11 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9d164fdf076e9fb4cab3eca69a65a0ff.pdf 294fdff3dd3547041df4ca33c2cb768c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1856 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource demonologia ludowa folklor tradycyjny Wielkopolska - proza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1721 Title A name given to the resource Temat "dzikiego polowania"w folklorze Wielkopolski / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.201-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 67, ,1:91803 WOJCIECH ŁYSlAK TEMAT "DZIKIEGO POJ...OW~NIA" W FOLKLORZE WIELKOPOL.SKI Temat dzikiego ,polowania jako odrębny, związany ze zjawiskami demonologii ludowej nie występuje w systematyce Juliana Krzyżanowskiego t, mimo iż jest' to jeden z popularniej,szych wątków wie1kopo1slkiej prozy ludowej. Wyhraliśmy ten ;t;<ematponieważ wydaj'e się, iż nie Ibył dotyohczas we WSlpókzesnejnauoe przedmiotem badań, a 'Ponadto stanowi intereG'ujący przykład ,podania wierzeniow€go wyrosłego na gnunciE> rU<Cihów migracyjnych ludności kUlltu'l"Q;wO obcej. Jednocześnie - co sugeruje zebrany materiał - podania o dzi:lcirnpolowaniu wyikazU'jąwiel,e analogii z opowiadaniami wierzeniowymi o błędnych ognia.eh, diabłach czy upioraoh. Podania o dzi:kim polowaniu, wyrastająoe prawdopodolbnie z pnia mitologii germaOOkiej, przetrwały okres wielkich wpływów of1cja,lnej doktryny Kościoła na całokształt demonologii ludowej w minionym okresie, ulegając w mniejszym czy większym stopniu rozwoJowi, w proclesie hezpośl'ednich i emocjonalnyoh doświadczeń człowieka w otaczającym go świecie zjawisk natury, gdZ'ieowa cała obiektywna rzeczywi:stość uzyskiwała Da.wszeznaczenie kUJlturowo zdeterminowane. W kulturze ludowej bowiem świat wierzeń i świat obiektywnej rzeczywistości był zawsze tak samo realny. Zatem i ta grupa podań, przez które ,... zgodnie ze znanymi definicjami rozumiemy informacje o działaniu nadprzyrodzonych i demonicznyoh postaci i o zetknięciu się człowieika z tymi mocami" powstała "... w oparciu o wiarę w istnienie tych potęg oraz ich dzi.ałani'e w przyrodzie i żydu człowieka" 2. Temat dzik!i,egopolowania w tradyoji ustn€j Wielkopolski odnotow.any został ,po raz pierwszy przez Oskara Kolberga 3. Największy jednak zhiór l J, :KrzyżiH1DWs1kli, Polska bajka ludowa w u;kladzie Wrocław 111962. - 63, T - l, II. 2 P. N.edo, F'olklory~tyka. Ogólne wprowadzenie, Poznań 3 O. KJO!ibeJ1g, Wielkie Księstwo Poznańskie, Warszawa tenże. Kaliskie, Wm"S:za'wa 19-64, T-'2i3, 6. 259. systematycznym, wy,d. 2 rOZJSizerZlQll1e, 1005, IS.. 1100. 19'63, T-'9, s. la 31.. �202 WOJCIECH ŁYSIA.K jego we['sji przynoszą dwie praee Otto Knoopa l Pierwsza 1. nich zawiera s'zesnaście t,ek:stów podań w J:1olzd~laJe III pt. "Dziki myśliwy" (nr 4- 19); druga zaś w rozdziale X pt. "Powietrzme i wietrzne duchy, duchy myśliwych, jeźdźcy na koniach i wozy" siedemnaście tekstów (nr 23 - 36. 48 - ,50) Ofraz trzy w innych częściach tejże pra'cy (nr 20 - 22). Dziewięć podań (nr 37 - 45) z tego zakresu z.ebranyoh i nadesłanych na ręce Valentina SchWiedy pmez Otto KnoOlpa oraz dwa (nr 46 - 47) w zClipisiesamego autor,a odnajdujemy w pracy Sohwedy; Należy tu zwrócić UW3.gę,że w dZIi:eleo'wym Sohweda jaiko pierwszy dokonuje próby zestawienia i porównania podań o dzikim polowaniu. wykazując, ż,e zasadniczy rdzeń tego tematu można izwiązać Wiprost z opowieściami o germańskim bogu Wodanie. Podania, a także lakoniczne 1 margmalne potwievdzenlCl wątków w teiks:tach, którYich temat główny różny J'est od d2Jikiego polowania, są w przypadku podanych powyżej źródeł zapIsem dokonanym po bezpoś~ednim lub pośrednim zapoznaniu się badacza z opowieściami. Wydaje się, że teksty te - I'Ozumiane tu Jalko przejaw konkretnego faktu [olklorysty,czmego - by,ły poddawane dowolnym dopracowaniom zarówno pod Wizlgllędemkompozy(*, jak i języka Przegląd reaLizacji temaitu dziikiego polowania w folklorze WielLkopolski. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. O. Kolbellg, Wielkie Księstwo Poznailskie, Warszawa 1963, T-9, s. 18 i(Owińsika k. Poznania) Ibidem, s. 31 (ChlapoWiok. Środy) Tenże, Kaliskie, Warszawa 1964, T-23, s. 259 (Wilkowyja k. Plesz,ewa) O. KJnoop, Sagen und Erziihlunge'~ ans der Provinz Po~en, Poznań 1893, s. 4, nr III-l, DziJkie polorwamew Chodzieży (źródło niemieckie) ibidem, s. 5, nr III-2, Nocny jew.zlcecpod Łomnicą (Lommea k. Zbąse.ynia) Ibidem, s. 5, nr 1II-3, Jeździec bez głowy (Brójce k. Międzyrzecza) Ibidem, s. 5, nr 1II-4, Dzi:ki myśliwy koło Sierakowa. Ibidem, s. 5 - 6, TIT III-5, Nocny myśliwy spod Wronek (źródło niemieClkie) lbidem, s. 6, nr ITI-6, Jeźidziec na siwku (źródło niemieckie) (Owieeziki k. ROigoźma) 4 O. iKll1o>olP, Sagen teniŻie, Sagen der Provinz ó Provinz und Erzahlungen au-oS Posen, SeI11in 1913.. V. SChiWlecia, Die Sagen vom Posen, Grei:f:swald 11911 5. ' wilden der Provmz .Jager und vain Posen, schlajenden Pozmdn Heer 1893, in der �Temat "dzikiego polowanino" Ul foLkLorze Wle£ko'PoLs.kIl 203 10. Ibidem, s. 6, nr III-7, Nocny je2Jdziec koło GoscmeJewa (Go,ściejewo k. Rogoźna) 11. Ibidem, s. 6 - 7, nr III -8, Slad nocnego jeżdzea IOwiecZJki koło Rogoźna) 12. Ibidem, s. 7, nr III-H. Nocny myśliwy koło W'ełu)' (Wełna k. Rogoźna) 13. Ibidem, s. 7, nr III-lO, Nocny myśliwy pod mugą Górą (między Czarnkowem a Obrzyekiem) 14. Ibidem, s. 7 - 8, nr III-11, Dziki myśliv..:y koło Czempinia (źródło niemieckie) 15. Ibidem, s. 8, nr III-12, Dziki myśliwy na wzgórz.l"~h. ... (źródło niemieckie, Osieczna) 16. Ibidem, s. 8, nr III-13a, Nocny myśliwy (Czarnków) 17. Ibidem, s. 8, nr III-13b, Nocny myśliwy (Lipa k. SzamoiCina) 18. Ibidem, s. 9, nr III-13c, Nocny myśliwy (Nowy Młyn k. R~gl)źna) 19. Ibidem, s. 9, nr III-13d, Nocny myśliwy (Kolno k Międzycrhodu) 20. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Gesamme1t und heTaUisgegehen von .. " Berlin 1913, s.8, nr 15, Myśliwy pr:zy zródle (brak loilmihzacji) 21. Ibidem, s. 10, nr 18, Jeździec konny w noc św Jana (źródło polskie) (Grodzisk Wi,e]kopolski) 22. Ibidem, s. 14 - 15, nr 26, Widmo j>e2Jdźcakoło Pa:koścl (źródło potlskie), zapisał Wojciech Szulczewski 23. Ibidem, s. 76 -77, nr 116, Nocny myśliwy (źródło polskie, brak lokałizacji) 24. Ibidem, s. 77, nr 117, Nocny myśliwy w leSle (źródło niemieckie. Rorgoźno) 25. Ibidem, s. 77, nr 118, Polana "Sa,mi Udziec" (Ź1rćidłoniemiecki.e, Sieraików) 26. Ibidem, s. 77, nr 119, Dzik:i myśliwy koło Slernalkowa (źródło niemieckie, Si'eralków), poiTównaj nr 7. 27. Ibidem, s. 78, nr 120, Nocny myśliwy pod Domrulcą (źródło niemieckie, Łomnica k. Zbąszynia), porównaj nr 5. 28. Ibidem, s. 78, nr 121, Dzikie polowani,e koło WSI Niedźwiady (Niedźwi,ady k. Szubina) 29. Ibidem, s. 78 - 79, nr 122, Nocny myśLiwy bUJdzi l Ol',tlizerga parobka {źródło polskie, Bożejewice k. Inowrocławia), z1llpisał Wojoiech Szulczewski 30. Ibidem, s. 79, nr 123, Upiorny leśniozy (źródbo polskie, Ostrowo k. Stl1zelna), zapisał Wojc1ech Szulczewski 31. Ibidem, s. 79 - 80, nr 124, UpiOTny jeźd2liec z B00e]ewric (źródłopollskie), zapisał WorjoCiechSzulczewski �204 WOJCIECH 32. Ibidem, ŁYSlAK s. 80 - 81, nr 125, J'eźJClzi'ecna siwku (źródło polski-e, Rzego- cin k. Rogloźna) 33. Ibidem, s. 81, nr 126, Czarny jeźd'z.ie: (źró::ilo polski-e, Brudzki k. Inowrooławia), zapisał Wo}c~eah Szukz-2wski s. 81, nr 127, J.eźdz.ie,c nad }eziOTem (źródło pol~,kie, Ka,czory k. Piły), opowiedział Stanislaw Michałek Ibidem, s. 81, nr 128, Upiorne postaoie koło wsi Stodoły (źródLJ polskie, Stodoły k. SZlubina), zapisał Wojoiech Szulczew3ki Ibidem, s. 83, nT 132, Biały rumak na Jeziorze Luboskim (źródło polskie, Lubosz k. Pnie:w), OIPO:wiedziałp. Stańko :Valentin Schweda, Die Sagen vom wilden Jager und vom schlafenden Beer in der Pr01.:inz Posen, Gr,eiIswald 1915, s. 54, nr 1 (żródło pcdsJID'e,Znin) Ibidem, s. 54, UT 2 (źródło poJskie, Chełmce na Kujawach) Ibidem, s. 54 - 55, nr 3 (źródło niemieckie, Śmiesz.kowo k. Czarnkowa) Ibidem, s. 55, nr 4 (źródło niemi eokie , Tarnowo k. Rogoźna) Ibidem, s. 55, UT 5 (źródło polskie, PosłU!gowo k. Rogoina) Ibidem, s. 55 - 56, nr 6 (źródło ni'e!l1i,edltie, Morka k. Leszna) Ibidem, s. 56, nr 7 (źródło niemieckie, Lubasz k. Czarnkowa) Ibidem, s. 56 - 57, nr 8 (źródło polskie, l~yczywół k. Rogoźna) Ibidem, s. 57 - 58, nr 9 (źródło pohkie, Murowana Goślina) Ibidem, s. 3'6 (źródło ,po,lsk:ie, Lopioenno k. Kłecka), opowirdział p. Chojnaclk!i. - murarz, 'zanotował V. Schweda Ibidem, s .. 37 (źródło polskie, Łobźenica), opowiedział p Korpal, zanOitował V. SchJweda 34. Ibidem, 35. 36. 37. 38. 39. 40. 41. 42. 43. 44. 45. 46. 47. Boczną grupę pod,ań o dziJcim poltlwaniu stanowią teksty: 48. O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 82, nr 129, Upiorny siwek (źródło pOl1sbe, Ławi'ca - Poznań) 49. Ibidem, s. 82, nr 130, Upiorny koń we wsi Stodoły-kolonie (źródło po!lskie, Stodoły-kolonie k. Inow:rocławia), zanotował Wojdech Szulczewski 50. Ibidem, s. 83, nr 131, Latający koń (źródło niemieckie, okolice wsi TiUikawy k. ChodZ!ieży) Wś.ród pozycji wymienionych w powyższym pr.zegląd7Jie zwraca uwagę, ż€ najwięoej podań z t'ego zakresu odnotowano na terenie ,zachodniej Wie~kOlpo1ski, natomiast prawie zUipełnie brak ich w :południowo-wschodniejczęśc<iregionu, a zatem na o,ł)szaTiZemniejszych oddziaływań żywiołu niemiec:k!i,ego. Punkty źródłowe dzikiego polowania nie są rozmieszczone równomiernie. choć obejmują całą Wielkopolskę. Wynika to być moŻ€ �Temat "dzikie.go polowanina" w folklorze 205 WieLiw)}c;Lski z .faktu, ż€ a'urt.orzywspomnianych pr,a~, a taJm€ ich współp.Tacownicy nie działali na terenie całej WieilJkoipOilsk i, a pcmadto prac swoich nieprowadzili planowo - a o zanotowaniu danego tekslJU decYidował zwykle ,przypadek. J\'Li:rno jednc:k owej nierrównomiernO'ś'Ciw r07Jmieszezeniu posz'czcgólnych opisów w ten'nie, zgromadzony mait;'ea-iałwydaij,e się być wystarczającym, by ,po ulprz,ednim prz'E1prowaidz'eniuj.ego aJnctlizy wnioSlki ~?TOwadzić do całej WielkOlpobki.. W traJdycjoim:tne j .,dzikie po1owanie" dkreślane jest w różnoraki SlPOsób. Mówi się zatem o "nocnym myśliwym" ('IlT4, 7, 12, ,13, 16, 17, 18, 19, 23. 24, 27, 29,'1L), ,:dzi.ki.mmyśliwym" (nT 3, 6, 14, 15, 26, 43), "dzikim pol{)waniu" (nr 2:8, 4·2, 44), ,.jeźdźcu bez glowy" (nr 5), "nocnYiln jeźdźcu (nr 10, 11), "lliPi'OTnymjeźdźcu" (nr 31), "rylceTzu na koniu" (nr ;)9, 45), "dzikim strzelcu" (nr l, 2), "pokutującym myśliwym" (nr 3), "upiornym leśniczym" (nr 30). Często taki!e przyta,cza się obraz tego zjawiska hel. jego wyraźnego oik.reśl'Emia,a ,ty;lko podane w tekście info~macj<eS u:geru.ją, ż~ malmy do czynienia z tym, a nie innym wYOlbra:żeniem demonicmym. Z powyższych d.anych wynika, ż.e na}części'cj stosowanym określeniem dla omawianego zjawiska demonicznego jest termin "nocny myśliwy". Schweda np. w sWOij.ej[H'aJeyp~9ze: "W l.asa1chpod Fiłą, od Mar.gonina dv Szamooi:na nocny myśliwy jest pasta'cią dobTz.e znaną niemieckiej i po:lSlkitejludności. Polacy, którzy mies:zkają IN tej si1nie z;germanizowanej okolicy i którzy włączają do swej mowy wieI,e niemi·?-dk:ich wyrazów, rcwnież po prostu do swego języka przyjęli słowo »Nachtjager«. Gdy dalej badałem istotę tej postaci, otrzymałem odpowiedź, że .JEStto })stra~zek(',czyli upiór stra~zący" fi. TakiJe KnoOip zwra,ca uwagę, że "... dLa określenia dzi!kieg1ojeżdźca lub myśliwego brakuje PoIakoiTllnazwy" 7. Tymczasem, jak sam podaje dwadzieścia lat póżni'ej, zg.odnie z inf<mma1cjoam l uzy~kany.mi z badaI1 Wojciecha S7Julc:lJewsbego na Kujawach, "Pruacy qpowi.ad.ają nazywając ducha: Nocny POIlowy(Naahbhcher Jager), BOTiowy(FoI\';ter) i Zły Borowy (baser Forster) 8. Określenia: dziJkic polowanie (wil.de Jagd), dziki myśliwy (wdde Jager), nocny myśliwy (Nachtjager) wyo;tępują szc7Jeg:ólni:eczęsto w Północnych Niemcze,ch!l. Natomiast w Północnych Ozechach w dkohcy TI1utnov mówi Siięo ,,1eśnym" "pOilowy:m"i "zielonym mYlśhwym" 10. Knoop w swojej książce będąoej erekJtem ciz1esięcioLet'l1iejpracy pisze, że .,... podania o dzikim myśliwyma'~bo nocnym myśliwym są nie6 T,tmż'e, s. 16 - 17. 7 O. Krrwqp, Sagen unci Erzii.hLu.ngen au.s der & O. Sagen der ProD·in:: Posen, BeU'lHin !1913., KUOOIP. 9 E. H. Meyer, 10 ,l. Wahl1ler, MytoLogie, Be",Ji.ll f'rovin:: $_ Posen. 'P"Jlz:nazl :169.3, J.T7'. 1'891,s'. 23'6. Die wUde Jagd ill Schll'sien, Llip!S:k 1'903, s gO 8. 337 �206 WOJCIECH ŁYSlAK mlcckie,go pochodzema. Nie spotkałem się z polskimi a nim podaniami, poza niżej podanymi. Upiorni jeźdźcy, a których Polacy dużo opowiadają (... ) są oczyw;1Ściepolkrewni nocnemu my.śliwemu, a tyle, że są om personifikaoją pJJdobnych zjawisk natury, które dały początek niemieck~emu dZliJlciemumyśliwemu, a różnią się znacznie tym, że poruszają się olui (,polskiego żródła - W.Ł.) zazwyczaj sami, a dzikiego jeźdźca (niemieckiego źródła - W.Ł.) oitacza najczęściej grono innych myśliwych" 11, Ja,k już wSipOrninaHś.my,zjawisko dzikiego myśEwego wiązane jest bardzo często z ba,giem Wodanem z mitologii germań9k.iej, który ,.w bull"'zyze swoim OiJ'sza!k1em pędził nad ziemią" 12. Wskazują na owe związki niewąitpliwie określenia tego demonicznego zjawiska, jakil"' funkcjonowały jeszcze nie. ta~kdawno w całej niemal Zacho'dniej Europie. W Góraeh Eif'e'! w Zachodrnch Niemce..ech lw'zywa si~ ono "Armią Wodes'a" l .,Wodesh'a" 13. W Alzacji oikreślano je zaś mianem "Armii Wiitten'a" li TaJkż1ena ziemia,ch ptOilsk'ichwystępowały podobne okreś.leni.a. Na Pomorzu Sz,czecińskim.. szc:zególnie między miejscowością Płoty a Wałdow-em, koło Miastka, jes:Dcze w połowie XIX wi,eku funkcjonowały w społeczności wiejsikiej o[weślająoe to zjawisko nazwy: "Wode". .,Waur". "Waul" );'. Dwa t~ksty. w których dzikiego myśliwego określa się mianem "Wod" odnotował Otto Knoop w latach dwudziestych XX wi-ekL; w miejscowości KikOT~epo;d Nowog:a:J:1dem 16. Także w słowniku falklaru niemieokiego 1. ~omina się, iż dzj,kic polowanie i dziki myśliwy ma ewenbualny związek z Wodanem. O niewątpliw.ie ciekawym przypadku związanym z tymŻt€ terminem informuje Augustyn Brunik 18, gdy pisze ,,' .. stary k,1ljpitan w Swinoujściu przypominał sobie jeszcze z czasów młodości wyrażeniE "cie War trackt", lecz nie mógł już podać znaczenia wyrazu »Worr«". Innego zdania Jest Bohdan Baranowski HI, kŁory pisze, że .,Prawdopodobnie do tego ~me;go typu demonów (duchy leśne - W.Ł.) zahczyc można było tJzw. ]'f'!Śnegojezdźc·a". Dalej zaś rozważając proW'em podaje, ie poni'eważ "Jx>lSIt.ać: poj;awiała się głównie w wierzeniach ludowych pół11 O. Knaqp. Sag~'r; 'tlnd ErziihLungen 12 Itatlme, s. 3137 13 14 ans der Prori.n:: Pose11, P;}Z!"Elń11&~3.s. 337. V. Schweda. op CU., s. 17. V. S.c!hWJetda., op. cit.. ci. n. 's ,A,. Brunik, De,~ wilde Jiigerim GLauben des pomersch I w): "Ze'iILsehrdt VerelliiiS Jur V,oI1kis!kru:nde". iRe.n!'i:n 'm91I, nr XrH, s. 'lq~ i na:s1ępne. 16 O. KnoOlP" Sa,gem ·tl.neJ ErziihLungen aus d.em Kreise NauQ(/nl, Sta,~-gard l'\. 31 - '312, Nr 38 li 39, 17 O. A. Erich J R. li. S3:S - 8\19. J8 19 A. BI'IUln!k, op. B. ("l,L, Beitl. Worterbllch der deulschen Volkskund.e, 6. 1182- Bairalfl()\Ą,~.kJ) .. W kTęQu upiorów i wilko/akinI', Łódź 1981, s. '162. Lipsk des 192.'}. 1936. �207 nocno-za,ehodniej Wielkopo19kl ora7- ni,e-k:tórychterenów Pomorza" wy_o 9uwarno plrzypulSzcZRIlie, iż .,jest to pols.ka wersja dość znanego nipm!ieckiego motywu demoniczne.go tzw, Wild.e Jagd. Przeczyłby jednak temu faM, że i w wi·elu innych o!ko]jcac..hPolSki, tam gdzi'e wpływy ni.emieckie były ba'nizo słabe, w opo'wiadaJlliach ludowych pojawiał się równie'1 niekiedy ów dziki jeździec". Wydaje się, że autor powyższej tezy daleoe nie dooenia akty'N'Ilośd żywiołu niemiecikiego, jego kultury i cywi1Jizacji na t'erenie etnicmej Polskrr. A jeśli już idzi'e o "wiele innych okolic Polski", to przy!pOmmjmy za Kazi:mierzem Władysławem Wójaiokim i Oskarem Kolbergiem, gdzie SfPOłecznośćwiejska spotyJkał:aomawi,auą postać demoniczną. Otóż, piel1wgzy z nich wspomina, że dzikie po\lowunie występowało w pobliżu Krakowa, a także w okoiNcach :\1yszyńca i Ostrołęki ?!I. Kolberg odnotował t{l zjawiisko także w okolicach Krakowa, gd:nie ludzie mi,eli w.iclywać gromadę potępieńców 21. Podaje on ponadto, że spotykano je w Kaliski'em 22, a lud w okolicy H[lńska na Lubelszczyźnie o,powiadał o potępionym myśliwym, który w lasach strasz!nie hałasował, straszył podróżnych l ioh towarzyszy. zmuszony pokutować siedem lat za to, iż ni~ świę-aił niedziel i świąt 23. W kolejnym swoim dziele Kolbeng podając: "Gdy wir wzrośnie do taki'ej mocy. że unosi z sobą kłęby kurzawy lub piasku. wówczas powiadają, ż'e koń czy rumak 'Prz'elatuje prz'ez obłaki" stwierdza, że "wyra.ż'eIllieto przypomina dzikie łowy Wad-ana, czy Odi.na g€'rmańskiego" 24. Prawdą jest. że postać dzDuego myśliwego '''l różnych okr~sach czasu znana była na terenie całej niemalże północnej Słowiańszczyzny. Lutz Mackensen w swoje'j pracy 2.': ujął wiele tekstów pooań z różnych rejonów, np. 7. Polesia i Wołynia ('25 tekstów), z okolic Chełmna i Lublina (9 tekstów). z innych części Małopolski (8 tekstów), a nawet w jednym przypadku mamy tam zapi.s Z' Bess·arahii, nazywa ją.c zawsze omawian-e zjawisko dzikim lub noen)r,mmyś1hwym oraz di7J~kim pollowaniem 26. Zwr,aca jedna!k zawsz,e uwagę, że owe treści wierzeniowe przyniesione Dostały na wspomniane tereny przez kolonistów niemieckich. Trudno zatem wo21) K. W. WÓjciook,i, Pidni Indu Bi,alochrobatów, Mazurów i Rusi znad Sanu, Warrszaw\l HI3'6. s. '90. 210. Kulr:)er.g, Krakowskie.W'~l'Slzarwu 19 7!9,.T-7, s. ;)5 - 56. 22 ic'nż,e. Kaliskie, Wail'9zawa 19164. T-'2i3, 8.28 - 219. 23 tenże, Chełmskie, War~'zaiW"t 11~64. T~3i4. s,. 'lGl9 - 140. 24 't.enJŻe, Mazury Pru,skie. Wannarwa 1006, T-40., s. ao. 2S L. Maclkem;€In, Sagen der Deutschen 'im Wartheland, Poznań 1 26 POl'.. A. HMi3, :s. 10 -Jill, A. K<uaiSe'k, K. Ludk. Die d.eutsC'hen Sied1.ungell in Wolhynien, L~pskli931l. Karasek-Langer, A. Ka'rai5e'k-l.ange,r, sien, Po:cnań 193i8. Sa,gen der Deutschen in Galizien, E. StJrzygo~Vislki;. Sag~n der E. Str.zy;~:vi:SikJ1. Deutschen in WoLhynien K. Lli'dk. Di:e deulschen SiedlnTlQf:'TI lm Cholmer 1Lnd Lubliner Land, PaU/len u.nc 1:91312. 1'ol(;- Li:ps:k llr.~:t �208 WOJCIECH bec powyzEzych danych przyjąć LYSIAK uogćlnieme Baranow~kiego za obowią- zujące. Wydaje się jednak, ż,e treści wie:nneniowe ujęte w omawianej grupie podań wyjaśniać należy baI1dziej jaJko odJdz1iaływanie procesów natury i odnosić do pC'I'sonifikacji powietrza et wiaJtTu. Zjawiska wyobrażane w ten ~pos6b spotykane są na całym świ,eci~. Z Wodanem i jego drużyną korr:e\Siponduj'e tak Dip. a:rmia Acrtemidy, bogini łowów u Greków, a także ohszczekiwany przez psy rój Hakat:c. W Indiach zaś dusze złoc;".yńców unoszą się w powietrzu w orszaku boga bUI:Zy RLldry. Wszystko tu wskazuj-e na to, że rzec:z się miała takiJe ,podobnie zc słowia11skim Perunem. Z kolei bardzo ciekaiwą informac;ę związaną ze zjawiskami natury, a jednooz:eśnie nawiązującą do dzikiego polowania podaje Otto Knoop powołują'c się na przekaz sześódziesięeioletniego miosZJkańca Gościej'ewa kolo Rog-ożna, ~tóry z kolei zasłyszal historię od sw:uJego ojca: "Dawnie] było u nalS w:iele dębowych lasów, w których, Jaik wiadomo znajdJuj1e się wiele dziUlpl1i.Gni1eidziły się w nich wielkie zastępy olhrzymioh sów (Uhns) i te kłapały swoimi dzioibami,c'O odbierano jailm uderzenia pejcza. Zawadiaccy pasterze często nocą odważaLi się naśLadować \vołanie tych sów, ale -- jak często mówiono - rzucały się one na psotnil~ów" 27. Oczywistym wydaje się, że zas1adnic:>:ym miejscem ukazywania się dzikiego polowania jest las (nr 1, 3, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 19, 24, 25, 27, 28, 39, 40, 43). Las, który od wieków był swPgo rodzaju żywicielem społecznoŚici wiejskiej nocami rohił inne wrażenie. Fantazja hldu ze zrozumiałych względów zasiedliła ootępy 1eŚltl:e całą gamą różnego rodzaju i:stot demonicznych. Jedną z takich pos:taei był właśnie dziki my.śliwy. Jak da:leee lud powią!zał to zjawisko z ,lasem, a nawet od istnienin lasu uzależniał świadczy chociavby zakończenie jednego z teklstów (nr 8), gdzie czytamy: " ... później dzikiego polowania już ni'e widziano, ponieważ wyeięto las". W podaniach lOI~ahzowanYich w 1esl:e narratorzy w szczególny Slposób przekazulją grozę i tajemniczość. Szcz.ególnie wówczas, gdy akcja toczy się w nocy. Te właśnie e1ementy kompozyoji stanowią tu punkt opareia dla dalszej rozbudowy wątlk:u, który teraz iść może różnymi tmami. Inne chalraikterystyczJne miejsca, gdZJie 1LlIdz,lebez,pośrednio stykali się z omawianym zjawisk!iem wierzeniowym to cmentarz (nr 9, 32, 33. 38, 49), droga (nr 26, 35, 44, 48), pole (nr 31, 46, 50), wzniesienie (nr 13,15, 22,30). Zdarzało się też napotkać dzikie polowanie przy źródle (nr 20), nad jeziOlI'lem (nr 34, 36, 47), nad stawem (nr 21, 41), w mieśoie (nr 4), na łące (M 10), miedzy (nr 29, 42), na skirzyżowanri'u dróg (nr 37) lub w mie57.kanim (nr 45). Mimo jedn:a!k tak da,lE.lkich różni'c w występowaniu i pOJa27 s. 338. O. K1no()<p, Sagen ImcZ Erziihtungen aus uer PrOUt/I.'::: Posen, Pm.nall 189.:. �Temat ,,(/zikiego p(J[ow~nina"w folklorze 209 Wielkopolski -wianiu się dzikiego polowania można z uwagi na ilość tekstów przyjąć uogólnienie wskazuj,-\cl"las jak.) zasadnicze miejsce jego lwntaktu z człowiekiem. We wszystkich bez wyjątlnl podaniach określony jest czas pojawiania się dzikiego polowania. Z reguły jest to noc, a tam, gdZ!iebrak hkiego określenia wprost mówi się o nocnym myśliwym lub nocnym jeżdźcll. Noc, a szczególnie pOTa między północą a godziną pierwszą, czyli tzw . .,godzina duchów", jest najogólniej biorąc, czasem ukazywania się wszelkich postaci demonicznych. Przy analizie miejsca podkreś,laliśmy ju~ niesamowitość i grozę lasu. Tutaj należy zwrócić j'eszcze uwagę na tajemniczość nocy dla człowieka. którego psychika realne źycie odbierała pko zamarłe, a wszystkiemu, czego nie dawało się realnie wytłumaczyć, nadawała wymiary ponadrzeczywiste. Ciemność, podmuch wiatru i samotność mOtgłybyć uwarunkowaniami pozwaLającymi na swobodne działanie wyobraźni. W ten sposób powstawałypostaoie, którym pTZypisywano nadnaturalne właściwości i cechy. Dla wyróżnienia charakterystycznych form przekazu ujmujących w tekście treści wierzenio,we zależne od stopnia udziału narratora w opowiadaniu, posłużymy się poniżej podZJiałemprzyjętym przez Janinę Hajduk-Nijakowską 28, który w polskiej lite!raturze przedmiotu wydaje się .najLrafniejszy. 1. Przekaz jako relacja z beZipośrednich doświadczeń narratora, gdzie wypowiedź przyjmuje formę zwierzenia z przeżyć najbardziej osobistych. :2. Przekaz jako relacja o powiązania,ch człowieka z otaczającym go światem, gdzie spoty,kamy się z uogólnieniem wiedzy na temat panujących w nim prawidłowości i jego ocenę. Grupa pierwsza, w której niewątpliwie Izróżnicowane telksty opierają się jednak na akreś10nym schemacie faJbularnym, obejmuje tmydz:ieści cztery podania (nr 4, 6, 8, 11 - 14, 18 - 21, 23 - 25, 28 - 32, 34, 35, 37 - 48, :=iD). Fabuła te1wtó'Wtejże grulPY sprowadza się do bardzo !prostej zasady, polegającej na bezpośrednim kontaikciceczłowieka z otaczającymi go zjawiskami. Chodzi tu o ich wzajemny stosunek. Spotkani'e takie mogło być _niesZJkodliwe dla człowieka lub jemu szikodzące. Przedmiot .~potkania jest tu zasadniczym elementem lmmpozycji, na bazie którego narrator wyprowadzaposzczególne wątki, zmierzające do ukazania ef'e'któw takiego spotkania. Dzieje się tak z uwagi na to, .iż celem takiego komponowania treści jest dostarczenie odbiorcy (słuchaczowi) kolejnych pl1Zykł,aJdów na kontakt człowieka z dzikim poilowaniem. Niejednokrotnie narr,ator wprowadza do podania dodatkowy e1lement przygodowy mówiąc np.: "Sita:ry my28 J. Hajldu:k-Ni,jakows1ka. 19'80, s_ 6'6. 14 Lud, t. LXVII Temat śpiqcego wojska w folklorze poLskim, apole �210 WOJCIECH LYSIAK śliwys~edł raz w nocy ze znajomym prz'ez gęsty las. NagIe mlyszeli pT'zerlsobą szczeka~ie psa i dzwolllienie łańcuchów ... " (nr 6); "Pewnego razu młodzi ludzie ze wsi przebywali wieczorem nad jeziorem. Naraz U'S'łYS1JeLi trąlbie:nie 'w my1Śhwls'kierotgli... " (nr 19); "Pewien człowiek, który nie wterzył w ukazywainie się myśliwego, ukrył się w poibl<iżułąkO... .'" (nr 24) il~p.Na:rrator posł!uglUj'esię też dOikł,adnymopisem li. charakterysty:kązja1wisika. Naj,częśdej omawiane zjawi:sik1opojawia się w jego relacji bez głowy (nr 6, 8, 12, 30), zieje ogniem z oczu (nr 29) 'lub nosa i !Uszu {nr 20), ma ogniste ostroga (nr 34) IUlbw ogóle otoczony jest ogniem (nr 8),. ma na sohie strój koloru czarnego (nr 14, 29), CZCil1WOnego (nr 6, 39) albo {)kiryity,jest 'białym pł\as:z:czem(Ill:r34),na ,głowie ma tr~jgranias,ty kapel,usz. (nr 20),aprz1ez :ramię przewieszoną tO['lbęmyśliw~ką i strzelbę (nr ::lO). Jak jużwsikazywaihśmy, zasadniczym elemEntem tneści podań teJ gvupy jest "spotkalll!ie" i jego konseiklwe'llcje.Wprowadzając na początku inf'Ormacjęo mliejscu zdarzenia, narra'tor przechodz,i następnie do opi,su takiegokoruta~tu. Niej'eidnok1rotnie spotkanie to przysparza wiele kłopotu człowiekowi. Spotyka go kalra :za "wchodzenie w drogę" złemu duchowi. Cielkawie przedstaiwia to zag'adnienie zapis z Chodzieży (nr 4), gdzie czytamy, że po pojawieniu się dz:ikiego myśliwego ludzie "... w pełnym strachu pośpieszyli do swoich domów". I w tym miejscu narrator, ipragnąc jakby prrzeł:amać powszechnie ogarniającą trwogę, wiprowa-~ dza wścifbską lwbietę, która postanalwia dokł,adnie~prawdzić jaka też jes1 p:r:awd:ziJwa przyczyna owej gmzy. 8łysiząc s'Z<C.zekanie psa towa:rzyszącego dzikiemu myśliwemu, szydzi z ni'ego i śm~eje się, który to moment l'.arrator wy:korzystuje dla rozwinięcia motywu kary: "Wówczas z powietrza dobiegł głos: »Ty mas:z w szczekaniu pomagać, ty będziesz ze mną jadła!«. Naitychmiast Slpadłprzed nią rzucony niewiidziaIną ręką 'Wie,Lki kawal mięsa. (... ) T,a sZituka mięsa rpr,ześl1adowalateraz kobietę na każdym kroku. Wsadziła ją w olgień, lecz ten nie chciał jej spalić. Wrzuciła ją do studni. ale w nocy i tak zaws:Z!emiała ją w swa,im łóźku". Boidoihnywątek podaj:e Otto Knoolp (nr 2,3) pisząc o 'karze pod postaeią :kłopotów iSpr:awia:nych przez mięso. Czytamy tam: "Chłop szydził z niego i wówczas nocny myśliwy rzucił na jego wóz kawał mięsa. Człowiek próbo:wał zrzucić to mięso z wozu, lecz ono było jak!by pnzyrośnięte - nie dawało się usunąć". WprowadzOIny przez narratora wątek mięsa prześladującego kpiarzy spo,ty:kamy też w z,apisie z Kolna koło Międzychodu (nr 19): "Nocni myśliwi bardzo s'Zy:blwjp'l1Zyjecha:łi,stanęli przed nimi i 'jeden z nich powiedział: »Trąbiliście z nami, to teraz będz:iecie z nami jeść!«. I w tym momencie spadła przed ich nogi sztuka mięsa .. .". Taki sam wątek zapisal Knoop w Nowym Młynie pod Rogożnem (nr 18). Cieikawe [YOluczeniewprowadza narr,ator w tekście odnotowanym wc �Temat "dzikiego polowania" w folklorze Wielkopolski 211 wsi Niedźwiady pod Szubinem (nr 28): "Ten kto szedł drogą spokojnie nie musiał się obawiać dz.ikiego polowania, ale hiada ,temu kto z drogi ~boczył, albo innemu na to pOZlwolił.Wówczas oikrzyk myśliwego :rósł, a gdy kJtośznajdował się w jego pobli:żu, został zahity przez niego końskimi ikolśćmiudowymi lub otrzymał dokucz<1iwypodarunek z kawałków padliny, których nie mógł się po2'Jbyć". W zapisie z Czempina (nr 14) narrator informuje, że d~iiki myśliwy nawet :gdy nie ma specjalnego powodu, usiłuje szkodzić człolw,i,ekowi.Tutaj 'sta:ra się przełamać milczeni'e żydowskiego krawca wiejSkiego, ażeby w ten sposób 'spowodować ni.eszczęście. Warto podikreślić, że wprowadzona została tu osoba, która znana ze swojej mądrości w opisywanej sytuacji, wobec dzikiego polowania zachowuje przytomno,ś,ć umysł'u, pozdrawiając go po polsku: "Niech będzie pochwa,lony Jezus Chrystus", a gdy to nie sku~kuje, mówi ta:kże po poilisku:"Dohry wieczór". WÓWC7JaJs dopiero okazuje się, że "... dziki jeżdzi,ec straci,ł swoją moc i skoręcił w·llas, gdzie krawiec usłyslzał szczekanie sfmy psów". DZLkimyśliwy jako poikutuj~cy duch zmarłych "niepogodzonych z Bogiem" niejednOikI1otnieusiłuje przestraszyć złoczyńców. Wydaje się również, iż narrator w takim wypadku, celowo stosuje ów motyw, nadając swojej wypow!iedzi ton swego rodzaju przesłania moralnego. W zapilsie Wojciecha SzulczewSlkiegoz Bożejewic koło Inowrocławia {nr 31), narrator już we wstępie informuje, że dziJki myśliwy "najczęlŚóej s:traszy z10dzieii polnych i dalej kontynuując tradycyjny schemat takich wypowiedZJi,przechodzi do opisu ikon!kretnego wydarzenia: "... 'przed wielu laty :<'ilkakobiet poszło kraść marchew. Właśnie ją wyrywały, gdy przeraziło je końsibe rżenie. Odwróciły się ,i zobaczyły podjezdżają:cego na czarnym koniu jeźdźca. Początkowo myślały, że to rządca i położyły się na ziemi, by ich nie dostrzegł, lecz potem zobaczyły, że jeźJdźiec ma ogniste oczy ... ". Bardzo ciekawie prezentuj,e się zapis Valentina Schwedy zŁopienna koło Klecka {nr 46). Narrator każe tu spełnić dzikiemu myśliwemu rolę łącznika między światem zmarłych a światem żywych. Czytamy tam: "Wnet zjawił się na cz,arnym (koniu .i rpo'cwałował do majątku, ażeby o·strzecnowego dziedziJcao kradzieży". W końcu narrator wprowadza ka.rę śmier<Ci,co mogło być elementern mającym na celu z jednej st~nonypodni'esienieal1r,a:kcyjnośei i emocjonalności prZ!elkaz:u,a z dnug,iej mogło ,być isposobem wyjaśniania odbiorcom okoliczności tajemniczych .Z!gonów.Z elementem takim spotykamy się np. w z,api1sieOHo KnOlppa (nr 24), gdzi1e nar:!1ator opowiada o człowieku, "który nie wierzył iW Uikazywanie się myśliwego, ukrył się w pobliżu (... ) łąki i dlatego następnego dnia znaleziono go z przestrzeloną głową". W przypadku tym mamy do czynienia z dwoma fak·· �212 WOJCIECH LYSIAK tarni. Człowieika, który nie wierzy w ukazywanie się zjawiska oraz jego śmierci. Narrator zręcznie łączy je, tłumacząc, że nie można poddawac wątpliwości istnienia dzikiego myśliwego, który przecież tak okmtnic może dać o sO:,bieznać. Z motywem 'śmierci spotykamy się też w zapisie Otto Knoopa ze wsi Rzegocin (nr 32). Tutaj narraJtor próbuje trzymać słuchacza 'vV napięciu, :mówiąc o bohaterze: "... ukarany jeszcze nie wstał, ale umarł po tr,zech dniach, gdyż duch był przez cały czas pr:zy nimi spokoju mu nie dawał". W kolejnych, :przedstawionych wyżej wariantach ~potkania człowieka z dzikim myśliwym opis narratora podlega licznym wzbogaceniom w szczegóły orientujące tekst na at1rakcyjność i wia,rygodność. Często zaraz po zapo,znaniu czytelnika z boha,terami narrator ,relacjonuje dalszy przebieg wydarzeń, S1kupiającslwoją uwagę już tylko na postaci dzikiego myśhwego i scenerii, jaka go otacza. Nie beL znaczenia dla opisuinformuje on a po,jawianiu się :i znilkaniu zjawiska. Narrator w tym przyp"dku posługuje się zwy:kle całą gamą określeń, mających na c0lu ubarwienie przedstaw!ionych treści wierzeniowych. Kontaktlljący się z dzikim polowaniem słyszą zatem przed jergo po:jawieniem się: "szczekanie psów i dzwonienie łańcuchów" (m 6), "tqbienie jakJby Żydzi trąbili na swoje ,święto" (nr 8), "dzwonienie i strzelanie z bata" (nr 14) itd. Ci, którzy doświadczają tych SlPo1Jkań,w1idząI1\P. pojawienie się dzikiego myśliwego w blasku ognia (nr 45). Nieco :podobną rolę wydaje się spełniać drużyna towarzysząca dzikiemu polowaniu. Pojawia się ona zatem z reguły w otoczeniu sfmy psów. Mogą one iść gęsiego {nil' 12) lub prowadzone są lince (nr G). Psy zawsze są czarne, szezekają albo 'wyją, zieją ogniem (nr 18, 28, 31). Dziki myśhwy porusza się zwykle na koniu. Narrato:r, podobnie Jak psom, nadaje koniom wygląd demoniczny. Koń na ogół jest czarny (nr 6. 14, 34, 50), a ,tyllm z ,rzadka brąrzowy (m 18) lub biały (nr 36). Niekiedy cały oltoczony jest ogniem {nr 23), a czasem nieje nim z ,py'ska (nr 48). nozdrzy (nr 28) lub nozdrzy i oczu (nr 14). W zapisie Otto Knoopa ze wsi Kaczory lwło ,Biły {nr 34) narmtorr podaje, że jeźdźca "oczy błyskały jak dwa !palące się węgile". W tak ujęty schemat fa:burlamy polegający nabezpośr'ednim kontakcie człowieka Zje zjawiskiem demon:iczn)Cmnarrator wprowadza także' inne doś1wiadc.zeniapłynące z tego ~potkania. Stosunek dzikiego myśliwego do iczło:wiJe:ka bywa bowiem niejednokrotnie w naszych tekstach n.ieszkodliwy, a nawet życzliwy. WZajpisie ze w,si B:ró:jceikoło Międzymec.za (nr 6) narrator przekazuje informację, że Skutecznym środkiiem Iprzeciw omawianemu zjawi:sJkujest modhtwa. Z ItekD1tutego dO!wiadujemy się, że napotkany Iprzez dwóch ludzi "... jeździec j,echał na czarnym IkJoniui miał czerwone ubranie; �Temat "d::ikiego polowanina" w folklorze Wielkopolski 213 głowę trzymał pod prawym ramieniem, podczas gdy lewą ręką prowadził psy. Wystraszeni mężczyżni odmówili "Ojcze Nasz« .i dzilki myśhwy ,pozostawił ich w spoikoju, jadąc dalej". Valentin Schweda zwraca uwagę, że podobne rea.kcje dz·iJbego.polowa'11iana modlitwę znane są na Pomorzu i w Niemczech 2n Nie wydaje się jednak, ,by było w tym coś wyjątkowego, albowiem w rozumieniu ludu modlitwa jed gener&lnymśrodikiem na pozbycie się wszystkich złych duchów. Podobny motyw spotykamy w zCliPisieOtto KnooiPa ze Śmieszkowa koło Czarnkowa (:nr3.9). Tutaj narmato:r 'W!PTowadziws.zy na ;poozątku idącego przez las leśniczego, iprzechodZlido opisu 7Jjawi'Siktowarzyszących pojawianiu się d7,i,kie.gomyśhwego. Następnie zaś mówi, ie l'=śnkzy gdy zobaczył jeź:dca :pnzestra:szony(. .. ) za'czął się ,goTączkowoll'lOdlić. Dziki myśliwy .powoli przejechał 'lmłoDliego, po ,czym zniJknął w leśnej gęstwinie". Niekiedy narrator W\Skazuje,że najlepszym środkiem .na pozbycie się dzikiego polowania jest zaohowanie milczenia. Z eiekawym przykładem tego motywu spotykamy się w zapisi'e z Wronek (nr '8). Tutaj, gdy człowiek usłyszał zbliżająoego się d7Jukiegomyśhwego, "... zjechał na ,brzeg drogi, by przepuścić dzikiego jeźdźca, iktóry gnaJ w stTOnę miasta. Siostrzeni,ca spytała wuja co to z,azjawa, le'cz nie otrzymała odpowiedzi. Wierzył on bowiem, że jeżeli w ;takim momencie wy:powie ehoć jedno słowo, konie spłoozą się i ,poniosą, wróżąc niechybną śmierć. Zachowując milczenie, niczego ,podobnego nie mógł spowodować". NarratolT wyjaśniając uboczny motyw, miał tutaj na oelu pTZ!ed.stawi€uie\pozytywnego zastosowania milczenia podczas spotkania z omawianym zjawiskiem. Przykazanie jego zostało jed.nak .zupełnie zapomniane, w momencie, .gdy siostrzenica swoim pytaniem łamie :ten za,kJaz. ZdaTza się, że dziki myśliwy sam iniormuje, że jego towa:nzystwo jest ni.eszkodliwe, wołając: "RoZ<Ys:tań na drodze! Moje psy nie gryzą!" (nr 28). W za,pisie WoJciecha Szu1cze:w.skie,goz Ostrowa koło Strzelna (nr 30) narrator nakazuj'e przezo'l'nie zachować milczenie: "Gdy myśliwy poszczuł na człowieka psa, ten stanął spokojnie. Wówczas myśliwy ze swoim psem zniknął ... " Dziki myśli wy w zapisie Otto Knoopa ze wsi Wełna koło Rogoźna nie szkodzi paster-zorn, zachow:ując się wobec nich obojętnie. Wydaje się, iż narrator przez ciągły kontakt ludzi z omawianym zjawiskiem ~ugeruje ich uodparnianie się na działanie złych mocy: "Młodzi Ipasterze każdej nocy widzieli dzikiego myśLiwego, (. .. ) przyjeżdżał na koniu, lecz nie było widać jego głowy, a obok niego !biegła siora psów. Ujadały one strasznie, lecz młodzi ludzie nie bali się, gdyż nocny myśliwy nic złego im nie robił". P' 29 V. Sc:hweda, •• op. cit., s. 2H- 30. �214 WOJCIECH ŁYSlAK W rozumieniu .społeczID.ośoi wiej'skiej dziki myśliwy może mieć też do Judzi stolsune'k żYiczliwy. Motyw ten 'Spotykamy jedna!k w jednym tylko 'tekście (nr 29), ,który wykazuje wiele ,cech w~p6lnych z poprzednim. Narral1;ordajoew nim krótką 'infoil"macjęo ukazywaniu się ZJjawiska: "Na polach !koło Bożejewie Ulkazujoe:się duch dawnego właściciela w postaci :nocnego myśliwego", po czym przechodzi do opisu przygody, jaka spotlmła pas:terfza,Iktó~emu !podczas snu ikonie uciekły na pole !koniczyny: "nagle obudził się (pasterz - W. Ł.) i zoibaczył stojąoego przed nim czarnego człowieika, 'z !którego oczu i ust rbuchał og'i'cń. "Obódż się" krzyknął do parobka »one :pob~eigły«.Parobek wstał li popędził na pole koniczyny. Nocny myśliwy 'ZniJknąłi Wlkrótce .zobaczyłidąoego z Bożejewic rządcę, :który karzał mu uważać na złodziei". W wielu t'ekstach narr,atony :dokładnie opisują .granicp oddziaływanirt omawianego 'ZjoaJWiska. W wpisie SzulczewSkiego z Bożejewic (nr 31) mówi się wyraźnie, że dziki myśliwy mo'że iZlbliżyćsię do człow,iBkana odległość tr.zyidzi'E:s1;u ikroików. W podanru z Rogoźna (nr 24) jego moc kończy się na skrzyżo,waniu:lróg. W realizacji ,każdego ,tematu ;grUJPY,pierwszej wykorzystany został przez na'rr:atorów podobny sohema:t fabularny, który - jak mó'wi:liśm:--' - S1prowadza się do .be~OŚI'eidniego kontaktu człowieka z omawi.anym zjawiSkiem i ikoooekwencji takiego spotkania. Zasadni'czy ten ,schema: w wYlPOwiedziachró'żnych n:arratOTówujmowany był w ~polSóbróżnoraki. będąc ,jed:naJkizarwszepreteikstem do nozbtidowy elementów uwierzytelniających ich wY1Powiedź.Ka.ida za'ś nowa wypowiedż posiadała prz;eważnie charia~ter twórczy, stąd istnieje zawsze możliwość wzbogacenia głównego tematu o nowe motywy. Nadmienialiśmy powyżej, że podania o dzikim polOIwaniu pO!WlStały na bazi!e ,obserr'wacjiprooesównartury. Załóżmy, że jaik'iśczłowieik zna'jący opowiadanie a tajemniczych :dzilkid myśliwy,ch idzie .nocą :prz,ez,las. Gzas i miejsc€ wywołują u niego wzmożone podniecenie, doprowadzając do przekonania, że znajduje się w jakimś nieokreślonym innym ś\vleeie. W jegowyobrażni poJawiają się demoniJczne istoty, które zidają sięuikrywać między drz€wami. Według prawa asocjacji łączy on te nieokreślone, podobne do cieni postacie z wyobrażeniami, o jakich słyszał jlUż w dzieciństwie. Załóżmy ponadto. że właśnie w tym czasie zmarł j.akiś okrutny dziedzic lub złośliwy leśniczy. Burzliwy wiatr, który pochyla ikorony drzew, łatwo wywołuje wyobrażenie polowania. Czkxw:iek,chwilowe przeżycia łączy ze znanymi mu już podaniami, ,a potem ,bez tchu opowiada słuchającej i wierzącej społeczności wiejskiej o poikutującym za swojp.przewinienia dziedzicu w postaci dzikiego myśliwego, ,pny czym mniej lub bardziej rozwija poszczególne elementy swojej wypowiedzi. Bogactwo Tóżnych form, znaczna ilość lokalnych opowiadań a drob- �Temat "dzikiego polowania" w folklorze WielIvopolski 215 nych rozmiar,ach, dokumentującyoh istnienie dzikiego pollowania wyodrę.bniło się z różnych podobnyoh :rel'acji. Uwalga ;narratora skupia się w tych wypowiedziach na fal~tach, t8:k!ich jak tajemni,cze, trudne do wytłumaczenia odgłosy, pojawiające się znienadka płomienie czy też roz~ maite zjawiska atmosferyczne. Wydaje się też, iż rrelacjonowane Iprze·życie rozumiane tu jako opowieść wspomnieniowa, pOZlwa;lanarr,atomwi zaryzylkować wiarygodność swojego autorytetu, 00 w takim wypadku w rozumieniu społeczności wiejski,ej jest z pewnością aTigumen'tem koronnym. U podstawy 'podań o dzikim polowaniu l~gł ,też prawdorpadobnie mo· ty;w rellj,gijno-etyczny. WystępIki lPT!zeciw I~stalonym przez ,kościół normom życia, skąpstwo, nadgorliwość w wykJonywaniu swo;ich obowiązków do·· znają po śmierci dot'kiliwej kary. Rodzaj Ikary jest w 'rozumieniu ludu uzależniony od rodza'ju przewinienia. Narrator informuje, Ż0 w takich samych okolicznościach, w jakich ukarano grzesznika, ten pokutuje hie~ gając tam i z powrotem w oikorhcymiejsca, gdzie dokonał Iprzewinienia. Zwróćmy jeszcze uwagę, że elementem sprzyjającym rozwojowi tego typu opowieści jest ~połeczme !przekonanie o tym, że ludzie, którzy ponieśli śmierć w okolicznośoiach owianych tajemnicą, krążą po śmierci w pobliżu miejsca tego zdarzenia. Grupa druga obejmuje 'Szesnaście tekstów I(nr il, ,2, 3, 5, 7, 9, 10, 15nie ~'I1owadzają się tylko i wyłącznie do prz'eidmiotu spotkania i jego konsekwencji. Są więc one raczej !Właśnie ogólną syntezą doświadczeń ispołecznyoh, przejawem funkcjonowania światopogl~du danej społeczności, a także próbą wytłumaczenia niecodziennych ZijawiiSko:bserwowanychprzez lud. Treści wierzeniowe zawarte w tych ,tekstach ujęte są w formę lakonicznych wzmianek Oskar KOilibergnp. podaje:. "Pod Owińskami ma w chrusta,oh mieszkać dziki stnzelec i błąkać się po okolicy razem z napowietrznym jeźdźcem" (nr 1). O tym, że teksty te nie są bezpośrednią relacją z doświadczonego spotkania świadczy między innymi zapis z Wilkowyji pod Pleszewem (nr 3), gdzie można "... usłyszeć trwogą przejmujące echo, które rozbrzmiewa z trąby myśliwego, polującego za zniewagę dni Panu Bogu poświęoonych". Tutaj narratorzy podkreślają Iprzedc wszystkim fakt istnienia dzikiego polowania i na nim skupiają swoją uwagę· Zaś w zapisie z Czamkowa (nr 16) czytamy, że "w dawnych czasach w lasach czarnkowskich istniały duchy myśliwych". Tutaj informator rozbudował opis dodając, że "widziano ich w kapeluszach ozdobionych wielkimi pióropuszami,a zawsze towarzyszyły im zdziczah~ ,psy ... ". Podobny zapis ze wsi Lipa (nr 17) wspomina, że 1 tu "ukazywał się w nocy o godzinie dwunastej nocny myśliwy, który strasznie wyjąc leciał w powietrzu ... ". Kolejnym przykładem wskazującym na - 17, 22, 26, 27, 33, 36, 49), !których uogólniająeebeści �216 WOJCIECH LYSIAK fakt, a nicena kontakt z omawianym zjawi::~iem jest zapis Otto KnDope:;' z Lomnicy (nr 27):"W lasach pod Łomni'cą przed laty ukazywała sit; zjawa rycerza. Jeździł on.na koniu ..tylko w nocy. Dlatego przez lud został .nazwany nocnym myśliwym. Wszyscy bardzo bali się tej zjawy. On i koń byli bez głowy". Pa:mięć ludowa za'chowała w jednym z tokstów nazwisko hrabiego Bnińs:k>iego,który w końcu XVIII wieku był właścicielem Sierakowa Mówi się o nim: "H.re:bia Bniński, który dawniej :panował w Sierakowic miał na:d1eśniazego,rk:tórybył hardzo złym człowiekiem. Dlatego po śmierci musiał jeźdZlićbez głowy jako dziki myśliwy. Tak więc często można było go zohaczyć koło leśniczówki Karczemka na drodz'e z SierakowJ do Dr-ezd.en:ka"{nr 7). ZWl'aca tu uwagę f,akt, że wiedza Ludowa, nic' znając per:iodyzac'ji nazwisko właścic.i-e:laujmuje w bhżej nieokreślonym czasie prz.eszłym. PotdoibnierZieczsię ma w jednym z zapisów Otto Knoopa (nr 26), gdzie informuje się o tym, że "Hrabia Bniński posiadał koło Sieraikowa zi'emi-ena ł€wym i prawym brzegu Warty. Dalej dowiadujemy się, że w !pobliżu :miasta było leŚllidwo, "... 'N którym rządził bardzoOIMutnyleśniczy. Po śmieTlcimusiał ten leśniczy bez głowy polować na czarnym :ko.niu z sforą JPSów".W tym jednak wypadku widz'iano go nocą między Sie.rak.O>wem a Kw;iJłcrzem. W,ażnym ni1elwą'1lpliwi,ezag,aidnieniem jest odpowiedź na pytani'e, komu i dl,aC!:z;e:go spoleczność wiejska ka.zała !pokutować w koszmarnej postaci. ducha U1bra!Il'ego w szaty d.zilk!i,ego myśliwego. Zarówno teksty pierwsze] jak i drugi~ej g.r;U'pysugerują otdpoJWiooźna to ;pytanie. Najczęśdej dzikJie;p.olo'W:3Jnie jest karą za rprzewinieni,a w życiu doczesnym. Naturalnym wydać się mo:iJe,że !P0lkutujący duch przed śmiercią mógł być związany z polowaniem, że być to mógł dziedzic czy leśniczy. Byli to ludzie, których lud zwykle nienawidził. Często wykazywali zbytnią gorliwość w wykonywaniu swoich obowiązków, byli okrutni wobec kobiet. Mogli też być wrogami ,kłusowników. Za swoją .złoiŚliwośći okruC'i,eńsJtwomusieli potem ciężko IpOIku:tować(pOT. leśmczy - nr 7,26). W mniemaniu ludu byli ;Qnj zwyki1e!bezbożnikami, co kazało im mieć spółkę z diabłem i ni'ep.rzeszikad:z;ało:popełnić samobójstwo ('IliI' 30). Ci, którzy zbyt namiętnie oddawali się polowaniu, nawet w dni świąteczne musieli :po śmierci pokutowaĆ" w postaci dzikiego myśliwego {nr 9). Ty'1ko w jednym wy.padJkupolski szlachcic 'zażyczył sobie jeszcze :przed śmiereią, by mógł wiecznie polować 30 (nr 8). Podobne podania spotyka się w Północnych :Niemczech 31. Opowiada się tam m. in. o człowieku, który na łożu śmierci mówi: "Chcę chętnie pozostawić Bogu jego ni.e:bo,aby ty1ko pozwolił mi za to wiecz30 5. O. Knoop, Sagen und Erzuh1ungen 337. 31 V. Schweda, op. cit., s. 33, 34. aus der Pro1:inz Posen, POZnaJ1 1893~. �Ternar "dz.ikiego polowanina" w foLkLorze WieLkopoLski 217 nie polować". Są to zatem teksty, iktóre noszą w sabie swoisty J'C)dzaj przesłania moralnego, celowo prawdopodobnie wprowadzonego przez narratorów. Na zakończenie kiLka słów podsumowania niniejszych rozważań. Te·· mat dzikiego polowania w folMorze Wielkopolski zamyJka się tak wielką ilością form, iż sama próba podjęcia jego analizy nie może stanowić wyznacznika jakiegokolwiek gatunku folklOTystycznego. Zgodnie z prawami folkloru wokół tychże qpowieścinarosło tak wiele rozmaitych form, że niejednokrotnie można by zastanawiać się nad nową strukturą gatunkową. Omawiany temat - jak próbowaliśmy wykazać - wYI'osły na bazle starych wieI1Zjeń germańskich, przyjął się na polskim gruncie i rozszerzony został o nowe rodzime wątki, wypmwadzone przede wszystJkim z bezpośrednich kontaktów człowieka z przy:mdą. Ważne jest ponadto, na co staraliśmy się zwrócić uwagę, iż doniosła rola narratora w ,tych przekazach nie sprowadz'a się do mechanicznego wy!konawstwa. Narrator, wyda1j'esię zawsze zajmować oik,reślone stanQwisko wobec prezentowanych przez siebie treści wierzeniowych, co niewąJupliwie określa stopie l'! ich wiarygodności. Zarówno te, jak też inne cechy i elementy ,charakteryzujące omawiany temat, czynią 2Jeń jeden z bardziej interesujących w folklorze Wielkopolski. I chociaż świadomi jest1eśmy niedOlskoll1Jałościpodjętej wyżej próby jego oheślenia, to jednoczelśnie pmgnęlibyśmy alby i tn ustallenia zainteresowały znawców i miłośnirków przedmiotu. WOJCIECH ŁYSlAK THE TlIEME OF "WUlD HUNTING" ,IN FOLK OF WHJLJKOPOLSKA !lITERATURE (Summary) The theme 'of "wild hUJntil1ig"i,s one of '(he most popular plotso>fWi'elkopołskl folk prose af the turn of ,the 119thoel1ltuTY.As a separate suoject, 'COinneiCtedw~th folk demcmology, it 1s an ill1teresUl1igexamplI'e of a legend developed on the bals'i:; of ,mDgra'bon mav'ements of poipulaHons of diff€lrent 'Ou1tura'l orl,gin. At the same time tex'ts regarding "wi,l'd huntinlg" 'constitute numerous paraLlel's with talles about fen-fLres, devils and ghosts. Qua'nbtative and qualita'tive analysis of these texbs enables UIS to make the io,l1owing lskl1temelnltlS:the greait'els1t'number of legends i's ito !be fOiunld ,in Welster1D �218 WOJCIECH LYSIAK WieJlkopolska" W1hJUetin tlhe South-Eastern part of 'the region t!here J's a comple:te lacko! Jf.Jh:em. 'Dhere ,are qui-te a few Icoml!nOlnfeatu:res af the .destcr'.iJbed!phOOOlmenon, it is ciha,l'acremiood :by var-iolts tenrns, i.e. "ni.ght hunter", "wild !hwn!1.rer","Wli,Ldhuntj;ng" and L<;00il1. MOIS'tod' thesle 'terms Is-oomto !be of Germain orL!!iin; they aire ,us'ualiy connected with Wodan, a god who appears in German mythology (O. Knoop, Sagen -add .Erz:ahilu:ngen aus der Ptovirn.z :Posen:, Po,znań 118i~3" p.3317; V. Schweda, Die Sagea vam 'W1~ldenJ~g,er und yom siclh1ad"endemHeer in ,del' Prov,inz ,Pas-en, Grei:SfeJd 1~15, p. 17). Numero'l1S namieiS alf "wiJd hIUll]t'imlg"- the army O'f ,W,UlrJldesand Wadesh" or "the 'army Qd'W{itten" - tirace their OIr1g.inha'ck to Getrmarn Imythology, too. "Dhe 'bheme od' "wild rhiu:nhng" W<łJS also 'fou:ndin Ilejgell'ds of dUher P,oli'sh 'disi-rids, ego Cralc'ow, LUlbiIin, P'oleiSie a:nd ,Wołyń 'regionlS. However, these case<; we-re 'farther OOC!alsiidn1al, ,ulSluaJlilyc.LoIsrdlyciolniDJelC!beld Iwiltlh b€lliied'is'of Gel1marn slettlerts .lii'VIing ciJn these aTealS. In'Ve!StigatiJn,g coJl'tem:ts od' 'these 'legen1ds we dis-cover 'cOI1Jl-e-ctionswith u.n!iv,erts<:1; mythooQgical pilots, ego Greek armies Óf ATtemi.da CArHelkate, ai!r-trai.a of Indian Rundra, the god of sltorm .()rrSlavic god Per]Qun. TJle ilheme of "wHrd Jłmnti:nIg" deserves a thorou.gh folkloristic resear,ch for i~ .appears in V'a,rious ;forms aJ folik\I'Olr'is'ticmateria!. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe2cdbf668ba511b8e9828ff04b9c66f.pdf b20a1fd328655222a75958e1dcfc983e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1855 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource geografia społeczna ekonomia procesy modernizacyjne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1720 Title A name given to the resource Problemy modernizacji w ujęciu etnologii,ekonomii i geografii społecznej / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.187-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gawęcki, Marek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lu,d, t. 67, 1003 MAREK GAWĘOKl PROBLEMY MODERNIZACJI W UJĘCIU El1NOLOGI:I, EKONOMIJ I GEOGRAFII SPOŁECZNEJ Problem modernizacji znajduje się w or:bióe zainteresowań socjologii, etnologii, erlwnomii, ale równi!eż - z:wlasrliczaw ,ootaltn1chla,ta'ch - geografii E1połecznejocr-azteorii i praktylki planowa:nia iprz'cst'TzennegoI ModeflIliza.cję:!"Ozumiemjako strukturalną tralllsfo:I1macjęsystemu społeczno~kulturowego o:raz wzmst produkcji w szerOiko lpoljętym procesi'e przechodzeni.a od sySitemu tradycyjnego do nowoczesneglo. Podstawą te,gf) procesu jest s\VIoist,edla karżdej kultury continuum, rozumiane jalw transmisja eaIego szeregu elementów system LI trad)ncy,j:nego. Jest ono jednakż'e oiągle modyf'ikowane przez W!pływ zaróWiil10'CI,gzo-j.a1ki endogennych czynników ,z:miano'twórczych. Tak rozumiana modernizacja nie zawsze prow,acizi dOI1eal.izacji jaiki'cgoś szczególnego typu :idealnego, jak na przykład "społeczeństwo nowoczesne" odpowiadające modelowo "zachodniemu" czy "socjaliJSty.cznemu". Może ona oznaezać zarówno proce;; przechodzenia z "niższej" formacji społcczno-ekono:miiJcznejdo "wyższej". jaik i zmiJany w Oibrębiejedin~j formacji 2. Trzeba zaznaczyć, że w ten sposób rozumiana modernizacja zawiJera w sobie również treści taikiJohpojęć jak "wZJI1ost"l .,'I"ozwÓj",któr'~ najczęściej używane bywają zamiennie. W zachodnieJ Htelialturze e..kJonomi,cznej i socjologicznej po,jęcia te częstokroć używane są w innym niżelt l ~r(jbJ,emaJtylka ta w'ram<l'oh geO@rafi:i ldenlty:l1i\~o\v\fa:nlbylJa z geografią eko·nomuoz:ną. W OSIt:altn:i,c'h laltaicih obak tejdY'sicy:pl'liny probl'elllnltyką tą zajiITlIuje się również sulbidylSicY'pllina - geoglra,fia -"połeczna oraz geog'raf:ia rozw1oju. 2 NC'M'1e podejście dCl problematyki modernizacjli r(lprez.eutują J. Mucha i A. Pa· luah. hlh lidan'iem mCldierniza'cja to " ... jednolklierunkowypr'cloes pr7JencISZeIlJ,aelementów spmobu p!"O'diul~c.ji(f'orma,cji) ze spolecz'eń.stw, w który;eh j,eslt {]n utrwalony (belZ '~}ędiU na geIDlezę), do spc)leczeńJsItw 'Z:l1Ialjldiuj~C'yldh~ię na eńa!pie I()ikre~bnym przez teorię rolZ!woju j:ako wClześ.niejszy l1JUŻ bez:po,średnio 'P[~pr:zeclizają,cyetap ws[p.orrnniany", J. M'lUliha, A. K. Pailueh, a miejsce probLematyki modenrizacji Ul mal'ksistowskie teorii rozwoju społecznego, "Studii1a SOiQ,ilolqgJlazIlJe" algl:~O ?