np. brat Th. Schreve (Pooh, 1894) sprowadził z Niemiec pierwszy szeroki warsztat tkacki w celu finansowego uniezależnienia małej gminy. Pozwalał on na wykonywanie kocy wełnianych, na które było wielkie zapotrzebowanie. Tkaniny o dużej szerokości wykonywano do tego czasu wyłącznie poprzez zszywanie kilku wąskich pasków. Poza tym warsztat sprowadzony przez Braci pozwalał na wyrób tkanin bardzo dobrej jakości. Brat Walter Asboe otworzył w 1939 roku szkołę rzemieślniczą (The Leh Industrial School), która od początku spotkała się z dużym zainteresowaniem młodzieży. Kursy obejmowały, oprócz ciesielstwa i stolarstwa, przede wszystkim naukę tkania na szerokich krosnach i sztukę tkania tybetańskich dywanów. W chwili otwarcia szkoły tylko jeden rzemieślnik w Ladakhu praktykował sztukę tkania tybetańskich dywanów (Bray, 1985, s. 209). Szkoła funkcjonowała do 1947 roku. Wykształceni w niej rzemieślnicy byli jeszcze do niedawna instruktorami nauki rzemiosła w Centrum Nauki Rzemiosła w Leh (Handicrafts Centre). Bracia upowszechniali również elementy europejskiej wiedzy rolniczej. Uczyli okolicznych mieszkańców zasad racjonalnej gospodarki rolnej, wprowadzali uprawy warzyw i drzew owocowychl4, które dotychczas nie były docenianane na tych terenach i popularyzowali nowoczesne metody hodowlane. Ważnym aspektem działalności Morawian w dziedzinie szkolnictwa było to, iż jako pierwsi zorganizowali zajęcia dla dziewcząt. Obejmowały one podstawową naukę czytania, pisania i kursy gospodarskie. Na terenie wszystkich omawianych stacji Morawianie mieli trudności w prowadzeniu pracy misyjnej wśród kobiet. Tradycyjnie obcy mężczyźni nie mieli możliwości kontaktowania się z miejscowymi kobietami. Ważną rolę w aktywizowaniu kobiet odegrały żony misjonarzy, a później także siostry misyjne. Podejmowane przez nich działania miały nie tylko wymiar ekonomiczny, ale przede wszystkim podnosiły społeczny status lokalnych kobiet. Jako pierwsza ideę tę realizowała Maria Heyde w Kyelongu, która założyła w budynkach misji szkołę gospodarowania. Propagowała w niej zasady higieny, a także uczyła tkania i robienia na drutach. To ostatnie zajęcie przynosiło miejscowym kobietom znaczne zarobki, bowiem w niektórych latach wykonywano nawet do 1000 par wełnianych skarpet. Zbyt na tego typu produkty był praktycznie nieograniczony, ponieważ odbiorcą było brytyjskie wojsko, stacjonujące na północy Indii. Za przykładem M. Heyde poszły tei inne żony misjonarzy i wkrótce przy każdej ze stacji morawiańskich funkcjonowały tego typu szkoły dla kobiet. 14 Warzywa uprawiane przez Morawian to: marchew, kapusta, buraki i ziemniaki. Nie były one całkowicie nieznane w Indiach, ale stanowiły nowość na obszarze zachodnich Himalajów. Z kolei introdukowane przez Morawian szlachetne gatunki drzew owocowych to: śliwy, grusze i jabłonie. Niektóre z nich rosną do dzisiaj w ogrodzie należącym uprzednio do dawnej stacji w Pooh. Warto zaznaczyć, że na omawianym obszarze występowały dziko rosnące jabłonie, morele i śliwy, których uszlachetnianiem lokalna ludność się nie zajmowała. �133 6.2. Opieka medyczna Od początku działalności misyjnej władze Kościoła Morawskiego zalecały, by kandydaci na misjonarzy mieli wykształcenie medyczne (pełne studia lub kursy). Doświadczenia misyjne Morawian w Himalajach potwierdzały wielką potrzebę opieki medycznej nad lokalną ludnością. Przy każdej stacji misyjnej działały szpitale lub ambulatoria. Niektóre z nich były dla regionu bardzo ważne, jak np. poliklinika rządowa w Leh czy szpital dla trędowatych w Khalatse. Misjonarze-lekarze wzbudzali z początku nieufność, ale najczęściej po kilku pierwszych, udanych, operacjach miejscowa ludność nabierała do przedstawicieli europejskiej medycyny zarówno zaufania, jak i szacunku. Niedostatek punktów pomocy medycznej na terenach misyjnych powodował, że zapotrzebowanie na nie było tak duże, że w każdą podróż ewangelizacyjną Morawianie musieli zabierać ze sobą ekwipunek medyczny. Na miejscach postojów organizowali punkty szczepień przeciwko ospie, "gabinet stomatologiczny" i często nawet salę operacyjną. Bracia uczestniczyli wielokrotnie w działaniach ograniczających zasięgi występowania epidemii ospy, chorób układu pokarmowego, itp. Ze względu właśnie na medyczne wykształcenie Morawian poproszono nawet E. Pagella z Pooh w 1866 roku, by pomógł w opanowaniu epidemii ospy na obszarze Tybetu, w dolinie Totso (trzy dni marszu od Pooh). Po kilku miesiącach został jednak odesłany do Indii z obietnicą, że za rok otrzyma oficjalne zezwolenie na pobyt i głoszenie Słowa Bożego w Tybecie. PÓŹniej jeszcze raz wystąpiła podobna sytuacja, ale i wtenczas nie zezwolono Pagellowi, ani żadnemu innemu Morawianinowi, na wjazd do Tybetu w celu jego ewangelizacji. 6.3. Realizacja projektów inżynieryjnych W praktyce misjonarskiej przydatne okazywało się również wykształcenie politechniczne Braci. Misjonarze realizowali z pomocą lokalnej siły roboczej ogromne prace inżynieryjne. Budowali drogi dojazdowe, mosty, wodociągi, ujęcia wody pitnej. Aby pozyskać dodatkowe grunty uprawne, zmieniali naturalne ukształtowanie terenu, tworząc w ten sposób pola tarasowe. Najwybitniejszym inżynierem okazał się W. A. Heyde (Kyelong). To on zaprojektował budynki wszystkich stacji misyjnych. Na terenie stacji zaprowadził wzorcowy sad owocowy i tarasową uprawę zbóż. W ciągu kilku lat zbudował trzy wodociągi (naj dłuższy o długości 21 km), doprowadzające wodę z pobliskich lodowców. Nawadniały one wiele gospodarstw oprócz misyjnego i dostarczały zdrową wodę pitną. W czasie gdy przebywał w Kyelongu, okoliczna ludność w uznaniu jego zasług nazywała go "Ojcem sahibem" (Schulze, 1932, s. 543), a zbudowane przez niego urządzenia służą mieszkańcom do dzisiaj. �134 Innym znaczącym przykładem budownictwa użytkowego był Dom Noclegowy dla pielgrzymów (Gospel Inn w Leh), którego budowę nadzorował brat Asboe. W ówczesnym Leh, który miał około 3000 mieszkańców, nie było publicznie dostępnego zajazdu. Pomysł jego budowy okazał się trafny i już w pierwszym roku zatrzymało się w nim ponad 4000 gości (Bray, 1985, s. 209). Na frontowej ścianie zajadu znajdował się duży zegar. Było to pierwsze tego typu urządzenie w Ladakhu służące wszystkim mieszkańcom. Zajazd zamknięto na przełomie 1948/49 roku. 6.4. Wkład Braci Morawskich w upowszechnianie kultur himalajskich Niezaprzeczalnie Morawianie stanowią grupę, która przyczyniła się znacznie do popularyzacji kultur himalajskich w ówczesnej Europie. Morawianie dostarczyli nauce światowej szeregu bezcennych materiałów źródłowych do badania lokalnych języków i zwyczajów. Ich publikacje populamo-naukowe wpłynęły również na kształtowanie ówczesnej opinii publicznej. Autorem naj wcześniej szych opracowań naukowych był H. A. Jaeschke. Przygotował słownik niemiecko-tybetański (1866) i Romanized Tibetan and English Dictionary (1881). Były to pierwsze słowniki języka tybetańskiego uwzględniające też jego różnice dialektologiczne (Bray, 1990, s. 67). Ponadto był autorem pełnej gramatyki języka tybetańskiego (1883). Znanym w świecie naukowym Morawianinem jest także A. H. Francke. Owocem jego działalności naukowej, oprócz tłumaczeń Biblii, są: zapisy ladakhijskich przekazów historycznych, w tym przede wszystkim rozbudowane studia nad wersjami Historii o Kesarze; zbiory tekstów ludowych przypowieści i piosenek; studia nad historią regionu (Antiquities of Indian Tibet, History of Western Tibet); studia nad kulturą Dardów; prace lingwistyczne dotyczące języków tybetańskich'5. W latach 1910-1930 Francke wykładał język tybetański w Instytucie Tybetologii Uniwersytetu w Berlinie. W. A. Heyde napisał kilkadziesiąt artykułów o zwyczajach Lahulu i Spiti. Inni dwaj misjonarze: J. Gergan i Walter Asboe opublikowali w latach 1932-47 szereg artykułów o Ladakhu, które ukazały się w "Man", "Folklore" i "Journal of the Royal Central Asian Society". 1. Gergan jest także autorem zbioru przysłów tybetańskich, przetłumaczonego na język niemiecki i angielski. Bogaty zasób informacji na temat kultur himalajskich i codziennego życia Europejczyków na pograniczu indyjsko-tybetańskim stanowią wspomnienia, pamiętniki, listy misjonarzy (W. A. Heyde, M. Heyde, H. A. Jaeschke, E. Pa15 Pełna bibliografia prac A. H. Franckego zawarta jest w: H. Walgravens, M. Taube, August Hermann Francke und die Westhimalaya-Mission del' Her1'llhuter Briidergemeine. Eine Bibliographie mit Standortnachweisen del' tibetischen D1'lIcke. Mit einem Beitrag von Michael Hahn. Stuttgart, Steiner 1992 (Verzeichnis del' orientalischen Handschriften in Deutschland. Supplementband, 34), i zawiera 221 pozycji. �135 gell, S. Ribbach, F. Redslob), a także rachunki, umowy, korespondencja urzędowa stacji misyjnych. Bracia przebywający na misji byli zobowiązani do nadsyłania do Herrnhut i z biegiem czasu także do Londynu, rocznych sprawozdań ze swojej działalności, które były publikowane w "Missions-Blatt" i "Periodical Accounts". Stanowią one ważne źródło wiedzy historycznej i etnograficznej, porównywalne z raportami Svena Hedina, Williama Moorcrofta i Sir Francisa Younghusbanda, uznawanymi za najbardziej klasyczne opisy tej części światal6. Fragmenty artykułów zawartych w wymienionych wyżej czasopismach ukazywały się również w innych, wielkonakładowych czasopismach misyjnych o bardziej popularnym charakterze jak londyński "The Moravian Missionary Reporter" i "Illustrated Missionary News". Trudno przecenić znaczenie tych wydawnictw, bo to właśnie one kształtowały ówczesną opinię publiczną na temat kultur himalajskich. Bracia od początku swej bytności w Ladakhu, Lahulu i Spiti, Kinnaurze i Zanskarze, przesyłali do Herrnhut (a później także do Londynu) również wytwory miejscowych kultur materialnych. Znajdują się one obecnie w Muzeum Etnograficznym w Herrnhut (Volkerkundemuseum, Herrnhut), które jest filią Muzeum Narodowego w Dreźnie. Kolekcja w Herrnhut obejmuje 250 obiektów nadesłanych bądź przywiezionych przy okazji podróży do Europy przez: W. A. Heydego (1878 rok), K. Marxa (1892 rok), J. Webera (1894 rok), F. Werthemanna (1878 rok), Bechlera (1879 rok), Reichelta (1890 rok), S. Ribbacha (1904 rok) i A. H. Franckego (1909 rok). Podstawową część kolekcji stanowią przedmioty codziennego użytku, takie jak wyposażenie kuchni, materiały i odzież, szczególnie nakrycia głowy i obuwie; ozdoby ze srebra i koralu, przykłady artystycznego snycerstwa w formie tablic i stołów; komplety do przyrządzania i podawania herbaty. Innym rodzajem są obiekty związane z odmiennością religijną obszaru: rytualne nakrycia głowy, młynki i flagi modlitewne, gliniane wota (tsatsa), malowidła o treści religijnej (thanka), kompletne stroje i maski obrzędowe, rękopiśmienne i drukowane teksty religijne, a także kolekcja instrumentów muzycznych. Oprócz wymienionych już przedmiotów Bracia wzbogacili muzeum o bardzo interesujący zestaw rysunków i akwareli, głównie autorstwa ladakhijskich artystów (Icke-Schwalbe, 1990, s. 36), obrazujący bogactwo kulturowe tego regionu. Na podstawie tych przedstawień można uzyskać wiadomości na temat charakterystycznych tańców obrzędowych, ubioru, preferowanych ozdób, jak i uzbrojenia wojowników. Chociaż większość zgromadzonych przedmiotów była prezentowana w Europie drugiej połowy XIX w., wciąż są obiektami studiów naukowych. Ówcześnie były one unikatowymi przykładami adaptacji kulturowej do szczególnych warunków wysokogórskich. 16 O znaczeniu morawiańskich relacji niech świadczy fakt, iż ich odbiorcą był m.in. sam G.Tucci [wybitny językoznawca], który abonował roczniki zarówno "Missions-Blatt" jak i "Periodical Accounts", a także dwumiesięcznik "La Dvags kha akhbar". �136 7. Recepcja działań misyjnych wśród miejscowej ludności Na obszarze pogranicza indyjsko-tybetańskiego współistniało od setek lat wiele kultur i religii. Ten stan rzeczy powodował, iż buddyzm, hinduizm i islam były tam obecne w swej "czystej" postaci, a także w wielu odmianach synkretycznych. Przez długi czas Morawianie zdawali się nie dostrzegać potrzeby dostosowania swych działań misjonarskich do tej specyficznej sytuacji religijnej. Ich przekonanie o jedynie słusznej wierze chrześcijańskiej i jednoczesne odrzucenie wszystkich innych systemów wierzeniowych jako pogańskich musiało spotkać się z oporem i niezrozumieniem miejscowej ludności. I tak na przykład dyskusje Braci z buddyjskimi mnichami, wielokrotnie kończyły się jednakową konkluzją tych ostatnich: "wasza nauka jest dobra, macie swoich wielkich świętych, ale dróg do Prawdy jest wiele. Dlaczego mamy uznać, że tylko wasza jest słuszna?". Bracia opisywali także przypadki, w których mnisi buddyjscy po poważnych, wieloletnich studiach nad NT stwierdzali, że Jezus jest wielkim świętym i inkarnacją Padmasambhawy. Tak więc obecna na obszarze misyjnym tradycja wielokulturowości może być postrzegana jako kontekst niesprzyjający ewangelizacyjnej pracy Morawian. Istotnym elementem powstrzymującym nawrócenia była presja społeczna i sprzężona z nią presja materialna, nader skutecznie oddziaływujące na skłonnych do przyjęcia chrześcijaństwa. Źródłem tych nacisków były różne grupy społeczne w zależności od miejsca usytuowania stacji misyjnej. W Ladakhu (stacje w Leh i Khalatse), naj istotniejszą rolę opiniotwórczą odgrywała hierarchia buddyjskich duchownych. Mogli oni, co było najpoważniejszą sankcją, wykluczyć konwertytę lub sympatyka chrześcijaństwa ze wspólnoty. Taka kara powodowała natychmiastowe odcięcie danej osoby od możliwości korzystania z pożyczek klasztornych lub przybierała formę żądania natychmiastowej spłaty zaległości. Skutecznym sposobem było także zerwanie umowy dzierżawnej dotyczącej gruntów lub zwierząt należących do miejscowego klasztoru. Mieszkańcy wsi najczęściej nie posiadali dostatecznie dużego kawałka ziemi uprawnej, z którego zbiory wystarczyłyby na utrzymanie rodziny. Dlatego też uprawiali ziemie należące do klasztoru, często z prawem dziedziczenia zobowiązań, lub opiekowali się stadami zwierząt klasztornych. Powszechnym podatkiem w takich sytuacjach była połowa zbiorów i analogicznie połowa przychówku (Grist, 1999, s. 132). W końcu duchowni mogli wymierzenie kary przerzucić na społeczność wiejską, która skłonna była izolować osobę napiętnowaną· W Lahulu z kolei (stacja w Kyelongu), przeważały wpływy lokalnych bogaczy, którzy byli głównymi posiadaczami ziemi. Od nich zależało przedłużenie umów dzierżawnych i termin regulacji zaciągniętych pożyczek, najczęściej a konto przyszłych zbiorów czy zysków z handlu. Oni zatem mogli wprowadzać sankcje wobec nowo ochrzczonych lub sympatyków chrześcijaństwa. �137 W Kinnaurze (stacja w Pooh) omawiana kwestia przedstawiała się jeszcze inaczej. Wprawdzie i tu społeczność była podzielona na dwie podstawowe grupy, swoi (nang ba) i obcy (phy; ba), ale w Kinnaurze mieszkało stosunkowo dużo "obcych". Ci ostatni byli najczęściej rzemieślnikami, którzy trudnili się tkactwem, krawiectwem, ciesielstwem, szewstwem, obróbką metali i zarobkową grą na instrumentach. Ich status społeczny był tak niski, że nie wolno im było uczestniczyć w zebraniach wioskowych w czasie których rozstrzygano najważniejsze dla lokalnej społeczności sprawy (Singh, 1990, s. 252). Nie wolno im było także wchodzić do domostw nang-ba ani do świątyni, niezależnie czy była ona buddyjska, hinduistyczna, czy poświęcona lokalnym bóstwom (Devtom). Chrześcijaństwo było dla nich bardziej atrakcyjne już przez sam fakt, że na terenie misji traktowano ich z szacunkiem, jako pełnowartościowych obywateli. Nang-ba twierdzili, że nie potrzebują nowej wiary, ponieważ mająjuż swoją. Chrześcijanami niech sobie zostają phyi-ba, bo oni nie posiadają nic własnego. Statystyka z Pooh odzwierciedliła ten pogląd. W 1908 roku na 64 osoby znajdujące się pod opieką misji (ochrzczonych i kandydatów do chrztu), zaledwie jedna osoba pochodziła z nang-ba. Poszczególne stacje były poważnym pracodawcą, o którego przynajmniej naj biedniejsi musieli zabiegać. W związku z tym pojawiła się kwestia motywacji, jaką miały osoby gotowe przyjąć nową wiarę. Decyzja o nawróceniu mogła mieć swe konsekwencje materialne. Niektórzy konwertyci liczyli na opiekę i zatrudnienie w misji. Obserwowano sezonowe zainteresowanie chrześcijaństwem: liczba "wiernych" zwiększała się w okresie zimy i na przednówku, a także w trakcie prowadzenia przez misję naboru robotników. Dlatego Bracia bardzo uważnie i długo przyglądali się kandydatom, by przekonać się o ich rzeczywistych intencjach przyjęcia chrześcijaństwa. W sytuacji gdy sankcje wprowadzone przez społeczność lokalną były dla danego konwertyty zbyt uciążliwe, musiał on odrzucić nową religię i powrócić do wiary przodków poprzez rytualne wypicie świętej wody z Gangesu. Była to praktyka bardzo częsta, bowiem większość nawróconych po krótkim czasie rezygnowała z chrześcijaństwa. Wszyscy lokalni konwertyci, a nawet sympatycy, byli skrupulatnie zapisywani w kronikach poszczególnych stacji i dzięki temu dysponujemy źródłami na ten temat. Widać zatem, że przyjęcie lub odrzucenie nowej religii niewiele miało wspólnego z rozważaniami natury filozoficznej czy teologicznej . Kwestią podstawową była możliwość przeżycia konwertyty i jego rodziny bez pomocy lokalnej wspólnoty. Dlatego też od samego początku Morawianie zrozumieli, iż jeśli chcą tworzyć wspólnoty chrześcijańskie z lokalnych konwertytów, to muszą zapewnić im perspektywiczne źródła utrzymania (w tym właśnie celu misjonarze realizowali różne projekty inżynieryjne, szerzyli oświatę rolniczą, rozwijali rzemiosło, aktywizowali kobiety). Trudnym do przezwyciężenia problemem okazały się kłopoty z kadrą mi- �138 sjonarską· Ekstremalne warunki życia i pracy misjonarzy na omawianym terenie powodowały, że tylko najbardziej zdeterminowani, przekonani o swoim powołaniu, w końcu naj zdrowsi, pozostawali w służbie misyjnej przez wiele lat. Spośród kilkudziesięciu europejskich misjonarzy pracujących na obszarze prowincji himalajskiej zaledwie kilku pozostało w służbie dłużej niż 10 lat. (Do takich wyjątków należą: W. A. Heyde - 53 lata, F. Redslob - 33 lata, H. A. Jaeschke i A. H. Francke - po 10 lat, F. Peter - 21 lat). W konsekwencji zdarzało się, że któraś ze stacji pozostawała bez opieki europejskiego misjonarza lub była zamykana po zakończeniu jego służby (stacje w Simli i Chini). Sytuację komplikowały również wydarzenia historyczne - szczególnie I wojna światowa (internowania i deportacje misjonarzy, obywateli Rzeszy Niemieckiej). Misjonarze często przerywali służbę misyjną z powodu chorób swych żon lub dzieci, związanych z długotrwałym pobytem w warunkach wysokogórskich. Przypadki chorób i śmierci dzieci były tak powszechne, że władze Kościoła Morawskiego w Herrnhut wprowadziły zarządzenie zezwalające misjonarzom na spędzenie, raz na 4 lata, kilkumiesięcznego urlopu w nizinnych warunkach klimatycznych. 8. Zmiany kulturowe zainicjowane przez Morawian Ślady działalności Morawian na obszarach objętych wpływami stacji moż· na dzisiaj z powodzeniem dokumentować. W ten sposób można poszerzyć stan wiedzy na temat rdzennych kultur, jak i sposobu, w jaki europejscy misjonarze oswajali "obcą" dla nich przestrzeń. Omawiane zjawisko przemian kulturowych jest oczywiście łatwiej zauważalne na obszarze stacji w Leh, która działa do dzisiaj. Paradoksem jest, że to nie działalność ewangelizacyjna Morawian wywołała najbardziej trwałe zmiany w miejscowych kulturach. Stało się tak dlatego, że grupy konwertytów były zbyt mało liczne, by mogły być inicjatorem trwałych przemian. To, co pozostało po działalności Morawian, jest przede wszystkim związane z ich działalnością pozaewangelizacyjną (oświata, praca wśród kobiet, innowacje w strukturze upraw i rzemiośle). Niektóre elementy kulturowe wprowadzone przez Morawian zostały włączone do kultur lokalnych i z czasem uznane za "użyteczne" i "własne", a nie jako przejawy kultury "białego człowieka". Najprostszym dowodem takiego stanu rzeczy i procesu inkorporacji obcych elementów kulturowych jest współczesne traktowanie ich przez miejscową ludność w danych regionach, na obszarach dystryktów czy jeszcze mniejszych jednostek terytorialnych, jako najbardziej tradycyjnych cech własnych kultur. I tak na przykład w odniesieniu do procesu obróbki wełny jest to tkactwo na szerokich krosnach poziomych i robienie na drutach (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). W architekturze �139 podstawowa zmiana dotyczy kształtu dachu, który z płaskiego, krytego żwirem, stał się dwuspadowy, pokryty kamiennym łupkiem. Zmiana ta ma charakter powszechny. Inne, jak poszerzanie domu o werandę i kuchnie letnie, budowane poza obrębem budynku głównego, mają ograniczony zasięg (głównie w dystryktach Lahul i Kinnaur). Dają się także współcześnie zaobserwować nieliczne przykłady wyposażenia budynków w proste systemy ogrzewania (Pooh), jak i uprawa szlachetnych drzew owocowych, nie rozwijana przed przybyciem Morawian17• BIBLIOGRAFIA Bray, John 1985 1987 Christianity in Ladakh: The Moravian Churchfrom 1920 to 1956, w: Claude Dendaletche (red.), Acta Biologica Montana, Ladakh, Himalaya Occidental Ethnologie, ecologie, Recent research N°2, Universite de Pau, Pau, s. 207-220. A. H. Francke's "La Dvags Kyi Akhbar": the first Tibetan Newspaper, "The Tibet Journal", London, s. 58-63. 1990 A History of the Moravian Church's Tibetan Bible Translations, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsbe- 1992 Christian Missionaries 011 the Tibetan Border: the MoravialI Church in Poo (Kinnaur), 1865-1924, w: Tibetan Studies, Proceedings ofthe 5,ItSeminar of the International Association of Tibetan Studies, Narita 1989, Narita. richte 2, Staatliches Grist Nicky 1990 Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 66-79. Land tax, labour and household orgallisation in Ladakh, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. Internationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fiir Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 129-140. Icke-Schwa1be 1990 Lydia The Ladakh collection of Herrnhut in historical and cultural valuation, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwartige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-13 Marz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 36-51. The Missionary. .. 1861-1869 The Missionary Reporter relating chiefly to the Missions of the United Brethren or Moravians, London. 1870-1877 New Series. 17 Na całym obszarze zachodniego Tybetu indyjskiego uprawa drzew owocowych ma ponad tysiącletnią tradycję. Istotną zmianą są tu gatunki uprawiane przez Morawian i ich aklimatyzacja. Co prawda uprawa śliw i grusz nie jest nawet współcześnie powszechna na wysokogórskich terenach stanu Himaćal Pradeś (dominują jabłonie, ale rozwój tej dziedziny gospodarki datuje się zaledwie od lat 60.), lecz sadzone przez Morawian gatunki zostały przeze mnie udokumentowane w Kyelongu i Pooh. Patrz: przypis 14. �140 Missions ... 1865-1924 Missions Blatt Aus der Briidergemeine, Hermhut. Moravian ... 1879-1883 Moravian Missionary Reporter and Illustrated Missionary News, London. Periodical ... 1858-1864 Periodical Accounts relating to the Missions of the Church of the United Brethren, established among the Heathen, London. Periodical ... 1865-1924 Periodical Accounts Pertaining to the Missions of the Church of the United Brethren, London. Pismo Święte ... 1980 Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, wyd. 3, Wydawnictwo PaIlotinum, Poznań-Warszawa. Spangenberg M. Augustus Gottlieb 1856 A Candid Declaration of the Church Known by the Name of the Unitas Fratrum, Relative to Their Labour Among the Heathen, (1768), w: Daniel Benham, Memoirs of James Hutton Comprising the Annals of His Life, And Connection with the United Brethren, Hamilton, Adams, London, s. 572-578 [Appendix II]. 1788 An Account of the Manner in Which the Protestant Church of the Unitas Fratrum, or United Brethren, Preach the Gospel, and Carry on Their Missions Among the Heathen, H. Trapp, London. Schulze Adolf 1932 200 Jahre Briidermission, II Band, Das zweite Missionsjahrhundert, III Teil: Asien, Verlag der Missionsbuchhandlung, Herrnhut, s. 530-562. Singh Jogishvar 1990 A brief survey of village gods and their moneylanding operations in Kinnaur district of Himachal Pradesh: along with earlier importance of trade with TIbet, w: Wissenschaftsgeschichte und Gegenwiirtige Forschungen in Nordwest-Indien. lnternationales Kolloquium vom 9-/3 Miirz in Herrnhut, Dresdener Tagungsberichte 2, Staatliches Museum fUr Volkerkunde Dresden, Dresden, s. 244-258. Wiśniowski E. 1985 Bracia czescy, w: Encyklopedia Katolicka, t. I, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin. Rafał Beszterda THE ACTIVITY OF MORAVIAN BRETHREN IN NORTHERN INDIA (Summary) The article addresses Christian missions of Moravian Brethren in northern India. The author discusses the specific character of the Moravian Church and missionary activity characteristic of Moravian Brethren. Moravian Brethren were the first of Protestant churches to have organized missions in native cultures of Northern America, Greenland, Fiery Land, Africa, Australia and the borderland between India and Tibet. In the borderland between India and Tibet Moravian Brethren established six missions between 1857-1900: Kyelong, Pooh, Leh, Khalatse, Shimla, Chini. �141 The author focuses on methods of preaching the Christian gospel adopted by the Moravian Brethren and on their educational activity, medical care and innovations introduced to crafts, soil cultivation, and architecture. Reception of these different activities on the borderland between India and Tibet as well as in Europe is also discussed. In conclusion the author points out to a number of important cultural changes caused by a very small group of missionaries. He emphasizes the importance that the activity of the Moravian Brethren had on the popularisation of the knowledge of Himalayan cultures in Europe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60adcf5505553a952357b5ec69fc2a1f.pdf 2ce996dc909c867636933c24be28b67f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3784 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3552 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.60-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y POWSTANIE, O R G A N I Z A C J A 1 CHARAKTER PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU BADANIA Państwowy Ludowej Instytut powstał w zarządzenia Ministra w Ministerstwa Kultury Potrzeba równo i naszej' jak też z jaką ktu go ków wśród sztuki tego do choTeologów czy warun istot­ związku badacza muzykologów, z specjalistów, świata z t y c h rodzai badaczy: wzajemnie cen­ powstawała innych jeden — tylko ona literatury, dowej listy od tej strony jest sztuki l u ­ łalność Państwowego Sztuki Ludowej i Nie jest rodzaju dziełem Ministerstwo przecież nowej tworzy sztuki sztuki mogą specja­ się tylko w s p o m a g a ć , n i g d y zaś zastę­ Badania badań twórczo p r z y p a d k u , że powołało i podstawy tego do życia Sztuki. Ono dla polskiej. Do rozwoju niego należy t r o s k a o ochronę zabytków oraz k i e r o w ­ nictwo nymi. kim nie i piecza n a d szkołami a r t y s t y c z ­ O n o więc lukę pozwala stwu w robku odczuło przede poprzednio dotąd brak jaką niewątpliwie Instytut oraz oprzeć artystycznego gdyż rzy wszyst­ zaznaczoną, która się M i n i s t e r ­ jego p r a c y n a całokształcie do­ jest była Narodu, sztuki sztuka mas, ludowa. Badania Sztuki Ludowej jednostkę Kultury wystawy, i jej wykłady, przy Sztuki. wiedzy szerzenie daniem: naszego znajomości samodzielną terstwie obydwu dzia­ zorganizowanie Kultury jest tworzenie Prace Instytutu artystycznej instytucję sztuki etnografa i ma ści l u d o w e j . sztuce nią. tego systematycznych całokształtem wiedzy o odpowiada­ j a k rozpiętości przez prowadzenie nad przejawów wogóle, na tle ogólnej w pun­ wszystkim history­ zjawiska oraz dla niemal nie i wyjaśnienie traktujących jako — i charakteru sztuki ludo­ wej, to praca przede sztuki, za­ może oczach określenia i bytowała. Poznanie ków Dokonać co o sztuce l u d o ­ których nych walorów zjawiska. wynikała naszych etnografowie materiałem tego zachowania w potrzeb nym Sztuki, Urzędowym l u d o w e j , dotąd z i skutkiem pisali znaczeniu f o r m o w a n i u się n o ­ nieznanej. To b o w i e m wej zarówno ogólnonarodowej ginącej z dziedziny sztuki i w skali jącej i S z t u k i N r 1. konieczności widzenia badanej w kultury i LUDOWEJ mocy sztuka ludowa sztuki potomności odrębnej Kultury utworzenia z roli, Sztilki 194G n a Dzienniku w i n n a odegrać wej Badania roku ogłoszonego SZTUKI Celem o sztuce przez two­ Minis­ wydawnictwa, kursy i t p . , zaś planowanie, inicjowanie, t nizowanie, jego ludowej przeprowadzanie i za­ orga­ wspoma­ p o w a ć . I n n e b o w i e m są w o b y d w u d y s c y ­ g a n i e badań d o t y c z ą c y c h s z t u k i ludowej plinach we a punkty wyjścia, inne kryteria s y s t e m a t y k i i wartościowania, i n n a nież m e t o d a pracy, a nawet w rów­ t y c h sa­ wszystkich budownictwie, rzeźbie, m u z y c e , rzędzie, w a n i a n a u k o w e g o . Stąd w c h w i l i o b e c n e ] szemu teatrowi. ki istniejącej dotąd z p o w o d u b r a k u b a ­ dań n a d sztuką l u d o w ą p r z e z 60 fachowców W więc malarstwie, tańcu, l i t e r a t u r z e i o b ­ odpowiadającym ramach zamierza przejawach, zdobnictwie, m y c h p r z e d m i o t a c h i n n a treść z a i n t e r e s o ­ w y ł o n i ł a się k o n i e c z n o ś ć w y p e ł n i e n i a l u ­ jej swej poniekąd działalności na­ Instytut być również o p i e k u n e m i cen­ tralą a r c h i w a l n ą d l a w s z y s t k i c h p r a c , d o - �t y c z ą c y c h s z t u k i l u d o w e j z której korzy­ Politechniki stać m o g l i b y z a r ó w n o b a d a c z e i n d y w i d u ­ 0 a l n i j a k też o r g a n i z a c j e przez działające w t e j badawcze Instytutu dokonywa­ ne będą z a r ó w n o p r z e z p e r s o n e l własny I n s t y t u t u , j a k też o s o b y a n g a ż o w a n e , n i e wchodzące w ników. Poza dziane są głównie stały z e s p ó ł j e g o Centralą przy muzeach, czy sieć starał przewi­ pomocnicze, szkołach instytucjach arty­ pokrewnych, informatorów-koresponden- tów, d o t w o r z e n i a stytut pracow­ Instytutu jego 'placówki stycznych a nadto której pozyskać b ę d z i e się I n ­ zarówno z a c j e społeczne, działające też nauczycielstwo, itp. Do w y k o n y w a n i a tworzone cze, w będą na wsi, więc oparciu ganizacja o Instytut. Instytutu zespoły zadań oparta jest Adolf or­ po­ kierownictwem się w następu­ Krzyżanow­ dr. 3) rozto­ zdobni­ Krakowie) Romana 4) tańca p o d k i e r o w n i c t w e m pod Reinfussa, nacz. Zyg- l e r a T a d e u s z a o r a z 5) m a l a r s t w a i r z e ź b y pod kierownictwem skiego. W cja d r . Józefa Grabow­ o r g a n i z a c j i jest j e s z c z e 6) s e k ­ b u d o w n i c t w a , n i e posiadająca kierownika pracy i działająca w ścisłej z Zakładem A r c h i t e k t u r y LINSTITUT NATIONAL DE ludowej oraz bibliotekę Władysława Kolago) wreszcie fotograficzną. zacyjnym kowej go Ostatnim będzie Ministra jako cej Sztuki, Instytutu Nau­ doradcze­ i opiniu­ czuwają­ n a d linią j e g o p r a c y i r o z w o j u . Dotychczasowe tutu prace prowadzone niepełny w i organi­ Rady organu Kultury jącej działalność pracownię etapem utworzenie Instytutu, (mgr. stan dziedzinie ctwa i badawcze były, zé organizacyjny, rzeźby, O na wyłącznie malarstwa, budownictwa. Insty­ względu ?dobni- przebiegu ich przyszłym po­ Chybiński, sztuki zamieszczo­ 1) l i t e r a t u r y i obrzędu, p o d (mieszczącej d o l s k a ) , A r c h i w u m m a t e r i a ł ó w d o badań roku pod kierownictwem mgr. Maria­ prof. jeszcze dalej n a S o b i e s k i e g o , n a d którą o p i e k ę czył Instytut ne s k i e g o , 2) m u z y k i ( m i e s z c z ą c e j się w Po­ ctwa lat Sekcji 1 r e z u l t a t a c h informują na powstały posiada Obok badaw­ Wewnętrzna k i e r o w n i c t w e m prof. Juliana znaniu) Sosnowskiego. oparciu szereg chociaż badawcze i organa Dotychczas jące Sekcje: specjalnych samoistnie, na sekcje mocnicze. duchowieństwo odrębne działające dziale prof. w przez Sekcję w y d a w n i c z ą ( m g r . B a r b a r a S u c h o ­ organi­ , , W i c i " , „Samopomoc Chłopska" i i n n e — jak Warszawskiej, gromadzone badawczych dziedzinie. Prace zbiory dotąd współ­ Polskiej sprawozdania. wszystkie rzej sekcje zakrojoną W podejmą znacznie działalność na całej P o l s k i , p r z y u ż y c i u n o w e g o sprzętu pomocniczego lokomocji ży szkół Młodzież oraz własnych środków i w o p a r c i u o pracę artystycznych ta będzie i młodzie­ akademickich. mogła tą d r o g ą t y l k o z e t k n ą ć się b e z p o ś r e d n i o w ze sztuką l u d o w ą , l e c z r ó w n i e ż nie terenie uzyskać środki m a t e r i a l n e n a d a l s z e s t u d i a . W miarę zdobywania i opracowań wzrastać będzie popularyzatorska wana w roku Instytutu, bieżącym mater.ałów działalność zapoczątko­ kilkoma wykła­ dami na uniwersytetach ludowych, sach nauczycielskich łecznych, oraz celniejszych wydania i działaczy przygotowaniem dzieł r z e ź b y l u d o w e j , pocztówek, głównie dla kur­ spo­ ^djęć celem przeznaczonych zagranicy. S E C H E R C H E S SUR L'ART P O P U L A I R E (SA C R E A T I O N , S O N NISATION sze­ terenie ORGA­ E T S O N CARACTÉRE) Cet Institut a été crśe en 1946 auprés du Ministěre de la culture et des beaux arts. C e s t une'unitě i n dipendante, dependant directement du Ministre. И posséde les sections suivantes de recherches: I. Sculpture et Peinture, 2. Ornamentation, 3. Littérature et coutumes populaires (ceremonies popu­ l a t e s ) , 4. Musique, 5. Dance, 6. Construction. Sou but est de (aire connaitre et de répandre l'art populaire Polonais, sa tache, l'élude et la defi­ nition de cet art. ы �j BADANIA I .1 W ZDOBNICTWA K R A K O W S K I M , NA Mimo, że dowego w w zagadnieniem Krakowskim czasach Kolberga zdobnictwa Udzieli, w literaturze etnograficznej z tych stron a nawet prac zdobnictwa się z tej luki. było mimo, że posiadamy działy sztuki Szczególnie fakt, jak że i i ludowej zawierały przykro zdobnictwo pod Krakow­ względem rzeczowym nierównomiernie, dawał co topo­ opracowane musiało 1 figurka). Koszta nia ilustracji wadzonych W badań zakresie tychczas go i sąsiedniej teriałami, Badania Sztuki Badania roku Romanowi prowadzone objęły Warszawie kierownictwo drowi te w od początkowo kute na wozach. koniec materiałów, tkactwa, pow oraz W związku z p r z e p r o w a d z o n y m i r działów nowotarskim, wyżej zbie­ obejmujące w y m i e n i o n y c h również n a o d z i e ż y męskiej. D o dzenia zaangażowano badań ozdo­ terenowe by haftowane Akademii szej Szkoły czy etnologii rących Sztuk Sztuk U. J . Z udział w Pięknych, pośród pracy okuciach wozów. na i do kowalskie bieżnej analizy się o d r ę b n y m i podstawie sze­ bio­ wyelimi­ cechami jest na badanym rozwijającym W że razy, przynosząc sporo podejmo­ kilkanaście wartościowego teriału. O g ó ł e m p r z e p r a c o w a n e ma­ zostało w t e ­ skrzynie malowane nim dwudziestoleciu, bogato wozów, innymi od n a których w y b i t a data 1947, o r a z przedwojennych jak i Z do zarówno interpretacją funduszów dyspozycji dawczego badania zebrano 206 skrzyń utrwalo­ oparciu przez i w wykonanych barwnie skich nin wykonanych innych 2.350 Ponad kopii p a r z e n i c i 37 p r ó b e k pasiastych. N a czonych 62 tuszem. w prac to zebrano nowych wyżej jeszcze zdobionych 46 góral­ wełnianych marginesie wykonano przedmiotów i ry­ rysunkach, tka­ wyli­ 3 rysunki (2 części meblowego. muzea Wałbrzychu. skrzyń i W mu­ Uniwersytetu się narazie ciągu do ludowego 8 dni ro­ dotychczas kosztem Jaworzu, Choinie w wyniku 16 s z t u k kilku prowadzone zakresu W ba­ również otrzymano i n n y c h mebli, kopie łącznie 42 i l u s t r a c j a c h a k w a r e l o w y c h . Dużą na Etnologii z Instytut zostały ograniczały opracowano, 10.720.— barw Ośrodka ludowego w materiałów zdobnictwa i n n y c h mebli w 25 obrazach b a r w n y c h wozów formy doborem udzielonych o Zakład zbierania 4 407 jes!, m i ę ­ nowe Krakowskiego przeprowadzone Wrocławskiego, n y c h w 3 2 9 o b r a z a c h a k w a r e l o w y c h , 15 s z t u k sunkach, ostat­ formy. zdobnictwa zł poszukiwań w ornamentowane h a f t ó w n a s p o d n i a c h góralskich, różniące się miejscowości. przeprowadzonych wciąż z b i o r a c h I n s t y t u t u znalazły się i l u s t r a c j e boczych wyniku i się działem s z t u k i p l a s t y c z n e j . przedstawiające r e n i e 133 d n i , w c z a s i e których z b a d a n o 154 W ludowe żywym w po i pól- zdobnictwo obszarze p r ó b o w a n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy terenowe żywiecki, osiągnięciem b y ł o j e d n a ­ stwierdzenie, z e a c h D o l n e g o Śląska. P r a c e te, wyprawy wy­ następujące kowalskich: Najdonioślejszym kowoż Wyż­ słucha­ wyrobów po­ zebranych n o w a ł się z c z a s e m k i l k u o s o b o w y zespół w y ­ wali kwitnie przejawiające Na materiałów obszarze dziś nocno-krakowski. dzy 18 osób terenowej kwitło się okucia prowa­ i Góral­ badaniami p i e r w s z y , że n a zdobnictwo ozdo­ studentów Plastycznych Małopolski prócz regu wyższych u c z e l n i w K r a k o w i e , a w szcze­ gólności poraz bogate 1946 ozdobnego prace na w i l a m o w i c k i , m a k o w s k i , nadwiślański rozpoczęto wstępne pograniczu czy powie­ oraz dotyczących na naj­ mora- różniają r o k u bieżącym, p o d sezonu badawczego, ranie w W i Białej, w zespoły zagadnienia, udało (typ do grudnia 2 duże. badań Reinfussowi. a mianowicie: ludowe meblarstwo by ma­ Instytut systematycznych których zostało nowymi Państwowy Ludowej przeprowadzania rzone krakowskie­ Góralszczyzny przystąpił terenowych, ludu jak okolicy Łoch. o zdobnictwie są meblowego szczyźnie. odbić dotychczasowe kwocie przepro­ Krakowa kaszowski) w zakresu. uzupełnić w nowych, nieznanych do­ okolicach i Śląska, się rezultaty terenowych wykona­ t y p ó w skrzyń i i o z a r ó w n o bliższych wieki i zdobnictw i się w y s z u k a ć k i l k a stwierdzono Chcąc Naukowe mapa. badań zamykają zł. przebada­ i l u s l i u j e załączona przeprowadzonych 200.216.— ŚLĄSKU Rozmieszczenie miejscowości się z k o l e i n a p r a c a c h s y n t e t y c z n y c h z t e g o wiadomości I; 1 nych pewne dziedziny zarówno graficznym bardzo stroju już materiałów fragmentaryczne odczuwać skiego sporo publikowanych omawiających dosyć poważne lu­ się l u d o w e g o w sposób s y n t e t y c z n y , wiadomości były GÓRALSZCZYŹNIE I D O L N Y M zajmowano i LUDOWEGO usługę Dolnym sekcję w Śląsku czasie organizacji oddał, o p r a c o w a n y etnograficzną Oddziału znajdujących się przez Wrocławskie­ g o I n s t y t u t u Śląskiego, w y k a z z b i o r ó w graficznych badań w etno­ muzeach dolnośląskich. Mgr Zofia Cieśla-Reinfussowa �'KIELCE WŁOSZCZOWA CHĘCINY CZĘSTOCHOW, JEDRZLJÓW PIŃCZÓW MIECHOM OLKUSZ KATOWICF CHRZANÓW WADOWICE f — 4 BADANIA ZDOBNICTWA Я В - skrzynie S / L U D O W E G O ***** inne wozy ' skrzynie * wozy przedmioty "¿30 zdobione ыЫп. tkaniny pasiaste с / JBBf / I parzenice SPIS MIEJSCOWOŚCI D O M A P Y pt. „ B A D A N I A Z D O B N I C T W A Wilamowice 2 Bestwinka 3 Hecznarowice 4 Kę­ ty 5 Pisarzowice 6 Międzyrzecze 7 Halcnów В Leszczyny 9 K a m i e n i c a 10 M i k u s z o w i c e 11 B y s tra/Slaska 12 W i l k o w i c e 13 Hucisko/Sl. 14 Łody­ gowice 15 Meszna 16 Szczyrk 17 Stary Żywiec 18 Pietrzykowice 19 Podlesie 20 Zablocie 21 R a ­ dziechowy 22 Wieprz 23 Bystra/Żywiec 24 K a ­ mesznica 25 Rajcza 26 Sól 27 R y c e r k a Górna 28 Ujsoły 29 G l i n k a 30 Gilowice 31 Jeleśnia 32 Hucisko 33 K o s z a i d w a 34 L a c h o w i c e 35 Biała LUDOWEGO 36 Bystra/Jordanów 37 Sidzina 38 Stróża 39 W i ę cierza 40 Krzczonów 41 Lubień 42 T o k a r n i a 43 Obidowa 44 K l i k u s z o w a 45 C z a r n y D u n a j e c 46 Łopuszna 47 Szlembark 48 Dębno 49 N o w a Biała 50 M a n i o w y 51 Krośnica 52 Grywałd 53 Z a ­ kopane 54 Brzozówka 55 Sułoszowa 56 J e r z m a ­ nowice 57 C i a n o w i c e 58 W i d o m a 59 Polekarcice 60 Zagórzyce 81 Michałowice 62 C z a j o w i c e 63 Racławice p. O l k u s z 64 Paczułtowice 85 Żbik 66 C z a t k o w i c e 67 Kleszczów 88 Burów 69 B a - 63 �'.ice 70 T o n i c 71 Z i c i o n k i 72 B i i i l c o ?3 /dz/eshiw i c e 74 W i ę c i a w i c e 75 Pleszów 70 W ę g r z c c 77 A l e k s a n d r o w i c e 78 S z c z y g l i c e 79 C l i o l c i z y n BO M o r a w i c a 81 Mników 82 R y b n a 83 Czulówek 84 Kaszów 85 L i s z k i 86 N o w a W i e ś Szlachec­ ka 87 Raczim 88 T y n i e c 89 S a m b o r e k 90 Ska­ w i n a 91 W i e l k i e D r o g i 92 Marcyporęba 93 K a c z y n a 94 ż y d ó w 95 W a w r z e ń c z y c e 96 Łaźnia 97 G r o b l a 98 N i e d a r y 99 Krzyżanowice 100 C i k o w i c e 101 Siedlec 102 Dąbrowica 103 Kurów 104 Buczyna 105 C h r o s l o w a 106 Wionięć 107 U s z e w 108 L i p n i c a Górna 109 L i p n i c o M u r o ­ w a n a 110 L i p n i c a D o l n a 111 Łakta Górna 112 k z e - TRACE BADAWCZE S E K C J I M A L A R S T W A I R Z E Ź B Y P. I . B. S. L. W p i e r w s z y m r o k u i s t n i e n i a I n s t y t u t u sek­ cja Badania m a l a r s t w a i rzeźby prowadziła b a d a n i a o k o l i c y K r o s n a i N o w e g o Sącza. W e w r z e ś n i u 194G r. w y p r a w a p r a c o w n i ­ ków s e k c j i rzeźby i m a l a r s t w a w powiat krośnieński miała na celu wyodrębnienie t y p o w y c h rzeźb, t w o r z ą c y c h p e w n e grupy, a szczególnie z a r y s o w y wującą się „szkolę krośnieńską" i z b a d a n i e i c h zasięgu. F o t o g r a ­ f o w a n o i o p i s y w a n o o b i e k t y w y r ó ż n i a j ą c e się zarówno cechami s t y l o w y m i j a k i poziomem a r t y s t y c z n y m . Z r o b i o n o j e d n a k również k i l ­ k a i n n y c h zdjęć d o celów porównawczych. S f o t o g r a f o w a n e z o s t a i / także o b r a z y z n a j d o ­ w a n e p r z y o k a z j i b a d a n i a rzeźby. W e w s i W i e t r z n o w kościele znaleziono nieznany do­ tąd d r z e w o r y t l u d o w y z w y o b r a ż e n i e m C h r y ­ stusa n a krzyżu, który z a k u p i o n o d o k o l e k c j i eksponatów p r z e z n a c z o n y c h n a w y ą t a w y za­ graniczne. W y m i e n i o n e obiekty sfotografo­ wano w następujących w s i a c h : Suchodół, Głowienka, Miejsce Piastowe, D u k l a , Zboiskn, W i e t r z n o , Łazy, W r o c a n k a , Szczepańcowa, Zręcin, Żarnowiec, S w i e r z o w a , Białobizegi, Odrzykoń, Bratkówna, Wojkówna, Łączki Jagiellońskie, W o j a s z o w i c e i miasto Kros­ n o . R a z e m s f o t o g r a f o w a n o i o p i s a n o 45 o b i e k ­ tów. W y p r a w a w okolice Ostrowca kieleckiego miała n a c e l u s f o t o g r a f o w a n i e i o p i s a n i e j e d ­ nej z najcelniejszych rzeźb l u d o w y c h — Chrystusa Frasobliwego znajdującego się w s t a r y m r o t u n d o w y m kościele w Grzegorzewicach. N i e mniej ciekawą od samej rzeźby jest k a p l i c z k a w y k u t a w k a m i e n i u , w y s o k o ś c i o k o ł o 50 c m z w n ę k ą n a f i g u r ę , stojąca u podnóża g ó r y , w której znajdowała się rzeźba przed zabraniem do kościoła. W drodze do Grzegorzewie sfotografowano i o p i s a n o w e w s i J ę d r z e j o w i c e interesującą figurę Chrystusa Frasobliwego wykonaną z c e r a m i k i , być może dzieło Kosiarskiego, zaś w e w s i S t i u p i c a c h — f i g u r ę z k a m i e n i a z w y k u t y m C h r y s t u s e m n a krzyżu. Następne b a d a n i a p r o w a d z o n e w paździer­ n i k u p r z e s z ł y n a t e r e n N o w e g o Sącza, o b f i ­ tujący w r z e ź b y w n i e m n i e j s z y m s t o p n i u niż krośnieńskie. Z rzeźb zupełnie n i e s p o t y k a ­ nych w okolicach Krosna, a charakterystycz­ nych nie t y l k o dla Nowosądeczyzny ale dla 6 4 (|(!(inn 11.1 Wojaków,) 114 Złola 115 Ruda Karnel a l n a 116 Kąty 117 Sechna 118 Strzeszyce 119 Las­ k o w a 120 U j a n o w i c e i21 Z b i k o w i c e 122 Łoso­ sina D o l n a 123 B i l s k o 124 K o b y l c z y n a 125 Zmiąca 126 M o r d a r k a 127 J a w o r z n a 128 Rojówka 129 Chełmiec 130 N a w o j o w a 131 Sucha Struga 132 Łomnica 133 Brzękowice 134 T o p o r o w i c e 135 Przeszyce 136 Ciągowice 137 Irządze 138 So­ k o l n i k i 139 Hucisko/Częstochowa 140 S t a r o n o l c 141 Podlesie 142 Psary 143 B i z o z o w a 144 Sece­ m i n 145 K o n i e c p o l 146 Przyrów 147 Chrząstów 148 Międzylesie 149 Łysiny 150 Kuźnica 151 Czec h o w i c c 152 B o r z y k o w a 153 Włoszczowa. w o j . k r a k o w s k i e g o należy C h r y s t u s upada­ jąc p o d krzyżem i Chrystus przy słu­ pie. J e d n y m z n a j c i e k a w s z y c h z n a l e z i o n y c h obiektów była „Pieta" w e w s i Świniarsko. Poza rzeźbami sfotografowano i opisano k i l k a o b r a z ó w o l e j n y c h m a l o w a n y c h n a płót­ nie o o r n a m e n t a c h właściwych Sądeczyźnie F o t o g r a f o w a n o w y b r a n e o b i e k t y w następują­ c y c h wsiach: W i s k o w a , Chochorowice, Brzez n a - L i t a c z , B r z e ź n a o s i e d l e S t r z y g a n i e c , Dłu­ gołęki, Swierkla, Mokra Wieś, Olszanka, Wolicn, Czarny Potok, Łącko, Zabrzeż, Szczeiesz, G o s t w i c a , Podegrodzie, Barcenki, Stadło, Świniarsko. Ogółem zrobiono 42 zdjęcia i o p i s y . W miesiącach l i s t o p a d z i e i g r u d n i u b a d a ­ no m a l a r s t w o l u d o w e na szkle w muzeach: w Z a k o p a n e m , Rabce, S a n o k u , S a n d o m i e r z u , K r a k o w i e , Żywcu, Cieszynie i w zbiorach p r y w a t n y c h w T a r n o w i e , Krośnie i N o w y m Sączu, p r z y czym również fotografowano znajdujące siei w muzeach Wybitniejsze o b i e k t y rzeźby l u d o w e j . W 1947 r. w s t y c z n i u , l u t y m i m a r c u k o n ­ t y n u o w a n o rozpoczęte prace badawcze malar­ stwa na szkle w muzeach w B y t o m i u , G l i w i ­ cach, O p o l u , R a c i b o r z u i Jeleniej-Górze. Przej­ r z a n o p o n a d d w a tysiące obrazów, z t e g o sfo­ t o g r a f o w a n o o k o l o 3C0. We wrześniu w wyprawie terenowej w o k o l i c e Jasła, K r o s n a i R z e s z o w a b a d a n o w d a l s z y m ciągu zasięg g r u p , w y o d r ę b n i o ­ n y c h w r o k u ubiegłam. Z n a l e z i o n o w odle­ głych orl siebie w s i a c h te same t y p y rzeźb „szkoły krośnieńskiej". D o k o n a n o zdjęć foto­ graficznych w następujących miejscowoś­ c i a c h p o w . j a s i e l s k i e g o , krośnieńskiego i rze­ s z o w s k i e g o : Sobniów, W o l i c a , G l i n n i c z e k , Roz­ t o k i , T a r n o w i e c , W r o c a n k a , przysiółek Brze­ zina, Gąsowska, Czeluśnica, Sporne-Korczyna, Odrzykoń, Krosna, K o r c z y n a (w której z n a l e z i o n o t e n s a m t y p rzeźb Sw. J a n a i M Boskiej co we w s i Żarnowiec), — Zyznów. Godowo, Glinnik Charczewski i Glinnik Z a b o r o w s k i . S f o t o g r a f o w a n o r a z e m 48 o b i e k tów. W kapliczce nad Wisłokiem znalezio­ n o jedną z n a j b a r d z i e j interesujących rzeźb stylu ludowego, mianowicie Chrystusa Fra­ sobliwego, którego jedno zdjęcie zostało zamieszczone na okładce. В. В �•.'ОС. PAÑSTWOWY I N ST Y T U T B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a165ea0154a506612ccc67a48a0e24d5.pdf 7316d657f8d5421222ef27f642c594ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3796 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3562 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.38-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁALNOŚĆ ZACHODNIEGO FONOGRAFICZNEGO W ARCHIWUM POZNANIU MARIAN Zachodnie A r c h i w u m Fonograficzne zało­ żone zostało w Poznaniu w l i p c u 1945 r. j a ­ ko instytucja piywatna, subwencjonowana przez M i n i s t e r s t w o K u l t u r y i S z t u k i . Twórcami j e g o b y l i : p o d p i s a n y i mgr. T. W r o t k o w s k i . O b . W r o t k o w s k i posiadał aparaturę do n a g r y w a r i , j a zaś k w a l i f i k a c j e n a u k o w e i praktykę w dziedzinie f o l k l o r u muzycznego, nabytą przed wojną w Regio­ nalnym A r c h i w u m Fonograficznym Uniwer r y t e t u Poznańskiego, którego byłem st. asys­ t e n t e m . W a r u n k i s t w o r z e n i a i r o z w o j u na­ szej i n s t y t u c j i n i e b y ł y pomyślne, zważyw­ szy, że było t o w d w a miesiące po skończe­ n i u w o i n v . S u b w e n c i e napływały w s k r o m ­ n y m wymiarze i nieregularnie. N i e uzyskaliśmy też j e d n o r a z o w e j więk­ szej d o t a c j i na zakup p o t r z e b n y c h a p a r a t u r 1 urządzeń j a k również nie otrzymaliśmy obiecanego środka l o k o m o c j i . Z miesięcz­ n y c h s u b w e n c j i nabywaliśmy, przeto częścia­ m i najpotrzabniejszy sprzęt. T r o s k a o tani ?akup, p o s z u k i w a n i a części aparatów, k o r y ­ g o w a n i e i składanie całości pochłonęły więk­ szą ilość naszej e n e r g i i i czasu, dając w w y ­ n i k u n i e j e d n o l i t y k o m p l e t aparatur. M i m o tych trudności zaopatrzyliśmy Archiwum w następujący sprzęt t e c h n i c z n y : wzmac­ niacz 4 - l a m p o w y 8 W a t t n a prąd z m i e n n y , wzmacniacz 5 - l a m p o w y 15 W a t t „Telefunk e n " n a prąd z m i e n n y m i k r o f o n k o n d e n s a t o ­ r o w y b u t e l k o w y „Telefunken" w r a z z p r z y ­ stawką dwulampową, mikrofon węglowy , , D r a l o w i d " t y p D R 1 , aparat do n a g r y w a n i a na o r a d z m i e n n y o p r o s t e i pałakowei k o n ­ s t r u k c j i , adapter e l e k t r y c z n y s k r z y n k o w y , 2 głośniki, 2 małe wzmacniacze do o d g r y w a ­ nia, 2 s k r z y n i e akumulatorów żel. n i k l . po 12 V o l t , 500 sztuk płyt do n a g r y w a n i a oraz prądnicę polową przenośną na 220 V o l t z na­ pędem b e n z y n o w y m D K W . Prócz tego zakupiliśmy z przydziału n a j konieczniejsze umeblowanie. W s t o s u n k u do d a w n e g o sposobu n a g r y ­ w a n i a pieśni małym, ręcznym fonografem wałkowym Edisona, gdzie naśpiewywano bezpośrednio przez tubę akustyczną — obecna m e t o d a e l e k t r o a k u s t y c z n a n a g r y w a ­ nia na płyty była o w i e l e doskonalsza, w y ­ magała j e d n a k wożenia ze sobą aparatów. N i e można i c h przenosić w ręku, b o są za ciężkie, a n i też przewozić na wózkach chłop­ 38 SOBIESKI skich, gdyż są z b y t wrażliwe na wstrząsy. D l a t e g o też k o n i e c z n y n a m był środek l o k o ­ m o c j i w postaci samochodu, w związku z c z y m zakupiliśmy wymienioną przenośną rządnicę polową. Okazało się b o w i e m w p r a ­ c y t e r e n o w e j , że przede w s z y s t k i m n i e w każ­ dej w s i jest prąd z m i e n n y p o t r z e b n y d l a na­ szych aparatów, powtóre — jeżeli już jest — t o w y k a z u j e o n zbyt w i e l k i e w a h a n i a , b y mógł być używany do nagrań, n i e mówiąc 0 t y m , że n a w s i prąd b y w a t y l k o w pew­ n y c h godzinach. Prądnica umieszczona' n a sa­ mochodzie, uniezależniałaby nas o d prądu sieciowego. W s z y s t k i e te b r a k i wyszły na i e w w czasie naszych wyjazdów t e r e n o w y c h , kióre p r z y w i e l k i m nakładzie wysiłków z naszej s t r o n y , dawały zdjęcia w a d l i w e , niedość czyste, t y m więcej, że pracę u t r u d ­ niały n i e z a b l o k o w a n e m o t o r k i , działające wokół przy młockarniach, sieczkarniach i p . W o b e c t a k i c h warunków zmuszeni zo­ staliśmy do p r z e p r o w a d z a n i a naarań n a m i e j ­ scu w l o k a l u A r c h i w u m i t y m s a m y m do sprowadzania do Poznania wykonawców. Evło to z korzyścią d l a technicznei iakości zdieć n a t o m i a s t z wielką szkodą d l a i c h i ' o s c i ' ponieważ w y k o n a w c y wzbraniają się przyjeżdżać do miasta Ujemne również z r a c z e n i e m a f a k t że w y k o n a w c y c i czują sie skrępowani i onieśmieleni w n i e z n a n y m sobie środowisku, tracą swobodę i możność w v z v r i a sie muzvcznerro t a k i m właściweao w i c h własnym środowisku. ł M i m o t y c h trudności, do c h w i l i przekaza­ nia s w y c h zbiorów Państwu, Z A F wykazać się może d o r o b k i e m 471 fonogramów na 77 płytach, z tego 245 f o n o q r a m o w w o k a l n y c h 1 226 i n s t r u m e n t a l n y c h . F o n o g r a m y te po­ chodzą z następujących terenów: W i e l k o ­ polska — pow. Grodzisk: 3 instrumentalne; p o w . Gostyń: 2 w o k a l n e i 6 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . J a r o c i n : 32 w o k a l n e i 60 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Kościan: 8 i n s t r u m e n t a l ­ n y c h ; p o w . Leszno: 14 w o k a l n y c h i 7 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . Międzychód: 19 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . N o w y Tomyśl: 105 w o k a l ­ n y c h i 38 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . OstTÓw: 7 w o k a l n y c h i 14 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Po­ znań: 5 w o k a l n y c h i 19 i n s t r u m e n t a l n y c h ; p o w . Szamotuły: 12 w o k a l n y c h i 27 i n s t r u ­ m e n t a l n y c h ; p o w . W o l s z t y n : 10 w o k a l n y c h oraz 23 i n s t r u m e n t a l n y c h . �3> . i 3 i s Si • o 3 7 t i •'л *=; К |2 Э m о ' wC O O -Q J E 00 ^_ ТЭ i * §1 A ~. N " V О М О В Poii'. ,. „ „ „ ,, - Costllń . . . Jarocin . . . Kościan. . . Leszno . . . Międzychód . N o i r u Tomuśl Ostrów . . . Poznań . . . Szamomlu . . Wolsztun . . 11 Hel . . Kartuzi) . Morski . Puck . . Stupsk . Wrjherou - — 7 7 — — - — — « . . . . . . 2 — — — — 2 ] 1 2 2 2:i LUBELSKIE . Natomiast fonogramy instrumentalne kiutują się n i e m a l w całości z t e r e n u W i e l ­ k o p o l s k i i przedstawiają n a m zespół dudów i s k r z y p i e c — 78 fonogramów, d u d y same — 60 fonogramów, zespół: kozioł, skrzypce, k l a r n e t , trąbka — 51 fonogramów oraz i n ­ s t r u m e n t y te p o j e d y n c z o występujące, wresz­ cie 1 a k o r d e o n . W ujęciu p o w i a t o w y m wygląda t o nastę­ pująco: Dud Dud 3 r> 40 8 3 — 10 _ с M 3 Skrzu H et (ti s :£ WIELKOPOLSKA Pou.. ,, .. ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, ,, Grodzisk . . Gostyń . . . Jarocin . Kościan . . Leszno . . . Międzychód . N o m y Tomuśl Oslrńu. . . . Poznań . . . Szamotuł)) . . Wolsmm . . — -2 4 - 1 t l<] 27 — i - О ś l « Mipdzuchód ' Ostróu, . . . Ч/amotuiu ' Wolsztun ; ' ; Nomu Tomii<i Poziićiń " ;; . . . . . 28 5 1 1 - : i Skicrnieuiicc LUBELSKIE P o u \ Lubartów WARSZAWSKIE . " WOJ. Рош. S k i o r i i i c u i i c e . WOJ. & • WOJ. WOJ. Poii'. I.iibartoii' " 1 2 1 5 — SS H 3 WIELKOPOLSKA Pou' Grodzisk Costuń J a r o c i n '. '. Kościan Pou . _ X a. o WARSZAWSKIE 1 - 7. V. . . . . . o - - a 1 P O M O R Z E Poić. H e l . . . Kartuzy . ', Pnrk . . . Morski . . ,, Słupsk . . „ Wejherou.o 2 — — — Li С * T РЬ7Г»0 WIELKOPOLSKA Рош. ., ,, ,, ,, „ ,, ,, ,. ,, 1 Pomorza m a m y j e d y n i e 2 f o n o g r a m y i n s t r u m e n t a l n e (harmonia ręczna). Fonogra­ mów i n s t r u m e n t a l n y c h z w o j e w . warszaw­ skiego i l u b e l s k i e g o n i e posiadamy. Następna t a b l i c a w y k a z u j e , że największą ii ość f o n o q r a m o w stanowią pieśni zalotne, następnie tańce l u d o w e , dalej pieśni wesel­ ne a w s k r o m n i e j s z y c h ilościach dalsze for­ my. kolie >ścio Pomorze — p o w . H e l : 2 w o k a l n e ; p o w . Kartuzy: 3 wokalne; pow. M o r s k i : 6 wokal­ n y c h ; p o w . P u c k : 1 w o k a l n y ; p o w . Słupsk: 2 w o k a l n e ; p o w . W e j h e r o w o : 34 w o k a l n e i 2 instrumentalne. W o j e w . warszawskie — pow. Skiernie­ wice: 8 wokalnych. W o j e w . l u b e l s k i e — p o w . Lubartów: 2 w o ­ kalne. N a f o n o g r a m y w o k a l n e składają się prze­ de w s z y s t k i m śpiew s o l o w y żeński, w n i e w i e ­ l u p r z y p a d k a c h śpiew s o l o w y męski i p a r o ­ k r o t n i e śpiew jednogłosowy g r u p y młodzie­ ży żeńskiej l u b mieszanej, wreszcie śpiew z towarzyszeniem instrumentu. I t a k : 7 . . Z a t e m z W i e l k o p o l s k i p o s i a d a m y 235 p i e ­ śni z a l o t n y c h , 130 tańców, 35 pieśni wesel­ n y c h , 3 żniwne, 2 kościelne, 1 b a l l a d a , 2 okolicznościowe i 3 skale i n s t r u m e n t a l n e . Z Pomorza zaś: 36 z a l o t n y c h , 7 tańców, 2 weselne, 1 żniwna, 2 k o l e n d y i 2 o k o l i c z ­ nościowe. Z W a r s z a w s k i e g o — 8 z a l o t n y c h i z Lubelskiego 2 zalotne. Ogólna ilość n a g r a n y c h przez Z A F tań­ ców l u d o w y c h z t e r e n u W i e l k o p o l s k i w y n o ­ si 130. S p o t y k a m y t u przede w s z y s t k i m w i ­ w a t y j a k o taniec n a j b a r d z i e j c h a r a k t e r y s ­ t y c z n y d l a W i e l k o p o l s k i , następnie zaś obe­ rek, w a l c e r e k oraz tańce k o r o w o d o w e . W szczególności n a g r a n o : W i w a t ó w : 5 1 , Oberków: 34, Polek: 14, W a l c e r k ó w : 11, Równych: 6, Przodków: 4, C h o d z o n y c h : 4, Polonezów: 1, Szoczów: 1, C e g l a r z y : 1, M i e t l a r z y : 1, Trojaków śl.: 1, Służb d o czepca: 1. Z t e r e n u Pomorza posiada Z A F siedem tańców K a s z u b s k i c h : Szewców k a s z u b s k i c h : 2, Trojaków k a s z u b s k i c h : 1, Kosesów: 1, K o zyder: 3. Jeśli chodzi o w y k o n a w c ó w — t o r e k r u ­ t o w a l i się o n i przeważnie z l u d z i starszych, między 60 — 80 r o k i e m życia. D o t y c z y t o szczególnie instrumentalistów: koźlarzy, d u ­ dziarzy i skrzypków. Z n a g r a n y c h koźlarzy najstarszy ma l a t 69, najmłodszy 28; d u d z i a r z najstarszy m a l a t 78, najmłodszy 56; s k r z y p e k najstarszy 72, najmłodszy 37; ze śpiewaczek najstarsza 79 l a t , najmłodsza 12.' N a g r a n o 39 �również 3 zespoły w o k a l n e jednogłosowe w w i e k u do l a t 20. Nadmienić w y p a d a , że starszych w y k o n a w c ó w jest jeszcze sporo p o w s i a c h . Są o n i d l a nas c h w i l o w o nieosią­ g a l n i , ponieważ do Poznania przyjechać n i e chcą, a m y bez środka l o k o m o c j i dotrzeć do n i c h n i e możemy. Z n a m i e n n y jest również fakt, że n a s k u t e k a k c j i p r o w a d z o n e j przez Z A F w z b u d z a się wśród młodzieży zaintere­ sowanie pieśnią i i n s t r u m e n t a m i l u d o w y m i . B r a k o d p o w i e d n i e j a p a r a t u r y do o d g r y w a ­ n i a (któraby n i e niszczyła nagrań) j a k o też b r a k s p e c j a l n y c h igieł do o d g r y w a n i a stał się przyczyną, że d o k o n a n o j e d y n i e 22 t r a n ­ s k r y p c j i z płyt. Z n a s z y c h o s o b i s t y c h ( m o i c h i żony) przedwojennych zapisków pieśni (w z n i k o m e j części z a c h o w a n y c h po w o j n i e ) dołączyliśmy do zbiorów Z A F —- 34 m e l o d i e dotychczas nigdzie n i e p u b l i k o w a n e . Dalszym dorobkiem n a u k o w y m Z A F u jest: 1) k a t a l o g koźlarzy i d u d z i a r z y w i e l k o p o l ­ s k i c h według powiatów i według spisu i m i e n ­ nego. K a t a l o g t e n jest podstawą do s t w i e r ­ dzenia j a k i e w y ł o m y w d u d z i a r s t w i e w i e l k o ­ p o l s k i m poczyniła ostatnia w o j n a ; 2) K a ­ t a l o g tańców w i e l k o p o l s k i c h z m e l o d i a m i i o p i s e m c h o r e o g r a f i c z n y m . Praca n a d t y m i k a t a l o g a m i t r w a n a d a l . W celach p o p u l a r y ­ z a c y j n y c h materiał f o n o g r a f i c z n y Z A F u w y ­ k o r z y s t a n y został do t r z e c h a u d y c j i r a d i o ­ w y c h n a falę ogólnopolską (w o p r a c o w a ­ n i u m g r . J . i M . Sobieskich). W c h w i l i obecnej Z A F przestało istnieć. W o p a r c i u o d o r o b e k Z A F u Państwo przejęło akcję z b i e r a n i a p o l s k i e j m u z y k i l u d o w e j , stwarzając w Poznaniu Sekcję Muzyczną Państwowego I n s t y t u t u Badania S z t u k i L u ­ d o w e j p r z y M i n i s t e r s t w i e K u l t u r y i Sztuki. B A D A N I A N A D SZTUKĄ L U D O W Ą NA K U R P I A C H W PUSZCZY BIAŁEJ MARIA Prowadzone w l a t a c h międzywojennych badania n a d sztuką ludową Puszczy Białej, K u r p i o w s k i e j , wznowiłam miesięczną węd­ rówką w czasie ubiegłego lata. Interesowały m n i e głównie t r z y j e j p r z e j a w y : rzeźba w drzewie, stosowana do zdobienia chaty, t k a n i n a i haft. N a s k u t e k działań w o j e n n y c h Puszcza ucierpiała w i e l e , głównie w części północnow s c h o d n i e j , t a k , że niektóre wsie spłonęły d w u k r o t n i e , jeśli n i e całkowicie t o w znacz­ nej części w 1939 r o k u i 1944 (Trzcianka, Poręba). J e d n a k szczęśliwie uratowały się najcenniejsze j e j r e z e r w a t y — w s i e u k r y t e w ałebi lasów i a k Porzadzie, Rząśnik, Dą­ b r o w a , Wielątki, O s u c h o w a . U r a t o w a w s z y sie n r z e d całkowitym s D a l e n i e m n i e uchro¬ niły sie j e d n a k przed częściowym zniszcze­ n i e m zwłaszcza wnętrz advż w czasie a k c i i w o i e n n e i ludność zmuszona była opuszczać m a s o w o swoje z a g r o d y nieraz k i l k a k r o t n i e . 40 ZYWIRSKA P o m i m o t o udało m i się jeszcze znaleźć w i e l e materiału, jeśli c h o d z i o haft, który już w o b e c n y m u b i o r z e k o b i e c y m n i e m a zastosowania, tkaninę dawną i współczesną (tę zbierała d e l e g a t k a I n s t y t u t u Badania Sztu­ k i L u d o w e j w północno-wschodniej części Puszczy) wreszcie — zanotować i sfotografo­ wać z d o b i e n i a c h a t y . Z d o b y t e materiały uzupełniły na t y l e zbio­ ry, p o c z y n i o n e w d a w n y c h l a t a c h , że pozwo­ lą już przystąpić do z a n a l i z o w a n i a i o p r a ­ c o w a n i a t y c h d z i e d z i n twórczości l u d o w e j Puszczy. N a razie da się bezsprzecznie stwierdzić, że — o i l e współczesne t k a c t w o idzie p o l i n i i całkowitego naśladownictwa w z o r ó w f a b r y c z n y c h ( j e d y n i e f a r t u c h y za­ chowały d a w n y układ b a r w n y ) , t o zdobie­ nie rzeźbą drzewną n o w y c h chat t r z y m a się w dużej mierze d a w n y c h , t r a d y c y j n y c h ele­ mentów z d o b n i c z y c h . �CENA E G Z E M P L A R Z * ZŁ. 150. — (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI P R E N U M E R A T Y : MIESIĘCZNIE Z PRZESYŁKA POCZTOWĄ ZŁ. 100.-WPŁATY N4 K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA 1. 2.000 SZTUKA L U D O W A B-47188 �\^'0 b if PAŃSTWOWY INSTYTUT B A D A N I A S Z T U K I LUDOWEJ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85bbe82267e04f89ac174d44fa543f2c.pdf 3d7beedce6c65ceb4b497fc3f6059441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3569 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.41-42 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁ I N F O R M A C Y J N Y (WSPÓŁCZESNE OBRAZY N К Z N A A S Z L E J A B Ł O N K I O R A W I E Wśród starych obrazów ludowych malo­ wanych na szkle, znajdują się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w Muzeum Regionalnym i m . Wł. Orkana w Rabce i w zbiorach prywatnych Lippoczy w Tarnowie — obrazy nowe, różniące się od dawnych głównie kolorytem, techniką w y ­ konania (większość malowana farbami o spo­ iwie łatwo rozpuszczalnym, a niektóre od­ miennym ornamentem. Treść ich jest podob­ na do dawnych. Przeważnie wyobrażenia świętych: M a t k i Boskiej, Św. Barbary, Na­ rodzenia Chrystusa itp. Nie brakło również tematów świeckich jak np. postać Janosika. W ubiegłym roku Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej rozpoczął poszuki­ wania, celem stwierdzenia kto, w j a k i m cza­ sie i gdzie te obrazy malował. Dyrektor M u ­ zeum Tatrzańskiego udzielił informacji, że pochodziły one z Jabłonki na Orawie, praw­ dopodobnie wykonane przez organistę Oskwarka. Celem zbadania istotnego stanu rzeczy udałem się do Jabłonki. Sądząc, że o malowa­ niu świętych musiał coś wiedzieć ks. pro­ boszcz — zwróciłam się do niego po wyjaś­ nienia. Ksiądz przypuszczał, że interesuję się wykonawcami witraży, znajdujących się w kościele i wyraził zdziwienie, że zajmuję się „podrabiaczami" obrazów wykonanych na szkle, t y m bardziej, że do podrabiaczy czuł urazę, gdyż przypuszczał, że sprzedali mu ob­ raz własny za stary. Po długich naleganiach podał m i nazwiska dwóch górali: Zahory, zwanego „Wyroda" i Szczerbaka, znanego pod pseudonimem „Stanka". O organiście, któryby zajmował się malowaniem, nie sły­ szał. Oskwarek zaś posiada sklep w Jabłonce i tylko skupował stare obrazy z okolicy. �V/ związku z informacjami, podanymi przez księdza proboszcza, udałam się do Zahorów: Augustyna zwanego „Wyrodą" (ur. w 1911 r.) i Karola (ur. w 1915 r.) zamieszkałych' w Jabłonce. Dowiedziałam się od nich, że w latach od 1935 r. do 1939 r. malowano obrazy na szkle, gdy zabrakło starych, które kupo­ wali przyjezdni z Krakowa i okolic i płacili za nie, jak na owe czasy, dość wysokie ceny (około 20 zł za sztukę). Nie mogąc więc dalej wyszukiwać starych obrazów u górali, nie znających ich wartości, dotychczasowi po­ średnicy poczęli je kopiować. W t y m czasie zaczęli malować obrazy i Zaharowie, a wła­ ściwie kopiowali bardzo dokładnie. Cały ich wysiłek szedł w t y m kierunku, aby kopiowa­ ny obraz sprawiał wrażenie starego, co zmu­ szało do dużej dokładności przy wykonywa­ niu. Opanowanie techniki nie było łatwe. W początkowym stadium pracy psuli dużo ma­ teriału. We wsi było więcej wykonawców, lecz trudności zniechęciły większość. Jednak Stanek i Zahorowie wprawiali się w rzemio­ sło i osiągali coraz lepsze wyniki. Malowanie zaczynali od bardzo dokładnego przerysowa­ nia na kalce konturów postaci i ornamentu, ilzkło przed malowaniem pociągali płynem którego ani nazwy, ani składu podać nie chcieli. Po wyschnięciu płynu podkładali pod szkło kalkę z konturami postaci i pędzlem nakładali kontury: ciał — czerwone, szat — czarne. Gdjb. kontury wyschły, wypełniali po­ szczególne pola odpowiednimi kolorami. Ma­ lowali tylko pędzlami, mając ich kilka róż­ nych grubości. Czas malowania z suszeniem jednego obrazu trwał około dwóch dni. Obra­ zy sprzedawali w Nowym Targu, Rabce i Chabówce. Obejrzałam jeden z obrazów malowanych przez Karola w 1937 г.: „Św. Barbara", znaj­ dujący się w ich posiadaniu. Malowany był farbami, które rozpuszczały się po zwilżeniu. Tło posiadał szaro-brązowo-czarne i sprawiać wrażenie bardzo słabej kopii, nie mającej nic wspólnego z twórczością. Karol malowałby i obecnie, gdyby wiedział, że znajdzie nabyw­ ców. Nie otrzymałam informacji gdzie się znajduje reszta obrazów przez nich malowa­ nych. W Muzeum w Rabce dzieł swoich nie widzieli; zauważyli natomiast, że wśród sta­ rych obrazów, tam znajdujących się, są nowe tak dokładnie skopiowane, że nie mogli ich odróżnić od dawnych. W dalszych poszukiwaniach udałam się do siostry Szczerbaka Karola: Cecylii Kozak Opowiedziała m i , że Karol od najmłodszych lat lubił „dłubać w drzewie". Robił łyżniki trochę rzeźbił, uczył się na organistę, a pc t y m został stolarzem. Malował obrazy na szkle w czasie* między 1935 a 1939 rokiem, w którym został powołany do wojska. W okre­ sie t y m malował dużo. Farby kupował w w sklepie w Nowym Targu, gdzie nabywali je i inni malujący obrazy, zarówno z Jabłonki jak i że Spiszą. Jeździł z obrazami do Rabki, Nowego Targu i Zakopanego. „Miał lekką rękę" — tak określiła go siostra. Po powrocie z wojny udał się za zarobkiem do Słowacji tam się osiedlił i ożenił. Mieszka obecnie v.. Sokółce w Słowacji i jest majstrem stolar­ skim, znanym w całej okolicy. Obrazów da­ lej nie maluje. O n i m myślał prawdopodobnie Dyr. Zbo rowski z Muz. Tatrzańskiego mówiąc, że ob­ razy w Jabłonce malował organista. Być mo że, że obrazy Janosika znajdujące się w MuzTatrzańskim były wykonane przez „Stanka" ale stwierdzić to mógłby tylko on. Wiadomości przeze mnie zebrane nie roz­ wiązały zagadnienia autorstwa nowych od­ miennych obrazów podhalańskich. Zahorowie obrazów nie malowali, lecz kopiowali. Obra­ zów treści świeckiej w ogóle nie wykonywali. Do „świętych" znajdujących się w Muzeum w Rabce nie przyznają się. Zresztą gdyby się podawali za ich autorów, przeczyłaby t i mu cała kolekcja obrazów o zupełnie od­ miennym charakterze i ornamencie innym niż ornamenty obrazów „spiskich" czy „oraw­ skich", co dowodzi, że nie są to tylko kopie (ryc. 1). Wobec tego kwestia malowania nowych obrazów pozostaje nie wyjaśniona i nadal otwarta. Wiemy natomiast, że w związku z popytem na dawne obrazy, kopiowali je gó­ rale i jako dawne sprzedawali (ryc. 2). B. B. Sprostowanie omyłek i błędów w N r 1 — 2 R. I 1947. 1) N a życzenie m g r . Z o f i a Cieśla-Rejnfussowej p r o s t u j e m y , że m a p a b a d a n i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o , za­ mieszczona n a str. 63 została w y k o n a n a w e d l e własnej k o n c e p c j i g r a f i c z n e j p a n a M a k s y m i l i a n a Kałużnago j e d y n i e na p o d s t a w i e m a p y o p r a c o w a n e j przez autorkę odnośnego artykułu. 2) S p r o s t o w a n i a błędów d r u k a r s k i c h w a r t y k u l e Janusza Świeżego p. t. Swiątkarze Biłgorajscy: str. 50, szpalta I , w i e r s z 18 o d dołu z a m i a s t : 1916 — p o w i n n o być 1906; str. 57, szpalta I I , w i e r s z 13 o d dołu z a m i a s t : C i o m s k — p o w i n n o być C i o s m ; str. 58, szpalta I I , w i e r s z 16 o d góry z a m i a s t : uraczył — p o w i n n o być „uraczyli"; str. 59, s z p a l t a I I , w i e r s z e 2 — 5 o d góry p r z e s t a w i o n e p o w i n n y brzmieć: świątki, których a u t o r z y t w o ­ r z y l i bez w p ł y w ó w o b c y c h , p r a c o w a l i bez obcej p o m o c y i bez żadnych w z o r ó w w nabożnej ciszy o d ­ ludzia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/09ea8d02289637635b5912ed2af1688d.pdf bfd03638142de3ad78af66778007a259 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3839 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3600 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.9-10 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.9-10; s.58-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y „ K O Z I O Ł " W e wrześniu r. b. Sekcja M u z y c z n a Z B Ą S K O - L U B U S K I w P o z n a n i u Państwo­ w y c h piszczałki m e l o d y c z n e j . O d c i s k i t a k i e dają w e g o I n s t y t u t u B a d a n i a S z t u k i L u d o w e j przeprowadzała ba­ obraz wielkości i r o z m i e s z c z e n i a dania terenowe (Wiel­ czałki, a możność w y g o d n e g o z e s t a w i e n i a Ziemi na a r k u s i k a c h p a p i e r u ułatwia p r z e p r o w a d z a n i e w o k o l i c a c h Zbąszynia i W o l s z t y n a kopolska Zachodnia) Lubuskiej. Celem oraz n a w s c h o d n i c h połaciach i c h b y ł o : 1) p e n e t r a c j a terenu, na j a k i m studiów porównawczych. Trasa dokładny otworów p a l c o w y c h objazdu pisz­ ich obok siebie nad nimi prowadziła przez osadził się s t a r o d a w n y l u d o w y i n s t r u m e n t m u z y c z n y , i s t n i e ­ w s z y s t k i e te w s i e , w których mieszkają jeszcze, l u b ongiś n i e którego — j a k o i n s t r u m e n t u p o l s k i e g o stwierdzają m i e s z k a l i , koźlarze i s k r z y p k o w i e . Miejscowości te w s k a z y ­ 16-go w i e k u . I n s t r u m e n ­ w a l i n a m s a m i gracze oraz ludność. Objechaliśmy i przeba­ niemieckie rozprawy teoretyczne — t e m t y m j e s t t z w . « к o z i o ł » ; 2) d o k o n a n i e nagrań na płyty repertuaru muzycznego kozła; 3) z e b r a n i e w s z e l k i c h d a n y c h o w y g a s ł y c h już i n s t r u m e n t a c h , które t o w a r z y s z y ł y k u l t u r z e kozła, m i a n o w i c i e o m a z a n k a c h i koźle ślubnym. d a l i 24 w s i e . Zbiór pomiarów, zdjętych z i n s t r u m e n t u , a p o p a r t y c h k o l e k ­ cją odcisków o t w o r ó w p a l c o w y c h piszczałek, pozwolił n a s k o n s t a t o w a n i e k o n s t r u k c j i i sposobu w y r o b u kozła do j e g o O b j a z d u t e r e n u dokonaliśmy n a r o w e r a c h . Z a o p a t r z e n i b y ­ n a j d r o b n i e j s z y c h szczegółów. Łącznie z t y m p r z e b a d a n o w y ­ liśmy w sprężynowy a p a r a t (własnej k o n s t r u k c j i ) do m i k r o ­ sokość s t r o j u kozła i technikę g r y n a n i m . Okazało się, że f o n o w e g o n a g r y w a n i a n a płyty, łącznie z k o n i e c z n y m sprzę­ jest tem gry na dudach wielkopolskich, polega technicznym słuchawki, stanowił (mikrofon, akumulator, baterie, zapas płyt decelitowych). aparat fotograficzny, Resztę przyrządy do głośnik, to t e c h n i k a zupełnie p a l c o w e g o . D a j e to m e l o d y c e kozła s w o i s t e , j e m u t y l k o wła­ muzycznego. Pomiarów opracowanych t a b l i c schematów p o m i a r o w y c h . Okazała się metoda zdejmowania na papier odcisków techniki ności w y k o r z y s t a n i a przedęcia d r u g i e g o i trzeciego ściwe p r z y t y m bardzo p r a k t y c z n a , p o raz p i e r w s z y od b o w i e m n a umiejęt­ wyposażenia mienna — w według odmienna zdejmowania pomiarów z instrumentów, oraz do s t w i e r d z e n i a i c h s t r o j u dokonywano swoista, poprzednio zastosowana otworów palco­ zwroty i maniery melodyczne, regionie które — otworu rzecz zna­ kozła w p ł y n ę ł y w y d a t n i e n a obraz m e l o d y k i l u d o w e j pieśni śpiewanej. N a g r a n i a , j a k i e zostały w terenie przeprowadzone zanalizowanie w ilości 90 s z t u k , pozwolą n a wyłaniającego się t u p r o b l e m u w p ł y w u i n ­ s t r u m e n t u l u d o w e g o n a melodykę l u d o w e j pieśni w o k a l n e j . W ę d r u j ą c o d gracza do gracza ustaliliśmy spis i m i e n n y k o źlarzy oraz g r a n i c e g e o g r a f i c z n e g o zasięgu kozła. Pragnąc zbadać żywotność kozła i udział j e g o w m u z y c z n e j tyce w s i , zgromadziliśmy na ten temat — o b s e r w a c j i własnych — szereg w y p o w i e d z i prak­ niezależnie o'd i opinii samych g r a c z y i l u d u , z których w y n i k a , że dzisiaj w l u d z i e wśród generacji starszej i s t n i e j e umiłowanie, n i e m a l k u l t kozła. D l a t y c h l u d z i n i e m a m u z y k i bez kozła. P o w s z e c h n e j e s t z j a w i s k o , że d l a l u d z i s t a r y c h zawsze przeszłość j e s t pięk­ niejsza n a d t o , co dzieje się d z i s i a j . P r z y p u s z c z a l n i e więc t e n właśnie f a k t s t a n o w i część podłoża, n a którym do l e ­ g e n d a r n y c h rozmiarów dochodzi dziś c h w a l b a czasów m i ­ n i o n y c h , k i e d y to n i e było i n n e j m u z y k i , j a k t y l k o kozieł ze s k r z y p c a m i , oraz sława n a j p r z e d n i e j s z y c h koźlarzy, w y ­ marłych p r z e d t r z y d z i e s t u do pięćdziesięciu l a t y . T y m n i e ­ m n i e j m i s t r z o w s k i e t r a d y c j e koźlarzy l a t d a w n y c h koźlarze dzisiejsi, nestorzy dzisiejszej sztuki przejęli kożlarskiej, których p o s t a c i e w y r o s ł y p o n a d szereg szarej b r a c i n a t y m i n s t r u m e n c i e i niewątpliwie z t y m s a m y m m e m i c h sławę głosić będzie za l a t pięćdziesiąt młodzież. F a k t , że w cym nazwiska istnieją pozycje, naszym dziewiętnastu spisie imiennym, dzisiejsza obejmują­ praktykujących które wymieniają koźlarzy graczy entuzjaz­ koźlarzy, czterdziesto- ośmio, czterdziesto, t r z y d z i e s t o d w u l e t n i c h , a n a w e t j e d n e g o o s i e m n a s t o l e t n i e g o , sam przez się w s k a z u j e n a t o , że żywot­ ność tego i n s t r u m e n t u n i e t y l k o t r w a , ale i t o c z y strym nurtem k u pokoleniom 58 najmłodszym. się b y ­ �N i e da się j e d n a k zaprzeczyć, że obie w o j n y uczyniły w m u ­ z y c e koźlarskiej głębokie w y ł o m y . Po p i e r w s z e j w o j n i e świa­ t o w e j n a n i e s i o n e zostały — j a k o pozostałości p o o r k i e s t r a c h w o j s k o w y c h — f a b r y c z n e i n s t r u m e n t y dęte, p r z e d e kim k l a r n e t es i trąbka. Z n i m i s z y b k o radę, b o j e p o p r o s t u wszyst­ j e d n a k kozioł dał włączył do i o i l e p r z e d r o k i e m 1914 p o w s z e c h n y m swego sobie zespołu zespołem był k o ­ zioł ze s k r z y p c a m i , o t y l e p o r o k u 1918 zespół t e n począł pęcznieć, dobrał sobie k l a r n e t , p o t e m trąbkę c z y l i t y c h wła­ śnie intruzów, którzy m o g l i m u praktykę odebrać, względ­ n i e zanieczyścić ludową muzykę instrumentalną m u z y c z n y m poza l u d o w y m . W elementem t e n sposób t a k k l a r n e t j a k i trąbka poszły p o supremację kozła, przejęły j e g o reper­ t u a r c z y l i zostały z a s y m i l o w a n e przez siłę melodyczną kozła. W o j n a o s t a t n i a uczyniła w y ł o m b a r d z i e j d o t k l i w y , b o w i e m w czasie o k u p a c j i p r a k t y k a kożlarska zamarła, n i e t y l k o z p o w o d u z a k a z u urządzania z a b a w , ale i z o b a w y przed z n i s z c z e n i e m i n s t r u m e n t u przez o k u p a n t a . M o m e n t t e n , łącz­ nie z faktem wysiedlenia i rozproszenia ludzi, zwłaszcza młodzieży, stał się — z d a n i e m koźlarzy — przyczyną d w u d z i s i e j s z y c h bolączek. Po p i e r w s z e , że młodzież n i e miała g d z i e i k i e d y osłuchać się z kozłem, w o b e c czego j e s t n i e ­ d o s t a t e c z n i e zżyta z muzyką kozłową, stąd z m n i e j s z o n y dziś stopień zainteresowania młodzieży że nikły j e s t n a r y b e k młodych kozłem; po drugie — graczy. S y t u a c j a j e d n a k n i e j e s t t a k groźna, j a k to p r z e d s t a w i a n i e ­ j e d e n osiemdziesięcioletni koźlarz, który ż y j e jeszcze w s p o ­ chwały, k i e d y t o chodził Razem z kozłem ślubnym w y s z ł y z p r a k t y k i m u z y c z n e j t o ­ n a w e s e l e i k u s t r a p i e n i u żony p o parę t y g o d n i warzyszące m u m a z a n к i . Jest t o r o d z a j małych s k r z y p e - mnieniem z wesela n y m — pozwolą n a rekonstrukcję i o p r a c o w a n i e tego i n s t r u ­ mentu. d n i swej największej n i e zaglądał d o d o m u . A l e m i l s z a była m u sława kożlarska czek n a d gospodarkę. P r a k t y k a m u z y c z n a w s i układa się b o w i e m zienie na Z i e m i Lubuskiej d w u egzemplarzy własnej roboty, o specyficznej konstrukcji. Odnale­ w t e n sposób, że n a w e s e l a i z a b a w y zapraszane są d w a ze­ i n f o r m a c j e o t r z y m a n e o d skrzypków, którzy za młodych l a t społy: s t a r y — złożony z kozła, s k r z y p i e c , k l a r n e t u i trąbki g r a l i n a m a z a n k a c h , stanowią źródłowy, o w i e l k i e j w a r t o ­ mazanek oraz « m o d n y » , w skład którego w c h o d z i a k o r d e o n , sakso­ ści materiał. f o n i trąbka. I o k a z u j e się, że ta sama młodzież, która tań­ Materiały, z e b r a n e czy i b a w i się p r z y m o d n y m zespole, z całą swobodą i za­ n i u i stają się podstawą następujących, będących w pałem tańczy s t a r o d a w n e w i w a t y czy szocze « p o d kozła)), p r a c : « K o z i o ł zbąsko-lubuski» (mgr. J . Sobieska), rzucając wielkopolskie» jak wesołymi przyśpiewkami czynią waczki to dziś jeszcze z t y m samym starsze kobiety, zapałem, dawne śpie­ weselne. Największe w n a s z y m objeździe, (mgr. M . S o b i e s k i ) , ślubny» (J. i M . są w oraz opracowa­ toku «Mazanki «Zbąsko-lubuski kozioł Sobiescy). MGR MARIAN SOBIESKI w z i ę c i e m a t a k i zespół, który zależnie o d za­ p o t r z e b o w a n i a może przedzierzgnąć się ze starego w m o d n y , wtedy b o w i e m m a się n a z a b a w i e zapłatą. I rzeczywiście oba zespoły za jedną j e s t w Zbąszyniu zespół t a k i , zło­ żony z o j c a i t r z e c h synów, którzy — o t r z y m a w s z y zapro­ szenie d o g r a n i a n a w e s e l u c z y z a b a w i e — siadają n a m o ­ t o c y k l , zabierają podwójny k o m p l e t instrumentów i grają w obsadzie kozioł, s k r z y p c e , k l a r n e t , trąbka a l b o a k o r d e o n , s a k s o f o n , k l a r n e t , trąbka. C i właśnie gracze twierdzą j e d ­ n a k s t a n o w c z o , że bez kozła n i g d y n i e idą grać, b o l u d z i e żądają kozła, że młodzież « r ó w n o ze starymi» u m i e tań­ czyć « p o k o ź l e » i p r z y ś p i e w y w a ć s t a r o d a w n e p i o s e n k i . G d y b y jeszcze c z y n n i k i samorządowe w sposób w y d a t n i e j ­ szy popierały muzykę kozłową, g d y b y na wszystkie uro­ czystości państwowe, samorządowe, r e g i o n a l n e b r a n o z a w ­ sze koźlarza ze s k r z y p k i e m i zawsze z a p e w n i a n o mu tym z a r o b e k — moglibyśmy n i e mieć żadnych o b a w co d o p r z y ­ szłości t e g o pięknego, p o l s k i e g o W instrumentu. b i e g u p e n e t r a c j i t e r e n u udało n a m się odszukać egzem­ plarz wymarłego przed 50-ciu l a t y i n s t r u m e n t u , m i a n o w i ­ cie k o z ł a ś l u b n e g o . Był t o i n s t r u m e n t obrzędowy uży­ w a n y przez koźlarza p r z y obrzędzie w e s e l n y m . Głos kozła ślubnego spraszał gości w e s e l n y c h , towarzyszył młodej p a ­ rze p r z y w y j e ź d z i e do kościoła i rozbrzmiewał aż d o c h w i l i wieczerzy w e s e l n e j . Po w i e c z e r z y kozioł ślubny ustępował m i e j s c a k o z ł o w i właściwemu. O d n a l e z i o n y e g z e m p l a r z zła ślubnego (wprawdzie uszkodzony) ko­ oraz i n f o r m a c j e za­ sięgnięte o d koźlarzy, którzy g r a l i jeszcze n a koźle ślub­ 59 �Z D O Ś W I A D C Z E Ń N AD F O T O G R A F O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH Ł Jedną z pomocniczych form w notowaniu tańców ludo­ kierunku, wyjątkowo d y s k r e t n i e , a d l a rozjaśnienia w y c h , w i c h wyobrażaniu i o d t w a r z a n i u j e s t niewątpliwie silnych cieni, z drugiego d o b r e zrjęcie f o t o g r a f i c z n e , 3. N i e z m i e r n i e struje ruch utrwalenie tańca. które w p e w n y m w y c i n k u i l u ­ Doskonalszą formą od ruchów n a taśmie f i l m o w e j fotografii jest i odtwarzanie ich ważnymi źródła, o d b i t e g o c z y n n i k a m i wzbudzającymi j e s t m u z y k a , która k o n i e c z n i e musi przygrywać w d o k o n y w a n i a zdjęć. W a ż n y m też j e s t dobór j e s t s p e c j a l n i e p r e d y s t y n o w a n y , szczególnie d o n a u k o w y c h par, j a k również i p o r a d n i a . Czułe o k o f o t o g r a f a a n a l i z i d o n a u k i tańców. J e d n a k ujemną j e g o cechą cza t e r e n o w e g o , trudność p r o d u k c j i , eksploatacji i publikowania we wła­ w ta­ n e c z n i k a c h w ł a ś c i w e g o d u c h a i oddającymi c h a r a k t e r tańca d l a różnych c e l ó w p r z y p o m o c y projektorów. F i l m r u c h o m y jest zbyt jednak o ekran. te i p o d o b n e przejawy czasie odpowiednich i bada­ m u s i w czas zau­ w a ż y ć i n a n i e w ł a ś c i w i e w porę reagować. ściwej f o r m i e — w r u c h u . W p u b l i k o w a n i u w i ę c tańca n a 4. Mając n a u w a d z e zapobieżenie n i e p o r o z u m i e n i o m t r z e b a papierze z góry m u s i m y zadowolić się t y l k o składowym elemen­ przewidzieć skład zespołu t e m f i l m u , poszczególnymi j e g o k l a t k a m i i fotografią, p r z e d ­ wzrostu, specjalnego stawiającymi w najdoskonalszej mieć Fotografując tańce s p o t y k a m y postaci dany ruch. się z s z e r e g i e m zagadnień, pewien pochodzenia wpływ trzenie drobnego pod względem na uzyskanie jednolitości. szczególiku może stworzyć Niedopa­ nieprzyjemne występujących w o g ó l e p r z y każdej f o t o g r a f i i , ale n i e z m i e r ­ sytuacje n i e ważnych i s p e c y f i c z n y c h d l a i l u s t r a c j i tańców, j a k o po­ n y c h , których s y m p a t i e i a n t y p a t i e mogą zawsze moc n a u k o w a , mająca niespodziankę i w i e l e popsuć. wie najprostszej, spełnić swą rolę w najprzystępniejszej D o t y c h zagadnień z a l i c z a m a postaci zarazem kompozycję możli­ istotnej. g r u p y , czy pary taneczników, oraz oświetlenie w z g l ę d n i e naświetlenie f i l m u wraz z całą techniczno-laboratoryjną stroną. u w a g i i należytego rozwiązania wymagają Specjalnej takie zagadnie­ n i a j a k tło, naświetlenie, ostrość, środki n a s t r o j o w e , zespołu, ilość f o t o g r a f o w a n y c h skład osób, r u c h , strój i «reżyse- ria». Z t y m i t o p r o b l e m a m i spotkałem się, dokonując zdję­ c i a tańców w W i e l k o p o l s k i e j (Ziemie czenia Odzyskane). Dąbrówce p o w . Międzyrzecz Korzystając ze spostrzeżeń i doświad­ uważam, że spotykane trudności dobrze jest roz­ w i ą z y w a ć w następujący sposób: t a k i e , które stwarza w a r u n k i s w o b o d n e g o p o r u s z a n i a i całkowitego w y ż y c i a się uczestników w tańcu. T a k i m są z a b a w y łym n i e b e m , r z a d z i e j i majówki p o d go­ w e wnętrzach zabudowań. Stąd zdję­ c i a należy w y k o n y w a ć n a p o l a n a c h , n a t l e krzaków, już t o w i m i e s z k a n i u n a t l e właściwych t e m u r e g i o n o w i mebli. Fotografowanie dokonywanych gdyż stwarza wcale warunki c y c h z atmosfery na urządzeń l u b nakręcanie filmów z pokazów na specjalnych uwzględniających podiach środowiska sztuczne czy nie scenach, jest i wyrywając się. P r z e d s t a w i a n i a nie pożądane, produkują­ normalnej, wpływa t y m samym i c h zachowanie tańców ujemnie ludowych na scenach j a k i u t r w a l a n i e i c h t a m n a t l e j e d n o b a r w n y c h kulis kojarzy się z b a l e t e m , potrzebą s t y l i z a c j i , a t y m sa­ mym wprowadza o d c h y l e n i e o d naturalności, n a j a k i e j n a m w badaniach t a k bardzo 2. W 5. Fotografując zależy. tańce fotografującego, zdecydować się jak fotografowa­ trzeba stworzyć n a jedną całych zespołów, b) poszcze­ gólnych par, c z y g r u p , tworzących z a s a d n i c z y element ta­ n e c z n y , c) łączne w y k o n y w a n i e zdjęć g r u p o w y c h i poszcze­ gólnych p a r . Każde z t y c h podejść i ujęć m a s w o j e M n i e j w i d o c z n y w t y m ujęciu j e s t r u c h , który rozprasza się w g r o n i e osób, z a m a z u j e się i r z a d k o k i e d y d a się u c h w y ­ cić w f o r m i e właściwej u w s z y s t k i c h taneczników. poszczególnych p a r są p r z e j r z y s t s z e , p a r y , czy g r u p y — elementu. Wadą i c h jest Jednak ze względu n a zasadnicze cechy i walory zdjęć należy j e stosować o b o k g r u p o w y c h , dających między 10—17. Z a najodpowiedniejszą porę d o naświetla­ n i a uważam g o d z i n y poza w y m i e n i o n y m i (w p o r z e letniej) Połączenie tych dwóch rodzai i i l u s t r o w a n i a tańców w y d a j e sposobów fotografowania m i się najszczęśliwsze i m a m wrażenie, że te d w i e m e t o d y w i n n y być przeważnie wane przy nakręcaniu filmów datkową formą ilustracyjną, objaśniającą fragmenty w i n n y być zdjęcia obrazujące w y c i n k i poszczególnych części ciała w s w e j d y n a m i c e mięśni. T e n r o d z a j zdjęć należy stosować w wyjątkowych wypadkach, kiedy ruch jest niezmiernie s k o m p l i k o w a n y i p r z e d s t a w i e n i e f r a g m e n t u całości daje j a ­ śniejsze i pełniejsze wyobrażenie o jakości wykonywanego ruchu lub efektu stroju. jest artystyczną formą ruchów, wykonywaną w t a k t i r y t m m e l o d i i . Stąd n i e z m i e r n i e ważną czynnością właściwego ruchu na negatyw. które s t o s u n k o w o łatwo poznać p o r o z w i e w i e filtr na 1/250, 1/100 i 1/50 s e k u n d y p r z y jasności o b i e k t y w u zależ­ nej o d warunków barw w stroju, świetlnych. W konieczne tego l u b jasno-zielonego. jest Cały celu użycie uzyskania filtru szereg zdjęć tonacji ciemno-żóło niepożąda­ ruchu leży fotografować t a k , a b y fotografią pomóc odtwórcy. N i e ­ stwą przez Sądzę, że i l e również techniką w y k o n a n i a . N a j t r u d n i e j s z e f i g u r y n a ­ zmiernie naświetlanie stoso­ i i l u s t r o w a n i u tańców. D o ­ i d n i e , w których słońce j e s t u k r y t e za n i e z b y t grubą w a r ­ c h m u r , umożliwiającą tych obraz zespołu w akcj-i i j e g o barwną grupę estetyczną i społeczną. fotografując, należy k i e r o w a ć się n i e t y l k o estetyką po­ oder­ w a n i e , w y e l i m i n o w a n i e w s z t u c z n y sposób p a r y z całości. grafować w godzinach ruch taneczników, łatwiej się z n i c h zorientować o sposobie tań­ jest uchwycenie słońcu, szczególnie w Zdjęcia jaśniej ilustrują ści j a k i spotęgowania przejrzystości zdjęć n i e należy f o t o ­ pełnym zalety i w a d y . Zdjęcia g r u p o w e dają o b r a z całości zespołu w a k c j i . 6. T a n i e c c e l u uniknięcia niewyrażności ruchów i k o n t r a s t o w o dla z t r z e c h f o r m : a) z d e j m o w a n i e czenia 1. T ł o w i n n o b y ć n a t u r a l n e , a w i ę c zarówno wieku, i i n n y c h cech, mogących pożądane są zdjęcia wykonane podczas ruchu, u b i o r u , i te uznać należy za wyższą klasę f o t o g r a f i i tańca. N a l e ż y n a ­ t o m i a s t unikać s z t u c z n y c h zdjęć r u c h u u t w o r z o n e g o u s t a w i e n i e tańczącego w p o z y c j i naśladującej przez ruch. Przy­ znać muszę, że dosyć t r u d n o j e s t uchwycić n a f i l m pożą­ n y c h c i e n i a c h i prześwietleniu j e s t r e p r o d u k o w a n y w « W i ą - d a n y r u c h w k l a s y c z n y m w y k o n a n i u , a l e pełna wartość do­ zance kumentalna tańców śląskich* (Jerzy Drozd, Wisła — Poznań, zdjęcia j a k i e f e k t a r t y s t y c z n y nakazują 1937 г.). P r z y w y k o n y w a n i u zdjęć p r z y s z t u c z n y m oświetle­ trudzić się d l a u z y s k a n i a t y c h w y n i k ó w . D o t a k i c h n i u uważam za niezbędne w y z b y c i e n y c h zdjęć w r u c h u należy zaliczyć f o t o g r a f i e świateł i półcieni, gdyż się w s z y s t k i c h efektów one głównie przyczyniają się do wane we wspomnianej czone n u m e r a m i 7 i 8. zależy. Z a w s z e pożądane j e s t 7. Strój w i n i e n b y ć m i e j s c o w y , 60 rzucanie światła z j e d n e g o reproduko­ « W i ą z a n c e tańców śląskich* z a m a z a n i a ruchów, n a których p o k a z a n i u p r z e d e w s z y s t k i m popięk­ ozna­ charakterystyczny dla re- �g i o n u , możliwie odświętny, w którym z w y k l e ludność l.ań- kowskiej czy. nej reżyserii i w ł a ś c i w e g o O d niego w w i e l u w y p a d k a c h zależy szereg ruchów i i c h celowość. P r z y n a p o t y k a n i u trudności w kompletowa­ obrazy (Lwów 1939 r,, « K s i ą ż k a » ) . Za przykłady Wacława n i u strojów, l e p i e j fotografować taneczników w i c h u b i e r z e czaje ludowe» c o d z i e n n y m , który przeważnie w p e w n y m s t o p n i u j e s t z b l i ­ skie». Mniej żony 'do s t r o j u odświętnego, niż przenosić czas w y k o n y w a ­ skutek uważać Boratyńskiego z c y k l u « O b c h o d y i — «Taniec szczęśliwe daleko rozsąd­ rozwiązania tła można idącej zbójnickb i «Wesele rozwiązanie stylizacji tych ruchu zwy­ krakow- zagadnień, widać w na obrazie n i a zdjęć n a lepszą okazję, n a później, co kończy się osta­ Z. Stryjeńskiej p t . « W i e c z o r n i c a góralska». tecznie o d t w a r z a n i e m i c h w środowisku m i e j s k i m , w s t r o j u Kończąc powyższe u w a g i , uważam, że zdjęcia ogólno-europejskim, w i n n y być n a szeroką skalę s t o s o w a n e w p u b l i k a c j a c h , i l u ­ na osobach związku ze wsią i r e g i o n e m nie mających żadnego tanecznym. 