-. :3. 's. 26. �188 MAREK GA WĘCKI "moderniza.cja" znac7;eniu. 1 tak na przyJkład L. K. Sen ~ przez rozwoJ rozumie tylkl() taikiie zmiany, który'ch rezultaty są wymierne, a 'Więc na przY'kłtad'babe pa'Z1eprowa:dzaneodgórn~e przeobrażenia, jak industrializacja, likwidacja analfabetyzmu, organizacja ubezpieczeń społecznych, ozy WJProwa!dzanieś:rodków maslowej komurnika<:ji, natomiast przez modernizację roZlumiJezmiJany ol1ezuJtata,,~h t['udnych do statystycznyoh ujęć, talkie jak zmiany w ;podstawowych instytucjach społecznych rodzinie, reli:gii ustroju ka·nnym czy plemiennym, a także w systemie w.aTlt<OŚici. Podolbn'i'eFuse ToyomaJSa4 używa terminu "rozwój" ty~ko w odniiesielIlÓ.'ll do zmialIl w sferze eko.nomiczmej, "modf>I'niza,cja"zaś do zmian postaw psychicznydh ci tir<ł!l1s:fOTmaoj:i całego systemu instytucji społecznych. W piśmienniictwie polskim, jak i rozumieniu potocznym, konotacje pojęcia "mo!de~niZ'aoja"związane są głównie ze sferą ekonomii i techniki ;;. Zes,pół zagadnień związanych z transformacją systemu lWOłeczno-kUJ1turowegow 1iterrutu:r:zeprzedmiotu .pojawia się pod szeroko rozumianym terminem ,,~iana" czy ",przemiana". Zaikładam, !Ż,ewecyJdowana wię'k.slzo'ŚćistotlIlych zmian endo- i egzogennych, zaCh.odz,ący'chwSipółeześnie w systemaoh społeczno-kulturowych, 1:ozmiruny celOr\Vie, Ikierunkowe i kierowane. Mają one na celu "po.pr:awę", "zmianę na lepsze", ktÓf'ej pu:I1!kńiem odniesienia są modele "systemu nowoczeSlI1ego".U~·lędniając joolIlo'cz€Śni,estruiklturalny związek elementów modennilZiO!WaJnego systemu uważam za sztuczne i niecelowe takie TóimirOowameterminologii zmian. Zgodnie z tym zało;żeniem, mówiąc dwle!j o rnode~n~zarcji, uwzg,lę!dniał będę w analizach również te teorie: i 1itelraturę, k1:óJ'amówi o wzroślcioe,rozwoju i zacofaniu. Zain!teresowalIli€ problematyką moderniza;cji wyn~ka z jednej strony z po.tr.zeb praJktycznych, z drugiej za.~ z z,ai'nteresowań teor'etycznych. Od.strolIlY teolretycznej dąży się do ustalenia dla ka,irlego społeczeństwa , OKO'liCZlIloŚ'C'i i walrun:kó,wzmian, które są za nie odpowiedzialne, wpływu zmian na żYrC~eludnolślCioorazotgólnych zasad, które tłumaczyłyby przebieg tych plrooesó'w,a nawet umoi:liwiłyby przewwywanie dalsz0go ich pT:Z€ib1eg'l1. Od strony ,praktycznej chodzi zaś o określenie, w jakim stopniu zmiany te są pożądane, j.ak można wywołUjąc Jedne, uniknąć drllgi:ah, wreszreie .laik mOiŻnazastąJpić jeden zespół instytucji innym, ;nożliwie na,jmniej .zaIkłócają'czJbiorow,eży.cie spoleczenstwa. Podejście pierwsze prow:adzi do tWo!rZen~aogólnych teorii modernizcwji, drugie zaś do wyL. K. Sen. lv1.ode,rnization, DeveLopment and Innovation in non-Western So"Zei:tJsrdhrii1ft.<iw AuiSMindii!slche Landwirtschaft", 1976, Heft 3, s'. 365 - 380. 4 ~u:s:e TOYOlll1asa, SC;me SociopsychologicaL Theories of DepeLop17Lent: A Critical. Review, "CUIltiuu,€, '00 :dev'E."lIOWemel1lt"n~n8, No. 4., s. 590. s Poll'.: Wielka EncykLopedia Powszechna PWN, t. VII. s. 397. 3 cieties, �ProbLemy modernizacji 'UJ ujęciu etnologiz, ekonom:iz ... 189 pracowania socjotechniki czy raczej sOQjo(techn~kwłaściwych dla poszczególnych ludów, kultur, teJ:1ernów lub nawet ~połeezn.oś'Cilokawnych. Funkcjonująoe obecnie w nauce propozycje teoretyczme na temat modernizacji, czy też teorie zacofania bądź rozwoju gospodarczego, nie wyjaśniają wszystkich zjawi:sk społeczno-kulturowych i ekonomiiOznych zarówno w malkro- jak i w mikroskali. Często!kroć. zależni'e ord reprez,entowanej dyscypliny naukowej, przeceniając zmaczenie jednej zmiennej nie doceniają mli innych, bądź wręcz je pomijają. W ten Siposób teorie te tracą walor uniwersalności. Nie bez znac,,"enia jest tu również podej.śc1e ideologicZJnetwórców poszczególnych teorii w sikrajny:ch wypadkach prowadzące do apot,eo'Zy systemu kapit:ahstycznego, bądź do głoszenia konieczności totalnej I1ewolucji. Z tego też pOIWO!dU prz)ndartnolśći:sltnh~jących teorii jest niewielka, zwłaszcza przy realizac?;i praktyki modernizacyjnej w konkretnych wanlnkach terenowych. Praktyka ta Jelst w obecnej dobie codziennością zarówno w postaci wielkich programów modernizacyjnych w tak zlwanych krajach I10zwijających się, jalk i na pnykład w postaci planów przestrzennego zagospodaJ:1owaniaglDJini osiedli wiejskich w Polslce. Z punktu wtdZJenia sZJerolkoT.OzuIDria.nej praktyki modernizacyjnej intel1esujące są raczej owe socjoteohniki, ioh konstruikcJa i zasady działania w lmnkretnych warunkach małych ~połleczności, niżeJJiogólnE' teorie modeJ:1nizaoj.i. W sfer,ze życz,eń, aby nie powiedzieć utqpii, pozostaje moim zdaniem - sytuacja, gdy praktyka mociernrza,cyjna będzie mogła być prowadzona w opalrciu o spójną, uniwersalną teoI1ię. Zdaję sobie sprawę z .nieprecyzyjności terminów "system tradycyjny" i "system nowoezesny' o:mz kontrowersji jakie na ten temat mają miejsce w nauoe. Na użytek niniejsz~go opra'co!wania posłużę się jednak charakterystyką tych :systemów sformułowaną przez O. F. Lamena i E. M. Ro,gersa6. Zdaniem tych autorów, system traidycy,jny oechuje: a. mniej roz\VIiniętai mniej złożo'na technologia .. b. nisik:ipoziom oświaty, c. ograni:ozenie stosunków społecznych do płaszczyzny społecznoścI lokalnej, d. mała ra'cjonallnolśćeikonomiczna, e. słaba skłonność do przyjmowania now~ch roI. Natomiast nO\VIoczesnesystemy społeezue charaikteryzLl\je: a. liozwinię1a technologia i podział pmcy, b. wyższy poziom OIś\VIiaty, c. kosmopolitycZiIl'estosunki społeczne przy równoczesnym ro'zluźnieO. F. Lam8n, E. M. Rog'er'S, Rural Society in Transition. W: Our Changing Society, J,owa 11~M,s. 411, cyrt;. za: G. Eiis'8I1ma,IJIn, Die Lehne Von Gesellschaft, Stuttgarjt 11973,s. 427. fi Rural �190 MAREK GA WĘCKI niu S'tosulIlikówOIpartych 'na pDkrewieńs:twie oraz st{)sunków lokalnych, d. zwracanie .uweJgina .mcjo:nalno'ść eko:nomic:mą, e. skłoT1lnóśćdo aJmcejptowaJItiainnowacji i pp;yjmowania nowych ról. Pow~ze :oestawy cech mogą budzić sWI1eg zastrzeżeń i wąt'pliwosci tak co do ieh uniwerSlaln:::lści,jak i do ich wymierności, przybliżają nam jednak pr'ZJedmio:t:liairrtereslowań. NiejpI'ecyzyjność i niewymierność wielu zmienn)'loh sporeczno-kul'turowych utrudnia, zwlas,,"cza elmnClmis'tom przyzwy'czajonym do oporowania danymi wymiernymi, tworzenie ścisłych teorii niedJOiroz.wojuozy moide.r.nrzacji. Z tego powodu, w zna'cznej większości teorii ekonomicznych, roLa uwarunkowań kulturowych sprow,aidzana jest do pozyeji d!rugo,planowych. Ja:~ zauważył T. Parsons 7, zy:Slku[j'e na tym ścisłość metodologiczna, lecz okupiona }est ona ograniczeniem się do aiI1alizy :ami,errnych i10śdowy,ch, do zaohowań racjonalnych i do reaikqji dającyoh s:ię przew~dzieć i obliczyć. Nie chcę przez to powiedzieć, że rola czynników pozaeikonomicznych l pozapolitycznych niedoceniana jest przez wszyst,kie teorie starające się wyjaśnić dzisiejszą r:zeczyw.istość społ,eezności trradycyjny'ch, zwłaszcza w odniesieniu do krajów rozwiJających się. Znamienne j'est tu stwierdzenie szwajcarskiego ekonomisty K. W. Kappa w pracy Ek-::momia w przyszłości, ŻE: " ... długotrwałe 1ekceważ,enic kOiS!ztów~po1Ie,cznytCh (m. ,in. moder.nizacji - '\1.G.) nie j'est pieTIWszym, a bieżący niedobór żywności i energii nie będzie ostatnim prrzejawem tego, że teoria i pralktyka ekonomii jest skłonna u,względniać ważne pI'IlYblemy dop~e:ro pod naci,\kiem orpiniipublicznej i w obliczu .naglącej konieczności zaradzenia dailekosiężnym ujemnym oddzi!aływaniom ~powodowanym przez szczególnie llćliglące potrzeby" B. Rozwii'jająca się na zachodzie "socjologia za,coiania" stara się wyjaśnić przes.z\kody OIg:ra:niczająeemoidernizację głównie za pośrednktwem czynników społecznyoh F. PeI"raoux 9 widzi główne przje.s:ak.odyrozwoju w insty,tucjach S1połteeznych,w sposobi-e myślenia i w zwyczajach społecz'eństwa, tj. w S1polec<zneji umysłowej strukturze ludzi. So;cjolo.gi'azacofania rO'zwija się j'ednak. w z.nacznym odeJ'lwaniu od ekonomii. Obydwie zaś d)'lsc)'lpliny ~dają się niezauwa'ż:ać moż.hwości, ja!kiej mogą dostarczyć im his toryczniepagłęhiOiI1e ba:dania etnalogiicznekonkrdnych społccznośei .poddawanych ;procesowi modernizacji 1 7 T. Parl&OlnS, Szkice s.zet\ViSiktiego, s. 42. 8 W: K. z teorii Ka:pr,>, W;l\Jl'iam socjologicznych, Kon.sekweru:je uznania W'u,rsz<.J.wa 1972, gospodarlvi za ws:tęp H. system ,w przyszłośei, Wa·fszd'wa 1'98:2, s. 1[>4. et jreinage:r de la. croissance et du developpement, Biułn· otwJrty, !<lu,r:t Dą:Jifef (.reid.) Ekonrnnia 'F. MOlUde, darcZlego, ,penro!Ux, kwiJe0ień Blacages - cZleI:Jwiec Wal!"s'zawa 1966, 1964, s. 42. c)"t. za: T. Srz.eillltes. Ekonomia zacofania Tiers go'spo- �Problemy modernizacji w ujęciu etnclogit, ekonomii ... Etnologi.a już w swych wstępnych daklar.acjaoo musi do-bitnie zaakcentować istllli'enie pluraJistyczności społecz~ństwa, którego istnienie uwaruni~owallle jest ogromnym ZJróżnlJcowaniemkult,UT,rozwijających się w odmiennych warunkach i posiadaljącyc'h odmienną historię. BaZUJąC lIla tym załO'żerniu,można poddać w wątpliwość możność sikonsrbruowania taJkiej uniwersalnej teOtrii, która w sposÓibprecyzyjny wyjaśniłaby przyczyny zacofania gO'5lporl.a~cZJegiO w ujęciu glO!ba'l:nym.Wiedza etnologiczna jest niewątpliiwie surowym weryfilkatoll'em ty'ch teo:rii, lecz przy rzete1nym jej wykorzY'staniu można wzbo.ga,cićje i w znacznym stopniu lweal!nić. Szczegól,ni..e niezbędna wY'da}e się być ona przy wyja.ś:nianiu przyC'zyn "zacofa:nia" i dOiborze me'tod jego pl'ilezwyeiężani.a w skali poszczególnych państw, a nawet odręŁnych regionów, ludów czy społeczności lokalnyoh. Rzetelnie skonstruowane teorie ekon:omiiCZIlle dotYiczą'ce zacofiunia gospodarczego są z kolei przydatne dla etmO'logii,gdyż dostaJ'tczają wiedzy o komtek;;C'ie,ek!O'nomieznymi mechanizmach elmnomieznych badanych społeczności, pOZJw<l,lając tym samym widzieć je na pła~zczyż.nte proble-mów go~podarczyoh wO>ipółcDeooego świata. Teorie te zawierają również zestawieme cech ei~ono.micznyoh, wł,a\~ciwyChdla większych niżeli badane społ,eczności, wiPłY:Wad~cychna utrwalanie lub naruszanie tradycyjnych stTu:ktur społec:mlo-dmltu:I'owychi eilmnomicznych, mającyoh tym samym w:pływ na przebieg procesów modernizacji obserWlowanych spole(zności. SkuiE;czr.a działalność modernizacyjna w dziedzinie gospodarczej jest niemożliwa bez ,grunltownego r07Jeznarniamechanizmów społecznych i ku1turowych działającyoh w modernizowanym spo<!'erCizeństwie. Niemożliwe jest również priOwadzen:i'edziałalnoś,ci moderniza.cyjnej w dzi'cdzinie kultury i Oiby.czajowo<Ści .bez gruntownej wiedzy na t'emat struktury i mcchanizm6w gOSlpYdarczyrh dzia1ają'c)7lOhtak w sikali społeczności lokalnych, jalk i w modernizowanych społecznościach ni0jednokrotru.'e dDlprowadziła do n:iepowodz~ przedsięwzięć go.spoda:rczy,ch,które same w sobie miały na celu dobro ludzi, d1a których były reahzowane_ Również brak l'ozeznania sy1tua<cjiekonomicznej państwa O'f,azjego mieszkańców bywał powodem braku suk'cesów poczynań modernizacyjnych w sferze kultury. Rolla1madycji jako cZY!ImtkawyznalczClIjąeegoi or:ganizującego społeczności krajów rozwij,ających się, acz zauważlarna, to jednak w zbyt. małym stopruiu uwzględniana jest zarówno w teO'l'ii jak. i w pr.aktycp' mode:r:ni'Zacyjnej.Na jej doniosłą rolę zwracali uwagę et.nologo.wie i socjolOlgJowie. "W życiu ZJbiorowym,w ooganiWlwaniu współżyci/a, tworzenm, gromadzeniu dóbr kll!J!tuTowy'chwidzimy zawsze dwie podistawowe tendencje, które wysltępują w ro;żnym nam,lem'u w poszCZ€lgól:nychfazach histo'rycznego ro 7Jwoju. Pierwsza z nich s t a b i li z a c y j n a, oparta na l �192 MAREK GAWĘCK[ u'Z1naniudotyc!h~aso,wych doświadczeń, zmierza do zachowania i utrzymania istniejących UTząd.zeń. Prz,eszłość cllOstwcza wzorów życia.. One to wy~naczają w wysolkim stopniu różnorodne kategoI1ie działań aktualnych. Drug.a tendencja, wynikająoa z wąl!lpi'enia oraz niezadowolenia. wiodąca ku zmi,anom, burząca, re w o l u c Y J n a - wyraża się w mni'e] lub więcej ostre:j negacji is1JniejctJcejrwczywiiStOi~el,w woli poszukiwania nowy:ch fiOI~mżycia, nowych prawd i nowych wynalazków, l~pszych i doskonalszych niż dotychczasowe" 10. Te cenne spostr:oeżenia K. Drobrowolskiego rw równej mierze sŁu\SiZ!ne są w odnitesieniu do społeczności wiejskich Małopoh;ki z pr,;z;ełomuXIX i XX wielk:u.'lAr Qpa'rciu o które zostały wystnuie, jak i do współezesnych społ'eczności wiejskich krajów rozwijających się. Wydaje się, że praMyika moideI'ni'ZacYJJlaprzecenia siłę tendenoji dr,ugiej, rewOIlucyjnej, dążą,cej ku zmianom ni'e doceniającej roli tendencji .stabiJ1i-zac~jlnej, wywodzącej się z wszechstronnego związku z traiclycją. Katda poważna zmiana w,pmwadzona. w społecznośc'i tradycyj:nej jest dysf·unlk.cjona1;naw stosumiku do CałOŚCl ku1tury, będąc·ej zharmonizo'w,anym systemem .czy:nn·ków s.połecznych. kulturowych i p.konomicZJIly:ch,staJnOiwiąc dla niej zagroJiJe:ni.e 11. Ni'e oznacza to bynajmniej. ż,e z tego powodu niemożliwe są jakieikolwiekegzOIgenne zmiany modernizacyjne, które byłyiby skuteczne, lub że możliwość ich reahzacji jest minima1na. Thadyojonahzm społ'eczuOlści tradycyjnych, ZJd.aniemJ. Szackiego 12, !polega nie ty:le na f.a!ktyczI1i€Ij zgodnośoci z nakazami i zakazami prroclików, ile .na za,chowaniu przekO!Ilani,a, że ZJgodność ta w odniesieniu do ws/półczesnośei ma miejsce. Na istotną r01lę traidyerji jaiko czynn:iJka utrwalająoego dawne struktury zWralcał uwagę już S. CzaT:nDwski1~, wyjaśniają'c ina przylklad przyczyny nie;przYijmowania się różnYich nowych terohni:k i narzędzi. Wiele miejsca w swych praoacih poŚiWlięciłtej pTQlblematy:oe także B. MalLnows:ki14, wnioski któTego, mimo ŹlewYSiI1Uite zostały już przed blkoma dziesiątkami. lat na poJds'taJWiemat'eriałów poohodzący'ch 7. różnych kultur, zachowały wartość do dzisiaj i winny być branie pod. uwagę przy proje-ktowaniu i rea;1rza oji ,prog,ramów mod.ern:izacyjny,ch. Z pTZJeds.ta!wiiJdelietnololgii najw.ięc€fj chyba mi'ejsca problematyce modmmizacji poświędli dotychczas przedstawiJaiele. tej dyscypliny zwiąr DQlbr{)jW\ol]iSlld, S.tudia nad życietm społecznym l kvU'urq, W,rocław 1'966, s. 77. lPawlJuiczlUjk, Światopoglqd jednostki w warunkach rozpadu ~po!eczności tradycyjnej, Walr'S'laJWa 191112, s. 25. iO K~. 11 W. 12 J. Siz.'diOkoi,Tradycja. Przeglqd proble'rnatyki, War'Slzawa 13 S. C'ZJaJf'11l0WISIkJi, Kultura, Wranszarwa 1~8., s. '1'114 i ~n.. 14 DzJi.ał.aIlIJ1OŚĆnlaUlko,wa l'OJnJialhnego i k,tóx,ej 7.Wlfficał 1t'WÓ!roz,ość jego B. MaUiJnJowslkJi!~o pl1ZYlpaidła ma lI1IiejedlllakJrlrtnilie po<sltiur1iaity wyllm!'zy:S!tYlwaJI1le były on zaiWIslZ:euwagę na pOltnelbę do na 119n. s. 107 - 103. apog,eulll systomu ko- ahar,a:klLer arn.tr.()Ip~logh sltasOIwanelj, realLtzarcjli tlalityki 'k.0I1'OlIlli.a;ln'ej. Niemniej resip€lktCl\W<lI11Ila 1Jmdy:cji lIuGl1JOś(ji tubylczej �ProbLemy mod,ernizacji w ujęciu e,tnoLogii, ekonomii.,. 193 zani z kierunkiem funkcjonalnym - i to zarówno w wydaniu B. Malinowskiego ja1k i A. R. Radcliffe-Browna -- O'raz ~ah kontynuatorów. Potrzeby polityki kolonialnej przyczyniły się w znacznym stopniu do zainteresowania się etnologii działalnością praktyczno-użytkową. Abstrahując od oelów i założeń ~deo!lorgicznyohprzyznać należy, że właśnie w o,kresie kolonialnym uświadomiono sobie w pełni - jaką rolę w realizacji strategii kierowanej zmi,any spolecz'IlJo~kuJtUTowejodegrać mogą szczegółowe badania etnolo,gi:czne. GeneTamą tezą funkcjonalnej teo,rii mo'dernizac"ij'est spokojny, bezJkonfli'ktowy wz,rost od społeczeństwa t1'adytCyjneg:J d:> nowQ;czesnego. Kultura tra'dycyjna traktowana jest j.ako autonomiczny, oamor.eg'..':1oJją:cysię system, który dąży do utrzymania stanu równowagi. Warto.~ci płynące z zewnątrz mogą być doń dQ!P\Jszczane tylkD wfwc:za!s,gdy są olne zgodne z potr~ebami danego systemu. lub gdy .system tr~npotrzeby takie wytworzy. Procesy zuchodzącc wo wSlpółczenym świecie w społeczeństwach tradycyjnych p::>leg,ająjednak nie tyle na bezkvuHiktowym wzroście syst,emu społeczn:)...• kulturowego. iJe na pow.stawaniu no\ovych ~zeczn()śc,i i konfliktów. ktÓTych funkcjonailna tooria modennizacji nie uwzględnia. W związku z tym teoria ta nie przynosi rozwią7~ania problemów mo.derniZl8.,cji. Brak jednak, jak dotąd, rozbudowanej i dobne uzasadnionej teoretycznej koncepoji ,;kO!nikuI'encyjnej"wobec teorii funkcjonalnej. PeWine nadzieje można wiązać z moddem konfliktowym, który pow-.'>tal niewątipliwie jako altlernartywa fU'n!kcjonalIlJejteorii modernizaojl w oparciu o tezy marksistowskiej teo'Tii rozwoju społecznego. Zdaniem R. Firtha, "nowe zeudania wyłoniły się w miarę, Jail<ant,ropwogowi~ ~poleczni stanęli w obliczu społecz:eń.sltwpoddanych radykalnym zmianom, MaT'ks~owska koncepcja dot)1lcząoabazy i nadbudo.wy, stosunków produkcji, ekonomicznego uwaI:U!l1Ikow ania, kon£ltktu klals()w~goi eksploatacji okazały się całbem bhski'e zainteresmvaniom allltT.O;polO',gicznynl" l';. Prob1emy mające miejsce w społecznościaoh tr,a!dycyjnyoh związane z mo:dernizacją wymagają spojrzenia klarląoego nacisk na rolę bazy eko!1omicZJnej,społecznych i kulturowych kOlllsekw.encjirozwoju stosunków produkcji i k,lasowyoh uwarunlmwań prz'emi;arn. Zdaniem W. Wesołowskiego, zjawiska te wyrażone mogą być w eałej rozoiągłorśoi tylko w ramach orientaoji typow.ej dla marksistowskich ana:liz socjologicznych 16 Istotne jest tutaj uśWliadomienie falktu, że SiprZl€czmOtŚOi i konHtkrt:y społ.eCZIlie, to nie tylilm I'eakcj.a systerrnu na Z:ew:nętTznyim;mls zmianotwÓTczy - jaik głosi fl1Jnkcjonal:nateoria mOidmmiza'oji- lecz także ważny czynnik zmianotwór:czy. W wielu społecZUiOŚdachtr,adycy:jnych konflikty I'; R Fi'I'l,h. Essays tG W. We:>ołow"kJi, s, 9,). l;] Lud, t. LXVII on SociaL Organi..za.tion and VaL'ues, LClP4donl!969, ;s. [9. Studia z socjoLogii klas i warstw spcłecz'nych. Walr'sz.awa [:9-62;, �194 MAREK GAWĘCKI t'e nie w pełni są .leslZiCze uŚWiiadamiane, bądź uswi,adamianie ich jest sikU'tecznie tłumiorne pr7Jez czynn~ki światopoglądowe, j<:likto ma miejsce na ,pr1Zykład w wi€'Ju sipoleC'ZilloiŚCiach zislamizowanych. Aby więc ten cZYJI1iIliik z,mianooiwórczy mógł w pełni skuteczni'e zadziałać w kierunku mloderni'za'cji, mus'i być on wpi'erw w pełni uświadomiony. Dużą rolę do spełn'ieniia mają tutaj jednostki iniojujące postęp, wywodzące się 'Z tych środowlisik,w który'oh mode!I1nizacjajest realizowana, które znają, o.prócz goo.era:ln)'lChzałoq;eń mooernlizacj:i. także lokalną sppcyfikę stosunków społeczno-elkonomicZil1ych. W'e wspókzesn.ej edwn!omii funJlrojonuje s'Z'Ć'regkoncepcji teoretycznyoh usiłującyoh kompleksowo wyjalŚ1nićprzyczyny istniejącego stan u rzeczy w SIpol'ecz,eństwad1tradycyjny'ch i dać wskazówki jego rozwiązania. Jak się wydaje, żadna z nich nie rozwiązuje jednak w pełni tego zag.adn:i,enia.Nremn:i,e'j posiadają one szereg zalet. które ;pozwalają widziieć złożoność prohlemu i porwią:z;aniawzajemne między czynnikami liiJmitującymi moderniZJa'cję. Wa~y'ill e:ta!pemw badaniach nad tymi z,agadJnieniami było sformułowanie ,przez am.ery.kań:s1kJiego eikonomistę R. NUT\SIkiego i rozwinięcie pr.lez Szweda G. M~dala li konc>6peji "kumulatywnych prooesów okrężnych", zwanej też teorią kumulatywnej pr:zy,czynowości. Zasadniczą tezą teJ kon:celpcji j'est twiercizen'ie, że główną pr.zyczyną utrwalającą aktuaLny S'taJnzacQli:an.iajest niski stopień rOiZiwojukrajów tak zwanych rozwij,a]ących się. Symbolem zacO'fania jest "zaklęty krąg ubóstwa", na którego bazie dz:iałają kumulatywne piro{:esy O!kręime. R Nurske podsumowuje swoje wyworly talll!tologii'cznymstwierdzeniem "kraj jest biedny, ponieważ jest biedny" 18 To na pozór bcłinarlnesiwi,erdzeni,e zwraca jednak uwagę na nierozłączność i kumulatywność barier rozwojowych. MożliWDiŚĆ rozerwamia "zaikIJ.ętego kręgu ubóstwa" twórca tej koncopcji widział w ind'Ustrial!izacj'i terenów modeT'Ilizowanych. G. MyTldalrozwij:ając konoClpcję R. NuJ"skiego doszedł do wniosku, iż prz,ezwyciężenie barier jest moiJ1.iw,etylko przy :pomoćy gilnego czynni:ka zewnętrznegn. którym może ] powinien być silny aparat państwowy. Zwrócił on uwagę na konileczność pT.z~rowadzenia radylmlnyoh refO'rm rolnych, któr·e doprowadzić mają w TC'zulrtaciena wsiJach do gospodariki typu famner.s.kiego19. Analizując sohematy oddziaływania kumulatywnych procesów okrężnych naJ'eży wyr:azić wątpliwość, czy przerwanie tego kręgu w jednym 17 G. My:::daJ. Teorio ekmtomii a ]9i5łl, '1)oib. taik!że: A. .M:i.iJh1er, Aerspektywy kraje gospodarczo rozwoju nierozwinięte, Trzeciego Swiata. WaJrSoZawa Przeobrażenie! gospodarczej, WarI1S:za'W"d 1i9:7i5, s. J7 - 48. eR. oNIurslk;e,; Some International Aspeds of th~' Problem of }.;conom!c Development, "The Allnerncan Econo'm~c Review", 196'2, Cyjt. za: T. S.zen.teis, op. cit., 5. 70. 19 A. Mimer .. op. cit., s. 413. ~.truktlLry 18 �Problemu modernizacjI u: uJęciu etnologii, ekonomii 195 .. Sl:he:-nai działalnlia kum'ulaitywnych prOlC€iSÓW lo.k,rężmYich miejscu doprowadzi - jalk twierdzą jego autorzy - do pożądanych prZiemirunw kolejnych SI~gmentach schematu. W wielu wypadkach sytuacja, która doprowadziłaby na przykład do wyraźnego zwiększenia dochodu realnego, zapewne nie byłaby powodem zwiększenia siły nabywczej. W krajach muzułmań'skich na przykład, preferenc.i'e, wynikClijącC z systemu wa'.iOlści,w w~elu wypadkach skierowałyby nadwyżki na inne cele, na przykład na wypełnienie religijnej powinności pielgrzymki. W wyższych warstwach społeczeństw krajów rozwijających się wyraźna jest tendencja wy!datkow,ania znacznych środków na kopiowanie, jak to okreMił R. Nurs:ke "amerykmłskiego stylu życia". W ten sposób środki finansowe, które mogłyby być przeznaczone na inwestycje, pochłonięte są przez konsumpcję. Wymieniony tu uikład wzajemnych zależności jest jednym z wielu i licZlbęich można by mnożyć. R. Gannage 20 na przykład przytacza inny układ: ruis:kastopa życiowa --+ konsullliPcja pochłaniająca nadwyżki --+ niedostateczne tworzeni!e krupiJtału-> niska stopa życiowa. R. KnaU 21 natomiast proponu:je wariant związany z brakiem wykwalrifikowanej siły roboczej: go~podarka jest zacofana z powodu niSlkiej wydajności, która z kolei jest konsekwencją braiku wykwalifiJkowanej siły roboczej i niedostatku umiejętno:śd. Ten za'ś wynika z zacofania oświaty i przysposobienia zawodo:wego,co z kolei wymka z braku środków pieniężnych na rozwój oświaty. a więc w oSitatecznym rachunlku z zacofania kraju. We wszystkich tych "błędnych kołach" można z łatwością wylmzac; niedokładność i niekompletność łańeuchów wzajemnych za1eżno:śei Ważniejszym jednak mankamentem ich jest, jak już W'i'lpomniałem, to, że 20 H. Ga:nnage. op, cit., s. 71. 21 T. Szenk-s, Ecornomie du op. cit., s. 7,1. dE're!oppement, Pa:IYż 19'6\2, 'cy;t, za.: T, S.zeltlte,;. �196 MAREK GA WĘCKI dowolny element błędnego kola może ul,cc zmianie bez zmiany elementu poprzedzającego. A więc błędne koła, pomimo pozornie dialektycznego charaJkteru wza:jiemnych zależności, są w istocip metafizyczne i mecha· niczne 22. Każda zależność przyczynowo-skutkow.a musi miiee pUl1lktwyjścia, którym w tym wypadku są histoTyczne i kulturowe źTódła i1iedorozwoju. Tego faktu, j,ak i leżących u .Jego podłoża stosunków spolcczno-ekonomicznych, teorie owe nie uwzględniają. 1. Sachs st\Mie~dził, że bez rzucenia światła na społeczne i historyczne tło, teoTie błędnego kola przy·· pom:ina'ją "... cechyapo,1ogetyki systemu kapitalistyczmego"!:I Ekonomia marksistows<ka wLdzi przyczyny I1iedoTozwoju w znacz.nić' większym stopniu niżeli nauka burżuazyjna w negatywnym oddziaływaniu czynników zewnętrznych. Początek swój biorą one w kololni'tlnyn~ podboju i późniejszym uz:aIeżnieniu ZJdecydowanej większości krajów rozwijnjących się. Doceniane jest również oddziaływanie czynników wewnętrznych, zarówno gospodarczyeh jak i społecznych, oraz wzajemne ich powiązanie z czynnikami zewnętrznymi. "Roz1j,mie się samo przez się, że zmiany w gospodarce świiatowej i polityka międzynarodowa będa nadal wywierały duży W1pływna żyóe we\\<'1lętTznei stosunki zewnętrzne k~ajów rozwijających się, a,le kierunek i intensywność tego wpływu będą 'wIeżały w stopniu decydującym od pOistęp'J z.mian wewnętrznych. od rezu'1tatów przeksZJtałcenia ieh struktury" 24. Globalne propozycje rozwiązania problemów zaco[.ania ściśle związane są z wa'l!kąi!deolo;g'icznąsytemu kapitalistycznego i socjrulistycznego. Większość koncepcji burżuazyjnych n~e dopuszcza rozwiązania problem'l przez zmiiany ustrojowe. Jedną z głównyoh teorii wywodzących się z tego sys:temu j'eI9t "teoria rozwoju przez handel (zagran~czny)", której głównym rzecznikiem i teoretyi1{Jiem}est angielski ekonomista F. B'?'1ham. Głó\Mfietezy tej koncepcji A. Miiller chwakteryzuje w sposób następujący: Teoria fO;zWOjUprzez handel wycho:dZJiz założenia, iż krajoe słabo rozwinięte mają uks71bał1Jowa:ną strukit'UTęgoopodarczą, która jest następstwem ZJa:równowarunków natur,a1nych, jak i określonych doświadczeń w dziedzinie tradycji i wymiany handlowej. Kraje te wytwarzają doibra w skali przewyższającej ich wewnętrZJl1e potrzeby, mogą więc eksportować joe do innych kT'ajów, które potrZiebują i poszukują ich produktów. Ze wzgJędu na trady'cyjne strulrtury gosprAiarcZJei kierunek c-bportu kraje sła!bo rozwinięte specjalizowały się w dzi,Nizinie produkCJi surowców i produiktów rolniczych" 2.';. ZgQdni,~z tą beO'l'ią,przyczyny St.:lIlUza'r3. 22 Ibidem, 2:1 I,. S.a,chis, Patterns 6. of Public Sector 1'9604, s. 'liI, <:y,t. (Z'a: T. 'SWI1lWS, $. ci't., 6. 714_ 24 25 T. SzeIńes, op. cit., s. 2313. A. Muli'er, op. cit., 6. 28, in U rtd'erde vetip'ed Economies, i:3o:nbay �Problemy moaerttiZGcji w ujęciu etn:logii, ekonomii 197 ... cofania g~:~pod:aTczegowyjaśnić można poprzez złe ułożenie stoS'UJ1Ików między krajami uprzemysłowionymi a słabo rozwiniętymi. Podobne, zakładające również za·chowani e t'radycyjlnych struktur gospodarczych i spolecznyoh, rozwiązanie problemu zakłada teoria rozwoju prDCZ rozszerz.enie w krajach tl'7}ec:iegoświata pracochłonnych kierunków produkcji, wypracowana przez J. S. MiiUa26. Powyższe te::lrie ni.e sprawdziły się jednak w konfrontacji z rwczywistością. Zmusiło to ekonomistów zaohodnri.chdo szukania inny:h lDZwiązań, które byłyby do przyjęcia przez za~~nteresowanekra'je, kli:.Ól'C odpowiadałyby elJitom rządzącym a zara'Z-emwiązałyby jle z systemem kapitalistycznym. Należy tu wymi'enić w p1erwszym rzędzie ewolu·cję poglądów, wSipomnianych U)pl"zednio,wybitnych ekonomistów R. Nursk>egoi G. Myrdala. Dostrzegli oni konieczność wprol\vadzenia w kraja'ch rozwijających się głębokioh zmian strUlkturalnych, za:rówl!1ow sferze gospodarczej jak i s.połecznej. Uczeni ci widzą potrzebę zarówno rozwoju przemysłu, jak i reformy ro,lnej, iProwadząoej do zdynamiwwania rozwoju rolnictwa. Reforma ToIna i - 00 za tym kizie, przebudowa stosunków społecznych na wsi według koncepcji G. M)'l1d.ala- ograniczyć się mi.ał.a tylko do obdzielenia ziemią najbied.'1iejszych warstw ludnoś'Ci hezroJne<j. Preferowane mają być jednak dui,e gospodarstwa towarowe typu kapiitalistyczne,go, pod warunkiem zerwania z tradycyjnymi feudalnymi for:mami dzierżawy. Myrdal nazwał swą koncepcję reformy rolnej mianem radykalnej, nie wspomniał jednak, czy ziemia rna być chłopom nad<.wana czy sprzedawana oraz czy nadwyżki ziemi (Jeżeli takie zostaną w ogól€ uznane) ulegną 'konfi!ó'!kacieczy wykupowi przez państwo. W warunikach takiej reformy rolnej sz,mse ludnośei wiejskiej na poprawę warunków życia będą nadal uzależnione od a;ktu.alnego stanu posiadania, wynikającego z wcześniejszej pozycji społecznej i majątkowej. Tak więcistni,ejące konflikty i :przedziały majątkowe z czasem ulegać mogą tylkozaostrzeniu, nie zaś likwidacji 27. Ekonomia marksistowskaz.godna jest co do kierunków działalności modernizacyjnej 'Z pnedstawionymi wyilej poglądami, lecz postulaty jej w zakresie stosunków własności, zgodnie z założeniami ideologicznymi, są znacznie bardziej radykalne. Podstawowymi i koniecznymi warunkami zapoczątkowania i zdyn.amiwwania rozwoju krajów gospodarczo zacofanych, w myśl założeń nauki marksistowskiej, jest: 1) uzyskanie niepodległości rpoJityc1Jnej, 2) przeprowadzenie zasadniczych reform społeczno-gospoda rczych, przede wszystkim w postaci reformy rolnej, a następnie nacjonalizacji, J. S. MilI. Zarys ekonomii politycznej, T. I, Wall'SlZalw.a 1!9165. A. Lokasz.ewicz, Ubóstwo i rozwój. Dramat azjatycki, Trzeciego nara MyrdaLa, ,.Bko!'łolmilsta", 1197.3,;nr l., s. HU - 104. 26 27 Świata l Gun- �198 MAREK GAWĘCKI 3) doikonanie zmian społ'eczno~gospodarczych na drodze industrializacji. W ostatniJch latach w wi'elu kraija'ch rozwijających się daje się zaobserwować orientacJe politycz.ne i drogi modernizacji, krt;óryohnie moima jednoznacznie przyporządkować do systemu kapitalistycznego. Należy tu wymienić tzw. "itrzecią drogę" oraz niekCljpitalislyczną drogę rozwojową· W ori,entacjaoh tych łączone sązarównoeJementy systemu ka pitalistycznego, jak i soajalistyeznego. W mTIli,ejszymstopniu burzone są też zazwyczaj tutaj tI1adycyjne .syst'emy go~podarcze i kulturowe oraz tradycyjne systemy wan1;'Ości. Skutki tej dI1Qgimoderni7,acj'isą zazwyczaj mniej efektowne, poprawa wa'runlków egzysbenclji mas bardziej wolna. niżeli wynikałoby to z realizacji postulatów 'Socj.alistycznej drogJi rozwoju, ale i ujemne skn.ll1Jki dla całości kultury, jakie niesie niewątpliwie ze sobą "r-ewolucja modernizacyjna", są mniejsze. Ten typ modernizacjli jest jednak bardziej umiejscowiony w uwa:rtIDkO'Wa:nym tradycją współozesnym kontekście społeczno-kulturowym Ten istotny element w wielu prog:ramach modernizacyjnych jest pomijany, bądź uwzględniany tylko w teori.i. Swiatowy "ruch rozwoju", w którym pa.kładano wi'e1kie nadzi(~je po II wojnie światowej, znalazł się w im;pasie. Wynika to z poS'tępCljących rozbi,eżności między deklarowanymi s.połecznymi celami pomocy międzynarodowej 'na rzocz krajów ro.zwi:jająicychsię, a rzeczywistością. Wzra5ta rozczarowanie do międzynarodowego wysiłkJu na rzecz roZW{)j'uwśród tych ugrupowań w tkraja'ch rozwiniętych, których poparcie j-est niezbędn0 dla finansowania międzynarro:dowych pro.gr.amów zarówno bilateralnych, jak i multila:ter1aln)"ch. Pesymisty,czne prognozy sugeruje jeden z ostatnich raportów ONZ-owskJi,egoInstytutu Badań Rozwoju Społecznego (UNRISD): "... kraje rozwijające się dOIpatrują się T'Oz,bieżnośoimiędzy deklaratywnymi a rzeczywistymi cetlami krajów udzielających pomocy. co pogłębia istn1ejący w krajach rozwijających się sceptycyzm i cynizm. W miarę jak narastająlC'a frustracj,a wY'piera optymistyczny id~aiJi;zmkońca lat pięódziesiątych i IPooCzątJku sześódziesiątych, szerzy się rozczarowanie wiŚród wl5'ze~kiegoIty.pU instytuoji zarówno administr,acyjnyoh, jak i akademickich zajmujqcych s.ię rozwojem. Zanosi się na to, że «ruch l'OZlWOjU» przejdzie do historii, jalk to się stało z licz.nymi, po 'części altruistycznymi krucjatami w przeszłości" 28. Sceptycyzm krajów, będących przedmiotem zewnętrznej dział,alności modernizacyjnej w odniesieniu do założeń i skutków, jest częst(jkroć jak najhardziej uzasadniony. Fiask"') projektów rozwojowych, na przykład w o.dniesieniu do rolniotwa chłopskiego, nie może być tłumaczone ignorancją chłopa, lecz jego przenikli28 Social Development and the In tern...ationa! Development Strategy, United Nations Research lrustitute for Sf)Cia,l neV'ed~pm;enrt, RepClr:t No. 79.2, Geneva, 1979, ss. 16. �Problemu modernizacji w ujęciu ~tnO'wgit, ekorrtomri;t. 199 wością. "Wiele projektów .l'Ozwojowyoh nie Jest niczym innym, jak zama~kowanymi ćwiczeniami wojskowymi. Inne, na p'~zykŁad zierona rewolucja, są korzystne dla kaIPitailistów, lecz zgubne dlachło:pa" 29. Powyższe :odanie, wypowiedziane przez amerykańskłego ekonomistę i geografa J. M. Blauta, werba.hzuje obawypost~powych Slpecjalistów z krajów rozwiniętych i rozwijających się, prized groźbami, jakie mOlżeni'eśĆ' za sobą "bezinteresowna" pomoc. Kraje rozwijające się chcą uniknąć takiej drogi modernizacyjnej, która w rezultacie postawiŁa by je w sytuacji nieformalnych kolonii krajów rozwiniętych. Utwiel1dza to ebty wielu z tych krajów w posZJuJkiwaniuwłasnej drogi rozwoju. Po hczmych niepowodzeniach wielkich projektów modernizacyjnych wy~ażni.e dajoe Się zaobserwować zwrot do działań na ml1li.ejsząskalę, gwarantujących jednak realne powodzenie. Aby jednak powodzenie poczynań modernizacyjnych urealnić, konieczne jest z'in:tegrowane podejście do zagadnienia, uwzględniające, obok czynników ekoowmiczny,ch, któ.l'e w p:l'Ojektach dotychczasowych zdecydowani.e dominowały, t.akż,e czynniki hisitloryczne, społeezne, kulturowe, polityczne, instytuejonalne igeogmHczne. Na:leży przy tym zwracać uwagę na wzajemne oddziaływanie ak!tualnych i potencjalnych sił społeeznyeh zarówno wewnętrznych jak i zewnękznych. oddziałujących na każdy system społeczny. Obeonie daje się zaobserwować w tendencjach moderniza,cyjny.ch odwrót od wielkich programów w oparciu o pomo'c 1 wspó~pracę międzynarodową, na rzecz "drobnych k~oków"modernizacyjnJ!lch 'realizowanych w oparciu o własne siły z uwzględnieniem lokalnej ~pecyfiki ~llJltu:[1Qwej i przyro:dni~zeJ, a miejsce w teorii i praMyce moderniza,cyjnej w ostatnich lata.:'h zaczęła się upominać geografia spoleezna, ,która zgodnie z definicją S. Otoka, bada zróżnicowanie przestrzenne struktur społecznych, wzajemne oddziaływanie struktur społecznych i środowiska geograficznego oraz poszukuje dróg i metod optymalizowania itych zwiąZków z punktu widzenia racjonalnego zaspokoje.nia potrzeb człowieka" 2Q. Na potrzebę realnego j interdyscyplinarnego podejścia do problematyki modernizacji silnie kładą nacisk geografowie reprezentujący tak zwany nurt radykalny, związani z czasopismem "Anhpode: A Radical Journal of Geography" 30. Naukowcy ci, których głównymi przedstawicielami są A. Gilbert, J. Connell i H. Brookfield, wyodrębniają nawet odrębną dyscyplinę naukową zwaną przez nich "geografią rozwoju" 31, Wydaje się jednak, że, mając Ita uwadze uznawany przez wszystkłch zaangażowanych w zagadnienie postulat podejścia interdyscyplinarnego, bardziej celowym będzie wyraźne zaznaczenie pola badawczego, niżeli tworzenia odrębnej dyscypliny nau:" 29 J. M. BJ a'll t, The Theory Geography". 197:3, No 5 (2), s. 34. of Development, .,Antipode: A, Radical Journal of �200 MAREK GA WĘCKI kowej. Można w ten sposób uniknąć rozmy.cia wy.ni.ków badań między odrębne dyscypliny naulkowe, których punJk:ty styczne, acz na1jhcmdziej interesujące, w praktyce są w małym stopniu eksploatowane. Współe:ael'>naetnologia winna zająć ,partnerskie miejsce w praktyce modernizacyjnej. POidejśeie ty,pu "ernie", na które tak dobitnie zw,raca uwagę współczesna etnologia w połącz,eniu ,ze stosowanym do,tychcza3 podejściem typu "etk" oraz z takimi elementami parydygmatu współczesnej etnologii, jak łączenie JPoidejś1cia holiStycznego z badaniami monograficznymi "studiów pTZY'padJków", z pewnością wzbogaci i urealni zarówno tEOrie, jak i praJktyikęmoderniza'cyjną. Studia modernizacyjne oraz pvalkty:kamodernizacyjna zaWsze byl,a związana integralnie z problemem wart!OŚciowaniai nie mogło być inacrej. Koniecznym jest jednalk nie tylko zauwa'żan1e tradycyjnych systemów waTItoś'ciS!połeczeństw modernizowanych, najczęśdej traktowanych jako hamulec rozwoju, ale refleksyj.1 :ci" ne l''ch UWz:gaę: nlam'e. t Gdyby pe,r:ąpektyw.aetno,}ogicma uw~lędnia.na była w dotychczasowej działalności morder:nizaiCyjnejzarow:no w makro- jak i mi!kroS'ka'li, uniknięto by niewą't/p1iwie wielu n1eu>owodzeńw załoieJ1'i.achpn3dsięwzięć. Ni:kt jednalk ni,e chce być "Usz.cz.ęśłiwianymna siłę", Dotyczy to w tym samym stopniu ,chłopa polskiego, kitól'emu narzuca się na pny!kład typo,wy, "nowocZiesny" projeikt budowlany, co całego państwa, któremu naTzuc,a się wy,pr,acowaną w innym kraju drogę rozwojową. MAREK G AWĘCKI .PROBLEMS OF M;ODERNIZA'DIOiN. ETHNOLOGICAL, EKONOMICAL AND !SOCIO-GEOGRAPHICAL APPROACHEiS (Su.mmary) The author undeI1SWnds moderniJza:tion as .a struct'U·ral transfoTmatiO/ll of s,ocio-cultu.ral .system and an iJncTroise of pradoUJc't,i'O/ll in a proc'ess of traJnsition from traditional to modern sys'tem of econOlmy. Su!Cih a notio.n of modernizatio.n i:ndudes a concept of progrelSis, t·oo. After ama,IYS'iJngdilflfer-ent approaches to the problem of mOderni,zation both in mega and mic'rooca'le, he stresses eessation from Jan-ge-scale mode.nnization to more 'modes't acti,V'itie~ whil~h take into -consideration s·ocio-cuiltura.l speoiJiJoity, system of values and erw-iiI'OIrJJmcnta.1 co:ndit iOllllS,Real,ization of modernization prac.tilc.e,should he preceded !by a throu,~h interdisdplln<:r.ry r'''\Search applyi:ng the "ernic" approach. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a4a8d6af5c18501b799ddfc521b9221.pdf 37e72d7c53fe32cd82119c3435692c4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1857 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1983 Subject The topic of the resource sztuka ludowa kapliczki ludowe architektura sakralna krzyże ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1722 Title A name given to the resource Małe formy architektury sakralnej jako przedmiot zainteresowań poznawczych / LUD 1983 t.67 Description An account of the resource LUD 1983 t.67, s.219-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łopatkiewicz, Tadeusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ,Lud, TADEUSZ :t. 67, il~3:j LOPA TK;I,EWJCZ .:MAŁE FORMY ARCHITEKTURY ZAINT,ERESOWAŃ SAKRAL1'fEJ JAKO POZNAWCZYCH 1 PRZEDMIOT W rozwoju reflelksji .nad sztUiką ludDwą małe formy aroh~tE!ktUTY sabalnej stanowią jeden z tych działów artystycznej aktywności wsi polskiej, który wstał na:jwcz,eśl1liejza.luw.a,zonyi na którym przez latacale $kupiała się uwa.g,a - wpierw m'i,łośn:ikówswoj~kiego piękna, ludu,znawców-amatorów - później zaś €ltnografówi histo;ryków szrt:UIki. Niewątpliwy wpływ :na taki sta!Il rzeczy miały ,pewne szczególne cechy przydro:żnej sztuki, zarówno te abielk.tywne - Izwiązane z fOTlmąi fun:kicją, jak tez subiektywne - wynikająCoe z porozbioro;wyoh losów narodu polskiego. Sądzę, iż ze ws~eoh miar pożytecznym będzie bliższe z<l!pO'znaniesię z tradyojami i ,historią badań nad >tądziedziną sztuki w Polsce. Re.trospekcja taka pozwoli bowiem - ,po ,pierwsze - uWJ!puklić i właściwi" ocenić doro:belk tego nurtu zainter.esowań pozna wczych, po wtóre zaś - w konfrontacji z nO'1;owainą w ostatnich lata,ch stagnacją w ha.daniacl: -- znaleźć drogi wyjścia i ukazać ogólne ;perspekitywy badawcze w odniesieniu do przydrożnej sztuki. Św,iaidomieużywam tutaj terminu "sztuka przydrożna", gdyż to właśni'e krzyże, ikaphc21ki,i figury :przydmżnc były przez szereg lat wyłąc;uną treścią pojęcia s~e.rs~ego, zamieszczonego w tytUle. Do,piero niedawno, wraz z "ot1Jkryoiem"architektuTY wiejskich i miejskich 'cmentarzy, farmy sepuooalne poszerzyły nieco ten zakres . .stając się .przezanalolgię czwartym działem formalnym in:te.I'esującej na3 dziedziny. Przyczyniło się :to zresztą w zna-aznej :mierze do popularyzacJ~ nadrzędnego l1!erminu, dzięki czemu pojęcie "małe farmy architektury sakralnej" weszło ,na stałe do fachowego słownictwa nauk o sztuce. 1 1>'0Ic1s1ta'wą ninŁej,s,rego artykuŁu są ,reHelkJsje a.utara :jakie 'W,y1oOlilysoię w 'tOtk'_i badań na,d pfzy,d!r<mną 5'Z,bu'ką s.aikiralną Łe:mk'Ojw.s~qzyiZJlY.J?ro.wa!c1zQnav.~~siPół z Ma[giorza,tą P'aiSła~ską j'Hwenvary,z"aic:ja !~achOlwalily,(jh f1o.mn pochadzącycih ze 'li1'-;) Wet beskridzJkilch przyniolSla bogate mateniały dOlkUlmenta!Cyjne, wykiorzY1~itan.e w pra'cy magistel's'ki'ej Male formy architektury sakralnej w lemkowskich wsiach Besk.idu. Niskiego, n.a,pilsaned p'l1Zez w/w slPółkę aU'tOll'Slkąna .sem~nal'i'Um prof. dra JÓizef<, Burszty w KaitedI'ze Etnografii U_<\M w 'Pol.naniu, 'W 1'!HI;2 roku. �::w TADEUSZ LOPATKIEWICZ Pierwsze zainteresowania przydro'żnymi pomn~kami sakralnymi wyT<lsta:jąw Polsce na gruncie romantyzmu i są wyrazem jego I1Jglegu zwrotu ku poszulkiwaniom starożytnych i narodo'łv-ych cech w twórczości ·Nłościan. Na podłożu estetycznego senty.mentaliz,rnn.Ii umiłowania swojskości zwrócolno uwagę nie ,tylko na twóroCzośćpoetydką ludu, ale i na Jego dzieła materialne pełne uroku akcenty krajobrazowe - krzyże '. kaphczk.i :przydTI:l'Żl1e. Na ukształtowanie się emocjonalnego stosunku do nich wpłynęły lata niewoli, kiedy to traktować je poczęto jako symbole -palsko'ści, prześladowane pr.zez zabo:rców na równi z innymi przejawami ,bytu narodowego 2. Szczególne bagactwofoTm i zdobień zwróciło uwa!gę pierwszych ludoz.nawców na krzyże i kaJphcZ1kihtew.slki<e,a w 3zcze.gÓlnościżmudzkie. Już w 1839 roku, w piątym numerze ikO!I1SeTwa>iyw.nego "Tygodnika Pe:ersburskirego", ukazuj.e się aTtylkuł L. A. Jucewi,cza, poświęcony problemowi ,żmudz,kiej a:rch~telkturYpTzyd.TOżne.j.Temat ten pojawi'a się takż,~· w innych pracach tego autora3, zapoeząt1mwującego swoisty "okrc's litewski" w badaniach intel'e~ująiOe:gonas zjawiska. W latach następnych info.vmacje o !przydmżnej sz,tule-eżmud ziki'ej 7Jnal€Źćmożna w mo.nografii ::Y1.iehała Gadona 4, a artykuł AlfTeda Romera po raz ,pierwszy :prol:Jlemat)~kę tę stawia w tytule 5. W 1872 roku stanowils!ko wobec krzyży i ka;phczek z.ajmuje szerokojuż wtedy znany i ceniony jako ludoznawca i .badacz - Oskar Kolberg 6. W arty;k.ule swym podkreśla dużą wagę zjawiska w "śJ.edzeniu sztuki ludowej", mimo iż "... 'Pod wzgJędem ,artystycznym nie są one (kapliczki i krzyże - T. L.) utwommi wysolbej wart{)ści" 7. Zwraca też uwagę na bogact'Moziiemi k:rakOlwsiki€ij witym wzg,lędzie, przenosząc tym samym 'Punkt ciężkości w pene1racja ch na z,i€lmie rdzenni€ po-lskie. Kończące <irtylkuł słowa 'Zachęty i sugestie O. Kolberr-gado podjęcia dalszych badar. nie znajdują szyhko odpow,ieidzi,mimo iż on sam, w mO'I1ografiiPoznańskiego,potwie:rdz:a raz jes:oeze swe zai~terlesow;:mie 'Zagadnieniem 8. Za1 2 OkólniJk jenerala M. N. Muraw6'mva z ,d,nia 8 czerwca 1'864 roku z.aka;zy,wal ;~taw'ia·nija p'OiZa oibn~'b~ cme'llit.alrzy Inowy.oh j r'epe:raClj:j sltarr-yd'l kirzy'ży. DOlpi0r,' ,14 mapca 'l'!W6 raklu zapaidł ro,zJkaz carski 'Uchylający w/w 'cxkó,lnlilk,p:~ZJo!s~awi.ając jednak ogranic'zenia dla krzyży WlZnoiSIZ0iI1YJCh z maieI1ialów itrwalych. 3 L. A. JUC~iClZ, Rysy Zmujdzi, Warszawa lB40; tenże, Wspomnienie Żmujdzi, iVilnoV842, s. 8. ·1 M. Gądon, Opis powiatu telszewskiego, W.ilno 1846, s. '119, :; A. ,Romer, Ubiory włościan i krzyże na Zmttjdzi, "Tygodni.klJlus.t.rowany",. R. 2, 1660, nr 40. 6 O. KQ~berg, Figury przydrożne, "Kwlendarz Wa-l'sza:wslkiiPopul<l!t1no-Nau:kowy" ,rozda Ul1Jgra na rak z.wyc.ul'jny ron, s. 138 - 142. i Tam'że, 5.138. s ,Tenże, Poznańskie I, Kraków 1875, s.. 84; te!1Że, Poznaitskie II, Kraków 1376, :>. 1'2'8-'129. �Ma/c formy architektury sakralnej ... 22I \varte tam informacje o wielkopolsii\).iej sztuce ,przydrożnej oraz jedny"T. z jej twórców Walentym z Grahol1Joga, zac~:eI1pnął O. Kolberg, ja;·: sugeruje Stanisław Błaszczyk n, z bardzo wczesnego arty!kułu anonimowego autora, zamieszczonego w leszezyń:skim "Przyjacielu Ludu" z 1839 roku 10. Pubhkacje KoLberga są ostatnimi w XIX-wiecznej refleksji nad małą architekturą sakralną, wyjąwszy spostr'zeżenia Władysława MaHakowskiego, poczynione na ma:r;ginesie badań nad budownictwem po:lhalańskim 11. Pierwsze lata XX wieku przynoszą w postaoi mnóstwa :prac kontynuację "okresu litewskiego", zapoczą;tkowainego przez L. A. JucewiczCl. Pojawiające się drobne ,artJlkuły, przyczynki 'i rysunki, są wyraz0m budzącego się ruchu regionalnego i neoromantycznyoh idei MłodEj Polski Krzyże i kapliczki zaczynają interesować z jednej ,stvony nastawionych ludoznawczo artystów malarzy,I1egionalistów i rzeczników ochr!O:ny zabytków, z drugiej zaś - kręgi naukowców za,fas'cynowanych ewolUCYJnym sposobem badania przejawów kultury. Dokonajmy omówienia dorobku nwtu pierwszego. Rzecz charakterystyczna, że miesz:czące się w uim prace, aż do lat I wojny światowej. dotyczą niemal wyłącznie krzyży litewskich. W 1900 roku J. Butrymówna publikuje rysuniki krzyży, a właściwie monolitycznych słupów z terenów Żmudzi 12. Rak następny przynosi ilustrowany rysunkami artykuł Stanisława Jarookiego, pos2'jerzony o obiekty z terenów Litwy 1~. Pod wpływem działa'lnośai Stanisława Witki0wiczc' i osób z jego kręgu, Jameki snuje spekulatywne rozważania o wyodrębnieniu na podstawie ,przydrożnej s~buki osobnego stylu lit'ewsko-żmudz" kiego. W 1902 roku ukazują się dwaar,tykuły Adama Jaczynowskiegu poświęcone problematyce krzyży oraz kapliez'ek żmudzkich i litewskich 11 Autor zawarł w nich w,rażc:rria z wydeczki odbytej .po Żmudzi, podają" pierwsze wnioski co do typów aI1chiliektorricznych i ich przestrzennego zróżnicowania. Artykuły ilustrowane są zdjęciami wykonanymi przez autora oraz Konnelię Moncewicz6wnę. W rok później, oprócz rysunkó\\ 9 St. B!as.zc:zyk, Ludowa plastyka knltowa w Wielkopolsce, "Monografie 'l\l!l;zeu:n Nar'Odo:w~go w Po.znaniu", t. 1'4" P,ozna'ń \11975, s. lOG. 10 K.M., Do malowniczej 'Podróży po Wielkopolsce, Gostyi~ i jego okollce' . .Przyja'c-i'e! Ludu", R. 5, 1,839, s. 322 - 234. 11 W. M;.rM<JIkowSlkii,Budownictwo ludowe na Podhalu, Kraików 18i912,s. 13 - H 12 J. Bu'trymówna, "W,usła", t. (1i4, HlOO, z.2, s. l'3L 13 St. Ja,roc:ki, Krzyże na Żmnjdzi i Litwie, "Tygddn:iik I!U!siDCJlwany", 1:901. :1:- 18, s. 346. A. Jac:z)'IDlowlSki, Krzyże i ka.pliczki na Żmnjdzi, "TygoQnrik I:1u:sittI'OWany", W02, s.873 - 8'74; tenże, :W popnzek Żmud'dzi do Po1agi, "Ga'zeta Polska", 190~. 221, 240. 14 n:' 44, 11:' �222 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ Franciszka M05zotasa lJ, ukazuje się dwuczęściowe dzieło Kazimierza Mokłowskiego pOiświęcone S'ztuce ,ludowej w PoLsce16. Autor nie sz~zędz} w nim z,achwytów nad duohemż:mudZlkiej 'Sz1Jukiludowej, ucieleśnionym w przydrożnych kmy:żach i k8lpHc:zil~ach 17. Bardziej :realistyeznd!epodchodzi do zagadnienia Zygmunt Gloger. Wydane w 1907 roku encykJlolpedycznedzliieło tnakrtujące a budownictwie i wyrobach z drzewa w danej Polsoe, zawirecr-a już :b'zy hasła z zakresu określanego jako mała archiJtektura saJkrałna 18. Glog'er ilustruje OWE' trzy hasła (figury, kajplioe, krzyże) ba,rdzo bogato, dodając opis syntetyzujący po'siadane info'Iim,aoje. Wallory artysty,czne i estetyczne, małowniczość forim przydrożnych pomników, [skłoniły środowisIka aJrtysityczl1edo działań mających na celu publiJkaoję wydawnictwa arlbu:mowego.W roiku 1909 ukazuje ~ię w Krakowie ,album Krzyże na Litwie z rysunkami Franciszka Kil"zywdy-Pol· kowslkiego, wydany staraniem Towa:rzystwa PoJska Sztuka Stosowana Iq. Podobne w p110rriluwydawniC!two ukazało się w 1912 roku w Wilnie. wieńcząc wysiłki tamt'ejsze(go środowiska artystycznego i na ukowego 2,1.. Moment ten przypada już jednak na Sichyłek dług,iego ,i ;bogatego w materiały "okresu litewslkiego" w !badaniach małych form archite:Mury sakralnej. Warto jesz;cze wspomnieć o poczynaniach nie należących do tego okresu, ale mieszczący:chsię w sygnalizowanym wyżej nurcie. W 1905 roku Feliks Taroni publikuje swój artykuł o przydrożnej sztuce na Spiszu 21, za:ś Zof,ia Szembekówna zamieszcza ciekawe informacje o~rzyżach i monolitycznych słupach z dkolic Oskowa Wielkopolskiego, zbierane w latach 1903 - 1909 i opatrzone zdjęciami fotograficznymi 22. Podane wyżej pozycje hi!Miognaf:iczneilustrują stan i zakres badań prowadzonych do lat I wojny światowej przez amatorów. Obo'k tego nurtu istniał jeszcze drugi, słabo odzwierciedlony w do-rohku, ruch naukowy na rzecz badań nad małą architekturą sakralną. "Kraf', 1'90'3, !nr 3'9. K. M:oIklo!wsik,j, Sztuka ludowa w Polsce, cz. II, Zabytkt sztuki ludowej. Lwów 1903. 17 Ta:miże, s .. n3. '8 Z. Gilogelr, Budownictwo drzewne'i wyroby z drzewa w dawnej polsce, t. L ',va!l-,szawa 1907, s.2)2 - 03, 7,6 - Bi3" '16'6 - 1\81. 19 Krzyże na Litwie, ryls.udkii F. K:rzYWldy-,F'OIlrkowlslkliego,"PoLslm Slztulka Sto:su"vana", z. 12, KJra'ków 1 909. ~o Krzyże litewskie, z przedmoiwą Ba:S,C\lnaWlic.iu:sai :rylEunkami Zmudai:na'wiciu",",. Wilno 191\2, ~1 F. T,Hoini, Kapliczki i krzyże przydrożne na Spliu, "Lurd" R. lIL, 1905, s. 16ł15 16 1 - 170. ~2 teryaly Z (o£'ia) S~ze,rn:bekówna), Dalsze przyczynki do etnografii Wielkopolsl0i, "lVlaAn:troipo:jogi'czn\J-Ariciheo>l'Ogiiezne i Et'11'O<glrafkzn,e", t. 1:2, 19'1:2, s. 3 -177. �Małe formy architektury sakralnej 223- ... Jego głównymi Tweznikami ,byE: WandaJi,n S71u:kiewicz, Michał Brensz.tajn i Bronisław Piłsudski. Ukształtowani pr,:ue.zpowstałą na zaahod7iie Ewrqpy ,ewolucyjną myśl t€OTetyc:zną,po.stawę swą odzwierci-edliili w pracach. Siłą :r'ZJeCzy ograniJCzyć się t'utaj mursi.rmydo omówienia jedynie tych, które ~bieżne są z pt"ow.aclizQ;nyrmi ro:zwa:ban:i.ami. W 1903 roku Wandalin Szukiewicz zamieszcza w "Wiśle" artykuł o k.r.zyżach zdo:biOJlychz rgUlberllJiwHeńsk:iej 23. Analizuje w nim zp.brany przez siebie i swy,oh poprzedników materiał, wy~nacza zaS;ięgi krzyży ornamentolwanyoh i :podaje ich ogólną k1asY':D1kację. W duchu -ewoLucjonizmu roz.patruje ,ro,d.'zaij.e o!I"l1amentów,określając ich rz'ekomą 'Pradawność i symbo1tkę. Podobnie jak jego 'PO\~ednicy, kończy artykuł słowami zachęty do zbie1"ama materiałów i ~ch naUJkowego opr:aoowania. Znacznie bardziej ortodoiksyjn~ ewolucjonistą ok~zuje ;się Michał Brensz.ta,jn w swej pracy o ,kl"zyżaeh i kapliczkach na Żmudzi 24. Przekonany o ewolucji przenikaj~cej wszeLkie prz.ejawy ku1tUJry, wYSluwa tezę o pr,zedchrz.€Śoijańs!kirm:rodowodme siztuki przydrożnej. W te.j na:jpo,ważniejs~ej dQtychczas ell1ia1i2Jie z,agadnienia, przy pomo,cy metody etnogenetycmej 'i historyczno..,porównawc:zej, analizuj'e nagromadzony material w oelu odtwoJrlzenia .ciągu rozwojoiW€gOtej dziedziny sztuki. Brac,a Jegor mi:mo Ip€wnylch wniosków nie wy:1Jr:zymują:cyohpróby .czasu, zawiera tezy ,io dziś aik:tua'1ne i cenne. BrensZitajn stwierdza ,np., iż 110ZWÓjmałych fomn~chiteiktUTY satlG-alnej :S:zJedłod krzyża do kCliphczki,WYlkształcając w .swy:m przebi-€Ig,us:zJeregloom poŚf,ed:ruicth,odnajd.ywanyoh w tereni·e. Nie ogmniczył się on prrZy tym joedynie do aJnaHzy -form. J,ako jeden z pierwszy,ch dostrzegł oto<::zkęobrzędQIWQ-zwyczajową,towarzy'S'Zą<cąte:nu prze jawo wi re 1igijności. Publik,acja tr:zJeciegoz wymienionych aUJtorów, Bronisława Pisł,lldskiego, jest j,edyniepodsumowaniem i zebraniem wnioSków OIr,azhipotez wysUl1iętych przez Szuk!i:ew:iJcza ,i Bren:sZitajn~25. Napisana przystępnym językiem, w popularnej fo:r:mi,e,a .dOldatkowowydana w "Biblioteoe Orlego Lotu", stała się w przyszłości podstawą dla akcji pro.wadronych przez młod:zJieżsku'Pionąwokół tego czasqpi,sma. Bardzo owocnym dla badań .nad .małymi formami architektury sakralnej okazujie się OIkres I woj,ny śWliatowej i dW1udzies1JoleoiamiędzywoJennego. Latawajny zaznaczają się w dorrobku nad tą dziedziną sztuki ciekawą, aczkolwiek kontrOiwersyj'ną dla współczesnego badac:zJa inicjaW. SZJUlkiQWiiIC'Z, Krzyże zdobione w guberni wileńsk.iej, "W'usla", t.1'7, 1903,. 