8. M i m o , że zdjęcia f o t o g r a f i c z n e tańców l u d o w y c h o r y g i ­ fotograficzne strujących tańce, szczególnie do c h w i l i rozpowszechnienia filmów na wąskotaśmowych. Ze względu improwizację n a l n y c h są d o k u m e n t a m i n a u k o w y m i , z a c h o d z i czasami k o ­ p e w n y c h ruchów w tańcach l u d o w y c h pożądane j e s t w y k o ­ nieczność, w p e w n y m nywanie jednakowoż sensie, powinna reżyserowania. Reżyseria t a się ograniczyć t y l k o do u s t a w i e n i a zdjęcia równocześnie z n o t o w a n i e m piśmiennym. Odkładanie zdjęć n a i n n y czas n i e t y l k o naraża badacza n a par, t a k b y j e d n a d r u g i e j n i e zasłaniała, oraz d o w y e l i m i ­ n o w e w y d a t k i związane z d o j a z d e m , ale zmusza go do n i e ­ n o w a n i a z tła powtarzających się g r u p i osób, szczególnie pożądanego reżyserowania zdjęć w e d l e p o p r z e d n i o wtenczas drugoplanowe na fotogra­ w a n e g o t e k s t u . Poza t y m uważam, że o b e c n i e zdjęcia f o t o ­ f i i n i e w y « h o d z ą o s t r o i n i c n o w e g o n i e wnoszą d o całości. g r a f i c z n e są najtańszymi, p l a s t y c z n y m i i l u s t r a c j a m i tańców, Taką o walorach dokumentu. na k i e d y g r u p y i postacie nieprzemyślaną tytułowej ilustracją okładce fotograficzną «Pląsów» Ludmiły jest zdjęcie Turkiewicz-Jur- ADAM BADANIA SZTUKI LUDOWEJ CIESZYŃSKIM, GÓ R N Y M I W l a t a c h 1946—1948, g ł ó w n i e w miesiącach l e t n i c h , prze­ prowadzono w badania n a d śląskim 39 miejscowościach, zdobnictwem rozrzuconych ludowym n a obszarze Cieszyńskiego, Górnego i O p o l s z c z y z n y Śląska NA ŚLĄSKU O P O L S K I M wację, a częściowo i M o r a w y obszary zasobami GLAPA swojej o ż y w i a ł y południowe śląskie twórczości, przynosząc i różnorodność m o t y w ó w oraz b o g a c t w o barwność elementów i f o r m cie­ z d o b n i c z y c h . Oddziaływania te w i d z i m y szczególnie w sztu­ szyńskim (Brenna, I s t e b n a , J a w o r z y n k a , Koniaków, W i s ł a ) ; ce l u d o w e j g r u p w y ż y n n y c h , t j . Górali i W a ł a c h ó w , k t o r z v gliwickim do kim w powiatach: opraco­ (Księży Las, P ł a w n i o w i c e , R u d z i n i e c ) ; (Krzyżanowice, lublinieckim Sułków); k i u c z b o r s k i m (Gosławice, Gwoździany); o l e s k i m (Biadącz, K o c i a n o w i c e ) ; głubczyc- (Kujakowice); nyskim (Przyłęk); o p o l s k i m (Dobrzeń W i e l k i , Kaniów, Ładza, S i o l k o w i c e Stare); p r u d n i c k i m (Dzierżysław, Racławice); pszczyńskim (Grzawa, Miedźna); raciborskim (Brzeźnica, Gamów, L i g o t a Książęca, Łęgi, M a k ó w , nia, Owsiszcze, Pawłów, tarnogórskim (Brzozowice, kary Śląskie). Oprócz z niewielkiego Siedliska, Zabełków); Dąbrówka W i e l k a , Kamień, Pie­ tego nieco skrawka Tworków, Miedo- Śląska materiałów Dolnego, otrzymano zamieszkałego o s t a t n i c h czasów wyrażali cze w t k a n i n a c h , w d r z e w i e swoje zamiłowanie i metalu, a więc i umiejętności d o b r z e znane l u d o m p a s t e r s k i m . Tymczasem mieszkańcy obszarów północnych o b a r d z i e j s u r o w e j chice (niemały w p ł y w w y w a r ł n a i c h u s p o s o b i e n i e stantyzm), pozostający w bliskim kontakcie k u l t u r o w y m resowań artystycznych. dość o g r a n i c z o n a motywach — Twórczość zdobnicza — objawia się w wytworach drewnianych i w b u d o w n i c t w i e . D o n i c h będą n p . należały o z d o b n i e w y ­ c i n a n e o r n a m e n t y szczytów t z w . pachołków wiaternic i in. (pazdury), po- c o w a n o większość zbiorów, wchodzących w r a m y śląskiego Ogółem zdobnictwa ludowego, b a r w n y c h szkiców r y s u n k o w y c h , w y k o ń c z o n y c h miejsco­ zresztą zarówno w t e c h n i c e w y k o n a n i a , j a k też namysłowskiego (Domasłowice, Strzelce) ' ) . Poza t y m o p r a ­ w muzeach psy­ prote­ z Wielkopolską, posiadają s t o s u n k o w o ubogą skalę z a i n t e ­ przez śląską ludność autochtoniczną, m i a n o w i c i e z p o w i a t u zgrupowanych zdobni­ upodobania z całego terenu zebrano 1720 j e d n o - i wielo­ następnie w y c h ( B y t o m , Chorzów, C i e s z y n , G l i w i c e , Głubczyce, N y s a , tuszem, bądź g w a s z e m i akwarelą. W Opole, Racibórz, Zabrze). materia­ dziły łów obszarów muzeum ( d z b a n k i , m i s y , k u b k i , g a r n k i , k r o p i e l n i c z k i , przęśliki i i n . ) , w z Uzyskano sudeckich także znajdujących część się w Karpaczu ). z obszarami zamieszkałymi czne. N i e w s z y s t k i e zbadane, jednak scharakteryzować wotność działy sztuki przez one w p r a w d z i e biorąc śląskie zostały ogólnie można b y na omawianych poszczególnych działów grupy etni­ równomiernie już z grubsza terenach zasoby śląskiej sztuki i ży­ ludowej, o b f i c i e występujące skidu Śląskiego; 2) sprzętarstwo półki, stołki, łóżka, kołyski i t d . ) ; niki, cedzidła, miary, formy kołowrotki, n a masło, można b y i ręby itd.). O s o b l i w i e n o c n y , a za granicę przyjąć linię pół­ przebiegającą n a o d c i n k u o d T a r n o w s k i c h Gór d o południowy działywaniem podziału południowy Opola. o d d a w n a pozostawał p o d s i l n y m o d ­ żywotnych k u l t u r zgrupowanych w basenie śródziemnomorskim. O n e t o prąc k u północy poprzez bałkańskie i a l p e j s k i e a następnie Rumunię, W ę g r y , kraje Sto­ (skrzynie, przęślice, (odrzwia, na d w a obszary: garncarskie, szafy, 3) n a c z y n i a ławy, i narzędzia i tragarze tychczas i nieznane wrzeciona, laski pasterskie, 4) b u d o w n i c t w o podzielić ceramika oraz przyrządy g o s p o d a r c z e i rzemieślnicze ( s o l n i c z k i , łyż­ ziemie Obszar 1) d o o s t a t n i c h czasów n a obszarze Be­ a zwłaszcza z d o b n i c t w a . Przede w s z y s t k i m b a d a n e mniej więcej zakres badań w c h o ­ ludowej: zwłaszcza b r a n e b y ł y p o d uwagę stare f o r m y 5 B a d a n i a m i objęto z a t e m t e r e n y pokrywające się m n i e j w i ę ­ cej następujące szczyty barwne dachów, w y p u s t y , na uwagę motywy z g ł o w c e (rysie) a n i e k i e d y i t r a g a r z e zasługują zdobiące oraz t y m p r y m i t y w n e t e c h n i k i z d o b i e n i a oraz itd.); sos­ do­ wypusty szczyty b e s k i d z k i c h . W a r t o równocześnie nadmienić, że przy cierlice, świecaki, chat stosowano przyrządza­ n i a f a r b , a m i a n o w i c i e łączono krwią bydlęcą glinę, tartą cegłę i sadzę. 61 1 �Poważną gałąź l u d o w e g o z d o b n i c t w a śląskiego s t a n o w i zdo­ w o w a ć natężenie, rozwój i z a n i k l u d o w e j twórczości n a od­ bienie c i n k u t e j właśnie gałęzi z d o b n i c t w a metalu i szechnie inkrustacja metalem. znane i p r a k t y k o w a n e — niu motywów Pierwsze — o b j a w i a się w na okuciach wozów, siekierach, pow­ wybija­ obuszkach, Łącznie poza przepracowano i a w i ę c kołatkach, z a m k a c h , wrzeciądzach i t d . Z e b r a n e m o ­ nienia tywy bianka i mgr M . uzupełniają a więc osiągnięte wyniki na obszarach zdobienie drzewa badawcze Śląska. w Drugie latach natomiast, cyną, s r e b r e m , b a k w u n e m , m i e ­ dzią, mosiądzem, należy już d o rzadkości. T e n rodzaj bienia d a w n i e j był p o w s z e c h n i e Śląska południowego kie) i nawiązuje wytworów (cieszyńskie, słowackich, węgierskich trzonki noży, zdobień nie głubczycdo południowo-słowiań(gajdy, batów, lasek i t d . Tak bogatych i ory­ na innych obszarach Polski. talu, lazne grupę tworzą narzędzia d o z d o b i e n i a drzewa i k a m i e n i a . Są t o przeważnie skóry, m e ­ s t e m p e l k i że­ i dłuteczka, a także noże, krążydła, a n a w e t niane samorodne szydła, nawiązujące do narzędzi drew­ prehi­ storycznych. Bogatą kolekcję stanowią zebrane drzeworytniczym nych metalem, Osobny z form wzory odbite sposobem d r e w n i a n y c h przeważnie nabija­ służących d o d r u k o w a n i a płócien. dział przedstawiają m a l o w a n e , a w i ę c przede lówki, k i z i n i e ) z b o g a t o sprzęty, n a c z y n i a i licem o dr J . K l i m a s z e w s k a , dr A . zagad­ Kutrze- terytorialny moich poprzednich zasięg badań n a d śląską uzupełniają niektóre działy sztuką zdobni­ zupełnie okazało się j a k dużą róż­ norodność f o r m z d o b n i c z y c h posiadają śląskie łyżniki d w u ­ dzielne jest l u b t a k niepokaźny zwyczajne się m a l o w a n e przyrząd cedzidło. P o d o b n i e gospodarczy, interesującymi jakim okazały o r n a m e n t y na o d r z w i a c h , zgłowcach, w y p u ­ stach, t r a g a r z a c h oraz s z c z y t a c h chat beskidzkich. To nie są oczywiście j e d y n e z d o b y c z e n a s z y c h poszukiwań n a o b ­ szarze całego Śląska. U z y s k a n o rocznych liśmy o systematycznych najstarsze nienotowanej także b o g a t y oraz b u d o w n i c t w a . W chaty poszukiwań typowe dotychczas meteriał d o czasie zeszło­ terenowych d l a Śląska konstrukcji odkry­ południowego ani zdobieniach. Również d a t o w a n i e i c h należy d o n a j s t a r s z y c h , b o sięgają samego początku w . X V I I I . P o d o b n i e o ozdobnych tragarzach na obszarze Śląska O p o l s k i e g o wiązują one d o c h a t y stare d a t o w a n e chaty i n a p i s a c h p o l s k i c h odnaleźliśmy (Leśnica, R u d z i n i e c ) z r. 1738 o d k r y t e j w a na­ Domasłowi- cach p o w . namysłowskiego (Śląsk D o l n y ) , o d k r y t e j w cza­ przyrządy w s z y s t k i m s k r z y n i e (truhły, mazdobionym Ukleja Suboczowa. zdobnictwa barwnego Ciekawą badaniach W. materiały n i e t y l k o poszerzają znacznie ctwa. Niespodziewanie obuszków, spotykamy Otrzymane ludową, ale w y d a t n i e instrumenty muzyczne rękojeści a także części d r e w n i a n y c h f a j e k ginalnych i opracowywali: zdo­ raciborskie, 165 d n i . W A . Podżorski. Poza t y m częściowo i t y l k o p e w n e na całym obszarze zarówno techniką j a k też m o t y w a m i skich. Inkrustacja zdobiono fujarki), znany barwnego. terenie mną b r a l i udział: a r t . - m a l . F. A . H a y d e r , pierścieniach k o s , różnego r o d z a j u o k u c i a c h d r z w i i skrzyń, przedwojennych w sie badań e t n o g r a f i c z n y c h zorganizowanych Śląski w r o k u 1946. przez MIECZYSŁAW Instytut GŁADYSZ symetrycznie rozłożonych k w i a t a c h i w a z o n a c h w p o d z i a l e j e d n o - i d w u polowym. Zanikające te w y t w o r y głównie n a renesansowych o motywach układach, pochodzą z ubiegłego s t u l e c i a . S p o t y k a się j e d n a k i t y p y starsze n o ­ szące d a t y osiemnastowieczne. Opierając się n a materiałach z e b r a n y c h , d a t o w a n y c h m n i e j w i ę c e j n a p r z e s t r z e n i d w u s t u l a t , można d o s k o n a l e C Z E P C E Z REGIONU Zaraz p o ślubie h a f t o w a n o bowiem w zwyczaju, PRZYPISY opartych przeważnie obser­ ') P i e r w s z e o r i e n t a c y j n e b a d a n i a p r z e p r o w a d z o n o w czasie etnograficznej w y p r a w y zorganizowanej w r o k u 1946 przez I s t y t u t Śląski w K a t o w i c a c h . W ó w c z a s t o przeba­ dano całe p o g r a n i c z e Śląska O p o l s k i e g o i D o l n e g o . -) Inwentaryzację oraz r y s u n k i wykonała m g r M . K a c z a ­ nowska. T I U L O W E KURPIE-GOCIE młodej mężatce czepiec, b y ł o że w pierwszą niedzielę szła do k o ­ ścioła d o « w y w o d u » w n o w y m czepcu. Odtąd w H A F T O W A N E (PUSZCZA ZIELONA) Dlatego wany tył czepca j e s t skromnie wyszyty, że b y ł zakry­ r o g i e m c h u s t k i . Czoło obramowywała biała, t i u l o w a niedziele «langietka» k r o c h m a l o n a i równo, s z t y w n o układana w r u r ­ i święta ubierała się w t e n czepiec, a p o śmierci była w n i m k i . P r a n i e m t y c h czepców, które k r o c h m a l o n e i układane, p o c h o w a n a . E l e g a n t k i i zamożniejsze k o b i e t y miały p o k i l k a schły n a desce, a także p r a s o w a n i e m l e t n i c h białych spód­ czepców, t r z y m a n y c h w pudełkach l u b i a n y c h , żeby się n i e n i c i staników z f a l b a n k a m i , m o c n o k r o c h m a l o n y c h — gniotły. m o w a ł y się s p e c j a l n e Specjalistki «wyszywaczki» czepców b y ł y n i e l i c z n e — dna l u b d w i e n a parafię, b o t y l e wystarczało n a je­ miejscowe «strefin» zaj­ «strefinie». Jedną z o s t a t n i c h t a k i c h była Józefa T o n t a r s k a z Cieńszy zmarła w 1942 r o k u j a k o 8 0 - l e t n i a s t a r u s z k a . Szyła o n a także s t r o j n e k a f t a ­ p o t r z e b y . O s t a t n i e h a f c i a r k i c z e p c ó w Sobociniankę z Z a t o r n i k i z wełenki, noszone i Zieleńską z B a r t o d z i e j poznałam około 1928 r o k u już j a k o 1900 m o d n e b y ł y c z e p k i «szlacheckie» w kształcie czółenka d o s t r o j u « k u r p i e c k i e g o » . Po roku zdziecinniałe s t a r u s z k i . O s t a t n i a z n i c h posiadała n a s t r y c h u z długimi końcami, wiązanymi p o d brodą n a kokardę. Z tyłu zatęchły w o r e k z r e s z t k a m i czepców. D o r o k u około 1900 młode mężatki upinały w a r k o c z s t r o j n y m i s z p i l k a m i ze świe- wyszywano czepce t a k z w a n e chłopskie « z kaczorami». Za­ cidłami i d r o b n y m i k w i a t a m i . Czepce p r z e s t a n o nosić z w y ­ wiązywano na nich w i e l k i e chustki «szalinówki» z l e k k i e j b u c h e m w o j n y 1914 r o k u . Bezpośrednią przyczyną tego b y ł wełenki w k w i a t y . C h u s t k i d l a s t a r s z y c h m o d n e b y ł y b r a k c h u s t e k d o wiązania n a c z e p k u , które przeważnie p o - lowe», «pieprzowe» chustki lub l u b «na dnie» «na dnie» pomarańczowym, «modrym». Chustki wiązano czarnym. Młode czerwonym, bardzo «li- lubiły zielonym kunsztownie w kształcie t u r b a n u , j e d e n k o n i e c spadał r o g i e m n a p l e c y . 62 ginęły w czasie z a t r z y m a n i a się f r o n t u w o j e n n e g o nad Nar­ wią i w a l k n a przyczółku m o s t o w y m pomiędzy Pułtuskiem a Wyszkowem — w sercu K u r p i - G o c i . WANDA MODZELEWSKA �U W A G I — UZUPEŁNIENIA — P O L E M I K A REALIZM KAFLI W związku z n u m e r e m 4—5 «Polskiej S z t u k i L u d o w e j " po­ święconym wystawie otrzymaliśmy Sztuki o d twórcy jej Ludowej Mazur następujące i Warmii uwagi: MAZURSKICH ogromną różnorodność, bogacąc p o z o r n i e wąski z a k r e s k a flarstwa jest «Osobiście jednakowoż «realizmu» (str. 20 n u m . w l e w e j k o l u m n i e ) , j a k i pewnej nadal rodzaj uchwycenia sublimacji natury; rzeczywistości, za stanowi wśród formę pośrednią form nadałem niestety używanych do w y r o b u nieznany mi w kafli reliefowych, k a f l a r s t w i e m a z u r s k i m . Re­ l a c j e E. S. B i e d r a w i n y uważałem za niesprawdzoną i h i p o ­ teczną, d l a t e g o ficzną j e j n i e powtarzałem. Zależność kaflarstwa mazurskiego od sztuki ikonogra­ ludowej szwedz­ k i e j uważam za bardzo doniosłe spostrzeżenie. N i e s t e t y artystyczną względu n a nieznajomość t e g o obszaru, j a k również b r a k u pomiędzy natura­ artystycznego raczej sztanc uważani za m i się, że f o r m a r e a l i ­ wyrazu t j . w sztuce w a r s t w w i e j s k i c h — i określeniu z naturalizmem. Realizm l i z m e m a a b s t r a k c j o n i z m e m . Zdaje styczna przy g r u p i e k a f l i m a z u r s k i c h . Pojęcie r e a l i z m u n i e j e s t dla mnie identyczne swoisty trwałbym mazurskiego. Rodzaj mniejszy ludu procent pewną rzadkość, w przeciwieństwie d o f o r m a b s t r a k c y j ­ odpowiedniej literatury porównawczej, n i e mogłem ze tego w y z y s k a ć . W i e m n p . że w y s t ę p o w a n i e k o r o w o d u w e s e l n e g o , jako m o t y w u wśród kobierców mazurskich, jest wspólne całej g r u p i e ludów bałtyckich a w i ę c i l u d o w i s z w e d z k i e m u . Niestety nasza podręczna b i b l i o t e k a m u z e a l n a n i e p o s i a d a n y c h . W ś r ó d k a f l i m a z u r s k i c h w i d z ę właśnie te d w i e różne i długo n i e będzie posiadała, dzieł z obszarów s k a n d y n a w ­ formy w y r a z u artystycznego. skich. styczne a z drugiej Z jednej strony formy reali­ abstrakcjonistyczne. Stwarza to Ponadto odszukanie właściwego materiału HIERONIM Z jest o g r o m n i e u t r u d n i o n e a często wręcz n i e m o ż l i w e » . SKURPSKI P I Ś M I E N N I C T W A NAJNOWSZE WYDAWNICTWA DOTYCZĄCE WĘGIERSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ Osiągnięcia p r a c y b a d a w c z e j n a d węgierską muzyką l u d o ­ l a t o n e m . B a l a t o n i K o n y v e k I I . B u d a p e s t 1943, str. 87). с) D o ­ wą B a r t o k a i K o d a l y a , skierowały cały szereg specjalistów manovszky do sztuka pasterska. przewartościowania dowej dotychczasowych na Węgrzech. Wzbogaciło to w ujęć sztuki l u ­ dużej m i e r z e tychczasową literaturę węgierską, przynosząc w dziedzinach, podstawowe opracowane do­ niektórych źródłowe p r a c e i p o raz p i e r w s z y tematy. Przytaczamy poniżej, w 5 g r u p Gyórgy: L'art pastoral Hongrois. Officina. Budapest (Węgierska 1948, str. 38, tabl. X X X I I ) : d) D o m a n o v s z k y G y ó r g y : U n g a r i s c h e Tópferei. ( W ę ­ gierskie garncarstwo. Budapest. str. 37, t a b l . X X X I I , e) Gyórffy Muzeum Etnograficzne, Istvan: Magyar nepi h i m - ujęty zesek. ( L u d o w e h a f t y węgierskie. B u d a p e s t 1930, str. 154, materiał, który może n i e t y l k o służyć d o z o r i e n t o w a n i a się 88 k o l o r o w y c h ilustr., 200 obrazków w w różnorodności tej l i t e r a t u r y , lecz również może być po­ m o c n y w pracy p o l s k i c h badaczy !. D o p i e r w s z e j grupy zaliczamy n a d sztuką ludową. literaturę ludową, która p o d c z a s d r u g i e j w o j n y była i s t o t n y m k r z e p i c i e l e m d u ­ tekście), f) Gyórffy ludności 80 j e d n o b a r w n y c h , I s t v a n : Matyó szurhimzesek. tzw. «matyó». g) P a l o t a y Budapest. 17 i l u s t r . G e r t r u d : Oszman-tórók e l e m e k zesben — Les e l e m e n t s (Hafty kolorowych), a magyar h i m - t u r c s - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n - c h a w ę g i e r s k i e g o : a) B a j k i l u d u w ę g i e r s k i e g o w y d a ł I l l y e s groises). G y u l a es O r t u t a y G y u l a : M a g y a r t a c h . B u d a p e s t 1940. B i b l i o t h e c a H u m a n i t a t i s H i s t o r i c a , str. parasztmesek. (Ilustracje B u d a y G y ó r g y . B u d a p e s t , F r a n k l i n T a r s u l a t , str. 170). b) O r ­ tutay Gyula: Mesel а пёр ( B a j k i l u d o w e . N e m z e t i Konyv- tar. B u d a p e s t 1940, str. 32). c) O r t u t a y G y u l a , B u d a y G y ó r g y : S z e k e l y n e p b a l l a d a k . ( S e k l e r s k i e b a l l a d y l u d o w e . Budapest, str. 312. Po p o l s k u w przekładzie J a n a K o t a = A d a m B a h ­ daja). 145, t a b l . I ) . podstawowe prace ukazały się z dziedziny elementy w węgierskich haf­ h) C z a k o E l e m e r es G y ó r g y i K a l m a n : A m a - g y a r o s izlśs. (Smak węgierski. Budapest. E g y e t e m i Nyomda, str. 220). i) C s o r b a T i b o r : A hałas c s i p k e m u l t j a - j o v o j e . ( K o ­ r o n k i z K i s k u n h a l a s . K i s k u n h a l s 1933, str. 46). 4. Z w y c z a j e cych 2. N a j b a r d z i e j Turecko-osmańskie opracowań: i obyczaje są p r z e d m i o t e m a) B a l i n t S a n d o r : Az następują­ esztendó neprajza ( Z w y c z a j e l u d o w e w c z t e r e c h p o r a c h r o k u . Budapest. M a ­ e t n o g r a f i i : a) O r t u t a y G y u l a : K i s m a g y a r n e p r a j z (Mała g y a r Szemle Tarsasag, str. 78). b) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n e t n o g r a f i a węgierska. E g y e t e m i dances (Tańce węgierskie. B u d a p e s t 1937, s t r . 194). c) V o l l y N y o m d a . Budapest. I I w y ­ d a n i e 1947, str. 208. b) O r t u t a y G y u l a : M a g y a r (Ludoznawstwo węgierskie. Budapest. M a g y a r nepismeret I s t v a n : Nepi j a t e k o k ( Z a b a w y l u d o w e , I — I I I tomów. B u d a ­ Szemle T a r - pest 1941. E g y e t e m i N y o m d a , s t r , 67, 87, 70. T o m I z a w i e r a : sasag. 1937, str. 80). c) C z a k o E l e m e r : A m a g y a r s a g I—IV (Etnografia Węgier. Egyetemi Nyomda. neprajza Budapest. p o w i n s z o w a n i a , z w y c z a j e n a św. Błażeja i G r z e g o r z a , W i e l ­ k a n o c , Z i e l o n e Święta. T o m I I : z w y c z a j e w o k r e s i e Bożego T o m I i I I z a w i e r a przedmiotową etnografię W ę g i e r , str. 878, N a r o d z e n i a , T r z e c h Króli, jasełka. T o m . I I I : b a l l a d y , dożynki, tom I I I i I V zawiera duchową etnografię W ę g i e r , str. 976). prząśniczki. Jest t o p o d s t a w o w a i źródłowa p r a c a o e t n o g r a f i i W ę g i e r , bogato i l u s t r o w a n a i podająca całą literaturę poszczegól­ n y c h zagadnień. 5. N a j w i ę k s z e z a i n t e r e s o w a n i e budzą s t r o j e l u d o w e , d l a t e g o tę dziedzinę s t a r a n o się wydać też w językach a) V i s k y K a r o l y : H u n g a r i a n peasant customs. (Stroje 3. Z poszczególnych działów s z t u k i ludowej ukazały się obcych: ludowe węgierskie. Budapest. D r . G. V a j n a . 1937, str. 187, 32 i l u s t r a ­ następujące o p r a c o w a n i a : a) A n d r & s s y - K u r t a J a n o s : A m a ­ cje), b) K a r o l y i F. A l e k s a n d e r : H u n g a r i a n pageant, ( L u d wę­ gyar g i e r s k i . Budapest. D r . V a j n a . S t r . 113). c) M i k l ó s E.: P i t u r e s - пёр szobraszata I . (Ludowa rzeźba węgierska. A B C . Budapest 1944, str. 68, t a b l . L X X V I ) , b) D o m a n o v s z k y A B a l a t o n k o r n y e k nepmiiveszete. Gyórgy: (Sztuka l u d o w a n a d Ba­ q u e H u n g a r y . (Malowniczość W ę g i e r . B u d a p e s t , C s e r e p f a l v i , :1934, str. 160). MARIA NYIRY 63 I �GŁÓWNE OPRACOWANIA Umeni Praha 1938. Dzieło z b i o r o w e na Slovensku, c o n e sztuce słowackiej. O s o b n e S Z T U K I L U D O W E J SŁOWACKIEJ poświę­ ustępy poświęcone Sochan Р., są sztuce l u d o w e j pióra A . V a c l a v i k a . V y d r a Josef, L i d o v e Czeska gato stavitelstvi K a v u l j a k A., Starobyle wackiej sztuki ludowej. Obejmuje drevene kostoly G u n t h e r o v a - M a y e r o v a E., Dejiny nie tylko budownic­ Oravy. tok a supis Sbornik Slovenskeho t w o , ale i urządzenie wnętrz, sztukę dekoracyjną, rzeźbę XXXVI, ludową etc. Z a o p a t r z o n a i o zabytkach sztuki ludowej. V a c l a v i k A., Tradicie grafia, i w bibliografię. drevorezby. ludovej obejmująca zasadniczo z d o b i e n i a ornamentyką m a g l o w n i c chodząca teorii znacznie Obszerna zagadnienie słowackiego o r n a m e n t u V a c l a v i k A., Slovenske mono­ się objąć całość ludowego. 1937. T e g o ż a u t o r a równie police, s u m i e n n a p r a c a o o r n a m e n t a c h n a słowackich l a s k a c h . D r o p p a V I . , Slovenski] 1938. O słowackim s t r o j u l u ­ cyklus, XVIII k i m i czeskim drzeworycie Guntherova-Mayerova a XIX O słowac­ stoleti. Monografia ceramika. Medvecky Sbornik Slov. X X I I . O t e c h n i c e znaczenia carzy K a r o l , Detva. Monografia V a c l a v i k A., P o d u n a j s k d dedina, w s i odznaczającej Spolećnosti się 1925. M o n o g r a f i a w s i C h o r - vacky Grob nad Dunajem, z uwydatnieniem sztuki l u ­ dowej b. rozwiniętej w tej w s i . Hala J . , Podfafranskd dedina, 1931. O w s i W a ż e c p o d Ta­ też materiały do sztuki ludowej. dibanka- Muzealnej wyszy- s i l n i e rozwiniętą sztuką ludową. trami, z licznymi rysunkami, zawiera L a n d s f e l d H . , O f e c h n i k e z n a c k o v a m a slovenskych a hrnciarov. Słowackie h a f t y i Slovenske Tatry — Kraj a lid, 1931. W a r t y k u l e o l u d z i e p o d T a t r a m i pisze S t r a n s k a o sztuce l u d o w e j . słowackiej c e r a m i k i . rov vysivicy. Jest Prażak V . , Talianske ornamenty v slovenskej lud, v y s i v k e , 1940. O w p ł y w a c h włoskich na w y s z y c i a l u d o w e sło­ wackie. ludowym. A., Slovenska pamiaMuzeum, wanki. dowym. Dusa Ferd., ZJdovy dfevoryt vytvdrnych Narodniho V I I 1941/43. Pamiątki a r t y s t y c z n e O r a w y . Prażak V . , SfovensJte rzeźbienia i k i j a n e k , ale w y ­ szerzej i starająca Sbor. M u z . v Orave. 1935. O d r e w n i a n y c h kościółkach w i e j s k i c h na O r a w i e . p r a c a o słowackim b u d o w n i c t w i e l u d o w y m , b o ­ o b f i t y materiał d o sło­ Cas. M u z . S l o v . Spo- na Slovensku, Slov. Spolećn. X X I X , P r a h a 1925. na Slovensku, i l u s t r o w a n a i zawierająca O obrusach lećn. X X V I , 1935. O o b r u s a c h . G u n t h e r o v a - M a y e r o v a A., Slovenske s w y c h w y r o b ó w prze;: g a r n ­ ludove sośky (Słowac­ k i e rzeźby l u d o w e ) . B r a t i s l a v a 1944. słowackich. JAN REYCHMAN TV AR T V A R . 1948, n r 1, 2 — 3 , 4, 5—6. O d początku 1948 w y c h o d z i wreszcie w Pradze C z e s k i e j tura nowoczesna «Tvar» o r g a n «Centrali L u d o w e j i Ar­ n u m e r 5—6 z a w i e r a rozważania V . Boućka «Kul- — s z t u k a l u d o w a » oraz artykuł J . H o k o - t y s t y c z n e j W y t w ó r c z o ś c i * . Jest t o b o g a t o i l u s t r o w a n y , sta­ vej rannie, na k r e d o w y m papierze miesięcznik p o ­ «Tvar» ze piękna w życiu p o w s z e d n i m , z estetyką wnętrz, p r z e d m i o ­ święcony zasadniczo wydawany sztukom stosowanym uwzględnieniem l u d o w e j szczególnym twórczości a r t y s t y c z n e j . Oczywi­ « N i e z n a n y u r o k l u d o w y c h spinek». tów łączy zagadnienie codziennego sztuki użytku, z ludowej nasycaniem z zagadnieniem motywami ludo­ ście s z t u k a l u d o w a uwzględniana j e s t przede w s z y s t k i m j a k o wymi źródło n o w y c h artystycz­ j ó w i całego o t o c z e n i a człowieka. F o r m a zewnętrzna czaso­ czasopisma p i s m a , j e g o artykuły n a t e m a t y s z t u k i l u d o w e j , l u b o głów­ motywów piękna wytwórczości n e j , ale t y m n i e m n i e j cały szereg artykułów z d o b n i c t w a , d e k o r a c y j , bibelotów, b a n a w e t uwzględnia n a j r o z m a i t s z e j e j z a g a d n i e n i a . N u m e r 1 z a w i e r a nie m . i n . artykuł p r o f e s o r a Ludową», uniw. A. Vaclavika «Na margine­ sie u w a g o l u d o w e j twórczości)) oraz J . K o v a ć i k o v e j - H o r o vej «Garncarstwo s ł o w a c k i e » . W numerze 2 m a m y artykuł E. M a r k o v e j « S ł o w a c k i e k o r o n k i l u d o w e » . N u m e r 4 z a w i e r a artykuł H o l l e c z y o v e j « О słowackiej w y s z y w a n c e p o d względem przypominają dążeń «Polską do estetyzacji L I S T Y , dwumiesięcznik poświęcony k u l t u r z e t a ­ Sztukę życia p i ­ smo p r z y p o m i n a d a w n e « A r k a d y » . W każdym razie j e s t t o c i e k a w e czasopismo, g o d n e poświęcenia m u u nas s p e c j a l n e j uwagi. ludowej», TANECNI TANECNI opisowo-sprawozdawcze i stro­ J . Я. LISTY s t y c z n y c h tańców n a Słowaczyźnie; S. K u k u d o v : K i l k a u w a g n e c z n e j , w y c h o d z i o d 1947 r o k u w Pradze, p o d redakcją J a n a 0 bułgarskim tańcu l u d o w y m ; H . R a j c h e r t o v a : K i l k a R e y a , nakładem A t h o s u . D o t y c h c z a s dziesięć dotyczących t e o r i i tańca l u d o w e g o ; M . Żdimal: L u d o w y t a ­ wszel­ niec w l u d o w e j d e m o k r a c j i ; T . Z y g l e r : P o l s k i e tańce l u d o w e dużo 1 i c h b a d a n i e ; S. H a j d u k o v a : Ś p i e w y i tańce z W i e l k i e j K u - interesującego i w a r t o ś c i o w e g o materiału z d z i e d z i n y tańca b r y koło T r e n c z y n a ; M . S o u k u p o v a : T a n i e c l u d o w y w e F r a n ­ ludowego c j i — i szereg i n n y c h . ukazało się numerów w s i e d m i u zeszytach. Czasopismo o b e j m u j e k i e zagadnienia z zakresu sztuki tanecznej i zawiera różnych narodów. szczegółowiej wego omówić wymienię N i e mogąc artykułów z braku miejsca dotyczących tańca l u d o ­ przykładowo kilkanaście tytułów: uwag Czasopismo j e s t b o g a t o i l u s t r o w a n e w tekście i wkładkami na papierze k r e d o w y m oraz przykładami m u z y c z n y m i . Po­ J . M o j s i e j e w : Tańce narodów ZSSR; E. K u r y ł o : P o l s k i e tańce ziomem l u d o w e ; J . Sarseova i L. H y n k o v a : N i e z n a n e s k a r b y (o tań­ n i e l i c z n y c h zresztą czasopism c a c h macedońskich); J . R e y : K u l t u r a tańca w J a p o n i i ; F. G. c y c h w k r a j a c h E u r o p y z a c h o d n i e j . Jest to niewątpliwą za­ de R o d e : O f o l k l o r z e f r a n c u s k i m ( t a n e c z n y m ) ; M . A . D y m i - sługą r e d a k t o r a p r o f . J a n a R e y a , c h o v a : N a g r a n i c y Strażnic a Rożnowa (o f o l k l o r z e a u t o r a szeregu c e n n y c h p r a c i k i e r o w n i k a wydziału tanecz­ nym Czechosłowacji); A . M a n d e l o v a : spół tańca n a r o d o w e g o ; 64 tanecz­ Czechosłowacki ze­ E. H o l e ć y : O wartościach f o l k l o r y ­ s w o i m i wszechstronnością przewyższa z z a k r e s u tańca, wybitnego większość, wychodzą­ choreologa, nego w K o n s e r w a t o r i u m p r a s k i m . Г. Z. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78627f5bdc52c27789cd1c8e9a153557.pdf 094a84d6de750c8715b45daa55e2f212 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3879 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1949 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3635 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty1949 t.3 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1949 t.3 z.1- 2; s.63-64 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S P R A W O Z D A N I E Z D Z I A Ł A L N O Ś CI P A Ń S T W O W E G O I N S T Y T U T U B A D A N I A S Z T U K I L U D O W E J ZA R O K 1 9 4 8. (s к i ot) Sekcja budownictwa początkowo zorganizowana zo­ stała w oparciu o Zakład Architektury Polskiej Poli­ techniki Warszawskiej, ze względu jednak na trudno­ ści w obsadzie kierownika sekcji przestała działać w kwietniu, a w maju została reaktywowana w K r a ­ kowie pod kierunkiem dr. Romana Reinfussa (asy­ stent: Zofia Kurkowa). Z braku funduszów przepro­ wadzono jedynie próbne inwentaryzacje w Kaszow'e koło Krakowa i пч Orawie. Dotychczasowe poczyna­ nia reaktywowanej Sekcji Budownictwa stwierdziły, że może ona rozwinąć efektywną działalność. Sekcja literatury — (Kierownik prof. dr. Julian K r z y żnowski, asystent Jan Sadownik). Kierownik przygotowywał materiały do rekon­ strukcji 3-go tomu swej „Bajki ludowej w układzie systematycznym" oraz kończy! druk tomu 2-go. Czynności te utrudniał mu brak specjalnej biblio­ tek korzystał natomiast z biblioteki podręcznej, która wobec rzadkości źródeł bajkowych w naszych zbiorach publicznych, takich nawet jak komplet „Ludu" K o l ­ berga, staje się powoli jedynym warsztatem pracy folklorystycznej na terenie Warszawy. Biblioteka ta, skoro się ją wspomniało, złożona z nabytych przez Instytut t o m ó w Kolberga, z depo­ z y t ó w Korbutianum i książek kierownika, licząca ok. 400 tomów, obsługiwała nietylko personel S^kcii, ale również pracowników z poza niej, studentów U. W., autora „Klechd polskich" St. Dzikowskiego, komisję konkursu bajkowego w M. K . i S. i in. Asystent Sekcji J . Sadownik zajmował się od po­ ł o w y roku doprowadzeniem do porządku kartoteki pieśni ludowej ze zbiorów prof. Bystronia. Porządko­ wanie to polegało na sprawdzaniu każdego zapisu z jego źródłem i systematyzowaniu pozycji spraw­ dzonych, tak by z biegiem czasu dojść do dokładnego indeksu, obejmującego wszystkie drukowane zbiory pieśni polskich. W czasie tym Asystent Sadownik sporządził 2000 nowych kart, uzyskanych drogą daru. W półroczu pierwszym asystent Z. Kamykowski zajęty był fotografowaniem tekstów literatur ludo­ wych, zachowanych w rękopisach i unikatach. Spo­ rządził mianowicie podobiznę „Legendy o Madeju' M. Chodźki, kilku zbiorków kolędowych pochodzenia klasztornego z okolic Krakowa (Siemiątki, Kalwaria Zebrzydowska i in.), oraz ogromnej kantyczki z X V I I i X V I I I , udostępnionej przez prof. A. Chybińskiego. W rezultacie tej pracy Sekcja posiada 740 zdjęć fotograficznych, które w przyszłości winny stać się podstawą krytycznego wydania naszych kolęd i pa­ storałek. , W związku z wymienionymi pracami pojawiły się w druku następujące studia kierowniku sekcji: 1. Polska bajka ludowa w układzie systematycz­ nym TNW, W-wa 1948, str. 220. 2. Morfologia bajki, L u d . 1948. 3. Baśń w teatrze (Wstęp do A. Buterlewicz, Teatr z baśni). 4. O poznanie literatury ludowej, PSztL 1, str. 11—15. Sekcja malarstwa i rzeźby: (Kierownik Dyr. dr. Józef Grabowski, asystent — M. Osiecka). Sfotografowano i opracowano eksponaty z zakresu tkaniny, ceramiki, rzeźby i sprzętu zdobionego wysta­ wy w Olsztynie — „Sztuka ludowa Mazur i Warmii". Wyniki opublikowano w Nr 4—5 rok 1948 P, Szt. L . Sfotografowano i opracowano eksponaty wystawy w Krakowie — „Sztuka ludowa w Polsce". Wyniki opublikowano w Nr 6 — 7 — 8 Polskiej Sztuki Ludo­ wej. Sfotografowano dla celów archiwalnych Instytutu eksponaty wystaw: sztuki ludowej woj. rzeszowskie­ go w Łańcucie, sztuki ludowej woj. kieleckiego w K i e l ­ cach, wycinanki kuroiowskiej w Kadzidle oraz ekspo­ naty z konkursu na malowanki dąbrowskie w Zalipiu. Prace sekcji zostały zahamowane w listopadzie skut­ kiem ustąpienia z Instytutu dyr. dr. J . Grabowskiego. Sekcja muzyki (Kierownik — mgr. Marian Sobie­ ski, asystent — mgr. Jadwiga Sobieska). Ogromną ilość czasu i energii pochłania konstruo­ wanie, konserwacja i wymiana zużytych części apa­ ratów fonograficznych, akumulatorów i aparatów pomocniczych. W roku sprawozdawczym Sekcja sfinalizowała kon­ strukcję aparatu sprężynowego do nagrywań w tere­ nie według planów własnych. Pod koniec 1948 zakup ono aparat synchroniczny do nagrywań oraz aparat synchroniczny do przegrywali. W* zakresie prac przygotowawczo - naukowych pro­ wadzi się katalog w y k o n a w c ó w ludowych, okolic i miejscowości Rodnych uwagi oraz informatorów te­ renowych, katalog alfabetyczny dudziarzy i koźlarzy wielkopolskich, księgę nagrań i alfabetyczny kataloR nagrań. Dla celów oneniacyjnych Sekcja gromadzi też zapisy melodii ze słuchu, których posiada przeszło 200. Zakuoiono 19 tomów do podręcznej biblioteki. Z w ł a ś c i w y c h prac naukowych Sekcja dokonała z muzyki i śpiewu ludowego 448 nagrań na płytach decelitowych, podnosząc stan zbiorów z pozycji 569 do 1015. Wszystkie nagrania pochodzą z terenu Wielkopolski, co jest wymownym świadectwem jai< hamująco na geograficzny zakres pracy Sekcji w p ł y w a brak odpo­ wiedniego środka lokomocji. O pracach terenowych przeprowadzanych w jesieni obszerniejsze sprawozdanie opublikowane zostało w Nr 9 — 10 Polskiej Sztuki Ludowej str. 58 i 59. W roku 1948 pracownicy Sekcji opublikowali 8 prac oraz przygotowali 3 prace dla Centrali Instytutu, I n ­ ternational u oik Music council i Min. Kultury i Sztu­ ki, wygłosili 6 referatów w różnych instytucjach, go­ ścili wycieczkę muzykologów czechosłowackich, któ­ rym udzielili pisemnych materiałów informacyjnych, oraz zapoczątkowali siaią w y m i a n ę materiałów паикоwych. W roku 1948 Sekcja służyła materiałami i pora­ dami instytucjom, profesorom, nauczycielom, pracow­ nikom o ś w i a t o w y m i innym osobom. Obaj pracow­ nicy Sekcji otrzymali w roku sprawozdawczym nomi­ nacje na Członków Komisji Muzykologicznej Polskiej Akademii Umiejętności oraz członków koresponden­ tów International Folk Music Council. Sekcja tańca. (Kierownik — mgr. Tadeusz Zygler). W zakresie prac przygotowawczo naukowych zapro­ wadzono: 1. kartotekę informatorów terenowych. 2. opracowano instrukcję dla informatorów tere­ nowych, 3. kartotekę bibliografii tańca, 4. zakupiono aparat filmowy'16 mm. Zakupiono dla wewnętrznego użytku-Instytutu pra­ cę A. Glapy i A. Kowalskiego — zbiór 41 tańców wielkopolskich, zanotowanych w terenie w czasie od 1945 do 1948 roku. W sezonie jesiennym przeprowa­ dzono w terenie dalsze badania nad tańcami wielko­ polskimi (A. Glapa i A. Kowalski) w wyniku czego zanotowano dalszych 16 tańców. Ogółem Sekcja po­ siada dokładny opis 57 tańców wielkopolskich. Opu­ blikowano 6 artykułów w fachowej prasie krajowej oraz jeden w Tanecznich Listach (Czechosłowacja). W czasie podróży kierownika Sekcji w maju do P r a ­ gi Festiwal Tańca i Pieśni Ludowej Słowiańskiej zo­ stał nawiązany ścisły kontakt z wydziałem tanecznym Konserwatorium w Pradze oraz badaczami folkloru. Sekcja zdobnictwa (Kierownik — dr. Roman Reinfuss, asystent — Zdzisław Szewczyk). Prace Sekcji szły w trzech głównych kierunkach: 1. B a d a w c z e p r a c e t e r e n o w e w okresie sprawozdawczym prowadzone były głównie na terenie Małopolski zachodniej w krakowskim i koło Tarnowa oraz na terenie góralszczyzny (Gorce, Podhale, okolice Szczawnicy, Orawa, rozpoczęto też pierwsze poszuki­ wania w sądeczyźnie). Przyczyną tego ograniczenia terytorialnego były trudności finansowe nie pozwala­ jące pokrywać kosztów dłuższych przejazdów kolejo­ wych. ; �Nie mniej, wykorzystując nadarzające się okazje, uda!o się roszerzyć badania i na inna okolica Polski. Dzięki bliskiemu kontaktowi Sekcji z Zakładem Etno­ logii Uniwersytetu Wrocławskiego, przeprowadzono kopiowanie względnie fotografowanie obiektów zdob­ nictwa ludowego w muzeach w Karpaczu. Niemczy, Jeleniej Górze, Wrocławiu i Brzegu. Ponadto przekop'' owano okazy meblarstwa ludowe­ go w muzeum w Szczecinie. Prowadzono badania na Kurpiach, w Częstochowskim, na Lubelszczyźnie (po­ wiat biłgorajski i tomaszowski). Przekopiowano też. zabytki ludowego zdobnictwa w muzeum lubelskim i w Zamościu. Na prośbę Departamentu Twórczości Ministerstwa Kultury i Sztuki przeprowadzano w kwietniu 1948 ba­ dania malarstwa ściennego na Powiślu Dąbrowskim. Wyniki tych badań stały się podstawą do urządzenia tam przez Ministerstwo konkursu na najpiękniej ma­ lowaną izbę. Szereg plansz wykonanych przez pracow­ ników Sekcji zostało nabyte do zbiorów P a ń s t w o w e g o Muzeum Kultur Ludowych w Warszawie skąd zostały i w ę r m i e wypożyczone na w y s t a w ę do Moskwv. W krakowskim odkryte zostały trzy ośrodki pro­ dukujące nieznane dotychczas typy skrzyń, zostało przebadane meblarstwo ludowe Gorców, zebrane bardzo bogate materiały do kowalstwa artystycznego w Małopolsce. Poczyniono też pierwsze kroki umożliwiającf rozpoczęcie systematycznych poszukiwań te­ renowych na obszarach wschodniej i północnej Polski. W cyfrach dorobek Sekcji przedstawia się następująco: 198 plansz okuć na wozach z 49 miejscowości 435 ., skrzyń z 96 ' ., 100 ,, innych mebli z 10 83 ., parzenic góralskich z 21 441 ,. ubiorów z 8 5 „ wnętrz z 1 54 próbki tkanin i kopie z 8 47 zл 2^ 11 kopie Kopie druków QiUKuw na na tkaninach иь-аиишеи ,, W dniu 31 grudnia 1948 zbiory Sekcji Zdobnictwa po włączeniu materiałów dostarczonych przez Dr. Gładysza (685 poz.) liczą 2443 pozycje. 2. O p r a c o w a n i e materiałów. Opracowywanie polega na kartografowaniu bada­ nych zjawisk i przeprowadzaniu ich systematyki. W r. 1948 opracowano podział typologiczny skrzyń krakowskich, który stanie się bazą wyjściową do analogicznego opracowania obejmującego skrzynie całej Polski. W ciągu r. 1948 opublikowano z materiałów Sekcji 5 artykułów. 3. U d o s t ę p n i a n i e m a t e r i a ł ó w . W kwietniu 1948 r. w związku z odbywającym się w Krakowie Walnym Zjazdem Polskiego Tow. Ludo­ znawczego, w pomieszczeniach przyległych do sali po­ siedzeń, urządzono w y s t a w ę materiałów Sekcji, którą zwiedzili wszyscy uczestnicy zjazdu a ponadto sporo młodzieży szkolnej. Materiały sekcji używane były do ilustrowan'a odczytów publicznych organizowanych przez Oddział Krakowski Polskiego Tow. Ludoznaw­ czego i w czasie w y k ł a d ó w o sztuce ludowej w Wyższej Szkole Sztuk Plastycznych a także Wyższej Szkole Nauk Społecznych. Na zamówienie Departamentu Twórczości przy Mi­ nisterstwie Kultury i Sztuki z materiałów Sekcji wy­ konanych zostało 20 kopii skrzyń malowanych jako materiał dla przyszłych wystaw. Sekcja wydawnicza (Kierownik mgr. Barbara Suchodolska), powstała dn. 15 października 1947 r. Po uzyskaniu zezwolenia na druk miesięcznika „Polskiej Sztuki Ludowej'' i uzyskaniu przydziału na papier i karton na okładkę, sekcja wydała na bezdrzewnym papierze I I I klasy w okładce z. kartonu również bezdrzewnego I I I klasy, w obwolucie z tonofanu, podwójny egzemplarz czasopisma liczący 64 stro­ ny za miesiące: listopad — grudzień 1947 r. W roku 1948 zostały wydane 3 pojedyncze numery po 32 strony w miesiącach — styczeń, luty, marzec — 2 podwójno: kwiecień — maj. wrzesień — październik, potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień. Dwa zeszyty mają charakter monograficzny — kwie­ cień — maj są omówieniem wystawy olsztyńskiej, zaś potrójny: czerwiec — lipiec — sierpień jest poświęco­ ny wystawie sztuki ludowej w Krakowie. Nakład pisma wahał się od 2.000 egzemplarzy do 2.900 z wyjątkiem numeru poświęconego wystawie w Krakowie, który wydano w nakładzie 4.850 egzemp­ larzy. Ogółem wydano w roku 1947-48 za 12 miesięcy po­ jedynczych zeszytów 36.850. Pismo jest rozprowadzane po całej Polsce. Za gra­ nicę pismo jest wysyłane do Czechosłowacji, Węgier, Szwecji, Francji, Anglii i Ameryki w charakterze egzemplarzy wymiennych. Na Kongresie Intelektualistów we Wrocławiu zo­ stały wręczone uczestnikom po 2 numery Polskiej Sztuki Ludowej Nr 4 — 5 i 6 — 7 — 8. Archiwum i biblioteka. (Kierownik mgr. Władysława Kolago). Na archiwum składają się: 1) plansze wielobarwne, 2) zbiór zdjęć fotograficznych wraz z opisami. 3) 10 teczek kopii ornamentów obrazów ludowych na szkle, oraz 4) zapoczątkowany zbiór tkanin ludowych. Plan­ sze obejmują głównie nadokienniki z powiatu OstrówMazowiecka i Ostrołęka. Zbiory fotograficzne powsta­ ły ze zdjęć dokonanych podczas badań terenowych po­ szczególnych sekcji. Zbiory te są inwentaryzowane i wkrótce będą katalogowane. W książce inwentarzowej odbitek zainwentaryzowano ogółem 1.300 fotografii, zaopatrując je opisami. 250 pozycji dotyczy zakresu zdobnictwa, 310 rzeźby, 460 malarstwa, 40 grafiki, i 240 budownictwa ludowe­ go. Prócz książki inwentarzowej fotografi, archiwum prowadzi książkę klisz, gdzie do dnia 31 grudnia 1948 r. zainwentaryzowano 400 pozycji. Kopie ornamentów obrazów na szkle pochodzą ze wszystkich prawie muzeów w Polsce, posiadających takie obrazy. Prócz archiwum w centrali dwie sekcje posiadają swoje archiwa odrębne: zdobnictwa w K r a ­ kowie i muzyki w Poznaniu. W roku ubiegłym archiwum dostarczyło 84 fotogra­ fie o formacie pocztówki do katalogu Wystawy Pol­ skiej Sztuki Ludowej w Paryżu. Na Kongres Intelektualistów we Wrocławiu wyko­ nano z 5 klisz 3.000 odbitek. Dla Departa­ mentu Plastyki Ministerstwa dostarczono 100 zdjęć wycinanek i 10 odbitek haftów kurpiowkich. Wreszcie do opracowania katalogu na Wystawę Wycinanki Pol­ skiej do Pragi dostarczono 80 zdjęć. Zbiór tkanin, posiadanych przez Instytut obejmuje próbki kurpiowskie z terenu puszczy Zielonej (okolice Myszyńca i Kadzidła) i puszczy Białej (między Seroc­ kiem a Ostrołęką Mazowiecką) — liczy 609 sztuk. Mniej tkanin bo 103 sztuki jest z pow. Opoczyńskiego i Rawskiego. Biblioteka składa się z 75 tomów książek i kilku czasopism. Biblioteka służy przede wszyskim pracow­ nikom Instytutu, a poza tym osobom współpracują­ cym. W roku 1948 z biblioteki skorzystało dwadzieścia dwie osoby. Sekcje fotograficzne. (Kierownik Stefan Deptuszewski). W dniu 1 października 1947 г., pracownia posia­ dała 60 tuz. płyt i 700 szt. papieru fotograficznego, W okresie sprawozdawczym zakupiono materia­ łów fotograficznych za sumę 320.480 zł, zużyto na wy­ konania prac laboratoryjnych 1 wydano dla Sekcyi za s u m ę 231.580 zł. Stan obecny przedstawia war­ tość 188.838 zł. Sprzętu i urządzeń dla Pracowni za­ kupiono za sumę 718.190 zł. Zdjęć w terenie wykonano 1155 szt., na miejscu 283. Pracownia w okresie sprawozdawczym wykonała 2,965 odbitek lub powiększeń, które zostały wykorzy­ stane do wydawnictwa i znajdują się w archiwum. Pobyt w terenie w związku z wykonaniem prac fotograficznych zleconych wynosi 80 dni, w związku z zakupem materiałów fotograficznych i sprzętu wy­ nosi 14 dni, razem 94 dni. W roku sprawozdawczym Instytut rozporządzał budżetem administracyjnym 6.000.000 zł, kredytem do­ datkowym na wydawnictwa — 2.000.000 zł oraz bud­ żetem inwestycyjnym — 2.000.000 zł. Ogółem więc 10.000.000 zł. Z tego wydatkowano na wydawnictwo zł 5.500.000, na zakup aut półcieżarowych. nrzvstosowanvch do wyjazdów ekip badawczych w teren — 1.200.000 zł, na aparaty badawcze 800.000 zł. Na badania i wydatki rzeczowe 2.500.000 zł. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/baca13d9804e9555e46894f3f3cc6cc6.pdf 69bb35941811b8a43f157514053ebb42 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4232 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3946 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.2 ; s.96-113 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J W K A T O W I C A C H MARIA Większość organizowanych ostatnio pokazów sztuki ludowej jest wyrazem tendencji wskrzeszenia i zacho­ wania artystycznych zasobów ginącej kultury ludowej i włączenia ich w nurt współczesnego życia artystycz­ nego i gospodarczego. To niezmiernie ważne dla kul­ tury naszej zagadnienie było niejednokrotnie przed­ miotem gorących dyskusji w kołach fachowych i nau­ kowych, poświęcono mu stosunkowo dużo czasu na konferencji w Jadwisinie w maju r. ub., wreszcie by­ ło omawiane na łamach prasy oraz w szeregu publi­ kacji naukowych. To też tego rodzaju wystawy ma­ jące na celu zobrazowanie tych wysiłków i osiągnięć wyrastają zgoła z innych założeń, aniżeli retrospek­ tywne przeglądy dorobku artystycznego wsi polskiej. W pokazie tego typu, siłą rzeczy kładzie się nacisk na jedną czy parę wybranych gałęzi przemysłu ludowe­ go, będących w danej chwili pod specjalną opieką, której celem jest ich reaktywizacja. Wystawione eksponaty są więc przeważnie materiałem konkurso­ wym, bądź też owocem uprzedniej inspiracji popartej odpowiednią subwencją. Aby wystawa tego rodzaju była dla przeciętnego widza czytelna i zrozumiała, mu­ si mieć pewien zdecydowany układ typologiczny i cza­ sowy oraz winna być rzutowana na szczegółowo opra­ cowane tło porównawcze i uzupełniona odpowiednim materiałem ilustracyjnym, któryby dał możność zro­ zumienia roli, jaką odgrywała dana forma artystycz­ na w całości zdobionego przedmiotu, np. haft czy ko­ ronka w stroju — i poznania drogi, jaką przeszedł on do współczesnych wytworów artystycznych. W tym przy­ padku musi być wypracowany szczegółowy scenariusz Ryc. 1. Czepce szydełkowe Э6 ZYW1RSKA wystawy, aby spełniła ona swe informacyjne, a prze­ de wszystkim dydaktyczne zadanie w najszerszym te­ go słowa pojęciu, co z drugiej strony uwypukli punkt wyjścia przyjęty przez organizatorów. Te luźne uwagi nasuwa zorganizowana w grudniu ub. r^ przez Wydział Kultury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej, przy dużym poparciu Ministerstwa Kultury, wystawa sztuki ludowej w Katowicach. Obej­ muje ona — jak mówi podtytuł — tkactwo, ceramikę, haft, koronki. Pierwsze, pobieżne przejrzenie materiału orientuje zwiedzającego, że eksponaty pochodzą z dwóch krań­ cowych powiatów województwa katowickiego: cieszyń­ skiego, leżącego w południowym kącie, obejmującego teren zamieszkały przez Górali śląskich oraz zawier­ ciańskiego na północnym wschodzie, który niedawno został przyłączony do województwa. Stąd pochodzi najliczniej reprezentowana na wystawie ceramika (około 110 okazów z Siewierza i Kromułowa) oraz pa­ siaste tkaniny wełniane i lniane (Gołuchowice, Postaszowice i Niegowa); zaś nieliczne okazy haftu, koron­ ki oraz pojedyncze okazy odzieży czy rzeźby są z oko­ lic podbeskidzkich (Istebna, Jaworzynka, Koniaków). Oba tereny reprezentowane na wystawie należą do różnych zespołów kulturowych. Rejon podbeskidzki z jego bogatą, swoistą kulturą materialną był od daw­ na terenem zainteresowań badaczy i doczekał się k i l ­ ku poważnych publikacji. Już przed wojną poczy­ niono tam pierwsze kroki celem przeszczepienia nie­ których przejawów sztuki miejscowej na grunt prze- z Koniakowa, pow. Cieszyn, fot. A. Bogusz. �mysłu artystycznego. Przede wszystkim dotyczy to szeroko rozgałęzionego koronkarstwa, którego różno­ rodne techniki reprezentowane były na wystawie nie­ kiedy pojedynczymi zaledwie okazami, w postaci l u ­ dowych czepców i wyrabianych na sprzedaż serwetek i kołnierzyków. Bez wątpienia, że uszeregowanie oka­ zów według technik, tak, jak narastały one w tere­ nie, a więc: klockowej, szydełkowej, drutowej, wresz­ cie igiełkowej, podobnie jak wydzielenie czepców l u ­ dowych od robót wykonanych na sprzedaż, dodałoby jasności ekspozycji. Podkreślałoby to, że droga — od koronki czepca wykonanej na własny użytek do ser­ wetek czy kołnierzyków, produkowanych na sprze­ daż — została już odbyta. To samo da się powiedzieć o hafcie. Pozyskane przez Wydział wzorniki dokładnie przekopiowane ze sta­ rych, które już od dawna są unikatami, pozwalają ustalić, że stosowanie starych motywów (jak „koro­ ny" czy „strómki") panuje tam dotychczas. Jednak wy­ stawa nie pokazała nam, czy istnieje w terenie włas­ na inwencja hafciarek, jeśli chodzi o interpretację po­ szczególnych, starych motywów, szukanie nowych dróg rozwoju? Poza tym, wysuwa się pytanie, jakie miejsce w całości hafciarstwa cieszyńskiego zajmuje jasnobrązowy haft o miękkich liniach (motywy roślin­ ne na koszuli z Koniakowa) w stosunku do najbar­ dziej typowego czarnego haftu o motywach geome­ trycznych? Ryc. 2. „Gajdziarz" — rzeźba w drzewie wyk. Jan Michałek z Koniakowa, pow. Cieszyn w 1951 г., fot. A. Bogusz. Znajdujące się na wystawie pojedyncze okazy stro­ ju tłumaczą w pewnej mierze rolę haftu w ubiorze. Jednak i tutaj, choć jedno zdjęcie kobiety w szatce spuszczowej z podaniem krótkiej wzmianki o jej dawności w stosunku do obecnie noszonego stroju uspra­ wiedliwiałoby jej pokazanie na wystawie. Podobne zdjęcia kobiet w kabotkach czy żywotkach rozjaśniły­ by w dużej mierze sens ekspozycji, przy czym nazwa lokalna przedmiotu stałaby się zrozumiała. Jeśli chodzi o rzeźbę, mamy zaledwie parę okazów. Miękko modelowany „Gajdziarz" (ryc. 2) Jana Michał­ ka z Koniakowa, łyżnik skopiowany według starego wzoru, oraz dwa talerze rzezane w brązowo barwio­ nym drzewie przez Pawła Kohuta (ryc. na okładce) Występuje tu ciekawa interpretacja nowych tematów (gołąbki pokoju) obok tradycyjnych motywów (drze­ wo życia) z miejscowymi elementami zdobniczymi. Ryc. 3. Dzban wyk. przez 90-letniego Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa, pow. Zawiercie w 1951 r. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Większość eksponatów z powiatu cieszyńskiego wy­ konali członkowie spółdzielni istniejącej w Konia­ kowie. Zupełnie inne są drogi, jakimi okazy z powiatu za­ wierciańskiego przywędrowały na wystawę, a także inna jest ich waga. Tu leży duża zasługa Wojewódz­ kiego Wydziału Kultury i Sztuki, który pierwszy za­ interesował się tym zupełnie zaniedbanym terenem i umiał wyciągnąć na światło dzienne idące w zapom­ nienie relikty istniejącej tu kiedyś ciekawej ceramiki i tkactwa. Ostatni garncarze Siewierza przejmujący swój zawód z pokolenia na pokolenie, jak rodzina Maltazarów czy Łukasików wykonywali dotychczas na zbyt jedynie proste miski, donice, czy doniczki na kwiaty. Dopiero pobudzenie ich do przypomnienia so­ bie starych form, dawniej stosowanych, dało niezmier­ nie ciekawe wyniki w postaci całej kolekcji wyrabia­ nych kiedyś dzbanów, dwojaków czy trojaków, zdo­ bionych mis, baniek na kawę, cedzaków czy nawet specjalnego typu zabawek wyraźnie wskazujących na 97 �Ryc. 4. Dzban (z prawej strony) wyk. Tomasz Maltazar z Siewierza. Dzban (z lewej wyk. Stefan Łukasik z Siewierza, fot. A. Bogusz. pewne nici wiążące je z ceramiką śląską, np. tzw. „opiekoce". Jak dalece sprawa była pilna może wska­ zać fakt, że jedne z najciekawszych form dzbanów noszących wyraźne piętno indywidualne wyszły z war­ sztatu Antoniego Grzeszczyka z Kromułowa (ryc. 3) liczącego lat 90, który zmarł w kilka tygodni po wy­ konaniu swych ostatnich prac. To samo da się powiedzieć o warsztatach rodziny Maltazarów (ryc. 4, 5, 6) i Łukasików (ryc. 4, 7), gdzie ojcowie pokazali synom różnorodność form i zdobie­ nie dopiero, gdy zostali wyraźnie zachęceni do tej pra­ cy przez opiekę Wydziału i udzieloną im subwencję Ministerstwa Kultury i Sztuki. Ceramika zawierciańska wykonywana jest z gliny gruboziarnistej polewana przeważnie obustronnie po­ lewą brązową i zieloną stosowaną w szeregu odcieni. Jedynie kilka garnczków Antoniego Grzeszczyka ma powierzchnię zostawioną w stanie surowym. Najcie­ kawsza jest różnorodność form dzbanów o niewiel­ kich wymiarach. Jak dzbany tak i miski zdobione są niekiedy rytym ornamentem linearnym, bądź też ma­ lowanym jasną pobiałką o najprostszych liniach fali­ stych czy łamanych wzbogacone urozmaiconym pro­ filowaniem przez dodanie pewnego rodzaju ryzowania krawędziom naczyń. Ciekawa jest miska roboty Anto­ niego Maltazara (ryc. 6) z wypukłym ornamentem powstałym z nałożenia gęstej pobiałki. Według miejscowej tradycji potwierdzonej przez starych garncarzy dawniej istniało tu szeroko rozwi­ nięte gliniane zabawkarstwo w postaci maleńkich dzbanuszków, kielichów, „opiekoców", skarbonek, czy kogutów-świstawek. Ryc. 5. Dzban i misa — wyk. Józef Maltazar z Siewierza. Tkanina pasiasta wełniana Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Э8 strony) — wyk. �Wśród zebranych na wystawie okazów mamy moż­ ność prześledzenia, jak dawne profile dzbanów zna­ lazły zastosowanie w dwuusznych wazonach lub nie­ wielkich czarkach bez ucha. Zwłaszcza zasługują na uwagę wyroby Józefa Maltazara i Stefana Łukasika. 0 ile prace Łukasika cechuje wyraźna pierwotność formy i ornamentu, o tyle skala Józefa Maltazara zda­ je się być bardzo rozległa. Od prostej miski ozdobio­ nej spiralną linią jasnej polewy lub czystego w linii profilu jasnobrązowego dzbana, aż po niezmiernie szlachetną w kolorze czarkę wykonaną, jako nowy kształt w garncarstwie z jej skomplikowaną fakturą powierzchni uzyskanej przez stosowanie różnej gęsto­ ści polewy — widzimy szeroką skalę jego możliwości artystycznych, które niewątpliwie winny zwrócić nań uwagę organizatorów opieki nad nowoodkrytym ośrod­ kiem garncarstwa ludowego. Tą samą drogą przybyły na wystawę stare zapaski 1 próbki tkanin z trzech wsi zawierciańskich. Część wystawionych fartuchów, którymi dotychczas jeszcze okrywają się kobiety z Postaszowic, Gołuchowic, czy Niegowej — są to nowe tkaniny utrzymane w charak­ terze pasiaków o różnej szerokości pasach zbliżonych w układzie do łowickich czy sieradzkich, jednak o ryt­ mice niespokojnej i innym układzie barwnym. Infor­ macje z terenu mówią, że ten typ tkaniny jest nowy, co przy dokładnym prześledzeniu i porównaniu po­ szczególnych okazów trzebaby postawić pod znakiem zapytania. Przeczą bowiem temu niektóre zapaski, gdzie wśród zróżnicowanej szerokości pasków wystę­ puje jeden pasek „drabinkowy", przy czym niezmier­ nie szlachetne walory kolorystyczne wskazywałyby na stare tradycje farbiarstwa roślinnego. Ten sam układ pasów drabinkowych znajdujemy w ostatnio wykona­ nych próbkach opartych o najstarsze wzory znalezio­ ne przez miejscowe tkaczki. Tkaniny te charaktery­ zuje zasadniczy układ wąskich paseczków o przewa­ dze barwy ciemnoczerwonej i czarnej. Zwłaszcza prób­ ka wykonana przez Józefę Białą z Postaszowic o wą­ skich niemal jednonitkowych paskach w połączeniu z paskami drabinkowymi oraz jej układ barwny na­ suwa wyraźne asocjacje z tkaniną północno-mazowiecką. Wszystkie tkaniny zawierciańskie są wykonane na lnianym postawie przetykane wełną własnego przę­ dzenia, często przeplatane nicią lnianą. Pomieszanie z lnem występuje zawsze w tkanych oddzielnie krajkach, którymi obszywa się zmarszczone zapaski. Ma to swoje usprawiedliwienie w konieczności uzyskania tkaniny, któraby dała się łatwiej zgiąć zachowując ko­ nieczną w tym wypadku elastyczność. Podobnie, jak ceramika, tkaniny zawierciańskie ce­ chuje pewna, pierwotna surowość, jednocześnie pełna bezpośredniej szczerości. Jej charakter pograniczny w stosunku do terenów, gdzie tkanina ludowa zanikła już dawniej, nadaje im jeszcze więcej wagi i zna­ czenia. Nic więc dziwnego, że wydobytymi z ukrycia gałę­ ziami przemysłu ludowego zainteresowała się Cen­ trala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Jednocześ­ nie, znajdujące się na wystawie materiały sygnalizują badaczom konieczność zwrócenia uwagi na ich war­ tość, w całokształcie polskiej sztuki ludowej. Ryc. 6. Miska i flakon wyk. Antoni Maltazar z Sie­ wierza. Tkanina pasiasta wełniana — wyk. Józefa Biała z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. Ryc. 7. Flakony — wyk. Stefan Łukasik z Siewierza. Tkanina pasiasta — wyk. Maria Gołuchowska i Maria Socha z Postaszowic, pow. Zawiercie, fot. A. Bogusz. 99 �W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA LUBELSKIEGO ZOFIA Dnia 15 grudnia ub. r. została otwarta w Lublinie Wystawa Sztuki Ludowej województwa lubelskiego, zorganizowana przez Wydział Kultury przy Prezydium W.R.N. w Lublinie przy współudziale lubelskiego Od­ działu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Wystawa obejmowała różne działy twórczości ludo­ wej, a mianowicie: plecionkarstwo, tkactwo i strój ludowy, koronkarstwo, ceramikę, zabawkarstwo, rzeź­ bę, wycinanki, sztuczne kwiaty i pisanki. Eksponaty w ilości 356 zebrane były z 30 miejscowości wojewódz­ twa lubelskiego, zgrupowanych jednak głównie na te­ renie 3 powiatów: lubartowskiego, łukowskiego i radzyńskiego, z powiatu kraśnickiego i z Białej Podla­ skiej pochodziły jedynie wyroby ceramiczne. Opisywana wystawa powstała zasadniczo przez ze­ stawienie dwóch wystaw regionalnych, które miały miejsce daleko wcześniej, a mianowicie: Wystawy Sztuki Ludowej w Lubartowie (lipiec 1951 r.) i Łuko­ wie (październik 1951 г.). Z obu tych wystaw napisa­ ne zostały obszerne recenzje (Polska Sztuka Ludowa nr 6/51 i nr 1/52) tak, że po wyeliminowaniu ekspo­ natów z tych dwóch powiatów niewiele materiału po­ zostaje do omówienia, będzie to przeważnie ceramika z pow. kraśnickiego i tkactwo z radzyńskiego. Z powiatu kraśnickiego na wystawę nadesłały swe wyroby dwa ośrodki garncarskie: Urzędów i Łążek Ordynacki. Urzędów to stara osada garncarska, liczą­ ca dawniej kilkudziesięciu a dziś około dziesięciu garn­ carzy, wykonujących różne naczynia użytkowe jak garnki, „durszlaki", płaskie „wodziaki", z dwoma nie­ wielkimi uszkami do noszenia wody w pole itd. Do swych wyrobów używają garncarze urzędowscy gliny żelazistej, wypalającej się na czerwono. Wewnątrz Ryc. 1. „Kierowca przy traktorze" — rzeźba w glinie wyk. Paweł Witek z Urzędowa, fot. Janusz Świeży 100 CIESLA-REINFUSSOW A pokrywają naczynia ołowiowym zielonym szkliwem, które na zewnątrz obejmuje również szyjkę. Jak in­ formują garncarze z Urzędowa robiono też dawniej u nich i „siwaki", jednakowoż ten sposób wypalania garnków obecnie zarzucono ponoć z powodu braku odpowiedniego pieca. Najwybitniejszymi garncarzami urzędowskimi są trzej bracia: Jerzy, Paweł i Stanisław Witkowie, oraz Antoni Kaniowski. Na wystawie znalazły się prace wymienionych wyżej garncarzy z wyjątkiem Stani­ sława Witka. Wyrabiają oni naczynia użytkowe, ozda­ biane skromnym rytym ornamentem oraz tak zw. ga­ lanterię ceramiczną w postaci rzeźb o tematyce figu­ ralnej. Rzeźby te wykonane w sposób bardzo prymi­ tywny nawiązują nieco doi zanikających już dziś zaba­ wek dziecinnych, sprzedawanych po jarmarkach i od­ pustach. Przedstawiane sceny czerpane są z życia wsi. Przykładem może być przeładowana trochę rzeź­ ba Jerzego Witka, zatytułowana „Oczepiny", gdzie na małej przestrzeni zgrupowana została wielka ilość osób, co nie pozwala na skoncentrowanie uwagi na punkcie centralnym, którym ma być panna młoda siedząca na dzieży. Przejrzystszą kompozycyjnie jest jego druga rzeźba p. t. „Garncarz przy pracy". Przed­ stawia ona mężczyznę toczącego garnek na kole garn­ carskim, podczas gdy siedząca obok kobieta struże glinę strugaczem. Jest to typowy obrazek z pracowni garncarskiej, gdzie mąż zajmuje się wytaczaniem na­ czyń, w innych zaś pracach pomagają mu członkowie rodziny, przy czym głównym pomocnikiem jest zwy­ kle żona. Prócz kompozycji figuralnych wykonał też Jerzy Witek kilka płaskich kropielniczek ozdobionych rytym ornamentem i wypukłym motywem zazwyczaj figuralnym (treści religijnej) na tarczy do zawiesza­ nia. Brat Jerzego Witka, Paweł, będąc sam przodow­ nikiem pracy w skupie zboża, chętnie w swych rzeź­ bach porusza tematy ilustrujące postęp gospodarczy wsi dzisiejszej. Na wystawę wykonał np. rzeźbę p. t „Kierowca przy traktorze" (ryc. 1), czy „Odstawa tucz­ nika". Trzeci z grupy garncarzy urzędowskich Antoni Kaniowski unika raczej scen zbiorowych, chętnie na­ tomiast rzeźbi pojedyncze postacie, które umie dosko­ nale podpatrzeć i nadać im cechy charakterystyczne (np. postać „Kułaka", ryc. 2). Prócz postaci ludzkich rzeźbi Kaniowski również udatne figurki zwierząt. W odróżnieniu od ceramiki użytkowej z Urzędowa naczynia z Łążka Ordynackiego zdobione są koloro­ wymi polewami. Najtypowszym ornamentem jest jo­ dełka, spirala, linia falista itd. Pod względem formy ośrodek ten charakteryzują naczynia raczej pękate, n i ­ skie. Kolor naczyń brązowy z tym, że przy dzbanach i garnkach występuje często biały kołnierz dookoła wylewu. Wyroby z Łążka Ordynackiego pochodziły z pracowni Ludwika, Mateusza i Waleni Startków �i i Franciszka Sikory. Ten ostatni dał wyłącznie tale­ rze, na dnie których obok tradycyjnych ornamentów roślinnych czy zwierzęcych pojawiły się motywy współczesne jak np. gołąbki pokoju. Ośrodek garncarski w Białej Podlaskiej reprezento­ wały tylko wyroby Kazimierza Rogowskiego, na które złożyły się trzy, ale za to niezwykle piękne okazy tzw. „siwaków", a mianowicie dzban, butla na wodę zw. „wodziakiem" (ryc. 3) i tzw. „szabasówka", t j . duży garnek dwuuszny (ryc. 4). Powierzchnia ich zdobiona była ornamentem gładzonym o układzie przeważnie pionowym. Charakterystyczną cechą dla tych trzech ckazów jest podział powierzchni naczynia na dwie nie­ równe części przy pomocy dwóch rytych linii równo­ ległych, przecinających naczynie horyzontalnie. Moty­ wy występujące na naczyniach są przeważnie geome­ tryczne: linia prosta łamana, falista, spiralna, w gór­ nej zaś części brzuśca wykonane są motywy wachlarzowate, przypominjące schematycznie potraktowane sylwetki roślin. Całość jest niesłychanie szlachetna i sharmonizowana, co podnosi jeszcze i ciekawy kolor wypału, dający w efekcie czarny czerep ze srebrzy­ stym, połyskującym ornamentem. Wyroby tkackie, pominąwszy te, które już były oma­ wiane w recenzjach z wystawy w Lubartowie i Łuko­ wie ograniczają się do 10 okazów z pow. radzyńskiego. Składały się na nie trzy kilimy wełniane, trzy narzuty craz 4 spódnice lniane. Kilimy radzyńskie charakte­ ryzują szerokie pasy podłużne tkane splotem rządko­ wym (w „drelich"), przy czym osnowę stanowi len, zaś wątek wełna. Pasy są zazwyczaj w dwukolorach mniej więcej 8 — 10 cm szerokości. Czasem szersze pasy są oddzielone od siebie drobnymi % cm szerokości paseczkami białymi i czarnymi. Takim właśnie był kilim utkany przez Stefanię Kądracką z Jabłonią (gm. Ja­ błoń) w 1925 г., w którym szerokie na 10 cm pasy gra­ natowe oddzielone były od 12 cm pasów popielatych wąskimi (Vz cm) paseczkami białymi i czarnymi. K i ­ limy te dla uzyskania odpowiednich wymiarów są zeszywane przez środek z dwóch części. Ulubionymi ko­ lorami występującymi w kilimach radzyńskich są ze­ stawienia koloru czerwonego — amarantowego („bu­ raczkowego") z zielonym lub szafirowym. Ryc. 2. „Kułak" — rzeźba w glinie wyk. Antoni Ka­ niowski z Urzędowa w 1951 r. fot. Janusz Świeży. twórczości artystycznej województwa lubelskiego. Bra­ ki jej zarysowują się w sposób wyraźny, gdy zgroma­ dzone na wystawie eksponaty zestawimy z tymi, które znalazły się na poprzedniej wystawie, urządzonej w Lublinie w r. 1949. Trzy z wystawionych lnianych spódnic były tkane w kratkę biało-czarną, czwarta zaś w czerwono-czar­ ną. Pierwsze z nich są starsze, pochodzą z pierwszych lat bieżącego stulecia, podczas gdy ostatnia robiona była po I wojnie światowej. Spódnice te układane są we fałdy. Niekiedy posiadają dołem naszyty pas z tej samej materii tylko ciętej ze skosu dla uzyskania lep­ szego efektu, albo czarną, jedwabną, kupną tasiemkę szerokości około 1 cm. Spódnice te wykonały Stefania i Małgorzata Kądrackie z Jabłonią. Jak wynika z powyższego przeglądu omawiana wy­ stawa w słabym tylko stopniu dawała obraz ludowej Dział 1 ilość eksponatów i ilość j powiatów Obok kilimów na wystawie znalazły się trzy narzu­ ty lniane w kratę tzw. „płachty" wykonane w „pojedynk", tzn. splotem płótna, o barwach bardziej sto­ nowanych niż to miało miejsce w kilimach. „Okna" krat o boku około 15 cm wypełnione bywają bądź tzw. „pepitem", czyli drobną krateczką, bądź są gładkie jednokolorowe. Narzuty wykonała tkaczka Maria Nie­ dzielska z Jabłonią (gm. Jabłoń) w latach 1936 i 1938. 1951 ilość j eksponatów I 1949 Plecionkarstwo 8 4 14 1 Tkactwo i strój 53 7 71 3 1 -*-» W 'O 'C ? " a 4 2 Ceramika - -5 98 144 4 Zabawkarstwo 33 3 59 2 3 3 11 1 Wycinanki 13 1 23 1 Sztuczne kwiaty _ 13 2 Pisanki 20 17 1 Koronkarstwo Rzeźba razem 228 - 356 101 �Porównując ogólne liczby eksponatów widzimy, że ilość okazów zgromadzonych na wystawie w r. 1951 była w stosunku do roku 1949 większa o 128 pozycji, niemniej jednak na pierwszej wystawie reprezentowa­ nych było 12 powiatów, t j . całe województwo z -wy­ jątkiem pow. hrubieszowskiego i bialskiego, materiał pochodził z 38 miejscowości, rozrzuconych po różnych częściach województwa, podczas gdy na wystawie ostatniej eksponaty zebrane były w 30 miejscowo­ ściach, zgrupowanych w 4 zaledwie powiatach (o ile pominiemy Białą Podlaską skąd pokazano trzy garnki gliniane jednego autora). Powiększenie ilości okazów na wystawie w r. 1951, powstało więc nie przez roz­ szerzenie rzeczowego i terytorialnego jej zasięgu, ale głównie przez nadmierne pod względem cyfrowym eksponowanie pewnych ośrodków (np. 49 garnków z Lubartowa, 53 z Łukowa), które na tego rodzaju wy­ stawie powinny być pokazane w wyborze, ogranicza­ jącym się do najtypowszych i najlepszych wytworów z punktu widzenia ich wartości artystycznych. W związku z podkreślanym wyżej brakiem równo­ wagi w kompozycji wystawy powstały olbrzymie, n i ­ czym nieumotywowane luki, jak np. zupełny brak haf­ tów biłgorajskich i włodawskich, ceramiki z pow. za­ mojskiego i chełmskiego i wielu innych. Listę tych braków możnaby przedłużyć, ale to w tej chwili mi­ jałoby się z celem. To co powiedziano dotychczas wy­ starczy, aby uzasadnić stwierdzenie, że wystawa nie charakteryzowała należycie ludowego dorobku arty­ stycznego województwa lubelskiego, była bowiem zbyt fragmentaryczna i zestawiona w sposób przypadkowy. Ryc. 3. „Wodziak" — naczynie na wodę wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. Ekspozycja wystawy pomyślana według układu te­ rytorialnego (powiatami) została konsekwentnie prze­ prowadzona jedynie w dziale tkanin, już w wyrobach garncarskich przejrzystość układu została tu i ówdzie zmącona. Zwiedzając wystawę odnosiło się wrażenie, że zor­ ganizowana ona została w pośpiechu, bez czasu do namysłu i należytego przygotowania w terenie. Jeżeli tak było istotnie, to oczywiście wiele niedociągnięć będzie usprawiedliwionych. Niemniej zostanie jeszcze kwestia otwarta, dlaczego nie rozplanowano przygoto­ wań do wystawy w sposób taki, ażeby się to nie odbi­ ło ujemnie na jej ostatecznym wyniku. Ryc. 4. „Szabasówka" garnek dwuuszny wyk. Kazi­ mierz Rogowski z Białej Podlaskiej, fot. Janusz Świeży. 102 �SPRAWOZDANIE Z W Y S T A W Y SZTUKI L U D O W E J P O W I A T U NOWOSĄDEGKIEGO ELEONORA Dnia 16 grudnia 1951 roku została otwarta Wysta­ wa Sztuki Ludowej w Nowym Sączu. Inicjatorem i organizatorem jej był Wydział Kultury Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie, który ko­ rzystał z pomocy naukowej Zakładu Badania Plasty­ ki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego Państwowe­ go Instytutu Sztuki. Celem wystawy było pokazanie pozytywnych war­ tości plastycznej twórczości ludu nowosądeckiego, w szczególności zaś sztuki, która jest wyrazem no­ wych potrzeb i nowych zastosowań. Wystawę poprzedził konkurs, na który artyści do­ starczyli własne prace bądź dawne, bądź nowe, spe­ cjalnie w tym celu wykonane. Jury konkursowe, do którego weszli przedstawiciele Ministerstwa Kultury i Sztuki, Państwowego Instytutu Sztuki, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, Prezydium Miejsco­ wej Powiatowej Rady Narodowej, Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego, oraz Muzeum Ziemi Sądec­ kiej — nagrodziło 155 eksponatów z zakresu: hafciarstwa, ceramiki, malarstwa, rzeźby w drzewie. Przy­ znawane nagrody pochodziły z funduszów Minister­ stwa Kultury i Sztuki (6.500 zł) i Prezydium Woje­ wódzkiej Rady Narodowej w Krakowie (3.600 zł). JANIKOWSKA Po konkursie urządzono wystawę. Mieściła się ona w świetlicy Powiatowej Rady Związków Zawodowych, gdzie zajmowała dwie niewielkie sale, w których zgro­ madzono 139 eksponatów pochodzących z miejscowo­ ści: Podegrodzie, Litacz, Brzyna, Stary Sącz, Łącko, Juraszowa, Piorunka, Olszana, Czerniec, Wola Brzyńska i Krynica. Jasne, dobrze oświetlone sale oraz estetyczne roz­ mieszczenie eksponatów robiły przyjemne wrażenie na zwiedzających. Głównymi działami wystawy były: hafciarstwo, ce­ ramika i obrazy na szkle, słabo natomiast reprezento­ wana była rzeźba w drzewie i obrazy malowane na papierze. Z dziedziny haftu białego pokazano 10 eksponatów pochodzących z Podegrodzia, Łącka, Litacza i Brzyny. Były to bogato haftowane koszule męskie i kobiece szyte z białego „przedniego" płótna fabrycznego. Ko­ szule zdobił haft wypukły (ryc. 1) o gęstym wzorze roślinnym znajdującym się na kołnierzyku, gorsie, przyramkach i mankietach. U koszul kobiecych za­ miast kołnierzyka często spotyka się haftowane i suto marszczone krezy. Taki sam haft jak na koszulach występuje na batystowym fartuchu kobiecym. Prócz 103 �koszul wystawiono również ich fragmenty jak zdobio­ ny kołnierzyk lub komplet haftów do koszuli męskiej. Nowsze koszule zdobione są zarówno haftem wypu­ kłym jak i stebnowaniem, wyszywanym na kołnierzy­ ku i mankietach. Obok haftu białego spotyka się także tą samą tech­ niką wykonany haft czerwony (ryc. 2), którym w oko­ licy Podegrodzia i Litacza zdobiono koszule kobiece, męskie oraz chustki czepcowe. Szerokie zastosowanie w zdobnictwie stroju z okolic Sącza znajduje haft wielokolorowy wykonywany głównie ściegiem łańcuszkowym przy użyciu tzw. „kordonka", jedwabiu, lub wełny. Spotykamy się z nimi na ubraniach wierzchnich. W stroju męskim haftami kolcrcwymi zdobione są sukmany i spodnie noszone przez rądeckich Górali i Lachów, lachowskie kaftany, w kobiecym zaś podegrodzkie katany, zapaski i now­ sze gorsety. Ryc. 2. Czerwony haft przy koszuli kobiecej. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz, wykonawca nieznany. Fot. Stefan Deptuszewski. Pięknym przykładem haftu wykonanego barwną ni­ cią wełnianą była na wystawie „gurmana" (sukmana) z okolic Łącka szyta z brązowego samodziałowego suk­ na, ozdobiona na kołnierzu, wzdłuż rozcięcia na pier­ siach, przy mankietach i u nasady fałdów bocznych, szerokimi szlakami haftu głównie łańcuszkowego w ko­ lorze czerwonym i granatowym. W stroju Lachów z okolic Podegrodzia występują hafty wykonane kordonkami o barwach jaskrawych: żółtym, zielonym, czerwonym, pomarańczowym itp. Technika haftu rów­ nież przeważnie łańcuszkowa z drobnymi fragmenta­ mi wyszywanymi ściegiem „Janina" i gałązkowym. Przeważające motywy to linia falista z małymi elipsowatymi wypełnieniami w zakolach, łuki czy jedno­ stronna pętlicowata plecionka z tzw. w gwarze miej­ scowej „ogóreckami". Prócz tego w rogach na połach kaftana występują stylizowane motywy roślinne. Bar­ dzo interesująco przedstawiają się ozdoby haftowane poniżej przyporów spodni lachowskich tzw. „błękici" (ryc. 3). W przeciwieństwie do rozbudowanych parze- Ryc. 3. Haft na „blękiciach" (spodniach) z Podegrodzia, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 4. Okładka do albumu wyk. Katarzyna Sikora, Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. • �Ryc. 5. Gorset typu nowszego, wyk. Rozalia Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz. Ryc. 6. Gorset z ostatnich czasów, wyk. Aniela Pierzchała. Brzyna, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. nic podhalańskich, czy pętlicowatych kompozycji wy­ stępujących w Gorcach, wyszywki sądeckie posiadają wyraźny kształt serca o zamkniętym dekoracyjnym konturze, przedzielonego w pośrodku pasem pionowym na dwie połowy, z których każda wypełniona jest mo­ tywem roślinnym przypominających kwiat stokrotki. Mctywy i techniki hafciarskie, czerpane z zanikają­ cego ubioru ludowego, znajdują dziś nowe zastosowa­ nie na serwetach, makatach, obrusach i okładkach do albumów, haftowanych przez wiejskie artystki. Serwetki i obrusy haftowane na samodziałowym płót­ nie posiadają zazwyczaj wzdłuż brzegów motywy pa­ sowe przeniesione z lampasów na kaftanach względ­ nie z „błękici", w rogach umieszczone są wspomniane wyżej kompozycje roślinne występujące na kaftanach męskich czy katanach kobiecych. Niektóre z przed­ stawionych na konkurs serwetek raziły swym prze^ ładowaniem i brakiem przejrzystości w kompozycji. Bardzo wierne, jeśli chodzi o zachowanie charakteru haftów lachowskich były okładziny do albumów (ryc. 4) i makatka wyszywane na granatowym suknie przez Katarzynę Sikorę z Podegrodzia. L/C. 7. Dzbanek wyk. Józef Biliński. Stary Sącz. fot. Stefan Deptuszewski Zjawiskiem nowszym w hafciarstwie sądeckim są kobiece chustki na głowę zrobione z czarnego jedwa­ biu lub cienkiej materii wełnianej, ozdobione po kra­ jach szlakiem haftu płaskiego o motywach naśladują­ cych wzory kwiatowe z drukowanych chustek fabrycz­ nych. Kilka przykładów tego rodzaju wykonały na konkurs Józefa Szewczyk ze Starego Sącza, Wiktoria Janczura z Łącka i Zofia Fryzowicz z Litacza. Osobną dziedziną haftów jest w Sądecczyźnie haft koralikowy stosowany do przyozdabiania gorsetów aksamitnych noszonych tu w kolorach czarnym i rza105 �dziej granatowym. Dołem wzdłuż krawędzi gorsetu dc-szyty jest rząd mniejszych lub większych kaletek, kształtu owalnego lub trapezowatego ułożonych w ten sposób, że każda następna zachodzi nieco na poprzed­ nią. Zdobiący gorsety koralikowy haft początkowo był bardzo subtelny o małej ilości kolorów i ograni­ czał się do dwóch niewielkich bukiecików wyszywa­ nych na przodach gorsetu i jednego z tyłu w pośrod­ ku pleców. Bukieciki, złożone z kwiatów ujmowane abstrakcyjnie, wyszywano dawniej koralikami prze­ świecającymi co w znacznym stopniu łagodziło pstrokaciznę haftu. Z czasem skromne motywy kwiatowe zaczęły się rozrastać, wypełniać coraz szczelniej po­ wierzchnię gorsetu nabierając równocześnie form bar­ dziej zbliżonych do natury. Równocześnie dawne ko­ raliki zostają zastąpione przez paciorki nieprzeźroczy­ ste o barwach jaskrawych. Wzór wykonany takimi koralikami staje się bardziej kolorowy i traci dawną szlachetność zarówno formy jak i barwy (ryc. 5). Drob­ ne kwiatki wyszywano koralikami również na kalet­ kach. W najnowszych gorsetach haft koralikowy za­ stąpiony został haftem płaskim, wykonanym przy po­ mocy kolorowych jaskrawych nici jedwabnych. Gor­ sety takie zaczęto szyć w czasach okupacji niemieckiej, kiedy odczuwano brak szklanych paciorków. W hafcie jedwabnym zachowane zostały dawne zasady kompo­ zycji wzoru, jednakowoż inna technika wykonania przyczyniła się do poważnej zmiany ogólnego charak­ teru całej dekoracji (ryc. 6). Ryc. 8. Skarbonka gliniana w formie barana wyk. Józef Biliński. Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. fot. Ste­ fan Deptuszewski. Bogato reprezentowany był dział ceramiki (63 sztu­ ki). Złożyły się nań wyroby Wojciecha Błaszczyka z Podegrodzia i Józefa Bilińskiego ze Starego Sącza. Bardziej interesującymi, zarówno ze względu na róż­ norodność przedmiotów jak i ich zdobienia, były wy­ roby Bilińskiego. Wykonał on szereg naczyń użytko­ wych i przedmiotów galanterii ceramicznej. Wśród naczyń użytkowych widzimy garnki, dzbanki, dwoją- Ryc. 9. Bania gliniana do zdobienia dachów wyk. Józef Biliński. Stary Sącz pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. Ryc. 10. Dzbanek, wyk. Wojciech Błaszczyk. Podegro­ dzie, pow. Nowy Sącz. fot. Stefan Deptuszewski. T ч" 106 �różnicę zarówno w doskonałości technicznej, jak i bo­ gactwie wykonywanych form czy motywów zdobni­ czych. Wyroby Bilińskiego to przykład produkcji ma­ łomiasteczkowej opartej na XIX-wiecznych tradycjach rzemieślniczych, którym nie potrafi jeszcze dorównać Błaszczyk — garncarz wiejski. W dziale malarstwa na szkle wystawiono 19 obra­ zów malowanych przez Jana Jachimka z Tylmanowej, ucznia szkoły przemysłu artystycznego w Zakopanem, 7 wykonanych przez młodzież uczęszczającą na kurs prowadzony w Łącku przez Helenę Roj-Kozłowską, oraz 1 pracę Leona Potońca z Olszany. Ryc. 11. Obraz na szkle: „Badanie lekarskie na wsi" wyk. Jan Jachimek z Tylmanowej, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. ki, misy itp. Ze względu na odmienną formę zwracają uwagę trzystronnie spłaszczone dzbany tzw. „bacow­ skie" służące do noszenia mleka z szałasów, oraz misy 0 brzegach ukośnie rozchylonych tzw. „orawki". Naczynia zdobione są piękną polewą w kolorze brą­ zowym lub ugru jasnego, bywają zaś i takie, które mają obydwa kolory polewy rozłożone w ten sposób, że np. szyjka dzbanka jest koloru brązowego, reszta zaś we wspomnianym kolorze ugru jasnego. Naczynia są bogato zdobione bądź malaturami, bądź rytem, względnie jednym i drugim (ryc. 10). Ryt występuje zwykle w układzie pasowym, okalającym naczynie. Ozdoby malowane mają układ pasowy złożony prze­ ważnie z elementów geometrycznych, podkreślający kształt naczynia. Motywy roślinne występują najczę­ ściej na brzuścu. Obrazy Jachimka przedstawiają w różnych ujęciach zagadnienie postępu gospodarczego i kulturalnego wsi jak np. zakładanie na wsi instalacji elektrycznej, lub badanie lekarskie (ryc. 11), pracę robotnika (górnik przy pracy), czy chłopa (przewoźnik, prządka, kopanie ziemniaków, zbiór owoców itp.). Niektóre jego obraz­ ki zdradzają wpływ zakopiańskiej produkcji pamiąt­ karskiej jak np. obrazek przedstawiający drzewo z ptaszkami wyraźnie zapożyczony z obrazków na szkle malowanych w Zakopanem przez uczniów M i ­ klaszewskiego. Leon Potoniec dał jeden obraz zatytułowany „Fian 6-letni", przedstawiający kobietę-murarkę zatrudnio­ ną przy odbudowie Warszawy. W obrazie tym poza aktualną tematyką świadczącą o postępującym wyro­ bieniu społecznym i politycznym na naszej wsi zwraca •i Na misach i „makutrach", t j . dużych donicach, słu­ żących do ucierania maku, wykonywane są na dnie motywy ośrodkowe często składające się z układu kół koncentrycznych, na ściankach zaś motywy pasowe. W niektórych naczyniach stcsuje Biliński do zdobie­ nia barwnymi polewami tzw. technikę „fladerkowania", podobną do tej jaką spotykano pod koniec ubie­ głego wieku w Brzostku i Kołaczycach i). Z galanterii ceramicznej Bilińskiego wystawiono skarbonki m. in. o formach zoomorficznych (ryc. 8), małe figurki zwierzęce stanowiące zabawki dla dzieci 1 banie o pięknej polewie zdobione rytem, służące do przystrajania szczytów domów (ryc. 9). W wyrobach przedstawionych na konkurs Biliński starał się dać przegląd typów znanych z dzisiejszej praktyki, oraz form jakie zapamiętał z pracowni ojca. Niestety nie wszystkie z tych form zostały przez nie­ go uwzględnione, brak było np. mis o pięknych sercowatych motywach malowanych, których rysunki pu­ blikuje Udziela w swym artykule poświęconym zdob­ nictwu ludowemu w Sądecczyźnie ) . Wyroby drugiego garncarza, Wojciecha Błaszczyka (10 eksponatów) były na ogół mniej ciekawe. Składały ną na nie naczynia użytkowe, jak garnki, dzbanki, dwojaki i doniczki, pozbawione ozdób malowanych, polewane na jeden kolor — ciemno brązowy. Niektó­ re z nich zdobi pasowy ryt geometryczny obiegający górną część brzuśca (ryc. 10). Porównując produkcję obu ośrodków garncarskich, z których jeden znajduje się w małym miasteczku, a drugi w niezbyt odległej wsi, spostrzegamy dużą 2 Ryc. 12. Obraz na szkle: „Murarka przy pracy" wyk. Leon Potoniec z Olszany, pow. Nowy Sącz, fot. Stefan Deptuszewski. 107 �uwagą dobra technika wykonania obrazu. Autor od­ rzuca tu zupełnie zwykłe w obrazach na szkle kontu­ rowanie, maluje techniką światłocieniową o bardzo subtelnych przejściach kolorystycznych (ryc. 12). Siedem obrazów na szkle wybranych spośród prze­ szło dwudziestu wykonanych na kursie prowadzonym przez Roj-Kozłowską wiąże się z tematyką życia wiej­ skiego częściowo tradycyjną („Juhas") częściowo współczesną. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę obrazy, w których tematyce znalazło wyraz ważne dziś zagadnienie sportu wiejskiego (np. „Kolarze" wyk. przez Stanisława Turka, lub „Gra w piłkę" Stanisła­ wa Cebuli). Dział malarstwa uzupełnia kilka obrazów malowaświetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy te, których tematem jest willa, ulica, stacja kolejowa, panorama Krynicy wypożyczone zostały ze zbiorów miejscowego muzeum. Ostatnim wreszcie działem były wyroby z drzewa, na które składały się ptaszki na gałązkach jaskrawo malowane, biały gołąbek, oraz głowa turonia. W związku z wystawą wydany został katalog opra­ cowany przez Mieczysława Bieszczanina i Romana Reinfussa. PRZYPISY 1. Irena Bojarska: „Naczynia gliniane z Brzostka", „Polska Sztuka Ludowa", r. 1951, Nr 6, str. 174 i nast. 2. Seweryn Udziela: Kilka słów o strojach, budow­ lach, sprzętach i naczyniach w Sądecczyźnie", „Lud", с. X, str. 427—429. K A T A L O G ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E JERZY Sprawa inwentaryzacji zabytków była od wielu lat zagadnieniem wysuwanym na czoło zadań stojących przed badaczami polskiej sztuki. Począwszy od XIX-wiecznych wysiłków w tym kierunku, których świetnym na owe czasy uwieńczeniem były „Opisy Zabytków Starożytności w Królestwie Polskim" Ka­ zimierza Stronczyńskiego !), każde pokolenie polskich historyków sztuki postulowało i podejmowało akcję zmierzającą do przeprowadzenia wyczerpującej, nau­ kowej ewidencji zabytków polskiej kultury artystycz­ nej '-). Wyrazem tego były liczne postanowienia szere­ gu zjazdów naukowych, od uchwały Komisji Historii Sztuki Polskiej Akademii Umiejętności z r. 1887 po­ cząwszy, skończywszy na rezolucji ogólnopolskiej kon­ ferencji historyków sztuki w r. 1945 ) . Systematyczną realizację tych postulatów podjął przed pierwszą woj­ ną światową Stanisław Tomkowicz, publikując w Te­ ce Grona Konserwatorów Galicji Zachodniej inwen­ tarze powiatów: krakowskiego, gorlickiego i grybowckiego, i stwarzając tym samym prototyp nowoczes­ nego, polskiego inwentarza topograficznego zabytków, opartego w głównej mierze o wzory analogicznych wydawnictw niemieckich. Podjęta po r. 1918 akcja przez długi czas nie wychodziła poza ramy postula­ tów i opracowywania instrukcji, aż do utworzenia w r. 1929 Centralnego Biura Inwentaryzacji Zabyt­ ków, którego owocem działalności — poza licznie zgro­ madzonymi materiałami archiwalnymi w postaci zdjęć fotograficznych i pomiarowych — stały się dwa opu­ blikowane tomy obejmujące powiaty nowotarski i rawEko-mazowiecki. Wydaniu następnych, już czę­ ściowo przygotowanych, przeszkodziła wojna. 3 Wyrazem lekceważenia przez Państwo opieki nad zasobami kultury narodowej były skromne sumy przy­ znawane v/ okresie dwudziestolecia na akcję inwen­ taryzacyjną, co w praktyce uniemożliwiało prowadze­ 108 ŁOZIŃSKI nie tych prac na szerszą skalę. Poważną trudność sta­ nowił również brak liczniejszej, wykwalifikowanej ka­ dry pracowników terenowych. Pełne znaczenie tego przedsięwzięcia doceniono dopiero po wojnie, podej­ mując już w r. 1945 prace przy inwentaryzacji w nie­ spotykanym dotąd rozmiarze. Jako kontynuacja roz­ poczętej już dawniej serii wydawniczej ukazał się w r. 1948 jej tom I I I — powiat żywiecki, w opracowaniu J. Szabłowskiego, a w r. 1950 tom IV, powiat piotr­ kowski, jako praca zbiorowa obozu studentów historii sztuki, który to obóz miał jednocześnie za zadanie wy­ kształcenie kadr przyszłych, samodzielnych inwenta­ ryzatorów. j Jednocześnie jednak przygotowany został projekt, opracowane ogólne zasady i naszkicowany program organizacji pracy nad innym wydawnictwem nowego typu *). Dotychczasowy inwentarz topograficzny za­ wierający w obszernych tomach poświęconych poszcze­ gólnym powiatom dokładne opisy wszystkich zabyt­ ków, opisy oparte na autopsji i na możliwie komplet­ nie wykorzystanym materiale bibliograficznym, archiwrlnym i ikonograficznym!, wymagał kilkuletniej pra­ cy na realizację jednego tomu. Doceniając też jego pełną i niczym niezastąpioną wartość naukową, po­ stanowiono w 1945 г., ze względu na szereg palących potrzeb naukowych, konserwatorskich czy administra­ cyjnych przystąpić do sporządzania mniej szczegóło­ wego, a łatwiejszego do szybkiej realizacji katalogu zabytków. 1 Wydane ostatnio przez Biuro Inwentaryzacji Zabyt­ ków przy Ministerstwie Kultury i Sztuki pierwsze ze­ szyty Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce 5) otwie­ rają monumentalną serię, która w przyszłości ma objąć swym zasięgiem całą Polskę. Opracowany przez J. Szabłowskiego na podstawie długoletnich doświadczeń inwentaryzacyjnych typ katalogu stanowić będzie nie- �wątpliwie doskonały wzór dla wszystkich dalszych ze­ szytów tego wydawnictwa. Jest on wynikiem żmud­ nych prac terenowych zespołu inwentaryzatorów i fo­ tografów, dużego wysiłku redakcyjnego i wydawni­ czego. Nie będąc inwentarzem szczegółowym zawiera katalog kompletny spis wszystkich zabytków wystę­ pujących w danym powiecie, oparty na rozpoznaniu i analizie każdego obiektu w terenie, analizie popar­ tej dokładnymi badaniami naukowymi. Wielki wkład pracy redakcyjnej sprawia, że opublikowane zeszyty przewyższają analogiczne wydawnictwa zagraniczne tego typu, jak np. znany katalog niemiecki Dehia в). Cienkie zeszyciki o małym, kieszonkowym formacie, wygodnym do posługiwania się nimi w terenie, dzielą się na część tekstową i ilustracyjną. Pierwsza zawie­ ra — w alfabetycznym układzie miejscowości — dane dotyczące wszystkich zabytków powiatu. Jako górną granicę lat przyjęto rok 1850, z tym, że zabytki póź­ niejsze uwzględniono tu czasem w wypadku występo­ wania nazwiska ich autora, o ile był on znanym arty­ sta;. Zasadę tę możnaby kwestionować, proponując stosowanie bardziej elastycznego założenia, które po­ zwoliłoby na szersze uwzględnienie niektórych waż­ nych artystycznie czy kulturalnie obiektów z okresu ostatnich stu lat. Dotyczy to zwłaszcza niesłusznie lekceważonej architektury 2 poł. X I X wieku, w za­ kresie której uwzględniono jedynie działalność Stani­ sława Witkiewicza. Określenie stylowe poszczególnych zabytków, ich datowanie, stosowane jest w katalogu z wielką do­ kładnością i jednocześnie z konieczną, szczególnie dla okazów plastyki rodzimej, ostrożnością. W obrębie poszczególnych miejscowości obowiązuje stały sche­ mat kolejności zabytków, w obrębie danego zabytku — stały, lecz nie zbyt sztywny schemat opisu. Ta sta­ łość i niezwykła precyzja w zachowaniu przyjętych zasad świadczy o dużej sumienności pracy redaktor­ skiej, bez której niemożliwym byłoby zorientowanie się w tak różnorodnym i obfitym materiale zabyt­ kowym. Tę samą precyzję — tym bardziej imponującą, że każdy z zeszytów opracowany jest przez innego auto­ ra — widać w opisach, w ich układzie i terminologii. Nazwa obiektu, historia, styl, materiał, technika, kształt itd. następują po sobie w niezmiennej, logicz­ nej kolejności. W przeciwieństwie do obszernego i n ­ wentarza opisy bardziej szczegółowe obejmują tylko p.rchitekturę, zabytki ruchome są jedynie wymienione wraz z ich datowaniem, określeniem stylowym i iko­ nograficznym. Właściwy opis ogranicza się do poda­ nia cech typologicznych, najbardziej istotnych i po­ siada wszelkie niezbędne zalety: jest jednoznaczny, dokładny, jasny i zwięzły. Postulowaćby tu można jedynie niewielkie rozszerzenie krótkich wzmianek h i ­ storycznych. Szczególnie pożądane byłoby uwzględnie­ nie w szerszym zakresie nazwisk fundatorów, tak obiektów architektonicznych jak i niektórych zabyt­ ków ruchomych, co dla zagadnień związanych z mece­ natem artystycznym miałoby wielkie znaczenie. Uzupełnienie opisów w wypadkach wielkich kom­ pleksów budowlanych, jak np. Tyniec, Mogiła zamki w Suchej czy Żywcu, stanowią umieszczone w tekścia katalogu małe planiki. Stanowią one wielkie ułatwie­ nie dla czytelnika i gdyby, pomimo związanych z tym dużych trudności technicznych, liczbę ich można po­ większyć, wartość katalogu wybitnie zyskałaby. Opisową część katalogu zamyka literatura przed­ miotu, uwzględniająca najważniejsze pozycje biblio­ graficzne dotyczące zabytków powiatu. Umieszczenie jej na końcu katalogu, a nie jak to miało miejsce do­ tąd w inwentarzach — po każdej miejscowości, utrud­ nia nieco orientację. Dotyczy to zwłaszcza tak ogól­ nych opracowań, jak np. Szydłowskiego Dzwony Sta­ rodawne, czy Dutkiewicza Małopolska rzeźba średnio­ wieczna, w przypadku których nie wiemy jakich wzmiankowanych w tekście zabytków dotyczą. Po­ nieważ jest to jednak, pomimo uwzględnienia nawet dość rzadkich pozycji, raczej przegląd literatury, anie jej kompletny wykaz, powiat został potraktowany ja­ ko pewna całość; redakcja chciała też uniknąć powta­ rzania jednego tytułu przy kilku miejscowościach. Jasny, przejrzysty układ katalogu, jednolita i pre­ cyzyjna terminologia, tak bardzo pożądana w pracach tego typu, ułatwiają w znacznym stopniu posługiwanie się nim. Pewną trudność sprawia natomiast zoriento­ wanie się w poziomie danego obiektu, w jego war­ tości artystycznej. Katalog — rzecz oczywista — nie może zawierać żadnych określeń wartościujących, a jednak każdy, kto będzie się nim posługiwać, chciał­ by przede wszystkim znaleźć obiekty najbardziej inte­ resujące, najcenniejsze artystycznie, czy najciekawsze z punktu widzenia historii, historii kultury, ikono­ grafii itd. W tym celu redakcja wprowadziła gwiazdki oznaczając nimi zabytki najwyższej klasy; reszta ma­ teriału stanowiąca olbrzymią większość pozostała jed­ nak nadal niezróżnicowana. Sądzę, że możnaby tę trudną sprawę rozwiązać częściowo przez odpowiedni dobór reprodukcji. Należy zatem omówić drugą część katalogu. Składa się ona z małych — po dwie na stronę — znormalizowanych formatem ilustracji, przedstawiają­ cych zasadniczo najważniejsze, bądź niekiedy charak­ terystyczne zabytki danego powiatu; na każdy zeszyt przypada ich kilkadziesiąt. W przeciwieństwie do to­ pograficznego układu opisowej części katalogu, część ilustracyjna posiada układ rzeczowy, a w obrębie po­ szczególnych dziedzin zabytków — chronologiczny, da­ jąc w ten sposób przekrój rozwoju wszystkich rodza­ jów plastyki w danym powiecie. Nie jest to jednak przekrój pełny, gdyż liczba zamieszczonych ilustracji wydaje się stanowczo za mała. Świadczy o tym choć­ by porównanie inwentarza zabytków pow. żywieckie­ go z katalogiem tego powiatu; w innych zeszytach bra­ ki wydają się jeszcze większe, jak można o tym sądzić z tekstu. Za kryterium doboru ilustracji przyjęto osią­ gnięcie pewnego poziomu jakości artystycznej, pozio­ mu może nieco za bardzo wygórowanego. Zbyt małą też zwrócono uwagę na podkreślenie momentów ro­ dzimych, zwłaszcza w sztuce nowożytnej. Poprzez zwiększenie ilości reprodukowanych obiektów do wszystkich, które na to zasługują, ze szczególnym uwzględnieniem dzieł typowych dla naszej twórczości artystycznej, uzyskać by można większe wyodrębnie­ nie najcenniejszego materiału zabytkowego, łatwiejszą orientację w katalogu, a jednocześnie bardziej przej­ rzystą charakterystykę sztuki danego regionu, nie mó­ wiąc już o samej atrakcyjności wydawnictwa. Jasnym jest, że wymagania te napotykają na olbrzymie trud­ ności techniczne-, związane z dotarciem do szeregu nie­ łatwo dostępnych obiektów, często w nieodpowiednich dla fotografa warunkach. 109 �I Katalog uzupełnia mapka powiatu z rozmieszcze­ niem miejscowości wymienionych w tekście. Odczu­ wa się natomiast brak krótkiego wstępu omawiające­ go cele katalogu oraz wyjaśniającego metodę i zasady przyjęte przy jego opracowaniu. Wydaje się to ko­ niecznym zwłaszcza dla mniej przygotowanego czytel­ nika. Szata graficzna, poziom ilustracji bardzo nie­ wiele pozostawiają do życzenia. Obfitość i różnorodność materiału zabytkowego, ja­ ki przynosi zawartość sześciu dotąd wydanych zeszy­ tów katalogu woj. krakowskiego, uniemożliwia nam na tym miejscu próbę charakterystyki jego treści. Dal­ sze prace na tym terenie wykażą niewątpliwie, czy materiał ten został w pełni wyczerpany. Wydaje się jednak, że pewne wnioski ogólne narzucają się teraz szczególnie silnie. Nawet w tak dobrze zbadanej przez historyków sztuki części Polski, jaką jest wojewódz­ two krakowskie, szereg zabytków — i to wcale nie przeciętnych — był dotąd nieznany i niepublikowany. Na innym terenie wystąpi to w znacznie większym stopniu. Szczegółowe, monograficzne opracowania, jak rów­ nież prace o syntetycznym charakterze z dziejów sztuki polskiej musiały dotąd z konieczności ograni­ czać się do skąpej ilości zabytków, poznanych często przypadkowo, nie na podłożu systematycznych badań. Zwłaszcza w dziedzinie mało zbadanych zakresów na­ szej plastyki jak np. malarstwa X V I i X V I I wieku, zabytków prowincjonalnej architektury czy snycerstwa, tkactwa artystycznego i złotnictwa, rola systematycz­ nie i szybko prowadzonej inwentaryzacji jest szczegól­ nie wielka. Przez objęcie katalogiem trudno dotąd dostępnych terenów obraz polskiej kultury artystycz­ nej nie ograniczy się do jej głównych centrów, lecz stanie się o wiele szerszy, o wiele bardziej zgodny z jej prawdziwym obliczem. Znaczenie inwentaryzacji zabytków dla nauki pol­ skiej tak oczywiste, było już wielokrotnie podkreśla­ ne. Dodać by jeszcze można, że katalog znajdzie od­ biorców nie tylko w gronie ludzi zajmujących się hi­ storią sztuki czy kultury, etnografią, sztuką ludową czy urbanistyką. Będzie teź zawierał bogaty materiał dla współczesnych plastyków. Na koniec może rów­ nież spełniać rolę przewodnika po zabytkach danego terenu, przewodnika wprawdzie nie bardzo łatwego i popularnego, ale w pełni wartościowego przez swój wysoki poziom naukowy. Należy dążyć do tego, żeby jego dalsze zeszyty jak najszybciej się ukazały. PRZYPISY 1. (Stronczyński K.) Opisy zabytków starożytności w Królestwie Polskim przez delegację wysłaną z pole­ cenia Rady Administracyjnej Królestwa w latach 1844 i 1846 zebrane, rękopis w Gabinecie Rycin Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie, obejmuje 4 tomy tek­ stu i 7 albumów z ilustracjami. Por. Walicki M., Sprawa inwentaryzacji zabytków w dobie Królestwa Polskiego 1827 — 1862, Warszawa 1931. 2. Por. Szabłowski J., Dzieje inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Ochrona Zabytków I I (1949), s. 73 i п., tamże literatura przedmiotu. 3. G(ieysztor) A., Ogólnopolska konferencja histo­ ryków sztuki w Krakowie, Biuletyn Historii Sztuki i Kultury V I I I (1946), s. 130. 4. Szabłowski J., Zagadnienie inwentaryzacji zabyt­ ków sztuki w Polsce, Biuletyn Historii Sztuki i Kul­ tury V I I I (1946), s. 22. 5. Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , woj. krakowskie, pod red. J. Szabłowskiego. Zeszyt 3, pow. brzeski opr. J. E. Dutkiewicz, zeszyt 6, pow. krakowski opr. J. Lepiarczyk, zeszyt 9, pow. myślenicki opr. К*. Kutrzebianka, zeszyt 10, pow. nowosądecki opr. A. Misiąg-Bocheńska i T. Dobrowolski, zeszyt 11, pow. nowotarski opr. Т. Szydłowski, zeszyt 15, pow. żywiec­ ki opr. J. Szabłowski. 