699 - 706. 24 M. Brensz.t<ajn, Krzyże i kapliczki żmudzk.ie. Materyały do sztttki ludowej na Litwie, ,ilVLaitery.aly An!tOOjpOlJ.o:glic,z,I1JO-ArctheOi!log:iJczn€ ,i B1inog.rafic.21ne", t. 9, 1'907,. 23 z. 6, S'. 'S. ! - [6. B. Plilsudski, 21. '5 £. 1 - Krzyże litewskie, "B'iIb,li,OItelka I OI'JegO Lotu", nr 3-, Ka'aków 1922,. �224 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ tywą. Wysunął .ją Ludwi:k Stasiak w Odezwie do polskiego duchowiclL26. Bodźcem do jej nClipisan:iabył g,oany pożałowania fakt brahl opieki nad s~tuiką przydrożną oraz zmija,najej oblicza rodzimego na "niemieckie" - banalnie ,poprawne i S!przecznez poczuciem swojskiego piękna. W celu zapobieżenia dailszej deprecjacji artystycznej, Stasiak apeluj~ o powolanie zeS!połu, w którego skład wchodziłby teolog, malarz, rzeźbiarz, architekt i historyk sztuki. Zespół ten, po szczegółowych badaniach, wyselekcjonować miał ohiekty o szczególnych walorach artystycznych, historycznych i narodowych, a następnie wydać w bardzo dużym nakładzie album z ilustracjami. W zamierz·eniu autorów -- i stąu kontrowersje - publikacja ta miała stać się propozycją dla potencjalnych fundatoTów i twórców w pa.rafiach. Nakreślony wyżej iprogram spotkał się z bardzo gorącym przyjęciem. W roku 1914 wyłonio'no - z członków Polskiego Towarzystwa Krajo'Znawczego, Towarzystwa Artystycznego i Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości - jede;nastoosobowy Komitet do opracowania i wydania albumu polskich kąp1iczek przydrożnych. W jego skład weszli: Kazimierz Kulwieć, Fr.anciszek Liszewski, Stanish:w Thug,utt i Mikołaj Wisznioki - z koła warszawskiego Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego; J.arosław WoJciechowski, Franciszek Krzy.wda-Polkowski oraz Zdzisła·w Mączeński - z Towarzystwa Opi·eki nad Zabytkami Przpszło.ści. Towarzystwo Artystyczne reprezentowali: Karol Biske, Ka'ZiimierzLasocki, Tadeusz CieślewskJi i ks. Marcin Szkop;kowski 27. Komitet wystosował do społeczeństwa odezwę wzywającą do gromadzenia i nadsyłania rysunków oraz fotografii, Uipelując jednocześnie o opiekę i ochronę obiektów szczególnie cennych i zagroŻJonych28. Program Komitetu i jego odezwa spotkały się z gorącym poparciem Arcybiskupa Warszawskiego ks. dra Aleksandra Kakowskiego. Przyrzekł on wspierać Komitet w działalnoś,ci oraz propagować ideę opieki i ochrony wśród duchowieństwa i wiernych. W efe:kóe tej szeroiko 'zakr'ojo.ne'jdzLałalnośc.i,tłoCZ.I1!ię W. ŁazaTIkiego w Warszawie Oipuścił w 1917 m:ku a1bum, wydany staraniem Komitetu i Towarzystw.a 'Popierani,a Przemysłiu Ludowego w Królestwie Polsk~m 2n. Bez komenta'Tz,a należy pozostawić fakt jego małej użyteczności publicznej - coprze!kJreśliło wprawdz,ie zamiary autorów, ale uchroniło 1'0dzrmą sztukę pm:ydrożną przed unifikacją i sz,tampowym obliczem. Lata między,wojeinne przynoszą cały szereg prac lpuhlikowanych najsIwa L. Slta'Sli.ak, Przydrożne Męki Pańskie R. 4, li!1I1'3.,nr 5!2J, s" 850 - 851. ,7 ,.,ZIi'eiml1a", R. 5-, HHI4, ITr a, s. I!25. 26 (odezwa do naszego duchowieństwa), .. ,Zjem~a", 28 Odezwa w sprawie kapliczek es. UH - ]00. 2,q Krzyże polskie. Wansza'wa H~}7. przydrożnych, "Ziemioa", R. 5, HH'4, ·nr 12, �Male formy architektury sakralnej 225 ... częscle] w "Ziemi", "Kurierze Literacko..,Naukowy;m IKe", w "Wiśle" oraz "Orlim Locie". W tym ostatnim, JiCUlW'iktoT zamieścił w 19·22 roku artyikuł o krzyżach i ka;pliczkach oraz o pot:rzebieich <ochrony30. Wydaje się, iż staŁo się to beZ!pO'Śl'ednimbodkem do podjęci'a na łama·ch tego czasqpisma akcji pod nazwą "Opis ika:phcz·ek". Jej przywódcą zost'ai Seweryn Udziela, aurtm QPublikowaJIle,gona potrzeby a,kcj'i kwestionariusza 31, adresowanego, IPooobnie jak i całe przedsięwzięci'e, do młodzieży, zbieraczy i wszys1lkich tych, którym spraWia ochrony i dokumentacj,i małej sZltukJibyła szczególnie bliska. Akcj,a, której przebieg śledzić można w międzywojennych ,numer,ach "Odego Lotu", spotkała się z aJkoeptacją mł,odych czytelntków i przyniosłas-zereg artykułów a charakterze bardziej dokument.alnym niż analityczno-syntetycznym 32. Dzięki niej wzbogacony jednak wstał, pozostający do naszej dyspozycji, zasób infGrmacji o stanie ilościowym i jakośoi:owym zjawiska w latach dwudz:iestych w Polsce. Obok tego szeroko zakrojonego przedsięwzięcia, badawczego, na łamach poszczególnych pism p<Jijawiałysię w tym okf'esie ar,tykuły podejmujące problematykę .przydrożnej sztuki salkralnej 3:1. Poziom ich był jednak ·bardzo zróżniicowany i obo!k:prac do dziś aktualnych i cermych, spotykamy tam wiele niskiego lotu arty.kułów, Ipełnyoh truizmów, ste30 J. W,i:kJlo:r, Kapliczki - 52; tenże, Kapliczki "Biblio:t.eka o.rlego ~1 i krzyże i krzyże Lotu", S. UdZJieola, Opis nr "Orli Lot", przydrożne, przydrożne 3, Kraików jako 1922, dzieła sztuki "Orli Lot" ,pOlJ:owJ1Ii,e QPu:bili:kował '!'Zony pr·zez B. Tre'!-era, M. Gla-dys;z:o:wą roku ten il'1r 4, i potrzeba ich ochrony. IS. 50- 23 - 51. SL "Orli LQt", R. 4, 19'23, nr kapliczek, .R. 3, 1922, kWel5:tionanj,u.sz 10, s. 148 H9. W 1931> a,le zm'ien;i'ony i rozs<zeoJ i J. KlimasilC'Wską. przydrożne, "O.I1li Lot", R. 5., 1'924, s. 8 -Ill: J. K'Oirpala., Kapliczki i krzyże przydrożne w ziemi bocheńskiej, "Or.Li Lat", R. 4. lfn3, s. 712- '74; A. Kutrcebi,anika, Kapliczki, krzyże i figury przydrożne w Zawo; ·(pow. Ma!ków), "Orli Lat", R. ID, 19:219, .nr 4, :s. 62 - 66; ·M. LaiKlUtc.lm, Kapliczki przy·drożne w Izdebniku (pow. W.a.aoWlicel. ,tamże, s. 66 - 69; T. Se,W1eryn, Q Chrystusie Frasobliwym. Figurki legendy ~ świqtkarze, "Orli Lo-~.", R. 7, li9i26, s,. 9 - 12, 3<8- 39, 67 -69; tenże, Nasz "Opi~ kapl.iczek", "Ovli Gat", R. 12, 1119311,.s. 100 - 108; :S. Udciela, Opis kapliczek, "Onli Lat", R. U, 1 9 30, s. 16 - '1'7; H. Zwolakiew:i'cz, Krzyże żelazne, szczytowe i ozdoby krzyżów przydrożnych z okolic Łęcznej".,Orl:i LOll" R. 10, 1929. nr 6, s. Ji26 - 1129. 33 Sit, Blu'szczyk. Boże Męki nad Buryczq i Ołobokip.m, "Kuri,e.r Li,tera'c1Iw-Na,ukawy IKC", li935, nr 45; ten:te, Wielkopolscy świqtkarze, tam:i.e; J. M., Przydrożnv rze;;oy ludowe, "TG'(',za", nr 19 z 1'2 maja 1'9218; St. Ka'~t., Kapliczki 'i krzyże na 3~ K. Biu'OZJkowski, Kapliczki i figury 1 1 Podhalu, "TęcIZia", mie7'r przydrożny, nr 3'7 zli5 wl'ześni'a 19'28; M. N.alęc.z-DQlbl'owo1'stkii, "niemi,a", R. :8, 19iJ8, s. 1'96; R. Rei mu SS., Kapliczk.i Łemkowszczyżnie, "Ku'r:ier Lli~emc!k,o-Na.ukolwy IKC", 'maJn, Podhalańskie 1932, nr 19; T. R. 3, ]1926,m kapliczki Scwery;n, przydrożne, Kapliczki 52; J. Sunderh1nid, - 275. 15 Lud, t. LXVI[ "Kulr.ier nadrzewne, Swiqtki R. U, 1!H4, nr L~teraCiko-:Na.ukiOwy "Kuril'r bILkowhi.skie, Krzyż l kui krzyże nn li3; J. ReycmI:KC", Litera,ck-o-.NaukOlWY "Arikady", R. 9. IKC". t. 3, W37, s. 274- �226 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ reoty.pów i egzaltowanego w,chwy:tu. Z lat mi~dzywojennych pochodz,> .też mat€'I'iały :zJbi'errarlle 'pnez Ada;ma Chętni!ka .na Ku.r.piach i :vla,rtt; Michalską w powiecie wieluńskiJm. Publ~kacji doczekały się one jedn:lk. dopiero po II wojnie światowej, na łamach "Polskiej Sztuki Ludowej" :14. Jakoś<Cio!wonowa sytuaoja w badani.ach interesującego nas zpwiska wytwoiI1zyła się po ostatniej wojnie. Doniosły wpływ na. to miało powst'anie InstytutJU SztUJ~i PAN, podległej mu Pracowni DoikumC?ntacji Polskiej Sztuiki Ludowej i miesięczni'ka, a póżniej kwar.talnika, "Polska Sztuka Ludowa", k1tóry stał się od ,tej pory plaszczyz.ną dla publikowania wynrików badań nad przejawami szituki ,ludowej. Niewątpliwy wpływ na jakość pTOwad:wnych bad.ań miał też I.akt powstania w kraj u :mdry specjalistów - etn.oglrafów, his1xlTJlkóws,:z1tuiki, 'Zabytko'Znawców - zajmują<:ych się badtaniami sztu\{li ludowej i jej współczesnych kontynuacji .. Przerwany przez wojnę ,tdk badań .i publ1kacji podjęty 'został na nOW8 już w 1945 roku 3". Laita następne przynoszą artykuł Kazimierza Rietkiewiczas:oacuiją'cy ~tralty pOiI1!i,esione w substancji zabytJkowej i stanie posiJadaniJa w obrę.bie małej aIich.iteiktury sakralnej, spowodowane planOiwądziiała.lnoŚ'aiąakupania i zni:szC'z'eniauniwojennymi, W samym tylko woje.wództwie pomlO'rSkim ZJllisizczeniuuległo ponad 3000 krzyży i kapliczek znaICzą,cJ7lch drogi 16 poiwi:atów. Jednocześnie autor syg,naliozuje rrieSlpoitykaną dotychczas aJklC'jęfUa1ldacyjną,wJ7lrażoną licZJbą około 2 OOU' 110Iwychobiektów, wzniesionych w samym tylko 1946 roku, uzupełnia-o jący;oh pon:iesńiOine straity 36. W nowej neczywi.stośó ooQ:yw,aprężny 'przed wojną ruch regńonaJ,ny.. Dział,a~ność jego nile omija ró,wnież int'eIiesującej nas dziedziny. Widoczny jest .i'ednaik.znac~ny .spa,dek i1Olściolwy pr,ac. W 1946 roiku F:ranaisz€lk T:I"eder publikuje gawędziarskJi szkic o histo:ni'i ka:s~ub.~iJch k:apliiczelkprzydroimyoh 37. Rok następny zaznacza się' pierwszym aJTItykuł€lm{) tpr'zydroj;nej sztuce, któTy mpocząt1kował tr.wający niemal do dZiiś, cykl auioTStwaznanego regionalisty i koleikCjo.nera. rzewowsbego - F.ranollizka Koitu1i38. Krzyże 34 LA. OhęVn!iik, 1977., in:rl:, SZllluka 35 LudOlWa", 33 i kapUczki kurpiowskie, M. JVJi.C'hal.s:ka, Krzyże 39 - 52; R. 1'3, H~5.9, nr J. LewalI1ldo!Ws.1~i, Nowe 11'945, nr "Lud", S'. "Bl~ISlk<l zelazne UJ SZJtuka powiecie LudGwa", !Vie/nil.skim, R. 31. ,;PC:,l.s'ka 1 - 2, s'. 54 - 61. kapUczki i krzyże, "W,iadoJnośl'i Dus.7.pa's.ters,kie", R. 1 2. K. Bi€it~ie'Wii:oz, t. Zniszczenia ~7\ Ji9i4'7:,6, 4.18'7- 490. UJ 'DI'eder,Z przydrożnych, "Che2z", 1946, nr 3'2, 33, 3:5. ,.Wi'eś", 1'9417, nr 33, s. 7; 'lenże, Kaplica myŚ!iu'-· 37 F. 38 F. K'OItula, historii Przydrożna kapliczek sztuka, architekturze ludowej lU woj pomorskim, ska pod wezwaniem św .. Huberta w Miloci1l1e k. Rz~szowa, "Ooh:nona Z:a:by,tków", R. 4,11'9:511\nr '1.-2, 's, ~6-!~; t.ero'e. Kaptic:cki św. Roclw, "Myśl .s,polecz.na", 1976 .. ,nJr 28, s. 7; t€lnż'e, Ś!ad2mi przydrożnych kapliczek... (z seTii Opowieści ziemi):, .;W1'I1K", 1'9'77, nr 20, s. 1/2. �Male formy architektury sakralnej 227 ... Rok 1958 przynosi pierwszą publikację ksjążkową, plOra Tadeusza Seweryna, poświęconą mał,ej architekturze sakralnej na obszarze całego kraju ~\).Zdawać by się mogło, iż po 120 !;1iemal ,latach refleksji nad z.agadnie.l1'iemnadszedł wreszde czas na pracę syntetyzującą pos.iadany dorohek. Ni'e spełnia on jednak ,pokładanych w niej nadziei. Daje znać a sobie niedostateczna nadal baza źródłowo-materiałowa, powodująca słabe reprezentowanie niektórych regionów, np. WielkopolSki. Podjęte próby stworzenia uniwersalnego systemu klasyfikClcyjno-typologicznego palą ,wi{;c na pa:newc'c. Autor nie zachował też należytego dystansu wobec przedmiotu r:oizważań, co nie po.zwa1a pr,acy wyjść poza Tia:my szkicu gawędziard<Jiego,publikacji o charakterze popularnym. Schyłek lat ;pięćdziesiątych charakteryzuje się wzmożeniem działań badawczych i ,edytorskich w Wielkopols<ce.PozostaJe to w ścisłym związku z wysuniętą prZiez Katedrę Etnografii DAM w Poznaniu inicjatywą wydania monog.rafii poświęcon€j kulturze ludowej WielJkopolski. Z szeregu 'Publikowanych wtedy !pr,aco char;a~teTZewspierającym to ambitne zamierzenie, omówmy studia o tematyee zbieżnej z naszymi zainteresowaniami. o Adam Glapa zamies-.<:czaiW "Polskiej Sztuce LUJdowej" dwa przy-czyn.kiido poznania oblicza wielkopolskiej rze:tby kuJtowej i Jej twórców 40. W rOikpóźni,ej Stan:isław Blaszczyk dokonuje szczegółowej analizy powyższego zagadnienia w opa'l'ciu o zebmne przez siebi'2, bezcennEdzisiaj materiały i:konograficzme, 'Szczęśliwym trafem ooalałe wza wlerusze wojennej 41. W szkicu o rzeŹJbi:aTZachW:ielk.opolski południowej, obok biogmfii twórców, zamieszcza też bogato ilush~owaną analizę formalną, zachowanych i znanych już tylko z przE.'kazów lkonogra£icznyoh obiek· tów przydmżnej sztuki. Równocz,eśnie Stanisł,aw Helsztyński przedstawia na łaJniaoh "Polskiej Sztuki Ludowej" swoje r,ef.1e;ksjenad e:ptg.onem ludowych rzeźbiarzy WieLkopolski- Andrzejem Majchrzaikiem 42. o Al'tytkuły te odbijają się żywym echem w kra.ju, przynosząc nowe głosy w dyskusji nad problematyką rzeźby przydrożnej w \v.i-elkopolT. Seweryn, Kapliczki i krzyże przydrożne w Polsce, Warszawa 1'958. ,A. G1aIPa, Antoni Twardowski nieznany rzeźbiarz ludowy, "Polska Sz'tuka Ludowa", R. 8, H)54, nr 4, s. 252 - 2:53; tame, Przyczynek do wielkopolskiej rzeźby ludowej, "P,o,ll.'>k'a Sztuka Lu:doWla", R. 10, 1956', nr 4 - 5, SI. 24L 4\ St. Blaslz'czy;k, Kapliczka ludowa z Grabonoga, "Studia M'Uze~lne", t. 3, 1967. s. 124 - 1'40; tenże, Rzeżbiarze ludowi południowej Wielkopolski, "Plojska Sztujk.a w3!J 40 dowa", 42 R. 1'2, Hl5i8, nr l, s,. 3 - 3'6. Sit. Hel!siZtyń.s;',i, U rzeźbiarza ka Ludolwa", wiejskiego R. 1'2, 1'958, nr 1, :s. 37 - 44. Andrzeja Majchrzaka, "POI's!k.l Szbu- �228 TADEUSZ LOPATKIEWICZ soe 43. Zagadnienia ,te wień,czy dqpie:ro roZ'pr,awa Stanisława BłaS:zczyka, szeroko i wyczwpująco omawiająca problem ludowej plastyki kultowej w tej czę{~cii baju 44. Równocześnie z o;pra,cowcmiam'i ujmującymi zag.adnienie z punktu widze:nia oIkreślon.egoregionu, pojawiają się na łama,ch "Pol<>kiejSztuk Ludo:we:j" a~rtyikuły o charalk.t'er,ze mateI1iałowo-dokume!Iltacyjnym, dotycząoeniewi<E~likJiohzazwyozaj obsza:rów. Mlicha} Pęk"!alski omawia zagadnienie dr'ewni:anej mchite!k:tury sepulkralnej w Bi1go:rajskiem 4", Eugeniusz Madejski zarrrrieszClZa opis kapliczek św. Jana Nepomucena zanotowanych ,w Kmsolcinie i GTluszczynie w województwie !kieleckim 46. Inne artykuły doty<:zą :bądź pojedynczych obiektów 47, bądź kh całych zespołów układających .się w oIkreślony e.asięg 48 Na początku lat sześódzjiesiątych, po kiilku arty1kułach Romana ReinIussa omaw~ająoe.go stan i problematykę .badań nad kulturą LemkowszczY'zny49, uka'zują slię dwa szkice z cyklu okl'f'ślonego nazwą "Z'2 studiów nad Ludową 'f'zeźbą}{)al:1:~e!Ilną na Łemkowszczyźnie" "0. Jeden z nich dotyczy wyłąoznie zagadnie_'l twórców i kamieniarskich ośrodków lemkows'kllich,drugi kieruje swą uwagę na '}{)amie:nną r,zeźbę figuralną Lemków. 'Arty,kuły te wnoszą dużo nowego maienlału, naświetlając malo znane wcześniej zjawisko. Szkoda tylko, i,ż nie pCJp.I1Zedziła ich gruntowna imventaryzacj:a zachow.anych w te!'e'11i.eobiektów, która dopie,ro upra13 St. Siz)'lmań's'kJi, Grupa rzeźb wielkopoLskich i domnif'many ich mistrz Gliwic:, ,,2eszy:ty PańJs'liwowego Muzeuim Btn()gralliczn.eg.o w Wa:rsza'Wlie", t. 4 - 5, 195·3 '1'9,64 s. 128 - 11:33; .9t. lliaJs'ZJczytk, Rzeźby mistrza Gliwicza czy P. Brylińskiego, "Sbudi.J Muzea;1ne", t, 7, 1'916191,s. 9'9 ~ 109,. H Te 11JŻe , Ludowa plastyka kultowa .. " op, cit. 45 M. Pęlka,lSiki, Drewniane kapliczki nagrobne w }JOW. bilgorajskim, "PolS!k'l Sz.tUJka Lud()w:a ", R. 1!5, 1:9;61, nr 2, s. 94 - 96. 46 E. Ma:de}siki, Kapliczki z rzeźbq figuralnq w Krasocinie ż Gruszczynie, "Poi/SIka Sztuka LUldOlwa", R. 32, 1I9:7i8, nr l, S. fj11 - 53. 41 L Gahel<Ja, H. SY'g,i.eltyńslka., Chrystus Frasobliwy z Anielowa, "Pol\5rka S.z,tuk;, Ludowa", R. 211, 19167, m 2, s. 109 - 'lilO; H. Sy.gi·etyńJslka, Przydroźna kapliczko 10 Leonowie, "Piolsika S:ztulka ,Ludowa", R. 30, 11976, nr l, s. 47 - 48, 48 J.. T,eodoH)WlDCz.-Czerpiń.ska, Grupa kapliczek z IwlUlTmami w powiecie jasielsk..im, "Po,ls:ka S:zJtuka !lJud!owa", R. ',1 7, UJI&3,Inr3 -'4, s. 1\8,3-1'9.3. 49 oR. ReDnfu!Sls, Stan i problematyka badań nad ku1.tu.rq ludowqŁcmknwozczy:ny, "EbnOlg,r:afi.a P'OIllslka", t, 5, l'9'6i1, s. 6,3 - 69; tl~nże, SztukI) ludowa ŁemkowSZC<yZ1lU, .,PlOils:ka SZltuJka LudoWIa", R. 16, 1,9'62, nir 1, s. 9 - 26; tenJ.e, Sztuka ludowa w wojewódz,twie rzeszowskim i jej badanie, "BOJ1S:ka S:zib.1ka Lu'dawa", R. 1'7, 1963, nr 3 - 4. s. 1:13 - 11J.4. 50 K. MaIPc:Z3ik'o'wa, Kamieniarstwo ludowe u Łem/ców. (Ze studiów nad ludowc, rzeżbq kamiennq na ŁemkoUJiszczyźnie, ·cz.. 1), "Po\'s:ka Szbuka Ludowa", R. Hi, 1.9,6·Z, nr 2, 's.8!4 - {lIl; R. Reilndiu'ss, Rzeźba figuralna Łemków. (Ze stud,iów nad ludowa rzeźbq kamiennq na Łemkowszczyźnie, CZ, 2), ,,'BoIska SZJtu.ka Ludowa", R. 17, 19'53, nr 3 - 4, 1>. 12J2 -13'5. 1 �Mate formy architektury sakralnej 229 ... womoamc mogłaby wysuwane prz;ez aUJto:rówhijpo.tezy. Mimo iż niektóre z ,postawionych tam wniosków wymaga,ją w ery£ikaaji, a pewne iniO!J.lll1la'cj'e wręoz sprostowalJllia, arrtyikuły te zrobiły dużo dobrego dla badań interesującej nas d'lJiedziny. Zapoczątkowały howiem oałą se;rię studiów nad ludowąflz'eŹJbą kamienną, przy okazji których zagadniienia małych form arohitetkJtuTYsakJI1alJn'ejznala,zły się rÓWIliież w centrum llWl3igi. Cyk,l ten oltwiel'3ją pmoe Krzysztofa Wolskiego i St€fa;na Lwa dotyczące ludowego ośrodka kamieniaJl'Skiie.go ,w Bruśni:e, w powiecie lubaczowSikim51. UZUpełlIl'i,eniem:tych artykułów są ni:el'Jwy,J<.1e intereslującr' mateniały ar,ch~walne o powstaniu :i rOlZwojutego centrum ludowej wytwórc.zo\Ści,Móre zebrał ,i podał do druku F:naJIloisl'J~GajerSki 52. Lata następne przy;noszą w sl'Jkicu Ewy Śnieżyńskó:ej bioglI'afię i anaJi'zę for-maIną dl'Jiełkarrn1ieniarza A. Miartyńislkiego, twórcy szeregu kaplicl'Jek z okolic KraJkowa 53. Kontynuacją owego "cylklu kamienia.rskii'ego" jest studiu.m TadeusZia Chrzanowskiego o kamiennej rzeźbie śląsJ.dej, Hamana ReiJnfussa podejmującego anaJog~czną problematyikę za.chQdnriegoPogór:ua, Alicji Małdy zajmującej się ludową kamieni,anką z te!renów podkmkowsk:ioh Oiraz Teresy Szeteli-Zauchowej, analizująoej przydrożną rzeźbę z olko'lic Rymanowa .i4. Da.lekim zapewne ech'em pr.ac powyższych jest też studium Jiri Lange-ra o orawskiej rzeźbie kamiennej ;i'i. We wszystkich tych artykułach, co winniśmy podk'reś1ić, zag~dn.ienrie,przydm:żmej archiil:ektutI'ysakral.ńej znajduje poczesne· miejsce, jako zazwyczaj jedyne zjawisko egzemplJi'fikują,oedzi.ałalność nie.istniejących już o,sTodkówi twórców. W toku studiów nad ludoiwą kamieniarką artystyczną pojawiły się ól Woi'soki, Z badań nad kamieni2rstwem wiejskim na Roztoczu, "Rocznik Etno,gl'<1f.icznego w Kra:lwWli.e", t. l, 11956, s. 113 - 127; S. Lew, Ludowy ośrok'lmieniarski w 8ruśnie, pow. Lubaczów, "Roczmk Przemyski", t. U, 1967 K. :\Jiuzeum dek 193 - 2'28. ,'o 52 S. F. Ga,je.r8ki, ;wmieniarskiego okresu Materiały gospodarki źródłowe tuczące historii bruśnieńskiego "Pols;ka foLwarczno-pańszczyźnianej, osrodka Szt'..lka Lu- dowa", R. 23. 196'9, nr 3 - 4, s. 319 - 227. sa E. Snoi-eżyńsoka-S:to\.ot, Adeodatus MarLyński Sztuka Ludowa", R. 22, 1'96&, nr 3, s. 13.1 - l:ł5. kamieniarz z Borzęcina, "P.ols.ka T. Chr;zano.wskii, Prymitywna rzeźba kamienna na SLąsku, "P.olska Sztuka LuR. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 151 - 166; R. Rei;n;fuSJ';" Ludowa rzeźba kamienna na ::achodnim Pogórzu, tamże, s. 167 - ISO; A. Małeta, Z badań nad Ludową rzeźbą kamienną okoLic WieLiczki, Cdowa, Myślenie, "Pull'sika Sztuka Ludowa", R. 32, 1978, or 3 - 4, 's. 225 - 238; T. S,zetela-Za,uchowa, Ludowa rzeź'Ja kamienia okoLic HymailOwa, "P.rac.e ,i Mater.ialy z Ba!d::rń Etnog,rafi.c.zJIly h", R.leszów 1979, s. 267 - 326 . .ió J. Langel', Rzeźba kamienna na Orawie, "Polska Sztuka Ludowa", R. 3:>, 1981, m- l, s. 405 - 54. 5~ dowa", �230 TADEUSZ ŁOPATKIEWICZ nowe, niedootrzeg.ane dotychczas aspekty tego zagadnienia. Jednym z nich jest niekwestionow.any wlPływ miejskiej produkcji rzemieślnicnej na dzieła domorosły,ch t:wÓiI'cówludowych. An«Lizą tego problemu zajął ~ię Roman Reinfuss 56, a artykuł jego, mimo iż dotyczy wyłącznie problematyki małopolskiej, :stanowi ważną pozycję bibliograficzną dla wszystkich podejmujących badania nad małą architekturą sakralną i ludową rzeźbq kamienną. Duże nadZJieje należy też wiązać z przygotowywaną do druku syntezą pióra R. Reinfussa, stanow.iącą wynik wieloletnich badań au:torCJ uk!ierunkowanych na nieprof,esjonalną rzeźbą kamienną z obszaru całej Polski 57. W śoisłym związku z omawianymi wcześniej pracami Sta,ni:;ława Błaszczyka ,roaj'e się pO':ZDSltaw,ać ał"tykuł Anny KunczyńSki-ej-J:"a,ckiej. podejmującej problematykę monolitycznych sh~pów kultowych i krzyży rzeźbionych z terenu MałO!pol:ski58. Autolika przeprowadza w nim wnikliwąanalizę zachowanych do naszych ,czasów obiektów, doikonują<:tym samym wery£ikIa,cji tezy traktującej ten typ architektury pnydrożnej :za właściwy wyłącznie dLa obszarów Wielkopolski. Kończąc ten krótki ipI"ZeglądbibliQgr,afJiezny,ilustrujący hiSlto:nięi zakres prowadzonych w Polsee badań nad małą architekturą sakralną. wspomnieć też należy, iż za@adnienie to weszło na stałe do zakr,esu rzeczowego proc podręcznJiJkowych, traktuJących o sztuce ludowej nasnego kraj1u 59. Zan~m z,amikniemy nasz,e :11O'zw.clŻania, dokonajmy jeszcze krótkieJ ooeny dOTobku ~gTomadzon~go w toku 140-I'etnich badań, nie tracąc jednak z pola widzenia współezesnej percepcji przedmiotu badanego. Mimu bowiem bogatych i odległych tI1adycji w z3łntereso.waniach tą fOifmąsztuki lud.:o:wej,mimo zgromadzlenia pokażnychzasobów faktag,raficznych, wie56 R. RClunf'UJSIS, Wplyw rzemieślniczej pi"odukcji dewocyjnej na ludowlj rzeźb.w kamieniu, "Polska Szltuka Lud OJWa", R. 33, 11979, nr 2., s. 67 - 76. 57 Indio.rmację tę poda.ję za: J. Cza:jko'Ws.kli, Roman &'Lnfuss (w 70 -roCZJI1icęurodzin j 50 l'ommicę ,pracy llJcl'ltik:Otwej), "Areta SC<Hl'senolo.gJka", It. 1, San0lk JI9,aO, s, 114 58 A. Kunc.zyń'skił-1rack.a, Krzyźe 1"Zeźbione i monolityczne figury drewniane z 1Ha· lapoIski, "Polska Situka LudOJWa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 18,1 - 198. 59 St. Poniatowski, Etnografia Polski, "W,iedza ,o Polsoe", ,t. 3, s. 19'1 - 344: E. Frank:owski, Sztuka ludowa, taJITlże, s. 345 - '4i116; R. R€iinfuss, J. SWli,dersiki" Sztuka ludowa w Polsce, Kraków 1960; K. Moozylls!k!i, Ku,ltura ludowa Slowian, t. 2. CoZ. 2, Warszawa HH~8, s. 1,811.- 1&5; S. K,rzY'sZJtDf,owicz, O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa 1972, K. pjlWooki, Rzeźba ludowa, "BoIska Sztuka Ludowa", R. 30, 1976, nr 3 - 4, s. 131 - 150; J. Gm!bOiWSJk;i, Sztuka ludowa. Charakterystyki porównania odrębności, Warr-szawa 1977; A. Jadk'owslkli, Sztuka ludcwa, Iw:] Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, "Eiub1iotekR Etnoo,grafi,j P.oIsJ{Jjeti", nr 34, Wroclaw 1981, s. 189 - 245. �A1ale formy architektury sakraInej ... 231 dza o samym zjawisku jest nEldal nj'edostateczn.a, często nawet potoczna i nie wychodząca poza ramy sterrotYrPów. A tych powstało wokół przy- drożnej sztuki wiele i sądzić należy, iż ŹJródłoswe mają właśn~e :'vV niewiedzy. Szukając przyczyn impasu w badani,ach i zainteresowaniach tą problematyką, wskazać nalezy na :ua.rnedbania, a wŁaściwie zupełny brak teoretycznych i metodologicznych Ipodstaw, w o:p::.l;rcri.u o Iktór,e :ta wąsika dyscyplina mogłaby się rozwijać. Mimo iż podejmowa..'1o już niejednokrotnie próby stworzenia uniwers,a,lnego systemu klasyfika!cyjno-typo.Iogicznego i taksonomicznego, zagadnienie terminologii "kaplieZilmw.ej"pozostaje nadal otwarte. Co gorsza, w posz;ozególnyoh ,praca.ch, autorzy poSfugują się często pojęciami własnymi, a uniwPl'saJnymi {ył1ro dlatego, że można je do wszystkJich tylPÓWformalnych przyporządkować. Palącą potrzebą wydaje się być szersza dyskusja nad systemem pojęciowym w obrębie małych form architektury sakralnej, która dopiero mogłaby wprowadzić ład i dyscyplinę w pr.qszłe prace z interesującej nas dziedziny. Tu jednak pojawia się nowy prohlem, tym razem natury kadrowej. W Polsce, kraju który jest skądinąd eur~pejskim potentatem lmp1ic:ulrowym, grupa osób zajmujących się tą problematyką jest nader szczupła. Na przeszikodzie stanął tutaj zapewne charakter samego prz,edmio.tu badanego. Biorąc bow,iem pod uwagę fakt, iż przydrożna kapliczka stanowi zjawisko z .pogranicza różnych dz,iałów sztuki ludowej i konlrolll;tu:jąCgo z wszechobecną tendencją do wąskich spe.ojalizacji w ramach dyscypl:imy, nie należy soię dziwić,. że architektura przydro2ma jest dzi.eokiem nioechcianym. Wszak w kapliczce takiej sport;ykamy się często z przykładami ludowej rzeźby, malamstwa, graf:i;k!i,haftu, a i sam obieik.t jest w końcu określoną jednostką archi.tektoniczną. Skala trudności w realizowaniu tematu wzrasta więc niepomi'ernie. W rezultacie nawet ci, którzy podjęli penetracje terenowe w' tym kierunku są .coraz bardziej z.niechęceni pośtawami otoczenia,traktującego temat jako wdzięczny ale infantylny, .a nawet niegodny prawdziwego badacza. Sam z takimi oeoenami spotykałem się nie raz. Konsekwencją tego jest bardzo niewielkie winteresowańif>, braK publikacji i ogólna stagnacja w bada;n:iach. Tylko mimochodem pojawiają się gdzieniegdzie fotografie - swzególnie w pracach analizlljących rzeźbę ludową - a czasami spotkać się można z margiJnesowy:mi stwie.rozeniami. Ale prZJecieżw ten sposób dy:scypljny nie zbuduj1emy a i osiągnięcie poważniejszych wyników stanie się niemożliwe. Nie należy się więc dziwić, ~e tak skromnie kr,aj nasz reprezentowany jest na międzynarodowych sesjach organizowany,ch przez austriacki Zespół do Badań Pom- �232 TADEUSZ LOPATKIEWICZ n.ików Przydrożnych 60. Bez komentarz:l pozostaw.iam też fakt, iż moralnym obo:wd.ązkiemetnografów opolskich było wrganiwwanie tak!iego zespoł,u u si'C1bie,wkTaju kit6ry j€!&.1; w obitekity przyd!fo~ne Szcz€!gólnie,za.sobny. Sądzę jednalk, iż na i!I1.icjaiywętaką n~gdy nie jest za PÓŹJllo. Może więc udałoby się, wzorr-emaustriackiich ludoznawców, powolać p;>dobną sekcję przy Polsik.im Towar:zysrtwlieLudoznawczym. Zapewne nie pozyskano by tak znacznych funduszy na badani'a, pubLikacje, etc., ale efekty byłyby na pewno, a i ohlubny dorobek minionych pokoleń uzyskałby jakąś r:zeczywis.tą kontYlIluaaję. W ileż bo:wiiemłart;w;i·ejszejjesteśmy tera:z sytuacji. Dyscy,plina na~ do'CzekaŁasię kadry specjalistów, stworzyła sobie Z<łlPleczetechniczno-materiałowe, poslLaJClia też własne peniodYlki i możliwości wydawnicze. Do w~ółiP~alcy można i na,leżał~by zapI"osić Ipfzedstawici'eh inny,ch dziedZJinnauki o .pokrewny'Ch zaJiJnteirooowail1Jiach, a także skoTzyst<lĆz dorobku instytucji statutowo ki,wujących swą utwagę na .inwentaryzację i 1'z·ete·1ną doikuIDentację. Mam tu:taj na myślii Oś·rodek Dokurne.nta,cj.i Zabytków w Warszawie i podległe mu wojewódzkie Biur:a Badań i Do·kumentacji Zabytków, z zasobówktóry,ch '0tnografowie raczej fZ!adko korzystają. Uwaga ta ni,e dotyczy zresztą samych form architektury sakralnej, a odni'eść ją można do niemial c,ałej ~puścrizJllY materialnej. RO'l!pO~anie Itym sposOIbemnaszego stanu p::lsiadania, pozwoliłoby .na szybkie wyłowienie białych plam na ma:pie obiektów przydrożinych i nadrohienie opóźI1Jieńpil'Zynajmniej w stos unIku do innych dzi.ałów sztuk~ ludowej. N.ie o same obiekty przydrożne zresztą tutaj chodzi. Nic mniej niedostrzegana była do ostatnich lait prohle:matyka wiejskich cmentarzy i ich własnej arohitekJtury. Pozytywne dZJi'alan:iaj"ki? podjęto w S'to!'>unku do .zagmożonychńekropohi Imiejskk!h, !k.ażą jednRk wierlzyć, że i sztuka ludowa zostani.e w niedłu:gim C'ZJalSiie wzbogacona o kolejny interes.ujący dział. Podsumowując przedstawiony rozwój refleksji ,nad małymi formami architektury sakralnej i zargac1nieniami jej towarzyszącymi pragnę raz jeszcze podkreślić kOlnieczność kontynuowania badań nad tymi przejawami kultury. Wydaje się, iż w dobie szybkich zmian w kTajobrazie kulturowym Polski, prnemian w modelu religijności społeczeństwa, C'ZJasu na te działania nie powstało zbyt wiele. Tak jaik i przed latyzakończyc więc wypada słowami za'chęty dopodjęoia wysil:ków, mających na celu gruntowne zbadanie tego elementu naszego pejzażu kultuI'OIwego, po którym od krajów ościennych nas odróżniano. 60 St. Blaszczyk, Austriacki t. 65, 1981, s. 348 - 349. Zespól do bCidmi pomników przydrożnych, "Lud". �Male TADEUSZ formy archit,ektury sakraInej 233 ... ŁOPAllKIEWICZ SMALL FORMS OF SAC~L AJRCHI'l1FJC:TURE AiS A SUBJECT OF COGNiImrV:E INrr.:ElREsmS (Summary) Sm'UlM for-ins of sacral <l'l'chiteClvU're DonSl1.i1JuJe!1Jh.at o'CJlmain of ·of Poh:sih v!11l,a,gePOtPUJI'aition,w.hliah IhaJd been noł\Jilce:d quite of folk .wt - ,hliiS'tOlr,iaiIlls of foJJld!orlists.,almateuT1s, l,aibe!r '001 by a,r!t. 1Ihese arljd func:tli,on - and ealily, pr,O!fes'sJ(JInal!s- ~ntereSi'ts foUliOw€ld bo.tlh oibtilectJive - subj,eCl!JiJve- lecture eth1rwg.ra\phers and form I'esllIJuti[),g f11clm uhe hi:Eltory 'of Pal!iJs;h D<lti,on sub- ~u,llpi1Julres ha!d consitiltluteJd 't1he 0011'tOn/t of tJhe oonc,ept f.or many ye~l1S. a.cti,v,1ty c'on.ne;cted w.iilh c:equent to tlhe palrtitionsof the clollJlnltlry - cha,ra~iterlilS:tlcs. The author ,col1siCiously a:pjjhes ,tJhe term "voads'1de 0..1'1", fo,r <:hapels and a'r-tistie firs'!; by the Iover" roa,ds:ide CTOSs-e.s. O!f 'salepa\ a'I'ohi- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/04fbc231af4bdf11a1efc86d6ac704b2.pdf 792b1087a9e34d357a57ae761d87e8bf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6027 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5619 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.287 ( mapa 41 b nr ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 b. Nazwa spotkania odbywajacego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" — lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienie znaków: 1 — dobranoc; 2 — dobranocka; 3 — grają na dobranoc; 4 — na dobranoc; 5 — muzyka na dobranoc; 6 — odgrywka; 7 — odgrywiny; 8 — wieczorynka; 9 — inne (por. mapy: 16a, 16c, l6d, 16e, 16f); 10 — brak informacji; 11 — brak tradycji � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c8ba1606f60671afd68c8bcde5b4a77b.pdf d0bac3af808f56b8749ce294e5fcefa7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6026 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5618 Title A name given to the resource Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.286 ( mapa 41 a nr ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41 a. Nazwa spotkania odbywającego się w domu panny młodej w wigilię wesela Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka 55. Zapisać miejscową nazwę zwyczajowego wieczoru odprawianego w domu młodej („dziewiczy wie­ czór", „zlubiny", „wieńczyny" - lub inaczej), co te nazwy oznaczają? Objaśnienia znaków: 1 — wianek; 2 — wykup wianka; 3 — wiankoplecie; 4 — wiankopleciny; 5 — wian­ ki; 6 — wicie wianków; 7 — wieńczyny; 8 — wieniczny wieczór; 9 — wieńce; 10 — wykupiny; 11 — wijaki; 12 — inne (por. mapy: 16b, 16c, l6d, 16e, 16f); 13 — brak informacji; 14 — brak tradycji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e49b097616a3c82a8fd91dd40d5d7b2f.pdf 60bd188aeedeaa723261eac399c06bc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5615 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz trzeci/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.263 ( mapa nr 38 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 38. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz trzeci Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Ołesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany - podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszalek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli ww. zwyczaj zaniki - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1—drużbowie; 2—członek rodziny młodej; 3 — para młoda razem lub pan młody w towarzystwie druhny; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e71b0ab6327a4db9a03b30524fecdb83.pdf 6dff08364d74680d0c136248c8c298f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5614 Title A name given to the resource Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz drugi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.262 ( mapa nr 37) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 37. Zapraszanie przez drużbów lub wybrane osoby na wesele po raz drugi Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? Jak go nazywano? Kto mu zlecał zapraszanie? Obchodził wieś pieszo? Objeżdżał konno? Jak był ubrany - podać szczegół ubrania który określał funkcję takiego proszacza? na przykład: bukiet kwiatów, rózga? itp. Czy funkcję tę pełnił „rajek"? lub starosta? Marszałek? 47. Czy zdarza się, że zapraszać chodzi para narzeczonych? Czy jest to forma zwyczajowa, czy była i daw­ niej? Może zależało to od stopnia zamożności? 48. Czy obecnie praktykowany dawniej zwyczaj wysyłania spraszaca utrzymywał się? Jeśli tak, co się zmieniło? W ubiorze, sposobie, oracji itp. 49. Jeśli ww. zwyczaj zanikł - opisać kto i jak zaprasza teraz?: A. Młoda para? B. Sama młoda lub z druhną? C. Młoda z drużbą i druhną? D. Młody z drużbą i druhną? E. Drużbowie? F. Rodzice młodych? G. Czy osoby zapraszające były (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed do­ mem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: Zapraszali: 1—drużba / drużbowie; 2 — członek z rodziny panny młodej; 3—orkie­ stra (z towarzystwem pana młodego i / lub drużby); 4—inne; 5—brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfc1378bfee9fc8e3434f675b522a8d1.pdf 4b57d7a236d9931c1aadea268efa28ab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5617 Title A name given to the resource Poczęstunek podawany osobom zapraszającym na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.276 ( mapa nr 40) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 0 . Poczęstunek podawany osobom zapraszającym na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 49. G. Czy osoby zapraszające byty (są) częstowane przez zapraszanych? Czym? Gdzie, przed domem, czy w izbie? Objaśnienia znaków: 1—zwyczaj istnieje; 2 — zwyczaj istnieje, ale nie jest regułą; 3—brak informa­ cji; 4 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/727493a8b919d065bde1bb84792de79d.pdf e18237c6bc13f15c3e2d855eac4987e1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6024 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5616 Title A name given to the resource Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.265 ( mapa nr39 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 39. Tradycyjne formy zapraszania gości na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 45. Kto zapraszał gości weselnych? (...) 46. Czy wygłaszał orację wierszowaną zawierającą treść zaproszenia? Zapisać tekst takiej przemowy! Czy we wsi znano tylko jeden tekst — czy więcej? Ważne jeżeli chodzi o przesiedleńców zamieszkujących wieś, a pochodzących z różnych stron. Objaśnienia znaków: 1—oracje; 2—błogosławieństwo; 3—formy wyrażające szacunek; 4 — inne; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e60f847599bf9d1dd09d688ab273ed90.pdf 1db6635c5cd01509a723720b33ba5b53 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5611 Title A name given to the resource Termin trzecich zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.223 ( mapa nr 31) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 31. Termin trzecich zaprosin na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1—w dzień ślubu; 2—w przeddzień wesela; 3—inne; 4—brak in­ formacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: 1) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 2) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 3) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zanaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e5c051a7f604db6c22aa2edce89592d2.pdf 95c3bf5f61d853527df7e3620771ced3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5610 Title A name given to the resource Termin drugich zaprosin na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.218 ( mapa nr 30 ) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 0 . Termin drugich zaprosin na wesele Oprac. Anna Mączyńska, Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Objaśnienia znaków: Zapraszano: 1 — tydzień przed weselem; 2 — na kilka dni przed weselem; 3 — w przeddzień wesela; 4 — w dzień ślubu; 5 — inne; 6—brak informacji; 7—brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pierworys mapy na podstawie materiałów PAE i literatury wykonała A. Mączyńska (PAE, mapa 549: Terminy obowiązujące przy zapraszaniu gości na wesele), 3) dane z materiałów PAE zweryfikowała A. Drożdż (na mapie pominięte zostały inne dane niż te pochodzące ze stałej sieci punktów atlasowych), 4) na mapie uwzględniono jedynie informacje pochodzące z literatury XIX-wiecznej (zaznaczone kolorem szarym). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/daeca8495c55dc3bc2762306b3a32ad1.pdf 73015a8a8c6c152a1397a621308330d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6021 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5613 Title A name given to the resource Zwyczaj zapraszania listownego/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.229 ( mapa nr 33) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 3 . Zwyczaj zapraszania listownego Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 43. Czy dawny zwyczaj formalnego spraszania gości jeszcze istnieje, czy też zanikł. Kiedy? Może we wsi jeszcze zwyczajowo proszą, a inni - nie. Od czego to zależy, od zamożności? Postaw ideowych? Objaśnienia znaków: 1—wysyłanie drukowanych zaproszeń; 2 — inne formy zapraszania na wesele współwystępujące z zapraszaniem listownym; 3 — brak informacji Uwaga: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff1e948680cc353975b2756dcaa1ba2f.pdf 917cfbb461ad023a4974fa030aa06e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5612 Title A name given to the resource Dzień tygodnia, w którym zapraszano na wesele/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.225 ( mapa nr 32) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.8: Customs and wedding rituals, part 1: From courtship to civil Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 32. Dzień tygodnia, w którym zapraszano na wesele Oprac. Anna Drożdż Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 44. Na jaki czas przed weselem zaprasza się? Czy są wskazania, aby prosić w określonym dniu tygodnia? Objaśnienia znaków: 1 — wtorek; 2 — środa; 3 — czwartek; 4 — piątek; 5 — sobota; 6 — niedziela; 7 — inne; 8 — brak informacji; 9 — brak tradycji. Uwagi: 1) wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości, 2) pełne kółko oznacza współwystępowanie zwyczaju zapraszania w sobotę i niedzielę. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a453858ef2cde86d2099f0c714f387a.pdf 80ecfa0a5ad6e0a3108403e3f9197dab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2139 Title A name given to the resource Uroda ludzkiej pomyłki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.11-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma U R O D A LUDZKIEJ POMYŁKI Pamięci Profesora Aleksandra Jackiewicza A k t I. Wieża Eiffela Powstała Wieża Eiffela z okazji Wystawy Światowej 1889, której miała być ozdobą i atrakcją. Jej twórcą był, jak nazwa wskazuje, inżynier Gustaw Eiffel, znany wcześniej jako konstruk­ tor wiaduktu nad Sioule (1869), mostu w Porto (1876), a przede wszystkim wysokiego na 122 m wiaduktu Garabit (1878) - cudu techniki owych czasów. Wieża przyniosła mu nie tylko nieśmier­ telną sławę, ale również Legię Honorową, którą udekorował go w dniu inauguracji (31.03.1 889) minister handlu Edward Lockroy (w zastępstwie premiera Piotra Emanuela Tirarda, który dostawszy zadyszki nie dotarł na najwyższą platformę, jako ze windy założono dopiero parę tygodni później). Wysokość Wieży: 300 metrów i 1 centymetr, waga: 9699 ton. ,,Jest ta wieża spełnieniem odwiecznego marzenia..." - powie­ dział w inauguracyjnym przemówieniu premier Tirard i niewiele przesadził. Projekty wysokich konstrukcji „na miarę stolicy świa­ ta" przedstawiano już Karolowi VIII, Franciszkowi I, Henrykowi IV, Ludwikowi XV, Napoleonowi... Realizacji monumentalnego pomysłu Alfreda Picarda przeszkodziła niemal w ostatniej chwili Rewolucja Lipcowa. Konkurentem zaś Eiffela był, aż do końca 1886, Juliusz Bourdais - zwolennik budowy cylindrycznej wieży, również na 300 m wysokiej, zwieńczonej koroną stu potężnych reflektorów, które „oświetlałyby równomiernie nie tylko cały Paryż, ale także Lasek Buloński, Neuilly i Levallois aż po Sekwanę". „Zważywszy wysokość naszych domów - pisał o tym projekcie złośliwy dziennikarz - stojących jak skały wzdłuż wąskich kanionów, jak i to, że ulice Paryża nie rozchodzą się koncentrycznie z miejsca przeznaczonego na tę monstrualną kolumnę, przypuszczać należy, iż tylko dachy miasta zalane zostaną światłem; tak więc, co zapewne nie jest w zamiarze twórców, skorzystają na tym nasze koty, podczas gdy przechod­ nie po staremu łamać będą nogi w ciemnościach." 1 Pomimo „odwiecznych marzeń" ostateczna decyzja o przy­ stąpieniu do budowy „konstrukcji stalowej podług wyliczeń inżyniera Gustawa Eiffela", podpisana 8 stycznia 1887 przez Edwarda Lockroy'a i prefekta Paryża Eugeniusza Poubelle'a (tak! - tego od pojemników na śmieci), wywołała burzę najsolenniejszych protestów. 14 lutego publikuje „Le Temps" list otwarty do Adolfa Alphanda - naczelnego architekta Paryża. Podpisują go między innymi: Guy de Maupassant, Aleksander Dumas, Sully Prudhomme, poeci: Franciszek Coppee, Leconte de Lisie; malarze: Jan Ludwik Meissonier, Leon Bonnat, Adolf Bouguerau, Adolf Willette; architekci z twórcą Opery paryskiej Karolem Garnier na czele, muzycy z Karolem Gounodem, aktorzy z Wiktorianem Sardou... „Obywatelu i drogi rodaku! - My, niżej podpisani, pisarze, malarze, rzeźbiarze, architekci, wielbiciele nieskażonego dotąd piękna Paryża, w imię dobrego gustu Francuzów, w imię Francji, jej historii i sztuki, protestujemy z oburzeniem przeciw planowa­ nemu wzniesieniu w samym sercu stolicy bezużytecznej i mon­ strualnej Wieży Eiffela, którą głos gminu, pełen zdrowego rozsąd­ ku, obwołał już teraz nową wieżą Babel. Bez popadania w szowi­ nistyczną przesadę możemy śmiało stwierdzić, iż jest Paryż bezsprzecznie najpiękniejszym miastem świata. Wzdłuż jego ulic, szerokich bulwarów, zachwycających nadbrzeży i promenad, wznoszą się najwspanialsze dzieła ludzkości. Dusza Francji, twórczyni tych arcydzieł, delektuje się tym rozkwitem kamien­ nego dostojeństwa. Włosi, Niemcy, Holendrzy, acz słusznie dumni ze swojego dziedzictwa artystycznego, nie posiadają nic. co byłoby porównywalne z naszym i dlatego tez budzi Paryż ciekawość i uwielbienie po wszech zakątkach świata. Czyż mamy to wszystko sprofanować? Czy Paryż ma się podporządkować kupieckiej wyobraźni konstruktora maszyn tracąc piękno i honor? Tak! - Ta wieża, której nie chciałaby nawet skomercjalizowana Ameryka, jest ponad wszelką wątpliwość obelgą dla miasta. Wszyscy to czują, wszyscy to powtarzaj, wszyscy tym się trapią; jesteśmy tylko słabym echem jakże słusznie zaniepokojonej opinii publicznej. Cudzoziemcy przybywający na naszą wystawę za­ krzykną zdumieni: „ A więc taką to obrzydliwość wybrali Francuzi, aby dać świadectwo swoim gustom!? I tak kpiąc z nas bezlitośnie będą mieli rację. Bowiem Paryż wzniosłych gotyków, Paryż Jana Goujon, Pilona, Pugeta, Rude'a, de Barye'a, etc... stanie się Paryżem pana Eiffela. By zrozumieć zasadność naszego oburze­ nia, wystarczy wyobrazić sobie tylko tę ośmieszającą Wieżę panującą nad Paryżem niczym gigantyczny słup czarnego, fab­ rycznego dymu i przywalającą swoim barbarzyńskim ciężarem Notre-Dame, Saint-Chapelle, Wieżę św. Jakuba, Luwr, kopułę Inwalidów, Łuk Triumfalny... Oto wszystkie nasze zabytki upoko­ rzone i pomniejszone, znikające w tym obłąkanym śnie. Przez długich dwadzieścia lat będziemy zmuszeni patrzeć, jak na to miasto, drżące niespokojnym geniuszem wieków kładzie się jak plamę atramentu, ohydny cień ohydnej kolumny z poskręcanej mutrami blachy. - Zwracamy się do Pana, który tak kochasz Paryż, który tyle mu piękna przydałeś, który tyle razy broniłeś go przed dewastacją i wandalizmem przemysłu, do którego więc należy honor bronić go raz jeszcze. Zwracamy się do Pana broniąc sprawy Paryża, gdyż wiemy, iż jako artysta miłujący to, co piękne, wielkie i sprawiedliwe, poświęcisz jej całą swoją energię i elok­ wencję. A jeśli nasze wołanie na alarm nie zostanie wysłuchane, jeśli odrzucone zostaną i pańskie argumenty, jeśli Paryż uprze się, by być zhańbionym, zostawimy przynajmniej potomności - Pan i niżej podpisani - ten protest, który przynosi nam zaszczyt." 2 3 Riposta nie dała na siebie czekać. „Wieża nie jest obiektem bezużytecznym - replikował sam Lockroy - nie jest też zwykłą atrakcją Wystawy Światowej; przeciwnie oddaje nauce nieoce­ nione usługi." „Jest Wieża - stwierdzał Eugeniusz-Melchior de Vogue - wiekopomnym zwycięstwem lóż masońskich nad skar­ lałymi klerykałami, ciosem w parafialne mistyfikacje, rewanżem za porażkę wolnomularzy z Senaaru, uosobieniem wszechpotęgi nauki wznoszącej wieżę Babel, budowy, której biblijny Bóg zakazał." „Wspaniały dowód potęgi przemysłowej naszego kraju"; „pomnik świeckiego geniuszu"; „niebywały wzlot myśli świeckiej"... - dorzucali inni. Zaś Gaston Tissandier konkludował: 4 �„Ta Wieża symbolizować będzie nie tylko kunszt współczesnej inżynierii, lecz cały ten wiek Nauki i Przemysłu, w którym żyjemy; stanie się pomnikiem wdzięczności dla bohaterów odrodzenia naukowego w końcu XVIII wieku i Rewolucji 1789 roku, którzy wytyczali drogi postępu." W miarę posuwania się robót i podnoszenia się Wieży, głosy zwolenników stawały się coraz głośniejsze i bardziej egzal­ towane. Znany nam już de Vogue zwracał się w imieniu Wieży Eiffela do dzwonnic katedry Notre-Dame: „O wy - stare, opusz­ czone wieże, których nikt już nie słucha. Czyż nie widzicie, iż zmieniły się bieguny Ziemi krążącej teraz wokół mojej stalowej osi? Jestem siłą wszechświata ujętą w karby geniuszem rachun­ ku. Myśl ludzka biegnie wzdłuż moich członków. Moje czoło opasane jest blaskiem przyniesionym ze źródeł światła. Wy byłyście ciemnotą, ja jestem Nauką!" W niemniej podniosłym tonie sekunduje mu anonimowy autor Oficjalnego przewodnika po Wieży Eiffela: „To stąd tylko (z drugiej platformy Wieży - przyp. LS) ogarnąć można wielkość postępu Dziejów. Natura i Historia ukazują tutaj swoją pełnię. To tam - na tej równinie rozciągniętej u waszych stóp dokonała się przeszłość. To tutaj (na Wieży - LS) wypełni się przyszłość. (...) Dzięki swojej formie fabrycznego komina wprowadza Wieża triumfalnie do Paryża ten przemysł, którego starano się go pozbawić. Wznosząc się dumnie przypomina niebom o potędze postępu, o zwycięstwie Nauki i Przemysłu." Wieńczy peany poświęcona Wieży kompozycja Adolfa Davida Poemat symfoniczny, opus 63: ,,- Inżynierowie i robotnicy przybywają na Pola Marsowe (lento) - Początki prac i fundamenty Wieży (moderato) - Szczęk żelaza (moderato e martellato) - Pracownicy żelaza (allegro et gaiement) - Zmieszanie i obawy pośród robotników (allegro mouvemente) - Pierwsza platforma, Wieża się wznosi, coraz bliżej szczyt (andante cantabile) - Ludzie na Wieży (moderato accelerando e crescendo jusqu' a la fin) - Hymn i flaga francuska (lento e grandioso)". Dodać wypada, iż lokalizacja Wieży Eiffela podkreślała w oczach zwolenników jej symboliczny wymiar. Aż do 1765 roku pokrywały Pola Marsowe winnice, przez piętnaście następnych lat były one placem ćwiczeń elewów pobliskiej Szkoły Wojs­ kowej. Od tego jednak czasu rozsławiły Pola liczne spektakularne wydarzenia: 1783 - Bracia Robert ekspediują stąd wielki balon (który spadnie w Gonesse, koło Ecouen, siejąc panikę wśród wieś­ niaków). 1794 - Balon Blancharda. 14 lipca 1790 - Święto Federacji pod przewodnictwem Tal­ leyranda. Ponad 300000 Paryżan składa w ulewnym deszczu przysięgę na wierność Narodowi i Konstytucji. 10 listopada 1794 - Egzekucja Jana Bailly - astronoma i mera Paryża (tego właśnie, który na zwróconą przez kata uwagę, że drży ze strachu przed śmiercią, miał powiedzieć: - „Ależ nie przyjacielu, to z zimna"). 8 czerwca 1794 - Święto Apoteozy Istoty Najwyższej zor­ ganizowane przez Robespierre'a. 10 listopada 1804 - Napoleon rozdaje legiom orły. 1863 - Start dwugondolowego balonu „Le Geant" skon­ struowanego przez Nadara. 1867 - Wystawa Techniczna. 1878 - Wystawa Światowa. Budowa Wieży trwała 26 miesięcy (dokładnie 795 dni). Prasa paryska relacjonowała jej przebieg z wzrastającym entuzjazmem: „Robotnicy rywalizują ze sobą w zapale i uwielbieniu dla wspólnego dzieła. Nie straszne im zmęczenie ani niepogoda; czy to zima, czy najgorętsze dni lata, pracują z całkowitym oddaniem, odwagą i niezłomną wolą zwycięskiego zwieńczenia Wieży" - donosił „Le cri du peuple" z czerwca 1887. Zaś „Le Rappel" dorzucał 13 sierpnia: „Liczba ciekawskich, przyglądających się budowie wciąż rośnie. Cudzoziemcy, przejazdem w Paryżu, wracają z terenów wielkiego przedsięwzięcia zachwyceni i nieco 5 6 7 12 zazdrośni. (...) Wszyscy są zgodni, że Wieża wyrasta jakby sama z siebie." Wreszcie, 1 kwietnia 1889, po przemówieniach, celebrach, orderach i wstęgach, wtargnęli na Wieżę turyści. Księga pamiąt­ kowa wyłożona przy wejściu na schody pozwala nam poznać ich pierwsze wrażenia : „Jakich szczytów sięgnie geniusz Fran­ cuzów w 1989? - Odpowiedzą obłoki!" (gość z Brazylii); „O Egipcie, ukochana moja ojczyzno, jakże chciałbym zobaczyć kiedyś, ze szczytów piramid, wzniesione rękami twoich dzieci, dzieło równie potężne i wspaniałe, jak Wieża Eiffela!"; „O moja ojczyzno! Kiedy ty taki sukces osiągniesz?" (Węgier); „Geniuszu francuski, ty zawsze pierwszym będziesz w świecie!"; „Widząc Wieżę Eiffela jestem dumna, że jestem Francuzką"; „Tak, jak na wieży Babel, jest i tutaj wielkie poplątanie języków, lecz nie dzieli ono ludzi - przeciwnie, łączy w jednogłośnym uwielbieniu Francji" (Greczynka); „Znalazłem na Wieży bezmiar ojczystych mórz" (Bretończyk). I tylko niejaka Bloumette zdobyła się na nieco dystansu odnotowując: „Im bardziej podziwiam Wieżę Eiffela, tym bardziej odczuwam znikomość wysokich obcasów"; zaś sierżant 18 regimentu piechoty, wyprzedzając wszelkie reinterpretacje freudowskie, skreślił dosadnie i krótko: „Imponujący penis!". Natomiast jedyna reakcja sceptyczna i zgorzkniała nale­ żała tego dnia (czyż to nie dodatkowy symbol?) do rodaka znad Wisły: „Budujemy coraz wyżej, upadamy coraz niżej. Stanislas Skarżyński." Ale głos jego zniknął na szczęście w ogólnej wrzawie. 8 Przeciwnicy wytaczali przeciw Wieży argumenty natury es­ tetycznej: „jest monstrualna", „obrzydliwa", „ośmieszająca", „ohydna", „nie jest z kamienia" ale „z poskręcanej mutrami blachy", „przywala barbarzyńskim ciężarem zabytki miasta", powoduje że „Paryż gotyków stanie się Paryżem pana Eiffela" etc; etycznej: „Wieża profanuje", „odbiera honor", „upokarza", „jest obelgą", „jest nową wieżą Babel"...; utylitarne: „jest bez­ użyteczna" i wreszcie socjoideologiczne: stworzyła Wieżę „ k u ­ piecka wyobraźnia konstruktora maszyn", „nie chciałaby jej nawet skomercjalizowana Ameryka", „jest wytworem przemys­ łowym"... Wśród kontrargumentów odnajdujemy natomiast: „zwycięst­ wo nad klerem", nad ,, parafialnymi mistyfikacjami", „ciemnotą", „przeszłością"; triumf „żelaza", „ przemysłu", „nauki", „wolnej myśli", „świeckiego geniuszu", „przyszłości", „tradycji Oświece­ nia i Rewolucji Francuskiej", „użyteczności" i patetyczne wy­ znanie: „Tak, jest to nowa wieża Babel". Nietrudno zauważyć symetrię argumentów i kontrargumen­ tów. Układają się one jakby w dwa cykle opozycji: 1 - przemysł : sztuka; inżynier : artysta; żelazo : kamień 2 - przyszłość : przeszłość; nauka : religia; wolność : tradycja Zacznijmy od pierwszego zestawienia - przemysł: sztuka. Francuskie słowo 1'industrie (zresztą i w polskim: industrializacja) wywodzi się z łacińskiego Industrie, czyli działalność zbiorowa, działalność zamkniętej grupy wtajemniczonych... Jeszcze w XVI II w. „chevalier d'industrie" oznaczało rzezimieszka, członka gangu złodziejskiego. Negatywne zabarwienie słowa przetrwało aż do połowy XIX w., sugerując działalność niestosowną, gminną, a nawet poniżającą. Sztuka natomiast - 1'art, z łacińskiego ars-tis (zdolność, talent) i głębiej - indueuropejskiego aritus/ritus od­ wołuje do obrzędu, działalności sakralnej, świętości, jednostko­ wego ze świętością spotkania. Na poziomie etymologicznym rozróżnienie przemysłu i sztuki wyznacza więc dalsze przeciwstawienia: przemysł sztuka zbiorowe indywidualne świeckie sakralne Równolegle opozycja żelazo : kamień, gdzie żelazo jest tworzy­ wem przetworzonym, kamień zaś „bez interwencji ludzkiej po­ częty", stawia nas wobec fundamentalnej, strukturalnej opozycji kultura natura �„ M i t - twierdził Roland Barthes - polega na odwróceniu kultury w naturę, lub co najmniej społecznego, kulturowego, ideologicz­ nego, historycznego - w 'naturalne': to co jest tylko wynikiem podziałów społecznych, estetycznych, moralnych, przedstawia­ ne jest nam jako 'oczywiste samo z siebie', ,zdrowy rozsądek', .słuszne prawa', .norma', .natura ludzka'... jednym słowem DOXA (rzecz dana u początków)." Podstawowa funkcja wyobrażeń zbiorowych polega więc na permanentnym przetwarzaniu kul­ turowego w naturalne, na mitycznym usprawiedliwianiu i integ­ rowaniu kultury. Tymczasem, w osobliwym przypadku zwolen­ ników Wieży Eiffela, mamy do czynienia z tendencją dokładnie odwrotną. - My odrzucamy naturę! Opowiadamy się świadomie po stronie przetworzonego. Nie chcemy objawionych tradycji, lecz prawd przez nas samych ukutych. Jesteśmy przyszłością! Jesteśmy heretykami!... - Ileż w tym snów Castorpa i Settembriniego, zapowiedzi futuryzmu i surrealizmu. 9 Antropolog wie jednak, i w tym bolesna dolegliwość jego (nomen omen) zawodu, że prawdy nie ma i że nie ma wolności, że mit tylko mit poprzedni zastępuje. Mitem zwolenników Wieży stało się społeczeństwo wyzwolone - bez tradycji, religii, prze­ szłości; z postępem pnące się ku wolności niewzruszonej i już, już jej sięgające. Wolności, w której nie ma nudnych zakazów i otępiałych tabu sprzed lat. Przemysł, żelazo, nauka! W pięćdziesiąt lat później małe wieżyczki Eiffela reklamowały (a niekiedy i dziś reklamują) miejsca intymnych schadzek w Po­ rtugalii, Ameryce Środkowej, na Dalekim Wschodzie, „po wszech zakątkach świata". Dekoracje przedstawiające Wieżę Eiffela są też, i w naszej dobie, niezbędnym elementem paryskich kabare­ tów, które, jak „Folies Bergere" czy „Crazy Horse" czują się lub sprzedają, jako „po parysku" prawdziwie wyzwolone. Nawet w prywatnych apartamentach burdelowych przy St. Denis mała, złota makietka Wieży jest obiektem rytualnie nieuniknionym. Ongiś przemysł, żelazo, nauka; teraz nagość, pióra, Chanel... Nowe pokolenia nieubłaganie strawestowały idee zwolenników inżyniera Eiffela. Czy jednak naprawdę zdradziły przesłanie? W czerwcu 1984 roku lesbijki Paryża, domagające się prawa legalnego zawierania związków małżeńskich, niosły na czele pochodu kartonową Wieżę Eiffela. Z tyłu widać było transparent: „Niech zwycięży myśl świecka"... Słońce wyszło zza obłoków i uśmiechnęło się do Wieży. A k t II. Łuk T r i u m f a l n y Zadekretowana przez Napoleona na polu bitwy pod Austerlitz budowa Łuku Triumfalnego potrwała lat trzydzieści (15.08.1806 - 29.07.1836). W międzyczasie obejrzała Francja upadek Cesars­ twa, wkroczenie kozaków do Paryża, Restaurację Burbonów, Sto dni, powtórną Restaurację, Rewolucję Lipcową, początek rzą­ dów Ludwika Filipa... Pierwotnie przewidywano lokalizację Łuku w okolicach dzi­ siejszego Placu Bastylii, tamtędy bowiem, przez ulicę Przedmieś­ cia św. Antoniego, wracały armie ze wschodu. Zmiana tego projektu jest zasługą ministra spraw wewnętrznych, Jana Chrzci­ ciela Champagny, który zręcznie zasugerował Cesarzowi, iż wznosząc się na rogatce Gwiazdy będzie Łuk widoczny z Tuilerii, a więc „zawsze przed oczyma Triumfatora", a co więcej „Najjaś­ niejszy Pan będzie pod nim przejeżdżał udając się do Malmaison..." 1830, dymisję Gousta. Triumf Huyota jest jednak krótki. W pięć miesięcy później Rewolucja Lipcowa zmiata Burbonów. Ludwik Filip powraca do pierwotnej koncepcji Łuku - pomnika chwały zwycięstw Rewolucji i Cesarstwa, a jej realizacja powierzona zostaje Ablowi Blouet, którego też imię wyryte zostanie, na wieczną rzeczy pamiątkę, u szczytu wschodniego filaru. Ma Łuk 49,5 m wysokości i 22 głębokości. Zdobią go rzeźby, płaskorzeźby i liczne inskrypcje. 1. Rzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: na prawym filarze „Wymarsz ochotników" Franciszka Rude'a (ucznia Cartelliera); rzeźba znana dziś popularnie pod nazwą „Marsylianki" od dominującej grupę kobiecej postaci „geniusza wojny"; na lewym filarze „Triumf Napoleona" Jana Piotra Cortota. - Od strony Neuilly: dwa alegoryczne przedstawienia Antoniego Etexa: „Obrona Francji przed koalicją 1814" (po prawej) i „Pokój" (po lewej). 2. Płaskorzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: po prawej: Śmierć Franciszka Marceau pod Altenkirchen 21 września 1796, po lewej: Bitwa pod Aboukir (25 lipca 1799). Kincei Mustafa poddaje się Bonapartemu i Muratowi. - Od strony Neuilly: po prawej: Atak na most pod Arcole (17 listopada 1796). Na pierwszym planie Bonaparte i dobosz Andrzej Etienne; po lewej: Zdobycie Aleksandrii przez Klebera (2 lipca 1798). - Od strony aleji Wagram: Bitwa pod Austerlitz (2 grudnia 1805). Napoleon wyprowadza Gwardię do ataku. - Od strony aleji Klebera: Bitwa pod Jemmapes (6 listopada 1792). Karol Dumoriez rozpoczyna atak kawalerii. Wgłębi, pośród sztabowców, rozpoz­ nać można postać hrabiego Chartres - późniejszego króla Lud­ wika Filipa. 3. Inskrypcje. A. 150 nazw miejscowości związanych z sukcesami orężnymi Republiki, Dyrektoriatu i Cesarstwa. Patrząc na mapę współczes­ nej Europy, 35 spośród nich odnajdujemy we Włoszech, 29 w RFN, 25 w Hiszpanii, 10 we Francji, 9 w ZSRR, 8 w NRD, 7 w Belgii, po 5 w Egipcie, Austrii i Polsce (zachowując pisownię z Łuku: Pułtusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), 4 w Holan­ dii, 2 w Portugalii, oraz po jednej w Czechosłowacji (Austerlitz), Luksemburgu (Louxembourg), Jugosławii (Montenegro), Szwajcarii (Zurich), Izraelu (Jaffa) i na Węgrzech (Raab-Gyór). B. Nazwiska 660 dowódców wojskowych reprezentujących znów kilkanaście narodowości. Oprócz Francuzów są tu Niemcy, Włosi, Belgowie, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie, siedmiu 10 Mury Łuku wznosiły się na 5,40 m, gdy zmarł nagle (20.1.1811) twórca jego projektu i naczelny architekt Jan Franciszek Chalgrin. Prace pod nadzo.rem jego wiernego ucznia Gousta doprowadziły budowlę, w tragicznych dniach upadku Cesarstwa, do wysokości 20 m. Nastąpiła teraz siedmioletnia przerwa. Wznowiono budo­ wę dopiero 9 października 1823 na mocy zarządzenia Ludwika XVIII, z nowym jednak programem dekoracyjno-ideowym; Łuk rozsławiać miał teraz burbońskie przewagi w Wojnie Hiszpańs­ kiej. Goustowi przydzielony zostaje polityczny kontroler - ultrarojalistyczny architekt Huyot, który kwestionując systematycznie wszystkie rysunki Chalgrina powoduje ostatecznie, w lutym 13 �Polaków: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zają­ czek), Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... a nawet i przybysze z Austrii (Scherer), Irlandii (Kilmaine), Dominikany (Bruix) czy Wenezueli (Miranda). Z wieńczonego przez Łuk Triumfalny placu Gwiazdy (obecnie place Charles de Gaulle-Etoile) rozchodzi się promieniście dwa­ naście (od 1854) szerokich alej: Pola Elizejskie oraz - licząc od nich w kierunku ruchu wskazówek zegara - aleja Marceau (Franciszek Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - rewolucyjny generał, zwycięzca spod Koblencji i Neuwied, ginie pod Altenkirchen w wieku 27 lat), aleja Jeny (zwycięstwo Napoleona nad armią pruską 14 października 1806), aleja Klebera (Jan Chrzciciel Kleber, 1753-1800 - zwycięzca spod Fleurus, dowódca armii egipskiej, zasztyletowany w Kairze), aleja Wiktora Hugo, aleja Focha, aleja Wielkiej Armii (od 1805 nazwa oficjalna armii Napoleona), aleja Carnota (Łazarz Carnot, 1753-1823 - czołowy działacz Rewolucji Francuskiej, członek Dyrektoriatu, przejścio­ wo minister wojny Napoleona, później jego przeciwnik, przyj­ muje jednak podczas 100 dni tekę ministra spraw wewnętrznych, wypędzony w 1816 r. poświęca się pracy naukowej), aleja Mac Mahona (Edme-Patryk Mac Mahoń, 1808-1898 - generał, rojalista, zasłużony podczas Wojny Krymskiej i pod Magenta, pogromca Komuny Paryskiej, prezydent Francji, 1873-1879), aleja Wagram (zwycięstwo Napoleona nad Austriakami 4-6 lipca 1809), aleja Hoche'a (Łazarz-Ludwik Hoche, 1768-1797 - gene­ rał rewolucyjny, okrutny pacyfikator Wandei) i aleja Friedland (zwycięstwo Napoleona nad armią rosyjską 14 lipca 1807). Zamyka Łuk jedna z najpiękniejszych perspektyw urbanistyki światowej: Plac Gwiazdy - Pola Elizejskie - plac Zgody z obelis­ kiem luksorskim (XIII w. przed Chrystusem) - Ogrody Tuileryjskie - Łuk Karuzelu - Luwr. „Wielkość kamienia na wielkości chwały" - napisał Wiktor Hugo (w poemacie zadedykowanym skądinąd swojemu ojcu, generałowi, „dla nazwiska którego nie znalazło się miejsce na Łuku Triumfalnym"). Miał być Łuk Triumfalny pomnikiem siły oręża francuskiego, dumy narodowej, niezłomnej potęgi im­ perium. To stąd wyruszyły wojskowe kondukty pogrzebowe Ferdynanda Focha (1926), Józefa Joffre'a (1931), Filipa Lecler­ ca (1947), Jana-Marii Lattre de Tassigny (1952) czy bohatera wojen kolonialnych, Ludwika Lyautey (1961). To tu, przy ustanowionym w 1921 roku Grobie Nieznanego Żołnierza, doko­ nują się uroczyste zmiany wart. To tędy wiedzie obowiązkowa trasa wszystkich dętych wojennych parad... Turyści jednak, z radosną nieznajomością splamionych kart militarnych dziejów, w kolorowym Paryżu tak odległym od huku armat i bitewnego kurzu, z zadartymi głowami wypatrują na Łuku nazw rodzinnych miejscowości lub swojsko brzmiących nazwisk. Anglicy przywłaszczają sobie Clarke'a, MacDonalda, Hatry'a, Pirce'a; Niemcy - Kellermana, Stroltza, Stengela...; Hiszpanie - Almerasa, Miquela, Loverda... Portugalczycy - Cosmao, Dugua... Litwini - Baltusa, Czesi (sam słyszałem!) - Zayonschecka... I nieważne, że owi w grobach się pewnie przewracają. W beztros­ kim języków pomieszaniu staje się Łuk Triumfalny znakiem kosmopolityzmu, wyrasta ponad narody, granice, armie i szabelkowe spuścizny. Paradoksalnie, to właśnie nieświadomi rzeczy turyści mają najgłębszą rację. Od samych bowiem początków, acz niezależnie od intencji owych twórców (o ile oczywiście uznawać będziemy za nich kreślące szkice jednostki, a nie zbiorowy geniusz historii), był już Łuk symbolem tego, co najbardziej bodaj obce sile oręża i potęgom imperiów - symbolem tolerancji, jedyna to być może budowla na świecie, z której spoglądają zgodnie rewolucjonista Dumouriez, cesarz Napoleon i król - Burbon Ludwik Filip; na którą otwierają się wyloty alej ku chwale królobójcy Carnota i reakcyjnego monarchisty Mac Mahona, Mac Mahona - kata komunardów i obrońcy prawa azylu dla tychże Wiktora Hugo (został za to wysiedlony z Belgii), krwawego wroga religii Hocha i Focha - zdeklarowanego klerykała... A przypomnijmy sobie jeszcze tę perspektywę zstępującą od Łuku, poprzez XIX wiek 11 14 (Pola Elizejskie), ku starożytnemu Egiptowi, wiekom XVI (ogrody Tuileryjskie) i XIII (Luwr)... Okaże się wtedy, że jest plac Gwiazdy miejscem przezwyciężenia i zniesienia przeciwieństw między epokami, ideologiami i narodami. Miejscem jedności, miejscem dla każdego, miejscem azylu. Coincidentio oppositorum. Tym bardziej, że patronuje temu miejscu pogodzenia sprzecz­ ności potężny cień Tego, który był jednocześnie Bogiem wojny i małym kapralem, monarchą i wyzwolicielem narodów w imię ideałów rewolucji, włoskim Korsykaninem i „największym z Francuzów", tyranem i tym który „ludziom wolność śle z wy­ gnania" (Puszkin) . Oczywiście, powiedzieć zawsze można, że są to tylko intelek­ tualne spekulacje i teoretyczne paradoksy. Spójrzmy więc do księgi pamiątkowej Łuku. - „Jakież szczęście zobaczyć wrota do wolności" (Czech); „Dwa tylko razy w życiu dane mi było przeżyć podobne wzruszenie - widząc Statuę Wolności w No­ wym Jorku i Łuk Triumfalny w Paryżu!" (Marokańczyk); „Witaj ziemio azylu i praw człowieka!" (Rumun); „Francjo! Ty jesteś zawsze ojczyzną wolności!" (turysta spod Lyonu)... - To nie przypadek, iż przewodniki i albumy ukazujące Paryż jako miasto wielokulturowe, stolicę wolności, mają z reguły Łuk Triumfalny na okładkach; wraz z nocnym życiem i szaleństwami miasta pojawia się natomiast nasza stara znajoma Wieża Eiffela. Dopóki Ravic z Łuku Triumfalnego Ericha Marii Remarque'a znajduje w Paryżu ucieczkę i schronienie, dopóty „wysoko w górze wznosi się jak z płynnego srebra masywny, szary kształt Łuku Triumfalnego" . Gdy jednak policja francuska aresztuje i wysiedla uciekinierów, gdy wiemy, że powraca mroczny czas hord narodowych i ideologii „Plac stał się morzem ciemności. Zginął w niej nawet Łuk Triumfalny" . 12 13 14 15 A k t III. Bazylika Sacre-Coeur Winnice, młyny, drewniane chatki, dwanaście krystalicznych źródeł, głębokie groty pozostałe po onegdysiejszych kopalniach gipsu, mały kościółek św. Piotra, osiem przytulnych uliczek, mały placyk. Fakt, że wzgórze Montmartre (od martray - miejsce straceń) zachowało az po lata siedemdziesiąte XIX w. swój arkadyjski charakter, dziwnym jest kaprysem historii, zważywszy, że już Ludwik XVI chciał tu postawić królewską nekropolię (projekt zaawansowany), Dyrektoriat - mauzoleum, Napoleon - świątynię Pokoju, Ludwik XVIII - monumentalną kolumnę (rozpoczęto subskrypcję). Nie oszczędzała też wzgórza historia. W 1814 r. biwakowały tu (i spaliły pół wieku) wojska rosyjskie w 1815 r. - angielskie. W czerwcu 1848 r. powstańcy stoczyli tu swoją ostatnią, krwawą bitwę; 22 maja 1871 r. słynny pluton kobiecy komunardek z Luizą Michel i Elżbietą Dmitrieff stawił rozpaczliwy opór I Korpusowi wojsk wersalskich generała Ladmiraulta. - Lecz znów zieleniły się winnice, rozkwitały sady, drzewa zapominały... 16 To właśnie ułudna tęsknota za sielanką i wolnością oraz - bardziej racjonalne - za tańszym życiem, przywiodła tutaj, w latach 1860-1865, młodych malarzy, tak zwaną „Manetową Kompanię", którzy określają się na wzgórzu. Renoir ma pracow­ nie, kolejno, na ulicach: Tourlaque, Caulaincourt ( t o trochę niżej) i Cortot; Degas - na Blanche, Lepie i Fontaine; Cezanne - na Hegśsippe-Moreau; Van Gogh z bratem Teo zamieszkają na Lepie. A jeszcze Manet, Monet, Pissarro, Sisley... Ta grupa rówieśników (najstarszy - Pissarro ma w 1865 r. 35 lat, najmłod­ szy - Renoir 24) rozsławi Montmartre na całym świecie. Miejsce ich spotkań - Cafe Guerbois, przejdzie do legendy. Stanie się to jednak wtedy... gdy już ich na wzgórzu od dawne nie będzie. 24 maja 1873 roku 362 głosami przeciw 342 zmuszony jest do dymisji rząd Adolfa Thiersa. Tego samego Thiersa, którego polskie podręczniki historii przedstawiają jako reakcjonistę i kata Komuny Paryskiej, który jednak uznany zostaje oto przez par­ lamentarną większość za nazbyt miękkiego, liberalnego i repub­ likańskiego. Jednym z pierwszych posunięć nowej, monarchistycznej ekipy jest zadekretowanie 24 lipca 1873 г., na wniosek �znanych ultrasów Huberta Rohault de Fleury i Aleksandra Legentil, budowy na szczycie Montmartre'u bazyliki Najświętszego Serca (Sacrś-Coeur). Natychmiast rozpisany zostaje konkursijuż w grudniu tegoż roku 1 8 7 3 " , spośród siedemdziesięciu ośmiu prac nadesłanych, wybrany zostaje projekt architekta Pawła Abadie, wzorowany na romańsko-bizantyjskim kościele w Saint- Front (Psrigueux). W tekście uchwały z 24 lipca 1873 r. czytamy o „przebłaganiu za haniebne dni komuny", jak również „za utratę władzy świec­ kiej przez Papiestwo..." - Stanowiła więc ona, co społeczeństwo francuskie doskonale zrozumiało, arogancką demonstrację klerykalnego konserwatyzmu nowej władzy. Nie tylko wszakże. W kraju częściowo jeszcze okupowanym przez wojsko pruskie (opuszczą one Nancy 5 sierpnia 1873 г., a Conflans i Jarnay dopiero 16 września) miała ona również posmak twardego przeciwstawienia się, prowadzonej konsekwentnie przez Berlin, antyreligijnej polityce „Kulturkampfu" (14 maja 1872 prawo przeciw Jezuitom, 14 maja 1873 rozwiązanie seminariów mniej­ szych i ograniczenie jurysdykcji biskupów), a więc mutatis mutandis posmak antyniemiecki. Wreszcie w wyborze projektu Abadiego zauważyć można łatwo symboliczny gest prorosyjski. Nie bez kozery zresztą na pierwszy pokaz makiety zaproszony został uroczyście carski ambasador Aleksander Gorczakow. Od­ wołujące się do tradycji Wschodu białe kopuły Sacrś-Coeur sugerować miały francusko-rosyjskie zbliżenie polityczne. Nie­ stety, nadmiar polityki nie ma na ogół nazbyt dobrego wpływu na dzieła sztuki... Budowa Sacrś-Coeur trwała lat 38 - od położenia kamienia węgielnego 1 lutego 1874 r. zwieńczenie dzwonnicy w 1912 г.; ale i wtedy jeszcze kontynuować musiano, przerywając je pod­ czas I Wojny Światowej, prace wykończeniowe we wnętrzu; tak, że konsekracja bazyliki odbyła się ostatecznie dopiero 16 paź­ dziernika 1919 r. w obecności 9 kardynałów, 12 arcybiskupów i 98 biskupów z całej Europy. „Wszyscy są zgodni - pisze Josette Devin - co do niebywałej brzydoty tej budowli, niestety jednej z najbardziej widocznych i znanych w Paryżu. Wojna 1870 okazała się więc równie nieszczęsna dla Francji, jak i dla piękna Paryża..." Po chwili jednak dorzuca: „O dziwo, tak jak w brzydocie ukochanej twarzy odnajdywać zaczynamy w końcu wdzięk i urodę. Paryzanie przyzwyczaili się do Sacrś-Coeur, a nawet obdarzają bazylikę szczerym uczuciem." W rzeczywistości nie wszyscy musieli się przyzwyczajać. „Jest ten kościół żywym dowodem francuskiej niefrasobliwości i poga­ rdy dla utartych kanonów piękna - pisał „Times" w październiku 1919 r. - tak jak impresjoniści przełamywali wyobrażenia es­ tetyczne swojej epoki, tak dzisiaj, na tym samym miejscu, te białe mury..." Zaś reżyser Wilhelm Dieterle posuwa się jeszcze dalej w wywiadzie udzielonym „Le Figaro" z okazji realizacji filmu Zola and this Time (1937): „Nie dziwię się, iż impresjonistów tak fascynowała paryska lekkość tej fantastycznej budowli w bielącej poświacie"... Gdy około 1907 roku mury Sacrś-Coeur wyrosły już na tyle, by wyobrazić sobie można było ich ostateczny kształt; Maneta 18 ( f 1 8 8 3 ) , Van Gogha ( f 1 8 9 0 ) , Sisleya ( f 1 8 9 9 ) , Pissarra ( t 1903), Cszanne'a ( t 1906) nie było już na tym świecie. Inni od dawna wynieśli się z Montmartru, skąd wygonił ich między innymi, jak Moneta, rejwach wielkiej budowy. Lecz cóż to komu przeszkadza??? Na schodach wiodących ku bazylice zalegają dniami i nocami barwne tabuny turystów, spragnionych niefrasobliwej lekkości paryskiego życia, chcących chłonąć legendę Montmartru impres­ jonistów i bohemy, fotografujących się na tle bizantyjskich wrót sanktuarium. Gdy pytałem ich - nie ze złośliwości, lecz ciekawo­ ści antropologa - jakie dzieło impresjonistów podoba im się najbardziej, ponad 50% odpowiedziało - „Sacrś-Coeur". I nie dziwić im się czytając podróżne prospekty, oglądając kolaże na kartkach pocztowych lub płótna tysięcznych pacykarzy na placu Tertre. Pomieszała się, sprzęgła bazylika z bohemą; tak zwane historyczne fakty raz jeszcze okazały się nieistotne i rozwiały się - tym razem - w oparach absyntu. Posłowie Uroda ludzkiej pomyłki? Właściwie trzech różnych pomyłek: zmiany podmiotu ideologii (Wieża Eiffela), zmiany samej ideo­ logii (Łuk Triumfalny), wreszcie przemieszczenia chronologicz­ nego (Sacrś-Coeur). Różnice te mają jednak drugorzędne zna­ czenie. Istotą jest dynamika znaków emanowanych przez obiekty - wydawałoby się - niezmienione i statyczne. „Wydawałoby się" - gdyż jest to statyczność pozorna. Czym innym jest Wieża Eiffela w pozytywnych i optymistycznych czasach Juliusza Vernego, czym innym w namiętnej i dekadenckiej „Belle epoque". Podob­ nie zmienia się sens katedry Notre-Dame, Mony Lisy, Słonecz­ ników Van Gogha. Historyk sztuki ma opisać dzieło (historyk - wydarzenie) samo w sobie lub, ewentualnie, na tle jego - dzieła - czasów, „jego" - a więc tych dla których było przeznaczone. Antropologa interesuje obiekt w dynamicznym kolntekście kul­ tury, obiekt wiecznie żywy, obiekt mityczny. Urok ludzkiej pomyłki. - A czyż nie jest pomyłką już to choćby, że jest katedra Nótre- Dame „zabytkiem", że chodzi się ją „zwiedzać", że policja reguluje ruch w jej nawach podczas Pasterki? Czy nie jest to znak nowy w nowym systemie wartości? Mit nowy? - Zarzuca się antropologii strukturalnej, że „zgubiła autora", że nie pamięta już kto był architektem Łuku Triumfalnego a kto namalował Słonecz­ niki. Cóż za nieporozumienie! Antropologia strukturalna nie zajmuje się tym, co znaleźć można w każdym leksykonie. Za to studiując subtelną grę znaczeń i mitów odnajduje wciąż na powrót ich autora prawdziwego: uwikłany w labiryncie dziejów, nieświadomy, a przecież niezmożony geniusz wyobrażeń społe­ cznych. A poza tym wszystkim to prawda: jest Paryż miastem wolności, niefrasobliwości, kosmopolityzmu, lekkości, swawolnej dwuzna­ czności, i jest także miejscem azylu, i stolicą świata, i coincidentio oppositorum. I każdy, kto położy się na trawniku pod Wieżą Eiffela poczuć może, jak przebiega przez jego pępek oś świata - Axis Mundi.™ PRZYPISY 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, „Revue de I'architecture et des travaux publics" 1885, s. 32 Według pierwotnego projektu wieża miała być po 20 latach rozebrana. Wg. H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, s. 172 i 174 E.M. de Vogue, A travers /'Exposition, „Revue des Deux Mondes" VII/1889, s. 19 G. Tissandier, La Tour, „Le Figaro" (ed. spec.) 2.IV.1889 de Vogue, op. cit., s. 24-25 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, s. 5-6 Wg. J.P. Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, s. 191-193 R. Barthes, Changer I'objet lui-тёте, „ Esprit" t. IV/1970 s. 6 H. Dillange, L'Arc de Triomphe et le Carrousel, Rennes1983 2 3 4 5 6 7 8 s 10 11 V. Hugo, L'Arc de Triomphe, v. 1 -2 A. S. Puszkin, Napoleon, [w:] Dzieła wybrane Warszawa 1965, s. 92 Księga pamiątkowa Muzeum Łuku Triumfalnego, dostępna w Muzeum - rocznik 1986 E. M. Remarque, Łuk Triumfalny, Warszawa 1973, s. 117 i 370 Tamże, s. 482 W. Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, s. 500 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, t.l, s. 269 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, s. 149 Myli się więc Salvador Dali - to nie na dworcu w Perpignan znajduje się oś świata! 12 1 3 14 15 16 17 18 19 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/452ed7942af0e398f0a1810629099180.pdf e0a876158b1810eb71ea8232be5092c7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2305 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2138 Title A name given to the resource James Clifford, Problemy kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz JAMES CLIFFORD, PROBLEMY KULTURY Dwudziestowieczna Etnografia, Literatura i sztuka (Harvard University Press, Cambridge, Mass and London 1988) O książce Jamesa Clifforda - profesora Uniwersytetu Kalifor­ nijskiego w Santa Cruz, związanego z programem badań historii świadomości prowadzonych w tym ośrodku - Clifford Geertz napisał, że jest oryginalna i niemal jedyna w swoim rodzaju, a jej autor należy do tych nielicznych osób, które potrafią połączyć historię z literaturą i antropologią. Stwarza ona, zdaniem Geertza, i wprowadza nowe perspektywy do badań nad kulturą, których nie byłaby nigdy zdolna osiągnąć antropologia sama z siebie. Etnografia jest tu rozpatrywaną bardzo szeroko i w ścisłym kontekście literatury i sztuki XX wieku. Etnografię pojmuje Clifford w sposób bardzo ogólny jako część zachodnio-europejs­ kich wizji i praktyk dotyczących innych kultur. Dla Clifforda współczesna etnografia to nie tylko akademicka praktyka nie dająca się oddzielić od antropologii, ale bardziej rozlegle są to: „odmienne sposoby myślenia i pisania o kulturze z punktu widzenia uczestniczącej obserwacji", to kondycja „bycia na zewnątrz i w środku", to „stan bycia i tkwienia w kulturze podczas gdy patrzy się na kulturę, to forma osobistego i kolektywnego samokształtowania się". W związku z tym padają tu też i inne określenia: „Etnografia to hybrydyczna aktywność, która pojawia się jako pisanie, kolekcjonowanie, jako modernistyczny kolaż, jako imperialna siła, jako wywrotowa krytyka", krótko mówiąc to sposób podróżowania, sposób dochodzenia i przenikania do odmiennego świata. Analizując kulturowe praktyki takie jak antropologia, pisarstwo podróżnicze, kolekcjonowanie, muzeal­ ne wystawy sztuki prymitywnej, plemiennej, Clifford ukazuje jak autorytatywne relacje o innych sposobach życia były częstokroć przypadkowymi fikcjami, i jak obecnie w postkolonialnym kon­ tekście są poddawane zakwestionowaniu i kontestacji. Podjęta przezeń krytyka stawia pytania o autorytet etnografii, o to kto ma ów autorytet, by wypowiadać się o tożsamości jakiejś grupy, lub autentyczności kultury? Co stanowi istotne elementy kultury i gdzie przebiegają granice kultur. Jak zderza się poczucie siebie i innego w spotkaniu jakiego dostarcza etnografia, podróż, i współczesne interetniczne relacje? Podejmując dyskusję nad etnografią, surrealizmem, muzeami i sztuką prymitywną Clifford podaje próbie globalną współczesność. Pokazuje jak współczes­ na kultura jest obecnie w mniejszym stopniu miejscem źródeł i zakorzenienia a bardziej translacją, przekładaniem i przeszcze­ pianiem. Tym co najbardziej frapujące w książce Clifforda moim zdaniem to podejście do historii współczesnej etnografii i spoj­ rzenie na nią z punktu widzenia krytyka literatury, odkrywanie przyliterackiego, twórczego i artystycznego wymiaru etnografii. Clifford bowiem patrzy na dzieła naukowe etnografii tak jak na dzieła literackie, pisarskie (jest to zrozumiałe tym bardziej, że omawiając etnografię w kontekście życia artystycznego, literatury i sztuki pokazuje jak wielu autorów etnografów brało w nim aktywny udział, współtworzyło jego nastrój, atmosferę). Przy­ glądając się dziełom etnograficznym jako „konstruowanym pra­ w d o m " , „fikcjom" i zestawiając te fikcje (co nie oznacza wcale by były one fałszywe, Clifford podkreśla mocno, że mamy tu do czynienia z „poważnymi fikcjami") odnosi je do zastosowanych 10 strategii badawczych w doświadczeniu terenowym, strategii autoryzowania i uprawomocniania interpretacji wykorzystanych źródeł, strategii doboru informatorów. Taka analiza pozwala rozważać problematykę autorytetu i reprezentacji w etnografii. W części I zatytułowanej Dyskursy rozstrząsa i omawia Clifford strategie pisania i reprezentacji w etnografii począwszy od okresu natężonego kolonializmu (1900) poprzez postkolonializm i neokolonializm po 1950 r. Część II Przemieszczenia przedstawia etnografię w jej związkach z awangardą w sztuce i krytyce kulturowej, z praktyką stosującą modernistyczne procedury kola­ żu izestawień. Część III poświęcona jest Kolekcjonowaniu sztuki i kultury, historii tego co plemienne, pierwotne i współczesne - Clifford omawia tu dwa konkurujące ze sobą podejścia w inter­ pretacji sztuki prymitywnej, podejście estetyzujące i podejście, które akcentuje kulturowy wymiar dzieła sztuki, interpretujące go przede wszystkim jako artefakt w jego naturalnym środowisku kulturowym. W części IV autor omawia dwa nie zachodnie przypadki - „orientalny" i „plemienny" - identyfikacji kulturowej, po­ szukiwania własnej tożsamości, pokazując jak osaczone są one przez pojęcia kontynuacji tradycji i integracji, jednoczenia „sie­ bie", podczas gdy zdaniem Clifforda (podchodząc do problemu tożsamości etnograficznie) - tożsamość musi być zawsze zmie­ szana, relacjonalna - odnoszona do tego, co inne, własne poszukująca. Monika Sznajderman wybrała fragmenty z części drugiej, ten krótki wybór nie oddaje w pełni gry znaczeń i wątków porusza­ nych w całej książce Clifforda, do których to wątków obok ukazania i analizy różnych strategii pisarskich należy właśnie problematyka tożsamości kulturowej. Clifford akcentując takie zjawiska współczesności jak migracje, ruchliwość, rozwój środ­ ków masowej komunikacji zwraca uwagę na zacieranie się ostrości dawnych pojęć takich jak „centrum" i „peryferie", „ d o m " i „zagranica" na coraz większe niejasności związane z poczuciem tożsamości polegające na coraz bardziej dojmują­ cym problemie wykorzenienia i na tym, że w coraz mniejszym stopniu mamy do czynienia ze społeczeństwem opartym na wspólnocie kolektywnej przeszłości a zmierzającym w większym stopniu do kolektywnej przyszłości. Na tym tle błyszczy blaskiem analiza zestawiająca dwa przypadki - „ d w u poliglotycznych uciekinierów" i azylantów, którzy wnieśli wielki wkład w literatu­ rę i antropologię europejską ukazując w pełni dramat kulturo­ wego spotkania zadufanej w sobie cywilizacji europejskiej ze społecznościami plemiennymi, analiza zestawiająca Josepha Conrada (Jądro ciemności) z pracami Bronisława Malinows­ kiego (Argonauci... i dziennikiem prowadzonym podczas badań terenowych, opublikowanym w 1967), w której Clifford rozwija wątek „problemu prawdy i kłamstwa w kulturowym sensie". Myślę, że do tej rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz jeszcze na naszych łamach po­ wrócić. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ec97e1f4c9c10c5592d286709e782b.pdf 20db77b5bad7d63c8052ec09851c574c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6190 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5774 Title A name given to the resource Contens / LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.8-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 CONTENTS I. ARTICLES Michał B u c h o w s k i , Polish ethnography/ethnology in the period of „real socialism”. From non-Marxist orthodoxy of „ethnographism” to postethnographic pluralism. . . 13 Magdalena Z o w c z a k, Anthropology, history, and the Ukrainian question. About the tactics of the borderland............................................................................................ 45 Kacper P o b ł o c k i , Anthropology of the city - urbanization, space and social relatio n s.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Trust and scepticism - changing attitudes towards pharmaceuticals............................................................................. 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Traps of the Net - on the ethical dimension of the anthropological research o n lin e .......................................................................105 Mariusz K a n i a , Creating Internet identity. Facebook as a creator of artificial intelligence.....................................................................................................................127 Maciej K u r c z , The anthropologist and post-war reality of contemporary Africa. Reflections on the fieldwork in Juba (South S udan)................................................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Wax print textiles pagne as cultural heritage of the inhabitants of Togo...........................................................................................................................159 Anna U r b a f i s k a - S z y m o s z y n , Globalisation and glocalisation of the bon religion as exemplified by the Ligmincha community in the United States and P o lan d ...........................................................................................................................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folkloristic sources of the myth of saviour in the context of cu ltu re ........................................................................................................ 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P ó ź n i ak, „The most Holy Head of Jesus”. From metonimic script to metaphorical biography............................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „A milk witch” as described by the inhabitants of the Ciężkowicko-Rożnowskie Foothills and its surroundings........................................243 II. VIEWS AND OPINIONS Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Prospects of comparative cultural studies as exemplified by the programme of the Laboratory for Comparative Cultural Studies at Jan Długosz Academy in Częstochowa.................................................... 261 �10 III. REPORTS Barbara K u l e s z a , Bronisław Malinowski’s concept of freedom protection as the driving force of cultural p ro c e s s ................................................................................273 Karolina S z m i g i e l s k a , Living a nomadic life with spirits - ethnographic reflections about the landscape in M ongolia................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Illnesses in role playing games. Description of plots and research prospects........................................................................................................ 293 IV. INTERVIEWS AND RECOLLECTIONS Zofia S o k o l e w i c z , „My scholarly life is like continual testing yet another key from a bunch that the theory of cognition gave me”. Answers to Zbigniew Jasiewicz’s questions.................................................................................................................... 303 V. REVIEWS AND REVIEW NOTES Thomas Hylland E r i k s en, Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej [Small places, large issues. An introduction to social and cultural anthropology], Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r).................................................................................................. 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii [Myth - History - Memory. Cultural contexts of anthropology/ /ethnology], Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (eds.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne [Polish ethnographers and folklorists. Profiles and biographical sketches], vol. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięch). . . . 363 Barbara B a z i e 1 i c h (ed.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego [Folk traditions. Cultural heritage of native inhabitants of the Silesia Province], Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r)..................... 364 Katarzyna M a r c o l , Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim [Word and play. Verbal creativity of children living on the Polish-Czech border], Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. CHRONICLE 87th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnological Society, Opole, 23 September 2011 (Katarzyna Majbroda).......................................................... 375 �11 Report on the work of the Main Board of the Polish Ethnological Society for the period from September 2010 to August 2011 {Jerzy Adamczewski)..................... 379 Achievements of the Ethnographic Documentation and Information Centre, Polish Ethnological Society {Bronisława Kopczyńska-Jaworska).....................................392 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Cieszyn, 14 May 2010 {Ryszard Vorbrich)........................................399 Plenary meeting of the Committee of Ethnological Sciences, Polish Academy of Sciences, Poznań, 21 October 2010 {Ryszard Vorbrich).....................................401 Conference „Ethics, health care and anthropology”, Amsterdam, 10 December 2010 {Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 Conference „Development and culture. Cognitive and practical aspects”, Będlewo, 21-23 October 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Baliński).....................................407 Conference „Health, illness and treatment - an interdisciplinary approach”, Będlewo, 9-10 June 2011 {Małgorzata Anna C haryton)....................................................... 413 Conference „African art in Polish collections and research”, Szczecin, 15-17 November 2010 {Ewa Prądzyńska)...............................................................................................418 Scientific and educational projects in martyrological museums. „Sztutowo or Stutthof? Adaptation of a cultural landscape” project, Museum of Martyrology in Żabikowo, 4 March 2011 {Mikołaj Smykowski).............................................................................422 Secrets of everyday life. Folk culture from Kujawy to the Baltic Sea. Anew permanent exhibition in the Ethnographic Museum in Toruń {Grażyna Ewa Karpińska) . . . 424 The centennial anniversary of Professor Roman Reinfuss {Katarzyna Kraczoń). . . . 430 Giving the name of Jędrzej Ciemiak to the middle school in Zaborów n. Brzesko, 27 April 2011 {Anna S p iss).........................................................................................433 VII. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)...........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński).....................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K a b a t) ................................................................... 448 Recollections about Zofia Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. G o źd zia k).............................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Notes about the authors of a r tic le s ...................................................................................459 Information for a u th o rs ..................................................................................................... 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ff9846c843565c75707f18f68135238.pdf 12b9c9b8bffbf9971da0d371c918a755 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6191 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource etnologia polska - okres powojenny etnografia polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5775 Title A name given to the resource Etnografia/etnologia polska w okresie "realnego socjalizmu"/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.13-44 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 I. A RTY K U ŁY MICHAŁ BUCHOWSKI Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet im. Adama Mickiewicza, Poznań Uniwersytet Europejski Yiadrina, Frankfurt n. Odrą ETN O G RA FIA /ETN O LO G IA PO LSK A W OKRESIE „REA LNEGO SO CJA LIZM U ”. OD N IEM A R K SISTO W SK IEJ ORTODOKSJI „ETN O G R A FIZM U ” DO PO STETN O G RA FIC ZN EG O PLU RA LIZM U Wprowadzenie W artykule tym przedstawiam perypetie polskiej etnografii/etnologii/antropologii kulturowej i/lub społecznej w okresie panowania realnego socjalizmu, w tym - zwłaszcza jeśli chodzi o pierwsze dwie dekady powojenne - relację przedstawicieli tej dyscypliny do systemu władzy i forsowanego odgórnie ka­ nonu myślowego. Ewolucja etnologii była wielowątkowa i jej przedstawienie wymaga oczywistych uogólnień. Na jej historii intelektualnej zaraz po II wojnie światowej odcisnął swe piętno pluralizm w zakresie teorii wyjaśniających zja­ wiska kulturowe, odziedziczony po okresie międzywojennym. Wkrótce został on zastąpiony swoistą ortodoksją, którą nazywam „etnografizmem”, sterowaną znanymi z przeszłości pozytywistycznymi zasadami postępowania badawczego, wypłukanego z teorii i prób interpretacji wykraczających dalece poza opis. Na co najmniej kilkanaście lat ten sposób postępowania, a właściwie metoda pod­ niesiona do rangi teorii, stał się dyscyplinarną ortodoksją. Nie miała ona jednak w istocie nic wspólnego z narzucanym jako obowiązująca wykładnia teoretyczna materializmem dialektycznym. Była to więc swego rodzaju nieortodoksyjna po­ litycznie ortodoksja dyscyplinarna. Choć w tej pierwszej fazie, którą określam tutaj jako „Wczesny Socjalizm”, trwały dyskusje na temat sposobów wyjaśniania i przedmiotu badań etnografii, nie doprowadziło to do zmiany paradygmatu dys­ cypliny. Doszło do tego w okresie „Późnego Socjalizmu”, kiedy to, w reakcji na �14 Michał Buchowski naiwny realizm i empiryzm etnografii, zaczęto poszukiwać sposobów interpreta­ cji i teorii wykraczających poza schematy postrzegane jako zdroworozsądkowe i pozytywistyczne. Jeśli dekady lat 50. i 60. XX wieku scharakteryzujemy jako zdominowane przez „etnografizm”, to Drang und Słurm z lat 70. i 80. określić można jako narodziny „postetnograficznego pluralizmu”. Tlo historyczne Etnologia polska rodziła się w XIX wieku jako mieszanka romantycznych idei dotyczących zwyczajów ludowych, pozytywistycznych metod zbierania da­ nych empirycznych i ewolucjonistycznego poglądu na temat rozwoju kultury od form najprostszych do bardziej skomplikowanych. Z jednej strony, pierwsi ludo­ znawcy byli romantykami, gdy twierdzili, że kultura ludu zachowuje nieskażo­ ne pierwiastki słowiańskie, a zarazem, w myśl teorii „opadu kulturowego” sfor­ mułowanej już przez Ryszarda Berwińskiego, osadza w sobie elementy kultury wyższej. Z drugiej strony, na pozytywistyczny sposób dokumentowali wszelkie możliwe przejawy kultury ludowej, czego najlepszym wyrazem pozostają tomy wydawane przez Oskara Kolberga. Etnografia, poza ambicjami poznawczymi, była bez wątpienia wprzęgnięta w dzieło budowy nowoczesnej świadomości narodo­ wej. Miała szczególne znaczenie w kraju, którego elity, w przeważającej mierze wywodzące się ze szlachty, szczyciły się wielowiekową tradycją istnienia pocho­ dzącego jakoby od Sarmatów narodu szlacheckiego. W ramach typowego dla ca­ łego regionu szerzenia nowej wersji nacjonalizmu chodziło o wzbudzenie świado­ mości narodowej wśród chłopów, najliczniejszej grupy społecznej, i włączenie ich do walki politycznej o odzyskanie niepodległości (por. Stauter-Halsted 2001). Po odrodzeniu państwa w 1918 roku, doceniając między innymi znaczenie etnografii dla pielęgnowania tradycji narodowej, utworzono szereg uniwersyte­ ckich katedr etnologii: w Poznaniu (1919), w Krakowie (1925 i 1926), w Wilnie (1927) i w Warszawie (1936) (Jasiewicz 2006: 67). Zbieranie i interpretowanie materiałów dotyczących kultury ludowej było naczelnym zadaniem etnologii tego okresu, co nie wykluczało wszelako wielości teoretycznej. Badacze okresu międzywojennego reprezentowali orientacje takie, jak klasyczny ewolucjonizm (Ludwik Krzywicki, Stanisław Ciszewski, Eugeniusz Frankowski), tak zwany ewolucjonizm krytyczny (Kazimierz Moszyński), fenomenologia (Cezaria Bau­ douin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa), szkoła kulturowo-historyczna (Stanisław Poniatowski, Adam Fischer), funkcjonalizm (Józef Obrębski), francuska szkoła socjologiczna i historyczna (Jan Stanisław Bystroń i Stefan Czarnowski) (Sokolewicz 1973; Kutrzeba-Pojnarowa 1977). Jednoznaczne przy­ pisanie osób do kierunków jest oczywiście upraszczające, albowiem badacze ci korzystali z inspiracji płynących z różnych stron i wypracowywali często orygi­ nalne koncepcje metodologiczne. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 15 „Wczesny Socjalizm” Mimo strat personalnych i materialnych poniesionych w czasie II wojny świa­ towej, zachowana została w jakiejś mierze ciągłość instytucjonalna, kadrowa i intelektualna. Wiele z postaci czynnych w nauce przed wojną pracowało dalej, a nawet kierowało placówkami uniwersyteckimi (np. Frankowski w Poznaniu). Wszelako nie oznaczało to, że sytuacja była idylliczna; niektórych etnologów spotkały represje1. Po okresie usilnej odbudowy katedr, wkrótce zmierzyć się musieli z presją ideologiczną i zabiegami centralizującymi działalność badaw­ czą. W okresie tym władze starały się, naśladując wzorce radzieckie, przedefiniowywać miejsce i rolę poszczególnych dyscyplin, i - na przykład - socjologia jako dyscyplina akademicka zniknęła zupełnie w 1951 roku, co nie znaczy, że nie pracowało dalej wielu wybitnych socjologów, którzy po odwilży w 1956 roku natychmiast, i to z dużym sukcesem, przystąpili do restaurowania instytucjonal­ nych zrębów swej nauki. W odniesieniu do etnologii reforma sprowadzała się do kilku zasadniczych punktów. Po pierwsze, ujednolicono nazwę. Dotychczasowa polska tradycja uwzględniała podział na etnografię i etnologię. Mimo sporów semantycznych tę pierwszą rozumiano zazwyczaj jako naukę opisującą kulturę jednego ludu; była to „regionalna faktografia kulturowa, dostarczająca wyłącznie naukowo zebrany i zweryfikowany materiał dokumentacyjny” (Posem-Zieliński 1973: 95). Etnolo­ gia miała być nauką przekraczającą granice jednostkowych kultur i dokonywać porównań zjawisk kulturowych w skali regionalnej i światowej. „Stawała się komparatystyczną kulturologią, zestawiającą wytwory lub treści jednej katego­ rii w dowolne układy celem ustalenia generalizacji historycznych lub wykrycia uniwersalnych praw rozwoju kultury” (Posem-Zieliński 1973: 96). Innymi sło­ wy, pierwsza miała charakter deskryptywny, druga syntetyzujący. Teraz uznano, w myśl materialistycznych zasad dialektycznej jedności materii i ducha, bazy i nadbudowy, empirii i teorii oraz praktyki i światopoglądu, że integralność pro­ cesu badawczego i twórczego należy podkreślić, stosując jeden, przyjęty w całym obozie socjalistycznym termin „etnografia”. Przesłanki skłaniające do uproszcze­ nia nazwy miały też charakter filozoficzny i metodologiczny - etnografia miała 1 1 Jak wychwytuje Z. Jasiewicz (2005: 161), Jan Stanisław Bystroń, na przykład, narażony był na „ataki grup studenckich i prasy (1947), zarzucające mu m.in. szerzenie poglądów rasistowskich” (Bień­ kowski 2002: 31). Andrzej Waligórski, który wrócił do kraju z Londynu w 1948 r., został adiunktem na Uniwersytecie Jagiellońskim, lecz „doświadczył w PRL szykan i upokorzeń policyjno-administracyjnych”, a jego doświadczenie jako reprezentanta funkcjonalizmu B. Malinowskiego było „ignorowane lub lekceważone” (Dzięgiel 2002: 299). Janowi Czekanowskiemu władze odebrały „prawo prowadze­ nia seminarium, wydawnictwa naukowe i prasa zaakceptowały praktyczny zakaz publikacji” (Bar, Czekanowska 2002: 55). „W 1950 roku Kazimiera Zawistowicz-Adamska została oskarżona przez profe­ sora socjologii o uleganie wpływom funkcjonalizmu; za karę odebrano jej prawo do nauczania w jej instytucie na Uniwersytecie Łódzkim” (Jasiewicz 2005: 161). �16 Michał Buchowski być nauką historyczną wpisaną w ramy materializmu historycznego, badającą kulturę konkretnych grup uwikłanych w proces dziejowy, który należy rekonstru­ ować (Sokolewicz 1981: 77). Zatem zabieg ten nie wzbudzał specjalnych sprzeci­ wów. W 1973 roku Aleksander Posem-Zieliński pisał, że przecież tak rozumiane etnografia i etnologia „to tylko dwa etapy poczynań heurystycznych, sprzęgnię­ tych ze sobą w sposób nierozerwalny” (Posem-Zieliński 1973: 96). Z pewnością ma rację, choć nie ulega też wątpliwości, że wielu badaczy traktowało to jako manewr o podłożu ideologicznym2. Już od początku lat 80. zaczęto w oficjal­ nej nomenklaturze instytucji uniwersyteckich powracać do nazwy „etnologia”, a w latach 90. dodawano do tej ostatniej nazwę „antropologia kulturowa”3. Dziś wszystkie instytuty i katedry tej dyscypliny w Polsce, podobnie jak i w niektó­ rych innych krajach regionu, noszą nazwę „etnologia i antropologia kulturowa”. Po drugie, również w myśl idei, że po Marksowsku rozumiana „baza” jest najważniejszą dziedziną życia, w okresie tym etnografię potraktowano jako część jednej dziedziny: „historii kultury materialnej”. W ramach zmian organi­ zacyjnych etnografia wspólnie z archeologią utworzyła jeden instytut w Polskiej Akademii Nauk, zaś na uniwersytetach obydwie dyscypliny stanowiły specjali­ zację w ramach tejże nowej dyscypliny. Nie uważano tego za najszczęśliwsze rozwiązanie, lecz w obliczu faktu, że każdej gałęzi wiedzy groził zadekretowany niebyt (vide socjologia), uznawano to za mniejsze zło. Nie kłóciło się to zresztą z pewnymi założeniami teoretycznymi, które widziały etnografię jako naukę re­ konstruującą przeszłość, rozwój artefaktów i form kulturowych oraz ich genezę. Nie było to w sprzeczności ani z zasadniczymi założeniami szkoły kulturowo-historycznej, ani ewolucjonizmu krytycznego. Rozwiązanie takie łatwo wpisywa­ ło się także w idee forsowanego odgórnie dialektycznego materializmu, w którym rozważania o rzeczach gwarantować miały jakoby materialistyczny i empiryczny charakter nauki. Nawet po latach niektórych zabiegów centralnego zarządzania nauką również i tego faktu nie odbierano jako negatywnie wpływającego na po­ ziom merytoryczny etnografii. „Ujednolicenie założeń metodologicznych oraz zasadniczego programu obowiązującego we wszystkich ośrodkach, jak również położenie dużego nacisku w doborze wykładów na wykłady z zakresu historii, zaliczyć należy do pozytywów” (Frankowska 1973: 198). Dodać można, że iner­ cja rozwiązań instytucjonalnych bywa zadziwiająco silna. Do dziś w Polskiej Akademii Nauk istnieje Instytut Archeologii i Etnologii; ponadto dyscypliny te znajdują się w jednej puli przy rozdziale grantów badawczych w systemie m i­ nisterialnym. Jest tak wbrew powszechnemu przekonaniu i praktyce, że jakkol­ wiek rozumiane dyscypliny te poza wspólną przeszłością oraz nawiązywaniem 2 Ideologiczne podłoże przyjęcia terminu „etnografia” nie ulega wątpliwości. W nauce radzieckiej termin „etnologia” odrzucono jako „zbędny wytwór burżuazyjnej nauki etnograficznej” (Frankowski 1952: 2). Etnologia kojarzyła się z zaciekle krytykowaną szkołąkulturowo-historyczną kreślącą sche­ maty kręgów kulturowych (por. Wróblewski 1967: 33-34). 