6. Dehio G., Handbuch der deutschen KunstdenkmSler, t. V—7, Berlin-Wien 1905—1935. J. Ł. ;l ZAGADNIENIA B U D O W N I C T W A L U D O W E G O I SZTUKI L U D O W E J W K A T A L O G U ZABYTKÓW SZTUKI W P O L S C E WŁADYSŁAW Artykuł ob. Łozińskiego zwalnia mnie z obowiązku omówienia całości tak wielkiego dzieła, jakim jest Katalog. W pełni zdaję sobie sprawę, że gdy zostanie on doprowadzony do końca i obejmie teren całej Pol­ ski będzie to kolosalne osiągnięcie, jakim bodajże żadne państwo poszczycić się nie może. Na tym miej­ scu pragnę jedynie zatrzymać się na zagadnieniu, które jest trudne i nasuwa niewątpliwie niejedną trudność w rozstrzygnięciu zarówno teoretycznym jak i praktycznym. Niemniej jednak omówienie Ka­ talogu właśnie od strony inwentaryzacji zabytków sztuki ludowej zainicjować może zarówno szerszą dy­ 110 MULLER skusję na tematy dotyczące metod pracy, jak i pomóc na przyszłość w usunięciu tych usterek, które znaleźć dziś jeszcze można w wydanych zeszytach Katalogu. Z zakresu sztuki ludowej Katalog obejmuje bu­ downictwo kościelne i świeckie, reprezentowane przez kościoły, cerkwie, kaplice i kapliczki, domy mieszkal­ ne, karczmy, dwory i budynki gospodarcze, lamusy, spichlerze i przemysłowe np. młyny itd. Z ludowych rzeźb i malarstwa są wymieniane obrazy kościelne, obrazy na szkle, figury kościelne i świątki po ka­ pliczkach. �Trzymając się przyjętego w Katalogach układu szczegółowe omawianie ich treści zaczniemy również od ludowej architektury kościelnej. Począwszy od starych XV-wiecznych aż po współczesne, pochodzą­ ce z X X wieku, opisane są kościoły drewniane w na­ stępujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki, Gosprzydowa, Iwkowa (dwa), Rudy Rysie, Strzelce Wlk., Tymowa, Wojnicz, Zaborów, Złota; powiat krakowski: Bodzanów, Czulice, Górka Kościelnicka, Gra­ bie, Krzęcin, Modlnica, Mogiła, Podstolice, Wieliczka; powiat myślenicki: Gruszów, Jawornik, Krzeczów, Krzyszkowice, Łętownią, Raciechowice, Siepraw, Spytkowice, Trzemeśnia, Wiśniowa, Wola Radziszow­ ska, Zakliczyn; powiat nowosądecki: kościoły Cheł­ miec Polski, Chomranice, Czarny Potok, Dąbrówka Polska, Jakubkowice, Just, Podole, Przydonicą, Ptaszkowa, Rożnów, Tęgoborze, Tylicz, Korzenna, Krużlowa Wyżna, Łabowa, Mogilno, Moszczenica Niżna i cerkwie: Andrzejówka, Berest, Binczarowa, Bogusza, Czyrna, Dubne, Jastrzębik, Piorunka, Polany, Powroźnik, Roztoka Wlk., Słotwiny, Szczawnik, Tylicz, Wierchomla Wlk., Wójkowa, Królowa Ruska, Leluchów, Łosie, Maciejowa, Milik, Mochnaczka Niżna. Muszynka, Nowa Wieś, Złockie oraz zbór ewangelicki, w Stadłach; powiat nowotarski: Białka, Bukowina {murowany przez samouka), Chabówka, Dębno, Gry­ wałd, Harklowa, Jurgów, Łopuszna, Nowy Targ, Ochotnica, Orawka, Rabka, Sromowce Niżne, Trybsz, Tylmanowa, Zakopane; powiat żywiecki: Cięcina, Gi­ lowice, Lachowice, Łękawice, Łodygowice. Łącznie kościołów drewnianych 68, cerkwi 25, jeden kościół murowany przez Górala samouka Andrzeja Krama­ rza w Bukowinie i jeden drewniany zbór ewangelicki w. Stadłach. Kaplice drewniane: 23owiat brzeski: Jurków; po­ wiat krakowski: Kaszów, Raciborowice; powiat my­ ślenicki: Krzesławice, Łyczanka, Sidzina, Siepraw, Skomielna Czarna (dwie), Tokarnia, Zawada, Zegartowice (dwie); powiat nowosądecki: Czaczów, Olszan­ ka, Łącko, Mochnaczka Niżna; powiat nowotarski: Maniowy, Sieniawa; powiat żywiecki: Kocoń, Korbielów, Kurów, Okrajnik, Rychw?ld. Razem 24 ka­ plice. Dzwonnice drewniane: powiat brzeski: Poręba Spytkowska, Strzelce Wlk., Zaborów, Wojnicz;, powiat krakowski: Grabie, Modlnica, Mogiła, Wróblowice; powiat myślenicki: Dziekanowice, Spytkowice; po­ wiat nowosądecki: Chomranice, Moszczenica Niżna, Zbyszyce (wieża kościelna); powiat nowotarski: Podszkle-Ciche (dwie), Dzianisz, Jabłonka, Kluszkowce, Lipnica Mł., Lipnica Wlk., Orawka, Witów, Zubrzyca Din.; powiat żywiecki: Czernichów, Sól. Razem 24 dzwonnice i jedna wieża kościelna. Kapliczki i figury przydrożne w powiecie brze­ skim: 41, krakowskim: 33, myślenickim: 87, nowo­ sądeckim: 46, nowotarskim: 24, żywieckim: 98. Łącznie zostało opisanych w Katalogu 329 kapliczek i figur przydrożnych. Rzeźby ludowe wymienia Katalog w następujących miejscowościach: powiat brzeski: Biesiadki; powiat krakowski: Bodzanów, Czernichów, Raciborowice; po­ wiat myślenicki: Bysina, Krzyszkowice, Myślenice, Osielec, Siepraw, Toporzysko; powiat nowosądecki: Gostwica, Nowa Wieś, Podegrodzie, Stary Sącz, Wój­ kowa; powiat nowotarski: Bukowina, Chabówka, Chyżne; powiat żywiecki: Rychwald, Żywiec. Obra­ zy ludowe znajdują się w Sieprawiu i Toporzyska powiatu myślenickiego, oraz w Gostwicy, Nowej Wsi, Wójkowej powiatu nowosądeckiego. Zbiór obrazków na szkle, garnków i talerzy ludowych znajduje się. na plebanii w Jurgowie (pow. nowotarski). Budownictwo ś w i e c k i e : -Stare cha­ łupy wiejskie: powiat myślenicki: Sidzina, Siepraw, Sułkowice, Tokarnia, Toporzysko, Wieprzec; powiat nowotarski: Jabłonka, Piekielnik, Podwilk, -Szaflary, Zubrzyca Grn. Stare domy mieszczańskie: powiat brzeski: Czchów (5 domów drewnianych z X V I I I i X I X wieku w. ryn­ ku miasteczka), Zakliczyn (domy drewniane z X V I I I i X I X wieku w rynku i bocznych ulicach); . powiat myślenicki: stare domy drewniane w rynku i bocz­ nych ulicach w miasteczkach: Dobczyce, Gdów, Jor­ danów i Myślenice; powiat nowosądecki: murowane domy osiedla w Gołkowicach Din., stare domy w Mu­ szynie i Starym Sączu; powiat żywiecki: stary dom w Milówce i karczma w Suchej. • Spichlerze drewniane: powiat myślenicki: Raciecho­ wice, Wieprzec oraz spichlerz i młyn w Sidzinre; po­ wiat kraltowski: Raciborowice i lamus w Głogoczowie. Z drobnych zabytków ruchomych zanotowano fe­ retron ludowy w kościele w Paleśnicy (poW.' brzeski), chrzcielnicę ludową z 1833 r. w kościele w Podstolic?.ch (pow. krakowski), krucyfiks ludowy w kaplicy w Wojniczu (pow. brzeski), organy zbudowane przez chłopa samouka w Osielcu (pow." myślenicki), jasełka z XTX wieku w Chyżnem i Orawce, świecznik ludo­ wy w kościele w Harklowej, ławkę pokrytą ludową polichromią w kościele w Sromowcach Wyżnych (pow. nowotarski). Podana wyżej zawartość 6 pierwszych tomików orientuje nas, że Katalog dla badacza sztuki ludowej jest niezwykle cennym źródłem informacji. Analiza opublikowanego materiału pozwala jednak na wysu­ nięcie pewnych życzeń pod adresem Redakcji, względ­ nie uwag do dyskusji. Oczywiście w ich ramach po­ ruszymy wyłącznie sprawy dotyczące sztuki ludowej. Jednym z ważnych zagadnień, które w przyszłości dobrze byłoby rozpracować w szerszym zakresie, to samo określenie zabytków sztuki ludowej. Nawet po dokładnym zaznajomieniu się z tekstem Katalogu czytelnik nie zawsze może sobie jasno zdać sprawę, czy ma do czynienia z zabytkiem sztuki ludowej, czy tzw. „uczonej". Czasem, jest to oczywiście niemożliwe, ale w niektórych wypadkach można było pokusić się 0 dokładniejszą odpowiedź. Weźmy np. opis kapliczki w Zarzeczu (powiat żywiecki): „Posąg Chrystusa Nazareńskiego na postumencie (I-sza połowa X I X wie­ ku), wykonany przez Kazimierza Jakuba Habdasa". Przy podobnych opisach koniecznym jest dodanie ja­ kiegoś komentarza. Tymczasem autorzy 6 zeszytów Katalogu zapewne zbyt rzadko na to zwracali uwagę, gdyż na 119 opisanych kościołów, cerkwi, dzwonnic 1 kaplic, na 329 kapliczek i figur przydrożnych zaled­ wie 20 rzeźb i obrazów określonych zostało jako l u ­ dowe. Konsekwentne stwierdzenie ludowości opisy­ wanych zabytków uczyniłoby Katalog bardziej przej­ rzystym, nie pociągając bynajmniej za sobą jego obję­ tościowego przerostu. Bardzo ważne, jeśli chodzi o przyszłe-.tomiki Kata­ logu, jest szersze potraktowanie w nim ludowej archi­ tektury świeckiej. W tomikach dotychczasowych za111 �gadnienie to rozwiązywane jest w sposób niejedno­ lity. Wymienione są bowiem zabytkowe zespoły drewnianego budownictwa małomiasteczkowego, na­ tomiast mieszkalne budownictwo wiejskie zostało uwzględnione tylko w Katalogu pow. myślenickiego i nowotarskiego, w innych zaś pominięte zupełnie. Przyczyną tego stanu rzeczy jest przede wszystkim brak ewidencji zabytkowych obiektów świeckiej ar­ chitektury wiejskiej, (gdyż np. urzędy konserwator­ skie niewiele, jak się zdaje, posiadają materiałów z te­ go zakresu) i masowość samego zjawiska, które auto­ ra Katalogu stawia wobec trudnego do rozstrzygnię­ cia pytania: „Co wybrać" i to zarówno jeśli chodzi o opracowanie tekstu jak i oprawy ilustracyjnej. I t a k np. w katalogu powiatu nowotarskiego reprezenta­ cyjnym okazem architektury wiejskiej jest w dziale ilustracyjnym orawski dom z wyżką. Czy słusznie? Zdaje mi się, że nie. Chałupa z wyżką jest na tle budownictwa ludowego powiatu nowotarskiego zja­ wiskiem o charakterze wyjątkowym ograniczającym się terytorialnie do niewielkiego skrawka, stanowią­ cego południowo-zachodnią część powiatu. Wydaje mi się, że problem ludowego budownictwa w Katalogu mógłby być szczęśliwie rozwiązany gdyby z każdego powiatu dano np. dwie ilustracje, przedsta­ wiające najczęściej występujące typy budownictwa tradycyjnego (chałupa gospodarza ubogiego i zamoż­ nego), fotografię typowego wiejskiego zespołu archi­ tektonicznego (fragment widoku wsi) oraz najważ­ niejsze przykłady architektury, odbiegającej od typu powszechnego. W takim kontekście uzasadniona by­ łaby w budownictwie ludowym powiatu nowotarskie­ go chałupa z wyżką. W części opisowej należałoby notować stare budyn­ ki datowane, o ile posiadamy o nich wiadomości i ty­ powe dla danego regionu zespoły ludowego budowni­ ctwa (przykładowo w kilku wsiach, gdzie tego rodza­ ju zespoły występują w najczystszej formie). Ponadto większą niż dotychczas uwagę trzeba zwrócić na za­ bytkowe budynki o charakterze przemysłowym jak młyny (wodne i wiatraki), folusze, olejarnie itp., któ­ rych dosyć dużo zachowało się jeszcze dziś, zwła­ szcza na terenach Polski południowej. Przedyskutowania wymagałaby również kwestia czy i w jaki sposób należałoby w Katalogu uwzględ­ niać dzieła współczesnej sztuki ludowej. Jeżeli bo­ wiem w katalogach notowane są dzieła takie jak np. budowle projektowane przez St. Witkiewicza, wydaje mi się, że możnaby równolegle uwzględnić także przy­ najmniej ważniejsze prace współczesnych artystów ludowych, zwłaszcza jeśli one znalazły trwały wyraz, w krajobrazie, jak np. kapliczki J. Janasa w Dębnie czy inne. Trudno jest ocenić w jakim stopniu zawarty w ka­ talogach materiał wyczerpuje listę zabytków istnieją­ cych w terenie, gdyż jak wyżej wspomniałem nie po­ siadamy w tej chwili ewidencji. Wydaje mi się jed­ nak, że pewne uzupełnienia były tu możliwe. Z zau­ ważonych braków wymienić np. można stare zajazdy w Nowym Targu i Krościenku, istniejącą do dziś sta­ rą chałupę PająTia w Zakopanem przy ul. Kościeliskiej itp. Niekiedy zdarza się, że w opisie uwzględnionego katalogiem zabytku pominięty został jakiś szczegół bar­ dzo dla niego istotny. Np. w opisie kapliczki muro­ wanej z Siołkowej (pow. Nowy Sącz) nie wspomnia­ no ani o wmurowanych plakietach glinianych z posta­ ciami świętych, ani o plakiecie z napisem, zawierają­ cym datę i nazwisko garncarza, który je wykonał. Oczywiście owe drobne usterki absolutnie w niczym nie umniejszają wartości monumentalnego dzieła, ja­ kim jest omawiane tu wydawnictwo, które już dziś dla badaczy sztuki i w ogóle kultury ludowej stanowi cenne źródło wiadomości. VECI A LIDE, rok I I I , zeszyt 5 — 6, Praga Podwójny zeszyt wymienionego wyżej czasopisma poświęcony został w całości zagadnieniu druku na tkaninie. W rozdziale pierwszym napisanym przez Mariusa Stadlera omówiona jest pokrótce historia farbiarstwa i druku na tkaninie od czasów najdaw­ niejszych po czasy najnowsze z uwzględnieniem metod używanych do drukowania tkanin w dzisiejszym prze­ myśle. W części historycznej opiera się autor głównie na znanych dwóch pracach, badacza niemieckiego R. Forrera, tu i ówdzie tylko uzupełniając je nowymi szczegółami. Dla nas bardziej interesujący jest roz­ dział drugi pióra Józefa Vydry, w którym omówiony jest druk na płótnie, występujący na terenie Slowaczyzny. Batikowa technika druku na płótnie przyszia na Słowaczyznę z Niemiec przez Czechy i Morawy w wieku X I X . Najwcześniejsze drukarnie tego rodza­ ju pojawiły się w miastach spiskich o znacznym od­ setku ludności niemieckiej, z czasem rozpowszechniły się po całym kraju, a drukowane w nich płótna zna­ lazły szerokie zastosowanie w ludowych ubiorach, zwłaszcza kobiecym jako materiały na spódnice, za­ paski, chustki na głowę oraz do szycia bielizny poście­ 112 1951. lowej. Formy używane do drukowania wzorów były przeważnie pochodzenia obcego. Nie wyrabiali ich sami farbiarze, lecz dawali do roboty tzw. „formsztecherom", których pracownie znajdowały się na tere­ nie Czech (Novy Jicin, Dvor Kralovy i in.) w pobliżu większych wytwórni drukowanych tkanin. Formy te, jeśli chodzi o wzory nie różniły się od używanych w przemyśle. Widoczne w nich były wpływy stylów historycznych, zwłaszcza rokoka. Lud nie oddziaływał na charakter wzorów, lecz raczej sam ulegał ich wpły­ wom, z tym jednak, że w pewnych okolicach określo­ ne wzory cieszyły się specjalną popularnością. Spośród licznych farbiarni zajmujących się druko­ waniem płócien wiele znajdowało się w miejscowo­ ściach położonych w niewielkich odległościach od gra­ nicy Polski jak w Turczańskim św. Martinie, Zilinie, Łużnej, Lipt. Mikulasu, Stranovicach, Velkim, Spiskiej Sobocie, Keżmarku, Spiskiej Białej, St. Lubowli, Podolińcu, Gniazdach, Bańskiej Bystrzycy. Na terenie Orawy było aż 16 pracowni farbiarskich drukujących płótna. Niektóre z tych zakładów pra­ cowały dawniej dla klientów, przynoszących płótna z Polski. Sporo miejsca zajmuje w omawianym roz- �dziale dokładny opis ręcznej techniki drukowania płó­ cien. Istniejące dziś ręczne pracownie farbiarsko-drukarskie zorganizowane są w spółdzielni „Krój', mają­ cej centralę swą w Bratislavie. W związku z dużym popytem jakim na terenie Cze­ chosłowacji cieszą się ręczne druki na płótnie wpro­ wadzono ten dział artystycznego rzemiosła do szkól przemysłu artystycznego. Autor publikuje wzór tka­ niny skomponowanej w r. 1948 przez jednego z uczniów prof. Fisarka z Uherskeho Hradistn. W rozdziale trzecim Drahomira Stranska, autorka szeregu cennych prac z zakresu kostiumologii ludo­ wej, omawia zagadnienie ludowego drukarstwa płócien w Czechach i na Morawach. Prócz wiadomości histo­ rycznych i technicznych rozpatruje autorka szerzej za­ gadnienie wpływu stylów historycznych na wzorni­ ctwo tkanin ręcznie drukowanych. Na licznych do­ brze dobranych przykładach wskazuje wpływ wzo­ rów tkanin stylowych od baroku do biedermeieru, usi­ łując również wyodrębnić pierwiastki ludowe. RUDOLF Zagadnienie ręcznych druków na płótnie w dzisiej­ szych strojach kobiecych omawia w czwartym roz­ dziale Viera Licenikova, podając równocześnie ilustra­ cje, przedstawiające nowoczesne suknie kobiece, wy­ konane zręcznie z drukowanych płócien. Następny artykuł napisany przez Karola Smirousa poświęcony jest opisowi głównych barwików pocho­ dzenia roślinnego i zwierzęcego używanych w farbiarstwie tekstylnym. W pracy tej prócz wiadomości ściśle przyrodniczych i pewnej ilości danych z zakre­ su chemii farbiarskiej zebranych jest sporo infor­ macji historycznych o czasie pojawienia się i rozpow­ szechnienia poszczególnych barwików roślinnych. Interesującą sylwetkę nestora słowackch drukarzy płócien Milana Andrzeja Lilge nakreślił F. Kalesny. Zeszyt zamyka skreślone przez Jarosława Orela wspomnienie pośmiertne poświęcone zmarłej w 1951 r. Idzie Gregorovej zasłużonej działaczce na niwie ludo­ wego przemysłu artystycznego, pracującej na Mo­ rawach. R. Rss. KRZYWIEC: Podstawy technologii ceramiki, wyd. P a ń s t w . Zakłady Wydawn. Szk., 1950 r. Skrypt str. 116, r y s u n k ó w 101 na 23 tablicach c a ł o s t r o n i c o w y c h . Wymieniona w tytule praca stanowi podręcznik technologii ceramicznej dla młodzieży kształcącej się w szkołach zawodowych i na wyższych uczelniach plastycznych. Treść skryptu dzieli się na pięć rozdzia­ łów, z których pierwszy poświęcony jest omówieniu właściwości materiału (glina, masy ceramiczne), drugi jego obróbce, trzeci zawiera bardzo gruntownie po­ traktowany opis szkliw, czwarty techniki dekoracyj­ ne, zaś piąty obejmuje proces wypalania. Etnografowie prowadzący badania ludowej cerami­ ki znajdą w pracy prof. Krzywca zebrany i przejrzy­ ście ułożony całokształt wiadomości technologicznych, niezbędny badaczowi do zrozumienia i naukowego opracowywania ludowej produkcji garncarskiej. R. Rss. из �Prenumerata roczna — 60 zł., półroczna — 30 zł. Cena numeru pojedynczego — 10 zł. Ze względu na ograniczoną ilość egzemplarzy przeznaczonych do sprzedaży zgłaszanie prenumeraty. komisowej — zalecane jest Zamówienia i wpłaty na prenumeratę przyjmują wszystkie urzędy pocztowe oraz listonosze. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" ,od nr 6 — 7 — 8/1948) oraz innych czasopism Państwowego Instytutu Sztuki można nabywać: 1) w kiosku w gmachu Ministerstwa Kultury i Sztuki, Krakowskie Przed­ mieście 15, 2) w kiosku w gmachu Państwowego Instytutu Sztuki, Długa 26, 3) w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon Prasy), Bagatela 14. Od dnia 16 maja 1952 r. zamówienia i wpłaty na prenumeratę pism przyjmują tylko urzędy pocztowe oraz listonosze wiejscy i miejscy. W związku z tym bezpośrednich zamówień i wpłat na prenumeratę do P.P K. „Ruch" kierować nie należy. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4cb5ee6ce5ec848f123ab426d2f04b3.pdf 0f467fa7cea819faf8af7d25d2f38bf7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3813 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3577 Title A name given to the resource Dział informacyjny/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z.3; s.35-40 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D Z I A Ł I N F O R M A C Y J N Y Z BADAŃ N A D STROJEM W POWIECIE BĘDZIŃSKIM W. K O L A G O . Zawiercie „ O Ozarouice. Steuterz fuliSLOU O O 9odskale Г Vojkomce Sbxielne Sóra Sievierska o Oíñobiyunik Juczna ba iq <Saroót) 'ojkomce JíoSbr,•ne 7>цЬкошсе Q£ęka Oćosien О Srodííec ,, n ^Dąbrowa dGórn Л о! О ďuznica О О rzemíeszuce i Będzin ¡SOSNOWJEC KATOWICE Powiat będziński. koleje Podkreślone Strój ludowy powiatu będzińskiego nie zo­ stał nigdzie dotąd opisany, ani też nie zacho­ wały się o ile m i wiadomo jego egzemplarze w muzeach. Przyczynek ten jest wynikiem badań te­ renowych, dokonanych w październiku 1947 roku. Teren opisywany, leżąc w pasie Wyżyn Polskich stanowi obniżenie między Jurą Krakowską, a Wyżyną Śląską. Strefa rzad­ szego zaludnienia Jury Krakowskiej stano­ w i granicę od północo-wschodu; od zachodu i południa naturalnej granicy niema, lecz na stosunki etnograficzne wpływ wywarł daw­ ny podział zaborów. Rozwój górnictwa wę­ glowego, zbliżył jednak teren pow. będziń­ skiego do Śląska, z którym tworzy on dziś dość ścisły związek, nietrudny do zaobser­ wowania w kulturze materialnej ludu. Od chwili rozpoczęcia eksploatacji węgla (ko­ niec X V I I I w.) Śląsk przeistoczył się z krainy leśnej i rolnej w środowisko silnie uprzemy­ wsie zbadano w październiku km 1947 r . słowione. Mało urodzajne ziemie i wielkie rozdrobnienie gospodarstw zmusiły chłopa do częściowego porzucenia roli, kierując go do przemysłu. Południowo zachodnia część powiatu będzińskiego została już całkowicie zurbanizowana. Górnictwo i przemysł zmier niły przede wszystkim kulturę materialną wsi. Widać to tutaj w każdej dziedzinie głównie zaś w budownictwie i stroju. W ciągu 19 wieku prawie wszędzie zarzu­ cono samodziały i zaczęto posługiwać się ma­ teriałami fabrycznymi. Nie spotyka się już warsztatu tkackiego, nawet we wsiach w y ­ suniętych k u wschodowi powiatu (jak np, gmina Łosień, granicząca z pow. Olkuskim), gdzie spotyka się wsie czysto rolnicze jak Błędów, Łazy, Kuźnica. Pomimo większego oddalenia od miast i rolniczego charakteru strój ludowy i t u nie jest w użyciu. Wieśnia­ cy zupełnie zarzucili samodziały, kupując w miastach materiały, z których szyją sami, lub też u małomiasteczkowych krawców. 35 �Powiat będziński pod względem stroju jest obszarem przejściowym między Mało­ polską, (wpływ widoczny w opisanym stro­ j u z Łosienia) a Śląskiem, z przewagą tego ostatniego. Ślady dawnego ubioru ludowego zaginęły niemal doszczętnie. Na podstawie tradycji ustnej i zachowanych resztek stroju, możemy go zaledwie odtworzyć, sięgając wstecz nie dalej jak do 1860 roku. Według informacji, zebranych między i n ­ nymi we wsi Łosień (Kokotka Maria 1. 13, Bagińska Marianna 1. 80) około roku 1860 kobiety chodziły tam w sukmanach białych, szamerowanych czerwonym sznurkiem. Męż­ czyźni zaś w sukmanach granatowych, sza­ merowanych kolorowymi sznurkami i ozdo­ bionych po bokach „chwastami" różnego ko­ loru. Przez plecy tej „sukni" męskiej prze­ chodziło cięcie, od talii k u dołowi wiodły dwie fałdy. Domowe, codzienne ubranie tak mężczyzn jak i kobiet stanowiła sukmana z płótna lnia­ nego, zapinana z przodu na haftki, z tyłu zaś posiadająca rozporek; w pasie była ona marszczona, tworząc tak zwane „zbiry". Później weszła w użycie „kamizela" z ręka­ wami („jakla"). Na strój kobiecy oprócz sukmany skła­ dały się: koszula z długimi rękawami i koł­ nierzykiem, długa fałdzista „kiecka" (z 6 „półek") i kaftan z mocno marszczonymi rę­ kawami. A b y kiecka dobrze wyglądała za­ kładano kilka spódnic t. zw. „bielonki". „Bielonki" były z białego perkalu, ozdobione koronkową falbaną i mocno skrochmalone. Każda „kiecka" na dole musiała posiadać „listwę" zakończoną „szczoteczką". Z przodu zakrywał kieckę suto zmarsz­ czony w „obszywkę" fartuch, który nie mógł być od kiecki ani krótszy ani dłuższy, normalnie wynosił on ok. 80 cm długości i 170 cm szerokości. Fartuchy szyto z wzo­ rzystego adamaszku lub perkalu; z perkalu były też często fartuchy dziergane w ząb­ k i (ryc. 1) lub obszywane koronką maszy­ nową. RYC. 36 1 RYC. 2 W chłodne dni kobiety nosiły żakiety t.zw. „katanki" (ryc. 2), sięgające do kolan (Błędów). We wsiach położonych w północnej części powiatu (Podskale, Podwarpie, Tulisów) zna­ leźć można jeszcze i dziś, choć b. rzadko, „kieckę" przyszytą do stanika, stanowiącego z nią jedną całość („stanik") ). Drugą zasadniczą częścią stroju jest tam kaftan przeważnie tego samego koloru. Suk­ nie w kolorach brązowym, fioletowym, ciem­ nozielonym, granatowym, szyte były z ma­ teriału fabrycznego, zwanego „marynusem". W zimie używano spódnic z grubej wełny, a nawet sukna. Strój ten jest zbliżony do śląskiego; był on powszechnie noszony sto­ sunkowo jeszcze niedawno bo prze"ft 50 laty, choć pamięć o n i m ginie. Na głowie nosiły kobiety tutejsze chusteczki wiązane w węz(4 (czołowe wiązanie). 1 Elementy stroju Śląskiego, a ściśle t.zw. rozbarskiego ) przeniknęły m. innymi do wsi: Rogoźnik, Zychcice, Kamyce, a przede wszystkim do Bobrownik. W tej ostatniej — według informacji ze­ branych między innymi od Jędrzej ec Anto­ niny 1. 50 — można jeszcze widzieć wdzie­ wane przez kobiety na koszule 2 lub 3 spód­ nice białe do 3 m. szerokie z bogato zdo­ bioną falbaną. Wszystkie spódnice są mocno wykrochmalone i starannie wyprasowane; wierzchnia spódnica z jedwabiu lub wełny, a na dzień powszedni z perkalu, układana w fałdy sięga kostek. „Kieckę" wdziewa się na biały „kabotek", (ryc. 3), rodzaj bluzecz­ k i z krótkimi rękawami; posiadający ko­ ronki przy rękawach i krezę koronkową przy szyji. Na to wdziewany jest gorset „wierzcheń" czerwony (dawniej czarny), przybrany przy szyji rodzajem płaskiej k r e ­ zy z atłasowej niebieskiej wstążki, zaprasowanej w fałdki. 2 �Męski strój w B o b r o w n i k a c h jest m n i e j b a r w n y . N a koszulę białą z w y h a f t o w a n y m kołnierzykiem wkładają t a m jeszcze s t a r s i (głównie na święta i uroczystości) k a m i z e l ­ kę t . j . „brzuślak" g r a n a t o w y , z a p i n a n y n a mosiężne g u z i k i (ryc. 4). Na t o w d z i e w a się „ j a k l ę " a następnie sukmanę („suknia") zapinaną n a h a f t k i . Krój wszystkich części s t r o j u jest wcięty w t a l j i i posiada z tyłu rozcięcie, po b o k a c h z n a j d u j e m y kilkanaście fałdek zszytych r a ­ zem. N a n o g i w d z i e w a się spodnie z j e l e n i e j skóry („jelenioki") i wpuszcza w b u t y . „ W i e r z c h e ń " posiada z tyłu 4 „kaletki", obszyte wstążką i z a p i n a n y jest n a 6 złotych guzików. „Wierzcheń" noszono t y l k o w d n i świąteczne. N a dzień p o w s z e d n i używano zaś „jakli". N a wierzchnią spódnicę p r z y ­ w d z i e w a się s z e r o k i f a r t u c h z w z o r z y s t e g o a d a m a s z k u l u b białego b a t y s t u , ktéry jest t a k długi j a k spódnica. Ozdobę s z y j i stanowią p r a w d z i w e k o r a ­ l e ze złotym krzyżykiem ( k u p o w a n e z w y k l e przez narzeczonego). D o k o r a l i przywiązana j e s t z tyłu k o k a r d a z j e d w a b n e j wstążki, o zwisających końcach. N a głowie czerwona chustka p e r k a l o w a („purpurka"), wiązana z tyłu na p o t y l i c y . Strój t e n uzupełnia składany na pół szal turecki („szpigiel"), sięgający do połowy kiecki. W chłodne d n i e z i m o w e zakładano ,,jaklę" watowaną, a p r z e d sześćdziesięciu l a t y nosiły k o b i e t y „katanki". Niegdyś s u k m a n y „sieraczkowe" i spod­ nie g r a n a t o w e w d z i e w a n o t y l k o do ślubu. Uzupełnieniem s t r o j u męskiego j e s t j e d ­ w a b n a c h u s t k a , którą okręca się szyję pod kołnierzykiem k o s z u l i i wiąże z p r z o d u na w ę • zeł. Niegdyś k a w a l e r nosił chustkę czerwoną, a żonaty zieloną. N a głowie chłop z B o b r o w ­ n i k nosi c z a r n y kapelusz z szeroką „strze­ chą", w z i m i e zaś czapkę. Strój b o b r o w n i c k i s z y t y bywał n a Śląsku w K a m i e n i u l u b B y ­ tomiu. Strój śląski odznaczał się b o g a t y m uży­ w a n i e m wstążek, k o r o n e k , złotych guzików. S u k m a n y „kamzole", „brzuślaki" posiadały, oprócz guzików, w y p u s t k i z czerwonego sukna i aplikacje jedwabne. W c h w i l i obecnej j a k w s p o m n i a n o strój l u d o w y w będzińskim w y c h o d z i całkowicie z użycia. Z a c h o d n i a część p o w i a t u nosi strój śląski t y l k o w czasie świąt kościelnych l u b uroczystości n a r o d o w y c h . W e wschodniej i t y c h zwyczajów już się n i e w i d z i . N i e m a l w każdej g m i n i e p o w i a t u i s t n i e ­ ją obecnie Koła Gospodyń W i e j s k i c h (przy Z w . S a m o p o m o c y Chłopskiej). Ambicją każ­ dej prezeski jest „ m i e ć " w s w o i m okręgu własny strój, o p a r t y n a s t y l i z a c j i w z o r ó w obcych (np. k r a k o w s k i e g o , góralskiego) l u b zgoła f a n t a z j i . S t r o j e t a k i e , n i e u g r u n t o w a n e na żad­ n y c h trwałych przesłankach n i e mają p r z e d sobą szans u t r z y m a n i a się i będą zapewne t y l k o przemijającą modą. R y s u n k i wykonała W . Kolago. O p r a c o w a ł g r a f i c z n i e M a k s y m i l i a n K.ihiżny. P R Z Y P I S Y : ') Informacja od Landeckiej Józefy. 1. 7 5 Podskale. -) D o b r o w o l s c y . A . F . S t r ó j , h a f t i k o r o n k a w województwie Śląskim. K a t o w i c e 1936 s t r . 72-79. M a l i n o w s k i L u c j a n . Z a r y s y życia ludowego n a Szląsku. A t e n e u m . 1877 t o m I s t r . 357, t o m I I str. 101-112. wieś RYC. 4 37 �KONKURS WYCINANKI ŁOWICKIEJ JANINA Z i n i c j a t y w y Spółdzielni Przemysłu L u ­ d o w e g o w Łodzi z o r g a n i z o w a n o k o n k u r s n a wycinankę ludową w Łowiczu p r z y p o ­ parciu finansowym Ministerstwa K u l t u r y i S z t u k i w d n i a c h 19-21 X I I 1947 r. Z a d a n i e m k o n k u r s u było zbadanie wartości a r t y s t y c z ­ n y c h i c h a r a k t e r u etnicznego w y c i n a n k i łowickiej w o b e c n y m stanie w zastosowaniu d l a celów użytkowych i h a n d l o w y c h . K o n k u r s zebrał 250 p r a c z całego R e g i o ­ n u łowickiego p r z y u d z i a l e 44 u c z e s t n i ­ ków w i e k u o d 67 do 11 l a t . Po wyeli­ m i n o w a n i u 82 p r a c n i e spełniających w a ­ runków konkursu (prace n a n i s k i m p o ­ ziomie nie w charakterze regionalnym), przyznano 27 nagród n a łączną sumę 50000 zł za 113 prac, pozostałe 55 p r a c za­ k u p i o n o . Poza t y m Spółdzielnia poczyniła zamówienia n a sumę 100.000 zł. S T A N K I E W I C Z Ó W A. Pierwszą nagrodę otrzymała Marianna P i e t r z a k z Błędowa u r . 1913 r. za piękną w y ­ cinankę k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j „Wesele", p o ­ za t y m i n n e większe n a g r o d y p r z y z n a n o Ża­ czek Elżbiecie ze Złakowa Borowego ur. 1897 r. Klimkiewiczównie J a d w i d z e z Ł o ­ w i c z a u r . 1895 r . S t r y c h a r s k i e j i i n n y m ze starszego p o k o l e n i a . Najmłodszą nagrodzoną uczestniczką była D a n u s i a Dzikówna l a t 11 ze S t r u g i e n i c y . W y s t a w a p r a c w czasie uroczystego rozda­ n i a nagród w d n i u 21.XII.1947 r. w Łowiczu, nie przesądzając dalszych następstw k o n k u r s u dowiodła, że żywa spontaniczna s z t u k a l u ­ d o w a w r e g i o n i e łowickim n i e uległa znisz­ czeniu a n i d e p r a w a c j i s w y c h wartości e t ­ n i c z n y c h . W y c i n a n k a łowicka m a tendencje r o z w o j o w e , m i m o t o , że zmniejsza się j e j za­ stosowanie użytkowe w e własnym środo­ wisku. Z DOŚWIADCZEŃ N A D N O T O W A N I E M TAŃCÓW LUDOWYCH ADAM Z chwilą, g d y po w o j n i e zaczęto o r g a n i z o ­ wać d o m y l u d o w e , świetlice i t . p. ośrodki oświatowe, a s a m wówczas prowadziłem Wielkopolską Świetlicę Ludową, p r z y c h o ­ dziło do m n i e w i e l e osób, które chciały ożywić nasze życie k u l t u r a l n e i poszukiwały w s z y s t k i e g o co r d z e n n i e polskie, słowiańskie, l u d o w e , prosząc często o tańce. P r z y k r o m i było się przyznać, ale tańców żadnych n i e miałem. B a r d z i e j z a i n t e r e s o w a n y m zalecałem odtwarzać tańce w i e l k o p o l s k i e na p o d s t a w i e opisów Jana Bzdęgi z a w a r t y c h w jego p u b ­ l i k a c j i p t . „Biskupianie". Dając te r a d y w i e ­ działem, że n i e są one dobre ale lepszych n i e miałem, b y ł y t o najlepsze n a j a k i e m n i e było stać. K i e d y przyjechał do Poznania kolega A l ­ fons K o w a l s k i w r a z z J a n e m Bzdęgą namó­ wiłem go a b y m i pomógł opisać parę tańców, t a k a b y n a p o d s t a w i e o p i s u i n u t można było w i e r n i e j e odtworzyć. Zaczęliśmy o p i s y w a ­ n i e tańców. 38 GLAPA Bzdęga, pochodzący z B i s k u p i z n y , z żoną i n a zmianę z K o w a l s k i m i ze mną tańczył a p o t e m myśmy — K o w a l s k i i j a o p i s y w a l i i stale k o n t r o l o w a l i zgodność opisu z r u c h a m i tańca i melodją. Opisywaliśmy początkowo bez podziału n a t a k t y , w f o r m i e o p o w i a d a n i a , podkładając r u c h y p o d słowa. Szło n a m w ó w ­ czas t o n i e z m i e r n i e t r u d n o . O p i s y stale p o ­ prawialiśmy, t a k że z długości k i l k u l i n i i w y ­ ciągały się n a długie s t r o n y p a p i e r u . Wkrótce po p i e r w s z y c h doświadczeniach w opisach przeszliśmy n a podział t a k t o w y w b r e w p r z y ­ jętej f o r m i e Józefa W a x m a n a (Tańce n a r o ­ d o w e — W y d a n i e trzecie — Poznań 1937). M i ł y m s t w i e r d z e n i e m k r o c z e n i a po dobrej drodze był p r z y j a z d zespołu r o d o w i t y c h B i s k u p i a n —• dziewcząt i chłopców i z a d e m o n ­ s t r o w a n i e przez n i c h o p i s a n y c h tańców. O p i s y nasze w dość w i e r n y m s t o p n i u o d p o ­ wiadały i c h p r a k t y c e tańczenia. Chcąc się wreszcie upewnić co do właściwe­ go sposobu n o t o w a n i a tańców zaraz z r o z p o - �częciem r o k u a k a d e m i c k i e g o w 45 r. z w r ó ­ ciłem się do p r o f , d r E. F r a n k o w s k i e g o po r a d y . Pokazał m i w e n c y k l o p e d i i a l f a b e t choreograficzny, który n i e s t e t y n i e miał większego zastosowania zagranicą a n i u nas, podał m i literaturę i zalecił m i zwrócić się do baletmistrzów Opery Poznańskiej z którymi się z skontaktowałem. W r o z m o w i e z b a l e t m i s t r z e m Kaplińskim i M i s z c z y k i e m przekonałem się, że c h o r e o g r a f i a w Polsce p o d względem t e o r e t y c z n y m stoi n a b a r d z o n i s k i m poziomie, że s a m i n i e stosują żadnego a l f a b e t u choereograficznego prócz n o t a t e k na własny użytek. P o z a t y m s t w i e r d z i l i , że na podstawie przedłożonych opisów można z wielką wiernością odtworzyć podane tań­ ce. D o d a t n i a ocena opisów tańców i sposobu zanotowania napełniły mnie otuchą do dalszej p r a c y , a zarazem zasmuciły. N i e mogłem pogodzić się z t y m , że w s z y s t k o co napisaliśmy jest jasne, że opisy są dobre. D l a m n i e były one jeszcze n i e wystarczające, widziałem stale b r a k i p r e c y z y j n y c h określeń ruchów, j a k również b r a k j a k i e g o k o l w i e k a l f a b e t u umożliwiającego n o t o w a n i a i r y s o ­ w a n i a w p e w n y m skrócie. сгпе p o w i t a n i e i pożegnanie opisać j e d o ­ datkowo. 9. Podać w u w a g a c h n a c z y m polega spec­ j a l n e piękno tańca, co j e s t nadzwyczaj t r u d n e do w y k o n a n i a , co należy podkreślić a b y uzyskać j a k największe w a l o r y . 10. W k o n i e c z n y c h w y p a d k a c h należy w y ­ konać r y s u n k i , oznaczając Ж partnera, /\ = partnerkę, wierzchołek trójkąta ozna­ czę k i e r u n e k tańca, przebytą drogę. Po p r z e j r z e n i u l i t e r a t u r y zagadnienia u z n a ­ łem za najlepsze opisanie tańców l u d o w y c h przez Z. Kwaśnicową ) i przejąłem o d n i e j formę n o t o w a n i a i z n a k o w a n i a rysunków. P o d d a w s z y a n a l i z i e opisy j e j tańców, j a k o c z y n n i k i składowe i niezbędne p r z y opisie tańca, uważam następujące dane: W t e n sposób opracowaliśmy „ w z o r o w o " taniec „ M ó j T a t u s i u " , który załączyłem do powyższych d a n y c h i rozesłałem do p o w i a ­ t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i , a b y z a i n t e r e s o w a l i n a t e r e n i e s w e j p r a c y osoby o d p o w i e d n i o u z d o l n i o n e i p o p r o s i l i j e o opisa­ n i e podług załączonego w z o r u m i e j s c o w y c h tańców. N a wysłanych 45 w z o r ó w z objaśnia­ jącymi d a n y m i , po k i l k u p o n a g l e n i a c h o t r z y ­ małem z t r z e c h powiatów pięć tańców i oświadczenie, że bez zapłaty w gotówce t r u d n o l u d z i wciągnąć do ważnej d l a m n i e r o b o t y . Po k i l k u miesiącach postarałem się 0 pieniądze. Rozesłałem znów 45 a n k i e t z w z o r a m i opisu tańca i zawiadomiłem, że za opisanie tańca płacę 500 — 1500 złotych. T y m r a z e m rozesłałem p i s m a do I n s p e k t o ­ rów S z k o l n y c h i osób skądinąd m i z n a n y c h , a n i e związanych ze s z k o l n i c t w e m . Po t r z e c h miesiącach otrzymałem o p i s a n y c h p o n a d 20 tańców. Pojechałem n a miejsce celem skontrolowania ich. 1 1. N a z w a tańca, miejscowość, data spisania. 2. M e l o d i a ( n u t y ) podać t e m p o n a j l e p i e j c y f r o w o podług m e t r o n o m u , l u b określić słowami szybko, w o l n o i t p . 3. Podać r y t m tańca, jeśli zachodzi potrzeba oznaczyć n u t y a k c e n t o w e oraz c h a r a k t e r y ­ stykę tańca. 4. Podać k t o spisał melodię, k t o śpiewał l u b grał. 5. Słowa do m e l o d i i (choć byłyby r u b a s z ­ ne). 6. Podać dokładnie postawę wyjściową, u s t a w i e n i e się taneczników do tańca, układ rąk, nóg, tułowia, g ł o w y i t . d . 7. W y k o n a n i e samego tańca, opisując f i ­ g u r y t a k t po t a k c i e , uwzględniając w każ­ d y m t a k c i e postawę wyjściową, oraz p o d a ­ jąc dokładnie j a k i r u c h w y k o n u j e się n a d a ­ ną wartość n u t . D l a jasności o p i s u t a k t y należy numerować i wyrzucić n a m a r g i n e s . 8. Podać zakończenie tańca, k i e d y kończą, co robią, gdzie idą tanecznicy, względnie co tańczą d o d a t k o w o . Jeśli jest c h a r a k t e r y s t y - = Powieliłem te dane k i l k a k r o t n i e i rozesła­ łem do z d o l n i e j s z y c h i a k t y w n i e j s z y c h p o ­ w i a t o w y c h referentów k u l t u r y i s z t u k i . W o d p o w i e d z i — j e d e n czy dwóch referentów poinformowało m n i e , że do t y c h d a n y c h n a ­ leżałoby dołączyć na wzór j e d e n , w t e n spo­ sób opisany taniec. W o b e c tego wyjechałem z K o w a l s k i m n a Ziemię Lubuską do W i e l k i e j Dąbrówki opisać tamtejsze tańce. Młodzież tańczyła w świetlicy, a każdy z nas opisywał na swój sposób. O p i s y później uzgadnialiś­ m y i k o n t r o l o w a l i jeszcze r a z z tańczącymi, a następnie w i e l o k r o t n i e jeszcze zgodnie z n o t a t k a m i i t y m cośmy zapamiętali, j a k m e ­ chaniką ciała i coraz dokładniej precyzującą się terminologią. Opisane i s k o n t r o l o w a n e tańce w t e r e n i e były jeszcze k i l k a k r o t n i e p r z e p i s y w a n e i p o ­ p r a w i a n e zgodnie z n o t a t k a m i , przyjętymi n o r m a m i i formą. Ostatnią naszą kontrolą było oddanie tańców do s e k c j i m u z y c z n e j P. I . B. S. L., do m g r . M . Sobieskiego w celu szczegółowego p o p r a w n e g o zanoto­ wania melodii, dokonania ewentualnych po­ p r a w e k i ocenienia w m e l o d i a c h w p ł y w ó w 1 naleciałości obcych, n i e p o l s k i c h . ') Z Kwaśnicową. Zbiór pląsów 2 t. Warszawa, 1937. Po d w u l e t n i e j p r a k t y c e w o p i s y w a n i u tań­ ców przyszedłem do p r z e k o n a n i a , że każdy 39 �taniec z wielką dokładnością da się opisać. W a r u n k a m i j e d n a k niezbędnymi jest s u b t e l ­ n y słuch, spostrzegawczość, znajomość wła­ ściwej precyzyjnej terminologii. Rysunki należy raczej traktować j a k o pomoc. D l a celów n a u k o w y c h j a k i d y d a k t y c z n y c h b a r d z o pożądanym jest nakręcenie tańców n a f i l m y , możliwie dźwiękowe i t o z k i l k u s t r o n . Wystarczającym to j e d n a k n i e jest i n i e może uchodzić za j e d y n y i i d e a l n y spo­ sób n o t o w a n i a . O p i s y l i t e r a c k i e , w y r a z o w e ze względu n a mieszczącą się w n i c h analizę terminową,' myślową, graficzną i dźwiękową są niezbędne. Poza t y m opisanie w y r a z o w e i n u t o w e m a tę zaletę, że p o i w a l a n a większe, liczniejsze r o z p r o w a d z e n i a tańców w t e r e n i e i rozpowszechnienie i c h p r z y m i n i m a l n y c h kosztach nakładczych. Ważnym c z y n n i k i e m p r z y n o t o w a n i u w y r a z o w o — n u t o w y m jest większa pewność z a c h o w a n i a opisów tańca poprzez k a t a k l i z m y dziejowe. Z l i c z n y c h egzemplarzy zawsze parę zostanie. PRACE WĘGIERSKIE ODNOSZĄCE SIĘ D O S Z T U K I L U D O W E J WĘGIERSKIEJ*) Malonyay ,,A magyar nep muveszete" (Sztuka l u d u węgierskiego), 5 tomów. Dzieło starsze, z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i , obejmujące całość s z t u k , l u d u węgier­ skiego. O r t u t a y G. „Magyar nepmuveszeť' (Węgier­ ska s z t u k a l u d o w a ) , Buaapeszt 1942. N o w a praca z l i c z n e m i i l u s t r a c j a m i i bogatą b i b ­ liografią. Czako E l . (red.) „Magyarorszag neprajza" ( E t n o g r a f i a Węgier) 4 t . 1933-37. W t o m i e I m . i n . s t r o j e i b u d o w n i c t w o przez B a t kyego, G y o r f f y e g o , V i s k i e g o , w t o m i e I I s z t u k a d e k o r a c y j n a przez V i s k i e g o i G y o r f fego. L u k a c s G y . (red.) „ A m a g y a r muvelodes t o r t e n e t e " (Dzieje k u l t u r y węgierskiej), B u ­ dapeszt 1940. Dzieło z b i o i o w e , obejmujące m . i n . rozdział „Magyar nepmuveszet" (Węgierska s z t u k a l u d o w a ) przez V i s k i e g o . G y o r f f y I . „Magyar nep — m a g y a r f o l d " Budapeszt 1941. G y o r f f y I . „Magyar falu — magyar haz" Budapeszt 1943. D w a z b i o r y prac, ¿-ozpraw i artykułów największego e t n o g r a f a w ę ­ gierskiego obejmują też liczne r o z p r a w y odnoszące się do s z t u k i l u d o w e j , b u d o w ­ nictwa itp. L u k o G a b o r „ A m a g y a r lelek f o r r . i a i " ( F o r m y ducha węgierskiego) Budapeszt 1942. T e o r i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o węgierskiego. L u k o Gabor „ A magyar himzomuveszet eredete es t o r t e n e t e " Budapeszt 1939. Praca 0 pochodzeniu i dziejach węgierskich l u ­ d o w y c h wyszyć ozdobnych. Wiąże się z naszymi wzorami zdobniczymi, wyszyciami 1 haftami. G y o r f f y I . „ A c i f f r a s z u r " , Budapeszt 1930. Praca o t y p o w y m w y s z y c i u na kożuchach węgierskich, t a k zwanej „cyfrze", („u nas „cyfrowane p o r t e c k i " ) . W n-rze 2 naszego miesięcznika n i e u m i e s z c z o n o B i a ł e j " . Autorką tego artykułu j e s t p. M a r i a Żywirska, 40 S z e n t i v a n y i „Magyar mosoly", Budapeszt 1942. O węgierskim s t r o j u l u d o w y m . V i s k i „Hungarian peasant C u s t o m s " . Po angielsku o w i g i e r s k i m stroju l u d o w y m . P a l o t a y G. „ L e s elements t u r c o - o t t o m a n s des b r o d e r i e s h o n g r o i s e s " ( E l e m e n t y t u ­ r e c k i e w w y s z y c i a c h węgierskich) Budapeszt 1940. Praca po węgiersku i po f r a n c u s k u o w p ł y w i e t u r e c k i m n a w y s z y c i a węgier­ skie, l i c z n i e i l u s t r o w a n a o b e j m u j e i w p ł y w na w y s z y c i a l u d o w e . M a d a r a s s y „Dunantuli t u k r o s o k " ( L u s t r z a r z e z o k o l i c za D u n a j e m ) B u d . 1932. V i s k i „Tiszafuredi cserepedenyek" (Ceremik a z T i s z a f u r e d i u ) Budapeszt 1942. D w i e prace w y d a n e przez Komisję etnograficzną A k a d e m i i Umiejętności o b ł a m u j ą c e cera­ mikę i s z k l a r s t w o zdobnicze z p e w n y c h o k o l i c . Oba dzieła bogato i l u s t r o w a n e i za­ opatrzone w a n g i e l s k i e streszczenie. D o m a n o v s z k y G y . „Magyar paraszt b u t o r " Mała, ale bogato i l u s t r o w a n a książeczka o węgierskich m e b l a c h l u d o w y c h . B a l o g h H . „Magyar f a t o r n y o k " , Budapeszt 1935. Praca z zakresu b u d o w n i c t w a l u d o ­ w e g o o d r e w n i a n y c h wieżach, d z w o n n i c a c h . M a d a r a s s y „ A m a g y a r pasztormuveszetról" (O węgierskiej sztuce pasterskiej) B u d a ­ peszt 1932. O sztuce l u d o w e j pasterzy w ę ­ gierskich. B a t k y „Pasztor ivópoharok", Budapeszt 1928. O czerpakach p a s t e r s k i c h . R o z p r a w a ważna ze względu n a pokrewieństwa typów z czerpakami karpackimi. Zestawił i zaopatrzył w objaśnienia Jan Reychman *) '/. p o w o d u brakóuj t e . h n i -ziiuch d r u k a r n i , n a z w y w języku więgierskim w y d r u k o w a n o bez właściwych akcentóu>. przez pomyłkę n a z w i s k a a u t o r k i n a d artykułem c o z a z n a c z o n e zostało ш s p i s i e rzeczy na str. 1. ,.Hafty K u r p i o w s k i e Puszczy Redakcja �CENA E G Z E M P L A R Z \ ZŁ. Z PRZESYŁKA P O C Z T O W A 150 - (PODWÓJNEGO ZŁ. 3 0 0 . - ) WARUNKI ZŁ. 100.-WPŁATY N * PRENUMERATY : MIESIĘCZNIE K O N T O P. K. O. Nr 1-6939 POLSKA SZTUKA L U D O W A В-60802 215. 2.500 �PAŃSTWOWY I N S T Y T U T B A D A N I A S Z T L U D O U K I W E J � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06f0a13ede1f15c9b1cb39918aa4339a.pdf f02d5dac0e87d011e6f07a143e6389a6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5489 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia misyjna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5105 Title A name given to the resource Działalność misyjna a antropologiczna / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.107-120 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 Jarosław Różański Działalność misyjna a antropologia Misjonarze, począwszy od pierwszych uczniów Jezusa, stawali przed wyzwaniem głoszenia Ewangelii w różnorodności kultur, do których się udawali. Od samego początku też zmagali się z trudnością przenikania tejże Ewangelii do życia – „świata” słuchaczy. Skłaniało to wielu do opanowania języka oraz poznania miejscowych wierzeń i obyczajów. Sprzyjało to zarówno tworzeniu obszernych encyklopedii kulturowych, jak i pomniejszych dzieł – zwłaszcza językowych – w różnych częściach świata, a z czasem włączenia się w tworzenie naukowej antropologii. Trzeba przy tym zaznaczyć, że tej wielowiekowej działalności misyjnej towarzyszy ścieranie się w samym Kościele tendencji zamykania chrześcijaństwa w obrębie jednej kultury i jego nieustannego otwierania na nowe kultury. Pierwsze dylematy kulturowe Chociaż w historii pierwotnego Kościoła – kiedy to Duch Święty w wydarzeniu Pięćdziesiątnicy pozwolił apostołom mówić lub przynajmniej dać się rozumieć w różnych językach używanych przez słuchaczy – można zauważyć otwarcie na różne kultury świata, a uczniowie Jezusa otrzymali od swego Mistrza wyraźny nakaz rozprzestrzeniania się na cały świat, to jednak pierwsza gmina jerozolimska zamknęła się szczelnie w obrębie własnej kultury żydowskiej do tego stopnia, że początkowo można ją było traktować jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Chrześcijanie z pierwszej gminy w Jerozolimie wiernie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia w gminie nastąpiły z powodu „hellenistów” – Żydów z diaspory, mieszkających poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Jednak prawdziwy wyłom w łonie młodego Kościoła przyniosło dopiero przyjęcie do wspólnoty setnika Korneliusza i jego domowników. Chrzest ten wywołał duże poruszenie wśród �108 Jarosław Różański współwyznawców w Jerozolimie. Dlatego też, kiedy Piotr przybył do Jerozolimy, ci, którzy byli pochodzenia żydowskiego, robili mu wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych – mówili – i jadłeś z nimi” (Pismo... 2000, Dz 11, 1–3). Te słowa dobitnie świadczą, iż poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w zmartwychwstałego Jezusa. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten został znacznie przyśpieszony dzięki misyjnej wspólnocie w Antiochii, gdzie nastąpiło faktyczne otwarcie się chrześcijaństwa na narody świata. W jej łonie też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan bez konieczności nakładania na nich Prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru (tamże, Dz 15, 28). W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, a stawała się uniwersalna, powszechna. Chociaż w historii pojawią się kolejne próby zamykania jej w obrębie konkretnej, jednej kultury. Jedna kultura a otwarcie na różnorodność Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Szybko – po tzw. Edykcie Mediolańskim (313 r.), który dawał w praktyce chrześcijaństwu wolność – chrześcijaństwo związało się mocno z kulturą grecką, ulegając znacznemu procesowi hellenizacji. Przejęło także w dużej mierze prawo i sposób organizacji z cesarstwa rzymskiego. Misjonarze, ewangelizując Europę, nieśli jej ludom nie tylko Ewangelię, ale także zdobycze kultury grecko-rzymskiej, tworząc jedyną w swoim rodzaju symbiozę, która wraz ze strukturami organizacyjnymi Kościoła oraz z jego instytucjami społecznymi i naukowo-religijnymi dała podstawy tego, co dzisiaj dumnie nazywamy kulturą europejską. Jest to z pewnością wielka zasługa misjonarzy wczesnego średniowiecza, głównie mnichów i mniszek. W ewangelizacji Europy w różnych miejscach pojawiał się dylemat gminy jerozolimskiej: na ile chrześcijaństwo jest greckie (język Ewangelii i teologii) i rzymskie (prawo i struktura Kościoła), a na ile może stać się „barbarzyńskie”. �Działalność misyjna a antropologiczna 109 Tendencja otwierania chrześcijaństwa na nowe kultury była wciąż żywa. Papież Grzegorz Wielki (540–604), który posłał dwie wielkie wyprawy misyjne na Wyspy Brytyjskie i troszczył się o nie, nie miał wysokiego mniemania o współczesnej sobie kulturze rzymskiej, uważając ją za dekadencką. Nakazywał natomiast zdecydowanie szacunek dla kultury ludów barbarzyńskich, gdyż dostrzegał pewne wartości w religiach plemiennych. Znamienna jest zwłaszcza jego rada, dana Mellitusowi, misjonarzowi Wysp Brytyjskich, by „burzyć jak najmniej świątyń pogańskich, ale niszczyć w nich tylko bożki, świątynie poświęcać wodą święconą, zbudować ołtarze i umieścić relikwie w budynkach, a jeśli świątynie są solidnie wybudowane, zmienić tylko ich przeznaczenie, którym był kult demonów, aby tam czczono odtąd prawdziwego Boga. W ten sposób lud, widząc, iż jego miejsca kultu nie są zniszczone, zapomni o swoich błędach i mając przystęp do poznania prawdziwego Boga, przybędzie czcić Go w tych samych miejscach, w których gromadzili się jego przodkowie. [...] To nie skacząc wspina się na górę, ale idąc powolnym krokiem” (Grzegorz I Wielki, 1215A–1217A). W tym samym duchu nauczali Cyryl i Metody, święci apostołowie Słowian rodem ze starożytnych Tesalonik. Ci współpatronowie Europy zanieśli Słowianom nie tylko Ewangelię, ale dali także alfabet i fundamenty dziedzictwa europejskiego. Stworzyli liturgię w języku słowiańskim. Byli za to wielokrotnie atakowani przez „przedstawicieli kultury kościelnej, przeciwnych tej otwartej wizji”. W Wenecji św. Cyryl bronił odważnie liturgii słowiańskiej wskazując, że „liczne ludy wprowadziły w przeszłości i były w posiadaniu liturgii napisanej i sprawowanej we własnym języku, jak Ormianie, Persowie, Abazgowie, Iberowie, Sugdowie, Gotowie, Awarzy, Tursowie, Chazarowie, Arabowie, Egipcjanie, Syryjczycy i wiele innych” (Jan Paweł II, 2003, s. 236). Stworzona przez nich liturgia słowiańska oficjalnie została uznana przez Rzym w 885 r. Jednak po śmierci Metodego niemiecki biskup Wiching wpłynął na papieża, by wstrzymał odprawianie liturgii w języku słowiańskim. Wielkie wyzwanie Nowego Świata W średniowieczu muzułmanie oddzielili nabierający europejskiej jednolitości „świat chrześcijański” od „świata islamu”. Dlatego też 12 października 1492 r. można traktować bez wątpienia jako jedną z najbardziej symbolicznych i zarazem przełomowych dat w historii świata i historii misji. Odkrycie Ameryki dla Europy przez Krzysztofa Kolumba oznaczało początek ewangelizacji na dalekich i niezbadanych wówczas „krańcach świata”. W świat odkrywany i podbijany przez Portugalię i Hiszpanię wyruszali misjonarze, posyłani przez �110 Jarosław Różański królów Portugalii i Hiszpanii na mocy bulli papieża Aleksandra VI Inter caetera (1493), w której nakazywał wspomnianym władcom, by „ludom, które zamieszkują te wyspy i lądy, dać przystęp do religii chrześcijańskiej [...] oraz do wyżej wymienionych lądów i wysp dalekich i nieznanych przeznaczyć mężów uczciwych i bogobojnych, uczonych i doświadczonych i pełnych umiejętności celem nauczania wspomnianej wyżej ludności i mieszkańców wiary katolickiej i wdrażania ich w dobre obyczaje, dokładając wszelkich należytych w tym zakresie starań” (Aleksander VI, 1979, t. 1, s. 25). W ten sposób rozpoczął się długi okres tzw. misji patronackiej, której relikty przetrwały do XX w. Misjonarze głoszący Ewangelię w ramach tejże „misji patronackiej” byli stereotypowo postrzegani jako zadufani w wyższość kultury europejskiej, aroganccy, pewni siebie, dogmatyczni. Ale to z ich szeregów rekrutują się znani obrońcy Indian i rodzimej kultury. Już w 1510 r. dominikanie wystąpili przeciw krzywdzie Indian. Ich przełożony, Antonio de Montesino, o takich nadużyciach mówił z apostolską odwagą w kazaniach głoszonych przed gubernatorem i urzędnikami. Jako największy obrońca Indian zasłynął Bartłomiej de las Casas, który po dzień dzisiejszy ma swoich wielbicieli i wrogów. W Brazylii natomiast z wielkiej otwartości na miejscową kulturę słynął Manuel da Nóbrega. Chlubą misjonarzy w Ameryce Południowej jest także system redukcji, czyli osad zamieszkałych wyłącznie przez Indian, a rządzonych przez misjonarzy. W ten sposób chciano ich uchronić od negatywnych wpływów, wyzysku i niewolnictwa grożącego ze strony kolonistów. W redukcjach pielęgnowano języki rodzime i rodzimą kulturę. Redukcje te upadły pod wpływem czynników politycznych, a „czarna legenda hiszpańska” przytłumiła osiągnięcia misjonarzy, ukazując tylko jedną stronę – zamknięcie się na kultury Indian. Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, która została utworzona w 1622 r., miała na celu przywrócenie papieskiej zwierzchności nad misjami, starała się o zakładanie seminariów duchownych dla miejscowego duchowieństwa. W 1659 r. Kongregacja wydała instrukcję dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich, w której czytamy: „Ze zwyczajów krajowych nie należy niczego usuwać i niczym nie gardzić, chyba że chodzi o rzeczy niegodziwe. Nawet gdy chodzi o niegodziwe zwyczaje, należy się wystrzegać ataków wprost, a postępować drogą namowy, rady czy milczenia. Cóż bowiem bardziej absurdalnego niż przeszczepianie Francji, Hiszpanii, Włoch czy jakiejkolwiek części Europy do Chin? Nie to, lecz wiarę wnoście, która nie odnosi się z pogardą ani nie rani rytów czy zwyczajów żadnego ludu, jeśli nie są zdrożne, a nawet chce, by były nietknięte” (Kongregacja..., t. 1, s. 52n). W Indiach doskonałym wyczuciem miejscowej kultury mógł się poszczycić Roberto de Nobili, z urodzenia rzymski arystokrata, z powołania jezuita. Wzbu- �Działalność misyjna a antropologiczna 111 dził szacunek dla siebie i zainteresowanie dla chrześcijaństwa wśród braminów, studiując miejscowe języki i kulturę oraz dostosowując je do chrześcijaństwa. Wielkim pionierem misji chińskiej był niewątpliwie o. Matteo Ricci, jezuita, który zasłynął jako naukowiec i twórca akomodacji misyjnej: idei dostosowania doktryny wiary i życia chrześcijańskiego do miejscowej kultury. Słusznie chciał on dać Chińczykom chrześcijaństwo w chińskiej formie. O. Matteo Ricci umarł w 1610 r. Jednym z jego najgłośniejszych następców był o. Adam Schall von Bell, który na polecenie władcy zreformował chiński kalendarz. Po śmieci o. Matteo Ricci rozgorzały ostre kłótnie o tzw. ryty chińskie oraz spory akomodacyjne. Ostatecznie nastąpiło potępienia rytów chińskich i akomodacji misyjnej. Po misjonarzach jednak pozostała bogata spuścizna naukowa. Afryka miała o wiele mniej szczęścia do misjonarzy odkrywających i doceniających jej kulturę. Trzeba przyznać, że Kościół pierwszych wieków w Afryce Północnej nie zatroszczył się o przetłumaczenie Biblii na języki berberyjskie czy język fenicki, ani nie zaadaptował elementów z miejscowej kultury do swej liturgii, by w ten sposób stworzyć miejscowy Kościół północnoafrykański, który byłby w stanie oprzeć się dominacji muzułmańskiej. U szczytu swego rozwoju Kościół ten położył bardziej akcent na kulturę łacińską niż na chrześcijaństwo. W tych właśnie dziedzinach, które wchodzą m.in. w skład procesu określanego dzisiaj mianem inkulturacji, widać podstawową różnicę między Kościołem północnoafrykańskim i Kościołem egipskim. W Egipcie i Etiopii wiara chrześcijańska pojawiła się wcześnie w językach koptyjskim i gyyz, wraz z tłumaczeniami Biblii i własną liturgią. Podobnych zaniedbań w inkulturacji dopuścili się Portugalczycy, prowadzący misje w Afryce subsaharyjskiej w XV i XVI w. Władze portugalskie, odpowiedzialne za nie na mocy prawa patronackiego, bardziej troszczyły się o rozwój własnych interesów ekonomicznych niż o rozkrzewianie wiary. Z wyjątkiem kapucynów włoskich, prowadzących działalność misyjną w Kongu i Angoli, nie przykładano wagi do nauki miejscowych języków oraz poznania miejscowych zwyczajów i mentalności. Dziewiętnastowiecznemu odrodzeniu misji towarzyszyła ekspansja kolonialna mocarstw zachodnich. Kanada, Afryka, Azja stają się terenami walk, kolonizacji i przetargów potęg europejskich. Europa, zapatrzona w siebie, uważała się za pioniera jedynej dobrej cywilizacji w świecie. Deklarację Josepha Chamberlaina „wierzę w tę rasę” wspierały analizy ludzi nauki, usprawiedliwiające europejską ekspansję właśnie ze względu na wyższość cywilizacji tego kontynentu. Ekspedycji Bonapartego do Egiptu towarzyszyło kilkudziesięciu naukowców, pokazując, iż w tym przedsięwzięciu nie chodzi o korzyści finansowe czy religię, lecz o cywilizację. Urokowi temu uległa także �112 Jarosław Różański antropologia. Misjonarze najczęściej podzielali panujące wówczas przekonania i oprócz Ewangelii „nieśli światło cywilizacji”, odnosząc się z pogardą do lokalnego „pogaństwa” w imię niesienia cywilizacji zachodniej i nowości Ewangelii, ale w wydaniu zachodnim. Pisał o tym z bólem na początku XX w. A. Le Roy, przełożony generalny Zgromadzenia Ducha Świętego, autor pierwszej gramatyki ki-swahili oraz „La religion des Primitif” (Le Roy, 1909): „Każdy lud posiada swą cywilizację, [...] swój sposób rozumienia życia, [...] To dlatego nie ma na ziemi ściśle mówiąc dzikich, grup ludzi, którzy nie znają żadnego prawa, żadnej rodziny, żadnych więzi społecznych: dzikich spotkać można tylko w społecznościach cywilizowanych, i to cywilizacja ich takimi czyni” (za: Ph. Laburthe-Tolra, 2004, s. 21). Do misjonarzy zaś pisał: „Misjonarzom brakuje często formacji naukowej, ducha krytycznego, zwyczaju poszukiwań i pracy intelektualnej, czasu, pieniędzy, koniecznej zachęty” (tamże, s. 22). Nakładanie się poznania kultur na zadania misyjne Naturalny proces nakładania się poznania kultur na zadania misyjne przyczyniał się znacznie do tworzenia klasyki etnografii. Wspomnieć tu trzeba choćby dwa monumentalne dzieła z wieku narodzin humanizmu: Bernardino de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espańa (1569) oraz José de Acosta, Historia natural y moral de las Indias (1589). Obydwaj zakonnicy, franciszkanin i jezuita, przyczynili się ponadto do poznania miejscowych języków. Nieocenionym źródłem poznania współczesnych terenów Konga i Angoli jest dzieło włoskiego kapucyna Giovanniego Antonio Cavazziego da Montecuccolo pt. Istorica Descrizione de tre regni Congo, Matamba et Angola (Bologna, 1687), tłumaczone na wiele języków. Pozostając przy dziełach wybitniejszych, stworzonych przez misjonarzy i mających wielkie znaczenie dla etnografii, wspomnieć należy pionierskie dzieła w XVIII w. Bartholomäusa Ziegenbalga, duchownego luterańskiego, poświęcone kulturze i religii Tamilów, badania braci morawskich nad językiem karaibskim, czy też publikacje jezuity Josepha-François Lafitau, opisujące obyczaje Irokezów i Huronów w Kanadzie. Analizując dzieła misjonarzy i ich wkład w rozwój etnografii, docenić trzeba zwłaszcza prace językoznawcze, gdyż język jest bramą do poznania kultury. Zachętę do poznawania miejscowych języków i postulaty, by misjonarze to czynili, znaleźć można m.in. w działalności powołanej w 1622 r. Kongregacji Rozkrzewiania Wiary (de Propaganda Fide), która nawiązując do decyzji Soboru w Vienne i Pawła V apelowała do przełożonych generalnych o powoływanie w kolegiach katedr nauczania języków. Ponad 150 lat później, sekretarz ge- �Działalność misyjna a antropologiczna 113 neralny Kongregacji, Stefano Borgia, w dekrecie z 5 maja 1774 roku, na nowo wzywał wszystkich, którzy mieli podjąć pracę na terenach misyjnych, aby „na mocy świętego posłuszeństwa, jak tylko dotrą do miejsc im wyznaczonych, skwapliwie rozpoczęli studia w celu poznania języka lokalnego ludu, wśród którego będą pracować, i aby czynili to z pełnym zaangażowaniem” (Decreti..., s. 715–716). Misjonarz, który nie wykazywał zapału w nauce języka, powinien być odwołany z misji do własnej prowincji, a nawet ukarany jako narzędzie „leniwe w czynieniu dobra i całkowicie nieużyteczne w pracy dla świętych misji” (tamże, s. 716). Ten obowiązek i postulat nauki języków był i jest do dzisiaj podkreślany w przygotowaniach do pracy misyjnej, chociaż jego realizacja przebiega nadal bardzo różnie. Poznanie miejscowych języków oraz przekłady Biblii były także ważnym elementem pracy misyjnej protestantów. Za tymi zachętami szła konkretna praca, czyli tworzenie obszernych encyklopedii kulturowych, wśród których można wymienić choćby: Dictionnaire touarègue-français (wydany w latach 1951–1952) bł. Karola de Foucauld, Dictionnaire suahili (1891, 1939–1941) spirytyna Charles’a Sacleux, Mouers et coutumes des Bantous (1936) pastora Henriego Junoda, czy Monographie de Betsileo (1938) jezuity Henriego Dubois. Do tego ukierunkowania językoznawczego dołączyć trzeba zainteresowanie historią i psychiką ludów, ich życiem, zwyczajami i wierzeniami. Odnaleźć to można choćby w pionierskich opisach kultury Indian kanadyjskich, zamieszczonych w jezuickich Relations z XIX w., czy też pracach szeregu misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej, dotyczących Indian z kanadyjskiego Zachodu (Charles André Arnaud, Nicolas Laverlochèr, Émile Petitot) oraz Inuitów, czyli Eskimosów (Guy Mary Roussselière). Bogatego materiału poznawczego z dziewiętnastowiecznej Mongolii i Tybetu dostarczają misjonarze Joseph Gabet i Evariste Huc, francuscy lazaryści. Niektórzy misjonarze starannie odtworzyli historię tradycyjnych instytucji ludów, wśród których żyli, jak choćby François Callet, jezuita z Madagaskaru, który na podstawie rozmów ze starszyzną Imerina odtworzył historię ich królestwa na Madagaskarze. Opublikował ją najpierw po malgasku (Tantara ny Andriana eto Madagasikara – w latach 1878–1881), a następnie po francusku (1908). Innymi bogatymi źródłami są liczne listy misjonarzy z różnych części świata, rozproszone po czasopismach, a zawierające przyczynki tak do poznania historii, jak etnografii, lingwistyki itp. Ogromne, nieopracowane i niewydane, zasoby wiedzy o językach i kulturach afrykańskich znaleźć można w archiwach misyjnych, przede wszystkim archiwach ojców białych, których założyciel kard. Charles Lavigerie nakładał na misjonarzy obowiązek nauki miejscowych języków, poznawania kultury i robienia notatek. Pozostawione �114 Jarosław Różański przez nich dzieła, zapiski i notatki znaleźć można w wielu archiwach misyjnych, m.in. w archiwum ich domu generalnego w Rzymie oraz w archiwum zakonnym w Lusace. Rozwój naukowej refleksji antropologicznej w kręgach misjonarskich W dorobku dawnych misjonarzy wielu spostrzeżeniom towarzyszy opis kultur czyniony pod kątem przydatności ewangelizacyjnej czy duszpasterskiej. Mimo to cennym wydaje się zainteresowanie kulturami ewangelizowanych ludów i próby ich opisu, choćby fragmentarycznego. Wraz z rozwojem systematycznej refleksji antropologicznej pod koniec XIX i na początku XX w. rozwija się także antropologia naukowa, inspirowana działalnością misyjną. Jednym z jej pierwszych, najwybitniejszych przedstawicieli jest ze strony protestanckiej Maurice Leenhardt, francuski pastor i etnolog, zajmujący się m.in. społecznościami Kanaków w Nowej Kaledonii, założyciel Musée de l’Homme w Paryżu. Duże zasługi dla antropologii ma także duchowny anglikański Robert Henry Codrington, badacz Melanezji. W Afryce liczbą i jakością swoich prac wyróżniał się metodysta Edwin William Smith. Po stronie katolickiej wybitnym przedstawicielem naukowej antropologii jest Wilhelm Schmidt, werbista, twórca własnej teorii rozwoju kultury oraz teorii monoteizmu pierwotnego. W swoich badaniach opierał się konsekwentnie na wypracowanej przez Fritza Graebnera metodzie kulturowo-historycznej, co przyczyniło się do znacznego upowszechnienia kierunku historycznego w etnologii europejskiej. Wykazywał on bogactwo kultur ludów pierwotnych, chcąc przywrócić im poczucie wartości i godności. W naukowej działalności organizacyjnej zasłużył się jako założyciel i wieloletni wydawca czasopisma „Anthropos” (1906–), a następnie Instytutu Anthropos (1931), mającego wielki wkład w badania lingwistyczne, etnologiczne i religioznawcze. Do jego uczniów i współpracowników należał Paweł Joachim Schebesta, zasłużony badacz kultur Pigmejów kongijskich. Z tego instytutu wyrosło pięć innych, regionalnych instytutów, do dzisiaj ściśle współpracujących z pismem „Anthropos”. Lista misjonarzy-antropologów jest długa, a ich dokonania są duże, zwłaszcza w dziedzinie poznawania miejscowych religii. W środowisku misjonarzy zrodziła się także antropologia misyjna, traktowana jako wyspecjalizowana dziedzina antropologii stosowanej. W ścisłym znaczeniu stanowi połączenie misjologii i antropologii, w którym pierwsza wyznacza jej podstawowe zadania i cele, druga zaś służy metodą i analizą naukową. Jej celem jest określenie konkretnych priorytetów działalności �Działalność misyjna a antropologiczna 115 misyjnej, która według Henriego Mauriera prowadzi m.in. do przemian cywilizacyjno-społecznych dokonujących się w życiu ludności danego terytorium i upowszechnia styl życia chrześcijańskiego. Jak antropologia stosowana w ogólności, tak antropologia misyjna poszukuje uzasadnienia dla interwencjonizmu kulturowego dokonującego się dzięki pracy ewangelizacyjnej. Antropolodzy misji kierują się tymi samymi co przedstawiciele antropologii stosowanej zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriów naukowych, prowadzonych badań wśród określonego ludu oraz celów, wartości, strategii i programu, nakreślanych przez Kościół. Obszerny podręcznik Louisa J. Luzbetaka pt. Kościół a Kultury (1998) omawia założenia antropologii misyjnej, która najpierw szuka także swojego teologicznego fundamentu – ważnego, jeśli weźmiemy pod uwagę działalność misyjną. Następnie bada on modele misji w aspekcie teoretycznym i historycznym. Szeroko omawia najnowsze osiągnięcia antropologii w odniesieniu do pojęcia kultury, poziomu jej integracji, dynamikę kultury – w tym zmianę kulturową, by z tych różnorodnych refleksji antropologicznych wyciągnąć najbardziej istotne wnioski i wskazać na ich zastosowanie w misjologii. Podręcznik ten zawiera szeroką wykładnię relacji działalności misyjnej, miejscowych kultur i antropologii, kładąc m.in. nacisk na koncepcję inkulturacji i szacunek wobec duchowego dziedzictwa ludów i religii. Cenny jest także szeroki opis tzw. „szoku kulturowego”. Antropologiczne podręczniki i przewodniki dla zajmujących się międzykulturową działalnością misyjną napisali m.in.: Eugen A. Nida (Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York 1954), Harvie M. Conn (Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg 1992), Joseph Fitzpatrick (One Church, Many Cultures, Kansas City 1987) oraz wspominany wyżej Henri Maurier (Les Missions. Religions et civilisations confrontes à l’universalisme, Paris 1993; Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa 1997). Wypracowanie koncepcji inkulturacji chrześcijaństwa Powiązana ściśle z antropologią misyjną misjologia, mówiąc o relacji wiary i kultury wskazuje na powszechny charakter sacrum i odwołuje się do źródeł i początków wiary chrześcijańskiej, szukając tam podstaw teologicznych otwarcia się na kultury świata. Były one rozwijane i pogłębiane przez Ojców Kościoła, między innymi Justyna i Orygenesa, którzy wskazywali na „zarodki” objawienia, tkwiące w innych religiach i kulturach. Stąd też podkreśla, że głoszenie Ewangelii nie może być narzucaniem konkretnej społeczności jakiegoś �116 Jarosław Różański katechetycznego zespołu prawd, przy założeniu tabula rasa w sferze religijnej ludów nie znających Chrystusa. Punktem przełomowym w stosunku refleksji teologicznej do miejscowej kultury był z pewnością okres między I i II wojną światową, kiedy to idee akomodacji podkreślały, iż misjonarz powinien adaptować się do miejscowego sposobu życia, zwyczajów, obyczajów, sposobu odżywania się, stroju itd. Postulowano wykorzystanie tych elementów w sztuce i architekturze sakralnej. Idee akomodacji misyjnej wyparła koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa1. Odkrycie rzeczywistości „kultury”, które – zdaniem wielu antropologów – było najbardziej znaczącym osiągnięciem antropologii pierwszej połowy XX w., szybko przekroczyło granice antropologii kulturowej, przenikając do wielu innych dyscyplin humanistycznych, w tym także do misjologii2. Najbardziej znaczący postęp katolickiej myśli misjologicznej łączy się z Soborem Watykańskim II. Kultura stała się jednym z ważnych tematów podczas obrad tegoż Soboru. Pojęcie „kultury” przeniknęło także – poprzez konstytucje i dekrety Soboru Watykańskiego II – do dokumentów Kościoła. Dzięki temu rozwinęła się świadomość teologicznego znaczenia kultury podkreślająca, że Bóg objawił siebie przez wydarzenia historyczne, które z jednej strony są zawsze zakorzenione w jednej kulturze, z drugiej zaś posiadają transcendentne znaczenia. W ten sposób świadomość ta zdecydowanie przełamywała odwieczny dylemat uniwersalności i partykularności chrześcijaństwa. 1 Chociaż pojęcie „inkulturacja” trudno zdefiniować za pomocą prostej formuły, można – za encykliką Jana Pawła II Redemptoris missio – określić ją jako „wewnętrzne przekształcenie autentycznych wartości kulturowych przez ich integrację w chrześcijaństwie i zakorzenienie chrześcijaństwa w różnych kulturach. Jest to zatem proces głęboki i całościowy, który dotyczy zarówno orędzia chrześcijańskiego, jak też refleksji i konkretnej działalności Kościoła. Jest to również proces trudny, ponieważ nie może w żadnej mierze naruszyć specyfiki i integralności wiary chrześcijańskiej” (Jan Paweł II, 2007, s. 571). Problematyka inkulturacji stała się przedmiotem wielu opracowań i badań teologicznych, prezentujących różnorodne punkty widzenia. Do najważniejszych i najszerszych opracowań bez wątpienia należą prace: L.J. L u z b e t a k, Kościół a kultury, dz.cyt.; F.V. A n t h o n y, Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma 1997; A. S h o r t e r, Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll 1988; t e n ż e, African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll, 1973; H. C a r r i e r, Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma 1997; t e n ż e, Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa 1990; P. S c h i n e l l e r, A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah 1990; J. R ó ż a ń s k i, Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa 2008. 2  Pierwsza katedra misjologii powstała na Uniwersytecie w Edynburgu w 1867 r. Jednak za twórcę nowoczesnej misjologii uznaje się niemieckiego teologa protestanckiego Gustava Warnecka (1834–1910). W misjologii katolickiej pionierem był Joseph Schmidlin, historyk Kościoła z Münster, który refleksję misjologiczną przesunął w kierunku historii i teorii misji. �Działalność misyjna a antropologiczna 117 Proces inkulturacji akceptuje fakt, że depozyt wiary nie może być powiększony, ale podkreśla przy tym, że jego interpretacja nie może też wyczerpać się i osiągnąć doskonałości w jednej kulturze. Zgodnie z wiarą Kościoła, Duch Święty udziela mu swego natchnienia, prowadząc przez wieki do interpretacji i reinterpretacji depozytu wiary, co jest wymogiem tak zmieniającej się konkretnej kultury, jak i różnorodności kultur, do których przenika Dobra Nowina. Depozyt wiary nie może niejako pozostać „zawieszony” w Tradycji, gdyż jest rzeczywistością żywą. Zachowuje on swoją obiektywną jedność i tożsamość, ale dopuszcza możliwość różnorodnego wyrażania się w różnych kulturach oraz rozpoznawania pewnej hierarchii prawd, uzależnionego od świadomości wiary w danym momencie historycznym. Wiara i kultura pozostają zatem w nieustannym dialogu. Wyraża to Wcielenie Bożego Słowa. Słowo, które stało się Ciałem właśnie w konkretnej kulturze, wyraża swego rodzaju kenozis, wyniszczenie, obumarcie Chrystusa. Jednocześnie też prowadzi do swoistego obumarcia kultury, jednak nie poprzez jej zniszczenie, ale przemienienie, otwarcie na transcendencję, przede wszystkim zaś na Jezusa Chrystusa, który jest sensem misji Kościoła. Tak przemieniona kultura może pokazać, w jaki sposób Jezus Chrystus może być Afrykańczykiem, Azjatą, Amerykaninem czy też Europejczykiem. Ta konkretna kultura, w którą na nowo wciela się Chrystus, staje się także nośnikiem Jego łaski. W ten sposób dokonuje się ewangelizacja kultury. Wiara „staje się” kulturą i przez to nabiera charakteru eklezjalnego. Powstaje nowa wspólnota tak eklezjalna, jak i kulturowa, która żyje wiarą i wyraża ją na nowo w nowej kulturze. Konkluzje Mówiąc o relacji religii do kultury dotykamy szeregu innych relacji, takich jak choćby moralność i kultura, wiara i kultura, religie i kultury, chrześcijaństwo i kultury, Chrystus i kultury, a nawet nauka i kultura, sztuka i kultura czy też polityka i kultura. Religia bowiem, wraz z całą bogatą rzeczywistością, którą niesie, ma zasadniczy wpływ nie tylko na dziedziny ściśle z nią związane, ale także na ludzką twórczość przejawiającą się w literaturze, sztuce, filozofii, organizacji społecznej i politycznej całych ludzkich grup, nauce i ekonomii itp. Stąd też działalność misyjna, która – zgodnie ze swoimi założeniami – daje poznać osobę Jezusa Chrystusa (chrześcijaństwo) ludom i narodom, które Go dotąd nie poznały, zakłada „pracę z kulturą”, a zatem i refleksję nad kulturą, począwszy od poznawania i opisywania konkretnych kultur. Ten związek działalności misyjnej z poznawaniem kultur widać w ich opisywaniu i próbie zrozumienia od wielu wieków w różnych częściach świata. Stąd też rodząca się antropologia jako nowa �118 Jarosław Różański dziedzina nauk humanistycznych, nie została zmarginalizowana przez misjonarzy chrześcijańskich. Wielu z nich przyczyniło się znacznie do jej rozwoju. Na jej bazie powstała także antropologia misyjna, która kieruje się tymi samymi co antropologia stosowana zobowiązaniami i regułami odpowiedzialności wobec sumienia (wartości, światopogląd, wierzenia religijne), kryteriami naukowymi, prowadzeniem badań wśród określonego ludu oraz celami, wartościami, strategiami i programami nakreślanymi przez Kościół. Jako taka jest więc ona bardzo bliska misjologii, która ponadto rozwija refleksję nad teologicznym znaczeniem kultury. Dzięki tym relacjom wypracowana została koncepcja inkulturacji chrześcijaństwa, która prowadzi do wzajemnego poznania się „przemieniającego”. Z tego poznania rodzi się nie nowa kultura, ale kultura odnowiona, gdyż respektuje ona kulturową tożsamość przejmującego Ewangelię. Literatura Aleksander VI 1979 – Bulla Inter caetera (4 maja 1493 r.), w: Breviarium missionum. Wybór dokumentów Kościoła dotyczących dzieła misyjnego, oprac. B. Wodecki, F. Wodecki, F. Zapłata, Warszawa. Anthony F.V. 1997 – Ecclesial Praxis of Inculturation. Toward an Empirical-theological Theory of Inculturizing Praxis, Roma. Carrier H. 1990 – Ewangelia i kultury. Od Leona XIII do Jana Pawła II, przeł. L. Kamińska, Rzym – Warszawa. 1997 – Guide pour l’inculturation de l’Evangile, Roma. Conn H.M. 1992 – Eternal Word and Changing Worlds. Theology, Anthropology, and Mission in Trialogue, Phillipsburg. Decreti – Decreti, vol. 6 (1768–1778) f. 261r–262v, w: Sacrae Congregationis de Propaganda Fide Memoria Rerum. 350 anni a servizio delle missioni, III/2, s. 715–716. Fitzpatrick J. 1987 – One Church, Many Cultures, Kansas City. Grzegorz I Wielki – Epistola XI, w: Patrologiae cursus completus. Series Latina, 77, 1215A– 1217A. �Działalność misyjna a antropologiczna 119 Jan Paweł II 2003 – Encyklika Slavorum Apostoli (2 czerwca 1985 r.), nr 17, w: Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków. 2007 – Encykliki, Kraków. Kongregacja... – Kongregacja Rozkrzewiania Wiary, Instrukcja dla wikariuszy apostolskich, udających się do prowincji chińskich: Tonkinu i Kochinchiny z 1659 r., w: Breviarium missionum, t. 1, s. 52 n. Laburthe-Tolra Ph. 2004 – Pourqoi et comment un lien inextricable existe entre anthropologie et mission chrétienne, w: O. Servais, G. Van’t Spijker (red.), Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Le Roy A. 1909 – La Religion des Primitifs, Paris. Luzbetak L. 1998 – Kościół a kultury. Nowe perspektywy w antropologii misyjnej, Warszawa. Maurier H. 1997 – Antropologia misyjna. Religie i cywilizacje w zderzeniu z uniwersalizmem, Warszawa. Nida E.A. 1954 – Customs and Cultures. Anthropology for Christian Missions, New York. Pismo... 2000 – Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Poznań. Różański J. 2004 – Inkulturacja Kościoła wśród ludów środkowego Sudanu, Poznań. 2008 – Wokół koncepcji inkulturacji, Warszawa. Schineller P. 1990 – A Handbook on Inculturation, New York – Mahwah. Servais O., Van’t Spijker G. (red.) 2004 – Anthropologie et missiologie XIXe–XXe siècles. Entre connivance et rivalité, Paris. Shorter A. 1988 – Towards a Theology of Inculturation, Maryknoll. 1973 – African Culture and the Christian Church. An Introduction to Social and Pastoral Anthropology, Maryknoll. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a6b3b8ee9ad20166f18012fb0cf0de6c.pdf d6fec41976b782da68f34c46fdbb45c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3406 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3193 Title A name given to the resource Działalność National Gypsy Education Council / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1982 t.36 z.1-4, s.158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartosz, Adam Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Adam Bartosz DZIAŁALNOŚĆ NATIONAL GYPSY EDUCATION COUNCIL N a terenie Wielkiej Brytanii Cyganie s t a n o w i ą specyficzną N . G . E . C . jest organizacją p a t r o n u j ą c ą szkolnictwu dzieci grupę o cechach o d r ę b n y c h W stosunku do Cyganów z konty­ i d o r o s ł y c h , n a d a j ą c ą schemat pracy wszystkim s z k o ł o m , służącą nentu. W obyczaju, a takżo w j ę z y k u społeczność t i z a c h o w a ł a informacją i p o m o c ą naukowa. Г о pewnych stosunkowo archaiczne elementy. P o s ł u g u j ą się dwoma odmia­ organizacyjnych N . G . E . C . jest dziś zrzeszeniem n i e z a l e ż n y c h grup nami j ę z y k a : Englisch-Romani — cygański z dużymi naleciałoś­ ciami angielskiego lub Celtic Gammon (inaczej Shelta) — u ż y w a n y przez C y g a n ó w irlandzkich, w k t ó r y m obok w p ł y w ó w przekształceniach i o d d z i a ł ó w w c h o d z ą c y c h w skład 3 R a d o b e j m u j ą c y c h w i ę k s z e części k r a j u i m a j ą c y c h osobne siedziby. języka Statut N.G.E.C. powiada, że: „celem (organizacji) angielskiego przechowało się sporo bardzo d a w n y c ł i f i r m pocho­ wzrost p o s t ę p u w edukacji C y g a n ó w i innych dzenia z a r ó w n o dzieci j a k i dorosłych". P r z y j ę t o n a s t ę p u j ą c e celtyckiego. Obok autentycznych Cyganów drogami Wielkiej Brytanii wędruje sporo rozmaitych grup niecygańskiełi. W i ę k s z o ś ć z nich Jednak przejęła c y g a ń s k i j ę z y k i obyczaje i często traktowani są przez brytyjskie s p o ł e c z e ń s t w o jako Cyganio (Gypsies). Często też wszystkich tamtejszych k o c z o w n i k ó w określa się w p ó l n y m mianem ludzi w ę d r u j ą c y c h (Travellers). Wszelkie instytucjo —• w procesie nauki u ż y w a się j ę z y k a romani, a w y k ł a d y popiera się p r z y k ł a d a m i z historii i kultury C y g a n ó w , — nauka ma służyć wjaajaniu zasad ż y c i a w społeczeństwie w s p ó ł c z e s n y m , z a z n a j a m i a ć z o b o w i ą z k a m i i prawami oby­ watela kraju, — Cyganie sprawują kontrolę nad pracą nauczycioli, wszystkimi — Cyganie p o n o s z ą część k o s z t ó w utrzymania szkół. koczownikami. Owych Travellers zasady organizacji i nauczania: interesujące się sprawami c y g a ń s k i m i z a j m u j ą się więc na ogól współczesnymi jest koczowników, około 30 t y s i ę c y (liczba bardzo N . G . E . C . prowadzi instruktaż dla nauczycieli, poradnictwo, n i e d o k ł a d n a ) przy c z y m pewna ich część osiedliła się, z a c h o w u j ą c zaznajamia ich z c y g a ń s k ą kulturą. Organizuje się spotkania jednak w zupełności t r a d y c y j n ą kulturę. nauczycieli, regularną w y m i a n ę jest na Wyspach B r y t y j s k i c h Cyganów lub przynajmniej zorganizowanych doświadczeń itd. W 1975 r. osiedlenia w ponad 30 s z k o ł a c h u c z y ł o 60 nauczycieli specjalnie przygoto­ dla nich odpo­ wanych do uczenia C y g a n ó w lub tylko zapoznanych z metodami Pioiwsze poważniejszo działania zmierzające do 1951 r. pracy wśród nich. Nauczyciele s ą obecnie o p ł a c a n i przez p a ń s t w o . z inicjatywy c z ł o n k a parlamentu p o w s t a ł International Gypsy N a u k ą o b j ę t o w 1975 r. o k o ł o 1100 dzieci, ale w dalszym ciągu wiedniej opieki p o d j ę t o w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h . W Committee. Program działania K o m i t e t u zawierał się w trzech M—4 t y s i ą c e dzieci k o c z o w n i k ó w nio uczęszcza do s z k o ł y lub punktach i d o t y c z y ł uczęszczają nieregularnie. wszystkich w ę d r u j ą c y c h , przynależności etnicznej. niezależnie od R ó w n o l e g l e do działalności w e w n ą t r z społeczności koczow­ Postulowano: — utworzenie w k a ż d y m hrabstwie pól biwakowych d o s t ę p n y c h wszystkim n i k ó w N . G . E . C . prowadzi działalność pośród s p o ł e c z e ń s t w a bry­ tyjskiego koczownikom, mającą na celu prezentację kultury koczowników, — swobodny d i s t ę p do nauki, pracy i mieszkali, ukazanie specyfiki ich o b y c z a j o w o ś c i i historii. D z i ę k i projekcjom —• traktowanie k o c z o w n i k ó w na równi z ludnością osiadłą. filmowym w s z k o ł a c h , telewizji, a r t y k u ł o m w prasie, spotkaniom Przy udziale G y p s y Committee p o w s t a ł a w k o ń c u 1906 r. Gypsy Council m a j ą c a na colu integrację k o c z o w n i k ó w i ułat­ wienie im codziennego życia. W zarządzie Rady Cygańskiej zasiadają koczownicy, a czlonkowio B i d y posiadają karty przy­ należności do organizacji wraz z numerem telefonu c z ł o n k ó w z w ł a d z a m i lokalnymi, N . G . E . C . w y p r a c o w a ł a nowy, sprzyjający koczownikom klimat w s p o ł e c z e ń s t w i e . Czyni się t a k ż e staiania o organizowanie odpowiednich pól campingowych dla koczowni­ k ó w . W okresie od 1970 r. do 1975 r. liczba ich wzrosła z 13 do 11S. Organizacja dysponuje w ł a s n y m wydawnictwem z a r z ą d u , z k t ó r y m i k o n t a k t u j ą się w potrzebie. Z a czołiWo zadania G . C . przyjęła sprawę o ś w i a t y . D l a tyoh celów w 1970 r. p o w o ł a n o National G y p s y E d u c a t i o n Council, st.-.n Publication) publikującym instrukcje dla (Romanę- nauczycieli, bibliografię prac o Cyganach, sprawozdania z działalności organi­ która zajęła się organizacją szkolnictwa w ę d r o w n e g o , a ściślej — zacji, a t a k ż e podręczniki szkolno przystosowane t e m a t y k ą i po­ k o o r d y n a c j ą już i s t n i e j ą c y c h szkół w ę d r o w n y c h (caravan schools) ziomom do potrzeb dzieci k o c z o w n i k ó w . Publikacje te drukuje i powi^k^zmiem ich liczby. S z k o ł y w ę d r o w n e istniały w c z e ś n i e j , się zarówno po angielsku, j a k toż w j ę z y k u anglo-romani i w gam­ p r ó b y pr ,widzono już w roku 1934, a s y s t e m a t y c z n ą akcję o ś w i a ­ mon. t o w ą z a i z ę t o w 1967 r. urządzając szkołę w obozie c y g a ń s k i m N.G.E.C. prowadzi współpracę i wymianę doświadczeń rozlokowanym n i starym lot-iisku pod Londynem. B y ł y to po­ z innymi podobnymi c z ą t k o w o szkoły sezonowo, prowadzono przoz nauczycieli ochot­ z ich inicjatywy o d b y ł sic w Londynie I Ś w i a t o w y ników . Cyganów. 158 organizacjami n a ś w i e c i e , a w 1971 r. Kongres � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2433c8b80936141a57c2110006fb224d.pdf 38be694d4b216125bde74d3213824706 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1795 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Subject The topic of the resource etnologia francuska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1663 Title A name given to the resource Działalność naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu / LUD 1980 t.64 Description An account of the resource LUD 1980 t.64, s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .iY~lj\Li\L~'iUSC' NAUKOWA O~~HDi;'IL\ ET:'JOLOCll t. 6-ł:, laao F:U\:'~CUSXIIjJ W FAnY~i,u Naj'pn;żniejsz[[ instyl,ucj<) nauk:;wq pmweodz.ącą hadiania etnograficzne il:l terenie Fran~'ji jest niewąLpliwie Centre d'Ethnologie fran(;~lis(' Cef (CLr:Jde.k Etnulugli Francu':i,kicj) utwo'r'wny w 19·66 T. :pl'Z)' Musee natic;nal de's Ilrts et Tr'aditi;;ns Populuires ALp (Muzeum N:.:ac:;dć)we Etnologii Fr:.:mcLlskiej) w Paryż.u. Jako tzv,'. Laboraloire a:350c:6 No 5:? (Laboratorium stuwarzys7.,o:ne) w Centroe N:abon:al d€ la H.Ex:he:rche Scientifique (N"lrodowy Ośrodek Badań Naukowych) ściśle 'współdziała z Atp \V h~ldaniach naukowych, które sku;p:iajq się w,ukół pl"ohlemu pov:stawalnia, tra;ns:misjii pneksztak:ania spuścizny ilmiltu.rowej (patrimoine) we Francji. Ow~) wspóldzial'anie prz:ebiega między tymi instytucjami w dwóch kierunki<łoch. Z jednej 's'[:1"o:nyAbp udostępnia CdoOwi częśc l)omies/C'zcil IN bti'dynku muz.calnym wrn'z oz ich wy.posażeniem, urządzenia dOKumentacyjne i '~nne środki polmocni1cze, z drugiej natomiast bad:t<.:ze Cdu whlczają się w znarczlniej:s'Z,e bada,ruia prowadz:one pr:'.,ez Atp, widz'lc w nich możliwości wykoI"zyslia:ni'a 'rezullatówS"vV'oichb:a,drań. O śc.islym 1~'O'I\'ią%anju Cdu i Atrp swiadc'zą m. in. t.::liklie vVSipólne pl'a~e, jak gaJc.rie wysLClwowe czy pl.lbtikacjc ("Ethnologie Franc;aise", L'ATchitecture J'urule Jnuu;aise, wydavmlctwa archiwalne, przewodniki nauko_ \\'e); w:;prJl.nie org<.:ninlj'i kongresy, kol'o.kw:iiu i semin;:l1"i'c\ yn'iędzynarodowc, szk;lle.nia i s'taże dkl s:pecjall1stów z rÓ'żmych dziedzin, .JuŻ La 'pobieżnCl ch:araktcryS'tyk>a wsk:ił'zu}e na wyj'1lkowe znaczei1,ie jakie cdgrywają d LI r'ozwoj u muz'ealnidwai ,etnologiii francuskiej obie ~;ciślc ?es.polr.'ne 'instytucje 1. Warto wiqc ;przyjrzeć !Się bliżej d'zi'ałalnoJ'ó3ci naukuwu-ba::lawczej Cefu i Atp, aby zdacsohiie Siprrawę z pO'~ycji zajmowanej przez ten sym!biotycz:ny orga:niz:m. Chciehbyśmy w 't-en spos6b :a:pe!:ruić, choć (~Zt:ściowo, lukę IN inf.orm'ucjach Ina temat dz,i3łaln,o!śc; l<l- l Na pjon\'~zy plan wy~u.wa si<; pr.zedc wszy.s;tkim. wiodąca rola Atp w 5to- do calt'g'o ('·lł1ogr'af':cl ..nCigo ·n1uzeal:ni'c!1r\iva 1lr8ncuslkieg1o. U\<\'lidacrznia 'się to lTl.in. ;"'ply\viL' l·k~p()zycji pary,;kiej na ek1s'jJcny,cje otnog'raLicz'ne w muzeach regio- :';U!lku ',':l' ;]alnycl1, czy t(~i. [J'O'przl"L udzi,(,j.anie pomocy w wydawaniu publikacji muzealnych. �236 GRZEGORZ SKALSKI gr,rnic:z.nych ośrodków etnogra£ieznych 2. p.rzed!stawione lu wi'adCiDlJSci dGitycyć bę'dą ;pr:z:ede 'VviszysLkim pra'c Cen'lre d'Ethnolcrgie fr~n<;aise ::;i'Owadz,onych w okf'esie 1'9'76 - 1977 3. B. KIQ'Pczyńslka~JaWiorska wane!ks'ie do swojego artykułu o Atp Idmieściła schemat 'oTlgan'iza-cyjny t,egoż muzeum. W roku i976opnlcowanD nowyorganigram {zob. aneks, s. :251), w kLórym wyodrębniul1o z r'a:m muzealnych zelspół eki'p badawc'Zych bez,pośred:niu podleglych Hadzi'e Cef'u. Baldani'a prowadzone przez ekipy badawcze z.grupowane są vvokół tematów wiodących, a ich rezu1ta,Ly przeznaczone sq do publikacji. Ogniwo 'P'o'śn:id'nie pomiędzy Cefem :i Atp tworzą n'lcry D6p::rtement:s (Działy), w ramach których pf'owadzi się programy b:ld"l\\cze Sk'lltpi'ająee :pl'ohleimy naukowe oalej instytucji. Dz,i,aly te, to: Techniq ue et -culture (TechI1!iikai kultura), Conium'es, rites, symhales (ZwyCLdje, obrzędy, symbole), Arts visueis (SztU'ki wizualne), Musique, parole (Muzyiim, słowo). W ,olbrębj,e Atp podstaWIowe jego fu.n:k'cje spełniają ServiC€iS :sci'e.ntifirqur€S et murseo}o'giques {Służby nau:k,o'\V'e i muzed1>;Ygiczne), szczególnie ·zaś Unites 'c1e servicE'S s'Cienbfi.que UcdnOl.stki służb na'ukowych). Wsrpółdzli:ałają one bard7Jo śC'i.iśl'ez D 6pa rt'€Jmen ts, Z'wla:S'zcza jeśli chodzi o Umte Son I{J,ednostk.a DzwięJk) i UI1J~telmalges (.JEdnGsL.ka Obrazy). Obok tych dWÓoCihUnites dziralają 'także Unite Objets (Jerdinustka OhiJeikty Mu'Z,eaha) oraz Unite Do.cu-me:n/is (J'ednolSt1ka Dokumenty). W'S'zyst:ki'e Unites 'ZJar'ządmją kategoIT1iJaJmizbiorów do nich przynaileżnymi. Do tych 'zhiorrów 'bardzo często Ddwrołu'ją Slię hadalC'ze, którzy niejednokn)truie poło,żyli duże zasługi w ItwoT'z,eniu pcdstaw kdlekcji, zwlaszcm w 'zaikn:sie Unite Objetls. Pralc'e Unite DocUlments i pr'<1'c'Ownikonscrwatorskio-rest1auDa'torskilejmają szcz:egó1lne znaczenie dla r'Jzwoj u baijań srpeocja'hS'tyez'nych w 'Zakres'le i'nfonmatyki, :statystyki, metodyik'iO;pn.l'cowywlćwia m'Uz,ealriówimetod Jkonserwato'l~slkich. PO'ZIOstal,eC?ęśC'i pod/'.i<1łu orga:niZla'cyjnego Atp: Services ardminirstratives (Służby administracyjne) i Comm.iJSlion rC'ons'U'1ta bve ,des 'servloes (Kom.is.i'Cl k'clnsu!tacyjna sl uż.b 2 Pnypom'ni€ć tu 'trzeba st.O'suI1k'Ow,o nied,I\~m€ ar'tykLl!y związane z iranc::;i<ą etnologią: B. KO!pczyń-ska-J.<llwoI's'!<'a,Dokt~menlacja ma:::ca!na. Do.~wia:ici';lla i osiągnięcia parlJskiego Ml~ze'ILm Etnograf,ii Francuskiej, .,Pr·ace i iVlat0f'ialy \oIuzeum Aif.oheolag)iC'z:nagoi -BtnograJiClzneg,o", Seria Et'no.glr::l'ficzna, Ud,' 197.3, :1' 17. s. 13.1 - 145: J. B~d'!larski, Etnologia francuska. Historia-stan-G~iqgni,;('i(L, ..Lu,r 1977, t. Gl, s. 47 - 74, oraiZ 2.ytykuł S'prz·e.d ponad 25 lat: .T. '1uwanówna, Zar~ls ,..",][1ni:aC)l muzeów we Francji ze specjalnym uwzględnieniem 71l11:eów l'tnogrCljit':::nych, "Lud" 1952, t. 39, s. 4ti7 - 483. Znajdzie w nkh c:zyk'1ni.k konirczne uztJ;;dd~) nini.c}s'z:ego nieni;{l 3 Op,'a00wano Pclris, l\I'E6e ~fltykuł-u. na poidsrtawic: Rappor·t seientifilJuc national des Arts własnych poczyniony,ch pend'i'u'm .nau'kowc,go. ,,>kze:'.cll et Traditio"s suJ' Pcpulaires, w czaSiie pobytu w Atp ?es activit.c's <fe rct'ill' ,.,·iI c'. H117. ~". 101. oraz "po- w r. 1979 w ramach sty- �V::ia!Cl!noś<', nCltLkowa Ośrodka Etno!ogii Francuskiej w Pary::u 237 naukowych), ~Ipełniajq funkcje pon1ioeniez'e zia'wier:ająoe 'Się w dzia1alnosciaidmil1listra'cyjl:1'eji .kultur:a'ltnej mUZeUlITl. Tak w zarysie pl"Z'ed.staw:a się slchemat orga'niz;a'cyjny Cefu i Atp. Prz,egl~!d dziakllnro'ś'ci Centred'EthndliOgie il'a:ncaise w lata,ch 1976- :9n przedsL'3\Vli,ony bęclJzi,e 'W trze'ch 'Z,alsaldn.i'C'zy!chdziałach. W .pi'erwszym wye'k!sponcywarne będą badiania iZ'grU!powane wokół toema1tów 'wiodących, :np. kultura materialna, działalność jednostki a instytucje itd. W raID:lch 'każdeg.o tematu wiodącego z:ostainą wy-odrębl1lio.ne i omówione problemy bada'Wcz'e (opel-a'tions de .recherche) wflaz z podani,em 'osoby IpT'(}wc.dzące j. W drugim dzirlile Z'O'S taną lOll ów i'one ibada:ni'a nad zb i,oralmi ID uze,:1nymi, a trzecli ohejmowal; będzi'c uW1agi o po!zosLałych fOrlma,ch dZiialaln<.ls'c;i Cefu łącznie z bibliograJiq wybnllny'ch publik-acj:i prarco'w:ników tej instytu'cji. TEMATY W10DĄCE K u l t u r 'a ID a 't e r i a l n a. Badania ,nad ku1turą matJer;,alną d'O.ty..:'Zq zarówno techni!kwytwórc'Zych 'i 'ich tY!P'oilO'giii,jak il'Oilti 'śl'O'do'WiJsk:a \Yie,j;;.kiego w dz,ialailn<o<ś'C'i spoh~cznlQ.Jku1tura'lnej. Wyko,rzystyw1ane są mat.'riaIy piuchodz<lce nie tylko z ;prmvadz:o:nych 'W'S'pókześ,nie badań terenowych, lecz również wyniki opraeowat'J. wyikonywanych przez Atp w Gkresli·e 'ostatniego trzydziesble-oia. 'vVz·a-kresi'e ·omawianego tematu ·wydzi,el.ono ,dwa tpoiditema'ty: techniki 'WyJtwórcz:e a wspólnota 'wiejska (technique-set eommu:1.autes rura'lcs) m-az przes'irzet'J. :mie:szlkalna (espaee domestique). Na pierwszy 'podtemat składają się następujące problemy b;;r>weze: l) TCc'hn':ka uprawy w1nor·ośli w Franche-Comte i Jurze {Claude Royer}. Badania te mają ukazać rolę warstw społecznych w podno~zeniu j2ki)~ci tcchniD"i Llp~-awy wino'rośli. Anaih?!ie :poddano dwa układy SipOleu,ne () odmiennej hisi:ori'i, które łączy S1tOSlO wa nie -jl(lentycznych 'lcch:nik api'3w<)lwych. Pier\vS'zy, to wi:l1In~c.a 'W Gy,d:awl1'a winni:cD -ar,cybi~)k;.l,pshva w BelS'a.nc;nn,ci'rugi stanowi wie'l'ki ·obsZ!ar w:'l1Iodtajny .I Ll!ry. 2) Rzemiosło i zawody wiejskie w Limousin (Maurice :Rolbert). Zadanien tych sLu,diów 1,)o':;raniC7D eL1101oglii, $'ocj'ologi,i i analizy hi.storyczne. _ jest IN pierwszym rzędZ'ie zlinweniaryznwanie'v\cS'zy,stki<ch trra'dycyj' nych zawodów wieJskich, w drugim ześ 'oibs:eri,\',o'\var.:ie 'ich 'w ctbe:cnych wa:'LlTllkach rozwoju rzemiosła. Na!Cisk połO'żOTho JYLa nkm:,an>ie zina,cze.nia spclec7no-ekonomic7iThe~O T'Z'€'m1osła 'W XVIII i XIX \V., :któr'2 skl.lipi'ato ~5 - :~;::o/IJ >o'gólnej liczby ludności 'pm'cująeej. :1) Techniki rybołówcze (Aliet't-e Ge.iJstdoerfer). Tematykę hade:wczą ustalono w tra~{cie ws'tGipnych ba do.ń spolec'Znoś'ci lok:l1,nych z przybrze7, �238 GRZEGORZ SKALSKi żny'ch ceTel1ÓW :poludnio''vV'ej Bretanii, l\Jzw'mif.:io także dokumentacji:; l'yL'u'~ó\vst\v'a 'v\;:eIl"ran,cji. V'.I z<-t"kre'sie Jrugi'eg0 -[YJdtel'"11at.u, z·'.,v,iq:D(~lnego z kullur"avlyłn z.naczen:iem,',,'?e,<r:wni rni,eszkalr.ej, wyst(~p.ująd'W!a ;pr'ublemy: L1) llsbit:at (Henr'i .Ra ulin); dotycz,y frJDCUIsK'ieg:) ha biLa t u \'\"iej ,A"icgo, rU7,patry'Noneg'() ja'komj.ejsce Z<olm'iesz',hl'l"l:ia rudziny i [)I'zc':;LrzCl'L \\l której 'or'gan,izuJe sit~ ży:ei-e d iJin10'\Ąre. Pod:) La \t\7 L1 tych ba'CłLl!1 S~! rnat2rialy z ,().bstI"v;c\'cji poczynionych w terenie pi'zed Li'7ycL;;es~Lll:.lly na temaL architektury luclGwej, a które Iprzechowuje się w ALp 4. PUCZ[!WDZy od rok.: 1kG9 dc'k'onuje się aktuali:zacj:i ,tych doany'ch w ]'óżnych regionach Francji. Rezultaty badań publikowane Sq \V serii L'Architrc!urf' rarale fmnc;aise (zoib, ibibliogr., poz, 2). 5) Życie do,mow,e (Suscmne Tard'ieu) ,;. Za's'a1dniczym ,celcm ,badm't jest ckreŚ'l-e.n~e 'i sy:stematyezne 'studia nad dom'owym wypo:saże'J1'iem i czynnośoi<Hl1!i 'z z.a'kf'esa g-o'spoci:a'rst'wa dOill1oweg-n na tr-a:dycy jnej \-\'si francuskiej od XVIII - XX wieku, Równolegle do b:adclll terennwych ,pr:)',vadzi s'ię hadani,a ,ar<Cl1iwalne w kslę·gach ;nciLarie.lnych. Studia, sl~l~pniuwo z:hliżając'€ się -clio 'cza:sów 'ws:pół:c'zesnych, po:z'w·ol,,! na przeci\V'stJwienie lub po,wiązanie ze 'S'oibą .pl'ob:lematyki tradycj!i ,i nmvcczesnosci, \'.·si i miv.sta, różny'oh :klas spolecz.nych. Pl'z,eds'lę'W'zięto rcnvnież p,"ace nad pcżyv'ier.iem ludowym, analizują'c XIX-wi'oczną l,iteraturc: 'pi<:;knc! i ludowc"!. D z i a ł a l no ś ć j e d n o s t k l a i n s t y t u c je, P"JsL\\vowe pybn'la badawcze '()ibjęte tym tematem dotycz[! za'gadnicń działań jcdnost1<:.1 \v zinstytl.lcjoY'.aliw\vanych gn1 ..pach SpOłCCllych, ruli tradycji w Lych d7:akt'niach, zagadniel't transmisji tra,dycj-i, a bkżc fUltkcji spelniany<:!J pL:CZ rr',żne instytucj'e, zwłaszcza To!dzim;, kościół i medycynq. 1);o;a ;,c:naty reaJiZ'Lljq ten program badań: grupa rodzinna (.groupc Lnnilial) 0''':17, medycyna i religijność lud()w:a {medic1neet devoti:m r>';i:~d 1:\ i i't: 6) Rodzina a terytorium (M. Salitot-Dioll, M, Segalcn) to (~!/.'wny prublem hadawczy w obrębie pierwszego !pocltematu, ZClintu.f:'> JW.in!:: k;erują si(~ ku wyjaśruie<n:iu cizi'niań i stosunków 'Z:<'lchod/ących w ,'urnach pcd;iny, ja,k i 'związków utrzymywanych przez n>dzinq z insLyŁucj'lmi zf:'WlnęLl"znymi. Badia:ni'a 'p1'o'WClid7'O'DiO'W d\vóc'h re!{'ić)C1:\ch: i'-)Inej Bretan;,i i Jurze, 'vV pl~obj.ematy;cebr'etoń'skiej kLt-dL:i'c siG n:lC'is:k xu pl'7emi3ny je-::k-lQIS,t ki ,i miałżeństv ..'a na tle rO'?wlQju społ0cz.n()-~k:).ll>~:imic'iTeg:) ~rn iny i regionu. KoncenLnljclc się na Jmaliz,ie cyklu rudzinneBo (cycle farnik.d), rozlpa'truj-e 'się go ,dia- ,i synchf'oniczlll:i'e wo-parociu 'O spisy ludnościowe. Podobnie jest w bada,ni.ach w Jurze, lecz odmienne są ich cele, i J, B-ednairski, Etnologi.a.,., s. 5.'); J, Por. J. Bednarski, Etnologia ... , s. 67. 