3Np. w Poznaniu nastąpiło to odpowiednio w 1982 i 1992 r. (Posem-Zieliński, Kabat 2006: 16, 18). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 17 do niektórych teorii w humanistyce niewiele dziś łączy, albowiem pierwsza jest nauką (pre-)historyczną, a druga społeczną. Co więcej, we wszystkich ośrodkach akademickich archeologia i „etnologia i antropologia kulturowa” ulokowane są na Wydziałach Historycznych lub Filozoficzno- względnie Pedagogiczno-Histo­ rycznych. Centralne sterowanie w zakresie nauczania, wynalezione w latach 50. XX wieku, i dziś podzielane jest przez wielu uczonych, organy rządowe i sa­ morządowe nauki oraz ochoczo wprowadzane w życie: w myśl do niedawna (30.09.2011 r.) obowiązującej ustawy, każdy nominalnie istniejący kierunek stu­ diów w szkołach wyższych, w tym etnologia, powinien realizować tak zwane stan­ dardy, czyli minimum programowe dla danej dyscypliny. Wprawdzie nie oznaczało to nigdy jednolitego programu realizowanego we wszystkich placówkach, albo­ wiem standardy określane były bardzo ogólnikowo, niemniej stanowiły i, siłą iner­ cji, stanowią pewien gorset administracyjny ograniczający próby indywidualnego kształtowania profilu badawczego i dydaktycznego danej placówki. Po trzecie, przekształcenia etnografii usiłowano też wymóc przez określenie jej nowych funkcji. W ramach modelu radzieckiego przyznawano etnografii rolę nauki badającej z jednej strony „społeczeństwa pierwotne”, a ze strony drugiej „kultury ludowe” społeczeństw europejskich, najczęściej własnych społeczeństw narodowych. Warstwy chłopskie miano waloryzować jako cenny element trady­ cji ludu pracującego, kultury „zwykłych ludzi”. Należało też ukazać znaczenie ludu w tworzeniu kultury narodowej4. Ta funkcja odpowiadała w dużej mierze dotychczasowym romantycznym poglądom etnografów na temat mieszkańców wsi. W ten oto sposób stare poglądy współbrzmiały z nowymi zadaniami (Jasie­ wicz 2004: 7). Zbieżność celów władzy ludowej z powołaniem specjalistów od kultury ludowej zdaje się oczywista, choć nie zawsze była i jest uświadamiana (Buchowski 1995: 41-42). Dzięki niej etnografowie byli więc tolerowani, a na­ wet pożądani w dziele budowy społeczeństwa socjalistycznego. W ramach gigan­ tycznego projektu modernizacji mieli nie tylko podkreślać unikatowe wartości zawierające się w sposobie życia i myśleniu prostego ludu, ale, w związku z wiel­ kim dziełem unowocześniania życia, także dokumentować zanikające przejawy tej kultury. Z obydwu zadań wywiązywali się, jak umieli, co przychodziło im ła­ two, albowiem nie przeczyło to podzielanej przez większość wizji etnografii jako nauki dokumentującej zjawiska kulturowe, które w dobie gwałtownych przemian należy ratować dla potomnych lub przynajmniej upamiętnić i zachować w skarb­ nicy kultury narodowej. Nie znaczy to bynajmniej, że etnografowie gremialnie i świadomie włączali się w działania, których oczekiwały od nich władze. Wiele wskazuje na to, że tak się nie działo. Jak pisze Zbigniew Jasiewicz: „Żaden z pro­ fesorów antropologii nie odegrał znaczącej roli politycznej w swoich kręgach 4 Tytuły prac pisanych jeszcze w latach 70. i 80. minionego stulecia dobitnie o tym świadczą (por. np. J. Burszta 1974, 1985). �18 Michał Buchowski uczonych, chociaż niektórzy próbowali podnieść swąpozycję przez otwarcie wy­ rażaną akceptację nowej ideologii”5 (Jasiewicz 2005: 162-163). To ostatnie spostrzeżenie pozwala nam przejść do kolejnego punktu rozwa­ żań, dotyczącego teoretycznych, w dużej mierze właściwie ideologicznych, pod­ staw etnografii owego okresu. Już od końca lat 40. ubiegłego stulecia usiłowano przekonać badaczy kultury ludowej do materializmu dialektycznego. Tłumaczo­ ne na język polski prace radzieckich uczonych pokazywały marność burżuazyjnych teorii antropologicznych (Potiechin 1948; Tołstow i in. 1952; Nasz, red., 1954). Bronisław Malinowski, na przykład, był w nich opisywany jako „pies łańcuchowy imperializmu”. Konferencje programowe w roku 1951 i 1956 miały wytyczyć nowe horyzonty poznawcze. W ramach tej pierwszej, zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w Krakowie, etnografowie „czuli”, iż powinni ustosunkować się do założeń sławetnego diamatu (c//alcktyczny mate­ rializm). W ramach znanej z praktyki politycznej „samokrytyki” odniesiono się więc nieprzychylnie do uprawianych dotąd kierunków ( Ocena... 1952). Zało­ żenia materializmu historycznego ze szczególną pasją prezentował już w 1949 roku Kazimierz Dobrowolski z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jego wypowiedź Eugeniusz Frankowski z Uniwersytetu Poznańskiego miał ponoć skomentować: „To taki stary pierożek świeżo nadziany diamatem” (Armon 2001: 326). Celem tego rodzaju wysiłków było wypracowanie metod i interpretacji bliskich praw­ dziwemu życiu. Jak wspomniałem, prowadziło to do uprzywilejowania tematów z dziedziny tak zwanej kultury materialnej. Współgrało również z projektem stu­ diów z historii kultury materialnej. W ich ramach rozpatrywano dzieje obiektów takich, jak narzędzia, stroje czy urządzenia techniczne. Jak widać, przedmiot takich studiów stanowił wówczas rzeczywisty łącznik z archeologią i historią. Wszystko to nie musiało oznaczać ideologizacji bądź niskiej jakości badań. I tak na przykład, krótko po wojnie Józef Burszta opublikował książkę Wieś i karczma (1950), której wartość po latach Kacper Pobłocki ocenia następująco: Jego książka na temat roli wódki w tworzeniu stanu chłopskiego i stosunków folwarcznych (...) jawi się jako próba pokazania, jak wódka stała się integralną częścią codziennego życia i folkloru chłopów, oraz pokazuje różne sposoby, za pomocą których polska szlachta zmuszała chłopów do spożywania wódki w XVI wieku. Jest to idea równie innowacyjna i inspirująca, jak napisana trzy dekady póź­ niej książka Sidneya Mintza Sweetness and Power, a jednocześnie przedstawiająca pomysły dające się łatwo wyłowić i sprzedać na akademickim rynku towarów (...). Burszta opisuje obszernie, jak szlachta i kościół katolicki używali nauczania mo­ ralnego próbując przekształcić chłopów pańszczyźnianych w posłusznych robotni­ ków i konsumentów (...) za pośrednictwem ich własnych działań, i w tym właśnie 5 Pytaniem pozostaje jednak, czy ci, którzy ewentualnie taką rolę chcieli odgrywać, mieli (mieliby) szansę przebić się na konkurencyjnym rynku uczonych adwokatów socjalizmu, sprzymierzeńców wła­ dzy bądź aspirujących do ówczesnego establishmentu. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 19 widzi źródło słynnego „braku moralności” tychże chłopów. Pojęcie to przypomina częściowo koncepcję „gospodarki moralnej” Thompsona i mogło zrobić światową karierę (...). Zasługą Burszty jest wyjaśnienie faktu wzrostu znaczenia produkcji i konsumpcji wódki dla gospodarki folwarcznej w Polsce (Pobłocki 2009: 242-243). Jak widać, powstawać mogły solidne, nowatorskie w skali światowej, wyprze­ dzające swoją epokę studia z dziedziny antropologii historycznej i antropologii konsumpcji, i to napisane w mrocznej epoce stalinowskiej. Niestety, książka ta nie została wydana ani na Zachodzie, ani po angielsku. Szkoda, bo Mintz miałby się na czym wzorować. Obraz etnografii polskiej lat 50. nie jest też jednoznaczny w odbiorze samych etnografów. Zofia Sokolewicz pisze, że do zerwania ciągłości tradycji naukowej przyczyniła się „również dyskusja na temat stosowania metod materializmu hi­ storycznego jako jedynie pewnych naukowo i zapewniających właściwe wyniki badań” (Sokolewicz 1984: 14). Pytaniem jest, czy akces do marksizmu nie był tylko czczą deklaracją. „Trzeba przyznać, że postulaty te pozostały w zasadzie deklaracjami politycznymi, bowiem twórczo i konsekwentnie nie zaadaptowano materializmu historycznego w pracach etnograficznych” (Piątkowski 1985: 42). Ponadto, jak zaznacza wielu badaczy, ze względu na wspomnianą na wstępie ciągłość personalną przedwojenne sposoby myślenia były kultywowane. Alek­ sander Posem-Zieliński utrzymuje, że „polska antropologia, w wyraźnym od­ różnieniu od innych nauk społecznych i dyscyplin humanistycznych, nie uległa silnym wpływom marksizmu-leninizmu lub radzieckich modeli antropologicz­ nych” (Posem-Zieliński 2005: 110). Częścią strategii przetrwania, nawigowania pomiędzy przywiązaniem do tradycji a koniecznością wpisania się w nurt „po­ stępowy” miało być skupianie się na „egzotycznych”, nieistotnych i politycznie neutralnych tematach (Posem-Zieliński 2005: 111). W rezultacie, „przez wiele lat była ona [etnografia - M.B.] traktowana jako dyscyplina pomocnicza o nie­ wielkim znaczeniu, rodzaj historii kultury przemijającego świata ludu” (Posem-Zieliński 2005: 114). W tej ostatniej kwestii wspiera Posema-Zielińskiego także Zofia Sokolewicz, która pisze, że „polskie władze okazywały zaskakująco mało uwagi w kwestii tego, jakie tematy badawcze wybierali antropolodzy” (Sokole­ wicz 2005: 299). Wygląda na to, że metoda szczegółowych badań etnograficz­ nych i opisów marginalnych zjawisk kulturowych stała się elementem „strategii unikania”. Zagadką pozostaje, czy był to świadomy opór ideowy jednostek, który w sumie prowadził do spontanicznego i zakończonego powodzeniem działania kolektywnego, jak to wynika z sugestii cytowanych autorów, czy też mamy do czynienia z imputowaną wstecz waloryzacją nieskoordynowanych, acz płyną­ cych ze szlachetnych pobudek działań, które za Jamesem Scottem określić m oż­ na mianem „oporu codziennego”. Z pewnością nie była to zaplanowana, skoor­ dynowana i spektakularna zbiorowa akcja sprzeciwu. Opór nie mógł, zarówno z przyczyn politycznych, jak i poziomu uteoretycznienia dyscypliny (o czym �20 Michał Buchowski za chwilę), przybrać form wyrazistego buntu intelektualnego. Byli też przy tym uczeni, którzy długo pozostawali otwartymi zwolennikami ogólnych zasad m a­ terializmu historycznego. Do tych ostatnich należał Kazimierz Dobrowolski. Już w okresie przed­ wojennym wypracował on podstawy metody, którą określał jako „integralną”. Polegała ona na wykorzystaniu źródeł historycznych, wypowiedzi ustnych, akt urzędowych, archiwów, statystyk, wywiadów i innych dostępnych etnografom danych w celu rekonstrukcji historii i pokazania funkcjonowania określonych społeczności lokalnych lub regionalnych. Socjologizujące podejście w połącze­ niu z rozumianym na swój sposób materializmem historycznym doprowadziło go do wypracowania koncepcji „podłoża historycznego” i historycznego socjologizmu. Badania miały na celu pokazanie współczesnych procesów, ze zwróceniem uwagi na ich genezę i rozwój (Dobrowolski 1958)6. Takie postulaty poniekąd w oczywisty sposób prowadziły do skupiania się na - jak to określał sam Do­ browolski - „rzeczywistościach minionych, historycznych”, a co za tym idzie do opracowywania monografii społeczności lokalnych. Ówczesna etnografia, nadą­ żając za przemianami społecznymi i m igracją ze wsi do miast, a także w myśl idei, że klasa robotnicza jest przodującą siłą narodu, miała też w odważny sposób zająć się, obok wiejskich, miejskimi środowiskami plebejskimi, zwłaszcza tak zwaną kulturą robotniczą. Było to z pewnością poszerzenie przedmiotu badań7, lecz bynajmniej nie zmiana orientacji teoretycznej. Efektem konferencji w 1956 roku, mającej rzekomo być przełomem metodologicznym, było przyjęcie owego „historycznego socjologizmu jako uniwersalnej metody badawczej, wykorzysty­ wanej przy empirycznych opracowaniach monograficznych” (Piątkowski 1985: 44). Metoda ta skłaniała do żmudnego zbierania danych, które, tak jak czyniono już w okresie przedwojennym i zaraz po wojnie, klasyfikowano jako przynależ­ ne do dziedziny materialnej, społecznej i duchowej. Model takich monografii, często monumentalnych, trwał i w następnych dziesięcioleciach8. Nawiązanie do współczesności polegało nie tylko na rozszerzeniu przedmiotu badań, ale i śle­ dzeniu rozpadu tradycyjnych struktur, a więc przemian kultury ludowej w m o­ dernizującym się społeczeństwie. Ukoronowaniem, o ile nie łabędzim śpiewem tego rodzaju orientacji czy wręcz dorobku całego pokolenia badaczy było dzieło Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej (Biernacka, Paprocka, Frankow­ ska, red., 1976-81). Jak słusznie zauważa Katarzyna Kaniowska (1984: 60), Dobrowolski z m e­ tody uczynił dogmat. Tak rozumiana etnografia nie mogła zagrażać marksizmo­ wi. Po pierwsze, w wydaniu polskim i środkowoeuropejskim przedstawiciele tej 6Lektura tego tekstu, napisanego w formie haseł i postulatów, czy wręcz równoważników zdań, nie należy do przyjemności. 7 Choć postulaty takie pojawiały się już przed wojną, a Bystroń w monumentalnym dziele o oby­ czajach uwzględniał wszystkie warstwy społeczne: szlachtę, mieszczaństwo i chłopów (Bystroń 1933). 8 Przykładem takiego monumentalnego dzieła może być praca: J. Burszta, red., 1960-67. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 21 dyscypliny nie zajmowali się podnoszonymi przez Morgana, a za nim Engelsa, prawami ewolucji człowieka i jego kultury. Marksiści w „poglądach na ewolu­ cję społeczeństw ludzkich - pisał w 1948 roku Stanisław Ossowski - respektują w dalszym ciągu dziewiętnastowieczny Morganowski naturalizm, zakładając, że droga rozwoju społeczeństw jest jednorodna (...), że społeczeństwo ludzkie przechodzić musi kolejne stadia rozwoju Nowoczesna etnologia dostarcza materiałów wskazujących na wielość dróg rozwojowych, które „marksizm musi wchłonąć” (Ossowski 1970: 214, za: Kaniowska 1984: 65). Marksizm radziecki niemal do końca swych dni przyjmować tego do wiadomości nie chciał, lecz doktrynę trzeba było podtrzymywać, więc nie dziwi, że Ossowskiego po prostu odsunięto od działalności dydaktycznej. Argument siły jest prostszy w zastoso­ waniu niż liczenie na niepewną moc przekonywania własnych argumentów. Po drugie, ucieczka w coś, co dziś określić można jako „etnografizm”, konglomerat historycznego socjologizmu, empiryzmu i modelu monografii wsi czy regionu bądź określonego tematu lub dziedziny, stanowiło bezpieczną ideologicznie ni­ szę, daleką od „spekulacji” teoretycznych. W niszy tej uprawiano etnografię, któ­ ra „bada kulturę poprzez rzeczy” (Kaniowska 1984: 61). Paradoksalnie spełniała ona w pewnej mierze Durkheima postulat badania „faktów społecznych”. I tu dochodzimy do sedna sprawy. Pluralizm pierwszego okresu powojen­ nej etnografii polskiej deklarowany był przez wielu cytowanych tu uczestników i analityków tych wydarzeń. Miał on tętnić podskórnie, wbrew powierzchownej dominacji diamatu. Chodzi nie tylko o rzeczone zasadnicze teorie, które legły u podstaw powojennego „paradygmatu etnograficznego”, które Józef Burszta i Bronisława Kopczyńska-Jaworska opisywali następująco: trzy dominujące kierunki były następujące: ewolucjonizm krytyczny, specyficz­ ny historycyzm i (...) socjologizm (...). Przeważały tendencje eklektyczne wyko­ rzystujące różne trendy. Historycyzm zajmował się problematyką etnogenetyczną i dążył do wykazania specyfiki danych kultur narodowych i regionalnych zarówno przez badanie określonych zjawisk kulturowych, jak i przez studia porównawcze. Socjologizm interesował się prawie wyłącznie współzależnościami i relacjami między różnymi zjawiskami kulturowymi oraz uwarankoWaniami, w których je znajdowano (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 51). Chodzić miało także - w szczególności po 1956 roku - o ponowne otwarcie na takie znane jeszcze przed II wojną światową kierunki, jak potępiany w okresie stalinowskim w czambuł funkcjonalizm9, na koncepcję „współczynnika huma­ nistycznego” Floriana Znanieckiego, na Franciszka Bujaka koncepcję badania społeczności lokalnych z perspektywy determinant geograficznych i historycz­ nych czy wreszcie na Stefana Czarnowskiego Durkheimowskąkoncepcję związ­ 9Wybór studiów B. Malinowskiego ukazał się na fali odwilży w 1958 r.; por. Malinowski 1958. �22 Michał Buchowski ków kultury z życiem społecznym. Wraz z pierwszymi tłumaczeniami publika­ cji zachodnich (np. Raymonda Firtha, Ruth Benedict, Margaret Mead, Claude’a Levi-Straussa, Talcotta Parsonsa, Mircei Eliadego, Jaąuesa Le Goffa, Ferdinanda Braudela), prowadziło to, zdaniem Burszty i Kopczyńskiej-Jaworskiej, do ukształtowania „polskiej drogi” w etnografii (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 54-58). Jeśli jednak tak było, to dlaczego kilka stron dalej ci sami autorzy piszą, iż jeszcze na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku wyraźny był brak kontaktu między etnografiąi dyscyplinami pokrewnymi. Kolejne „punkty zwrotne” w humanistyce europejskiej i amerykańskiej - strukturalizm, hermeneutyka i semiotyka - prawie nie znalazły oddźwięku w etnografii polskiej, która skupiała swą uwagę wyłącznie na problemach lokalnych. Nie było także krytycznej analizy współczesnych osiągnięć antropologii kulturowej i społecznej (J. Burszta, Kopczyńska-Jaworska 1982: 59). Józef Burszta pisał wprost o dyscyplinie w stanie kryzysu, która pozostaje nauką „przyczynkarską” i „ruralistyką”, i to wbrew apelom z konferencji pro­ gramowych z lat 50., aby poszerzyła swój zakres przedmiotowy o żywe i dyna­ miczne aspekty kultury oraz środowiska miejskie. Ruch taki wymaga „komplek­ sowych badań (...) przy współpracy takich dyscyplin jak socjologia, demografia, ekonomia czy pedagogika zawodowa” (J. Burszta 1965: 97). Diagnoza kryzysu zdaje się trafna, recepta zbliżona jednak do postulatów Dobrowolskiego, choć podkreśla się tu z większą m ocą konieczność interdyscyplinarności, zwłaszcza współpracy z socjologią, która doprowadzi do podnoszenia problemów aktual­ nych społecznie, a nie wyłącznie, jak je Burszta określał, „anachronicznych”. „Polska droga” polegała raczej na tym, że uformował się model etnografii nazywany „integralnym eklektyzmem” (Kaniowska 1984: 64)10. Urzeczowieniu podlega w jego ramach przedmiot badań, niezależnie od tego, czy dotyczą one zjawisk materialnych, społecznych czy światopoglądowych. „Wykształciła się pewna logika analizy, która nakazuje przedstawić genezę, stan współczesny i kontekst występowania danego zjawiska, czyli tzw. sposobu funkcjonowania” (Kaniowska 1984: 67). Kanon ów, niezależnie od niuansów teoretycznych, stał się dominującym, o ile nie bezdyskusyjnym paradygmatem. W jego ramach kulturę bada się, jak się rzekło, przez rzeczy, ale stara się opisać i w udoku­ mentowany sposób oddać „jak żywą”. Jednocześnie była to strategia badawcza prowadząca do fenomenalizmu, empirycyzmu i ateoretyczności. Pragnienie przedstawienia „obrazu kultury” sprawiło, że etnografia stała się „dokumentalną fotografią przeszłości i współczesności kultury”, krótko mówiąc, „albumem foto­ grafii” (Kaniowska 1984: 67-68). W opracowaniach dotyczących historii i teorii 10 Określenie to chyba w ironiczny sposób nawiązuje do postulatu „metody integralnej”. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 23 polskiej etnografii okresu „Wczesnego Socjalizmu” ta diagnoza jest, moim zda­ niem, najbardziej trafna. Odwołując się do literatury angielskiej, powiedzieć można, że paradygmat etnograficzny zbliżał się do scharakteryzowanego przez Edmunda Leacha „ko­ lekcjonowania motyli”, który w wydaniu brytyjskim polegał na obsesyjnym, wzorowanym na systemie Linneusza klasyfikowaniu (Leach 1961: 3-5). Jednak takie gromadzenie „obiektów etnograficznych” (narzędzi, obrzędów, wierzeń) nie mogło - wbrew tysiącom stron opisujących kulturę ludową i jej przemiany, jak też pochodzenie i historię tych „przedmiotów” oraz sposób ich funkcjono­ wania w życiu grupy - sprostać oczekiwaniom właściwym postulatom poznania filozofii marksistowskiej, i to zarówno uprawianej dogmatycznie, jak i rewizjo­ nistycznie. Kolekcjonowanie przyszpilonych motyli wyklucza ich jednoczesne podziwianie w ruchu. Marksizm stara się bowiem, podobnie jak i ewolucjonizm, badać kulturę widzianą jako proces, w powiązaniu z systemem społecznym, któ­ ry jąw ytw arza. Procesualne spojrzenie na kulturę nie znajdowało miejsca w fak­ tograficznej etnografii tego okresu. Odczytanie konkretności historycznej jako dziejów „obiektów” odkrywanych drogą empirycznych badań nie miało wiele wspólnego z dialektycznym marksizmem. Zaiste, w sensie teoretycznym pol­ scy etnografowie nigdy marksistowskimi materialistami historycznymi nie byli. Powiedzieć można, że wbrew niektórym deklaracjom, byli wręcz antymarksistowscy. Nie wynikało to wszakże z ich świadomego wyboru orientacji teore­ tycznej, lecz z praktykowania owego integralnego eklektyzmu teoretycznego, który zakorzeniony był w pozytywistycznych ideałach poznania i empirycyzmie, obecnych w etnologii od XIX wieku. Kanon ten nie wymagał specjalnej reflek­ sji teoretycznej, albowiem ukształtował się w procesie historycznym i powiela­ ny był w codziennej praktyce badawczej. W tym względzie chodzi na przykład 0 aprobowane sposoby prowadzenia badań terenowych i opisu zebranych danych (sposoby przedstawiania), a także dopuszczanie do publikacji (polityka nauki) 1 odbiór prac naukowych (ustalanie hierarchii wiedzy). Jako taki, paradygmat ten osiągnął status pewnej wewnątrzdyscyplinamej hegemonii kulturowej w rozu­ mieniu Antoniego Gramsciego. Jego oczywistość powodowała, że dyskusje obra­ cały się w ograniczonym kręgu zagadnień i dotyczyły głównie metody, a nie teo­ rii kultury, która stała za tego rodzaju poczynaniami i otwarcie służyć mogłaby interpretowaniu zjawisk kulturowych i procesów społecznych. N a temat metody pojmowanej jako teoria oraz w kwestii przedmiotu badań wypowiadało się wiele autorytetów. Mimo to, jedna z uczestniczek tych dyskusji stwierdzała jeszcze na początku lat 80., że polska „etnologia nie cierpi na nadmiar teorii, a czasami wydaje się, że mamy do czynienia wręcz z ich brakiem” (Sokolewicz 1984: 12). Wynika z tego, że jednak odczuwano brak refleksji teoretycznej, nawet takiej, która objaśniałaby to, co właściwie powszechnie i na co dzień etnografia czyniła. �24 Michał Buchowski „Późny Socjalizm” Zmiana była jednym z terminów kluczowych, którymi etnografia operowa­ ła. Odnieść można jednak wrażenie, że sama etnografia z trudem poddawała się zmianom. Niemniej już pod koniec lat 60. pojawiały się pierwsze prace zwiastu­ jące nadchodzący ferment myślowy. Korzystająca z doświadczeń antropologicz­ nych w Wielkiej Brytanii zdobytych jeszcze w latach 50. (Sokolewicz 2010: 16), co w owych czasach było ewenementem, i inspirowana osiągnięciami szkoły bry­ tyjskiej Zofia Szyfelbejn-Sokolewicz (1967) opublikowała pracę odbiegającą od przyjętych standardów. Rok później pojawiła się próba wskazująca na odrodze­ nie się idei fenomenologicznych (Zadrożyńska-Barącz 1968). Z inspiracji socjo­ logów i filozofów, a nie etnografów - co pośrednio potwierdza powyższe słowa Józefa Burszty i Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej o pozostawaniu dyscypli­ ny na uboczu głównych nurtów intelektualnych - na język polski przełożono też wiele prac Claude’a Lévi-Straussa11. W czynne życie akademickie wchodziło po­ kolenie kształcone w okresie powojennym. Na efekty znużenia „etnografizmem”, inspiracji fenomenologią, strukturalizmem, a także tartuską szkołą semiotyczną nie trzeba było długo czekać. Od początku lat 70. i z narastającą intensywnością w połowie tej dekady uka­ zywać się zaczęły prace osób, które korzystały często z tradycyjnych materiałów (np. zebranych przez Oskara Kolberga w XIX w.), lecz ujmowały je w zupełnie nowy sposób. Są to zarówno pionierskie monografie (Tomicka, Tomicki 1975; Wasilewski 1976), jak i artykuły (por. np. Stomma 1975, 1976; Tomicki 1973; Wasilewski 1975). Pod koniec dekady grono tych badaczy z ośrodka warszaw­ skiego i jednego przedstawiciela ośrodka krakowskiego ogłosiło swój manifest i określiło się jako „nowa etnologia polska”. Już samo używanie nazwy „etno­ logia” dzieliło to wstępujące wówczas na arenę dyscypliny pokolenie badaczy (notabene, byli to sami mężczyźni) od poprzedników. Użycie narzędzia „ma­ nifestu” okazało się niezwykle skutecznym propagandowo zabiegiem, który pozwolił całej grupie wpisać się do historii dyscypliny, przynajmniej w kraju. Co ciekawe, „nowi etnolodzy” deklarowali w pierwszych słowach, że uprawiają „antropologię kultury”, a nie „etnologię” czy „antropologię kulturową”. Trzyczę­ ściowa publikacja miała formę słownika, w którym autorzy przedstawiali dość obszernie podstawowe założenia kierunków i postaci będących dla nich źródłem inspiracji oraz pojęć ważnych w ich projekcie etnologii. Momentami „słownik”1 11 Dość powiedzieć, że do 1970 roku przetłumaczone zostały: Tristes tropiques z 1955 r. jako Smu­ tek tropików (Lévi-Strauss 1960), Le Totémisme aujourd’hui z 1962 r. jako Totemizm (Lévi-Strauss 1968), La pensée sauvage z 1962 r. jako Myśl nieoswojona (Lévi-Strauss 1969) i Anthropologie struc­ turale z 1958 r. jako Antropologia strukturalna (Lévi-Strauss 1970). Różnica w czasie między publika­ cją oryginałów i tłumaczeń była zaiste nieduża, zwłaszcza jeśli uwzględni się i czasy, i długość cyklu wydawniczego w tamtych latach. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 25 robi wrażenie sprawozdania z przeczytanych lektur. Na liście haseł znaleźli się Roland Barthes, Jan Stanisław Bystroń, Georges Dumézil, Stefan Czarnowski i Marcel Mauss, Mircea Eliade i Rudolf Otto (jako twórcy fenomenologii), Ed­ mund Leach, Claude Lévi-Strauss, Eleazar Mieletyński, Vladimir Propp, a także takie szkoły, jak la nouvelle histoire, Tartu i radziecka semiotyka kultury, czy też temat dotyczący Mitu Alkmeny (Benedyktowicz i in. 1980a, 1980b, 1981). Sam w sobie projekt w tej mini-serii artykułów tracił wyraźnie na impecie, widniejący jako współautorzy Czesław Robotycki i Ryszard Tomicki nie zdążyli w nim za­ mieścić żadnego „materiału”, zaś kompletny i zwarty słownik nie powstał nigdy. Zasygnalizowane na wstępie dwa kolejne jego działy, czyli przedstawienie zało­ żeń metodologicznych i bilansu dokonań nowej etnologii, nigdy się nie ukazały, nawet w formie zwiastuna w tymże czasopiśmie. I, jeśli nawet jest tak, jak pisze Robotycki (1995), że antropologia kultury stała się „projektem urzeczywistnio­ nym”, to sam pomysł manifestu i słownika z pewnością takim nie były. Założenia teoretyczne „szkoły” streszczone zostały we wstępie do całego przedsięwzięcia przez Ludwika Stommę. Człowiek traktowany jest jako „twórca znaczeń”. Jednak to za mało, by konkretnie określić zadania badawcze. Przeto „nowa etnologia” nie chce być ani socjologizująca (à la Isaac Chiva), ani ekonomizująca (à la Maurice Godelier). Bliżej jej do ujęć strukturalno-semiotycznych. Etnologia ma: 1. odejść od „pozytywistycznych i postpozytywistycznych (funkcjonalizm) kierunków (...) w stronę ujęć systemowych, wychodzących od kategorii właściwych badanej kulturze”; 2. stosować konsekwentnie aparat po­ jęciowy akcentujący „znaczeniową stronę kultury”; 3. koncentrować się na sze­ roko rozumianym „systemie tzw. kultury duchowej”; 4. odrzucić przypadkowe, oparte na arbitralnych klasyfikacjach, opisy zjawisk na rzecz interpretacji „ma­ jących na celu ujawnienie ukrytych struktur długiego trwania”; 5. praktykować interdyscyplinarność przez sięganie do najnowszych osiągnięć innych dyscyplin, „na czele z historią, semiologią, mitologią, religioznawstwem, językoznaw­ stwem, biblistyką, historią sztuki i literaturoznawstwem” (Benedyktowicz i in. 1980a: 47). Projekt zaiste zakreślony z rozmachem. Postulat interdyscyplinarności nie jest rzecz prosta nowy, lecz tu nabrać ma innego wymiaru, przez sięganie do „naj­ nowszych” osiągnięć, w tym do ustaleń nauk niepojawiających się uprzednio na liście dyscyplin pokrewnych etnografii. Niemniej postulaty czerpania z nowych idei obecne były we wszystkich apelach tego typu w poprzednich dekadach. Od­ cięcie się od socjologii, w postulatach Kazimierza Dobrowolskiego czy Józefa Burszty zawsze obecnej i stawianej na pierwszym miejscu, jest tutaj znamienne. Za to historia odgrywa prominentną rolę. Tym razem nie ma ona ani charakteru odtwarzania genezy i wędrówki wytworów, ani przedstawiania uwarunkowań hi­ storycznych ich funkcjonowania, lecz znaczenia w systemie, mającego ujawnić ich istnienie w perspektywie longue durée. Przedmiotem analizy stać się m ająkategorie podmiotowe („właściwe badanej kulturze”), niemniej procedury badaw­ �26 Michał Buchowski cze winny ujawniać struktury ukryte, nieznane i nieuświadamiane przez ludzi, a więc rekonstruowane „obiektywnie”. Syntetyczne interpretacje m ają zastąpić dotychczasowe przypadkowe kolekcjonerstwo. Umiejętne łączenie wszystkich tradycji pozwolić ma ponoć na łączenie analizy diachronicznej z synchronicz­ ną. Wszelako już na wstępie podkreśla się istnienie czterech odrębnych nurtów: ortodoksyjnie strukturalnego (radziecka szkoła semiotyczna), strukturalno-historycznego (strukturalizm wzbogacony o nouvelle histoire), strukturalno-mitoznawczego (Lévi-Strauss i szkoła z Tartu połączone z mitoznawstwem) oraz fenomeno­ logicznego. W tak szeroko zakrojonym programie metodologicznym trudno doszukać się spójności. Czyżbyśmy mieli do czynienia z kolejną w ersją „integralnego eklek­ tyzmu”? Wobec tak zarysowanego programu postawić można szereg pytań: Jak pogodzić historyzm z fenomenologią? Jak łączyć tę ostatnią ze strukturalizmem? Czy założenie obiektywnej rekonstrukcji ukrytych struktur rządzących myśle­ niem ludzi da się pogodzić z postulatem pozostawania przy pojęciach kultur ba­ danych? Najwięcej zastrzeżeń wzbudza owo pojęcie „historyzmu”. Pisząc o nim, autorzy zazwyczaj m ają na myśli badanie „tekstów kultury” - albowiem kulturę często ujmowano w postaci tekstu - jako zapisanych form myślenia z przeszłości i teraźniejszości. Kontekst ich występowania ma znaczenie wtórne bądź nie ma go w ogóle. Wrodzone struktury bądź odwiecznie powtarzane schematy mityczne (np. wyobrażenie axis mundi czy m it wiecznego powrotu) i tak rządzą ludzkim myśleniem, a m it ze swoją żelazną logiką dryfuje przez historię niepomny na burze dziejowe i rewolucje, ponieważ jest „silniejszy od faktów”. „Wyobrażenia (...) przynależą do dyskursu mitycznego i nie m uszą mieć żadnego odniesienia do rzeczywistości”, ale są „cennym materiałem dla analizy świadomości zbioro­ wej grupy” (Stomma 1986: 14). W myśl zadań stawianych przez strukturalizm odkryć trzeba logikę myślenia, która jest wewnętrznie spójna, choć z punktu widzenia „zdrowego rozsądku” może się wydawać chaotyczna i bezsensowna. W myśleniu „typu ludowego” (to kolejne pojęcie stosowane przez „nowych etno­ logów”) pracować trzeba nad rekonstrukcją jego gramatyki czy wręcz niewzru­ szonej i uniwersalnej „tablicy M endelejewa”12. „Historyzm” zdaje się tu polegać jedynie na tym, że treści wierzeń, przekonań i wyobrażeń miały miejsce w przeszłości i trw ająprzez dzieje, często odtwarzane są nieświadomie także dziś. Uwarunkowania historyczne stanowią jedynie barw­ ne tło dla odkrywania logiki i mocy myślenia mitycznego, niezważającego na to, co się dzieje. Jak pisze Leach, strukturalistów i zarazem racjonalistów interesuje 12 Dążność do odnalezienia w terenie faktów potwierdzających swego rodzaju „tablicę Mendeleje­ wa” skłoniła Stommę, zdaniem A. Lebeufa, M. Ziółkowskiego i R. Sadowskiego, którzy chcieli pewne tezy wysunięte przez Stommę potwierdzić danymi w terenie, do wymyślenia faktów zaświadczających funkcjonowanie niezwykle archaicznego ludowego kalendarza lunamego, czyli - krótko mówiąc - do fałszerstwa (patrz: Stomma 1981; Lebeuf, Ziółkowski, Sadowski 1991; Stomma 1992; Lebeuf, Ziół­ kowski, Sadowski 1993). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 27 to, co ludzie myślą, i polscy semiotycy, strukturaliści i fenomenolodzy podążają tym szlakiem. Nie obchodzi ich, w przeciwieństwie do funkcjonalistów i empirystów, to, co ludzie robią (Leach 2010: 7-9). Tym bardziej nie interesowało ich, kto to robi, w jakich okolicznościach i co go do tego skłania. Niechęć do funkcjonalizmu i zajmowania się praktyką społeczną wynikała, poza uległością wobec racjonalistycznych pomysłów mistrzów intelektualnych, z oporu wobec socjologizmu oraz realizmu dominującego naonczas paradygmatu etnograficz­ nego. Niemniej, co może zaskakiwać, jest kilka cech, które stanowią o powino­ wactwie pokolenia rebeliantów w stosunku do poprzedników. Przede wszystkim jest to pozostawanie w kręgu zagadnień historycznych, jak powiedziałby Józef Burszta „anachronicznych”, to znaczy ambicji tworzenia jakiegoś modelu trady­ cyjnej „kultury typu ludowego”. Jednocześnie przyznać trzeba, że w zmutowanej wersji chodziło o „graso­ wanie po obrzeżach” ludzkiej świadomości, także współcześnie żyjących społe­ czeństw, które ujawniać m ają „istotę całej kultury”, „mechanizmy mitologizacji i petryfikacji zjawisk”, poszukiwania „matryc strukturujących ludzkie myślenie” (Robotycki 1992: 7). Stykamy się więc ponownie, podobnie jak w poprzednim okresie, z ucieczką w tematy - przynajmniej z perspektywy zewnętrznego obser­ watora - „marginalne”, wręcz „egzotyczne”. Etnologia jest „nauką poszukującą w analizach współczesnej kultury takich jej elementów, które w pobieżnych, po­ tocznych ocenach, ale też w osądach płytkich racjonalistów - uchodzą za zabo­ bony, przesądy, myślenie magiczne i mityczne” (Robotycki 1992: 7). To prawda, tym razem przyświecają tym poczynaniom względnie nowe (względnie, ponie­ waż w momencie ogłaszania manifestu upłynęły dwie-trzy dekady od pojawienia się np. pierwszych idei antropologicznego strukturalizmu francuskiego) i otwar­ cie artykułowane przesłanki teoretyczne. Wyraźna jest jednak skłonność do analizy materiałów z tek archiwalnych etnografów oraz wysiłki mające na celu wierne oddanie, inaczej wprawdzie definiowanego, ale wciąż „obrazu kultury”, jej inwariantnej, w gruncie rzeczy ahistorycznej formy. Olśnienie mitycznością i analizą semiotyczno-strukturalną oraz niechęć do „etnografizmu” i do jakkol­ wiek rozumianego marksizmu, wykluczyły uwzględnienie procesu historyczne­ go i działających ludzi w analizach prowadzonych przez „nowych etnologów” i ich następców. Z pewnością kontekst społeczno-polityczny kraju, jakby nie było komunistycznego, tłumaczył niechęć do rozważań w rodzaju strukturalnego marksizmu charakterystycznego dla wspomnianego Godeliera (1973, 1984) czy też rozważań o zależnościach zewnętrznej struktury i działających podmiotów potrafiących te struktury interpretować i zmieniać, jak to czynił we wzorcowy sposób w swej również inspirowanej po części strukturalizmem teorii „mitopraktyki” i „strukturalnego splotu okoliczności” Marshall Sahlins (1981, 2006). Tego rodzaju antropologii nie interesują zależności między kulturą, społeczeństwem i uwikłaną w proces historyczny jednostką. Tutaj, tak jak postulują semiotycy ra­ dzieccy, „kulturę tłumaczy się przez kulturę”, a antropologia „to sztuka interpre­ �28 Michał Buchowski tacji przejawów ludzkiej świadomości w kategoriach znaczenia, mitu, kultury”13 (Robotycki 1992: 7). Zbigniew Jasiewicz i David Slattery twierdzą, że „nowa etnologia polska” nie odniosła sukcesu, choć nie stało się tak ze względu na jej niedociągnięcia inte­ lektualne, lecz „brak jakiegokolwiek znaczącego i w pełni niezależnego kontekstu intelektualnego dla tego typu prac w tym czasie” (Jasiewicz, Slattery 1995: 195). Nie mogę się z tą diagnozą zgodzić, albowiem wielu badaczy poszło tym tropem i „nowa etnologia polska” rychło odcisnęła swe piętno na charakterze wielu prac prowadzonych przez następne lata. W paradygmatach semiotycznym, struktural­ nym, fenomenologicznym i hermeneutycznym napisano wiele artykułów i ksią­ żek. Marcina Brockiego skłania to nawet do sądu, że nowa etnologia polska „jest do dziś (...) najbardziej oryginalnym oraz inspirującym zjawiskiem w etnologii polskiej” (Brocki 2008: 202). Po niemal trzydziestu latach od ogłoszenia manife­ stu, stwierdzenie to dość bulwersujące, choć nie aż tak, jeśli uwzględnimy fakt, że sam jego autor identyfikuje się z podejściem semiotycznym i wciąż dla tego raczej epigońskiego nurtu widzi „świetlaną przyszłość”. Co więcej, uważam że jednostronność podejścia semiotycznego wykluczająca praktykę społeczną i pro­ ces historyczny z horyzontu poznawczego etnologii zablokowała jej perspektywy badań, na które światowa antropologia w tym czasie się orientowała (por. Ortner 1984), a mianowicie teorii praktyki w rozumieniu Pierre’a Bourdieu. Jednakże w tym okresie etnologia polska przeżywała okres burzy i naporu na wielu frontach. W latach 70. w ośrodku poznańskim wypracowana została teoria kultury zwana społeczno-regulacyjną, której twórcą był filozof i kulturoznawca Jerzy Kmita. Nawiązywanie do przesłanek historyzmu zawartych w myśli M ark­ sa, w połączeniu z inspiracjami Maxa Webera i ideami „współczynnika humani­ stycznego” Znanieckiego pozwoliło na wypracowanie oryginalnej, samorodnej i rodzimej koncepcji, która w swych zrębach zbliżała się z jednej strony do myśli Godeliera i Sahlinsa, a z drugiej do Bourdieu (patrz: Kmita 1982). Pojęciem pod­ stawowym jest praktyka społeczna, która jest realizacją historycznie przeobra­ żanej rzeczywistości społecznej. Owa rzeczywistość społeczna jest bezustannie odtwarzana i przetwarzana. Stanowi ona „obiektywną” strukturę funkcjonalną dla działających w niej ludzi, ale jednocześnie przez nich właśnie jest prakty­ kowana. W swych poczynaniach kierują się oni subiektywnymi przekonaniami. Inaczej mówiąc, to owe podmioty stanowią o kształcie praktyki społecznej, lecz zawsze działają w ramach określonych uwarunkowań funkcjonalnych prakty­ ki (Kmita 1985: 10). Pojawia się tu więc próba wytłumaczenia relacji między „strukturą” a „podmiotem” tworzącym historię, nad którą w tym samym cza­ sie głowił się chociażby we wspomnianych powyżej pracach Sahlins. Kultura stanowi przy tym formę świadomości społecznej, a za kognitywistami określa 13 W takim właśnie kierunku poszło wielu młodych adeptów sztuki etnograficznej, czego wyrazem sąnp. teksty zawarte w pracy: Benedyktowicz, Robotycki, red., 1985. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 29 się ją jako „rzeczywistość myślową”, „ideacyjną”. Składają się na nią sądy nor­ matywne, wyznaczające cele do realizacji, i dyrektywalne, instruujące, jak owe cele osiągnąć. Kultura funkcjonuje więc jako „subiektywno-racjonalny” regu­ lator praktyki społecznej, lecz zarazem warunkowana jest tąże praktyką. Ma tu miejsce potraktowanie jej „jako ponadindywidualnej rzeczywistości myślowej, bowiem złożonej z przekonań normatywnych i dyrektywalnych, respektowanych indywidualnie w skali powszechnej, ale niekoniecznie indywidualnie uświada­ mianych” (Kmita 1985: 20). Ta wizja praktyki społecznej i kultury, w odróżnie­ niu od tego, co uważali „nowi etnolodzy”, mówiła wprost o wzajemnych zależno­ ściach między społeczeństwem i kulturą, jak również między tym, co ludzie robią i myślą. Zgodnie z tym ujęciem nie można wyłącznie „kultury tłumaczyć przez kulturę”, albowiem wyklucza to teoretyczną perspektywę uwzględniającą dzia­ łających w danym czasie i miejscu, w określonych historycznie okolicznościach ludzi. Antropologia winna badać podmioty uwikłane w proces dziejowy, a nie po­ szukiwać inwariantnych cech kultury pozbawionych sprawstwa jednostek. Prak­ tyka i kultura to nie tylko narracja czy tekst. To także pole zmagań i bezustannych negocjacji sensów ludzi i grup społecznych, różnie usytuowanych w hierarchii oraz wyposażonych w odmienną moc sprawczą w kształtowaniu praktyki i spo­ łecznych o niej wyobrażeń. Sama teoria miała charakter teoretyczny i nie wspierały jątreści etnograficzne, choć Kmita z rosnącą częstotliwością podejmował podnoszone przez antropolo­ gów problemy. W pracy Kultura ipoznanie, na przykład, poza wspomnianym Goodenoughem pojawiają się nazwiska Della Hymesa, Edwarda Sapira, Radcliffe-Browna, Godeliera, oraz Levi-Straussa i Leacha (dwóch ostatnich - przy okazji dyskusji o metaforze i metonimii). Urok dzieła Kmity leżał również w tym, że dyskutowane problemy potrafił on nowatorsko reinterpretować, ujmować w ramy swego niezwykle zwartego programu teoretycznego i krytycznie w nim wykorzy­ stywać. Zastosowanie i etnologiczna egzemplifikacja tej teorii kultury sprowa­ dzała się przede wszystkim do prac z dziedziny historii i teorii myśli antropolo­ gicznej. Szkoła kierowała się kilkoma założeniami, dziś dla wielu dość oczywistymi, lecz w ówczesnych czasach wciąż nowatorskimi. Po pierwsze, nauka jest taką samą dziedziną kultury, jak język, sztuka czy obyczaj. Przeto historia idei, a za­ tem także poszczególne teorie antropologiczne, winny być rozpatrywane jako wytwór epoki i społeczeństwa, które je formułuje, bowiem - wyrażane wpraw­ dzie przez jednostki - rodzą się one i funkcjonują w określonym kontekście kul­ turowym. Wyobrażenia naukowe nie odzwierciedlają rzeczywistości, jak chcieli tego pozytywiści i naiwni realiści, lecz są w całości „kulturowym wymiarem ludzkiego świata obiektywnego” (Pałubicka 1984). To ostatnie stwierdzenie zbiega się z tym, co twierdziła Sherry Ortner: „istnieje tylko jedna rzeczywistość, a ta konstytuowana jest przez kulturę od stóp do głów” (Ortner 1984: 153). Po drugie, zasada historyzmu ma tu podwójne znaczenie, ponieważ w wyniku proce­ �30 Michał Buchowski su historycznego, kształtowanego przez ludzi uwikłanych w praktyki społeczne, zmieniają się nie tylko te kultury, ale także nasze wyobrażenia o nich, w tym również o kulturach historycznych i tych opisanych w relacjach etnograficznych. Dlatego monografie antropologiczne są zmieniającymi się konstruktami zakła­ danej „rzeczywistości” obiektywnej, z natury swej także zmiennej. Stąd też - na przykład - „magia” jest właściwie serią przedstawień na temat wierzeń i praktyk różnych społeczeństw historycznych (starożytnych Babilończyków, Hindusów, mieszkańców Trobriandów, Azande, Romów z Macedonii, ludu polskiego...), konceptualizowanych w ramach pojęć właściwych tradycji judeochrześcijańskiej, której nauka była usystematyzowaną i świecką kontynuatorką. Podobnie antypozytywistyczne i antyrealistyczne tezy dokumentowano, posługując się historyczno-metodologicznymi analizami teorii antropologicznych, dotyczących na przykład postrzegania języka, religii czy obyczaju. Idee te znajdowały swe odzwierciedlenie w serii monografii (Pałubicka 1984, 1990; Buchowski 1986; W. Burszta 1986a; Grad 1993) oraz artykułach (np. Jerzak-Gierszewska 1981, 1985; Pałubicka 1985; W. Burszta 1980, 1982, 1985, 1986b; Buchowski 1983, 1985a, 1985b; Buchowski, Burszta 1982, 1985, 1986). Z perspektywy lat wydaje się, że m ocną stroną tej orientacji była przede wszystkim wysoka świadomość teoretyczna jej przedstawicieli. Z pewnością zrywała ona jednoznacznie z sygnalizowaną przez wielu (vide opinia Sokolewicz) bolączką, jak ą była ateoretyczność etnografii. Krytycy „szkoły poznań­ skiej” uznali wręcz, że „przechył” teoretyczny był zbyt mocny i nie jest to już antropologia interpretująca „teksty kultury”, lecz jedynie „teksty o tekstach kul­ tury”, czyli o wypowiedziach antropologów na temat świata - przedstawianego przez nich jako rzeczywisty. Krytycy ci jednak w pewnym sensie przeczyli sobie, albowiem jedną z ich zasadniczych tez było przecież, iż wszystkie wypowiedzi podlegają analizie antropologicznej, ponieważ są tekstami kulturowymi. Zapytać więc należy, dlaczego przedmiotem takich studiów nie m ogą być teksty antropo­ logów? Zresztą ich przedstawiciele sami zajmowali się na przykład takim konstruktem badaczy, jak „lud ludoznawców” (Libera 1995). Z pewnością badacze inspirowani teorią Kmity długo wykazywali brak zainteresowania materiałami „pierwszego stopnia”, czyli pochodzącymi z własnej pracy terenowej oraz inter­ pretacji nagromadzonych materiałów etnograficznych, co czynili przedstawicie­ le „nowej etnologii” lub później hermeneuci (Tokarska-Bakir 1990). Niemniej namysł nad statusem interpretacji antropologicznej zbliżał „metodologów” do samorefleksji analogicznej do tej uprawianej przez postmodemistów w rodza­ ju Jamesa Clifforda. Charakter i status badań i konstatacji antropologicznych długo pozostawał głównym przedmiotem badań. Część przedstawicieli „szkoły poznańskiej” w latach 90. dość entuzjastycznie zajęła się związkami z literaturą i filozofią (Wojciech Burszta). Inni podążyli tropem tkwiących w teorii kultury Kmity idei odnoszących się do praktyki społecznej, zawartych w niej relacji wła­ dzy i dominacji. Stało się to punktem wyjścia do uformowania się antropologii �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 31 wykorzystującej przesłanki krytyki kulturowej, w tym feministycznej i postkolonialnej, do badań rzeczywistości społecznej po upadku komunizmu (Buchowski), a więc transformacji politycznej i gospodarki neoliberalnej. W międzyczasie rozwijała się coraz bardziej zaawansowana teoretycznie etnologia, która wyrastała z tradycyjnego paradygmatu etnografii. Uteoretycznienie poszukiwań dało się zauważyć chociażby w fakcie pojawienia się nowo­ czesnych, jak na owe czasy, podręczników do etnologii i antropologii pisanych w duchu antropologii brytyjskiej lub wzbogaconej perspektywą semiotyczną etnologii (Waligórski 1973; Sokolewicz 1974). W latach 80. zaczęto też wyda­ wać książki metodyczne i opracowania słownikowe obszernie wykorzystujące dostępną literaturę zachodnią (Sokolewicz, red., 1981; Staszczak, red., 1987). Do tradycyjnych tematów etnograficznych podchodzić zaczęto w bardziej nowator­ ski sposób, wykorzystując przy tym poręczne, nadające się do analizy konkretne­ go tematu, nowsze teorie antropologiczne. Prace te dotyczyć mogły na przykład medycyny ludowej, tożsamości kulturowej, czasu i świętowania, migracji czy też gospodarki i rodziny społeczeństw pasterskich (np. Szynkiewicz 1981; Zadrożyńska 1983; Posem-Zieliński 1984; Penkala-Gawęcka 1988; Vorbrich 1989). Przytoczone przykłady świadczą również o tym, że etnologia wyszła wtedy poza polskie opłotki i podejmowała coraz częściej badania terenowe w Ameryce Pół­ nocnej, Afryce czy Azji Środkowej. Paradygmat etnograficzny systematycznie zmieniał się w etnologiczny. Etnografia nie była już jedynie socjalistyczną wersją Volkskunde, lecz i porównawczym Völkerkunde. Co więcej, coraz częściej teorie badaczy zachodnich stawały się integralnym elementem dyskursów tak uprawia­ nej nauki. Dla dopełnienia obrazu polskiej antropologii okresu schyłkowego socjalizmu wspomnieć należy o zainteresowaniach antropologią w środowisku socjologów. Z jednej strony były to poszukiwania modeli teoretycznych nawiązujących do antropologii społecznej. Andrzej Paluch, uczeń Waligórskiego, już w latach 70. opublikował pracę analizującą wnikliwie funkcjonalizm w naukach społecznych (Paluch 1976). W połowie następnej dekady, korzystając z nawrotu zaintereso­ wania dziełem Bronisława Malinowskiego w Wielkiej Brytanii, związanego ze stuleciem jego urodzin przypadającym na 1984 rok, grupa socjologów zajęła się ponowną interpretacją oraz opracowaniem krakowskich korzeni intelektualnych tego badacza. Współpraca ta zaowocowała serią publikacji (np. Flis, Paluch 1985; Ellen i in., eds., 1988; Flis 1988), a później także pracami z dziedziny rytuału politycznego (Mach 1989). Jednocześnie zainteresowani metodami ja ­ kościowymi socjologowie zwracać zaczęli się ku metodom etnograficznym, tak na przykład, jak Aldona Jawłowska w pracy o alternatywnych, zaangażowanych politycznie teatrach w Polsce, w szczególności o Teatrze Ósmego Dnia z Pozna­ nia (Jawłowska 1988), zaś inni uwzględniać dorobek antropologów francuskich, brytyjskich i amerykańskich w dziedzinie ogólnej teorii społecznej (Kempny 1988). �32 Michał Buchowski Rozprawiając o wielości - którą w innym miejscu i bardziej obszernie sta­ rałem się oddać w postaci koncepcji fratrii i klanów antropologii polskiej (Bu­ chowski 1995) - pamiętać należy, że fratria socjologiczna i etnologiczna długo wzajemnie się ignorowały. Socjologowie wciąż postrzegali etnologów, jakby byli etnografami z okresu „Wczesnego Socjalizmu” i tkwili w paradygmacie empirycystycznego i zdroworozsądkowego „etnografizmu”. Nie ulega wątpliwości, że część środowiska takim pozostawała, a być może pozostaje i do dziś. Z kolei etnolodzy patrzyli na antropologizujących socjologów jak na teoretyków, którzy nigdy nie zrozumieją, na czym polegają badania małych społeczności lub inter­ pretacja mitów i rytuałów. Także i w tym argumencie kryje się element prawdy, która polega na tym, że etykiety antropologii i rzekomego stosowania metod et­ nograficznych, w szczególności wywiadu i obserwacji uczestniczącej, niektórzy socjolodzy używają w sposób bardziej ornamentalny niż przemyślany. W zajem­ na ignorancja nie sprzyjała krytycznej wymianie myśli. Podzielane zaintereso­ wania teoriami antropologii społecznej i kulturowej sprawiły, że najłatwiej było z antropologizującymi socjologami rozmawiać etnologom poznańskim ze szkoły Kmity, co zresztą zaowocowało wspólnymi publikacjami. Projekt wypracowania spójnego programu dyscyplinarnego etnologii/antropologii społeczno-kulturo­ wej zdaje się nadal in statu nascendi i być może pozostanie takim zawsze. Jak można by podsumować fazę „Późnego Socjalizmu” w polskiej etnolo­ gii? Nie ulega wątpliwości, że po okresie dominacji statycznego paradygmatu etnograficznego, scharakteryzowanego w pierwszej części artykułu, nastąpiło ożywienie teoretyczne. Być może wynikało ono z zarysowanego przez Thomasa Kuhna cyklu rozwoju każdego paradygmatu naukowego, który ma swój czas na­ rodzin, rozwoju, dominacji i upadku. Nie wystarczy jednak immanentna reguła ewolucji teorii bądź przekonanie o nieuchronnej logice rozwoju idei, by wytłu­ maczyć to, co się stało. Z jednej strony była to wewnątrzdyscyplinama krytyka utartego sposobu działania powojennych autorytetów. Dostrzegano jego jałowość i poszukiwano dróg wyjścia z impasu. Początkowo powoływano się na podobne racje i apelowano o wyjście z zaścianka przez współpracę z innymi dyscyplinami oraz o podnoszenie bardziej ważkich społecznie tematów (Józef Burszta). Inną m etodą było sięganie do zagranicznych i rodzimych inspiracji teoretycznych, wychodzących poza granice pozytywistycznej interpretacji i naiwnego realizmu. Śmiało proponowano więc zastosowanie unowocześnionego funkcjonalizmu (Waligórski, Sokolewicz) lub innych teorii. Fenomenologia (Zadrożyńska, Benedyktowicz, Tomicki), hermeneutyka (Tokarska-Bakir), strukturalizm francuski (Stomma) i strukturalizm brytyjski (Wasilewski) czy rosyjska i francuska szkoła semiotyczna (Robotycki) stały się zaczynem do przeprowadzania analiz mate­ riałów etnograficznych jakże dalekich od „zdroworozsądkowych”. Wkrótce głód teorii sprawił, że odnowę etnografii widziano właśnie w krytycznej rekapitulacji klasycznych i nowszych francuskich i anglo-amerykańskich teorii antropologicz­ nych (Buchowski, Wojciech Burszta). �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 33 Wszystkie te manewry widzieć należy w szerszym kontekście otwarcia pol­ skiej nauki na świat, czego przejawem były chociażby liczne tłumaczenia z ję ­ zyków obcych. Możliwe, że w jakiejś mierze pomógł w tym fakt postrzegania etnologii jako nauki zajmującej się sprawami egzotycznymi, a więc nieistotnymi z punktu widzenia stabilności władzy. Nie zapominajmy jednak, że w momentach krytycznych system kontroli jednak działał i na przykład artykuł Robotyckiego o strajkach z sierpnia 1980 roku, dwukrotnie wycofywany przez cenzurę, mógł się ukazać dopiero w 1990 roku (Robotycki 1990). By móc wydać m oją książkę o magii, musiałem się zgodzić na modyfikację fragmentu, w którym przedstawia­ łem genealogię i transformacje semantyki kulturowej, ilustrując to pokrewień­ stwem chrześcijańskiego znaku nadziei („Kotwica”) ze znakiem niepodległo­ ściowym z okresu II wojny światowej („Polska Walczy”) i używanym w czasie stanu wojennego („Solidarność Walcząca”); oczywiście ten ostatni znak, zgodnie z zapisami cenzury, musiał być usunięty (por. Buchowski 1986: 105). Pomimo to, Polska na tle innych krajów socjalistycznych była krajem względnie liberalnej polityki naukowej, zaś nauki o kulturze i wkrótce także społeczne cieszyły się znaczną swobodą. Wydawnictwa oficjalne wspomagane były od końca lat 70. publikacjami wydawanymi w drugim obiegu14. Liberalizm ów pozwalał także na ożywienie socjologii, która poszukując teorii i tematów, ekspandowała na pole antropologii. Był to zewnętrzny wobec etnologii impuls badawczy, który dokonał się na innych, niż to postulowano w przeszłości (Dobrowolski, Józef Burszta) zasadach, niemniej przyczyniał się, przynajmniej częściowo, do realizacji postu­ latu współpracy obydwu dyscyplin. Co z pewnością łączyło wszystkie odmienne orientacje, a zarazem różniło od niektórych narracji okresu poprzedniego, to cał­ kowity brak wzmianek o Marksie i marksizmie! Trzeba przyznać, że jak na naukę w krajach postrzeganych en bloc jako komunistyczne była to praktyka rewolu­ cyjna i zarazem paradoks, którego do dziś wielu zachodnich historyków idei nie dostrzegło lub dostrzec nie chce w swym uproszczonym widzeniu „postępowego Zachodu” i „zacofanego Wschodu”. Konkluzje Zastosowany tutaj podział dziejów etnologii polskiej na „Wczesny Socjalizm” i „Późny Socjalizm” ma o tyle sens, że w funkcjonowaniu dyscypliny w tych dwóch okresach dostrzec można wiele istotnych różnic. Pamiętać jednak należy, że historia nauki przypomina opisaną przez Jamesa Frazera w Złotej Gałęzi tka­ 14 W „drugim obiegu” z dziedziny myśli społecznej ukazywały się chociażby prace emigrantów z 1968 roku - L. Kołakowskiego czy K. Pomiana. Chodziło też o zakazane prace w rodzaju Nędzy historyzmu Poppera. Dotyczyć to mogło także prac badaczy pracujących w Polsce, a piszących z pozycji „zagrażających systemowi” (np. Nowak 1981; Staniszkis 1989). Z dziedziny etnologii wymienić można pracę: Cała 1988. �34 Michał Buchowski ninę, w której kolory przechodzą płynnie z jednych w drugie. O kształcie dyscy­ pliny decydowały zarówno względy społeczne i polityczne, jak i przekształcenia wewnętrznych paradygmatów teoretycznych. Bez wątpienia kontekst polityczny, w jakim znalazła się Polska, zwłaszcza nauka polska po II wojnie światowej, miał ogromne znaczenie. Zniszczenia wojenne spowodowały, że w pierwszej fazie etnografowie zaabsorbowani byli odtwarzaniem warunków do funkcjono­ wania ich dyscypliny i jej uprawiania. W następnej fazie poddani zostali presji ideologicznej. Szły za tym brak dostępu do literatury zachodniej i odcięcie od myśli europejskiej. Uległość środowiska wobec zideologizowanego wulgarnego marksizmu była stosunkowo niewielka. W nowych warunkach robiono to, co uprzednio, choć niekiedy legitymizując to w nowy, dostosowany do realiów so­ cjalistycznych sposób. W fakcie uprawiania etnografii w stylu znanym już w XIX wieku i kontynuowanym w okresie międzywojennym widzieć należy ciągłość polskiej tradycji etnograficznej. Wspomniane różnice w reprezentowanych orien­ tacjach teoretycznych okazują się wtórne w stosunku do dominującego paradyg­ matu pozytywizmu i naiwnego realizmu, który określam jako „etnografizm”. Być może pragnienie uniknięcia ingerencji władz we własne poczynania sprawiała, iż etnografowie unikali tematów istotnych społecznie. Brak kontaktu z nauką świa­ tow ą przyczyniał się również do stagnacji teoretycznej, powielania przedwojen­ nych wątków i propozycji. Nie wykluczało to powstawania interesujących, wręcz pionierskich z perspektywy czasu prac czy stosunkowo oryginalnych koncepcji badawczych. Związek między przełomami społecznymi a naukowymi okazał się, przynaj­ mniej w przypadku etnografii polskiej, bardzo pośredni albo - inaczej rzecz uj­ mując - na efekty tego pierwszego w tym drugim obszarze trzeba było czekać wiele lat. „Jeżeli była to rewolucja, należałoby j ą nazwać pełzającą” (Sokolewicz 2010: 15). „Etnografizm” po 1956 roku był nadal uprawiany przez więk­ szość badaczy. Zwrot teoretyczny dokonał się de facto w latach 70. Być może, po latach względnej odwilży intelektualnej, widocznej chociażby w zestawie i licz­ bie tłumaczonych książek, i rosnącej swobody uprawiania nauki w tym okresie, dopiero wtedy pojawiły się okoliczności sprzyjające czemuś, co można śmiało określić przełomem antypozytywistycznym w etnografii. Dokonywał się on tak­ że w warstwie semantycznej, i młode pokolenie chętnie posługiwało się nazwą „etnologia” i „antropologia”. Był to symboliczny wyraz zerwania z przeszłością i opozycji wobec epigonów etnografizmu. Wpisywał się również w ogólny fer­ ment, z jakim mieliśmy do czynienia w naukach społecznych i humanistycznych, w szczególności w filozofii, socjologii i kulturoznawstwie. To zerwanie z pozy­ tywistycznym etnografizmem spowodowało, iż etnologia/antropologia polska już w okresie „Późnego Socjalizmu”, a w szczególności w okresie „Socjalizmu Schyłkowego” była dyscyp Iin ą p IuraI istyczną, także w sensie różnic dotyczących fundamentalnych założeń teoretycznych - przedmiotu badań, metod badaw­ czych, inwariantnej (ahistorycznej) bądź procesualnej (historycznej) koncepcji �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 35 kultury, widzianej w pierwszym przypadku jako byt autonomiczny, a w drugim zależny od struktury społecznej. Nie sposób pominąć bardzo licznego i znaczą­ cego intelektualnie grona etnologów hołdujących być może modernistycznemu modelowi nauki, lecz wzbogacających swe interpretacje teoriami antropolo­ gicznymi znanymi z literatury światowej. Było także grono osób określających się jako antropolodzy społeczni, których matecznikiem była socjologia. „Nowa etnologia polska” zajęła się, używając różnych metod, poszukiwaniem matryc kulturowych i rozszyfrowywaniem myślenia mitycznego w kategoriach kultury tłumaczonej przez kulturę. Inną perspektywę przyjęli zwolennicy społeczno-regulacyjnej teorii kultury, którzy przedmiotu antropologii poszukiwali w działa­ niach ludzi uwikłanych w proces dziejowy. W tym sensie ukształtowały się róż­ ne wizje antropologii, rodzaj dyscypliny sans frontières, „dyskursu niezdolnego do autorytatywnego ustanowienia swych własnych granic” (Kempny 1995: 96), dyskursu bez formacji, którego wspólnym mianownikiem był, poza nazwą, bunt wobec etnografizmu. Ze względu na te zasadnicze różnice mówić możemy o plu­ ralizmie teorii i praktyki antropologii polskiej okresu „Późnego” i „Schyłkowego Socjalizmu”. Co ciekawe, jak staram się pokazać gdzie indziej (Buchowski 2002: 76-77), kolejny przełom polityczny w 1989 roku wprawdzie odcisnął swe piętno na lokalnej antropologii i spowodował jej dalszą dywersyfikację i unowocześnie­ nie, lecz nie wywołał spektakularnego przełomu teoretycznego. Jak starałem się dowieść, takowy dokonywał się na długo przed upadkiem komunizmu15. Słowa kluczowe: polska etnografia/etnologia, „etnografizm”, historia i teoria antropolo­ gii, wiedza i władza LITERATURA Armon W. 2001 „Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud” 85, s. 323-334. Bar J., Czekanówska A. 2002 Jan Czekanowski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze, s. 52-56. Benedykta wieź Z., Robotycki C. (red.) 1985 Szkice i próby etnologiczne. Materiały z sesji naukowych studentów Ka­ tedry Etnologii Słowian UJ oraz Katedry Etnologii i Antropologii Kul­ 15 Podobne do wyrażonych w tym tekście idee ukazały się równolegle po angielsku jako: Buchow­ ski 2011. Artykuł niniejszy jest zmodyfikowany i dostosowany do większej w tej materii kompetencji polskiego czytelnika. �36 Michał Buchowski turowej UW, Studenckie Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 4, z. 1, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Benedyktowicz Z., Robotycki C., Stomma L., Tomicki R., Wasilewski J. 1980a Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część I, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 1, s. 47-60. 1980b Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część II, „Polska Sztuka Ludowa” 34: 2, s. 117-125. 1981 Antropologia kultury w Polsce - dziedzictwo, pojęcia, inspiracje. Materiały do słownika. Część III, „Polska Sztuka Ludowa” 35: 1, s. 58-60. Bieńkowski W. 2002 Jan Stanisław Bystroń, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzy­ stwo Ludoznawcze, s. 29-35. Biernacka M., Paprocka W., Frankowska M. (red.) 1976-81 Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1, 2. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Brocki M. 2008 Antropologia. Literatura - dialog-przekład, Wrocław: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej. Buchowski M. 1983 Spór o racjonalność magii, „Lud” 67, s. 73-90. 1985a Inspiracje Durkheimowskie w antropologicznych teoriach magii, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 55-71. 1985b Etnologiczna interpretacja obrzędów przejścia, „Lud” 69: 1985, s. 63-73. 1986 Magia. Jej funkcje i struktura, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwer­ sytetu im. Adama Mickiewicza. 1995 Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią. Poznań: Komitet Badań Etnologicznych PAN, s. 37-59. 2002 Main Currents in Polish Anthropology: Continuity in Change before and af­ ter 1989, w: K. Köstlin, P. Niedermüller, H. Nikitsch (Hrsg.), Die Wende als Wende? Orientierungen Europäischer Ethnologien nach 1989, Veröffentli­ chungen des Instituts für Europäische Ethnologie der Universität Wien, 23, Wien: Verlag des Instituts für Europäische Ethnologie, s. 63-82. 2011 Polish Ethnology in the Periods o f „Early” and „Late” Socialism: From Non-Marxist Orthodoxy to Post-Ethnographical Pluralism, w: U. Brunn­ bauer, C. Kraft, M. Schulze Wessel (eds.), Sociology and Ethnography in East-Central and South-East Europe: Scientific Self-Description in State Socialist Countries, München: Oldenbourg Verlag, s. 147-172. Buchowski M„ Burszta W. 1982 Teoretyczny aspekt etnograficznych badań nad kulturą, „Lud” 66, s. 31-44. 1985 Kultura symboliczna w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska” 29:1, s. 33-40. 1986 Status języka w świadomości magicznej, „Etnografia Polska” 30: 1, s. 31-42. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Burszta J. 1950 37 Wieś i karczma. Rola karczmy w życiu wsi pańszczyźnianej, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1965 Czy kryzys w etnografii?, „Studia Metodologiczne” 1, s. 91-104. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1985 Chłopskie źródła kultury, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Burszta J. (red.) 1960-67 Kultura ludowa Wielkopolski, t. 1-3, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie. Burszta J., Kopczyńska-Jaworska B. 1982 Polish Ethnography after World War II, „Ethnos” 1-2, s. 50-63. Burszta W. 1980 Implikacje metodologiczne krytyki koncepcji Claude Levi-Straussa dla badań etnograficznych, „Lud” 64, s. 105-129. 1982 W świecie ideacyjnych kodów —propozycje Warda Goodenougha, „Lud” 66, s. 46-60. 1985 Lingwistyka a etnologia, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 88-101. 1986a Język a kultura w myśli etnologicznej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. „Piśmienność” jako czynnik rozwojowy systemów wiedzy kulturowej, 1986b „Lud” 70, s. 85-98. Bystroń J.S. 1933 Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, wiek XVI-XVIII, t. 1, 2. Warszawa: Trzaska, Evert i Michalski. Cała A. 1988 Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Dobrowolski K. 1958 Drogi rozwoju etnografii polskiej, je j obecne zadania, metody i związki z innymi naukami, „Etnografia Polska” 1, s. 72-83. Dzięgiel L. 2002 Andrzej Waligórski, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kowalska-Lewicka, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice bio­ graficzne, t. 1, Kraków: Wydawnictwo Naukowe PWN, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 298-302. Ellen R., Gellner E., Kubica G., Mucha J. (eds.) 1988 Malinowski Between Two Worlds: The Polish Roots o f an Anthropological Tradition, Cambridge: Cambridge University Press. Flis M. 1988 Teoria struktury społecznej w antropologii funkcjonalnej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Flis M., Paluch A. (red.) 1985 Antropologia społeczna Bronisława Malinowskiego, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. �38 Michał Buchowski Frankowska M. 1973 Etnografia polska po II wojnie światowej (1945-1970), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 193-270. Frankowski E. 1952 Etnografia radziecka, „Lud” 39, s. 1-42. Godelier M. 1973 Horizon, trajets marxistes en anthropologie, Paris: F. Maspero. 1984 L ’idéel et le matériel. Pensée, économies, sociétés, Paris: Fayard. Grad J. 1993 Obyczaj i moralność, Poznań, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Jasiewicz Z. 2004 Etnologia polska przed rokiem 1956 ije j reakcja na wprowadzanie wzorów radzieckich, „Etnografia Polska” 48: 1-2, s. 5-15. 2005 The Adaptation o f Soviet Models in Polish Anthropology before 1956, w: C. Harm, M. Sârkâny, P. Skalnik (eds.), Studying People in People ś De­ mocracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 159-169. 2006 Etnologia polska. Między etnografią a antropologią kulturową, „Nauka” 2, s. 65-80. Jasiewicz Z., Slattery D. 1995 Ethnography and Anthropology : The Case o f Polish Ethnology, w: H.F. Ver­ meulen, A.A. Roldan (eds.), Fieldwork and Footnotes: Studies in the His­ tory o f European Anthropology, London: Routledge, s. 184-201. Jawłowska A. 1988 Więcej niż teatr, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. Jerzak-Gierszewska T. 1981 Magia a religia w rozumieniu Bronisława Malinowskiego, „Studia Metodologiczne” 21, s. 137-156. 1985 Rozwój sfery religijnej J. Lubbocka, w: K. Zamiara (red.), O kulturze i je j badaniu. Studia z filozofii kultury, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 41-54. Kaniowska K. 1984 Tradycja metodologiczna powojennej etnografii polskiej, „Lud” 48, s. 51-69. Kempny M. 1988 Wymiana i społeczeństwo. Obraz rzeczywistości społecznej w ujęciu współczesnych socjologicznych i antropologicznych teorii wymiany, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. 1995 Koniec etnografii? Uwagi o tradycji i współczesności etnografii polskiej widzianej (nieco) z oddali, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska: między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicz­ nych PAN, s. 95-101. Kmita J. 1982 O kulturze symbolicznej, Warszawa: Centralny Ośrodek Metodyki i Upow­ szechniania Kultury. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 39 1985 Kultura i poznanie, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Kutrzeba-Pojnarowa A. 1977 Kultura ludowa i je j badacze. Mit i rzeczywistość, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1977. Leach E. 1961 Rethinking Anthropology, Monographs on Social Anthropology, 22, Lon­ don: Athlone Press. 2010 Kultura i komunikowanie: logika powiązań symbolicznych. Wprowadzenie do analizy strukturalnej w antropologii, przeł. M. Buchowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Lebeuf A., Ziółkowski M., Sadowski R. 1991 13 grudnia, czyli rzecz o słońcu, Skordiowie i Ludwiku Stommie, „Etnografia Polska” 35: 1, s. 193-216. 1993 „13 grudnia”, albo „Co autor chciał powiedzieć? ”, „Etnografia Polska” 37: 1, s. 167-178. Lévi-Strauss C. 1960 Smutek tropików, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy. 1968 Totemizm, przeł. A. Steinsberg, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: Państwowe Wydaw­ 1969 nictwo Naukowe. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Libera Z. 1995 Lud ludoznawców: kilka rysów do opisania fizjognomii i postaci ludu naszego, czyli etnograficzna wycieczka po X IX wieku, w: A. Posem-Zieliński (red.), Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, Poznań: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, s. 137-152. Mach Z. Symbols, Conflicts and Identity, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu 1989 Jagiellońskiego. Malinowski B. 1958 Szkice z teorii kultury, tłum. zbiorowe, Warszawa: Książka i Wiedza. Nasz A. (red.) 1954 Nowe drogi etnografii radzieckiej, Archiwum Etnograficzne, 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Nowak L. 1981 Wolność i władza. Przyczynek do nie-marksistowskiego materializmu his­ torycznego, Poznań: Niezależne Zrzeszenie Studentów. Ocena... 1952 Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej myśli społecznej, „Lud” 39, s. 626-629. Ortner S. 1984 Theory in Anthropology in the Sixties, „Comparative Studies in Society and History” 26, s. 126-166. �40 Michał Buchowski Ossowski S. 1970 Teoretyczne zadania marksizmu, w: S. Ossowski, O nauce, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Paluch A. K. 1976 Konflikt, modernizacja i zmiana społeczna. Analiza i krytyka teorii funk­ cjonalnej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Pałubicka A. 1984 Przedhistoryczne postaci historyzmu, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1985 O trzech historycznych odmianach waloryzacji światopoglądowej, „Studia Metodologiczne” 24, s. 51-76. 1990 Kulturowy wymiar ludzkiego świata obiektywnego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Penkala-Gawęcka D. 1988 Medycyna tradycyjna w Afganistanie i je j przeobrażenia, Studia Etnolo­ giczne, 12, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Piątkowski K. 1985 Problematyka teoretyczna w powojennej etnografii polskiej, „Lud” 49, s. 35-62. Pobłocki K. 2009 Wither Anthropology without a Nation State? A Post-Socialist Perspective on „ World Anthropologies”, „Critique of Anthropology” 29: 2, s. 225-252. Posem-Zieliński A. 1973 Kształtowanie się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej, w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1984 Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii, Wrocław: Zakład Na­ rodowy im. Ossolińskich. 2005 Polish Anthropology under Socialism: Intellectual Traditions, the Limits o f Freedom, and New Departures, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in Peoples Democracies: Socialist Era Anthropology in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 109-128. Posem-Zieliński A., Kabat I. 2006 Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, w: 30 Rocznica utworze­ nia Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poz­ naniu, Poznań: Wydział Historyczny UAM, s. 15-26. Potiechin I.I. 1948 Funkcjonalna szkoła etnografii w służbie brytyjskiego imperializmu, przeł. M.W., Biblioteczka Naukowa „Po Prostu”, 14, Warszawa (drak: Wyd.-Ośw. „Czytelnik”). Robotycki C. 1990 Sztuka a vista. Folklor strajkowy, „Polska Sztuka Ludowa” 44: 2, s. 44-49. 1992 Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. 1995 Antropologia kultury -projekt urzeczywistniony, „Lud” 78, s. 227-243. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” Sahlins M. 1981 41 Historical Metaphors and Mythical Realities: Structure in the Early History o f the Sandwich Islands Kingdom, Ann Arbor: University of Michigan Press. 2006 Wyspy historii, przeł. I. Kołbon, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Sokolewicz Z. 1973 Szkoły i kierunki w etnografii polskiej (do 1939 r), w: M. Terlecka (red.), Historia etnografii polskiej, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, s. 115-167. 1974 Wprowadzenie do etnologii, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. 1981 Etnografia - etnologia - antropologia kultury - ludoznawstwo. Czym są? Dokąd zmierzają? (Odpowiedzi na ankietę), „ Polska Sztuka Ludowa” 35: 2, s. 77-79. 1984 Podstawowe modele nauki a niektóre problemy teoretyczne etnologii w Polsce. Część 1, „Etnografia Polska” 27: 2, s. 11-24. 2005 Polish Expeditions Abroad, 1945-1989, w: C. Hann, M. Sarkany, P. Skalnik (eds.), Studying People in People’s Democracies: Socialist Era Anthropo­ logy in East-Central Europe, Münster: LiT Verlag, s. 289-301. 2010 Rewolucja, konfliktpokoleń czy kumulacja doświadczeń-zmianapytań badaw­ czych w etnografii polskiej po II wojnie światowej, w: A. Malewska-Szałygin, M. Radkowska-Walkowicz (red.), Antropolog wobec współczesności. Tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej, Warszawa: Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, s. 15-35. Sokolewicz Z. (red.) 1981 Metody etnologii. Część 1, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Staniszkis J. 1989 Ontologia socjalizmu, Warszawa: Wydawnictwo In Plus. Staszczak Z. (red.) 1987 Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa, Poznań: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Stauter-Halsted K. 2001 The Nation in the Village: The Genesis o f Peasant National Identity in Austrian Poland, 1848-1914, Ithaca: Cornell University Press. Stomma L. 1975 RytuałpokładzinwPolsce-analizastrukturalna,„Vtnog<:cifLciT>olsk.ci” 19: 1, s. 51-64. 1976 Mit Alkmeny, „Etnografia Polska” 20: 1, s. 99-110. 1981 Słońce rodzi się 13 grudnia, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej X IX wieku, Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax. 1992 Odpowiedź na artykuł A. Lebeufa, M.S. Ziółkowskiego i R.M. Sadowskiego, „Lud” 75, s. 223-225. Szyfelbejn-Sokolewicz Z. 1967 Plon, obrzęd i widowisko. Próba etnologicznego ujęcia obrzędów i zwy­ czajów rolniczych, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. �42 Michał Buchowski Szynkiewicz S. 1981 Rodzina pasterska w Mongolii, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossoliń­ skich. Tokarska-Bakir J. 1990 Interpretacja, czyli o sztuce antropologii, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa” 1, s. 3-7. Tołstow S.P. i in. 1952 Anglo-amerykańska etnografia w służbie imperializmu, przeł. J. Guranowski, I. Lewandowska, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Tomicka J„ Tomicki R. 1975 Drzewo życia. Ludowa wizja świata i człowieka, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Tomicki R. 1973 Tradycja i je j znaczenie w kulturze chłopskiej, „Etnografia Polska” 17: 2, s. 41-58. Vorbrich R. 1989 Daba - górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna p o d presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław: Polskie Towa­ rzystwo Ludoznawcze. Waligórski A. 1973 Antropologiczna koncepcja człowieka, Warszawa: Państwowe Wydawnic­ two Naukowe. Wasilewski J.S. 1975 Kategoria przestrzeni w kulturze koczowniczej. Analiza przestrzenna jurty mongolskiej, „Etnografia Polska” 19: 1, s. 109-128. 1976 Podróże do piekieł. Rzecz o szamańskich misteriach, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza. Wróblewski T. 1967 Wstąp do etnografii. Etnografia, lud, kultura, 1.1, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM. Zadrożyńska A. 1983 Homo faber i homo ludens, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Nau­ kowe. Zadrożyńska-Barącz A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska” : 12, s. 15-28. �Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu” 43 Michal Buchowski POLISH ETHNOGRAPHY/ETHNOLOGY IN THE PERIOD OF „REAL SOCIALISM”. FROM NON-MARXIST ORTHODOXY OF „ETHNOGRAPHISM” TO POSTETHNOGRAPHIC PLURALISM (Summary) In this article I describe the convoluted history of Polish cultural and/or social ethnography/ethnology/anthropology in the period under the rule of „really existing” so­ cialism. In the intellectual history of ethnology just after World War II, methodological pluralism, inherited from the interwar period, made its mark. Soon it was superseded by a specific orthodoxy, named here „ethnographism”, which was informed by positivist principles of research that did not require theoretical and interpretative analyses going beyond description. For at least two decades this methodology, or rather a method ele­ vated to the status of theory, was accepted as an academic orthodoxy. However, it did not have much in common with the imposition of dialectical materialism as a normative theoretical explanation. It was thus a sort of politically unorthodox academic orthodoxy. Although in „Early Socialism” there were discussions about the methods of interpretation and the object of ethnographic research, they did not lead to changes in the paradigm of the discipline. This occurred in the period of „Late Socialism”, when the discipline, in reaction to the naive realism and empiricism of ethnography, began to search for me­ thods of interpretation and of theory going beyond those perceived as commonsensical, positivist schemata. If we characterise the 1950s and 1960s as dominated by „ethnogra­ phism”, then the Sturm und Drang observed in the 1970s and 1980s can be seen as the birth of „postethnographic pluralism”. Key words: Polish ethnography/ethnology, „ethnographism”, history and theory of an­ thropology, knowledge and power �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/266df54ffedef9c00cb5f6c0013086ed.pdf 486ba34e76f585066f9c05cf740aeedf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6224 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5804 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s. Creator An entity primarily responsible for making the resource IS PAN Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY ♦ ANTROPOLOGIA KULTURY F ETNOGRAFIA F SZTUKAf 2005 rok LIX nr 4 (271). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK, STOWARZYSZENIE LIBER PRO ARTE s p i s W ies aw S zpilka T o m a sz S zerszeń t r e ś c i Chodząc w Tatry................................................................... 3 Warszawa zniszczona, Paris n’existe plus: obrazy miasta w ruinie ............................................................5 J UDITH O kely Wizualizm i krajobraz: patrzeć i widzieć w Normandii Przełożyła Iwona Kurz....................................................... 11 Ew a K OCÓJ Mój wróg, mój przyjaciel, czyli co Rumuni widzą na ikonach Sądu Ostatecznego malowanych cerkwi na Bukowinie?.... 23 J OANNA B en ed y k to w ic z Opus musivum. Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe ....................................................41 Zbig n iew B en e d y k to w ic z , K rzysztof B ie la w sk i , W iesła w J u sz c z a k , L eszek K OLANKIEWICZ, WŁODZIMIERZ L e n g a u e r Eleusis dyskusja wokół książki Karla Kerényiego ...........61 W łodzim ierz L e n g a u e r Eleusis ......................................................................................75 S t a n is ł a w F ija łko w sk i Kilka problemów budowy obrazu w pismach Władysława Strzemińskiego .................................................93 A LEKSANDRA M ELBECHOWSKA-LUTY „Posąg jest przezroczem, duchowym widziadłem.” Kilka przypomnień o mitach i magii skulptury ....................97 A l e k s a n d e r J a c k o w sk i W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Roman Śledź, Władysław Rząb).... 109 H UBERT C z a c h o w sk i Formy duszy. Rozmowa z Michałem Kokotem............ 115 H u be r t C z a c h o w sk i Między światami - Michał K o k o t.................................... 128 1 �J ANUSZ B a r a ń sk i Antropologia, między przed- a ponowoczesnością —garść wróżb na nowy wiek................................. 130 PATRYCJA C embrzy ŃSKA Etnograficzny surrealizm W. H asiora ............................... 151 H a n n a K ir c h n e r Hasior. Opowieść na dwa g lo sy ......................................... 161 A n n a N iedźw iedź Sztuka czytania ikon. (Robin Cormack, "Malowanie duszy. Ikony, maski pośmiertne i całuny”, Universitas, Kraków 1999) .............................................. 169 Noty o autorach............................................................... 171 Summary........................................................................... 173 Contents............................................................................ 178 2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a09d14029aca9da47425a88edb64b62.pdf 9bb7ea3679a8bad2119818cc2447cd33 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6189 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Lud - czasopismo PTL Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5773 Title A name given to the resource Spis treści/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.4-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 SPIS T R E ŚC I I. ARTYKUŁY Michał B u c h o w s k i , Etnografia/etnologia polska w okresie „realnego socjalizmu”. Od niemarksistowskiej ortodoksji „etnografizmu” do postetnograficznego pluralizmu................................................................................................................. 13 Magdalena Z o w c z a k , Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza................................................................................................................. 45 Kacper P o b ł o c k i , Antropologia miasta - urbanizacja, przestrzeń i relacje społeczne.................................................................................................................... 69 Sjaak van der G e e s t , Susan Reynolds W h y t e , Zaufanie i sceptycyzm - zmiany postaw w stosunku do farmaceutyków................................................................... 93 Ewa A. J a g i e ł ł o , Noemi M o d n i c k a, Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie................................................................................... 105 Mariusz K a n i a , Kreowanie tożsamości internetowej. Przykład Facebooka jako twórcy sztucznej inteligencji...................................................................................... 127 Maciej K u r c z , Antropolog i powojenna rzeczywistość współczesnej Afryki. Refleksje na temat badań terenowych w południowosudańskiej Dżubie................. 143 Jacek Jan P a w l i k , Tkaniny/>ogwe jako kulturowe dziedzictwo mieszkańców Togo . . 159 Anna U r b a ń s k a - S z y m o s z y n , Globalizacja i glokalizacja religii bon na przykładzie społeczności Ligmincha w Stanach Zjednoczonych i Polsce................177 Janina H aj d u k - N i j a k o w s k a , Folklorystyczne źródła mitu wybawcy w kulturze 203 Anna K a p u s t a , Agnieszka P o ź n i a k , „Najświętsza Głowa Pana Jezusa”. Od skryptu metonimicznego do biografii metaforycznej................................................. 225 Anna P i e c h n i k - D ę b i e c , „Czarownica mleczna” w relacjach mieszkańców Pogórza Ciężkowicko-Rożnowskiego i o k o lic.......................................................... 243 II. POGLĄDY I OPINIE Adam R e g i e w i c z, Dorota U t r a c k a, Perspektywy komparatystyki kulturowej. Na przykładzie programu Pracowni Komparatystyki Kulturowej Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie............................................................................................261 III. KOMUNIKATY Barbara K u l e s z a , Bronisława Malinowskiego koncepcja ochrony wolności jako siły napędowej procesu kulturowego......................................................................... 273 �6 Karolina S z m i g i e l s k a , Koczując z duchami - etnograficzne refleksje na temat krajobrazu w M ongolii............................................................................................281 Henryk D u s z y ń s k i , Choroby w narracyjnych grach fabularnych. Charakterystyka wątków i perspektywy badawcze................................................................................293 IV. ROZMOWY I WSPOMNIENIA Zofia S o k o l e w i c z , „Moje życie naukowe można sprowadzić do próbowania kolejnego klucza z wielkiego pęku, który dała mi teoria poznania”. Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza................................................................................303 V. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Thomas Hylland E r i k s e n , Małe miejsca, wielkie sprawy. Wprowadzenie do antropologii społecznej i kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen 2009 {Anna J a w o r)..................................................................................................... 355 Krzysztof P i ąt k o w s k i, Mit - Historia - Pamięć. Kulturowe konteksty antropologii/ /etnologii, Łódź: Dom Wydawniczy Księży Młyn 2011 (Michał Rauszer) . . . . 359 Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Anna S p i s s (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2007; Anna S p i s s , Zofia S z r o m b a - R y s o w a (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3, Wrocław, Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2010 (Jan Swięcłi)........................ 363 Barbara B a z i e 1 i c h (red.), Ludowe tradycje. Dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego, Wrocław, Katowice: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Muzeum Śląskie 2009 (Anna S zy fe r).........................364 Katarzyna M ar col, Słowo i zabawa. Ustna twórczość dzieci na pograniczu polskoczeskim, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Uniwersytet Śląski w Katowicach 2008 (Bożena K aczmarczyk).......................................................... 369 VI. KRONIKA 87. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Opole, 23 września 2011 (Katarzyna Majbroda)....................................................................375 Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego za okres od września 2010 do sierpnia 2011 (Jerzy Adamczewski)............... 379 Dorobek Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (Bronisława Kopczyńska-Jaworska).............................................. 392 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Cieszyn, 14 maja 2010 (Ryszard Vorbrich)........................................................................................................ 399 Posiedzenie plenarne Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Poznań, 21 października 2010 (Ryszard Vorbrich)............................................................................................... 401 Konferencja „Ethics, Health Care and Anthropology”, Amsterdam, 10 grudnia 2010 (Anna Helena Wądołowska).........................................................................................405 �7 Konferencja „Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne”, Będlewo, 21-23 października 2010 {Natalia Bloch, Tarzycjusz Buliński)...............................407 Konferencja „Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie interdyscyplinarnej”, Będlewo, 9-10 czerwca 2011 {Małgorzata Anna Charyton)..................................413 Konferencja „Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich”, Szczecin, 15-17 listopada 2010 {Ewa Prądzyńska).............................................................................418 Projekty naukowe i edukacyjne w muzeach martyrologicznych. Na przykładzie projektu „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, Muzeum Martyrologiczne w Żabikowie, 4 marca 2011 {Mikołaj Smykowski)..................... 422 Od Kujaw do Bałtyku. Tajemnice codzienności kultury ludowej. Nowa, stała ekspozycja w Muzeum Etnograficznym w Toruniu {Grażyna Ewa Karpińska) . . 424 Setna rocznica urodzin Profesora Romana Reinfussa {Katarzyna Kraczoń)............... 430 Uroczystość nadania imienia Jędrzej a Ciemiaka publicznemu gimnazjum w Zaborowie koło Brzeska, 27 kwietnia 2011 {Anna S p is s ) ....................................................... 433 VI. IN MEMORIAM Janina Glanowska (1934-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................437 Maria Jordan (1922-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 437 Klemens Jan Krzysztofiewicz (1921-2010) {Magdalena K w iecińska)........................ 438 Adam Mucek (1932-2010) {Krystyna Reinfuss-Janusz)................................................. 439 Maria Paradowska (1932-2011) {Aleksander Posern-Zieliński)........................................439 Władysław Rączka (1928-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)........................................447 Wanda Solecka (1923-2010) {Tomasz Buczkowski).......................................................... 448 Zofia Staszczak (1928-2011) {Irena K abat)...................................................................... 448 Wspomnienia o Zofii Staszczak {Zofia Sokolewicz, Dusan Drljaća, Elżbieta M. Gożdziak).................................................................................................. 452 Zofia Sulikowska-Zegan (1923-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)..................................457 Jan Szymik (1930-2011) {Krystyna Reinfuss-Janusz)....................................................... 457 Noty o autorach artykułów.................................................................................................. 459 Informacje dla autorów........................................................................................................ 463 �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22732dd07c849506c2c85f8d1dc586c6.pdf 8ad074c2492d240ba418afc92eb74257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6185 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kronika Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5770 Title A name given to the resource Kronika/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.473-514 Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 94, 2010 VI. KRONIKA 86. W ALNE ZG RO M A D ZEN IE DELEGATÓW PO LSKIEG O TOW ARZYSTW A LU DOZNAW CZEGO, TORUŃ, 24 W RZEŚN IA 2010 Walne Zgromadzenie Delegatów PTL odbyło się w Collegium Maius Uniwer­ sytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Porządek obrad objął dwadzieścia punktów. Przybyłych powitała wiceprezes PTL, dr Małgorzata Michalska, która usprawied­ liwiła nieobecność prezesa, prof. Michała Buchowskiego. Zaproponowała na prze­ wodniczącą obrad prof. Grażynę Ewę Karpińską (wiceprezesa PTL), a na sekretarza dr. Jerzego Adamczewskiego (sekretarza generalnego). Zebrani w głosowaniu jaw ­ nym jednogłośnie opowiedzieli się za przedstawionymi kandydaturami. Zebrani uczcili minutą ciszy pamięć zmarłych członków PTL: Bartosza Toma­ szewskiego (O/Wrocław), Jana Mirosława Kasjana (O/Toruń), Haliny Sampławskiej (O/Gdańsk), Konstantego Ostrowskiego (O/Śląski), Ireny Bajerowej i Klemensa Krzysztofowicza (O/Kraków) oraz Jadwigi Śląskiej (O/Mszana Dolna). Następnie prowadząca obrady odczytała w imieniu prezesa, prof. Buchowskiego, podziękowania i wręczyła okolicznościowy dyplom dr. Michałowi Mokrzanowi, pre­ zesowi Oddziału PTL we Wrocławiu, organizatorowi ubiegłorocznego 85. WZD PTL i sesji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Odczytała również list prof. Zbigniewa Jasiewicza, w którym żałując, iż nie może uczestniczyć w WZD, życzył wszystkim udanych obrad. Dalej głos zabrali zaproszeni goście: doc. Hana Hloskova - Narodopisna Spoloćnosf Slovenska (Bratysława) i dr Miroslav Valka - Ceska narodopisna spolecnost (Brno), którzy podziękowali za zaproszenie do uczestnictwa w WZD i krótko scha­ rakteryzowali swoje towarzystwa. Przystąpiono do wyboru: Komisji Mandatowej, do której zgłoszono Elżbietę Ja­ w orską- O/Warszawa i Annę Spiss - O/Kraków; Komisji Skrutacyjnej - zgłoszono Damiana Kasprzyka - O/Łódź i Krystynę Reinfuss - O/Kraków oraz Komisji Wnio­ skowej, gdzie zaproponowano Natalię Bloch - O/Poznań i Janinę Hajduk-Nijakows k ą - O/Opole. Składy komisji wybrano jednogłośnie. Komisja Mandatowa rozdała delegatom mandaty. Jej przewodnicząca, Elżbieta Jaworska, ogłosiła, że na sali znajduje się 32 delegatów spośród 46 uprawnionych do głosowania. Stwierdziła, iż Walne Zgromadzenie Delegatów jest uprawnione do podejmowania uchwał. W kolejnym punkcie, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała wnioski Zarządu Głównego dotyczące zmian w statucie PTL. Zarząd Główny zaproponował zmianę �474 Kronika zapisu w paragrafie 50, pkt. 2 z: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgroma­ dzenie Delegatów jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obec­ nych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”, na: „W razie braku wymaganego quorum Walne Zgromadzenie Członków Oddziału jest prawomocne w drugim terminie, bez względu na liczbę obecnych. Jeżeli zawiadomienie o drugim terminie Walnego Zgromadzenia nie stanowi inaczej, odbywa się ono pół godziny później po pierwszym terminie i w tym samym miejscu”. Zaproponowano ponadto zmianę numeracji paragrafów: po paragrafie 54, dotych­ czasowy paragraf 56 (brak paragrafu 55) przyjmuje nr 55, a kolejne ulegają auto­ matycznemu przenumerowaniu. Wnioskowano także o ujednolicenie zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wszystkie słowa pisane z dużej litery) w para­ grafach 48, 50, 51. Wiceprezes Małgorzata Michalska zreferowała sprawę zgłoszonych zmian w statucie. Przy tłumaczeniu przez tłumacza przysięgłego (specjalista od tekstów prawniczych) na język angielski treści statutu, wyszły na jaw uchybienia: pomyłka w numeracji paragrafów - po paragrafie 54 był paragraf 56, niekonsekwentny zapis „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału” (wyraz „członków” pisany raz z dużej, raz z małej litery) oraz błędne sformułowanie wymagające przegłosowania zmiany tekstu przez Walne Zgromadzenie Delegatów. Zamiast sformułowania w paragrafie 50, pkt 2 „Walne Zgromadzenie Delegatów” powinno być „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”. Pkt 2. nie był zgodny z pkt. 1. - wzajemnie się wykluczały. Wobec braku uwag i dyskusji w sprawie proponowanych zmian, Janina Hajduk-Nijakowska odczytała treść Uchwały nr 1, dotyczącej zmiany numeracji paragra­ fów. Prowadząca obrady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu jednogłoś­ nie przyjęto Uchwałę nr 1. Następnie przedstawiła treść Uchwały nr 2, dotyczącej ujednolicenia zapisu „Walne Zgromadzenie Członków Oddziału”, a prowadząca ob­ rady zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 2. Kolejno odczytała treść Uchwały nr 3, dotyczącej nowego brzmienia paragrafu 50, pkt 2. statutu PTL; delegaci w jawnym głosowaniu przyjęli ją jedno­ głośnie. Na koniec tej części obrad odczytała treść Uchwały nr 4, dotyczącą przyję­ cia statutu w jednolitym brzmieniu. Przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie. W jawnym głosowaniu delegaci jednogłośnie przyjęli Uchwałę nr 4. Następnie poinformowano zebranych, że protokół z 85. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL we Wrocławiu został wydrukowany w ostatnim tomie „Ludu” (93: 2009, s. 329-333). Odczytano sprawozdania: sekretarz generalny, Jerzy Adamczewski - skrót spra­ wozdania z działalności Zarządu Głównego (pełna wersja dostępna na stronie inter­ netowej PTL); skarbnik, Anna Weronika Brzezińska - skrót sprawozdania finanso­ wego (znajduje się na stronie internetowej PTL, a pełna wersja dostępna w biurze ZG PTL); w zastępstwie prof. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej - kierownika Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, skrót sprawozdania - Jerzy Adamczewski (pełna wersja na stronie internetowej PTL) oraz Głównej Komisji Rewizyjnej - jej przewodnicząca, mgr Małgorzata Oleszkiewicz. GKR nie �Kronika 475 stwierdziła żadnych nieprawidłowości w działalności Zarządu Głównego. Postawiła wniosek o wykonanie inwentaryzacji magazynu. Sprawozdanie GKR jest dostępne w biurze ZG PTL. Przewodnicząca obrad zapytała, czy ktoś chce zabrać głos w sprawie przedsta­ wionych sprawozdań. Nikt się nie zgłosił. Prezesi oddziałów terenowych (Bielsko-Biała, Ciechanów, Mszana Dolna, Kra­ ków, Opole, Poznań, Toruń, Wrocław, Zamość) odczytali sprawozdania z działalno­ ści za ostatni rok. W dalszej części, przewodnicząca Komisji Wnioskowej, Janina Hajduk-Nijakow­ ska, przedstawiła wniosek Zarządu Głównego dotyczący minimalnej składki człon­ kowskiej na rok 2011. ZG wnioskował, aby jej wysokość wyniosła 30 zł. Po krótkiej dyskusji, w której głos zabrali: Teresa Smolińska, Irena Kotowicz-Borowy, Hubert Czachowski i Paulina Suchecka, przewodnicząca obrad zarządziła głosowanie nad wnioskiem. W jawnym głosowaniu oddano następującą liczbę głosów: za wnioskiem - 25 głosów, głosów wstrzymujących - 3, głosów przeciwnych - 4. W Uchwale nr 5 wniosek ZG został przyjęty. Janina Hajduk-Nij akowska zgłosiła Opole jako miejsce 87. Walnego Zgromadze­ nia Delegatów PTL. Temat i sekretarz konferencji miał zostać wskazany do 10 paź­ dziernika 2010 roku. Na zakończenie obrad wiceprezes Małgorzata Michalska przedstawiła dwa ko­ munikaty: 23 i 24 sierpnia 2010 roku odbyło się kolejne spotkanie World Council of Anthro­ pological Associations (Światowa Rada Stowarzyszeń Antropologicznych), którego Polskie Towarzystwo Ludoznawcze od dwóch lat jest członkiem jako (przynajmniej dotąd) jedyne towarzystwo z Polski. W spotkaniu wzięło udział ponad 25 przed­ stawicieli organizacji z całego świata, od Japonii po Brazylię. PTL i jednocześnie Europejskie Stowarzyszenie Antropologów Społecznych (EASA) reprezentował pre­ zes Michał Buchowski. Spotkanie towarzyszyło konferencji w Maynooth w Irlandii. WCAA jest siecią kraj owych i międzynarodowych stowarzyszeń, ma na celu koordy­ nowanie i promowanie na całym świecie współpracy w dziedzinie antropologii. Rada chce promować etnologię i antropologię oraz badania etnograficzne. Ma również na celu propagowanie wielości i różnorodności antropologii, jej wariantów i stylów narodowych włączonych w kosmopolityczną dyscyplinę. WCCA ma swój Zarząd, którego przewodniczącym jest aktualnie Thomas Reuter z Uniwersytetu Melbourne w Australii. Na wiceprzewodniczącego został wybrany przedstawiciel PTL, prezes Michał Buchowski. W drugim komunikacie wiceprezes poinformowała o wiadomości mailowej od Pani Joanny Cichej-Kuczyńskiej z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowe­ go, że Polskie Towarzystwo Ludoznawcze zostało rekomendowane przez Sekretariat ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO jako organizacja pozarzą­ dowa akredytowana przy Międzynarodowym Komitecie ds. niematerialnego dzie­ dzictwa kulturowego. Ostateczną decyzję w tej sprawie podejmie Komitet podczas posiedzenia, które odbędzie się w Nairobi w listopadzie 2010 roku. Wiceprezes pod­ kreśliła, że oba wyróżnienia są dużym sukcesem Towarzystwa. �Kronika 476 Przewodnicząca obrad, wiceprezes Grażyna E. Karpińska, dziękując delegatom i wszystkim zebranym za uczestnictwo, ogłosiła koniec 86. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL. sekretarz obrad Jerzy Adamczewski przewodnicząca obrad Grażyna Ewa Karpińska SPRAW OZDANIE Z DZIA ŁA LN O ŚCI ZA RZĄ D U GŁÓW NEGO PO LSK IEG O TOW ARZYSTW A LUDOZNA W CZEGO ZA OKRES OD W RZEŚN IA 2009 DO SIERPNIA 2010 Sprawozdanie obejmuje następujące części: 1. Dane ogólne; 2. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu; 3. Działalność Zarządu Głównego; 4. Finanse; 5. Działalność wydawnicza; 6. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego; 7. Archiwum Naukowe; 8. Oddziały Towarzystwa. Dane ogólne 18 września 2009 roku we Wrocławiu odbyło się 85. Walne Zgromadzenie Dele­ gatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, któremu towarzyszyła konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”. Protokół z 85. WZD został opublikowany w „Ludzie” 93: 2009, s. 329­ -333. W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny, Prezydium ZG i pozostałe organy PTL pracowały w niezmienionych składach, które ukonstytuowały się w trakcie 84. Walnego Zgromadzenia Delegatów PTL w Krakowie w 2008 roku. Zarząd Główny PTL działa w następującym składzie: prezes -prof. dr hab. Michał Buchowski; wiceprezesi - dr Małgorzata Michalska, prof. dr hab. Teresa Smolińska, prof. dr hab. Grażyna Ewa Karpińska; sekretarz generalny - dr Jerzy Adamczewski; z-ca sekretarza generalnego - dr Hubert Czachowski; skarbnik - dr Anna Weronika Brzezińska; z-ca skarbnika - dr Magdalena Rostworowska; członkowie ZG: prof. dr hab. Jan Adamowski, prof. dr hab. Dorota Simonides, dr Andrzej Stawarz, mgr Zbigniew Toroński. Główną Komisję Rewizyjną tworzą: przewodnicząca - mgr Małgorzata Oleszkiewicz, sekretarz - dr Anna Nadolska-Styczyńska, członek - mgr Elżbieta Jaworska, �Kronika A li a Sąd Koleżeński: przewodniczący - dr Janusz Kamocki, sekretarz - mgr Małgorzata Orlewicz, członek - mgr Teofila Latoś. W biurze działającym przy Zarządzie Głównym są zatrudnione następujące osoby: 1. Mgr Paulina Suchecka na % etatu - dyrektor biura, która dodatkowo odpowia­ da merytorycznie za bibliotekę i archiwum oraz sprawy wydawnicze i członkowskie. Pełni dyżury w czytelni: poniedziałek, wtorek, środa w godz. 16-20 i dwie soboty w miesiącu w godz. 9-13; 2. Pani Bożena Wrońska na pełnym etacie - intendent zbiorów bibliotecznych, obsługująca magazyn wydawnictw, prowadzi wysyłkę publikacji, ekspedycję kore­ spondencji, a także obsługę czytelników, zakupy na potrzeby biura itd.; 3. Pani Agata Sikora na A etatu - główna księgowa Polskiego Towarzystwa Lu­ doznawczego; 4. Mgr Aleksandra Michałowska - od 1.10.2009 roku przebywa na pięcioletnim urlopie bezpłatnym w PTL. W związku z umową z Uniwersytetem Wrocławskim, etatowo umocowana w Bibliotece Uniwersytetu Wrocławskiego dalej świadczy pra­ cę na rzecz Biblioteki PTL. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze posiada swojąnowąstronę intemetowąhttp:// www.ptl.info.pl, którą przygotował i za którą jest odpowiedzialny zastępca sekretarza generalnego, dr Hubert Czachowski. Adres poczty internetowej: ptl@ptl.info.pl. Na przygotowanie nowej strony internetowej, z wykorzystaniem nowoczesnych technolo­ gii, PTL uzyskało w 2009 roku dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 6.650 zł. Realizacja wniosków z 85. WZD we Wrocławiu Ustalono minimalną roczną składkę członkowską na rok 2010 w wysokości 20 zł. Działalność Zarządu Głównego W okresie sprawozdawczym Zarząd Główny spotkał się na dwóch posiedzeniach: 20.01.2010 i 1.06.2010 roku. Odbyły się one w siedzibie PTL we Wrocławiu przy ul. Szczytnickicj 11. Na styczniowym posiedzeniu omawiano kilka ważnych zagad­ nień. Mówiono o sytuacji Biblioteki Naukowej im. Jana Czekanowskiego PTL. Od 1 października 2009 roku weszła w życie na okres pięciu lat umowa z Uniwersytetem Wrocławskim o użyczeniu zbiorów bibliotecznych. Zasady funkcjonowania Biblio­ teki praktycznie nie uległy zmianie. UWr zobowiązał się ponosić niezbędne koszty jej utrzymania oraz przeprowadzić skontrum zbiorów. Od 1.10.2009 roku mgr Alek­ sandra Michałowska, dotychczasowy pracownik biblioteki PTL, została pracowni­ kiem UWr z dotychczasowym zakresem obowiązków. Jednocześnie na czas trwania umowy, zgodnie z obowiązującymi przepisami, pozostaje w PTL na urlopie bez­ płatnym. Działalność biblioteki jest prowadzona w dotychczasowym lokalu. Umowa użyczenia wiązała się z koniecznościąwykonania skontrum, łącznie z wyceną, po raz �478 Kronika pierwszy od 1945 roku. Od 7.10.2009 do 27.04.2010 roku komisja powołana przez dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu przeprowadziła skontrum za po­ mocą spisu z natury (druki zwarte) i inwentarza (druki ciągłe). Skontrum objęło dru­ ki zwarte oraz druki ciągłe. Wykazano braki względne, których powstanie, zgodnie z pisemną sugestią dyrektora Biblioteki Uniwersyteckiej, należy wyjaśnić i podjąć działania w kierunku odzyskania brakujących książek i czasopism. Biblioteka jest obecnie włączona w struktury Biblioteki Uniwersyteckiej i umieszczona w systemie informacyjnym w zespole Bibliotek Zakładowych UWr, co skutkuje fachową opieką nad zbiorami. Oprócz umowy użyczenia z 1.10.2009 roku zawarto porozumienie, na mocy któ­ rego UWr zwolnił PTL z opłat najmu pomieszczenia biurowego używanego przez Towarzystwo do realizacji zadań statutowych. Natomiast PTL zobowiązał się po­ krywać do 10. dnia każdego miesiąca koszty bieżącej eksploatacji pomieszczenia biurowego proporcjonalnie do udziału procentowego powierzchni biura w stosun­ ku do całości zajmowanego lokalu. Jednak od lutego, zgodnie z ustawą o finansach publicznych, PTL jako zewnętrzny podmiot prawny musi opłacać również czynsz. Ostatecznie 5.02.2010 roku podpisano nową umowę (na czas nieokreślony) dotyczą­ cą wynajmu pomieszczenia biurowego, będącą uzupełnieniem poprzednich doku­ mentów, w wyniku której do wcześniej ustalonych kosztów eksploatacji dołączono koszty czynszu. Sprawa Statutu PTL - na 85. WZD we Wrocławiu jednogłośnie przegłosowano jednolity tekst nowego statutu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a w listo­ padzie 2009 roku decyzją Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej VI Wydział Gospodarczy KRS zarejestrował nowy statut PTL. Jednakże w trakcie tłumaczenia tekstu na język angielski przez tłumacza przysięgłego zostały wykazane dwa uchy­ bienia, których nie zauważył sąd, a które dotyczą dwóch paragrafów: błędna nume­ racja dwóch kolejnych paragrafów oraz błędne sformułowanie. W związku z tym na tegorocznym Walnym Zgromadzeniu Delegatów konieczne jest ponowne głosowa­ nie nad wprowadzeniem niezbędnej poprawki do statutu. Finanse Informacje zawarte w tej części sprawozdania dotyczą całego roku 2009 i pierw­ szych sześciu miesięcy roku 2010. Wszystkie koszty dotyczące zadań zleconych przez Ministerstwo Nauki i Szkol­ nictwa Wyższego zaksięgowano i wypłacono w 2009 roku. Przychody finansowe pozyskane z rachunku bankowego pokryły koszty związane z obsługą rachunku bankowego. Po podsumowaniu aktywów i pasywów w księgach rachunkowych za rok 2009 uzyskano zysk bilansowy w wysokości 9.876,10 zł. Oznacza to, że Zarząd Główny PTL posiadał płynność finansową na działalność w roku 2010. Sporządzony został za rok 2009 bilans oraz rachunek zysków i strat, które wraz z deklaracją CIT-8 przekazano do właściwego względem siedziby PTL Urzędu Skarbowego. Bilans jed­ nogłośnie zatwierdzony uchwałą na posiedzeniu ZG został złożony wraz ze stosow­ �Kronika 479 nymi dokumentami w Urzędzie Skarbowym w ustawowym terminie do 30.06.2010 roku. Dane finansowe zawierają następujące pozycje: 1. Przychody z działalności statutowej w 2009 roku wyniosły 357.155,37 zł, w tym najważniejsze pozycje to: dochód ze sprzedaży wydawnictw - 40.020,75 zł oraz różne dotacje - 299.794,37 zł, z których największa to - 237.613,00 zł z Mini­ sterstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego na zadania zlecone; 2. Koszty finansowania działalności statutowej Zarządu Głównego w 2009 roku -357.894,75 zł; 3. Przychody w 1. półroczu 2010 roku to przede wszystkim dotacje w wysokości 205.494,00 zł, w tym 202.994,00 zł z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego oraz dochody ze sprzedaży wydawnictw - 19.478,15 zł; 4. Koszty w pierwszym półroczu 2010 roku wyniosły 86.284,81 zł. Na rok 2010 Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Zarząd Główny otrzymało dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w wysokości 202.994,00 zł, co sta­ nowi 52,75% kosztów realizacji wszystkich zadań. Drastycznie zostało obniżone do­ finansowanie wymiany wydawnictw. Dofinansowaniem objęte zostały następujące zadania: 1. Konferencja naukowa „Za miedzę, za morze, w zaświaty. Kulturowe wymiary podróżowania” towarzysząca tegorocznemu WZD we Wrocławiu - 10.000,00 zł; 2. Upowszechnianie i promocja osiągnięć nauki polskiej - kontynuacja na rok 2010. Opracowanie selektywnej bibliografii polskiej za 2009 rok dla bibliografii międzynarodowych - Internationale Volkskundliche Bibliographie i International Bibliography of the Social Sciences - 8.350,00 zł; 3. Tworzenie i użytkowanie bibliograficznych Baz Danych - kontynuacja na rok 2010. Gromadzenie informacji na nośnikach komputerowych, kwerenda bibliotecz­ na, klasyfikacja i zapis w bazie danych bibliograficznych za 2009 rok do bieżącej bibliografii etnografii polskiej - 21.350,00 zł; 4. Udostępnianie księgozbioru i informacja biblioteczna - 18.900,00 zł; 5. Gromadzenie zbiorów - uzupełnianie zasobów bibliotecznych - 8.000,00 zł; 6. Komputeryzacja zbiorów bibliotecznych - 7.444,00 zł; 7. Konserwacja zbiorów bibliotecznych - 5.450,00 zł; 8. Opracowywanie zbiorów bibliotecznych - 16.000,00 zł; 9. Wymiana wydawnictw Biblioteki im. Jana Czekanowskiego z instytucjami zagra­ nicznymi i krajowymi - 5.500,00 zł; 10. Gromadzenie zbiorów archiwalnych - 1.900,00 zł; 11. Opracowywanie zbiorów archiwalnych - 3.100,00 zł. Działalność wydawnicza Przewodniczącym Rady Wydawniczej jest prezes prof. Michał Buchowski. W okresie sprawozdawczym odbyło się jedno posiedzenie Rady Wydawniczej 1 czerwca 2010 roku. W posiedzeniu uczestniczyli redaktorzy poszczególnych se­ �480 Kronika rii wydawniczych PTL, członkowie ZG PTL, przewodnicząca GKR, dyrektor biura i główna księgowa Towarzystwa. Omówiona została realizacja planu wydawniczego na rok 2009. Zgodnie z planem ukazały się następujące czasopisma i książki - w na­ wiasach dofinansowanie z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego: A. Periodyki: „Lud” 93:2009 (20.800,00); „Literatura Ludowa” 53: 2009 (24.000,00); „Łódzkie Studia Etnograficzne” 48: Aleksandra Rzepkowska, Sybiracy: wspólno­ ta - pamięć - narracja. Studium antropologiczne (7.200,00). B. Serie wydawnicze: „Atlas Polskich Strojów Ludowych” 38: Barbara Bazielich, Strój opolski (6.000,00); „Archiwum Etnograficzne” 49: Rastislava Stolicna, Agnieszka Pieńczak, Zygmunt Kłodnicki (red.), Polska - Słowacja. Pogranicze kulturowe i etniczne (9.600,00); „Prace Etnologiczne” 20: Lucj an Buchalik, Niewolnicy kobiet, czylipokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej (6.600,00); „Prace Etnologiczne” 21: Veronika Belyaeva, Szamani i lamowie w sercu Sajanów. Współczesny system wierzeniowy Buriatów Doliny Tunkijskiej (10.200,00); „Biblioteka Literatury Ludowej” 7: Marek Pustowaruk, Od Tolkiena do Prachetta. Potencjał rozwojowy fantasy jako konwencji literackiej (9.600,00). W roku ubiegłym poza dotacją z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego wydano dodatkowo pięć publikacji w różnych seriach wydawniczych: „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 8: Anna Drożdż, Zwyczaje i obrządy weselne, cz. 3: Współdziałanie społeczności wiejskiej podczas obrządu we­ selnego (drugapołowaXIXwieku iXXwiek)', „Prace i Materiały Etnograficzne” 36: Tożsamość etniczna i kulturowa Śląska w procesie przemian', „Biblioteka Zesłańca” 22: Wiesław Krawczyński, Przez tundrą i tajgą po sowie­ ckich łagrach', „Biblioteka Zesłańca” 23: Halina Kierska, Kędy kazachski step', „Dziedzictwo Kulturowe” 4: Ludowe tradycje - dziedzictwo kulturowe ludności rodzimej w granicach województwa śląskiego. Publikacje te zostały wydane dzięki wsparciu instytucji kultury, władz samorzą­ dowych i osób prywatnych. W 2010 roku otrzymano decyzję nr 558/DWB/P/2010 z 19 lutego 2010 roku z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego przyznającą środki finansowe w wy­ sokości 97.000,00 zł na następujące pozycje wydawnicze: Rocznik „Lud” 94: 2010 - 25.200,00; Dwumiesięcznik „Literatura Ludowa” 54: 2010 - 24.000,00; „Łódzkie Studia Etnograficzne” 49: Etyczne problemy badań antropologicznych - 7.200,00; �Kronika 481 „Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego” 9, cz. 1: Zwyczaje, obrządy i wierzenia związane z narodzinami i wychowaniem dziecka - 10.000,00; „Archiwum Etnograficzne” 50: praca zbiorowa, Etnografowie i ludoznawcy pol­ scy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 3 - 11.250,00; „Archiwum Etnograficzne” 51: Bożena Lewandowska, Wesele orawskie dawniej i dziś - 3.600,00; „Biblioteka Literatury Ludowej” 8: Luiza Podziewska, Ludowe opowiadania ko­ miczne. Poetyka i antropologia - 5.400,00; „Prace Etnologiczne” 22: Katarzyna Mirgos, Mit Mari. Jego źródła i miejsce w kulturze Basków - 7.200,00; „Prace Etnologiczne” 23: praca zbiorowa, Nowe języki. Studia z zakresu kreolizacji języków i kultur - 3.150,00. W trakcie posiedzenia Rady zgłoszono następujące propozycje wydawnicze do realizacji na rok 2011: „Lud” 95; „Literatura Ludowa” 55; „Archiwum Etnograficzne” : 1. praca Alicji Małety o tragarzach (ozdobna bel­ ka w budownictwie drewnianym biegnąca wzdłuż całego pułapu i podtrzymująca go). Na recenzentów zaproponowano dr. hab. Jerzego Czajkowskiego i dr. hab. Jana Swięcha; 2. publikacja zawierająca referaty z konferencji naukowej „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości”, która to­ warzyszyła 85. WZD we Wrocławiu. Na recenzentów zaproponowano prof. Zbignie­ wa Jasiewicza i prof. Ryszarda Kantora; „Biblioteka Popularnonaukowa” : praca zbiorowa Tubylcy własnego świata. Ku etnografii zbliżenia. Na recenzentów zaproponowano prof. Czesława Robotyckiego, prof. Piotra Kowalskiego i prof. Wojciecha J. Bursztę; „Biblioteka Zesłańca” : 1. Eugeniusz Niebelski, Tunka na Syberii. Księża zesłańcy 1863 roku. Sąjuż dwie recenzje prof. Wiktorii Śliwowskiej i prof. Wiesława Cabana; 2. siostra Teresa Antonietta Frącek, Zesłaniec nad brzegami Wołgi. Miniatury z życia abp. Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Na recenzentów wybrano prof. Zbigniewa Wójcika i prof. Krystyna Matwijowskiego; „Biblioteka Literatury Ludowej”: Janina Hajduk-Nijakowska, Teresa Smolińska (red.), Folklorystyka w badaniach kultury współczesnej. Recenzję przygotuje prof. Roch Sulima i prof. Maria Jakitowicz; „Atlas Polskich Strojów Ludowych”: Regina Rok, Strój częstochowski. Recenzję mają przygotować dr Barbara Pabian i dr Krystyna Hermanowicz-Nowak; „Dziedzictwo Kulturowe”: Monika Bisek-Grąz, Dziedzictwo kulturowe Wałbrzy­ skiego. Wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne. Recenzenci: dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska i prof. Zygmunt Kłodnicki; „Prace Etnologiczne” lub „Biblioteka Literatury Ludowej” : Mateusz Szubert, Żyjąc w cieniu śmierci... Kulturowy obraz gruźlicy. Proponowani recenzenci: prof. Marek Piechota, prof. Jolanta Ługowska lub prof. Bożena Płonka-Syroka; „Prace Etnologiczne” : Rafał Beszterda, Bracia Morawscy w Himalajach. Na recenzentów zaproponowano: prof. Sławoja Szynkiewicza, dr. hab. Jacka Pawlika, �482 Kronika dr. hab. Wojciecha Bębna, prof. Henryka Zimonia. Ostatecznie recenzentami zostali prof. Marek Mejor i prof. Zbigniew Jasiewicz. „Łódzkie Studia Etnograficzne”: Anna Nadolska-Styczyńska, Ewa Karpińska (red.), Wokół społeczności wiejskiej. Etnografia Kazimiery Zawistowicz-Adamskiej - kontynuacje i inspiracje. Recenzje przygotują prof. Anna Szyfer i dr hab. Anna Malewska- Szałygin. Dr Małgorzata Michalska we współpracy z prof. Teresą Smolińską i prof. Ewą Karpińską przygotowała dokument „Ogólne wytyczne do wszystkich czasopism i se­ rii”, który został przez ZG PTL przyjęty i zaakceptowany. Został on przesłany do wszystkich redakcji do obowiązkowego stosowania. Biblioteka Naukowa im. J. Czekanowskiego Bibliotekę, pod nadzorem merytorycznym Pauliny Suchockiej, prowadzi pani mgr Aleksandra Michałowska. Biblioteka jest czynna codziennie od 9.00 w poniedziałki, wtorki, środy do 20.00, w pozostałe dni do 13.00 (z wyjątkiem piątków). W celu umoż­ liwienia skorzystania z księgozbioru studentom studiów zaocznych czynna jest również w dwie soboty w miesiącu. Szczegółowy harmonogram znajduje się na stronie interne­ towej PTL. W czytelni biblioteki zbiory są udostępniane wszystkim zainteresowanym. Korzystają z nich przede wszystkim studenci etnologii, archeologii, kulturoznawstwa, historii sztuki, historii, filologii słowiańskiej, filologii polskiej, pracownicy muzeów i innych placówek kultury, nauczyciele. Na zewnątrz, zgodnie z regulaminem Bibliote­ ki PTL, książki mogą wypożyczyć studenci etnologii oraz członkowie PTL. W roku 2009 wypożyczono na zewnątrz 471 książek, a w czytelni udostępniono 1020 książek i 714 czasopism. W ramach wymiany między bibliotekami wypożyczo­ no 18 książek i 2 czasopisma. Na działalność biblioteki naukowej (gromadzenie, opracowanie, udostępnianie, komputeryzacja, wymiana wydawnictw) otrzymaliśmy w 2009 roku dofinansowanie z MNiSW w wysokości 80.213,00 zł. W roku 2009 biblioteka wzbogaciła się o 430 woluminów. Zakupiono 125 wolu­ minów druków zwartych i 19 czasopism. Pozyskano również 52 dary oraz 24 wolu­ miny własnych wydawnictw. Z wymiany zagranicznej pochodziło 150 woluminów od instytucji zagranicznych (zwarte i czasopism) i 59 woluminów z wymiany krajowej. W zamian wysłano 343 woluminy za granicę i 99 woluminów do instytucji krajowych. 31.12.2009 roku zbiory liczyły łącznie 43.628 woluminów, w tym 21.852 woluminów dzieł zwartych, 20.265 woluminów czasopism i 1.511 jednostek zbiorów kartograficz­ nych. Ogólna wartość księgozbioru na koniec 2009 roku wynosiła 293.653,46 zł. Na rok 2010 działalność Biblioteki Naukowej została dofinansowana przez MNiSW w wysokości 61.294,00 zł. Na koniec pierwszego półrocza 2010 roku wartość zbiorów wynosiła 297.590,51 zł, stan posiadania zwiększył się o kolejne 230 woluminy: z wymiany zagranicznej pochodziło 44 woluminów (14 zwartych i 30 czasopism), z wymiany krajowej 17 czasopism, dary to 29 woluminów; wydaw­ nictwa własne stanowiły 4 woluminy. Stan ilościowy biblioteki wynosił na koniec sierpnia 2010 roku 43.361 woluminów. �Kronika 483 W roku bieżącym w czytelni skorzystano z 1093 książek i 440 czasopism, wy­ pożyczono na zewnątrz 149 książek i 5 czasopism, w ramach wypożyczeń między bibliotekami - 10 książek i 2 czasopisma. Biblioteka pozyskuje księgozbiór drogą wymiany, zakupów, darów i wydaw­ nictw własnych PTL. Są to najnowsze i najbardziej wartościowe (czasem kupowane w antykwariatach) publikacj e wyselekcj onowane pod kątem profilu zbiorów biblioteki z dziedziny etnologii, antropologii kulturowej, folklorystyki i nauk pokrewnych. Na bieżąco była prowadzona dokumentacja biblioteczna i finansowa (rejestr przy­ bytków, inwentarze, ewidencja ilościowo-wartościowa). Wszystkie woluminy zosta­ ły skatalogowane, sklasyfikowane do działów (zgodnie z klasyfikacją przedmiotową w działowym układzie zbiorów Biblioteki PTL), a karty katalogowe włączone do katalogów: alfabetycznego, czasopism, etnogeograficznego, działowego i topogra­ ficznego. Prowadzono selekcję książek wpływających z darów, sporządzano wyka­ zy darów, wyceniano tytuły z wymiany. Systematycznie uzupełniano i wymieniano oznakowanie obwolut książek. Publikacje PTL promują polską kulturę tradycyjną oraz świadczą o profilach ba­ dawczych krajowych etnologów. Stałą wymianę wydawnictw Polskie Towarzystwo Ludoznawcze prowadzi ze 121 instytucjami zagranicznymi i 41 krajowymi. Są to instytucje kulturalne i naukowe, przede wszystkim biblioteki uniwersyteckie, towa­ rzystwa naukowe i muzea. Część kontaktów sięga przełomu XIX i XX wieku. Adresy partnerów wymiany są umieszczone na stronie internetowej PTL. Wykaz tytułów otrzymanych drogą wymiany jest przekazywany corocznie do Centralnego Katalo­ gu Zagranicznych Wydawnictw w Bibliotece Narodowej. Dzięki temu informacja o zbiorach dociera do zainteresowanych w całym kraju. Prowadzona jest pełna doku­ mentacja dotycząca wymiany. Wszystkie otrzymane tą drogą publikacje są zewiden­ cjonowane i włączone do ogólnie dostępnych katalogów. Zgodnie z harmonogramem i zakresem planowanych prac była prowadzona pełna dokumentacja dotycząca wymiany (bieżąca ewidencja wpływających tytułów, spo­ rządzanie wykazów wewnętrznych wpływających książek i czasopism, prowadzenie kart wymiany dla każdej instytucji, prowadzenie bieżącej korespondencji z kontra­ hentami - wysyłanie monitów i potwierdzeń otrzymanych książek). Przygotowano wykazy i wyekspediowano książki do naszych partnerów wymiany. Przygotowa­ no do oprawy czasopisma etnograficzne z przełomu XIX i XX wieku. Poddano kon­ serwacji i oprawiono 63 tomy, 81 woluminów. W okresie sprawozdawczym 2009 roku w zakresie komputeryzacji sporządzono zapis publikacji zagranicznych, które otrzymaliśmy w latach 1996-1999, 2008. Wprowadzono do komputerowego kata­ logu dzieła zwarte pozyskane w latach 1996-1999. Archiwum Naukowe Archiwum prowadzi p. Paulina Suchecka. Na bieżąco gromadzone są dokumenty dotyczące historii Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, rękopisy niepublikowa­ nych tekstów z zakresu etnologii, folklorystyki. Na działalność archiwum naukowe­ �484 Kronika go (gromadzenie, opracowywanie, udostępnianie, konserwacja) MNiSW przyznało w roku 2009 dofinansowanie w wysokości 7.400,00 zł. Zbiory archiwum PTL zostały powiększone o kolejne wspomnienia sybirackie oraz o dokumentację naukową i wydawniczą Zarządu Głównego PTL i oddziałów terenowych. Archiwizowane są szczegółowe sprawozdania, jakie oddziały składają co roku ze swej działalności naukowej i popularyzatorskiej. Zbiory sybirackie oraz dokumentacja naukowa i wydawnicza PTL są inwentaryzowane na bieżąco, opisy­ wane i oprawiane w teki. Pozyskane zbiory są udostępniane w czytelni PTL podczas codziennych dyżurów. Korzystają z nich przede wszystkim pracownicy naukowi Uniwersytetu Wrocław­ skiego oraz innych placówek naukowych z kraju i zagranicy (m.in. z Ukrainy, Czech, Rosji). Zbiory są wykorzystywane do opracowywania publikacji, m.in. słownika Et­ nografowie i ludoznawcy polscy oraz książek z serii „Biblioteka Zesłańca”. Groma­ dzone w Archiwum PTL zbiory są wykorzystywane także jako źródło do merytorycz­ nego przygotowania wystaw muzealnych. Zakupiono specjalistyczne, wzmocnione teki kartonowe z tektury bezkwasowej o określonych wymiarach w celu ochrony najstarszych i najcenniejszych zbiorów. Konserwacją (m.in. odkwaszanie, prasowanie, uzupełnianie ubytków) objęto zespół archiwaliów pochodzących z wyprawy do wschodniej Syberii (kraj Goldów i Oroczonów) prof. S. Poniatowskiego. W obecnym stanie materiały te mogą już być udostępniane badaczom. W roku 2009 do archiwum wpłynęły 23 zamówienia na 328 tek, a w roku bieżącym dwa zamówienia na 15 tek. Archiwum powiększa swe zbiory nieprzerwanie od ponad 110 lat. Dofinansowanie na rok 2010 wynosi 5.000,00 zł. Oddziały Towarzystwa W okresie sprawozdawczym zostały zarejestrowane dwa nowe oddziały Polskie­ go Towarzystwa Ludoznawczego: w Białymstoku (prezes - dr Artur Gaweł) oraz w Cieszynie (prezes - prof. Zygmunt Kłodnicki). Obecnie funkcjonuje 18 oddzia­ łów. Przyjęto 60 nowych członków: Oddział Toruń - 4, Oddział Wrocław - 5, Od­ dział Kraków - 8, Oddział Lublin - 4, Oddział Bielsko-Biała - 1, Oddział Śląski - 2, Oddział Cieszyn 11. Oddział Gdańsk - 1, Oddział Północno-Mazowiecki 12, Oddział Łódź - 1, Oddział Białystok 11. Na posiedzeniu ZG jednogłośnie zatwierdzono nową deklarację członkowską Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Sekretarz generalny Jerzy Adamczewski �Kronika 485 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSK IEJ A K A D EM II N A U K , PO ZNA Ń, 18 M AJA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Instytutu im. Oskara Kolberga w Poznaniu. Otworzył je i prowadził według wcześniej przyjętego porządku przewodniczący Ko­ mitetu - prof. Aleksander Posem-Zieliński. Zebranie poświęcono pięciu zespołom zagadnień: przedstawieniu komunikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyj­ nych, sprawom interwencyjnym związanym z naukami etnologicznymi, prezentacji tomu wydanego na Kongres IUAES, zapoznaniu się z dorobkiem i pracami Instytutu im. Oskara Kolberga. Ostatnim punktem programu były wolne głosy i wnioski. W ramach komunikatów, przewodniczący poinformował zebranych o organizo­ wanej przez KNE konferencji „Antropologia polityki i polityka w antropologii” oraz o najnowszych wydawnictwach etnologicznych. Mówił również o zakończeniu prac Państwowej Komisji Akredytacyjnej w placówkach kształcenia etnologicznego oraz 0 odbytych i planowanych habilitacjach. Przekazał także wiadomość o wyborze człon­ ka KNE, prof. Michała Buchowskiego, na prezydenta Europejskiego Stowarzyszenia Antropologów Społecznych (EASA) oraz o akceptacji przez Wydział I PAN wniosku Komitetu w sprawie wyboru prof. Zbigniewa Jasiewicza na honorowego przewodni­ czącego KNE. Następnie zwrócono uwagę na odbyte oraz planowane konferencje na­ ukowe (w kraju i za granicą) oraz inne inicjatywy środowiska etnologicznego. W toku dalszych obrad zajmowano się bieżącymi sprawami organizacyjnymi KNE. Na wniosek prof. Doroty Simonides poruszono kwestię zapraszania na po­ siedzenia Komitetu reprezentantów ośrodków etnologicznych nie mających swych przedstawicieli w Komitecie. Podjęto jednogłośnie decyzję o zapraszaniu przedsta­ wicieli ośrodków z Opola i Szczecina. Następnie dr hab. Danuta Penkala-Gawęcka, redaktor naczelna „Ludu”, przekazała informację o dotacji (20.800 zł) dla czasopis­ ma na rok 2009 oraz o tym, że następny tom, w roku 2010, będzie zawierał część tematyczną, poświęconą globalizacji. Prof. Aleksander Posem-Zieliński zapoznał zebranych z kolejnym projektem logo Komitetu. Przewodniczący oraz prof. Miro­ sława Drozd-Piasecka poruszyli kwestię grantów MNiSW; zwrócili uwagę na to, że w ostatnim konkursie etnolodzy nie złożyli wielu wniosków. Omówiono także listę rankingową czasopism etnologicznych: po sześć punktów otrzymują teksty za­ mieszczone w „Ludzie”, „Literaturze Ludowej”, „Sprawach Narodowościowych” 1 „Etnografii Polskiej”, a po cztery - w czasopiśmie „Ethnologia Polona”. W tym kontekście, przewodniczący odczytał memoriał przygotowany przez slawistów i ro­ zesłany do placówek humanistycznych w sprawie bieżącej sytuacji nauk humani­ stycznych z prośbą o akceptację i uzupełnienia. W dyskusji prof. Zbigniew Jasiewicz zaproponował podjęcie uchwały wspierającej memoriał; tezy w nim zawarte zyskały aprobatę członków Komitetu. W dalszej kolejności zebrani zapoznali się z uchwałą Polskiej Akademii Umiejętności w sprawie rozwoju humanistyki polskiej, a także poparli propozycję Prezydium KNE skierowania do Wydziału I PAN wniosku o po­ wołanie nagrody im. Bronisława Malinowskiego z zakresu etnologii. �486 Kronika Przechodząc do spraw interwencyjnych, przewodniczący podziękował za od­ dźwięk na apel w sprawie wniosku dotyczącego zmiany nazwy dyscypliny. KNE dysponuje już kompletem dokumentów, w oparciu o które będzie można ponownie czynić starania. Ustalono, aby stosowny wniosek (przygotowany przez przewodni­ czącego) przedstawić na zebraniu plenarnym Wydziału I PAN, a dopiero potem Cen­ tralnej Komisji, Radzie Głównej i Ministerstwu Szkolnictwa Wyższego. Poddano również dyskusji materiały Fundacji „Perspektywy” dotyczące definicji etnografa i jego zawodowej sylwetki. Następnie prof. Lech Mróz zaprezentował książkę Exploring Home, Neighbou­ ring and Distant Cultures, przygotowaną na kongres International Union of Anthro­ pological and Ethnological Sciences w Chinach w 2009 roku. W kolejnej części zebrania dyrektor Instytutu im. O. Kolberga, mgr Jan Pałka, wprowadził zebranych w zagadnienia formalno-finansowe Instytutu, podkreślając, że jest on kontynuacją Redakcji Dzieł Wszystkich O. Kolberga przy Polskim Towa­ rzystwie Ludoznawczym. Instytut ten, aby móc kontynuować prace, musiał usamo­ dzielnić się w 1998 roku. Finanse na działalność wydawniczą, o które co roku trzeba zabiegać, pochodząz Ministerstwa Kultury i Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyż­ szego. Aktualny budżet roczny na całość potrzeb Instytutu wynosi około 300 tys. zł. Dotychczasowy dorobek placówki to wydanie 82 tomów dzieł Oskara Kolberga. Ze­ spół składa się z ośmiu osób (muzykologów, folklorystów, polonistów, etnologów), zatrudnionych na niepełnych etatach. Bieżące zadania polegają przede wszystkim na: 1. kontynuacji rozpoczętych prac i przygotowywaniu indeksów do dzieł Kolberga, 2. opracowywaniu edytorskim nagrań muzycznych ze zbiorów Sobieskich, 3. opra­ cowywaniu archiwum muzycznego zgromadzonego w Muzeum Archidiecezjalnym. W szczegółowe zagadnienia związane z bieżącymi pracami wprowadziła zebranych mgr Agata Skrukwa. W dyskusji podkreślano iście benedyktyński trud włożony przez pracowników w opracowanie tomów dzieł Kolberga. Zgromadzeni byli pełni podziwu i uznania dla dorobku zespołu, zwracano uwagę na dokumentacyjny walor tych wydawnictw, zasta­ nawiano się także nad projektowanym terminem zakończenia prac nad dziełami Kol­ berga. Mówiono też o ich percepcji i odbiorcach w całej Europie, a także w Bibliotece Kongresu USA, ale przede wszystkim w Polsce, co spowodowało, że część dzieł zosta­ ła już zamieszczona w Internecie, by dostępność do nich była coraz szersza. W końcowej części zebrania prof. Zygmunt Kłodnicki zaprosił członków Komi­ tetu na posiedzenie plenarne do Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu Śląskiego w Cieszynie w 2010 roku, aby można było zapoznać się z pra­ cami związanymi z Polskim Atlasem Etnograficznym, ocenić te prace i uczestniczyć w dyskusji nad wskazaniem dalszej drogi działalności pracowni atlasowej. Zamykając posiedzenie, przewodniczący zasugerował Łódź lub Warszawę jako miejsce jesiennego posiedzenia Komitetu. Ponadto poinformował zebranych o stara­ niach podjętych w celu pozyskania środków dla przeprowadzenia ekspertyzy doty­ czącej „Oceny systemu i praktyki kształcenia etnologicznego (antropologicznego)”. Ryszard Vorbrich �Kronika 487 PO SIED ZEN IE PLENARNE K O M ITETU N A U K ETN O LO G ICZN Y C H PO LSKIEJ A K A D EM II N A U K , WARSZAWA, 20 LISTOPADA 2009 Posiedzenie odbyło się w siedzibie Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie. Otworzył je przewodniczący KNE - prof. Aleksander Posem-Zieliński, na wstępie informując zebranych o śmierci dr Anny Kowalskiej-Lewickiej, byłej członkini Komitetu, i prosząc o uczczenie minutą ciszy pamięci Zmarłej. Następnie pogratulował prof. Zbigniewowi Jasiewiczowi otrzymania (decyzją Prezydium PAN) godności honorowego przewodniczącego Komitetu. Posiedzenie poświęcone było następującym zagadnieniom: przedstawieniu ko­ munikatów, omówieniu bieżących spraw organizacyjnych Komitetu, prezentacji wi­ zji muzeum etnograficznego w XXI wieku (w związku z planami rozwojowymi Pań­ stwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie), omówieniu nowych możliwości działań w ramach antropologii rozwoju (w kontekście instytucjonalnych i prawnych ram programu „polskiej pomocy” MSZ RP). Ostatnim punktem programu były wol­ ne głosy i wnioski. W części poświęconej komunikatom, przewodniczący oraz członkowie Komi­ tetu zaprezentowali najnowsze publikacje etnologiczne, przedstawili sprawozdania i przekazali refleksje o krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych, w tym o kongresie International Union of Anthropological and Ethnological Scien­ ces w Kunming w Chinach (prof. prof. M. Buchowski i J.S. Wasilewski), Kongresie Amerykanistycznym w Meksyku (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji „Anthropology of Europe - what is it and how should it be practised?” i posiedzeniu komitetu wykonawczego European Association of Social Anthropologists (EASA) w Poznaniu (prof. M. Buchowski), konferencji KNE, IEiAK UAM i Instytutu Archeologii i Etno­ logii PAN w Poznaniu „Antropologia polityki i polityka w antropologii” w Będlewie (prof. A. Posem-Zieliński), konferencji PTL o Polonii (prof. M. Buchowski), konfe­ rencji Komisji Antropologii Miasta KNE „Lato w mieście” i konferencji dedykowa­ nej prof. Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej (prof. B. Kopczyńska-Jaworska) oraz 0 konferencji poświęconej prof. Jackowi Olędzkiemu. Następnie prof. Mirosława Drozd-Piasecka omówiła propozycję przekształcania instytutów PAN w centra badawcze, a prof. Michał Buchowski poinformował o po­ wstaniu Centrum Badań Migracyjnych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kultu­ rowej UAM. Dyskutowano też na temat trudnej sytuacji szczecińskiej Katedry Et­ nologii i Antropologii Kulturowej, próbach otwarcia kierunku etnologia w filii KUL w Tomaszowie Lubelskim oraz o inicjatywie powołania etnologii na Uniwersytecie Gdańskim. Omawiając sprawy bieżące KNE, przewodniczący poddał dyskusji kolejną pro­ pozycję logo Komitetu, poinformował o ostatecznej zawartości 93. tomu „Ludu” oraz o możliwości opublikowania materiałów z konferencji „Antropologia polityki 1 polityka w antropologii”. Następnie powiadomił zebranych o otrzymaniu dotacji na wykonanie zaplanowanej ekspertyzy „Ocena systemu i praktyki kształcenia et­ �488 Kronika nologicznego (antropologicznego) na polskich wyższych uczelniach w latach 2004­ -2009” oraz zaawansowaniu prac z tym związanych. Poinformował też o powstaniu zespołów integracyjnych, grupujących poszczególne komitety i mających służyć jako zespoły eksperckie, co nie spowoduje likwidacji komitetów. W tym kontekście dla KNE właściwy jest Zespół Nauk o Kulturze i Sztuce, którego przewodniczącym został prof. Aleksander Posem-Zieliński. Szefowie poszczególnych zespołów tworzą zespół „megaekspercki” pod przewodnictwem prof. Andrzeja Wiatraka. Przewodniczący Komisji Etniczności KNE i Komisji do Badania Kultury Ludo­ wej w Karpatach KNE przedstawili następnie nowe składy Komisji, które zostały zaaprobowane. W dalszej części zebrania dyrektor Państwowego Muzeum Etnograficznego, dr Adam Czyżewski, przedstawił historię budynku i obecności w nim Muzeum, za­ rysował program modernizacji Muzeum do 2012 roku i wskazał na priorytety w jego rozwoju, omówił wykorzystanie środków finansowych, zmiany organizacyjne i prze­ strzenne, realizację kolejnych projektów oraz inne problemy (kadrowe, związane z remontem itp.). Poinformował też o odbytych konferencjach muzealnych i zapla­ nowanej konferencji międzynarodowej „Experimental religion” w 2010 roku. Na zakończenie zapoznał zebranych z pierwszym numerem nowego czasopisma muze­ alnego „Etnografia Nowa”. W dyskusji poruszano zagadnienia relacji Muzeum z or­ ganem założycielskim (Urzędem Marszałkowskim) oraz kształtu wystawy planowa­ nej na otwarcie zmodernizowanego Muzeum. Następnie prof. Ryszard Vorbrich zapoznał zebranych z publikacjami, powsta­ łymi w rezultacie projektu „Pokaż mi swój świat - pokaż mi swoją szkołę”, oraz omówił zagadnienia związane z realizacją projektów rozwojowych w kontekście nowych możliwości działań w ramach konkursów na projekty finansowane przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Kontynuacją tych działań ma być zaplanowana na jesień 2010 roku konferencja KNE „Rozwój a kultura”. W wolnych głosach poruszono następujące kwestie: 1. prof. Lech Mróz poin­ formował zebranych, że w czerwcu 2010 roku odbędzie się w Warszawie konfe­ rencja towarzysząca obchodom jubileuszu 75-lecia etnologii warszawskiej; 2. prof. Zygmunt Kłodnicki zwrócił uwagę, że została powołana specjalna komisja do oceny instytutów i zasugerował, aby wystosować pismo w sprawie utrzymania ocen UKA i PKA; 3. prof. Elżbieta Tarkowska powiadomiła o powstaniu centrum bibliograficz­ nego. Ryszard Vorbrich �Kronika 489 M IĘDZY NA ROD OW A KO N FEREN CJA „WHAT IS A N TH R O PO LO G Y OF EU ROPE AN D H O W SHOULD IT BE PR A CTIC ED ?”, PO ZNA Ń, 15-16 PAŹDZIERNIKA 2009 Na międzynarodową konferencję poświęconą praktykowaniu antropologii w Eu­ ropie przybyło do Poznania 47 antropologów z 18 krajów: Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Islandii, Izraela, Litwy, Niemiec, Polski, Portugalii, Słowacji, Słowenii, Szwajcarii, Szwecji, USA, Węgier i Wielkiej Brytanii. Główni organiza­ torzy, poznańscy antropolodzy z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uni­ wersytetu im. Adama Mickiewicza, zaprosili do współpracy naukowców z krajów Grupy Wyszehradzkiej, reprezentujących Instytut Etnologii Słowackiej Akademii Nauk w Bratysławie, Instytut Etnologii Węgierskiej Akademii Nauk w Budapeszcie oraz Wydział Nauk Społecznych Uniwersytetu w Pardubicach. Temat tego spotkania miał, w zamierzeniu, sprowokować debatę nad aktualną kondycją antropologicznych studiów europejskich, odsłonić ich zaplecze teoretyczne i metodologiczne i skłonić do, chociażby częściowej, odpowiedzi na kluczowe pytanie: czy w ogóle można mó­ wić o antropologii Europy? Jak się okazało, w ocenie zarówno organizatorów, jak i wielu uczestników, konferencja jedynie wstępnie zarysowała powyższe problemy. Co zatem przyniosły dwudniowe obrady? To pionierskie spotkanie ujawniło przede wszystkim dwie kwestie. Pierwsza z nich dotyczy aktualnych zainteresowań kulturami europejskimi, wzbogaconych o refleksję nad rolą antropologii we współczesnym świecie. Druga to deklarowana potrzeba zacieśnienia współpracy pomiędzy poszczególnymi instytucjami antropolo­ gicznymi w Europie. Konferencja stworzyła pole do wymiany doświadczeń badaw­ czych uczestników, również dzięki osobistym spotkaniom z ludźmi będącymi auto­ rytetami w dyscyplinie, a znanymi często jedynie z publikacji naukowych. W tym sensie można zaliczyć ją do istotnych wydarzeń naukowych, mimo że pod względem merytorycznym nie w pełni spełniła oczekiwania organizatorów. Badania antropologiczne (etnologiczne) prowadzone w Europie posiadają swoją stosunkowo długą historię. Od ponad dziesięciu już lat są też organizowane między­ narodowe konferencje poświęcone specyfice antropologicznych badań europejskich. Jednakże, j ak pokazują publikacje stanowiące pokłosie owych spotkań bądź też efekt indywidualnych zainteresowań etnologów, dotąd nie podjęto próby kompleksowej odpowiedzi na pytanie, czy można mówić, a jeśli tak, to w jakim zakresie koncepcyjno-metodologicznym, o antropologii Europy. Kwestia ta wydała się organizatorom zasługującą na zainteresowanie, tym bardziej, jeśli wziąć pod uwagę warunki poli­ tyczne Europy po drugiej wojnie światowej. Zadecydowały one o rozwoju naszej dyscypliny w poszczególnych krajach i przyczyniły się do powstania krzywdzących stereotypów na temat „gorszych badaczy ze Wschodu” i „lepszych z Zachodu” tych, których wyłącznym udziałem są osiągnięcia teoretyczne. Mając w pamięci ten kontekst, możemy w treści zaprezentowanych wystąpień wyodrębnić kilka ważnych �490 Kronika wątków. Odnoszą się one nie tylko do konsekwencji wspomnianych podziałów poli­ tycznych i ich związków z rozwojem myśli antropologicznej, ale także do problema­ tyki podejmowanej w ramach studiów europejskich. Należy podkreślić, że wyodrębnienie zakresu badawczego antropologii Europy napotyka na problemy związane z samym pojęciem Europy, ze statusem danych etnograficznych i ich interpretacją. Tę kwestię podjęto w ramach sesji plenarnej „Anthropology Transcending Europę”, którą prowadził Michał Buchowski (UAM w Poznaniu). Według Chrisa Hanna (Instytut Antropologii Społecznej Maxa Plan­ cka w Halle), antropologia Europy, która ma zajmować się określonym „areałem kulturowym”, powinna rozstrzygnąć zasadność jego granic. W perspektywie long duree, Europę wiąże bowiem szereg podobieństw z Azją i Afryką Północną. Ponadto subdyscyplina ta musi uporać się z problemem, jakim jest szczególny status danych etnograficznych, pozyskiwanych zawsze w lokalnych warunkach. Zwrócono na to uwagę w drugiej sesji plenarnej: „Getting Knowledge”, pod przewodnictwem Ulfa Hannerza (Uniwersytet w Sztokholmie). Jak stwierdziła Kirsten Hastrup (Uniwersy­ tet w Kopenhadze), wszelka generalizacja czerpiąca z tego rodzaju empirii powinna być wynikiem głębokiego namysłu, gdyż wiedza zdobywana „lokalnie” przez antro­ pologa nabiera różnych znaczeń. Tak jest między innymi w przypadku badań nad mi­ grantami, na co zwrócił uwagę Werner Schiffauer (Uniwersytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą), odwołując się do przykładu wyznawców islamu w Niem­ czech. Rekonstruują oni swoje praktyki kulturowe w zupełnie nowym kontekście, tak by zachować własną tożsamość. Badający ich antropolog musi uwzględnić ten fakt i przyjąć założenie, że jego wiedza na ten temat, choć pozostaje „lokalna”, to jednak nabiera innego znaczenia. Jest jakby „od-miejscowiona”, czyli pozbawiona pierwot­ nego kontekstu, w którym funkcjonowali imigranci, zanim przybyli do obcego kraju. I chociaż w pracę antropologa jest wpisana zgoda na nieustanne kwestionowanie sensu zdobywanej przez niego wiedzy o Innych, to nie należy poprzestawać na ta­ kich stwierdzeniach. Nauka nasza, by nie stracić swej mocy eksplanacyjnej i dalej się rozwijać, musi przestać być tak silnie samokrytyczna i skuteczniej współpraco­ wać z innymi dyscyplinami. Zagadnienia te podniesiono w ramach dwóch sekcji: „Against Old Hierarchies of Knowledge”, którą moderowała Helena Wulff (Uniwer­ sytet w Sztokholmie) i „Towards a New Anthropology of Europę?” prowadzonej przez Rajko Murśica (Uniwersytet w Lublanie). Kolejny wątek refleksji miał charakter ideologiczny i postulatywny. Pojawił się w kilku wystąpieniach prezentowanych aż w czterech sekcjach. Z jednej strony, uwy­ puklono negatywne skutki polityczne, do których przyczyniła się refleksja antropo­ logiczna. Antropolodzy bowiem nie tylko stworzyli nacjonalistycznie zorientowane etnologie, ale także ułatwili ekspansję kolonializmu. Z drugiej strony, dostrzeżono fakt, że chociaż dorobek tak zwanych antropologii narodowych stanowi cenne źródło wiedzy o kulturach Europy, to jest on pomijany na rzecz „wielkich” tradycji an­ tropologicznych. Na przykład w sekcji „Building Knowledge”, prowadzonej przez Hastrup, Tomasz Rakowski (Uniwersytet Warszawski) wskazał na mało znany, ale jakże inspirujący kapitał wiedzy etnograficznej Jacka Olędzkiego. Jak postulował Buchowski, należy więc włączyć „lokalne” antropologie do głównego nurtu dyscy­ �Kronika 491 pliny. Natomiast według Marcina Lubasia (Uniwersytet Jagielloński w Krakowie) i Hany Cervinkovej (Dolnośląska Szkoła Wyższa we Wrocławiu) prezentujących referat w sekcji „Europe in the Field: Daily Life in Past and Present”, którą kiero­ wał Mihaly Sarkany, antropolodzy powinni aktywnie działać na rzecz społeczno­ ści, między innymi w krajach post-socjalistycznych. Takie zaangażowanie badaczy wpisywałoby się zatem w hasło world-building anthropology zaproponowane przez Hannerza, kiedy nawoływał do konstruowania „lepszego: nie-nacjonalistycznego i nie-imperialnego świata”. Zasadność takiej ideologizującej i zaangażowanej posta­ wy potwierdziła w swym wystąpieniu Alexandra Schwell (Uniwersytet w Wiedniu) występująca w sekcji „Crossing European Borders: Exploring European Margines” moderowanej przez Annę Horolets (Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej w War­ szawie). Schwell przytoczyła przykład opisuj ący, jak dla celów politycznych manipu­ lowano wyobrażeniami Austriaków na temat „niebezpiecznej Europy Wschodniej”, aby wzmacniać lub osłabiać ich poczucie bezpieczeństwa. Kreowanie negatywnych stereotypów na temat Zachodu i Wschodu to element realiów, w jakich przyszło się rozwijać lokalnym etnologiom, na przykład na Węgrzech, Słowacji czy w Polsce, które budowały swój potencjał w epoce komunizmu i po jego obaleniu. Problem ten pojawił się między innymi w referatach László Ktirtiego (Uniwersytet w Miszkolcu), Borsosa Balazsa (Węgierska Akademia Nauk w Budapeszcie), Janusza Barańskiego (UJ w Krakowie), Zofii Sokolewicz (UW) i Anny Ostrowskiej (Centrum Europej­ skie w Warszawie), którzy uczestniczyli we wspominanych już sekcjach: „Towards a New Anthropology of Europe?” i „Against Old Hierarchies of Knowledge”. Pre­ zentujący zwracali uwagę na obecną w historii rozwoju ich rodzimych etnologii dychotomię Wschód - Zachód. Zgodnie z nią, zachodnia myśl antropologiczna in­ spirowała dokonania „wschodnich” etnologii, a jednocześnie była traktowana jako „niedościgniony ideał”. Trzeci wątek, widoczny najbardziej w dwuczęściowej sekcji „Anthropology at Home and Abroad”, kierowanej kolejno przez Juraja Podobę (Słowacka Akade­ mia Nauk w Bratysławie) i Janinę Wedel (Uniwersytet George’a Masona w Fairfax County, USA) dotyczył zagadnień związanych z pojęciami antropologii „u siebie” („w domu”) i „za granicą”. Podjęto go także w sekcji „Ethnographer’s Identity: Betwixt and Between”, prowadzonej przez Andresa Barrerę-Gonzalesa. W referatach podkreślano, że antropolog w czasie badań odczuwa „obcość” lub „czuje się swoj­ sko”, w dużej mierze w zależności od tego, jak jest traktowany przez badanych. Tym samym zdekonstruowano i zrelatywizowano założenie wpisane w te pojęcia, że to, co bliskie („w kraju”), jest bardziej zrozumiałe dla badaczy niż to, co dalekie („za grani­ cą”). Na poczucie obcości wskazywały doświadczenia między innymi Szwedki w Ir­ landii (Wulff), Rumuna na Kubie (Marian-Viorel Anastasoaie, University College w Londynie), Portugalki w Hiszpanii (Maria de Fatima Amante, Uniwersytet Tech­ niczny w Lizbonie) czy Polaka w Brukseli (Paweł Lewicki, Uniwersytet Humboldtów w Berlinie). Natomiast amerykańska antropolożka Wedel stwierdziła, że przeżywa­ nie przez nią sytuacji wyobcowania w czasie badań w Europie Środkowo-Wschod­ niej posłużyło jej do konceptualizacji badań systemów władzy w USA. „Obco” czuli się niejednokrotnie także ci, którzy prowadzili badania terenowe w kraju, w którym �492 Kronika się urodzili i gdzie mieszkają. Twierdzili oni, że „dom” to kategoria stopniowalna i relatywna, która sama w sobie nie zawiera żadnej wyjątkowej eksplanacyjnej tre­ ści i jest wtórna wobec opozycji swój/obcy. Ponadto, odwołując się do własnych doświadczeń terenowych, Dan Podjed (Uniwersytet w Lublanie), współpracujący ze słoweńską organizacją monitorującą ptaki, Mariusz Filip (UAM w Poznaniu), badający polską organizację neopogańskich nacjonalistów i Agnieszka Chwieduk (UAM w Poznaniu), zajmująca się polskim biurem matrymonialnym, dowodzili, że w przypadku wspólnej tożsamości narodowej antropologa i badanych, granicę ob­ cości wyznacza kultura grupy społecznej (w ramach szerszej kultury narodowej), z którą identyfikują się badani. Potwierdziła to także Jessica Robbins (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), prowadząca badania wśród osób starszych, i Dong Ju Kim (Uniwersytet w Ann Arbor, Michigan, USA), eksplorujący środowisko rolni­ ków. Analogicznych wniosków dostarczyło też wystąpienie Grażyny Kubicy-Heller (UJ w Krakowie) w ramach sekcji „Europę in the Field: Ethnicity”, której przewod­ niczył Aleksander Posem-Zieliński (UAM w Poznaniu), na temat korespondencji między spolonizowanym Żydem Feliksem Grossem i Bronisławem Malinowskim. W referatach nie pominięto motywu „domu” pojmowanego jako bliskość społecz­ no-kulturowa pomiędzy antropologiem a badanymi. Może ona czasem prowadzić, jak zauważył Thomas K. Schippers (Instytut Etnologii Śródziemnomorskiej i Po­ równawczej w Aix-en-Provence), występujący w sekcji „Buliding Knowledge”, do swoistej „ślepoty” tubylczego antropologa i unikania analizy określonych tematów. Czwarty wątek dotyczył konkretnych przypadków badań antropologicznych w Eu­ ropie, które dotyczyły głównie zagadnień etniczności oraz migracji (sekcja „Europę in the Field: Ethnicity”). Tu warto przywołać wystąpienia na temat tożsamości naro­ dów bezpaństwowych. Ewa Nowicka-Rusek (UW) wskazała na przykład Wołochów/ Aromunów i Romów/Cyganów, Karolina Bielenin-Lenczowska (UW) na macedoń­ skich Torbeszów, zaś Frań Markowicz (Uniwersytet Ben-Guriona w Beersheva, Izra­ el) na problem Żydów w kontekście relacji serbsko-chorwackich. W ramach studiów migracyjnych, głównym punktem zainteresowania okazali się Polacy i Litwini. Anna Wojtyńska (University of Iceland) skoncentrowała się na naszych rodakach wyjeż­ dżających do Islandii, a Anna Horolets (SWPS w Warszawie) na podróżujących do byłego Związku Radzieckiego. Natomiast Vytis Ciubrinskas (Uniwersytet Vytautasa Magnusa w Kownie) omówił różnice między tożsamością Litwinów mieszkających w Stanach Zjednoczonych od XIX wieku i tych, którzy przyjechali tam w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci. Ostatni z wątków, pojawiający się w kilku sekcjach, dotyczył różnych zagadnień, które podejmowano, próbując uchwycić „kulturę Europy”. Między innymi Lucia Orviskâ (Uniwersytet we Fryburgu) poruszyła kwestie zaufania społecznego do krajów byłego bloku socjalistycznego w kontekście globalnych rynków finansowych i kry­ zysu ekonomicznego, a Agnieszka Kościańska (UW) wespół z Aniką Kinez (Uniwer­ sytet Europejski Viadrina we Frankfurcie nad Odrą) omówiły relacje władzy w Euro­ pie w perspektywie studiów nad płcią kulturową i seksualnością. Powyższy przegląd treści konferencji sugeruje, w jaki sposób można by obecnie rozumieć zakres badawczy antropologii Europy. W tym sensie spotkanie w Poznaniu �Kronika 493 należy uznać za niewątpliwe wydarzenie, którego uczestnicy zaprezentowali boga­ ctwo przykładów z badań, pomysłów i postulatów. Niedosyt budzi jednak brak wyraź­ nej odpowiedzi, na czym miałaby polegać metodologia w ramach tej subdyscypliny. W wystąpieniach przyjmowano bowiem najczęściej postawę krytyczno-postulującą, ale w odniesieniu do całości dyscypliny. Na przykład atrakcyjnie brzmiące postulaty odnośnie do tego, jak powinna wyglądać „nowa twarz antropologii” wzbogacona 0 wkład lokalnych antropologii nie zostały poparte propozycjami ich realizacji. Nie wiadomo też, jak należałoby osiągnąć skuteczniejszą współpracę z przedstawicie­ lami innych dyscyplin, ani jak antropolodzy powinni postępować, aby przyczyniać się do tworzenia „lepszego świata”, tym bardziej w ramach badań europejskich. Wy­ raźnie zabrakło też odpowiedzi na pytanie, czy osiągnięcia lokalnych antropologii tworzą taki kapitał wiedzy, który można by jednoznacznie określić mianem antro­ pologii Europy. Ponadto otwartą kwestią pozostaje, na ile i na jakich zasadach, przy oczywistych konsekwencjach długotrwałej wzajemnej izolacji na polu naukowym 1 społecznym, jesteśmy teraz w stanie pokonać obustronne uprzedzenia i autentycz­ nie współpracować. Niemniej, jeśli wierzyć deklaracjom uczestników, ich potrzeba współpracy powinna zaowocować dalszym rozwojem refleksji nad głównym proble­ mem tej konferencji. Agnieszka Chwieduk, Mariusz Filip, Katarzyna Chlewińska K O N FEREN CJA M ED ICA L A N TH R O PO LO G Y STUDENT N E TW O R K EASA, BERLIN, 11-12 LU TEGO 2010 Młodzi antropolodzy dyskutowali w Berlinie nad problemami antropologii me­ dycznej. Było to pierwsze spotkanie Medical Anthropology Student Network, któ­ rą utworzono podczas konferencji European Association of Social Anthropologists (EASA) w Lublanie w 2008 roku jako „odgałęzienie” Medical Anthropology Net­ work, istniejącej od roku 2006. Sieć młodych antropologów medycznych w ciągu niespełna półtorarocznej działalności zgromadziła ponad 150 członków z 15 krajów Europy. Pierwsze spotkanie grupy, którego gospodarzem był Institut für Ethnologie, Freie Universität Berlin, stworzyło możliwość osobistego poznania się jej członków oraz nawiązania szerszej współpracy. W konferencji wzięło udział 40 doktorantów, stu­ dentów ostatnich lat studiów magisterskich oraz młodych doktorów. Najliczniejsi byli uczestnicy z Niemiec, a zaraz za nimi znalazła się trzyosobowa reprezentacja z Polski. Obecni byli również studenci i młodzi naukowcy z Austrii, Czech, Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Wielkiej Brytanii, Włoch, a nawet Ugandy. Słowa uzna- �494 Kronika nia należą się organizatorkom spotkania, Susan Huschke z Freie Universität Berlin oraz Claire Beaudevin z Université Paul Cézanne Aix-Marseille, które pełniąfunkcję reprezentantek sieci od jej powstania. Blisko połowa uczestników konferencji prezentowała swoje dokonania badaw­ cze podczas sesji plenarnych, które zostały podzielone na pięć paneli. Ich tematyka skupiała się wokół tematów: 1. pluralizm medyczny, 2. metodologia i etyka w pra­ cy terenowej, 3. problemy zdrowia wśród imigrantów, 4. płeć kulturowa a zdrowie, 5. antropologia produktów farmaceutycznych i biotechnologie medyczne. Program był bardzo napięty. Każdy referent miał do dyspozycji 15 minut na zaprezentowanie swojego tematu, a zaplanowane częste dyskusje stwarzały możliwość wymiany opi­ nii między uczestnikami, którą kontynuowano także w kuluarach. Różnorodność tematyczna referatów świadczy o bogactwie zagadnień podejmo­ wanych w ramach antropologii medycznej, która w ostatniej dekadzie przeżywa roz­ kwit, szczególnie w krajach anglojęzycznych. Już pierwszy panel wyraźnie pokazał, że subdyscyplina ta daje możliwości korzystania z wielu perspektyw teoretycznych. W szerokim spektrum poruszonych tematów badawczych wyróżniały się dwa wio­ dące - problematyka zdrowia psychicznego oraz płodności i zdrowia reprodukcyj­ nego. Wśród prezentacji odwołujących się do badań nad zdrowiem psychicznym po­ ruszono temat zarówno