4 PO'~, i 1 TLLW<l'nÓ,wna. Zarys ... , s, 47:1. �Ch;xi:ći '.ll b;lwiemo o'okrycie sLruktur <:yklów l'o,dz.Lnn.ych - ''1 n1e ich ].lrZL'111 ian, :1 z\\;!aS7.cza {) wyja~;niEi~ie wystę:pują,cych sprzeczności miq-dzy 1]~;·2mi"Jnarni cyklów rodzi:nnyeh a ogólnymi t<endetrlicj-arml Lm'lan " ~truktul"ze spolec'll1lo-'ekcmomieznej '~poleez'eń,stw'a fflal1lcu:s:k.iego_ ~) Medycyna 'lLicJ.uwa (F. Lo'llx) 6 w I'a'ma,ch drugiego podteima'Lu grupuje szereg baduiJ n:l Lema t Wli'edzy () ciele. Badania analityczne tradycyjnych t w'S'pr')!c?c,mych zablegów higi€'nicznych i sp0s:c1bów ;:apu'bi2ganićl chol'ob::m1 pr()'wad'i.'c:newśród mah!k 'i ich d:zie'ci w departamencie Seine-l\la'ri.time wyka:'ary silniejszą zachow;awezość tradycyjnych :::posiJbów ;'~I,p;)bjeg;l\vc/ych j povls7,echTIli'ejsze :po'wolywa.nie siG na hadY'c,ię \V śrud'o\;visku miej::>ki'l1l i l'oh~)tJn'k,'zym niż wi·ejs'ki.m. Kontr:as·~uj.e to 7e .:'twierdi.onym pr'o'cesem nawr'atu -do pewnych el'ementuwmedycyny lu d·<w;ej w d-l'ialcl'l'l1!ClściU:1istytuCji medycznych z:ajm ujących ::-:Iir::;dz,i'eckie:m. Studi;t nad tra'c!ycyjlnymi 7ahi-egiami i wyobrażeniami dotyczą'cymi ,d-ro\Via i chorób dzicc'1w Ipt"zled i po urold:zeniu wlsk!azaly na o'chronnycnarakLe!' sLosunku matki 'wzg'1ędem dZliedka, ściś1e z'N!iqz,any z wyobriJ.ż2niem !JwÓc;zechohecJlości ~'mief'oi. l'nne !badania z z.a'kr,eSlu 'm'edycyny ludowej [J<Jnlszają te'maL sym'hO'liki 'Ciał'a, dolkonując analizy 'Poi'ównawnej zesp:;)lu 7()()(J l'cg,j'<:I:"lalnych przysłów f-fIa'l1'cu.Slkid1'z iJnnj~mi źródłami prz,ekazu wiedzy (np. rc:;~pra wy () wychow.aniu, abnana1chy, m,edyczne pod;·t;c7!1i!·,j popularyzatorskie). 8) Hehgijność ludG'\.va (P. L'Hutman) była 'roz/patrywan-a dotychczas \\' {:parciu II pp.ed'lni<)'.y religijne zlnaj:ci<ując'e :się Vol różnych zbi,orach. W podjt;tych nowych bad:aniach, uwzględniających również religie mni'ejszo~;ciowe ('[)rote"t;llntyzlin ,i judaizm), w większym stopniu zwrócone; uwagę ,na pubhczne 'pra.ktyki religijne niż na domcwe,indywiclualne. Tch dawne tre.~ci s"1 c'dnajdywane podczas studiów nad XIX-wiecznymi misjami, a ó,'I.0C7C',~:ólniew tekstach kntechetycz,nych i kazań. Przeprowadzono r(;ownież studia \\7 70ko~óobch :pa/ryskich ,i prowincjonalnych nad szczególnym a.~pt".kte;m reli.gijnośei ludowej dc,ty1czą-cym 'zwy,cza'ju dfio:rowywaniaZ'a'Palani'a świec iprz.e1d wizerunkamiswiętych w k'ościele. S y s te m y w y pll W jedz i g lo s -o w'e.i (SyS'Lem;es d"exprE:'S:Sliloln nrale). P17edmioLem zali':ltere90wań 'tej d7.iedziny bad!ań }est wOik'a'l:na i muzyczna twórczość czlaw'ieka i towarzysząca jej ICZęsto bogata symboJika. Hrwni,eż i ten telmat podizljel,ono na dwa po<citema'ty: 'etno:mUlzykologię i literaturę 'ustn"1. 9) Francuska twór'Czo:ść muzyczna poza Fflancją (CI. Mareel-Dubois, ?vI. Pichonnel-A:ndral). Stuidoi'.1 nlad tradY~Y.iną mu'zy.ką fI1aJIl cuską przeni'esiOlną na iln:ny l()ibsZ'<:I-r kulturawy 'pI'ow8.:dzone są prz1e'z Laham toire już' i o PO!' •• J. 8L'dna-r~ki, Etnologia ... , s. 66. �240 GRZEGORZ SKALSKI od dłuższego 'Czasu. Obejmowały one 'obszm'y Wysp Normandzkich, Szwajcar~i Romań'skiej, Dohny Aoste (Włochy), K'anady Wschodniej, Antylów F'mnc., Lui:zjany (St. Zjedn.). W c:iągu lalt 1976 - 1977 J''Ozszerwuo badania Ina nowe terytoriJa (Walonia, wyspy S. LuC'i,a i Haiti w Antylach) i S'z,erzej wykoTzy:sba:no aina.lizę pOTównawiczą i ilnter;pr'eta'cję. Rezultaty badań antyl'slkich podnolS'zą dużą trwałość języik,a francuskiego w warunkach konfn:mta'cji 'z żywiołem afJ'ykańskim, sz;czególnie jeśli chodzi 'O repertuar ,pieśni wykonywanych pr:zez kobiety, muzykę dziecięcą, me'1ociie taneczne, pewne 'organiz'acje społeezlno-<muzyczneczy style wokalne. Trzeba tu J'ówn1eż wspomnieć o baida:niach w Kana,dzie i Luizjanie nad io!kreśleniem modelE ,muzyczinych or~ł'Z merchani,zmów transmisji repertuar'u muzycznego w obrębie autochtonicznych .społeczności pochodzących z Frm1'Cji. 10) Zjawiska w~półdzi'ałaJn~a między 'treścią muzyczną 'a użytkowani'em społecznym (CI. Marcel-Dubois, M. P.Dchonnet-Andral) . .Jest to przedłużenie badań z lat poprzednich zwalnych "Corpus des m Uisiques de tradition olrale", badań nad systematyką i anabzą treści muzyczlnycn. Z tych materlilałów do!branood:poWlield!nią próbkę reIPrezlenta:tywną, którą następnie poddano analizie; wykorzyst'ano przy tym karty perforowane. Opr'aoowa'n~e8ta'ty'styczne IPozwoll.ilo na :pomiar współdziała,nia zmiennych ()chan~kterze 'Społiec'Ziny:m i 'z:miennych o 'char'akteI"ze ,muzyc'Zllym. W dalszym eta'pie badań poszukuje się struktury przetwarzaj,-!cej inforrnacje zaw'arte w powyższych zm'i'€llInych. 11) Tradycyjne instrumenty muzy;czlne i paramuzyczne (CJ. Mareel-Duho~s). Badania nad tradycyjnymi in:strumelntami muzycznymi ZC!wsze odgryw--ały ważną rolę w hadani'Cl'ch etnomuzyko:log:icznych Cefu. Tym razem zaintereSlO'wania skierowano Ina zaga'dnienlie~nstrum'entów muzycznych w i'ch .l"elacj:a'ch 'Z'eśr'OlQ,owiskiem wiejs'bm, skupiając uwagę na mało zbadanej dotychczas kategorii instrumelntów, tzw. przedmiotów aikusty;eznych. Pełnią one w życiu oodz~ennym okl"eś,loną funkcję, stając się w pewnych ;przypadikach iJilstrUimentrem muzycznym. Ohserwa'cja obrzędowej roili tych prZJe,d!miotów stanQlw,i 'Podstawowy zakres studiów nad lP'aramuzyką. W toku ba,dań wyróż,niono dwie grupy obiektów wytwarzających dźwiięk: 'Przedmioty aiku:styczne oderwane n::1 wyko1nyw:ania :Slwlejwbściwej funkcji w gos:poda'rstw:ie dOimowy:m czy rolnictwie omz instrumenty mUizy'cznewspó'lnotyw~oskoW'ej, które dzięki swej formie, funkcji społecznej i naturze własności akustycznych nadają się do stosowania według 'wyma'gml isymhc,,}jki cer'cmoniału. 12) Francuska bajka ludowa {lVI. L. Teneze). Pierwszy problem bada \\'czy Z 'z:akrHsu literatury ustnej ,ma na celu 'SltwO'rzenie .l::ata'logu 1'0zumowanego (catalogue raiso,nne, roldzlaj tezaurusa) fmllcusikiej bajki ludo'J\lej. Jest t,o prograirn dlug'otermino\.vy, zIa,sadz'ający się na uznaniu �Dziululno!;,' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 241 istnienia w ram ad] literatury ustnej pewnej specyficznej kategor'ii: bajki. Charakteryzuje się ona posiada1niem e'l'ementów 10 'zIamk.11:iętejformie m:rracji (wqt;ki :i motywy). Studia ha'z'ują .namaterioala'ch zehr:a:nyc h, publikowanych lub nile, 'W toku blisko stu'le.tniej akcji badawez.ej. Praee nad systema tyz:a'cją baj ki francuskiej są prO'\vadz.one w myśl k~'a'syeznej już idei 'lTliędzynarcdowej 'kl3Jsyf,ikacji wątkó\v bajkowych Aarnego i Thnmpsiona. 1:3) Literatura b1"eL)nska (D. Laurent). Badani'a t'eren'Oiwe pl'owaldwne na obs7'arze t.l'z,eCh departamentów bretonsbchmają dać:nlOżliwie pełny inwentarz występujących tu różnych gatunków literatury ludowej. Ciekawsze żródła znwlezione w ter'enie :stają się prz€dm~otem studiów szczegółowych, np. rękopi'śmienny 'zbiór pi'eśn.ikio.ntrneworriU'cyjnyeh z konca XVIII w. piS1a'nyw języku fbre<tOll.skiim,ezy ró'wn>i<eżrękopiśmienny karnet pieśni i hajek regiolnu P,o;nbivy sprorzą!dzlony w latach 19D2- 19'03. S Y s t e m y w y ;po w i e -ciz i 'o b r a z owej (Systemes d'·expressi'o:n visuelle). Na1czlelnym 'pytJaniem sta1wia'l1ym w to:kuoaJegoz,espołu badań jest: ja:ką rolę pełni obraz !(ima.g,e) we fmn!c'u:s~m obsza,rze kultuDOwym? Studia nad różnymi Ity;pam'i i a'S1pelktami obrazów - 'dwu- <czy trójwymiarowymi, ruchomymi 'Czy też nie, tradycyjnymi ezy wspóleztesnymi, wykonanymi dowolną techniiką w rękach arty;sty czy w zakładzie prz'emysławy.m dotykają zawsze :zagadini;en sztuki lud:olwej i ,ma,ss mediów. Badainia ,nad systemami wypowiechi 'obra'wwe'j Ikoncentrująsię w dwóch podtemat'a'ch: przedstawienia grabczne i 'plalstyczne (figurations grafiques et plasliques) oraz obra'zy o:żY'wione (ruchome). 14) Analiza obrazu (A. Ripert). Bald-ania związane z analizą obrazu (image) prowadzone są w kilku kierurikach .i dOItyczą: r-o'Zumieruia fotograhi ,prasowej prz.ez czyteLników, oddziaływania i z:naezen:i'a fotogm£ii, plakatów i filmów poświęconych tematowizcirowia dzieoka ora'z zhioru figurek r'el,igijnych z XIX w. !produkcji .przemys1:owej dla oikreś,leniałch u wa l'u,nkowa n społeczno-e konomiezny'ch . 15) Działania 'Pf'otdu.kcyjnea . WÓroOZlOŚĆ (A. R,rpert). Problem narodził się w wyn:i;ku 'prz,eanalizow'ani'a stu d:zieł-krera'cji (ouvrages-creabon) povv'stałych w raimraiCh,studiów nad rch l3,utommi, łch 'charakt'eTystykami społeczno~demograficz'l1ymi li kh 'clddzliI31ywani'em kulturalnym produkcyjrnymi 'konsumpcyjnym. Cel'em ,tYich Ibadian jest ,dkreślenie 5tosun!ku aUltoI'a do dbra:zu w 'Czlais'i'ewłaściwych d:z.i:alań twór'czych. Poldjęto ró'wn'ież S'~~erobe 'badania inad rzemioslem tkiackim, uwypuklając zagadnienia naukizawO'du i jego tmnsmi'sji, a także jego Syt'U3lCjęw stosunku do tradycji i pw,C'e.su tworzenia. 16) Film 'a 'antrOlpologia sztuki (A. Ripert) to pl'ob'l,etm ba'dawezy z drugiego po dte'matu , ,problem mają'ey 00 celu pr~e!dlStawi€nie ·rezulta'16 "Lud" - tom 64 �242 GRZEGORZ SKALSKI tów ba1dJań na tema't wyk,orzysbania filmu w badaniach naukowych oraz opna'C'owaJni'e :proble'matytkii filmu naukowego w 'amtrl()lpobgii sztuki (anthropolo.gie de 1':a1"'t). Za'chowarni:a 'społeczno-'eiJ<'on'om'iczne. Wiodącym probIelmem tego tematu jest :przyszłość l!n;ieS'zk~ńców wsi i .miast w aspekcie lzmian przestrziennych i(migralcje)i zmian czasowych (hans'mis}<l "'Puścizny kulturowej). Przemiany społecznoś'ci wiejskiej oraz pn:emi,my przestrzeni :miejskich to wyodrębnione w tym 'temacie dwa podtematy. 17) Ruchliwość i przyszłość Tolników (G. Barbiichon). Studia nad społecznąprzys.z~Q;śeią J"c1nil.ków są aktualiza1cją badiall wykonanych w roku 1·9712 ,l1Jad .grupą dia:wnychr:olników z pięciu wsi, Iktórzy pJr'z:ucili s'vvoje zajęoia ro'lnicz·e przeno'sząc się do miasta. Interesującym tLI momentem .poudanym anailizie są motywy i n3'stępst'wa podjętych decyzji z.mian społeczno-za wodowych i przestrzenny,ch (mieszJkalnych). Inne badania dotyczą ruc'hltwoś!Ci ;mie:szkańców 'wsi i ich przystosowania się do waru:nkówmiej.~i'Ch. R€łaliz.owano joe na !P'rzykł'adzie lTIJi-g'racj'ilu:dino'ś'ci rolniczej 'z 'o.k'dhc hre'tońs·kj.ego miastecZJk'a Lorie.nt :do Paryża i Le Ma.ns. 1-8) Se;mantJlczna analiza ·dJlsk'usjri nad pr1O'ces'e.m'pO'wS'z,e.chneg.o opuszrc:zania Wisi (G. Barbichon). Na materi~ły, będące podsla'wą analizy, składają się 'teksty debat par1.amelnoonny'ch, publiJk,acjoe 'ZWliązlkowe, rehgijne i po1li'tytClz:IJJe 'z Lat 1£120- 1:973. Badania o charakte rze met'OdologiC'zinymin:spiI'owane były praeami historyków i pol'itologów zmierzającymi ku 'Oipmoow3iuiu metody semantyeznej ,przystosow3inej do analizy tego l'odz.aju 'tekstów. 19) Stooi'a naJd procesem dzied~jczeIJJia (transmission patrimoniale, J. Lrautman) Iproiwa:diZrOnesą w raimalch ogÓ'JmOiuarodo'Wych hadań nad problematyką spadku (heritage). Stud~a t,e składały się z dwóch zagadnień hada'W'c'zych. PierwsZJe 'zmier~a,lo idookreśilenia częstotliwości występow'ania 'W sipO'leezeń'st'Wie ch3irakterystyeznych form 'dziedzicze'Hia: daru i da:nowi:zny (Ie WOill et la donation). Ba'danlia drug!iego 7,agadnienia obejmm,v1Clły 600 s1padkobioerców 20.000 franlków. w odniesieniu '\."ycho'Wani'a, wej, plany 20) nej kwotą powyżej l L1dlTI>oŚC i r'O'z:pa'it'ZlQno psycho·-socjologicznyeh, spad:ku, obra'z 'kariery taki'ch, jak: wpływ społeczno-za'Wo()do- na przy'S'zł'()lść. mO'Wlały badalni-a zespół obdarowanych społeC'zno~delmograf,j,czne do zmiennych wyOlbrnż'eniao Ba'dani,a j'Oln, PaTyż Oec'hy i osób :nad nozwarstwi'eniem ter,snowei i j.eg,o oko'lice uwa'nurikawań prze/badanych wadzo'Tho analIzę ha'dania były oj motywów ·malżeń·stw. slPoł'ecznym nad tere-nem dokumentami. baidań, decydujących N:utomiast (.J. Lauuman) 'W które l'v1-al;sylia, Di- 'próbowały o ruchliwośDi między ustaJoić geograLcz- O'pal'ciu () dokLHnenty porówJ1:a'w0Zą 'u:k!a'z;ują'cą 'związki o'bej- pTO- pe'vv'nymi ele- �Działn[no,~(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 243 meniami g;)~p{)darki ziemią i polityki l{)kalm·.... 'ej a ich działa:niem na zachowa:ni<:ts:polecz.ne. M e t o ci y a n a l i';.':y. Badanra nad rożnymi zihiorami złożonymi z obiektów materi'alny1ch, 1iJ~lg'WiSltyeznych czy statystycznych .prowadzą do okr'eś.len:ia nowych metod a'11ahzy 'zeJ1eż,nych od ee'ch i'o:rm:alny'ch tych zbi'urów. Bad<:tni<:tte z<Dl'iermją ,ku ;s'hv1Qf'zeniu nowy'ch, :specyficznych narzędzi: jqzyków 'symbohcz:nych, metodstatystyc'znych. procedur alnalizy fizy'ko-cheimicznej. 21) Opmoowanj'e języków sym'hO'hcznych {Ph. Richard), będących podstawą do s'tworzenia 'pmgramówanailizy a'U'uOImatyoz,nej, było wynikiem s,tudiów na'd muz'ea'lnym zbioI'e:m .przysłów .i hajek. Wykonane w ich rama'ch badania s'zczegółowe nad 'auto:m,atycznylmmdekso'waniem krótiki:ch tytułów wlnoszą wielec'ennych 'Uwag w :spmwi,e budowy hanku danych i jego wykorzystania oraz prowadzą do WYlpl1a'cowania ogólnyrch pr'Ogra'mów przc1zinacZiOnych do opra'cowywania tekstów. 22) Anahzy sbatystycz.ne (.T. F. Depelsenaire) z'ostały opracowane i za'stosowane do ,przetw:arzani:a danych w rama!ch IStiwmów nad ;procesem dziedziczenia (zob. p. 19), rozwarstwienia spolecznego miast (zob. p. 20), treścią fotografii prasOlWych (wb. p. 14), frekwencją w muzeum, analizy danych muzycznych 1zob. p. 10). 23) Anal'im j:akośoioawa ii ilośeioWla materiału etlltagroiiezne.go (G. Delcroix). P!"c1blemy, które 'Uwidoczniają się 'Podczas 'klejelni-a S'Zikła, czyszczenia srebra z domieszkami miedzi, zabezpieczania spróchniałego drewna i konserwacji skóry, 'były przyczyną :podjęcia prziez Lab.oratorium ko'nserwatol'skie hadań nad wł,a's:nymi metodami ikonserwa'cji Obserwacje "Z mi a ns p o ł !ec z n y c h l k u '1 t u r 'Ow y 'C h (J. LautmaiIl). 24) Cef podj'lł reoaliwwa:nie programu hardawozega :pn. Obserwacje zmian społecznych ,i kuli/urowych 'W5',pólnie :m. ']n. '2 GI'O'u,pe de f'echerches scciologiques de Nanterre (Grupa do badań socjologicznJ!ch 2 Nanterre). Obserwu!cji poddano tow:anys'kość, która ja:lm element życia Slpołeezne:~a zwiqz.ana jest śeiś;le z zagad.nil.e:nia,mi układów przestrzennych i S1połecz.nych. T()warzy~!kość stano:wi rodz:aj sW'oistego!zaijęcia, zwłaszcza gdy rozpatrywać: ją w !odnie:si,eniu do pokrewień!st'\,va, sąs1edztwa, życia towarzyskiego, 'instytucji czy k'OInfliktów. Obserwa'cjoe przebiegają na obszarze siedmiu społeczności lolkalnych 'wsi lub miast o poldioibnym ukladzif.: rl·zestrwnno~społecznym. lecz 'znajdujących się na różnym etapie rozwoju, Każde miejsce obserwacji jest ,ponadto obiektem studium wewnętrznych povviązań ekonomicznych, demograficznych i społeczno-politycz,nych badanych na podstawie wspólnej siatki tematycznej. Po pracach przygotowawczych przeprowadzonych w terenie, na prz-ełomie lilt 1977119'78 przystąpiono d-o pierwszych badań. 16· �244 GRZEGORZ SKALSKI 25) Obserwacje zmian społecznych i ,ekonomicznych. Stuldia nad trudnoŚJcialffitl wystę:pujący;mi w str€fach górskich (.J. Cuisenier). Bad,min nad ty;m t'ematem podjęto w Tama,ch 'widoletniego programu 1',)'ZWOju hadań humani!Styczmych w l'ejonie Rodam - Alpy i :obejmują al'pejskie społec:znO'.9ci wi'o's!k'Clwez.najdująee się na drodze szybkich przemian. Prowadz>onesą o.neprzez ekipę na'u:kO'w'ców repr'ezentuj<:jcy.chkil,l<a S'pecjalnośoi: etno'logówz Atp-Cef, 'etnOlz;QIologów i ,etnobcytnników z M usee d'Histoire Naturelle (Muzeum Przyrodnicze), współdziałając z grupą badaczy z Musee DaUlphinois (Muzeum Deilfinatu) w Grenoble. Studia te mają Ina 'ce'lu Jak majlepS'z'e 'ZrO'z'umi-e.ni,ezjaw,i'sk p r'Z,emila,n 'OIganiz,a'cji technicz:no--,e1klQlnoani'Cz:nych,spoleClznych ikUlltura'lny,ch, jakim poddane są sp>OteczJliO'ś'cigórskie; haidJa się -również lidl 'znaC'z,eni'ei pers'Pek ty wy. CY'W'il'i'za'cja wsi ś'redni'owie'czmej. W ramach tego tematu prowadzi się studila nad rO'zwojem kultlury materitalnej wsi z końcaśred:nrO'wi,ecza, 11{lQ'f'zystając'z metod historyezny'ch, al'cheollQ1gic'Znych i e'bnog]1af~Clzlny,ch. 26) Wy;koQjpta:hskaw St.-Jean Ie FfiO!id (Aveyron)z XI - XVIII wieku (J. M. Pese!z). Leżą'ca nia ZJa'chod:n'im stoiku Ma,sywu Centralnego wioska S't.-J'ean le Fl'Oiid, swój Jlajwię'kszy rozkwit prz'eżywała w oIk'reS'i'e śre:dn10iwieeZ'a (XI - XV). Obecne 'badania wylko,pahskoOiwe, prO'wadzOIne na cmen !Jarzu, mają To'Zwią'lIać pI'oblemy naturyarcheo~'O'gicz,nej (chronologia g~()Ibówi obrzą1dki pogrzehowe) i iantrolpo!logiezlnej (cechy hzy.czme łudnośai oi ·ich ro71wój). Prz'epfiowaid.'zl(me wokół wyk,o;pa.lisk ba:dani'a etnografi,czne uzupełniają zdobytą wiedzę historyeznąopartą na zrodłaeh pi.SlanY1ch. Od eałoś!ci badań loC'zeku}e się m. Dn. wydobycia stałych elementów spo'leezno_kuJtuTowych tkwiącyc'h 2;arówno W ku'lturze średniowi'e1ozmej, jlaki w Ikuil't;urze 'tradycyjnej, dziewiętnasVowiecznej. 27) Wykl{)lpiaihska ow Dm,cy (Cote d'Or, J. M. P.esez). P.odclIas gdy poprziedmie baidianlia cechowało wertykalne, tj. diaichwni'C'zne podejście, to badania w tej wsi :dążą do 'Uogólnienia eech 'cyWlili'z.a.cji wiej's1ki'ej w k011kretny:m miejlsC'u i ez;asie. W Dra'cy, "vVi'o.sce'bur:gUlndzkiej, archeologowie 'odk:ry1'ii e'k~plorU'ją 1:4 go,spodarstw z XIV w. Bad~mia archeologi'czThe uzupełni'a się biadani:ami arehiwalrnymi nad dokumen'tamiśredniowiecznymi oraz terenowym.i 'hadania:mi etno'gJ'laiiezJlymi. M i ę odz y in a 'I' tO id o w e .s t u 'cii a ;p ,o l' Ó w n a wcz e. WliękSiWŚĆ:badań prawa-cilZ'Cmy'ch iprZJe'z Cef pO'ZiQlS'tajew polu m~ędzYDlar'odowy'ch 'Z'aintereSiO'wań IQ chamkt-erze teol'etyC'ZIIly:m, lecz ·częŚć z ni,ch, już od 'wstępn)'lch z:ało'ż-ei1'ba'z'ujle ,nla ;materiał:a,ch pOIzafranc'UsIk1ich. 28) Zmi,any spo-łeezlne i zmilany toż'samości kullturlQwej na wsi jugo_ sł'O'Wliańsk:i-ej(.T. Ouilsenie-r), to 'prohlem odradzani,a się kultury jugo,słowiańskiej w wYJlli'ku 'Zlmian 'społ'e'cz'eńst:wa wywo1Ja;nY'ch ind ustriali7.acją uulba:r-.:iz8!C'ją li reWlCl1,ucjąs.poh~'Ozlną.Bad:ani,a opi'eraj'ł się na slJUd:iach prze- �Dzialalno~C:' naul(()lva Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 245 prowadzonych w l'atu'ch 19'65 - 19\66 w 14 w:s.iiaich j'ugosł'O'wiańsllticl1 prezentujących znaczne róinice sIPoł'ec:z.no~kultuDo'We tOra'z na had'aniach 3 wsi dla uzyskania materiału Iporównawczego. Działania te prowadzono we 'Współpracy z Instytutem S'Ocjolrogiii 'z BeJgr'aldu li Instytutem Rolniczym z Zag'l"zebi'a. Podj~te w liZ lalt 'Póżu:i'ej 'Prace badawC'z,e laktuahzują monografie H 'vis'i 'O'Hl.'Z :p'I'Zyno'szą liJllf.orma:cj-e:z nJowy'ch 6 wsi dobranych na 'podrsoawiJe I'ezlu1tatów pierwszej ek:s;pl:o:r:acji. W 'Obecnym stanie badań stwierdz:a srię, że 'związek WSli 'Z mia:strem i z'e 'św:ila1;remp'f'zlemysłowym, wyobrażenia 'o przyszłośoi 'Wsi, aS'Piracje pT'zyszlej genera1cj:i, są sz'eroko u warunkO'walJ1'e ezynni:k'ami Sipał'e'oz.DJo-ek'olnOlmiicznY'mi, a dział:allliai :posta wy wieśni:aków spoza Irolnidwa 'Z1Clleżą'od zmi'alll etni'C'zlnych i kulturowych. 29) Trady<cyjne organimcje :lXJdzirme w Rumunii i ich przremliany (J. Cu:i'se.nier). W rama'ch ,porównraw<:'zych badań llIad orgatn.iza'cją rodzinną Ipr'O'wa:ci:zonesą opraoO'wania ,nla ter'elnii'e Rumlunii (Mcn~a:muresz, Oltenia i Mołdawia) z;mierz'ające do pOlznaniia układów wewnątrz rodzinnych, 'PO'zycj'i i 1'01 'PO'szczególny'ch czł'Jonków rodziny, mecha.niz;mów 'zawierunia małżeństw 'i 'systemów polkrewi'el1JS'twa. 2{) Przestrzeń ~połeczna a formy tow:arzyskoś:ci w Andaluzji (J. Lacmix), W mlffiGch 'b~diClll'w Anrdia:luzji pnze:p:rowadzoJ1Jo trzy studia, Iktór'e skupiły się przede wszY'stk~m Ina strukturzeek'Ollromi;czlnej 'i SlPol'ecznej wsi, ruchach społecznych chłopów i rohoirui.ków w dwóch wybranych miastach 'oraz na !spo'łec'ZJ1ro-eik'O'J1ro!micznych rezultatach \V!ZT'O.stuilości 'vVolnego C'zasu wśród mies:zJmń'ców wy'brzeża :z:achodni'ej Andaluzji. 31) Laibo:ratoi.repozpo'C'zęł{) w l>ata<c'hlL9'76 - 1:9'n współpracę 'z Eul'<Opejskim Ośrodkiem Koolfdyna'cji Badal1 i Do'kum€tI1t:a'cjli w lITaukach społecznych (Wiedeń), do'iyczą'cą pl'ojelktu 'ool'o!pejsk:iJch studió'w :pmów:nawczych na temat: Kicr unik i 'i telndencje no'zwoju kl.lJtury we w,spółez'e.slnym społeczeństwie. Wzajemne oddzi'aływanie kultur narodowych. Ekipa franC'u:ska, pod przewodnictw'em J. Cui:slen:i'em, wlzięła udzi!ał 'w seriii spotkań przygot'o'wa wczych 'Oraz prz8pf!owadziła badaITl'iJawstępne na prz€ło'm.ie lat 197'7/1978 '. NAUKOWE WYKORZYSTANIE ZBIORÓW MUZEALNYCH Zbi!O'I'YMusee de:; Arbs et Tra:ditilO'l'lIsPopulla'iTles przez swą O'b.S'Zer:nlO'ść i róŻinorodność (archiwalia Tęlmpiśmienn1e, pTz1eid:m i{)t y dwu- oj tr·ójwymiarowe, obrazy, Inagl'ania itp.) :stwn!owią ni'ezalStąpione pole do badań Poor. Z, .Jasic;wicrz, Narada w Moskwie na temat e'tnograjicznych badań nad oraz posiedzenlie w sprawie etnosocjologicznych badań porównawczych w krajach europejskich, "Lud" 1977, t. 59, s. 308 - 310. 7 współczesnością �246 GRZEGORZ SKALSKI naukowych, tym ba J:ldz'iej cenne, że powstały one w wyniku z góry opr'ac'owane'gio ,progrlam'u ba<dia'w'C'z'eg:o. Sotą'd wielu hade:czy ·Z Musee-Labora'boire w jakiejś ;milerze jest 'zwią'ZJanych z olpraoO'wyWlaniem k,01oe'kcjl mu:z:eaJJn ych. S t u d i a i "C o r p u s" 32) Abp posi~adia w Slwy,ch arrc:hiwa1ch 17'5'9 :mon'Ografi.i franouskioch domos-tw wiej'sikioch wyk,oruanyeh podc:zas o:statniej wojny świa:towej przez ok. 50 ard1J.ibelktÓ'w. Na ba'Zie tej dokumentacji Cef pO'wziął decyzję o kO:ntyUl'u<C)lwa;n:i:u baJdań In:ad a:r:chi'tekturą wi'ejs'ką i 'o stwo'rzeniu modelu reprezentującego w Ipełni francUlsk:i'e budownictwo lLUd'Owe (zob. p. 4). Badania ite p'J:lowadzone 'są w rSlz'eJ:lokiej współpracy z hadraez:armi spoza instytucji (uniwersytety, muze·a tereniowe i in.). e.o pewien czas odbywają się s!p'ofkaniia lI'obocze, n:a który,ch prz1edys'k'utowuje sit: 'Zagadnienia ,metodJOl'o'g:iJcz;n1e,t'etoretycZ'ne, 'a także związane z usta'leni'arrni terminolog:iez;nymi d'O'tyezą'cymi typollQg~iarchitektury wiejskiej. Materi'ały uzyskane w 'lolku ibadań tprz'etzn:aez'one są do publikacji w ram'ach sepii wydaw.niez'ej L'Architecture rumle franc;aise (1"~d. J. CUi9m};~er) zł-ożonej z 2'2 t'O!mówwydJa:wtamych wciągu 7 l'at. Każdy tom ~kłada się 'Z'e studiUim antJpopologiczJ1!eg,o habitatu 'ZBwierająeego anahzy przeiprowad'w.ne pod kąbe;m 'etUQlll()lgIicZIIlym,historyeznym, archeo1ogiezlny;m i l:ingwistyeznym. Próoz Ibe'go u!ka'zluje 'się Sleria IQ diooelowej liczbie 40 - 60 monografii domów w'i'ejski<ch bO'gJa'to il'Us:tr:awanych fo·ta·granami, :planami, przekrojami, elteWlalcjarrn:i 'itd. W r. li9'77 u'ka:z:ały się trzy tomy, z który'ch każdy poświęcony jeS'tiri:nemu regianowi: SabaudIii, De1finatawi i Korsy'c'e (zob. hiblliogr., 'POlZ. 2). 33) W 'bria:ktCie reaihzacji 'znajdują się inne "Corpus", a mianowicie: "Corpus des contes populaires fran<;ais" ("Corpus" lud·owych bajek francuskich) i "Corpus des musiquees de tradition ora'le" ("Corpus" muzyki tradycyjnej) Odnośnie pierwszego z nich (zob. p. 12) trzeba jeszcze nadmienić, że iptub:h:klQw1a:nyjest <OInw fo.r:mie "Katallo<gu", któpego Itrzeci tOlm ukazał się w 'końcu 11976 iroIDu {zob. biblio'gr., poz. 48). Poświęcony jest o;n 'bajkom zwierzęcym (T 1 - 299). Kolejny przygotowywany tom zawiera: ,legendy, hajkirehgijne (T75'0-849), nO'W1e1e, bajki () :niezwyklych przygoda'ch (T.850-9'99') ,i bajki I() oS'zuk'any:m potworze (T1000-U!J9) wg klasyHkacji A:armeg1o li Thompsona 8. Drugi "CO:I'pUS" jest O'pracawywaI'ny 'na bazie k<oil,e'keji fOll'agrafieznych pochodzą'cychz badań etnomuzykologiezn)"ch (z1Gb. p. 10). Projektuje się wydawać na płyta'ch "Antol,;,gię IDuzy<czną" t1Jemiat)'iczm:i.e'Związ-aną 'z "Oorrpu:s". 8 W'edłu,g Słownika foLkLoru polskiego, wa 1965, hasło: bajka ludowa, s. 29. pod red. J. Krzyżanowskiego, Warsza- �Dzialatno.~(' naukowa Ośrodka Etnologii Fmncus.':iej w Pary.Żu 247 34) W 'Prz yg otowrani u jest rea li zarCja" C (~Ifp'US cillrno1b i'her" (Corpus mebli) ooparty przeide W'szJ"s'tik:m na 13..7'84 o;i')isa'ch mebli mgionalnych splJrząd'zro'nych w mi'ejsC'u ich llt::y\'ka'vvl3ni·a. Ten nowy "Corpus" ukaże się \Ii 12 tomach według bega samego pordziału geograficznego co "Corpus" arehit-ektury. S y s t e m a t yc z Ine w z b IQ g 3 'C a n i e z ib li 'O rów m u z e a lIn y c h. Prrogl"alill etno.grafilczmylch wyjazldów terenowych z:wiązla'nych z uzupełni'eni'em klo/lekcji mllJz'ea1Iny'ch został pTz!edsięwzięty w rÓ'żnylch .dziedzinach hadiawe-zych. 35) W l"am3'ch :badań nad narzęd-zi1ami do 'O'hróhkli WilI1'Orroś%zgr,oml3dzcno poważną 'ko lelkcję (ponarci 200 'ctbielktów) n::cc'zęQzi w vv'innicach Jury, Ai!l1 li Sabaudii ('Por. :p. 1). W Landes zJeibrano \narzęd:z.i-a rro,1nircze, CI hadani'olIn towamyS'zył!a rejestr1nrC'j<a ·wiid,eogmf'llC'zna. W 'trn'kóe :badań nad ludowymi inst'rumen'ta:mi .muzycznymi zlD'ale:ZLio'l'1ow idepart'anl'encie N{)l'Q dwie ,}anf<Jres" (trą.bkJi); znalezisko 'u'zU'peln:iają rejeSlbracje dżwię:krowe j wirdeograf~czne. W Zakr2!~;ie muzyk;i, zbiory f'ono- i\l.:'ideograficzne w'z!bogaeooHo ·0 lie-zlne pi"zykłndy m u;zy:czr.'e i in.strum.:m 1.<1-1ne zanro-to'wan'e ,podczas badań et'l1Oimuzykolrog.i'cc'nyeh n.a ter'eni'e Limousin, Flandres, Wyspy S. LUiC'i:ali Haiti (pm. p. g-lI). W r'clka 1ST7 z,ap'lczqtkowan:o pl'D@I'am nabywanira obi'ektÓ'w 'Zwią7~anych ze śWliętalilli, 'S'zoC:>:ególni,e świętami :kalrendarrzowymi. Bada;ni,Cl r.:ad .millilonet:kami i teatrlem jarmarezmyrn pO'Z;wohły na 'zgrromadz,enie zoE'9połu materiałów tdokulillentacyjnye-h w tonnie m. in. filmów i 'vasm ma.g:nety·cznych. Rów;n'Gllegle z badaniami nad rehgijnymi 'sbatuet1mmi przemyS'i.orwymi (zob. p. 14) prow1adrz0no <Jkcjl~ rpO'zyskiwl3'l1;ira figurek h.~(knvych, 'vvllloszącychciekawe tre:5rci i'k'O'nogr:<JhcZJ1e IQ świętych ,z,wiązaJnych z 'kultarui ludowymi i obrzędami ZBwodowymi. S y s t e m y o IP ,i 's o w € id o k U:fi e n t CI·C j n au t o 'fi a t y 'c zn a z b i 'O rów ;fi u 'z 'e 'n 1 n y 'Ch 9. Obok zwyczajowo ręcznej dokumentacji mlU'ziea1l:nej10 'prowadzone są pl"3'-e r<:r1. st"Xlor,en~em nowych systemów dOkumentacyj.nych IprzezrllJa<::>z-onych ::'.' 3"ltn!'Yl'aty'cznego wy5Z urkiwa'l1ia . 316) System ·opisowy obiektów użytku domowego (System e -descriptif des objets d.ameSltiqu€'s) został już ostrateC?ni,e uks'zt'"łtrc1walny ·j'.:vydany w formie książkrowe'j {wb. bibhogr., .poz. 58) 11. W c:"'Jżony }est również, choć jeszcze nie w pełni dopra'cowany, sy.S:2m opisowy pl:3.katów (a£1 9 lnf.ot'mae}e o ·stanie dckumc'n!!::l'cj-i automatye?lnej i sy·s;ten:-ach op-iS'O"Nych do/tyczą roku 1979. 10 Por. B. Kiopczyils,ka-Jaworrs:ka, Dokumentacja ... , s. 12~) i n. II Zarys :tego sySltemu :?Jawarln w c y;t owa'n y m już ,~"tyku!c B. KO.;)CZYI·lsk:-JalV'or'S'ka,Dokumentacja ... , .s. 137 - 139. �GRZEGORZ SKALSKI 248 fiches) .pozwalają<:y na analizowanie zbioru 'Plakatów Atp przede wszystkim pod :kątem treści ohro!Z'Owejirua:pis!O\vej. NaleiywyjaŚinić, ż'e nie chodzi tu :o iplakat I() troeś'ci ,etn:ogroaficznej, lec'zo :plakat reklamowy, publicystyC'ZIDy (wb. bi!bliogr., .paz. 50). Trz'eei ,system użytkowany w Atp to 'System prz'C'znaez<my ·do ir.:deksowania negutywów. Jego 's'lownik 1'0zumowrany (1oexique l'ali.'sonne) ma 'Pi'"'zeiksztakić 'się w przyS'zł'o'ś'ci w c:gólny tez'aurus dl!a 'obiektów i pojęć OIpraeowyw:anych w MLlsee-Laboratoire. Wszystkie 'trzy sys'temy opis'o;we sq I{)heoenie'zautomatyz;owane przy wykorzY5't'aniu :sy,stemu 1~"lfO'rmaoeyjnego MISTRAL, pO'Zwullajqcego na kO'ITwersl(łlcję :z ,k'omputel1em. Irune systemy opi,sow'e zw.iqz.ane ze zbiorH'mi 'nTuzleaInymi dotY'czą: gmiriki, nanędizi IiO'l;njlczy.ch li st.rojów. ° Pro g r a m y naukowe związane z u p W 5Z e c h n i un l 'e m z b i 'o rów m u z e a l n y ,c h. W ra.mach teg'o z.<.lgadrnienia na czol0 wysuw:ają Siię iproaoe 'Związane -z wystawiennictwem 12. 37) W Ga-leriisibud:iów do.koln:aiD'o uzupełnienłi:a i Izmiany: ,przepracowano na ino'wo gablotę "Zbiem'ctwiO li łowiectwo", przerobi'ono 'ostatniq rozęść p:r'O'gr:amu "Muzy.k'a" ,aby wlprowadzić t'e:mat .,Instrument muzyczny jak,o wiejski i miejsk'i sym/hol społeczny". W Ga;ler-ji kulturowej, w wyniku badań nard rybołÓ'wstwem, moż1iwe bylo urzqdzenie diaporamyna t'e;mat 100'w'ioentary1b 'siecią, 'a w sektorze "Muzyk!3" dziGki zgromadwiIlym materioalo'm fOlllogra£ieznym urząd'zono "Ipunkty dźwiękowe'" emituj ą,ce Ina ią'dani'e rÓ'ż'ne progI1am y 'et:nCłmu:zy:k'o1oG'gicz.ne. 28) Z ok'a'zja Jm'Żdej wysta'wy czaso:wej podejmowane są badania te- matyezne. I tak niP. pT'zed wY'S'1k'l'wą!kart IPo-c:'z:towy:ch(widokówek) pneprowadz,olloo badanioa ll'ald różnYimi funkcjami 'karL pClCZ'LOWych:'związki między ,obraz!em a t'e1<.stem w różny'ch cją ,prz'entQlsz.eni:airnfoTrntacji rzy'sko6,cl poprzez studia typach .kaTt, związb a fun:klcją 'estetyeznq, nad w.s'Pó1C'zesnych k'art 'Pocztowych k'o.respolndencją a'llaliw znajdują·cą ill iędzy funk- funkcj!i tOW3- się w zespole 13. J2 W tym mH7]!S'CU ~~z;eha wy}aśnJć, iż ek~po'Zy-c}a sta \0;:1 A t,p pod.ziC11o.najes'[ nadwie części: Galerie culturelle (aGleria kulturowa) i Galerie d'etude (Galeria studiów). Ga'lBri.a kwlturowa to e!k!9pozy<cjaf'roancwskiej tr~:tdY'cyjnocj ku!,tu;ry ludowej ukazanej w wie.J.o,wj'e.koowy'mroz'.wo.ju, .od olkJresu żelaiza do cz-asów w,s'pólczesnych, FrzClznaozona j'es!t dla przecię:tneg<o o.ct;bi'OII'cy. Ga'leria stud,iów, jak już naz,wa sugeI'uje, jest to eks!pozy\cj'a, IktÓirej celem jest Ipo,głęb:i,e'nliew,iodzy sz'czc.gółowcj odbiorcy, S!tądpnze,znacwna jeS't przede \V1s:zy9vkimdla bada'czy, studen.tów, specjahS'!ÓiWi amalbolrów o s.precyz,owanYic-h Iza:intel1eSiow~Jni;a.t)h. Dominuje tu uklad typologu'c,my i funk.cj·onailny obiektów w romach 17 progJramów z 7Jaikros-ucał,oksZ1taltu kuJ,tury ludowej. J3 Wys:ta'W'a zakoI1czyła się 5 ma,rca 1979 r. �Działalność' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w Paryżu 249' INNA DZIAŁALNOSC o d d z ia ł y M u s ee- L a ,b !() l' a t IQ i 'l' -e 29) Wychodząc na prz,eCliwza;po;trz.ebowaniu środowis!k regi'onalnych oraz rozwijając swojcl działalność Cef tpowołał do życia tzw. antenne (oddział) w Marsyhi. Pro.eami antennekJieruj'e od 1977 1'. J. uanoix. Z problematyki hadawczej realiZlOwanej w tym o·środ!k'u na pierwszy p1'aIl wys'uwa 'Się zeSipół ha'dań nad dynamiką język,a i kulitury na 'cihsmrze ,.oocitala" 14, badania 'lwiązków interetnicznyeh ,i kontJaktów kurl1Jurowych 'w jednej z 'd!zi'e'lni'c Mansyhi. Uc:zestIlliezą'c w S'Ze'I'SOZiej akcji inwentaryzacJi etnograiioezlllej na tereni:e Pro'wansji, oddzi'ał C-efu w Marsylii zapoczątkował 'k,O!leikcję etno-,tekrstów z pał udni'()Iwto-wS!chodnie j Francji. 40) Tirzeha wspomnieć talkże o dwóch tzw. Cllnnex,es (oddział1a,ch) Atp. Zarówno pierwszy z nich, dz.iałający już rOd 1973 r. Ina KOTsy,ce w l\lilelli (Ajaccio), jak i drugi, nieldawno ipozys1kany w Aibibaye de SainL -Riqui.er (Somme), służą jaku bazy wypadowe d'la 'ekspedycji ertnog1'aficz:nych. Znajdują tu rÓ'v.mież 'swoj'e po:mieSlICZ€!n!i'am:agatzyny muzealne i sale eiksp'O'zycyjne. S 'p o t k a n i a n 'a u k o w e 4L) Badacze ;c kręgu Cefu spotykają ,się okres'owo na zebraniach poświęconych wyb1'aln:emu t'eIffi'atQlwi ,ogólnemu, omawiając równi'eż problematykę 't wyniki swych badań. Zebra'l1'ia,zwoływarne :są 2 razy w mie."Jiącu w cyklu l"ciku ak1ademickiego. W liatJach 19:7'5- 1976o'gólny temat dotyczył stosunku 'C'złmvi'eka dra Ipr'Z'ec1mi!(}'tu,'a w 1<ata'ch 19'7'6- 1977 dyskutowanona'o rewalooryz'acją d:zj'ełkii1:ku prekurso:rówebnololgii francuskiej {m. in. Boucher de Perthes, E. Rolland, P. S€billot, A. van Gennep). Praoo\v:nicy Atp-Cef :hi,orą również uidzili8.łw wi,e1<ukongresach, kololkwiach i illi!1ych 'zjazrdaeh naukowych, częsobo wygłaszi3'jąc refemty. W r. 1:97;6'wzięto udzi:ał w 28 ses}ad1 ,n'3uko'Wych ,(w tyrm 9 'Zi8. gmni'cą), wygłaszając 16 l'ef€ratów, natomiast w 1'. 1977 uczestniczono w 25 sesjach (w tym 11 za gmuicą)i wygł'OIS'ZIOmo 18 referatów. Z a m ,ie T z 'e ill ,ia na 'P 1'z y 'S 'z łoś Ć. Na 'zlaikońeze:ni-e te:go, z 'konieczlności 'doIśćogólnego omó'wienia dZii'ałal,noości nau:kow'ej Centre d'Ethnologie framc;ai,se p()lwiąZlaneg~) z Musee nlat.io,nal des Arts et Traditions 14 Tm~min "oC'ci1an" jQ,,'t okir,eśl-e.niem te.r,enu zajmowaneg;o p.nzez diaile-kit zwany języki'eOl "oc" lub język:ieOl pr'O!wans'ail5k!Lm. nOlb. T. M;i!oE::'.V'Slki,Zarsys językoznawstwa ogólnego, cz. 2 Przemieszczenie języków, z. 1 tekst, Lublin-Kraków J948. s. 270 - 273; rZ. 2, JnaiPY nr 40. 41, 57. �250 GRZEGORZ SKALSKI Popula1r'es wwrto się chyha zlwpOIznać'Z ogólnymi wytycznymi projektu planu pl'acy ma l<a1ba1978 - 1'9181. Zals<a!dniC'zymi celami, do których zdążać będą hadanlia A'np-Cef, li już będą<7'ch w tnaikci'e l'ea:l,izacji, są: - po'zwijani'e wSIpółpracy w badani'aJC'h e'LnQ:grefiezny'c'hi archeolQgicznYl0h pnez 'Z<akł<ad!anre llJowy'ch wy'ke;pali:sk związanych z ba1da,n:iami etn'Clgmfieznymi, - Inawiązani'e Sizerdki<ejwspółpracy między li'ngwistami,etnologami i .so'cj'Olog'a.miw namćłJchb<adań nad zr6żni'c'Owa.niem w kulturaich Tegionalmych, - ikontynuowani'e .pn3.'cpl'zyglotowa'Wczych nad metoda:mi a:nal·izy fizy'kochemiez:nej obiektów etnogl'ai]C'ZInych, - TOlzS'zlerzeni'emetrod ,i tec'bmi1k dolku:mentacji auto:matyeznej, - r'OIZ;SZrerzen:i'e już i:stnieją'C'ej współ;pI1aicy między am1I'opdogami, przyr'Odini:lmmi, hisboryka:mii m'J.zeolo:gami w1"ama'ch badań priorytetQwych, - stymulowanie studiów an h'o:pologii regionalnej Iprzez decentraliz'a'cję jej dzli'ałalnośrC'i'i pubhkowani,e wydawnictw omawiających pn;iblemy reg:i'o'I1la1ne, - 'z:więkJszenieid!ział:a'lnośoiw Tla;mach,pr,ogracrnówcrnięd'zYTIia'rodowych. - publik'C1wanie pr1a'c 'Z dziedziny wy:powi'edzi głosowej, muzycznej i 'oibrazlQwej. �ZE\\':'H,'TRZ.'iYCII 1'{);';· - [)CiZnH L'TRZ~':vrA"Xl}: telefon. cc'ntra13 f----.----- I-----------i s~kr('tariat '.,.-----biuro pe-r:-;onJl:1L' S!':I,(R,ETARTAT' CENTHAl.NY ekipa i rjjZi,t" L!"/,;,r nne :1)' <.iZ.:L':111y __ p')rz,!dk("'s<..t ,---------- f r I f- '-;..\C/',I<I.:"Y r i \';yko- ruch I :!. OBRAZY statysty):.,:.} :=Iuci\o-\'.·i'lualIH' L.--.-~."":':.~ wykor'ly:-:.tank ikonoleka U, illformatyka ~-----------I ~rCJ(lki c1ukulTIl:ntacyjnl' archiwa l!, 2, OOKUMr:NTY I- ..J 1- ••.• I I I L I DZTALY H.. \II .. \ C';'" r---------, ..l {'II/\, ._.J ~ : ys~ d ',vic ~11liet \\'0 akust ...•. cznyc!l laborat'.lfium :Inn:;:!. fnnogrllfi("l!l\" U. 4, DZ\Vrr·;t< pt.'tlagogiczn:l i.lziałalnrJ~~ć lnUZl:ografia \\0 ..NO,':";C KL'L.TCRA\,NA I)ZIALAI r()~t<.łurn'.':lnil~ [lrchi\l;a •... SER \V .!I..Tn HS h. l 1-: Opr.1.CO'o\·:-''''.\''lllit· K00i 1.r\I\OR..-\TOR1L·\-1 I przed:"'lt a \\'ivn kalt:nrlarl. SYMHOI.I': /,WYCZAH:, pr:tl'1l1iall,V i,I, gr.,", ()llRZF,rJY-l k'):I'llllnpCj<1 I L;Jg:łdnil'nia () Cil'll' kul~ura hahitat lnu2~'ka tlu'rrllurCl 1-~;,~f,('Z:l<l L- s/~.lka tlJl~\ l'Z!lil 1--------,-- ~,--~~-,-- S7tll'-(.;' _ ~ mate-riatn:-:l ',\'icJskl I~_______ n·~jnlowkC·lnL'i L --i Ira(1:-''CYJTlfl trad\'cyjll<l -----------1 cociz:cl1l:c ~1~)l<Jgl<l\\"SI : I 1 1 I 1 "'I II) l' ~l:t życi/,.' 1llSlytucjp 1 : '\\'il'd7(l r'lt!Zlll;t I I : t pr.t.(·'-;trzl.'r·1 i zmiany I sp'''lr'(,lnl)-kulturo·.\'t' il.'C':L:ln-t'koIl:JlnlC'Z:H: I ll I I I I I I I I I I II I I I I I I ,---------, L :,:\~lALl~\:/o.: J I------=t----, :-.P:1- ;::::=~-====~====-----, I SLCI.HY ,AUKO\\'I: : :\lL'ZI-:AI,NI: I I ADIL'~'\jKT rzysl.a 11it..' Pt.~rlCigegicZll(" informacje .-\';J } _ 1'~T"'{j! ,,(;1: ~"':==I:':O:N:':S:J-::H:\:\:'A:l:':O:R===~ l. l'vlUZF..'\LlA I inwentarz. muzealiów U, I Cl'~:~ KU;\;SI-:H\\'.-\TClH l>YRI-:I,T(lf{ r~--------l I SLL'211Y ADMINISTRACYJNI'; matcriolowC' I pr<:lc:1wnie biuro GENERAl.NY SEKRET,\HIAT Ci' ..·\SOpr';~lA \\'\'D,-\\\':-;rCT\\'A i'UHZĄDKU [... ,---------11- [ I I r kon::;ult<.1c;l' • lL 1-,-----.-j l .1:.~:~:_:~:::~p:L·:~::l::·:·~~:~.T:t<:~~:' :P:,:z:,o:' ~:'i:IS:' =:~ C:'~ :1 T,-'\KTO\\' 'iH;:\':\l\,\\' ..\~lf: I', I:-;STYTl:C.11 <)SI~{li)f",\ r--------------, SZU' SC'IW\I,\T nH(;·\'.;I/\('\',:'.;) �252 GRZEGORZ BIBLIOGRAFIA PUBLIKACJI PRACOWNIKOW ZA LATA 1. "Ethnologic t. 6, nr 1,2, Franr;aise". .3 - 4. SKALSKI 1976 - 1977'5. L' Architecturc Savoie, Tura!e Paris, 1977: CeIu Revue d'Eth!101ogic de la Societe Cor'se, Pa.ris G. Ravis-Giocdam,i, 3. L' Aubrac. Etude etablissement Petits red. .Jean Dauphine, de linguistique, value", "Connexions" 6. P. Beck, B. Maccari, archeologica, agriculteuTs et R. Eucaille, 'rok capitalistes agriculteurs 1976, nr 18, s. 113 - 124. J. M. Poisson, Gangi Colloquio La Piponnier, la de ChamU'l'!t, c.aise" paysanneTie C. de et et economique la main:;-vaule, d'u,7l Vecchio: unn "Connc- a Discu:;sion capitnUstes internaziona,!e Bete au propos la de campagna di de moinsricera med:ieL'a!e, ATcheologia di La belle? medievCtle, Boutiques Re'in'!'l'arez, Araires et 197G, t. 6, nr Franr;aise" Reman/ue.; "Ethnologic Sl(r l'apparencc Fran<;aise" a parisźennes decor, 1976, "Ethnolog'ie t. 6, Fran· charrues dans la Savo'ie Die Volksklmst tracl'itionnelle, "Ethnologie l, s. 7 - 32. J. Cuisenier, PTzedmowa, (w:) Alsace, vignerons 1VTusec na!ticmal dels A'I'ts -et T:radtt-ions Populaires, 11. -- R.aulin,. 197G, t. 6, nr 2, s. 163 - 180. 9, G. C o]] o.rnb, 10. H. Raulin, 1976 ,nr :3 - 4, s. 227 - 232. 8. .T. H. :>, 24 - 34. 'S. F. cOTpoTe/.lc "Petits (,w:) .4.tti del Un6, Paler.mo ,. 1976,. l, t. Hl77; agronomique badac:zy, Barbichon: G. t. Cuiscnier, Paris ;,ions" 1976, nr 18, s. 99 - 112. 5. G. BarbiochCln, J. Dubo:sit, G. PiClilmade, J. ,C. Rouchy, l'aTticle ParL ,P.a'I'US1976, t. 5. humain, Barbichon, Iranr;aisc, 19'77. ethno!ogique, P,race 4. G. pod H. Raulin, 2, LABORATOlRE zbiorow€ fTanr;aise, t. -- Wydawnictwa PTace 2. MUSEE WYBOR ~n Frankreich. A1LSstTahling, et artisans. Exposit ion, Pa'nis 1976. Vorlagen, Q1teHc.m, h ;'(,' MuncheD 1976, ss. 3,20. 12. 13, G. Dekroix, restauTCttion Expeiiences SUT l'enseignement de la conserL'atic'l1 et de la donne d l'Universite de Paris I Sorbonnc, (w:) S-ilnation and problems the - Les .Paris 14. of techniques training of TestOJ'eTS, Vcszprem de datation: COUTS de Ui7(;, t. 7, nr 22·2.1. l'Un;versite (j" A. DesV'aol1lc'es, Les Galeries du Musee national des A rts laires. Lec;;ons cl'une experience museo!ogiC)ue, (w:) Musees qv,es de France, 15. -- Musee (1976), 15 l'uri", l Sorbonne, 197,6 (powielane). 5'5. national 1976, et '1'J'acliiions et coHce-firms l'op1tpuulź- nr 134, s. 5 - 37. et Traditions des ATts PopulaiTes. Galerie cnlturelle, Paris 17. Wylka;?; s'porządiZVlIlY według obe.jlffi'l1je pmce, które uk.azały Ra;PPo<Tt scienNfique, s'ię drukiem _. Bibli,o'glfoa'[iia za !'lok 1977 dio kot'1c·a trzecie-go kwartału 1977 r. �D.:iatalno.~{ NI.-T. Hi. naukowa ParaitTe Duflos-Priot, l'ap)JcLren('e, "Ellhinolog1ie 17. A. !l17 th"o A. Gc'''lall, : g. 21. Stytes, G-H. Z2. D. Gluck, communication intentionnelte et "Techniques Culture" de )Jeche, (w:) OutHs 1976, d'enqueie eL 183 - 195. donnees premiereo (w:) Atti del colloquio d'une etude de internaz·iO'nale ta di ar- et les 1976, .s. 5:l0 - 534. territoire: crise la de l'ecriture fruru;aise ,.FIJUll"iC'l" 1976, nil' g, S. 3 - 11. Arts Riviere, Partie popula.ires d·es pays de France, t. 2, Mot:ifs eL France, 1971 - 1974. (>IN:) Internationale VolkskundLiche Biblio- 197(;. Amateurisme Groshens, ·de soóologie" profession21isme, et "Bulletin de la - La Maison rura Ie d' Alsace en tant que rapport social et domestique, ·des Seil'nees soóall's de la 1"mnce de 1':E]st" 1976, nr 5, s .. 51 - 63. 25. M. Jaoul, J. Alsace: Nicom-t, national Societe 1976, jouHlcjt. 24. 'v/usee par 197(;, ss .. 106. grap/Lie, Bonn f:rant;ai·se de 253 w Paryżu G, nr :3 - 4, s. 243 - 264. techroiques, Brucato: Fa.Jcrmo Qlwstions Paris la techniques stratigraphie, rnino:aires, D. G·lucI<, 2:1. M.-C. la medievale, GiO'rd,rn. (;nilures les onr Francuskiej 197G,t. p<J!ogiTli r!, Par.is1976,s. duns dl.Cologia II. vouloir, des T.a CeramiC[11c de cercllniąue 20. et Etnologii F'ranc;aise" Descri)Jtion Gci . ;tdoe:rfer, " (iO - fHJ(:pwNi·c;l'one). 18. t\<lodete (j'enquete d'nnaluse Ośrodka des Arts vignerons et artisans. et Tr.aditions Nouvelles Populaires. "Revue acquisitions Exposition, Ba'ris du 1976, ss. 65. 26. 1". I.luuLma'l1. La. M edicine jelt" 27. travai.!. Confiance limlitee des tr,avaiHeurs, F. Loux, Pratiques traditionnelles et pratiques mod·ernes L'ention de la maladie chez meres et leurs enfants, Pa:ris La civilite 28. -29. - Le Corps 30. Ex-voto - 7w'ives et vie reUgieuse "Oanf:rom;taltiJons" 1'976, nr 1976, s. 218 - 2.23. populail'e, (w:) Exposition, Musee M. F. Morel, La Mere et l'enfant, medical. )Jouvoir C. puerile et honnete, en jeu, "Autrement" populaires. et 31. F. Loux, 32. du "PiT·o- 197(;, 'SClpt.·'OCt. Mi·chelal, "Po.J'Ltique A. )Jhotographic[lW Aujour.d'hui" Images Ri,perlt, ell[ magazine de Ex-voto, Pontoise, '1976, SIS. peintures 1976, ma~-jU'in, "Ethnologie 310. 35. religieuses mai-sept. 18e-20e s,iec!es. Savoirs 1976, cOl'poT'eUes de la "Parents", et de pre- d'hygiene populaircs. ~. 87 - 103. triiade famiLiale: Frant;aise" le discours 1976, t. 6, nr 3- - 4, s. 2G5 - 27l:l. 33 . .T-M. Pl'SC'7., Archeolog.ie (juio interna::ionale 34. F. Biponnier, et histoire cli archeologia Rec/wrches an.glaises de l'habitat medievale, sur li Brucato, Paler.mo (w:) Atti d·el coHo· 197'6, 6. 24 - 34. les maisons-fortes, "ArciheollQgie Med[e- va Ie" 1976, t. (i, s. 379 - 382. Vie 35 ... et mort co!loc[llio cl'l[n internazionale habitat medieval: di archeologia 36. P. Richard, ('t Sciencf's 37. !VI. R()Ib('J~t, !listoirc du Limolloin et intellel'wel!e, ar.tist.ique et regionaliste M. Davy Huma·j'nes" Ie materiel medievale, de Brucato, Palermo 1976, {w:) Atti del s. 423 - 434. de VirviHe, Informatique en ethnologie, "Inf.orma:tiquc (.num. ;;pec·;ia!.) 1976, t. 1, nr 28, I~S. 72; 1976, t. 2, nr 29, s·s. 82. 38. -- 39 ..... Parter Paris 40. C. limallsin.. Pr:::cdrnowa 197fi,ss. Royer, do: de La Marche, t. 3 (.c.o~leC\tif), 1976. de 1920 li 1975, Limoges Le:nique frant;ais-limousin, uumolges 19,7,6-. A. Goursaud, La Societe rurale trarlitionnel!e La vie en Limousin, 23.5. lIistoire e/ el.hnologie clu vignoble d.e Chanez (Haute-Saóne), (w:) �254 GRZEGORZ Actes 9ge Congres du national SKALSKI des Sociiites Savantes, Besan<;:on 1974, Paris 1976, s. 147 - 1-62. La ma:Son rurale fran<:aisc, (w:) Oufits d'enquete et d'analyse anthropoLoPa.ris 197'6, s. 209 - 217. 42. M. Se.ga'].cn, Le Dep!acement du pO'uvoir: crise d'une suciete bretonne, "Eludes RUJrales" 1976, nr 63 - 64, s. 253 - 260. 43. - Evolu.:::ioni dei nucki familiari cLi Saint Jean Trolimon, Su.d-f<'inislere Q. !Jartire dal 1836, "Quaderni StOlriCii" 1976, nr 33, sept-dec., s. 1122 - 118l. 44. - POH.rq'Uoi sonne Ie glas, "Autremenl" 1976. 45. - Robe blanche, "A'utrement" 1976. 46. S. TaI1dieu, Le MobiHer rural traditżonnel fran<:ais, Paris 1976, ss. 216. 4l. - giques, Ricerche sulla vita domestiea rurale nella Francia preindustriale 47. - 48. di metodo, "Quaderni Staniei" 1976, germaio-wprile, M.-L. Tenezc, Le Conte populaire fran<;ais. Catalogue raiSUn71.e (les France, t. 3, Les contes d'animau.x, Pa.r.is 1976, ·~s. X, 507. 49. - - XX. Questioni Distinotions traditionnels jonda'mentales dans "Folk franc;ais, la mise en ordre de sec. XiX- s. 69 - 8.1. versions l'ensemble Na'l':rative Res·ear,eh", Studti'a Fenni·ea de des conics 1976, nr 20, s. 124 - 13:3. 50. B. Trehondart, La conception d'un systeme documentaire citalire, ,,Ethll101ogi,eF,r,ainc;aise" 1-976, ,l. 6, nr 2, .s. jg7 - UH. PrUł e e b ad aczy, rok Le Groupe t·eTdisciplinaire du 52. de recherches bas 't. 3, s. 3·3'7 - ~54. J. Chamarat, C. Reinharez, langeries, ,~3. G. charcuteries Colr!OlITllb, "Les en anthropologie Moyen-A'ge Senateurs". Note du Paris Pcsez, temps sur les pecheurs do: Paris: boutiques d'hier. Exposition. .des Ants et Tradińions PQPu).aims, Pa.viis 1977, ss. 96. 56. - ,,)7. 58. 59. 60. 61. 62. 63 . Life Cycle in European peints li la senne 1977, nr 1, s. 27 - 40. rurale jram;aise, Panis Przedmowa Family Medie.vale" passe. Decor8 55. The .J-M. une approche ill- 1977, des !wu- 1977, ss. 175. Bourget, "Le Monde Ai1pin et Rhoidanien" 54 . .T. CU'~senioer,Pr:zedmowa do: L'Architecture - puliLz- F. Piponnicr, medieval; ,,&rcheo,lagia occidental, Boutiques et cremeries, l'afjiche 1977 51. P. Bt'Ck, C. BoOISSoaI1d., R. BucaJitle, B. Ma'e'cari, J-M. Poisson, sur Societies (Le Paris, Cycle de clu Lal' UH. 1977. Musee naltonal la 'l;ie jaTlLlliale Pads 1977, ss. 4'94. French folk art, Tokyo, N~w-YolI'k, San 8raneis,c·o 1977, ss. 312. M. Davy de VirVlHle, D. Gluck, M. Ha'mOln, J. Nko·u.nl, S. Tard.icu, Le syste1l!\! descriptij des objets domestiques fran~ais, Pari's 1977, ss. 29l. P. Ga,rdy, Le Gen're comme stru.cturation ideologiqlle du texte formalise: l.a confusion des genres dans Ie discours carnavalesąue, Toalcnee (1977), s·~. ~I, ;porwie!. Occitanite de la fete, "Annales de l'Institut d'Etudes OcLitaneS"' lfJ77, 'l:ria 'i, nr 1, ss. 119 - 129. -- Le Retour du franeitan: a propos du "Retour doon I\1artegQOH cle 'I[{'i°n", "Lengas" 1977, nr 1,5. 63 - 88. H. Giorda~, Occitan vs langues d'oc. Culture subalterne et rulture rlomil1(17Jte .. "Annales de l'Institut d'Etudes Oeeitanes" 1977, nr l. s. 1:10 - l:\!J .T. Lacroix, A. M. Bernal, Aspects de la sociabilite andalouse: les associations dans les societes europeennes), sevillanes - XXe Paris,s. (XIXe 42'5 - 507. siecles), (w:) Melanges de la Crzsa cte Vdazqu!!.::, 1. i L �D::ialalnof;(' naukowa Ośrodka Etnologii Francuskiej w PaTY:::u 255 64. D. Laurent, ilymar cle Blois (1760 - 1852) et les premIeres collectes de chants populaires bretons, "Les Cahiers de l'Iroi'se" 1977, j'a'llv-ma;rs, nr 7, s. 1 - 8. 6.1. -Le Chant (l'adieu d'un Jenne matelot, "Le Peb~t Pmroque't" 1977, nr 20, s. lili. 07. 68. 69. 70. 71. n. 73. 74. j 9 - 2l. Lautman, Un mariage. Deux traditions, Bl'uxelles 1977. F. Loux, Les Secrets de grand-mere .. "Autrem~nt" 1977. F. Loux, M. F.. Morel, L'enfance et les savoirs sur Ie corps. Pratiques medicales et praiiques populaires dans la France traditionneHe, "Ethinol:ogie Franc;aise" 1971;,t. 6, nr 3 - 4, ~. 309 - 324. F. Loux, .T-P. Pete,r, Presentation de "Langages et images du corps", "Elthnologie Frainc;aise" 1976, t. 6, nr 3 - 4, s. 215 - :218. C. Marcel-Dubois, Un essai de valorisation d'archives sonores .. "Phonographic Bulletin" (Landon) 1977.. april, nr 17, s. 20 - 22. H. Ra·u;l·in, L' A rchitcctlire rurale franc;a~se: Savoie, P'alr-is 1977, ss. 280. C. RC'i'nharez, J. Cha.marait, Paris: boutiques d.'hier, Exposition, Mu:see national -des A·pts ct Tir3diti:ons Po:pulaireos, P<l,nLs1977, s.s. 9·6. P. RichaTd, Le Langage de programmation SNOBOL 4, Pia,ris 1977, SiS. 400. 'VI. Sega:len, Le Charivari. Exposit,ion... Baris Musee naiuiOlnal des All1uS et Tradi,tio.ns Populaires, aViI1il-mai 1977, ss. 29, lpo,\\T'i'el. F. Fa!l m y, l a't a 19~6- 1977 Le Bourrelier. Film 16 mm. C-b i kolor, niemy, 50'. Realizacja: produkcja: CeCltre d'Ethonologie franc;aise/Musee national des Arts et Traditi'ons Popu!aiJres, 1976. R. Fox. S. Tardieu. Pele-porc. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 30'. Konsultacj.a: S. TW'dieu: T(~a!lizacj.a: R. Flax; ·pr·oduikcja: M:u.see n:a:tiOlIla'ldes Arts et T,raditi'ons Popu:!a!ir'es, 1:966. M-C. G!1Oshcns, La Fin d'une tradition: les Pajot- Walton. Film 16 mm, c-b., kolor, dźwit;kowy,20'. Realizacja: .T. Pelikan; produ.kcja: Centre d'Ethnologie nranl;a ise/Musee n:ati,onal des A'ds Cit T'radiJtion:s P,QPuil,aiir-C's, 1976. A. LecC'ia, L. Schwa,rtz, L'Ecole en bande'roles au l',invention des enfants. Flilm Super 8 mm, kolor, dźwiQkowy, 30'. Realizacja: R. Leccia; produkcja: Service audio-visucl de la Direction des Musees de France, 1976. A. Ripel't, C. Sluys, La maisan et ses alentours, cent ouvrages-creation et leurs a'UteUl'.~. Film 16 mm, kolor, dźwiękowy, 35'. Realizacja: A. Ripert i C. Sluys: produkcja: Centre d'Ethno1ogie fraT'.c;aise/SERDA V. 1. P-Y. Catc!, B. Favre; 2. :3. 4. 5. GR/',EGORZ SKALSKI THE SCIENTIFIC ACTIVITY OF THE CENTHE IN PARIS (S U ID m a l' OF FRENCH ETHNOLOGY y) The Centre cd' French Ethnology has been established in EJ6G as a branch of the ;\latin al Mus(~um of Art and Folk Tradition. It i:; the main scientific centre in France ali 1';11' a, dhnographie research is concerned. As the so-called Associated �256 GRZEGORZ S'KAL5KI Laboratory No 52 of the National Centre of Scie:<~ific Rese:uch, it carries out, together with the Museum of Art and Folk Tradition, scientific investigations regarding problems of origin, transmission and transformation of cullu r,\l heritage in France. The presenit paiper aims art showing borth the reseaf'ch problems (worked out in the years 1976 - 1977) and the range of the Centre's activity. :\' well as its co-operation with the National Museum of Art and Folk Tradition. The essential topic is preceded by some remarks on the organizatio ,al structure of both inst~tu'tions; the appendix indudes the sche'me of their s'truciure. The review of the Centre's activity is presented in three parts. The first part is connected with field research which comprises the following subjects: material culture, well as individuals and institutions, as systems of expression, rigurative systems of expression, socio-eco,:omic activities, methods of analysis, observations of social and cultural changes, the culture of the mediaeval village, a!ld international comparative studies. On the basis of these su bjects, particular research problems were reviewed; The second part includes studies on museum collections. Prublems concerning village archtteCltun~, fuiiry tarles, tr·adińional mu,sic and fUl1l1'Hure maki'ng were especially emphasized on account of the fact that the Ce'ltre aims at publis:h'ing SlpeCJiailhbrary e!d~tions connee,ted w'i:th the.se p!'loblem.s. Wonk,s on elaborating descriptive systems to record museum cellections automatically, are also of g-rea'l Ii:mportance. The third part gives some information about other forms of the Centre's activ,j,ty as well as ,poogmiID!m3Jti.cas's'UllTllptio'11Js of i~s fUlrther scientific resea·rch. The article ends up with a list of the scientific works published by the employees of both the Centre and the Museum, edited in the years 1976 - 1977. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c1f72463de69efe16e2df250c5b99c0.jpg be5dace676659584cefe30f4f7cbbf11 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dzieci biegnące drogą wiejską / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource osadnictwo ; formy osadnicze ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę z budynkami gospodarczymi wzdłuż drogi ; widać także kilkoro biegnących dzieci Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.1_01 czas wolny droga dziecko formy osadnicze okolice Ostrowi Mazowieckiej osadnictwo Świerże wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1546f6c6b8cbfdb9e96f3e616186674a.pdf 03e09374ee32bcd6dc4d3011cf843936 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6493 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Odin Teatret Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6066 Title A name given to the resource Dzieci ciszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.128-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barba, Eugenio Dworakowska, Zofia (tł.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text EUGENIO BARBA literą - aby odróżnić nieład jako stratę energii o d Nie¬ ładu jako w y b u c h u energii, który stawia nas twarzą w twarz z nieznanym. W m o i c h przedstawieniach zawsze dążyłem do wy¬ Dzieci Ciszy wołania Nieładu w umyśle i zmysłach szczególnego wi¬ dza. Chciałbym wstrząsnąć jego n a w y k a m i przewidy¬ w a n i a i oceniania, doprowadzić go do emocjonalnego Rozważania o czterdziestoleciu O d i n Teatret drżenia i wywołać zdumienie. W i d z , o którym mówię, nie jest obcym, nie trzeba go przekonywać a n i zdobywać. Przede wszystkim mó¬ wię t u o sobie. K t o k o l w i e k reżyseruje przedstawienie, jest także jego widzem. Nieład (wielką literą) może Tajemnemu ludowi — przyjaciołom Odin Teatret być bronią l u b lekarstwem przeciwko nieładowi, który zalewa nas, zarówno wewnątrz, j a k i na zewnątrz. W i e m , że nie istnieje m e t o d a wywoływania Nieła¬ d u w w i d z u . Jednak wierzę, że mogę się do tego zbliżyć poprzez szczególny rodzaj samodyscypliny. Oznacza to M porzucenie p o p r a w n y c h i rozsądnych sposobów rozwa¬ żania wartości, zasadności i celów naszej pracy. To jest oje reakcje są często takie same j a k pięćdzie­ postawa, której n i k t nie może n a m narzucić a n i przy¬ siąt lat t e m u . „Popatrz na tego starszego czło­ znać. w i e k a " - mówię sobie, obserwując mężczyznę Wiąże się ona z wyzwoleniem i , tak j a k każde wy¬ koło czterdziestki. I zaraz śmieję się z siebie, zdając so¬ zwolenie, jest źródłem bólu. bie sprawę, że o n m a tyle lat, co mój teatr i był dziec¬ k i e m , gdy ja już zacząłem myśleć, że moje najnowsze przedstawienie będzie o s t a t n i m . Polana Chce m i się śmiać również wtedy, gdy O d i n Teatret gra w n o w y m mieście i spotykamy młodych ludzi, k t ó ­ Polana znajduje się zaledwie k i l k a kilometrów za rzy znają nas z książek. Myślą, że jesteśmy tylko roz¬ miastem. Przed c h a t ą zebrała się garstka mężczyzn działem w h i s t o r i i teatru, więc nasze n i e n o r m a l n e i kobiet. Należą do klasy z d o m i n o w a n y c h i wykorzy¬ trwanie zaburza i c h sposób rozumowania. stanych w kolonialnej A f r y c e w połowie X X w i e k u . Kości bolą, wzrok słabnie, a praca dwadzieścia go¬ Zgromadzenie jest tajne i zabronione. Wygląda to dzin na dobę męczy o wiele bardziej niż kiedyś. M i m o j a k spisek, ale n i m nie jest, bo karabiny, tak j a k w te¬ to, jakaś bezsensowna siła zdaje się utrzymywać przy atrze, są nieprawdziwe. A l e to nie jest teatr. M i m o to życiu moją potrzebę robienia teatru. W i e l e powodów c i ludzie przebierają się i przemieniają się w postacie. skłania m n i e do k o n t y n u o w a n i a pracy. I c h syntezę da Porzucają swój codzienny sposób mówienia i chodze¬ się ująć w j e d n y m zdaniu: rzemiosło teatralne jest m o ­ nia i zachowują się inaczej. Udają. Czy to jest zabawa? Traktują to poważnie. W p o t o c z n y m r o z u m i e n i u do¬ ją ojczyzną, a H o l s t e b r o - m o i m d o m e m . I o t o jestem, świętuję czterdziestolecie mojego te¬ puszczają się wykroczenia i okrucieństwa. N a środku atru, pracuję n a d przedstawieniem o Hansie Christia¬ polany, w dużym g a r n k u gotują psa, a p o t e m jedzą je¬ nie Andersenie i jego baśniach. M a m prawie siedem¬ go mięso, które stanowi dla n i c h przedmiot tabu. Przemienieni ludzie są opętani, ale nie przez bogów dziesiąt lat, więc ludzie uznają, że dziecinnieję. Ja też chciałbym napisać baśń. Opowiadałaby ona swojej przeszłości. Zamiast bóstw tradycyjnych obja¬ o dwóch braciach, dzieciach Ciszy, którzy podróżują wiają się obecni mistrzowie: burmistrz miasta, szef po¬ po świecie, jeden jako cień drugiego. Robią wrażenie l i c j i i damy europejskiej klasy wyższej w państwie ko¬ l o n i a l n y m . Przez k i l k a godzin Afrykańczycy nie są chuliganów, a i c h i m i o n a m i są: Nieład i Błąd. podporządkowani białym, którzy rządzą n i m i na co dzień. Ucieleśniają i c h i przez opętanie przywłaszczają Nieład sobie na chwilę i c h życie i los. Wydają się obłąkani i wyzbyci k o n t r o l i . Europej¬ W o s t a t n i c h latach, gdy mówię o rzemiośle teatral¬ czyk, który filmuje protagonistów rytuału, uważa i c h n y m , coraz częściej używam słowa „Nieład", zdając so¬ j e d n a k za mistrzów i nazywa „szalonymi mistrzami": bie sprawę, że rodzi to nieporozumienia. Nieład ma używa dwóch rozbieżnych słów usiłujących zdefinio¬ dla m n i e d w a przeciwne znaczenia; r o z u m i e m go albo wać Nieład. jako b r a k l o g i k i i rygoru charakterystyczny dla bezsen¬ D o p o n o w n e g o obejrzenia kadrów f i l m u sprzed sownych i chaotycznych prac; albo jako logikę i rygor, które wywołują w w i d z u stan oszołomienia. pięćdziesięciu lat ukazujących opętanych Powinie­ ludzi na afrykańskiej polanie skłonił m n i e n i e d a w n o artykuł n e m używać w t y m celu dwóch różnych słów. Zamiast w gazecie. Podstęp wyobraźni i pamięci sprawił, że tego posłużę się sztuczką ortograficzną - małą i wielką 128 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY w m o i c h myślach pojawiają się i n n i nieżyjący mistrzo­ N a wiadomość o śmierci Jeana Roucha, tego mi¬ strza Nieładu, zastanawiam się: czy jego szaleni mi¬ wie, drodzy m i i zawsze bliscy. strzowie mówią też coś o m n i e , mojej historii, m o i c h wymyślonych t e a t r a l n y c h przodkach? Jakie łańcuchy Szaleni mistrzowie m y chcemy zerwać? N i e w i e m , j a k to wytłumaczyć, ale coś niewypo¬ W nocy ze środy 18 na czwartek 19 lutego 2004 r o ­ wiedzianego, prawie wstydliwego skłania m n i e do roz¬ k u zmarł w w y p a d k u samochodowym w Nigrze, sześć­ poznania k i l k u szalonych i opętanych mistrzów wśród set kilometrów o d N i a m e j , Jean R o u c h . Był czołową artystów t e a t r u z przeszłości. postacią francuskiego k i n a , j e d n y m z ojców N o w e j Fa­ l i . Nazywano go le maître du Desordre, mistrzem Nieła­ d u . Pięćdziesiąt lat t e m u , na peryferiach A k r y , stolicy Ghany, w t e d y k o l o n i i brytyjskiej, nakręcił Les Cisza maîtres fous. Ten etnograficzny f i l m dokładnie pokazał jedną G d y myślę o skrajności myśli przywódców teatral¬ z sytuacji, w której ciału i myślom ciągle boleśnie cią¬ nej r e w o l t y X X w i e k u , poczynając o d Stanisławskiego, żyły łańcuchy, a męczarnie mieszały się z Nieładem stają się o n i dla m n i e maîtres W w dążeniu do wyzwolenia. fous. atmosferze estetycznej, technicznej i ekono¬ micznej odnowy, stawiali pytania, które były tak ab¬ F i l m R o u c h a dawał świadectwo innej racjonalno¬ ści, podziemnej i w y w r o t o w e j . Zafascynował Jeana surdalne, że spotykali się z obojętnością i d r w i n a m i . Geneta, który napisał Murzynów, Żarzący się rdzeń t y c h pytań opakowany był w dobrze wywarł wpływ na Petera Brooka i jego przedstawienie Marat/Sade sformułowane, fachowe teorie i dlatego uznano je za Pete¬ ra Weissa oraz towarzyszył rozważaniom Jerzego Gro¬ a t a k i na sztukę t e a t r u , albo „utopie", n i e w i n n i e dając towskiego o aktorze. W europejskich kręgach teatral¬ do zrozumienia, że nie trzeba traktować i c h poważnie. n y c h krążyły anegdoty i legendy o oddziaływaniu Les O t o niektóre z t y c h rdzeni: maîtres fous. Coraz częściej dyskutowano w t e d y o po¬ - szukać życia w świecie papier-mâché; dobieństwach i różnicach między teatrem i rytuałem. - pozwolić prawdzie wpłynąć w świat pozorów; Niektórzy artyści o d k r y w a l i podtekst, który dzisiaj jest - osiągnąć szczerość więcej niż oczywisty: teatr może być polaną w sercu - poprzez udawanie; przekształcić t r e n i n g aktora (jednostki, która cywilizowanego świata, miejscem uprzywilejowanym, przedstawia i naśladuje w którym wywoływany jest Nieład. w ścieżkę prowadzącą do integralności l u d z i różnych o d siebie) N o w e g o Czło¬ wieka. Przenieśmy się na chwilę do Moskwy, gdzie ulice są białe o d l o d u . Jednego z pierwszych d n i stycznia 1889 Niektórzy mistrzowie skrajności d o d a w a l i szaleń¬ r o k u A n t o n i Czechow napisał długi list do bogatego stwo do szaleństwa. N i e umiejąc zrozumieć, że te „uto¬ wydawcy i literata Alieksieja S. S u w o r i n a . Czytając p i e " są nieosiągalne, zrealizowali je. go, czuję t e n sam parzący smak cierpienia i zarozu¬ Wyobraźmy sobie dzisiaj artystę, który stara się mialstwa, który pamiętam z afrykańskiej polany: pie¬ o grant M i n i s t e r s t w a K u l t u r y na badanie Prawdy po¬ kącą agonię wyzwolenia. Z surowym realizmem Cze¬ przez teatr. A l b o rektora szkoły teatralnej, który pisze c h o w antycypuje napięcie i uniesienie uczestników w jej programie: uczymy t u aktorstwa w celu stworze¬ tamtej ceremonii, opisując człowieka, „który k r o p l a nia N o w e g o Człowieka. A l b o reżysera, który wymaga po k r o p l i wyciska z siebie n i e w o l n i k a " . o d swoich aktorów biegłości w tańcu, który byłby od¬ T y m człowiekiem nie jest były n i e w o l n i k afrykański, zwierciedleniem h a r m o n i i sfer niebieskich. U z n a n o by ale w i e l k i i sławny pisarz rosyjski, syn chłopa pańszczyź¬ i c h za wariatów. Dlaczego więc historycy t e a t r u piszą nianego. M i m o względnego k o m f o r t u , który go otacza, 0 Stanisławskim, Copeau i A p p i i tak, jakby i c h szalo¬ rozpoznaje w sobie rany po niewidzialnych łańcuchach. ne pytania były szlachetnymi u t o p i a m i i o r y g i n a l n y m i W i e l o k r o t n i e dostawał razy o d swojego ojca i nauczy¬ teoriami? cieli, którzy uczyli go szacunku dla hierarchii, całowania Dzisiaj w i c h p o z o r n y m szaleństwie można bez tru¬ rąk popów, naginania się do o p i n i i i n n y c h i okazywania d u dostrzec sensowną reakcję na prądy epoki, która głębokiej wdzięczności za każdy otrzymany o k r u c h . Wy¬ zagrażała i s t n i e n i u t e a t r u . W oszołomieniu, rósł na młodzieńca, który dręczył zwierzęta i lubił obia¬ strzowie Nieładu w p r o w a d z i l i do t e a t r u swojego czasu, dy z bogatymi k r e w n y m i ; stał się hipokrytą w stosunku łatwo dziś rozpoznać wnikliwość, spójność i inteligen¬ które mi¬ cję. O d r z u c i l i stary porządek, wywrócili hierarchie, do Boga i ludzi, bo był świadomy własnej nicości. Czechow, który przyznaje się do zmagań z własny¬ d o k o n a l i sabotażu sprawdzonych k o n w e n c j i k o m u n i ¬ m i ł a ń c u c h a m i i poczuciem nicości, jest p r z e n i k l i w y m , kacyjnych między sceną i widownią, odcięli pępowinę wrażliwym i a u t o i r o n i c z n y m pisarzem cywilizowanej l i t e r a t u r y i płytkiego realizmu. B r u t a l n i e ogołocili te¬ Europy. Jego słowa są powściągliwe. A l e i c h opanowa­ atr i zredukowali go do jego esencji. Za uzasadnienie nie k a r m i się t y m samym Nieładem, który odżywia służył i m paradoks: tworzyli przedstawienia, które by¬ działania podczas afrykańskiej ceremonii, niepokojące ły niewyobrażalne w swojej skrajności, oryginalności i dla naszych oczu niepowściągliwe. 1 artystycznym w y r a f i n o w a n i u po to, aby zaprzeczyć, że 129 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY teatr jest tylko sztuką. Każdy z n i c h , s w o i m i słowami, szy, która zakuwa nas w łańcuchy i zwiększa strach, ale podkreślał, że powołaniem t e a t r u jest zerwanie intym¬ czujemy, że ona może nas poprowadzić j a k szalony n y c h , zawodowych, etycznych, społecznych, mistrz na afrykańskiej polanie. religij¬ n y c h i k u l t u r o w y c h łańcuchów. Samodyscyplina, która jest j e d n y m z warunków re¬ Przywykliśmy czytać historię t e a t r u współczesnego alizowania Nieładu w m o i m umyśle jako widza, rodzi o d k o ń c a . Zaczynamy nie o d żarzących się rdzeni py¬ się ze skrzepu ciszy. M a t a k swoistą naturę, że gdy od¬ tań i obsesji mistrzów Nieładu, ale o d sensu l u b poezji czuwam pierwsze symptomy, nie rozpoznaję i c h . Dla¬ i c h w y d r u k o w a n y c h słów. I c h teksty mają t o n autory¬ tego żadna metoda nie może zaprowadzić do Nieładu. tarny i przekonujący. A l e na p e w n o każdy z n i c h prze¬ S ą przedstawienia, gdzie aktorzy, reżyser i widzowie żył wiele nocy pełnych samotności i strachu, podejrze¬ znają opowiadaną historię. Są przedstawienia, gdzie wając, że w i a t r a k i , z którymi walczy, są niepokonany¬ aktorzy i reżyser ją znają, a widzowie nie. Po l a t a c h m i olbrzymami. c h c ę stworzyć t a k i rodzaj przedstawienia, na początku Dzisiaj widzimy i c h sportretowanych na malowni¬ którego a n i ja, a n i aktorzy nie p o t r a f i m y wyobrazić so¬ czych fotografiach: o i n t e l i g e n t n y c h , dobrze odżywio¬ bie historii, którą opowiadamy. M u s i m y odkryć nie n y c h i ironicznie spokojnych twarzach, j a k Stanisław¬ tylko jak, ale także co opowiadamy. Jedynie przedsta¬ ski; przywodzących na myśl żebrzących królów, jak A r ¬ wienie, które powołamy do życia, może t a u d ; d u m n y c h i świadomych swojej intelektualnej ukazać to, co chcieliśmy powiedzieć. częściowo wyższości, jak Craig; wiecznie zachmurzonych i wojow¬ W t e n sposób, zdając sobie sprawę z ryzyka, gubię niczych, jak M e y e r h o l d . W żadnej z t y c h jasnych po¬ się i odnajduję się p o n o w n i e . Wykorzystuję dwie kon¬ staci nie da się odnaleźć niemożności zapomnienia czy trastujące siły: z jednej strony, u f a m m o j e m u długiemu zaakceptowania własnych niewidzialnych łańcuchów. doświadczeniu zawodowemu, z drugiej próbuję unie¬ N i e domyślamy się, że i c h skuteczność wyrasta częścio¬ ważnić to doświadczenie, tworząc chaotyczne i uciąż¬ w o z wysiłku wyrwania się ze stanu bezsilnej ciszy. liwe w a r u n k i pracy. C h c ę sparaliżować p e w n i k i mojej Sztuka, która jest zdolna wywoływać stan wiedzy, rozbroić manieryzm m o i c h odruchów i ponow­ oszołomie¬ pierwszy raz; ożywiając moje umiejętności nia i w t e n sposób nas zmieniać, zawsze skrywa sferę ci¬ nie przeżyć szy, która ją stworzyła. Myślę, że t e n rodzaj ciszy nie jest w oszołomieniu wobec sytuacji, której nie kontroluję. wyborem, ale stanem doświadczonym jako amputacja. Takie przedsięwzięcie jest w y k o n a l n e tylko z a k t o r a m i Ta cisza tworzy p o t w o r y : niską samoocenę, przemoc O d i n Teatret, których silne osobowości były tempero¬ wobec siebie i i n n y c h , ponure lenistwo i bezowocny wane podczas tego paradoksalnego poszukiwania: wie¬ gniew. Czasami jednak ta cisza odżywia Nieład. my jak szukać, ale jeszcze nie wiemy, czego szukamy. Doświadczenie Nieładu nie dotyczy kategorii este¬ Muszę zrobić nowe przedstawienie. Pierwszy wysi¬ tycznych. Pojawia się, gdy n a d rzeczywistością bierze gó¬ łek polega na umiejętności stworzenia stanu zbiorowej rę inna rzeczywistość: w świecie geometrii płaskiej ciało inkubacji, który zaczyna się o d „czarnych dziur". Mogą stałe spada. Tak jak wtedy, gdy niespodziewanie, jak bły¬ to być dwa lub trzy różne teksty, jakieś zniewalające hi¬ skawica, śmierć uderza w ukochanego, albo gdy w ułam¬ storie, rozbieżne pytania albo sprzeczne tematy zesta¬ k u sekundy nasze zmysły rozpalają się i uświadamiamy wione razem. A k t o r z y i ja pozwalamy t y m „czarnym sobie, że jesteśmy zakochani. A l b o wtedy, gdy w Norwe¬ dziurom" oddziaływać na nas przez wywołanie strumie¬ gii pogardliwie nazywano mnie - świeżego emigranta - nia pomysłów, wspomnień, duchów, skojarzeń, wyda¬ „makaroniarzem" i zatrzaskiwano przede mną drzwi. rzeń biograficznych lub wymyślonych i faktów histo¬ rycznych. Poprzez improwizacje i świadomą kompozy¬ G d y Nieład uderza w nas, w życiu i w sztuce, bu¬ dzimy się nagle w świecie, którego już nie rozpoznaje¬ cję dajemy t e m u wewnętrznemu s t r u m i e n i o w i anato¬ m y i jeszcze nie wiemy, j a k się do niego przystosować. mię - system nerwowy, dynamiczny i dźwięczny tempe¬ r a m e n t w formie działań fizycznych i w o k a l n y c h . Pod¬ czas prób p o d d a m y t e n materiał sceniczny maceracji, Polana w zamęcie wymieszaniu i destylacji, dopuszczając czasami, aby po¬ jawiły się sensoryczne, melodyczne, rytmiczne, skoja¬ K i e r u n k i artystyczne są zawsze i n d y w i d u a l n y m i rzeniowe i intelektualne związki, których nie można ścieżkami, które usiłują uciec o d zastanych mechani¬ było przewidzieć: coś, co na początku zmów, tras i rozwiązań. Trzeba odkryć własną orga¬ zignorowaliśmy. T e m u procesowi nieustannie zagrażają niepewność niczność, która jest naszą „potrzebą". To, czy te ścież¬ i obawa. Mijają d n i i tygodnie, a m y czujemy się j a k k i oddychają i utrzymują się przy życiu, zależy o d oso¬ rozbitkowie na m o r z u rozbieżnych propozycji, dziw¬ bistej samodyscypliny. n y c h możliwości, niedorzecznych scen i kierunków: Samodyscypliny nie da się pogodzić z dobrowol¬ zamęt. n y m przestrzeganiem n o r m wymyślonych przez in¬ Posuwam się do przodu skokami, za p o m o c ą skojarzeń, n y c h . Powtarzam: polega ona na porzuceniu oczywi¬ niespójnych wyborów, nieporozumień i przypadkowych ingerencji. Podejmuję decyzję, nie stych i sensownych sposobów uznawania wartości, ce¬ wiedząc dlaczego, a moja i n t u i c j a często nie bierze lów i m o t y w a c j i naszego rzemiosła. Oznacza także siłę w t y m udziału. Prowadzą m n i e zmęczenie i upór. umysłu potrzebną do oddania się tej wewnętrznej c i 130 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY Z czasem doszedłem do swoistej poufałości z m o i m stycznym to n o r m a l n a praktyka. Ileż to razy przygoto¬ sposobem myślenia, c h w y t a n i a myśli, które przekła­ wując przedstawienie pogrążam się w zamęcie i odkry¬ d a m na słowa sobie i m o i m towarzyszom. O d r u c h o w o w a m , że jestem na złej drodze. Zamęt i dezorientacja są w i e m , które drogi prowadzą donikąd, a które, przeciw­ nieprzyjaciółmi, których trzeba pokochać. nie, zaprowadzą m n i e do d o m u . Podążam przeczu­ Uczono m n i e : życie jest snem. To nieprawda. Zycie ciami. Przepowiadam d o m wiatrów, który po o m a c k u jest baśnią. Jest światem czystej anarchii, gdzie ci, któ¬ budujemy. rzy uparcie próbują zwyciężać, kierując się w walce za Ten sposób postępowania nie jest d o b r y m przykła¬ rozsądkiem, przegrywają. A ci, którzy zachowują się d e m do naśladowania, szczególnie dla niedoświadczo¬ głupio, w zakończeniu odnajdują księżniczkę. n y c h reżyserów, którzy mogą dać się zwieść przez Świat baśni jest czystą anarchią, bo jest skoncen¬ szczęśliwy traf, przypadkowe odkrycia i nieoczekiwane t r o w a n y na potrzebie zerwania łańcuchów. Baśń zrywa rozwiązania, które pojawiają się podczas popełniania kajdany, które skuwają opowieści ze światem, t a k i m błędów i błąkania się, w trakcie pracowitego okresu j a k i jest. Jednak ta wolność o k u p i o n a jest ryzykiem ar¬ prób. bitralności. W ł a ś n i e dlatego baśnie są K i e d y próbuję oprzeć się na bezpiecznych regu­ zamieszkane przez potwory, cienie obdarzone a u t o n o m i c z n y m ży¬ łach, moja naiwność zostaje ukarana. Jeśli pogodzę się ciem, kobiety i mężczyzn, którzy są półzwierzętami, z koncepcją świata pozbawionego reguł, zapłacę za tą mówiące t r u p y i żywe przedmioty, które myślą. To nie naiwność niepowodzeniami, które są równie druzgo- jest świat m i t u i wyobraźni. To jest świat zamętu. To czące. Co znajduje się więc między regułami a i c h bra­ jest świat, który dzieci kochają, ale o n i c h nie kocha. kiem? Między regułą a anarchią? Teoretycznie: n i c . T a m dzieci masowo umierają, są obezwładnione i po¬ A l e p r a k t y k a uczy m n i e , że t a m jest coś, co jednocze¬ rzucone. Doświadczają nagiej rzeczywistości: niepoko¬ śnie łączy istotę reguły i istotę tego, co jest jej zaprze¬ j u i strachu przerywanych błyskami bezsensownej czeniem. sprawiedliwości. To coś jest zazwyczaj nazywane błędem Czego uczy m n i e czysta anarchia baśni? i to o n po­ Jeśli zamęt zyskuje przewagę podczas prób, wszyst¬ maga m i wydostać się z zamętu. Rozpoznaję dwa r o ­ dzaje błędu: stały i płynny. Błąd stały może być zmie¬ ko staje się niewyraźne. Mgła uniemożliwia patrzenie rzony, ukształtowany l u b zmodyfikowany, i traci w t e d y w którąkolwiek stronę. A b y odzyskać orientację, usi¬ swoje właściwości: nieścisłość, nieporozumienie, nie¬ łuję skondensować t e n c h w i l o w y zamęt w błędy stałe, dostatek i absurdalność. Może być przywrócony regu¬ które można poprawić i wykluczyć, przywracając sytu¬ le i zamieniony w ład. acji ład. Błąd płynny nie może być u c h w y c o n y a n i oszaco¬ Jednocześnie muszę wiedzieć, j a k rozpoznać błędy wany. Jest j a k p l a m a w i l g o c i za ścianą. W y j a w i a coś, co płynne, które przeniosą m n i e do miejsc, których sobie przychodzi z daleka. Widzę, że dana scena jest „zła", nie wyobrażałem. N i e chciałem t a m iść albo nie wie¬ ale jeśli jestem cierpliwy i nie robię natychmiast użyt¬ rzyłem, że jest to możliwe. k u z mojej inteligencji, zdaję sobie sprawę, że tej sce¬ Gdyby rzeczywiście baśnie mogły uczyć, musiałbym n y nie trzeba poprawiać, ale za nią podążyć. W ł a ś n i e przyznać, że przede wszystkim udowadniają, że błąd dlatego, że jest ona w tak oczywisty sposób zła, podej¬ może być błogosławieństwem. Głupota albo roztar¬ rzewam, że nie jest po prostu głupia, ale wskazuje gnienie protagonisty, ktoś wzięty za kogoś innego, boczną drogę, która prowadzi nie w i a d o m o dokąd. przedłużający się sen, m a r t w a w r o n a , którą włożyłeś do kieszeni, są często przesłankami i w a r u n k a m i nie¬ N a j t r u d n i e j jest opanować sztukę przylgnięcia do błędu zamiast natychmiastowego p o p r a w i a n i a spodziewanego szczęśliwego zakończenia. go, Czy istnieje sztuka błędu? Teraz, po czterdziestu la¬ w t e d y można odkryć, gdzie nas t e n błąd przeniesie. Ta zdobyta cicha wiedza jest pogrzebana we m n i e , tach z O d i n Teatret, jestem skłonny twierdzić, że są w m o i m systemie n e r w o w y m , w mięśniu mojego serca. błędy, które zwiększają zamęt i błędy, które wyzwalają. N i e można jej nauczyć a n i przekazać jako metody, któ¬ Oczywiście wierzę w inspirację, n a t c h n i e n i e , głos mu¬ rą da się sformułować i zastosować. Każdy z nas, złapa¬ zy, ddimon, duende czy anioła stróża. A l e więcej wiary ny w zamęcie, ślepnący i zbaczający ze szlaku, walący m a m dla błędów, które wyzwalają, jeśli jestem na tyle głową w swoją własną ciszę i samotność, musi wystawić zręczny, aby je przewidzieć i podążyć za n i m i . To są na szwank zawodową pewność i odgadnąć, gdzie otwo¬ znaki, które odrywają się o d ciszy. Pochodzą z tej czę¬ ści mojego wnętrza, którą ignoruję. Uważam je za rzyć szczelinę swojemu szczególnemu Nieładowi. przesłanie, które powierzył m i szalony mistrz. Anarchia baśni i sztuka błędu Materiał organiczny Nieład niczego nie b u d u j e . Czasami jest wyjątkowo nieprzyjemny, ale pomaga zerwać łańcuchy. Wszystko to obejmuje całe ciało, nie tylko mięso Uczono m n i e : kochaj swoich nieprzyjaciół. W życiu i kości, ale mięśnie, nerwy i złożone relacje między or¬ codziennym jest to specjalność świętych. W życiu arty- ganami, krążenie k r w i i zakończenia nerwowe. Ciało 131 �Eugenio Barba • D Z I E C I CISZY przypomina myśl dokładnie dlatego, że jest organi- Dzisiaj jest dla m n i e jasne, że: teatr stanowi cenne z m e m - d u c h e m : ciałem-umysłem. narzędzie, za p o m o c ą którego można dokonać podboju Z tego p o w o d u materiał organiczny, który stwarza t y c h obszarów świata, które wydawały się poza m o i m teatr, wraz z p r o m i e n i o w a n i e m , które wydziela, był za¬ zasięgiem. Można się wedrzeć zarówno na nieznany te¬ wsze moją pasją. U w i e l b i a m pracować n a d t y m żywym r e n wertykalnej czy duchowej rzeczywistości człowie¬ materiałem, po to, aby snuć ciche rozmowy z ludożer¬ ka, j a k i w przestrzeń horyzontalną relacji międzyludz¬ c a m i - widzami, którzy mają potrzebę pożerania swo¬ k i c h , kręgów społecznych, władzy i p o l i t y k i , właściwą i m i zmysłami. Lubię za p o m o c ą tego materiału otwie¬ dla kleistej codzienności tego świata, który zamieszku¬ rać f u r t k i , które natychmiast się za m n ą zamkną, po¬ ję i do którego nie chcę należeć. zwalając m i i m o i m a k t o r o m pozostać w przejściu. Podczas mojego Dzisiaj nadal jestem oczarowany f a k t e m , że teatr od dostarcza narzędzi, sposobów i alibi dla p o d b o j u obsza¬ czasu do czasu nieoczekiwane zderzenia z rzeczywisto¬ rów d w u w y m i a r o w e j geografii: t y c h , które są wokół ścią teatralną, która zasiewała we m n i e oszołomienie. m n i e i tych, wokół których ja jestem. Z jednej strony Brechta/Gorkiego w Berliner Ensemble, długa świat zewnętrzny z jego regułami, jego bezkresem, nie¬ Matka t e r m i n o w a n i a przeżywałem n o c kathakali w K e r a l i i Książę Niezłomny Grotowskie¬ go pozostały nieusuwalnie wyryte w m o i m zrozumiałymi i kuszącymi obszarami, złem i chaosem; mózgu z drugiej świat wewnętrzny z jego k o n t y n e n t a m i i oce¬ i szpiku. anami, pofałdowaniami i żyznymi t a j e m n i c a m i . Podobnie, niespodziewanie i m i m o w o l n i e doświad¬ Czym jest t r e n i n g m o i c h aktorów, jeśli nie mostem czałem i ciągle doświadczam Nieładu w pracy z m o i m i między t y m i d w o m a skrajnościami: w d a r c i e m się do a k t o r a m i . O d samego początku niektóre f o r m y i c h maszyny ciała i o t w a r c i e m na w y b u c h energii, który działań fizycznych i w o k a l n y c h , nieustannie powtarza¬ rozrywa ograniczenia ciała? ne i dopracowywane, przenosiły w inną rzeczywistość Teatr może być rzemiosłem p o d b o j u , pływającą wy¬ istnienia. Sam spą sprzeciwu, polaną w sercu cywilizowanego świata. byłem tego świadkiem: gęstsze, W jaśniejsze rzadkich i szczególnych przypadkach, teatr jest i bardziej rozżarzone ciało niż nasze ciała, wynurza się wzburzonym Nieładem, który wstrząsa m o i m i nawyka¬ w przestrzeni teatralnej z jakiegoś innego miejsca, któ¬ m i doświadczania przestrzeni i czasu i , przez oszoło¬ rego nie u m i e m wskazać. N i e zważając na dobry czy mienie, zmusza m n i e do odkrycia innej części m n i e sa¬ zły smak, to ciało-w-życiu wdziera się, dzięki połącze¬ mego. n i u przypadku i rzemiosła albo z p o w o d u nieprzewi¬ dzianego zdarzenia w obrębie dokładnie skonstruowa¬ Przełożyła nego p l a n u . 132 Zofia Dworakowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33141deaf914342a93d85fc42e1bb463.pdf bd60eb63b26e6bd53ba651bb8988e990 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5566 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Holokaust - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5176 Title A name given to the resource Dzieci Holocaustu/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.56-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Podolec, Katarzyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katarzyna Podolec! D Z I E C I H O L O C A U S T U . U T R A T A TOŻSAMOŚCI I PRÓBY O D N A L E Z I E N I A S I E B I E Wy co płakaliście przez 2 tysiące lat jeden umierał trzy dni i trzy noce jakie łzy będziecie wylewać po tych, co umierali dłużej niż trzysta nocy i o wiele więcej niż trzysta dni ilu zapłacze po tych co umierali tyle razy i byli niezliczeni nie wierzyli w wieczne zmartwychwstanie I wiedzieli, że nie zapłaczecie nad nimi. 1 Wesoła Zosia - bohaterka opowiadania Idy Fink - nie zna daty i miejsca swoich urodzin, nie wie, kim byli jej rodzice. Wszystko zapomniała. Przetrwała wojnę, ukrywając się dwa lata pod dachem w stodole. Objawia niechęć do mowy i chęć do śmiechu. Zosia wspomina: Najlepiej pamiętam to milczenie - Ale o milczeniu nie można opowiadać słowami. Milczenie jest przeciwień­ stwem głosu, a słowa są głosem. [...] Ile to się inni na­ cierpieli... a mnie nikt nie bił, nie męczył... Niemca na oczy nie widziałam... Ale jest tak, jakby mnie zabili. Bo nie jestem ta sama. Imię, nazwisko, data urodzenia - nie moje. Doktór mówił: szok. Nie wiem, co było przedtem i jaka byłam. Więc jest tak, jakby mnie nie było. 2 Każda historia dziecka ocalałego z Holocaustu jest nie­ powtarzalna i nieprawdopodobna. Ci, którzy przeżyli, noszą ze sobą własny bagaż pytań, które pozostają bez odpowie­ dzi: kim jestem? jak wyglądali moi rodzice i bliscy? gdzie jest moje miejsce, z którego pochodzę? Pytania te nieustan­ nie powracają. Ocalałe dzieci bez własnej historii dryfują na morzu swojego życia w wiklinowej łódeczce (podobnie jak Mojżesz), nie wiedząc, gdzie się ukryć, w jakiej przystani zatrzymać i schronić przed burzą, niebezpieczeństwem Tożsamość człowieka kształtuje przede wszystkim dzie ciństwo, miejsce urodzenia. To korzenie naszego pochodzę nia stają się fundamentem tego, kim jesteśmy. Jednak dla wielu dzieci ocalałych z Holocaustu, pozbawionych dziecin stwa i ciepła rodzinnego, walka o siebie samych trwa przez całe ich dorosłe życie. Na potrzeby tej pracy kategoria toż­ samości rozumiana jest (za Ch. Taylorem) jako samoświa­ domość własnej odrębności i indywidualności. Tożsamość stanowi o stabilizacji człowieka, daje mu poczucie bezpie­ czeństwa, które umożliwia zderzenie ze światem zewnętrz­ nym. Owo samookreślenie, rozwijające się w dzieciństwie, umieszcza istotę ludzką w konkretnym miejscu i czasie, gdzie ważną rolę odgrywają więzi historyczne. W tożsamości czło wieka osadza się jego poczucie moralności, to co jest dla niego ważne i istotne. Utrata tożsamości przez dzieci ocala­ łe z Holocaustu, objawiająca się jako brak odniesienia oraz wewnętrzna pustka, sprawia, że tworzenie własnej osoby odbywa się każdego dnia, w każdej fazie ich życia. Nie sposób opisać determinacji żydowskich rodziców, którzy podejmowali próby ratowania własnych dzieci. Z na­ rażeniem życia i niepojętym uporem „przemycano" dzieci w walizkach, ukrywano je w skrzyniach na węgiel z podwój­ nym dnem, w grobowcach; zdarzały się przypadki, że chłop ców przebierano za dziewczynki, ponieważ byli obrzezani Jest wiele historii ukazujących losy dzieci żydowskich odda­ nych w opiekę rodzinom polskim. Jedna z nich dotyczy Ro­ mualda Jakuba Wekslera - Waszkinela. Weksler urodził się prawdopodobnie 28 lutego 1943 r. w getcie w miejscowości Stare Święciany koło Wilna. Jego przybranymi rodzicami byli Piotr i Emilia Waszkinel. Wycho­ wywany w cieple i miłości rodzinnej bardzo często zadawał sobie pytania, do kogo jest podobny; wiele razy przeglądał stare fotografie. Od momentu, gdy został nazwany żydów- \ skim bajstrukiem (podrzutkiem), pojawił się w nim lęk, który nie opuszczał go przez wiele lat. Ten niepokój prześladował! Wekslera. Miał nadzieję, że tę niepewność rozwieje jego Numer 10/2005 �matka. Pewnego dnia, stając przed lustrem, zapytał: „Mamo, zobacz jestem podobny do tatusia, prawda?" Nie otrzymu­ jąc żadnej odpowiedzi, wykrzyknął: „Bo jak jestem Żydem, to zobaczycie, co ze sobą zrobię!" To oświadczenie kilku­ letniego dziecka, poszukującego identyfikacji z rodziną, wy­ warło ogromny wpływ zarówno na niego samego, jak i na rodziców. Owa przestroga i jednocześnie groźba sprawiły, że temat Żydów nie był poruszany w rodzinie Waszkinelów. Jak wspomina Weksler, miłość jego rodziców była najlep­ szym „balsamem", który łagodził ból. W klasie maturalnej Weksler postanowił, że pójdzie do seminarium duchowne­ go. Ojciec nie był z tej decyzji zadowolony. Jego chłodna postawa wręcz „rozgrzewała" Wekslera. We wrześniu 1960 roku wstąpił do Wyższego Seminarium Duchownego w Olsz­ tynie. W czasie rutynowej rozmowy z rektorem powstał pro­ blem dotyczący chrztu Wekslera. Jednak cała sprawa uci­ chała, gdy pojawiała się matka chrzestna. Tak oto Weksler wspomina okres swoich studiów: 3 W samej rzeczy byłem wówczas - i dziś jestem - zako­ chany w Żydzie: Jezusie z Nazaretu! Kiedy więc zdałem sobie sprawę, że mam zostać Jego wybranym uczniem kapłanem, wobec faktu powracających wciąż podejrzeń o żydowskie pochodzenie, pomyślałem: byłoby cudow­ nie, gdybym naprawdę był Żydem...(WW, s. 152) Jak pisze Weksler, pytanie - czy jestem Żydem? - powoli wydobywało się z jego świadomości; pozbawione lęków z dzieciństwa, sprawiało, że możliwość twierdzącej o d p o ­ wiedzi nie była dla Wekslera już tak przerażająca. Jego dzie­ cięcy strach i niepokój opuściły go. Szybko się zorientowałem, że już nie tylko nie bałem się Żydów, ale i ich kochałem. Kochałem ich z wielu powo­ dów, między innymi dlatego, że byli przez wieki narodem szczególnie poddanym cierpieniu; od strony religijnej: wszystko to, co było - i jest - najcenniejsze w chrześci­ jaństwie, ma żydowskie korzenie (WW, s. 153). (Zastanawiające jest to, że tak wielu chrześcijan nie zda­ je sobie z tego sprawy). Weksler już bez obaw p o d e j m o w a ł temat Holocaustu w czasie rozmów z matką. Pewnego dnia przy kolacji zapytał: Weksler: - Mamo, a Żydzi? Znałaś w Święcianach Żydów? Matka: - miałeś wspaniałych Rodziców, i bardzo ciebie kochali - byli Żydami; zostali zamordowani. Ja tylko rato­ wałam cię od śmierci (WW, s. 154). Historia Romualda J. Wekslera - Waszkinela ukazuje, że poszukiwania siebie samego przepełnione są lękiem i bar­ dzo często przerażeniem. W takiej sytuacji małe dziecko nie wie, kim naprawdę jest. Groźba małego Wekslera, wypowie­ dziana przed lustrem, sprawiała, że jego matka bała się wy­ jawić mu prawdę. Jednak odkrycie własnych korzeni nie przy­ czyniło się do wewnętrznego rozdarcia, wręcz przeciwnie świadomość Wekslera, że jest Żydem, dopełniła duchowo jego kapłaństwo, sprawiła, że jego życie wzbogaciło się o żydowską tożsamość. Jednak nie wszystkie losy dzieci ocalałych z Holocaustu tak szczęśliwie się kończą. Wielu ocalonych posiada tożsa­ mość rozdartą miedzy przeszłością a teraźniejszością. Ma­ ria Leszczyńska Ejzen pisze: ... zastanawiam się czasem, jak mogę śmiać się i cało­ wać, gadać głupstwa i płakać z głupich powodów! - Je­ stem cała z tamtego świata, wstałam z grobu pełnego trupów i żyję jak inni ludzie. Czy mogę? 4 Pytania: czy mogę żyć? dlaczego udało mi się przeżyć to całe piekło, a moim bliskim nie? bardzo często pojawiają się w wypowiedziach osób, które przetrwały Zagładę. Na ich ramiona spada odpowiedzialność i zobowiązanie wobec tych, którzy nie powrócili. Ocaleni, stając się świadkami tamtych wydarzeń, nie potrafią odnaleźć się w rzeczywistości. Do­ datkowo teraźniejszość, życie codzienne, przeplata się ze wspomnieniami d o m u rodzinnego. Pamięć tego utraconego świata bardzo często stawała się dla nich tarczą ochronną, dodawała sił, aby przetrwać nie tylko okres wojny. Ta chwila, wypowiedziana ze wzruszeniem i łzami praw­ da, sprawiła, że wszelkie niepewności skrywane od najmłod­ szych lat rozpłynęły się. Pytanie - kim jestem? - odnalazło swoją odpowiedź. Weksler nieświadomie zrealizował również to, co mówiła jego rodzona matka: „Niech pani ratuje ży­ dowskie niemowlę w imię tego Żyda, w którego pani wierzy. [...] Jak to maleństwo wyrośnie, zobaczy pani, on zostanie księdzem, będzie nauczał ludzi" (WW, s. 154). Od tego mo­ mentu Weksler rozpoczął poszukiwania śladów swojej ro­ dziny. Po dziesięciu latach odnalazł rodowe nazwiska i imio­ na rodziców. Jego ojciec to Jakub Weksler, a matka - Batia z domu Waiskońska (Waiszkuńska). Maria Leszczyńska Ejzen w książce Jestem cała z tamte­ go świata przedstawia historie dzieci Holocaustu; losy tych, którzy podobnie jak ona próbują ułożyć swoją tożsamość z połamanych kawałków przeszłości. Jedna z takich opowieści dotyczy Gizy i bardzo przypo­ mina biblijną historię o Mojżeszu. Giza urodziła się w obozie 17 kwietnia 1943 r. Jej rodzice - Szymon i Zofia - postanowili za wszelką cenę uratować swoje dziecko. Dziewczynkę wło­ żono do koszyka na chleb. Z obozu wyniósł ją Niemiec polskiego pochodzenia - W. Laxander. Koszyk zawiesił na klamce posterunku Gestapo. Jednak nikt się nim nie intere­ sował, więc dziecko trafiło z powrotem do swojego wybawi­ ciela. Rodzice Gizy dwa miesiące później zostali rozstrzela­ ni. Pozostał jedynie list ojca: Mnie pozostał przepalony samowar i ręczna waga (naj­ większe skarby, otrzymane w posagu) - milczący świad­ kowie tamtych okropnych nocy i dni. Nie tylko. Dziś wiem, że pozostały ze mną oczy mojej Matki, dłonie mojego Ojca, lęk i łzy mojego Brata... Noszę w sobie miłość mo­ ich rodziców - żydowskich i polskich! (WW, s. 157-158) Powoli umieram, choć jestem zupełnie zdrów i silny, tak bardzo rwący się do życia, umierający z każdą śmiercią bliskiego, z fatalizmem czekam na pewną śmierć. [...] Zaopiekujcie się moją biedną kochaną dziewczynką, któ­ rą kocham jak nikogo na świecie, a której nic prócz bied­ nego życia dać nie mogłem (MLE, s. 24). BAWZ^CA PISMO ANTROPOLOGICZNE �Katarzyna Podolec Giza obecnie jest nauczycielką i mieszka w Polsce. Nasza historia, zaczęta gdzieś w getcie, obozie, bunkrze, skrytce po aryjskiej stronie, nie skończyła się w 1945 roku. Nigdy się nie skończy, bo już nigdy nie wróciliśmy do normalnego świata. [...] Pewnego dnia... Były to różne dni, różne zdarzenia, czasami przypadkowe, jak list zna­ leziony po śmierci matki, z którego wynikało jasno, że nie jestem tym, kim byłam przez 40 lat, że Mama to nie moja Mama, Tata to nie Tata, moje imię to nie moje imię, nazwi­ sko, miejsce urodzenia też nie jest moje; jestem po pro­ stu znikąd. Nie wiem, kim jestem! (MLE, s. 25-26) Maria Leszczyńska Ejzen, pisząc o ocalałych dzieciach, zastanawia się, dlaczego nie otrzymały one od rodziców choćby imienia, zdjęcia czy pamiątki rodzinnej; cząstki swych przodków, którą mogłyby pielęgnować w swym życiu. swe pochodzenie, a drugi za swój wiek. Wiele ocalałych ko­ biet świadomie decyduje się na samotność. Nie zniosłabym myśli, że moje dziecko mogłoby być na­ rażone na zgubę. Nie rodząc go, ochronię je przed świa­ tem. To moja największa ofiara jako matki, że nią nie je­ stem (MLE, s. 43). Przeplatająca się teraźniejszość z przeszłością, wspomi nania i koszmary, nieustannie powracające pytania bez od powiedzi, poczucie osamotnienia - stanowią fragmentarycz­ ną i skomplikowaną tożsamość dzieci ocalałych z Holocau­ stu. Dla nich nie ma wyraźnej granicy między historią a ży­ ciem współczesnym. Dźwigając bagaż swego losu, próbują żyć „normalnie". Dla wielu z nich próbą odnalezienia siebie staje się świadomość, że nie są jedynymi, którzy ocaleli. Sto­ warzyszenia „Dzieci Holocaustu" sprawiają, że każde z nich może opowiedzieć swoje losy, ze łzami wypowiedzieć praw­ dziwe imię i historię przetrwania. Te penetracje planety Zagłady nie były radosne, kompli­ kowały ledwo sklecone życie, nerwicowały jeszcze bar­ dziej. Zawieszeni między swoją wygładzoną, często szczęśliwą codziennością, a mroczną przeszłością czuli jakby na nowo swoje straszne sieroctwo. Płakali nie wsty­ dząc się łez i przyrzekali sobie, że powiedzą, nareszcie powiedzą swoim żonom, mężom, przyjaciołom, dzie­ ciom, a nawet wnukom, że są Żydami, że ocaleli z Za­ głady (MLE, s. 27). Wielu Żydów odnalazło swój wewnętrzny spokój z chwi­ lą odmówienia modlitwy nad grobem swych bliskich. Tak było w przypadku Henryka Grynberga, gdy odnalazł miejsce po­ chówku swego ojca. To chyba poczucie ostatecznej zagłady kazało im znik­ nąć w niebycie, wykreślić siebie do końca, odciąć te dzieci od żydowskiego losu. Może idąc na śmierć, stracili ostat­ nią nadzieję, że będzie można nazywać się Rachela, Miriam, Aaron? (MLE, s. 36) Jednak nie wszyscy rodzice zginęli. Ci, co przetrwali, powracają po wojnie, aby odzyskać swoje potomstwo. I tu­ taj rozgrywa się dramat dziecka żydowskiego. Wychowywa­ ne w miłości i cieple rodzinnym dowiaduje się, że jego rodzi­ ce nie są tymi prawdziwymi. Cały świat, który dziecko budo­ wało na zaufaniu w o b e c swych opiekunów, z dnia na dzień rozpada się w gruzy. Dzieci te, zmieniając rodzinę, religię, często krajobraz i obyczaje, muszą pogrzebać żywych - przy­ branych rodziców, aby móc pokochać prawdziwych, pogrze­ banych za życia. Takie dzieci, tracąc poczucie bezpieczeń­ stwa, swoją tożsamość, bardzo często nie potrafią już niko­ go pokochać. Zagubione i samotne wędrują przez życie nie mogąc odnaleźć bezpiecznego schronienia. Wiele dzieci ocalałych z Holocaustu pielęgnuje w sobie poczucie winy. Żyją ze świadomością, że ich rodzice mieliby większe szanse na przeżycie, gdyby nie one. W czasie Za­ głady to dziecko było podwójnie skazane na śmierć: raz za Patrzyłem w jego twarz, trzymając jego czaszkę w dło­ niach w tym brudnym grobie nasiąkniętym naszą wspól­ ną krwią i miałem przyjemne uczucie, jakiego doznaje się przy spotkaniu kogoś bardzo bliskiego, a nikogo tak bli­ skiego już dawno nie spotkałem. 5 Wśród ocalałych dzieci są i te, które nic nie mają - ani imienia ani nazwiska - podobnie jak wesoła Zośka. Nie mają fotografii rodziców, pamiątki rodzinnej; nie zapłaczą nad gro­ bem swych ojców, matek, rodzeństwa i bliskich. Wielu z nich z pustym życiorysem niestrudzenie poszukuje śladów swej tożsamości, próbując odnaleźć odpowiedź na pytanie - kim jestem? ' Ch. Delbo, Żaden z nas nie powróci, przeł. K. Malczewska - Giovanetti, Oświęcim 2002, s. 22. 2 1 . Fink, Skrawek czasu, Londyn 1987, s. 93. 3 R. J. Weksler - Waszkinel, Błogosławiony Bóg Izraela, Lublin 2000, s. 148. Cytaty pochodzące z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem WW i numerem strony. 4 M. Leszczyńska Ejzen, Jestem cała z tamtego świata, Łódź 1999, s. 14-15. Wszystkie cytaty z tego wydania oznaczone będą w nawiasie skrótem MLE i numerem strony. 5 H. Grynberg, Dziedzictwo, Numer 10/2005 Londyn 1993, s. 89. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fde2ae2c04bb0c26a48a6c1784d0ef3f.jpg bd67db2575221276958c21346655939e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dzieci przy choince świątecznej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kłudzie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource Boże Narodzenie ; zwyczaje świąteczne ; rok obrzędowy ; odzież dziecięca ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia trzy dziewczynki w ubiorze codziennym stojące przy choince bożonarodzeniowej Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_31.28.IX_I.5.17.4_01 Boże Narodzenie choinka dziecko Kłudzie odzież dziecięca okolice Lipska ozdoby choinkowe rok obrzędowy zwyczaje świąteczne https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/af9f1829a3014864872d02f88669212d.jpg 9a663167b9c7be3bac359e26e88a1f83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dzieci siedzące na tle wzorzystych kilimów / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Leluchów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne ; odzież dziecięca ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia dzieci informatora (trzech chłopców?) siedzące na łóżku Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.38.XIII_G.4.15.1_01 Leluchów odzież odzież dziecięca okolice Muszyny strój wnętrze mieszkalne