medycznego, jak i społecznego konstruowania wizerunku osób uważanych za dotknięte chorobą psychiczną, na przykład pacjentów z anorek­ sją. Pojawiło się pytanie o etykę i metody badań etnograficznych prowadzonych na oddziałach psychiatrycznych. Podniesiono także problem przeprowadzania przez niektóre koncerny farmaceutyczne intensywnych promocji leków wśród lekarzy psy­ chiatrów. Problematyka zdrowia reprodukcyjnego, ściśle spleciona z tematyką gen Jer stu­ dies, pojawiała się przede wszystkim w licznych prezentacjach poświęconych HIV/ /AIDS. W wystąpieniach omawiano także zagadnienia z zakresu genetyki oraz kwe­ stie technik rozrodu wspomaganego medycznie. Dyskutowano również na temat pro­ gramów, których celem jest ograniczenie płodności mniejszości etnicznych: Romów na Słowacji oraz ludności indiańskiej w Meksyku. Wiele uwagi poświęcono także zagadnieniom z zakresu zdrowia publicznego i biomedycyny. Opisy funkcjonowania opieki zdrowotnej obrazowały jej splecenie z kontekstem kulturowym, powiązania z religią, uwikłanie w relacje władzy i za­ leżność od prawodawstwa danego państwa. Rozpatrywano również wpływ rynku farmaceutycznego. Niezwykle ważny wydał się uczestnikom temat relacji między migracjami a zdrowiem i jego ochroną. Nie zabrakło także rozważań na temat uzdro­ wień w kontekście praktyk religijnych. Toczyły się dyskusje nad charakterem subdyscypliny, jaką jest antropologia me­ dyczna, zastanawiano się nad jej metodologią i stosowanymi technikami badawczy­ mi. Rozważano, czym jest teren badawczy w różnych kontekstach - „domowym”, własnym oraz egzotycznym, obcym. Większość dyskutowanych podczas konferencji tematów dotyczyła Europy, ale prezentowano również wyniki badań prowadzonych �Kronika 495 w krajach położonych na różnych kontynentach (Meksyk, Tanzania, Turcja, Ugan­ da). Dzięki mniej oficjalnej formule spotkania, w którym uczestniczyli wyłącznie mło­ dzi badacze, możliwa była swobodna prezentacja postępów prac badawczych znaj­ dujących się na różnym stopniu zaawansowania. Stworzyło to doskonałą platformę wymiany doświadczeń między badaczami. W rozmowach kuluarowych zajmowano się między innymi praktycznymi problemami związanymi ze studiami doktorancki­ mi, prowadzeniem badań i pisaniem rozprawy doktorskiej, jak i perspektywami za­ wodowymi. Omawiano podobieństwa i różnice w sytuacji młodych badaczy z róż­ nych krajów europejskich. Warto wspomnieć, że do uczestnictwa w końcowej części konferencji zaproszo­ no dwie brytyjskie antropolożki, które przeprowadziły inspirujące warsztaty na temat „Careers in Applied Medical Anthropology”. Młodzi badacze, którzy swoją karie­ rę pragną wiązać z antropologią, dowiedzieli się o możliwościach podjęcia pracy w zawodzie poza uniwersytetem. Dr Rachel Gooberman-Hill z University of Bristol i dr Kathryn Tomlinson z Ministerstwa Obrony, reprezentujące Network of Applied Anthropologists (w ramach Association of Social Anthropologists of the UK and Commonwealth - ASA), omówiły różne możliwości zatrudnienia dostępne antropo­ logom. Warsztaty miały pokazać, w jakich dziedzinach mogą pracować osoby dys­ ponujące wiedzą i umiejętnościami nabytymi podczas studiów antropologicznych, a szczególnie - specjalizujące się w badaniach z zakresu medycyny. Przedstawiono placówki, w których istnieje zapotrzebowanie na pracowników z wykształceniem antropologicznym i doświadczeniem w prowadzeniu badań terenowych. Warsztaty zamknęła ożywiona dyskusja, w której podniesiono między innymi kwestie etyczne antropologii stosowanej. Doktoranci z Polski, Czech, ale również z Francji, zwrócili uwagę na niewielką popularność antropologii w swoich krajach, co powoduje, że potencjalni pracodawcy nie są świadomi, czym zajmują się antropolodzy i dlaczego warto ich zatrudniać. Oprócz zagadnień stricte merytorycznych, sporo uwagi poświęcono wypraco­ waniu koncepcji dalszego rozwoju sieci. Podjęto decyzję o zmianie nazwy, gdyż poprzednia nie określała wyraźnie adresatów. Od marca 2010 roku sieć oficjalnie nosi nazwę Medical Anthropology Young Scholars (MAYS). Najważniejszym jej za­ daniem jest utworzenie platformy wymiany doświadczeń, ułatwienie przepływu in­ formacji na temat konferencji, seminariów i warsztatów poświęconych antropologii medycznej, a także stypendiów czy grantów badawczych. Na razie temu celowi słu­ ży grupa dyskusyjna dostępna pod adresem http://www.groups.google.pl/group/StuMedAnth-EASA. Członkowie MAYS będą mieli również okazję do regularnych spotkań. Uzgod­ niono, że kolejne konferencje będą się odbywały co dwa lata w różnych uniwersy­ tetach europejskich, a także ustalono zmianę formuły spotkań. Sesje plenarne będą w przyszłości skrócone, służąc głównie omówieniu spraw dotyczących funkcjono­ wania sieci. Referaty mająbyć natomiast prezentowane w trakcie kilku równoległych warsztatów tematycznych. Dzięki temu poszczególne prezentacje będą dłuższe, znaj­ dzie się również więcej czasu na dyskusje w gronie osób szczególnie zainteresowa­ �496 Kronika nych konkretnym tematem. Podniesiono także kwestię miejsca kolejnego spotkania. Wstępnie uzgodniono, że odbędzie się ono w Polsce (prawdopodobnie w Instytucie Kultury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego), z uwagi na stosunkowo liczną repre­ zentację z naszego kraju na konferencji w Berlinie. Ten ostatni fakt świadczy o ros­ nącym w ostatnich latach zainteresowaniu antropologią medyczną w Polsce. Mamy nadzieję, że zorganizowanie spotkania MAYS w naszym kraju zmotywuje kolejnych młodych polskich antropologów do podjęcia badań nad zdrowiem, chorobą i opieką medyczną. Małgorzata Anna Charyton, Michał Kocikowski, Anna Hełena Wądołowska M IĘDZY NA ROD OW A K O N FEREN CJA NAUKOW A „POLACY PO ZA G RAN ICAM I K R A JU U PR O G U X X I W IEK U RÓ ŻN E O BLICZA PO LSK IEJ TO ŻSA M O ŚCI” , WROCŁAW, 17-18 W RZEŚN IA 2009 Międzynarodowa konferencja naukowa „Polacy poza granicami kraju u progu XXI wieku - różne oblicza polskiej tożsamości” towarzyszyła Walnemu Zgromadze­ niu Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Honorowy patronat nad nią objęli: Marszałek Senatu RP - Bogdan Borusewicz, prezes Stowarzyszenia „Wspól­ nota Polska” - Maciej Płażyński oraz rektor Uniwersytetu Wrocławskiego - prof. Marek Bojarski. Konferencję zorganizowało Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Zarząd Główny oraz Oddział we Wrocławiu, a współorganizatorami byli: Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej oraz Instytut Studiów Międzynarodowych Uni­ wersytetu Wrocławskiego, Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu oraz Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Wygłoszono 23 referaty. Do udziału, obok etnologów, zaproszeni zostali folklory­ ści, muzykolodzy, slawiści, historycy, politolodzy, socjolodzy, a także osoby bezpo­ średnio zaangażowane w działalność Polaków poza granicami kraju. Reprezentowali oni zarówno ośrodki naukowe w kraju (Wrocław, Opole, Poznań, Lublin, Łódź, Kra­ ków, Katowice, Cieszyn, Warszawa), jak i za granicą (Belgrad, Kijów, Ostrawa). Taki dobór referentów umożliwił wielostronne spojrzenie na życie Polaków poza grani­ cami kraju od strony naukowej oraz praktycznej (choć praktyków zaangażowanych w działalność na rzecz polskości było na konferencji zdecydowanie mniej). Planując konferencję, postanowiono skoncentrować się na procesach mających miejsce na przełomie XX i XXI wieku, na pojawiających się nowych zjawiskach, jak chociażby wzmożonych w ostatnich latach migracjach, głównie o charakterze ekonomicznym oraz dokonujących się przemianach w kształtowaniu tożsamości. Nie można jednak ich analizować bez kontekstów historycznych, do których niejedno­ krotnie odwoływali się referenci. �Kronika 497 Podjęto problemy dotyczące naszych rodaków mieszkających nie tylko na konty­ nencie europejskim (byłe kraje ZSRR, Czechy, Rumunia, Mołdawia, Serbia, Wielka Brytania), ale także w Ameryce Północnej i w Afryce. Konferencję otworzyła prof. dr hab. Dorota Simonides z Uniwersytetu Opol­ skiego referatem zatytułowanym „Wybrane problemy z prac Komisji Senatu RP do spraw Polaków za Granicą (z wieloletnich doświadczeń senatora)”, w którym zwróciła uwagę na istotne kwestie związane z działalnością instytucji państwowych. Przedstawiła sytuację Polaków w różnych krajach europejskich, a także w innych częściach świata. Wskazała na inicjatywy legislacyjne podjęte przez Sejm i Senat RP oraz na działalność organów europejskich, takich jak Rada Europy czy parlament OB WE. Zwróciła uwagę na problemy terminologiczne dotyczące określania Polaków żyjących poza Polską. Wątek ten rozwinął w swoim referacie „Koncepcja diaspory i problemy jej aplikacji do badań środowisk polonijnych” prof. dr hab. Aleksander Posem-Zieliński z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, mówiąc między innymi o roli właściwego użycia określonych pojęć w badaniach etnicznych oraz ich przekładalności na rzeczywistość społeczną. Podkreślił znaczenie kontekstowego ujmowania tych pojęć. Kolejne wystąpienia poświęcone były konkretnym zbiorowościom Polaków. 0 Polonii pozaeuropejskiej opowiedziały prof. dr hab. Anna Brzozowska-Krajka z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie 1 mgr Izabela Kołbon - doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie - obie o Stanach Zjednoczonych, oraz mgr Marta Staszczak - doktorantka w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego - o polskiej diasporze w RPA. Znacznie więcej referentów podjęło problematykę Polaków w Europie. Mgr Ka­ tarzyna Dębkowska, doktorantka w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego zaprezentowała referat: „Problem adaptacji kulturowej Polaków w Anglii - tożsamość hybrydyczna” o najnowszej polskiej emigracji do Anglii, po 2000 roku. Kolejne wystąpienia dotyczyły naszych rodaków mieszkają­ cych w Republice Czeskiej, głównie w czeskiej części Śląska Cieszyńskiego, czyli Zaolziu (prof. dr hab. Halina Rusek z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie, dr Józef Szymeczek - prezes Kongresu Pola­ ków w Republice Czeskiej i pracownik Katedry Nauk Społecznych Uniwersytetu Ostrawskiego, dr Elżbieta Pałka z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr). Po­ lakom w Pradze poświęcony był referat dr Małgorzaty Michalskiej z Katedry Etno­ logii i Antropologii Kulturowej UWr, zatytułowany „Polacy w Pradze i ich związki z ojczyzną- stara i nowa emigracja”. Jest to grupa, o której niewiele pisze się w lite­ raturze przedmiotu; większość badaczy zajmujących się Polakami w Republice Cze­ skiej skupia swoją uwagę na Zaolziu. Niejako nawiązaniem do tych wypowiedzi był referat prof. dr. Duśana Drljacy z Instytutu Etnografii Serbskiej Akademii Nauk i Umiejętności w Belgradzie, „Od odrębności etnicznej ku tożsamości narodowej (polskiej): wiślanie w Ostojićevie (Banat, Serbia)” o potomkach wiślan w serbskiej wsi, których przodkowie wyemi­ growali tutaj w połowie XIX wieku ze Śląska Cieszyńskiego. �498 Kronika Kolejny dzień konferencji otworzyło wystąpienie dr. hab. Eugeniusza Kłoska z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr, „Dziś i jutro Polaków na Buko­ winie rumuńskiej”. Pozostałe wypowiedzi były poświęcone Polakom mieszkającym w krajach byłego ZSRR. Tematyka ta od wielu lat cieszy się niesłabnącym zaintere­ sowaniem. Wspomniany blok tematyczny rozpoczęła prof. dr hab. Iwona Kabzińska z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie referatem „Polskość odrzucona, ocalona i przypomniana. Polacy na Litwie, Ukrainie i Białorusi”. Zwróciła uwagę na zróżnicowanie wielomilionowej zbiorowości złożonej z osób o polskich korzeniach, mieszkającej w krajach byłego ZSRR. Następnie dr Grzegorz Dąbrowski z Kate­ dry Etnologii i Antropologii Kulturowej UWr przedstawił referat: „Polacy na Wileń­ szczyźnie przez pryzmat etnograficznego detalu”. Dwa kolejne wystąpienia - prof. dr. hab. Zdzisława J. Winnickiego oraz mgr Heleny Giebień (obydwoje z Instytutu Studiów Międzynarodowych UWr) dotyczyły problematyki białoruskiej, a następne poświęcono Polakom na Ukrainie (dr Helena Krasowska z Instytutu Slawistyki PAN w Warszawie, „Język jako wyznacznik polskiej tożsamości na pograniczach”; prof. dr Larysa Vakhnina, „Folklor jako przejaw tożsamości Polaków Ukrainy w kontekście współczesnej transformacji” oraz dr Halina Bondarenko, „Przynależność konfesyjna jako wyznacznik przynależności etnicznej ukraińskich Polaków” - obie z Instytutu Sztuki, Folklorystyki i Etnologii im. M. Rylskiego, Narodowa Akademia Nauk Ukra­ iny w Kijowie). W dalszej części obrad dr Irena Kotowicz-Borowy (Szkoła Główna Gospodar­ stwa Wiejskiego w Warszawie i Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie) wygłosiła referat „Rody ziemią karmione. Tożsamość potomków dawnych osadni­ ków kresowych”. Następne wystąpienia dotyczyły problematyki syberyjskiej (mgr Włodzimierz Siek - proboszcz parafii rzymskokatolickiej w Irkucku, mgr Łukasz Smoluch - doktorant w Instytucie Muzykologii UAM), a ostatnie, dr. Krzysztofa No­ waka z Instytutu Historii US w Katowicach, Polaków w Mołdawii („Między Wscho­ dem a Zachodem. Wokół postaw i dylematów Polaków mołdawskich”). W ostatnich latach, mimo prowadzonych badań, w środowisku etnologicznym nie było konferencji poświęconej Polakom poza granicami kraju, która dotyczyłaby ca­ łego świata (warto wspomnieć, że cykl konferencji dotyczących Polaków na Wscho­ dzie zorganizował ośrodek wrocławski). Podkreślić należy fakt, że większość refe­ ratów autorzy oparli na własnych badaniach terenowych. W rezultacie otrzymaliśmy współczesną, wielopłaszczyznową diagnozę środowisk polonijnych, która jednak wymaga dalszych uzupełnień. Uczestnicy zwracali uwagę w swoich wystąpieniach na różne czynniki kształtujące tożsamość, między innymi na język, kulturę, religię, tradycję, a także na rolę różnego typu instytucji w ich kształtowaniu (np. Kościół, szkoła, polskie organizacje). Ze względu na ograniczenia czasowe, można było odczuć pewien niedosyt i po­ trzebę zorganizowania kolejnych, może nawet bardziej interdyscyplinarnych, konfe­ rencji poświęconych prezentowanej tematyce. Jak wynika z wygłoszonych referatów i podjętych dyskusji, obraz polskich tożsamości u progu XXI wieku jest mocno zróż­ nicowany i wielowymiarowy. Małgorzata Michalska �Kronika 499 K O N FEREN CJA „ZA M IEDZĘ, ZA M ORZE, W ZAŚWIATY... KULTUROW E W YM IARY PO DRÓ ŻO W A NIA”, TORUŃ, 23-24 W RZEŚN IA 2010 Międzynarodową konferencję naukową zorganizował Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Polskie Towarzystwo Ludoznaw­ cze Oddział w Toruniu, przy współpracy z Muzeum Etnograficznym im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu, Katedrą Etnologii i Antropologii Kulturo­ wej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu i Instytutem Literatury Polskiej UMK (Zakład Folklorystyki i Literatury Popularnej oraz Zakład Wiedzy o Kul­ turze). Uroczystego otwarcia konferencji, odbywającej się w toruńskim Muzeum Etno­ graficznym, dokonali prezes ZG PTL prof. Michał Buchowski oraz prezes PTL O/T mgr Artur Trapszyc. Następnie głos zabrali zaproszeni goście - przedstawiciele ad­ ministracji samorządowej i władz uczelni, sprawujący patronat honorowy nad tym przedsięwzięciem. Część oficjalną zakończył podniosły moment - wręczenie nagród dla osób i instytucji zasłużonych dla regionu. Medal Marszałka Województwa Ku­ jawsko-Pomorskiego Unitas Durat Palatinatus Cuiaviano-Pomeraniensis w uznaniu zasług na rzecz upowszechniania dziedzictwa narodowego oraz promocji wojewódz­ twa kujawsko-pomorskiego otrzymał długoletni członek PTL oraz dawny pracownik Muzeum Etnograficznego - prof. Roderyk Lange. Następnie Muzeum Etnograficzne w Toruniu, reprezentowane przez dyrektora instytucji - dr. Huberta Czachowskiego, zostało nagrodzone przez Towarzystwo Miłośników Torunia statuetką Złote Astrola­ bium za wkład w rozwój kulturalny miasta. Konferencja była poświęcona tematyce podróżowania w ujęciu antropologiczno-historycznym. Program pierwszej części dotyczył zmian nie tylko w samym sposo­ bie podróżowania, ale także w doświadczaniu podróży. W pierwszym wystąpieniu prof. Piotr Kowalski (UWr) mówił o potworach i podróżowaniu, przybliżając ze­ branym staropolskie doświadczanie obcości. Swoistym uzupełnieniem tego referatu była dokonana przez mgr. Igora Zmetlaka (Slovenska narodna kniżnica w Martinie, Czechy) prezentacja wyobrażeń o „światach za morzem” w XVI wieku. W rozważa­ nia o przemianach w pojmowaniu podróżowania wpisał się także referat dr. hab. Jana Perszona (UMK) dotyczący antropologicznego i religijnego wymiaru pielgrzymowa­ nia w przeszłości oraz współcześnie. W końcowym wystąpieniu dr Krzysztof Woźniak (UL) opowiedział o zachodnioeuropejskich podróżach polskich pionierów uprzemysło­ wienia na przełomie XVIII i XIX wieku. Część druga obrad dotyczyła współczesnych aspektów podróżowania - od ujęć lite­ rackich po socjologiczno-antropologiczne. W tej części prof. Jolanta Ługowska (UWr) scharakteryzowała powieści o tematyce podróżniczej na przykładzie losów Katii z po­ wieści Astrid Lindgren. Z kolei prof. Świetlana Czerwonnaja (UMK) zastanawiała się nad modelem drogi-podróży uchodźców czeczeńskich po 2000 roku. Sesję za­ mknęło wystąpienie prof. Aleksandra Posema-Zielińskiego (UAM), który mówił �500 Kronika 0 południowoamerykańskich tubylcach w podróży, w kontekście globalizacji i glokalizacji. Obrady drugiego dnia konferencji, które odbywały się w Katedrze Etnologii i An­ tropologii Kulturowej UMK, toczyły się w dwóch równoległych sekcjach - etnolo­ gicznej i folklorystycznej. Sekcję etnologiczną rozpoczęło wystąpienie dr hab. Marii Jakitowicz (UMK), która - analizując dziennik Jakuba Salingera z 1863 roku - rozpatrzyła relacje mię­ dzy aktem podróżowania a zesłaniem. W dwóch kolejnych referatach pojawił się wątek podróży ujętej w kategoriach turystycznego pielgrzymowania. Dr Oleksandra Matyukhina (Państwowy Uniwersytet Lotniczy, Kijów) przedstawiła ten temat w kontekście osobliwości turystyki ZSRR, zaś dr hab. Janina Hajduk-Nijakowska, prof. UO, w związku z tak zwaną turystyką katastroficzną. Referat dr Ewy Klekot (UW) poświęcony był natomiast turystyce historycznej. W następnych wystąpie­ niach dr Magdalena Ziółkowska-Kuflińska (UAM) scharakteryzowała zjawisko po­ dróży turystycznych, w których głównymi atrakcjami są safari, encierros i corrida; dr Natalia Bloch (UAM) przedstawiła tybetańskie obozy uchodźców odwiedzane jako „atrakcje wakacyjne”; podróże do pracy antropologów przedstawiła dr Anna Nadolska-Styczyńska (UMK), a aspekt biesiadowania w podróży pociągiem zanali­ zował dr Damian Kasprzyk (UŁ). W obradach sekcji folklorystycznej zajmowano się podróżami w kontekście folkloru tradycyjnego oraz w odniesieniu do zjawisk popkultury. Doc. dr hab. Katia Michałowa (Instytut Etnologii i Folklorystyki, Muzeum Etnograficzne w Sofii, Buł­ garia) rozważała symboliczne aspekty podróżowania dziada wędrownego w kulturze ludowej Słowian. Następnie dr Katarzyna Smyk (UMCS) scharakteryzowała motyw podróży w polskiej balladzie ludowej, dr hab. Violetta Wróblewska (UMK) omówiła wizje bajkowych podróży „w inne światy i zaświaty” w opowieściach ludowych, a dr hab. Iwona Rzepnikowska (UMK) - spotkania w drodze, w kontekście kompozycyjno-gatunkowych właściwości rosyjskiej ludowej bajki zwierzęcej i magicznej. W dalszej części obrad tej sekcji dr Agnieszka Gołębiowska-Suchorska (UKW) wy­ głosiła referat dotyczący motywu wyboru drogi w rosyjskim folklorze tradycyjnym 1 współczesnym. Następnie mgr Małgorzata Czapiga (UJ) omówiła podróże inicja­ cyjne, zarówno w kategoriach pielgrzymki, jak i symbolicznej figury labiryntu, a na koniec mgr Tomasz Kalniuk (UMK) zajął się problemem religijnych „pop-wojaży”, próbując rozstrzygnąć, czy kryje się za nimi mistyka czy mistyfikacja. Wszystkie przedstawione w ciągu dwóch dni obrad referaty spotkały się ze znacz­ nym zainteresowaniem słuchaczy, o czym świadczyła nie tylko licznie zebrana pu­ bliczność, ale także żywe dyskusje toczące się po wystąpieniach. W kontekście wypowiedzi referentów i dyskutantów rzec można, iż dla człowie­ ka XXI wieku podróż nadal pozostaje wielkim wyzwaniem. Nie jest to już jednak problem natury organizacyjnej, gdyż w tym zakresie nastąpił znaczny postęp. Mamy do czynienia raczej z ekscytującym wyzwaniem kulturowym i mentalnym. Każda bowiem wyprawa, niezależnie od czasu i miejsca, niesie ze sobą nowe doświad­ czenia, wrażenia i wyobrażenia o tym, co nieznane, a oswajane przez bezpośredni kontakt. �Kronika 501 Konferencja poświęcona kulturowym wymiarom podróżowania pokazała, że każ­ dy człowiek to na swój sposób homo viator. I choć wyprawa w różnych okresach i w różnych kulturach ma odmienny charakter, a niekiedy odbywa się jedynie w wy­ obraźni, wydaje się nieustannie pozostawać w zasięgu działań i marzeń. Tym samym akt podróżowania okazuje się niewyczerpanym tematem naukowych dociekań. Justyna Słomska-Nowak, Violetta Wróblewska K O N FEREN CJA „O B LIC ZA BUNTU. PR A K TY K I I TEO RIE SPRZECIW U W KULTURZE W SPÓ ŁCZESN EJ”, PO ZNA Ń, 4-5 M A R CA 2010 Konferencja była drugim spotkaniem w ramach cyklu kolokwiów antropolo­ gicznych organizowanych przez Zakład Studiów nad Kulturą Współczesną Insty­ tutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza we współpracy z Komisją Etnograficzną Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Celem kolokwiów jest, jak zapowiadają organizatorzy w materiałach anonsujących wydarzenie, „sproblematyzowanie i upowszechnienie badań nad fenomenem kultury współczesnej, prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych i przy użyciu różnych optyk teoretycznych”. Pierwsze spotkanie - „Różne kultury, różne globalizacje” miało miejsce w styczniu 2009 roku, trwało jeden dzień, a w jego ramach czternaście osób z polskich instytucji naukowych zaprezentowało swoje referaty. Tym razem konferencja przybrała kształt dwudniowego spotkania, z prawie podwojoną liczbą prelegentów reprezentuj ących różne ośrodki naukowe, tak kraj owe, j ak i zagraniczne. Spore zainteresowanie (ponad 100 zgłoszeń) było niewątpliwie efektem uczynienia buntu, praktyk i teorii sprzeciwu tematem drugiej odsłony cyklu. Bunt bowiem, obok poprzednio analizowanej globalizacji, jest przedmiotem ogromnego zainteresowania naukowców próbujących badać i ujmować teoretycznie różne współczesne zjawiska. Podobnie też jak globalizacja, czy nawet sama współczesność, sprawia on badaczom problemy definicyjne, zawiera w sobie wieloznaczności, stanowi punkt newralgiczny wielu kluczowych kwestii poruszanych na gruncie antropologii oraz innych nauk hu­ manistycznych. Dyskusja wokół niego ujawnia różne przeświadczenia i stanowiska, wyrażane także przez uczestników konferencji. Oczywiście, nie należy mieć złudzeń, iż organizatorom udało się poprowadzić konferencję w ten sposób, by rozplątać węzeł gordyjski teoretycznych sporów. Nikt z uczestników nie pokusił się o jego przecięcie i podanie choćby wstępnej definicji buntu czy sprzeciwu. Referenci nie zdecydowali się tworzyć „metanarracji”, wybrali �502 Kronika natomiast mikroopowieści, drobne przypadki dotyczące tak dyskursywnych aspek­ tów, jak i praktycznych realizacji buntu. Drobiazgowość i wielość przypadków nie przeszkodziła jednak próbie teoretycznego sproblematyzowania samego buntu. Za­ równo poszczególne części wystąpień, jak i dyskusje sięgały pewnego poziomu ogól­ ności, choć jednocześnie ukazywały zjawisko buntu w jego różnorodności. Zwykle też prezentacje przebiegały „od szczegółu do ogółu”, pojedyncze przykłady służyły do formułowania refleksji teoretycznej. Niemniej należy podkreślić, iż nie wszystkim starczyło sił i czasu, by poczynić spostrzeżenia tego rodzaju. Niewątpliwe szkoda, że niektóre wystąpienia, będące bogatymi egzemplifikacjami, nie rozwijały możliwych tez i nie zostały spuentowane wnioskami. Prelegenci wiązali swoje ujęcia buntu z konkretnymi społecznościami. Omawia­ ne formy sprzeciwu dotyczyły więc grup wpisujących się we współczesną panoramę ruchów kontestujących, takich jak chociażby: ruchy alternatywne w Niemczech za­ chodnich i wschodnich, wywodzące się z kontrkultury lat 60. (wystąpienie Lothara Quinkensteina z Instytutu Filologii Germańskiej UAM), grupa przygotowująca „Kra­ kowski Marsz dla Tolerancji” (wystąpienie Grażyny Kubicy z Instytutu Socjologii UJ), ruchy antysystemowe, alterglobalistyczne (wystąpienie Adama Pomiecińskiego z IEiAK UAM), aktywiści związkowi i anarchosyndykaliści (wystąpienie Renaty Hołdy z Instytutu Filozofii i Socjologii Uniwersytetu Pedagogicznego w Krakowie), ruch kontrkulturowy oparty na zasadzie DIY, czyli do ityourself (wystąpienie Kami­ la Artura Siemaszko z Instytutu Socjologii UAM), ruchy promujące świadomą kon­ sumpcję (wystąpienie Pauliny Doroty Perki z Instytutu Studiów Politycznych PAN). Bunt był również przedstawiany jako wyraz sprzeciwu grup i nurtów wiązanych ze sztuką, jak miało to miejsce w referacie o środowisku poznańskiego Teatru Ósmego Dnia (Juliusz Sławomir Tyszka, Instytut Kulturoznawstwa UAM) czy slamie poe­ tyckim w Polsce (Rafał Kleśta-Nawrocki, KEiAK UMK). W tym kontekście ana­ lizowano też zjawiska dotyczące współczesnego teatru polskiego (Maria Delimata, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM) i najnowszej literatury polskiej (Anna Kolos, Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej UAM). Bunt w obszarze sztuki może przejawiać się także w działaniach jednostki, co pokazała Katarzyna Kułakowska (Instytut Kultury Polskiej UW) na przykładzie sprzeciwu wobec kulturowego uwi­ kłania w płeć, wyrażonego w twórczości piosenkarki i aktorki, Marii Peszek. Z drugiej strony, będący przedmiotem rozważań bunt wiązał się z problematyką narodowo-państwową, zagadnieniami mniejszości etnicznych, religijnych itp. Kwe­ stie funkcjonowania mniejszości, czy może raczej „zagrożonej” większości, przy­ bliżyli na przykładzie własnego kraju goście ze Słowacji (Jaroslav Cukan i Boris Michalik, Katedra manażmentu kultury a turizmu, Uniwersytet Konstantyna Filozo­ fa, Nitra). Katarzyna Małgorzata Jaszczyk (Instytut Stosowanych Nauk Społecznych UW oraz Centre Européen de Sociologie et de Science Politique, Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne) omówiła działania ruchu społecznego przeciwstawiającego się polityce imigracyjnej we Francji. Mariusz Marszewski (Instytut Wschodni UAM) zaprezentował, na wybranych przykładach, współczesny islam jako ideologię sprze­ ciwu społecznego, wskazując jednocześnie na rewolucyjny potencjał tkwiący w tej religii. Jarema Drozdowicz (Wydział Studiów Edukacyjnych UAM) i Luis Martinez �Kronika 503 Andrade (École des Hautes Études en Sciences Sociales w Paryżu) analizowali z kolei radykalny sprzeciw wywodzący się z ruchów społecznych w Ameryce Łacińskiej. Tak szerokie przedstawienie buntu pokazało, iż ma on różne oblicza i niejedno imię. Odwoływanie się do różnych praktyk i teorii sprzeciwu wskazało jednak, iż we współczesnych buntach to, co lokalne i globalne, zwykło się przenikać. Lokalne sprzeciwy odwołują się bowiem do globalnego dyskursu, ten zaś z kolei wykorzy­ stuje lokalne głosy. Kiedy Luis Martinez Andrade omawiał brazylijski ruch chłopów pozbawionych ziemi czy ruch zapatystów w południowo-wschodnim Meksyku, to jednocześnie ukazywał te ruchy w kontekście ogólniejszej problematyki „dekolonizacji władzy i wiedzy” i wskazywał na „słabości eurocentrycznych nauk społecz­ nych”. Adam Pomieciński w swoim referacie dotyczącym alterglobalistów i ruchów antysystemowych nawiązał do tego, jak zapatyści są wykorzystywani w roli wzorca i symbolu buntu przez współczesne ruchy oporu o charakterze globalnym. Wzajemne przenikanie i zachodzenie na siebie odległych nawet ścieżek buntu umożliwia wy­ ciągnięcie pewnych ogólnych wniosków o naturze sprzeciwu. Pozwala w dyskursie globalnym, w tym i w dyskursie nauki, stworzyć wspólny obraz „buntujących się” i tego, przeciwko czemu bunt winien być skierowany. W tak konstruowanej refleksji mamy głównie do czynienia z poszkodowanymi w wyniku działania neoliberalnego porządku, kultury konsumpcyjnej, korporacji itp. Wytworzenie owego modelu umoż­ liwia nie tylko aktywistom, ale i wielu naukowcom użycie różnorakich form buntu obecnych w lokalnych kontekstach do wyrażania własnego sprzeciwu. To właśnie miałem na myśli, zaznaczając powyżej, iż dyskusja wokół buntu ujawnia przeświad­ czenia i stanowiska uczestników konferencji. W konsekwencji, nieuniknione staje się dotknięcie poruszanej w trakcie spotkania problematyki zaangażowania. Chodzi tutaj oczywiście o zaangażowanie w sprzeciw i bunt, będące udziałem badanej grupy. Tak się złożyło, iż wiele referatów opar­ to o własne doświadczenie bezpośredniego kontaktu, przebywania w takiej grupie lub prowadzenia w niej badań terenowych. Grażyna Kubica opowiadała o aktywnej postawie swoich studentów i własnej w przygotowaniach i udziale w Krakowskim Marszu dla Tolerancji. Adam Pomieciński wskazywał, jak trudno było mu zachować dystans w trakcie protestów alterglobalistów i jak namawiano go do ostatecznego zdeklarowania się, po której jest stronie. Katarzyna Jaszczyk udzielała się w ruchu społecznym zajmującym się imigrantami we Francji, który stał się przedmiotem jej analizy. Kamil Siemaszko, omawiający scenę DIY jako sferę kontrkulturowego buntu, w istocie odwoływał się do działań zespołu muzycznego, w którym sam gra. W wielu referatach opowiedzenie się autorów po danej stronie, opowiedzenie się za grupą podejmującą sprzeciw, nie budziło wątpliwości i było jednoznaczne. Wobec ujęć współczesnej humanistyki, w tym i antropologii kulturowej, lokujących kwestie etyczne w centrum rozważań i nawołujących do zaangażowania badacza, zajmowa­ nie takiego stanowiska nie było niczym nadzwyczajnym. Natomiast osobiste historie dotyczące tej problematyki są same w sobie interesującym materiałem, stawiającym przemyślenia referujących w innym świetle. Kwestie buntu i sprzeciwu wyrażane i badane w antropologii w dość komplekso­ wy sposób przedstawił Waldemar Kuligowski (IEiAK UAM). Odbył on wycieczki �504 Kronika w przeszłość dziedziny, ale nawiązał także do interesujących inicjatyw ostatnich lat. W kontekście powiązania antropologii z buntem, zaangażowaniem, potraktowaniem samej dyscypliny jako sprzeciwu, szczególnie znaczące wydają się propozycje przy­ woływanych autorów, Davida Graebera i Jeffreya S. Jurisa. Pierwszy, podejmując próbę powiązania antropologii i anarchizmu, drugi zaś - postulując typ etnografii wojującej, przełamują definitywnie podział na badacza i aktywistę, prezentując an­ tropologię jako rodzaj praktyki zaangażowanej i sprzeciwiającej się, bunt zaś jako jej warunek konieczny. Część referatów i głosów w dyskusji poszła tym tropem. Bunt przedstawiano jako pewien permanentny stan, który pozwala nawet charakteryzować samąkulturę, pełną wewnętrznych tarć i sprzeciwów. Jest zatem nie tyle wymierzony w kulturę i przeła­ muje ją, co raczej ją definiuje. Z drugiej jednak strony, w trakcie dyskusji pojawiło się pytanie, czy możliwy jest jeszcze we współczesnej kulturze bunt. Esencjalizowanie kultury współczesnej i podkreślanie jej komercyjnego, konsumpcyjnego czy nawet masowego i popkulturowego charakteru (na przykład w wystąpieniu Michała Bogdana i Macieja Przybylskiego z Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych SWPS) utrudniało oczywiście pozytywną odpowiedź. Zauważano też, iż we współ­ czesnej kulturze trudno zlokalizować jakieś centrum, władzę czy system, przeciw którym w prosty sposób mógłby być skierowany bunt. Taka sytuacja niekoniecznie jednak niweczy sprzeciw, być może wymaga innego sposobu jego analizy. Niektóre referaty próbowały niewątpliwie wyjść poza dominujące paradygmaty przedstawia­ nia buntu, inne były dobrym świadectwem ożywionej dyskusji dotyczącej tej tema­ tyki. Dyskusji, którą warto kontynuować. Ciekawym akcentem całego wydarzenia, o którym warto wspomnieć, była pro­ wokacja przygotowana przez organizatorów. W otwarciu konferencji i w pierwszych sesjach uczestniczył tajemniczy mężczyzna, notujący i fotografujący wszystko w os­ tentacyjny sposób. Niektórych, nieco skonfundowanych uczestników, prosił o zgło­ szenie uwag i obserwacji, zostawiając im wizytówkę z nazwą równie tajemniczej agencji. Wielu obecnych na sali szeptało i wymieniało uwagi dotyczące tej dziwnej sytuacji, a organizatorzy bynajmniej nie demaskowali swej prowokacji. Zastanawia­ jące jest, iż ewentualna kontrola i zainteresowanie władzy oraz służb specjalnych buntem i intelektualnymi rozterkami w tym zakresie może już dziś stanowić formę żartu. To prawda, że żyjemy w Polsce w innej rzeczywistości niż jeszcze 30 lat temu, to prawda, iż sprzeciw zostaje dziś często opakowany w popkulturo wy karton i wy­ stawiony na sprzedaż. Po to jednak mamy antropologię i tego typu konferencje, by zastanawiać się, czy jest tak wszędzie i zawsze, oraz by wskazywać, że sprzeciw jest wciąż możliwy, a nawet konieczny. Rafał Kleśta-Nawrocki �Kronika 505 K O N FEREN CJA „PROJEKT: M IASTO POZNAŃ. PRZEG LĄ D PR O JEK TÓ W BA DA W CZYCH” , PO ZN A Ń , 18-19 M A R CA 2010 Miasto to jedno z tych wyzwań badawczych, które od lat wzbudzają zaintereso­ wanie przedstawicieli różnych dziedzin i dyscyplin naukowych. Współczesne miasta są przestrzenią krzyżowania się odmiennych trybów życia rozmaitych grup i katego­ rii społeczno-kulturowych (określanych na przykład jako „imigranci”, „przejezdni”, ludność „rdzenna”, „grupy społeczno-zawodowe”, „wyznaniowe”, „elity”, „zwykli ludzie”). Najważniejszym zatem wymiarem współczesnego miasta staje się dynamika zachodzących w jego granicach relacji, niespotykana w podobnym natężeniu w innych skupiskach ludzi. Wpływa ona na kształtowanie poszczególnych identyfikacji zbio­ rowych i indywidualnych oraz na tak zwany miejski krajobraz (podział na dzielnice, strefy centrum i peryferii, biedy i bogactwa, rozrywki i odpoczynku, kultury oficjalnej i alternatywnej). Wszystkie te tendencje i przemiany są widoczne we współczesnej tkance naszego miasta, w którym mieszkamy, pracujemy, spędzamy wolny czas. Prak­ tyka codziennego, tutejszego życia stała się inspiracją do podjęcia i realizacji projektu badawczego, którego Poznań został bohaterem. Motywy były nie tylko pragmatyczne, choć na pewno ma znaczenie, iż teren badawczy znajduje się tuż „za oknem”. Wybór ten podyktowany został także chęcią sprawdzenia własnych możliwości badawczych i interpretacyjnych, związanych z uwikłaniem antropologa w sieć relacji w danym miejscu poprzez zamieszkiwanie w nim, a tym samym budowanie określonego związ­ ku emocjonalnego z otaczającą rzeczywistością. Od roku 2008 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza jest realizowany projekt autorstwa Anny Weroniki Brzezińskiej i Agnieszki Chwieduk z Zakładu Etnologii Polski, którego główne pytania badawcze brzmią: czy istnieje miejski etnolog (mieszkający i działający w mieście), czy jest to raczej etnolog miasta (specjalista, który wie, w jaki sposób badać miasto i w jaki spo­ sób te badania przełożyć na konkretne działania)? W odpowiedzi na te pytania projekt proponuje spojrzenie na miejskie realia z dwóch perspektyw: „słownej” i „wizualnej”. Pierwsza z nich wskazuje na istnienie „opowieści” o mieście, obecnych w świadomo­ ści jego mieszkańców. Funkcjonują one w postaci międzypokoleniowych przekazów nawiązujących do zdarzeń, zachowań grupowych oraz wyobrażeń związanych z prze­ szłością lub z teraźniejszością miasta. Druga perspektywa - wizualna - dotyczy nazna­ czania przestrzeni miejskiej, wyznaczania granic (także tych wyobrażonych), sposo­ bów komunikowania się za pomocą obrazów i symboli. Projekt podzielony został na trzy etapy: 1. Podstawy teoretyczne. Na tym etapie ustalano zakres pojęciowy takich terminów, jak „lokalność - integralność”, „społeczność lokalna”, „tożsamość małych grup”, „mapy mentalne” (miejsca charakterystyczne i magiczne, dzielnice „wyobra­ żone”), „folklor miejski” (wizualny i słowny - mapa przestrzenna folkloru związa­ na z konkretnym miejscem); 2. Podstawy metodyczne. Rozpatrzono specyfikę badań w mieście, w tym między innymi sposoby dotarcia do respondentów i sposoby prowa­ �506 Kronika dzenia badań; 3. Podstawy historyczne - dzieje miasta, czyli kształtowanie przestrze­ ni miejskiej poszczególnych poznańskich dzielnic. W rezultacie badań, 18 i 19 marca 2010 roku, odbyła się konferencja zatytułowa­ na „Projekt: miasto Poznań. Przegląd projektów badawczych”, której organizatorem był Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM. W konferencji brali udział naukowcy głównie z poznańskich uczelni: UAM i Akademii Sztuk Pięknych, a także pracownicy Polskiej Akademii Nauk - Oddział w Poznaniu, Muzeum Etnograficzne­ go (Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) oraz goście z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, Uniwersytetu Warszawskiego oraz Uniwersytetu Zielonogór­ skiego. Podczas dwudniowych obrad swoje projekty badawcze oraz wyniki badań zaprezentowało 37 prelegentów, reprezentujących takie dyscypliny naukowe, jak archeologia, architektura, etnologia, socjologia, kulturoznawstwo, językoznawstwo, filologia polska i słowiańska, historia, geografia, muzykologia i muzealnictwo. Obra­ dy odbyły się w sześciu sekcjach tematycznych, z których każda prezentowała inne oblicze Poznania. Pierwsza sekcja, zatytułowana „Miasto - materia tekstu”, dotyczyła głównie problemów metodologicznych i metodycznych (A.W. Brzezińska i A. Chwieduk; K. Palmowska, K. Rybarczyk i M. Smykowski), a także sposobów opisywania mia­ sta poprzez analizę nazw poznańskich ulic (P. Borowiak), konstruowania opowieści 0 miejscach opuszczonych (B. Stańda), również w perspektywie obszarów granicz­ nych (K. Walentynowicz-Moryl i P. Luczys) oraz zagadnień biografii pisarek związa­ nych z Poznaniem i Wielkopolską (L. Marzec, A. Gajewska i A. Kovacheva). W sekcji drugiej - „Miasto warte pamięci?” - zaprezentowano podejście histo­ ryczne. Poznaliśmy punkt widzenia historyka dokumentującego historię powojenne­ go Poznania na podstawie archiwalnych zdjęć i dokumentów, a także zbierającego relacje bezpośrednich świadków (M. Klorek). Inna perspektywa historyczna odnosi się do okresu pradziejowego oraz sposobów odkrywania śladów najstarszej działal­ ności człowieka na terenie współczesnej aglomeracji poznańskiej (D. Jankowska, A. Michałowski, K. Pyżewicz i M. Makohonienko). Sekcja trzecia: „Kultura Miasta - pomiędzy instytucją a człowiekiem” - była po­ święcona zagadnieniom badań nad kulturą w obszarze metropolitarnego Poznania (P. Kieliszewski i M. Poprawski), przeglądowi projektów realizowanych przez ze­ spół etnologów-muzealników (J. Minksztym) oraz zaprezentowaniu koncepcji Mu­ zeum Powstania Wielkopolskiego (P. Mikołajczak). Omówiono także wyniki badań prowadzonych wśród młodych mieszkańców miasta, dotyczących rozpoznawania najpopularniejszych marek poznańskich (R. Pacanowska, D. Grala). W ramach czwartej sekcji - „Miasto kultur Obcych?” - poruszono problemy ba­ dawcze związane z nowym kierunkiem badań nad cudzoziemcami w Poznaniu, nad sposobami ich integracji i adaptacji (N. Bloch, A. Szczepaniak-Kroll, A. Bełkot). Sekcja piąta - „Miasto - materia obrazu i dźwięku” - odnosiła się do takich za­ gadnień, jak miejska etnomuzykologia (M. Wosińska) czy wizualne metody badania 1 doświadczania miasta (J. Stec, M. Rogowski i M. Sadło), a także do sposobów do­ kumentowania detali architektonicznych (W. Krzyżaniak, P. Szwiec) i prezentowania za pomocą dokumentacji rysunkowej nieistniejących budowli (J. Stiller). �Kronika 507 Dwudniowe obrady zamknęła sekcja zatytułowana „Miasto kultur Swoich?”, podczas której omawiano zagadnienia związane z tworzeniem się i funkcjonowa­ niem poznańskich szkół naukowych (A. Kobielska), prezentowaniem miasta przez literatów (J. Roszak) oraz powstawaniem poznańskich salonów (W. Przewoźny). Spotkanie przeplatały ożywione dyskusje na temat praktycznych zastosowań pre­ zentowanych projektów. Jak się okazało, naukowcy są świadomi faktu, że ich wysiłki badawcze nie mogą mieć ekskluzywnego charakteru, zwłaszcza w czasach, gdy jed­ nym z wyznaczników poziomu naukowego jest nie tylko dojrzałość teoretyczna, ale przede wszystkim przydatność osiągnięć badawczych. W dyskusji podniesiono ar­ gument, że poznańskie uczelnie mogą poszczycić się potencjałem naukowym, który mógłby niejednokrotnie zaowocować poprawą warunków lokalnego życia w różnych jego aspektach. Urzeczywistnienie tych dobrych pomysłów wymaga intensywnej współpracy z władzami lokalnymi, które jednak - jak to wynikało z wielu przytacza­ nych przykładów - rzadko wykazują zainteresowanie. Masowe imprezy w rodzaju Nocy Naukowców czy Festiwalu Nauki i Sztuki, mające na celu popularyzację na­ uki, to pożyteczna, ale już niewystarczająca inicjatywa. Konferencja odsłoniła więc naglącą potrzebę integracji środowisk naukowych, które, nolens volens, muszą być własnymi menedżerami, by zaistnieć j ako licząca się strona w publicznych rozstrzyg­ nięciach odnośnie do profilu miejskiego życia. W odczuciu uczestników wypełnia­ nie tego postulatu wymaga konsekwencji. Dlatego też organizatorki, przy poparciu obecnych, postanowiły zaproponować drugie spotkanie za rok, tym razem warszta­ towe, by sprawdzić, na ile determinacja w głoszeniu postulatów przełożyła się na skuteczne działania. Podobno „chcieć, to móc” ! Anna Weronika Brzezińska, Agnieszka Chwieduk PROJEKT „SZTU TOW O CZY STUTTHOF? OSW AJANIE K R A JO BRA ZU K U LTU ROW EG O” , PO ZNA Ń-SZTU TOW O , M AJ-CZERW IEC 2010 Od 29 kwietnia do 11 maja 2010 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Stutthof - obecnie Muzeum Stutthof w Sztutowie oraz w pasie Mierzei Wiślanej (gminy Stegna, Sztutowo i Krynica Morska) przeprowadzono antropologiczno-archeologiczne badania terenowe. Prace te były jednym z etapów większego projek­ tu badawczego „Sztutowo czy Stutthof? Oswajanie krajobrazu kulturowego”, który rozpoczął się w październiku 2009 roku z inicjatywy Instytutu Etnologii i Antropo­ logii Kulturowej UAM, Instytutu Prahistorii UAM, The University of Manchester oraz Muzeum Stutthof w Sztutowie. W badaniach wzięli udział studenci, doktoranci i pracownicy obu uniwersytetów oraz pracownicy muzeum. �508 Kronika Projekt cechuje interdyscyplinarność, która znajduje wyraz zarówno na gruncie metodologicznym, jak i empirycznym (prace terenowe). Współpraca między antro­ pologią i archeologią wydaje się tutaj szczególnie istotna, gdyż pozwala określić kul­ turowy kontekst badanej przestrzeni fizycznej i umożliwia studia nad biografią kraj­ obrazu (wyrażanąprzez społecznąi indywidualnąpamięć jednostki/grupy). W trakcie realizacji projektu studenci archeologii i antropologii kulturowej poznają wzajemnie metodykę i specyfikę badań obu dyscyplin. Służy temu kurs przygotowujący do ba­ dań terenowych, same badania, a także prowadzone analizy, interpretacje i wzajemne reinterpretacje materiałów badawczych. Celem badań była analiza i wstępna identyfikacja zmian krajobrazu fizycznego i kulturowego KL Stutthof w kontekście czasu (od II wojny światowej do współczes­ ności) i przestrzeni (region Żuław, a szczególnie wsie przyległe do obozu). Akcent antropologiczny położono na badanie społecznej świadomości i działalności ludności lokalnej wobec KL Stutthof, sposoby oswajania przestrzeni (którą dla potrzeb pro­ jektu nazywamy „przestrzenią naznaczoną”), ekonomiczną stronę funkcjonowania muzeum przedstawiającego historię obozu koncentracyjnego we wsi nadmorskiej, o charakterze rekreacyjnym i turystycznym, a także refleksję nad wystawiennictwem martyrologicznym. Aspekt archeologiczny badań dotyczył natomiast zastosowania nieinwazyjnych metod badawczych w przestrzeni charakteryzującej się dużym ła­ dunkiem emocjonalnym (były obóz, cmentarz itp.), rekonstrukcji za pomocą me­ tod nieinwazyjnych części obozu żydowskiego i tak zwanego nowego obozu, a także analizy społecznego kontekstu kradzieży artefaktów leżących w przestrzeni KL Stutthof przez „detektorystów”1. Metody wykorzystane w terenie obejmowały wywi ad etnograficzny (w tym bio­ graficzny i kwestionariuszowy), ankiety, obserwację uczestniczącą, rejestrację ikonosfery badanej przestrzeni, fotoelicytację12, pomiary geopatyczne i geofizyczne. W ciągu dziesięciu dni badań zebrano 94 relacje pierwszych osadników przybyłych na teren Żuław po II wojnie światowej, przeprowadzono 100 wywiadów z mieszkań­ cami Sztutowa, 192 ankiety ze zwiedzającymi Muzeum Stutthof oraz 16 wywiadów z pracownikami muzeum. Dodatkowym materiałem były wywiady dotyczące dzia­ łalności „detektorystów” na terenie byłego obozu oraz materiał filmowy nakręcony w budynkach należących kiedyś do obozu (m.in. willa komendanta). Kolejnym etapem realizacji projektu było zorganizowanie spotkania, które od­ było się 18 czerwca 2010 roku w Poznaniu, z udziałem dyrektora Muzeum Stutthof oraz kierownika Działu Oświatowego tegoż. Zaprezentowano wstępne wyniki badań ankietowych przeprowadzonych wśród zwiedzających muzeum oraz wyniki analizy SWOT uwzględniające możliwości rozwoju muzeum, a także jego ograniczenia. 1 Określenie to pochodzi od urządzenia służącego do wykrywania metali, zwanego „detektorem”. Są oni także popularnie nazywani „poszukiwaczami skarbów”. 2 Metoda stosowana w antropologii audiowizualnej polegająca na wykorzystywaniu fotografii pod­ czas prowadzonych wywiadów. Badacz może pokazywać informatorowi zdjęcia wykonane kilkadziesiąt lat wcześniej w jego miejscowości i prosić go o zidentyfikowanie widocznych na fotografiach miejsc na współczesnej mapie miejscowości. Takie działania mogą pomóc w nawiązaniu kontaktu z informatorem i skłonić go do podzielenia się swoimi wspomnieniami, odczuciami i emocjami z badaczem. �Kronika 509 Przedstawienie wszystkich efektów badań oraz danych zebranych przez etnologów i archeologów nastąpi podczas planowanej konferencji i w przygotowywanej publi­ kacji. W kolejnych latach planujemy kontynuowanie badań, w ramach długofalowej współpracy z Muzeum Stutthof w Sztutowie. Anna Weronika Brzezińska, Małgorzata Wosińska PRO JEK T „PU SZCZA PY ZDRSKA . OLĘD RZY I ICH ZELAZN E D O M Y ”, W RZESIEŃ-CZERW IEC 2010 ORAZ KO N FEREN CJA „PU SZCZA PY ZD R SK A O LĘDRZY I ICH ŻELA ZN E DOMY, STAN DZIEDZICTW A I PER SPEK TY W Y N A PR ZY SZŁO ŚĆ” , BLIZANÓW , 13 LISTOPADA 2009 Puszcza Pyzdrska to obszar położony na wschodzie Wielkopolski, którego granice wyznaczają rzeki Warta, Prosną, Czarna Struga oraz linia lasu na południu. Od XVIII wieku był to teren intensywnego osadnictwa olęderskiego, a od 1815 roku - obszar pograniczny pomiędzy zaborem pruskim a Królestwem Polskim. Na tym obszarze zachował się specyficzny poolęderski krajobraz, na który składają się mozaika pól i lasów, łąki i rowy melioracyjne, puszczańskie osady z licznie zachowanym budow­ nictwem drewnianym, glinianym czy żelaznym, które stanowi jego wyróżnik. Po­ zostałości dawnej granicy wiążą się także z rozwojem społecznym i gospodarczym. Tak zwana kongresówka to obszar biedny, pełen niewielkich gospodarstw rolnych, ze słabo rozwiniętą infrastrukturą, w dawnym zaborze pruskim powstawały zaś folwar­ ki, drogi itd. Głównym celem badań było dokumentowanie dziedzictwa kulturowego i dzięki temu popularyzacja tego terenu jako atrakcyjnego turystycznie oraz pobu­ dzenie do rozwoju. Inicjatorem badań było Stowarzyszenie „Mecenat”, a środki na realizację projektu pozyskano z Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach programu Funduszu Inicjatyw Obywatelskich. Badania prowadzili naukowcy z In­ stytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM, Pracowni Projektowania Detalu ASP w Poznaniu oraz Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Pierwszym etapem realizacji projektu była kwerenda archiwalna przeprowadzona przez dr. Zbigniewa Chodyłę, w której efekcie powstało opracowanie: „Osadnictwo w Puszczy Pyzdrskiej od średniowiecza do początku XXI w.”. Prace realizowała in­ terdyscyplinarna grupa, która jesienią 2009 roku prowadziła na terenie puszczy sta­ cjonarne badania terenowe. W okolicznych wsiach badacze docierali do najstarszych mieszkańców, z którymi rozmawiali o historii ich rodzin, wsi, zmianach zachodzących na tym obszarze. Drugą grupą rozmówców były osoby pochodzenia olęderskiego, któ­ re po 1945 roku pozostały w Polsce. Pytano je o problemy dotyczące ich tożsamości, �510 Kronika wspomnienia z okresu II wojny światowej, koegzystencji z ludnością polską itd. W ra­ mach badań inwentaryzowano krzyże i kapliczki przydrożne. Architektoniczna część prac to inwentaryzacja budynków mieszkalnych oraz dokumentacja fotograficzna wy­ branych gospodarstw. W Pyzdrach przeprowadzono wśród uczniów gimnazjum an­ kietę dotyczącą identyfikacji z miejscem zamieszkania, a z nauczycielami tejże szkoły wywiady na temat realizacji programu zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Zebrano ogółem 77 ankiet z uczniami, 13 wywiadów' z najstarszymi mieszkańcami, dziewięć wywiadów z potomkami olędrów oraz zinwentaryzowano dziewięć domów. Rezultatem badań była konferencja „Puszcza Pyzdrska - Olędrzy i ich żelazne domy, stan dziedzictwa i perspektywy na przyszłość”, która odbyła się 13 listopa­ da 2009 roku w Blizanowie. Przemysław Kowalski (z „Echa Pyzdr”) przedstawił projekt, a następnie dr Anna W. Brzezińska (IEiAK UAM) wygłosiła referat „Co można znaleźć w Puszczy Pyzdrskiej? Możliwości wykorzystania potencjału kul­ turowego Puszczy Pyzdrskiej”, pokazując, w jaki sposób dziedzictwo kulturowe tego obszaru może służyć do aktywizacji lokalnych społeczności. Kolejny referat, „Co w Puszczy Pyzdrskiej piszczy, czyli mieszkańcy o dziedzictwie kulturowym”, przedstawiła Paulina Baranowska (IEiAK UAM). Mówiła o elementach, które two­ rzą tożsamość mieszkańców tego obszaru. Z kolei Witold Przewoźny (Muzeum Etnograficzne - Oddział Muzeum Narodowego w Poznaniu) w wystąpieniu „W kręgu pracy, wiary i uporu. Z historii osadnictwa olęderskiego w Polsce” opowiedział, na czym polegało osadnictwo olęderskie. Efekty badań architektonicznych zaprezento­ wała mgr Patrycja Mikołajczak (ASP Poznań), która w referacie „Puszcza Pyzdrska - zapomniane domostwa” scharakteryzowała budownictwo wiejskie, a na podstawie zagrody z Nowolipska omówiła konkretne rozwiązania architektoniczne. Wystąpie­ nie Bartosza Stańdy (IEiAK UAM) „Rozwój obszaru Puszczy Pyzdrskiej na przy­ kładzie wsi Czarny Bród” przedstawiało jedną z osad, ukazując, jak słabości tego terenu zamienić w jego walory. Konferencję zamknął referat dr. hab. Piotra Szwieca (ASP Poznań), „Architektura regionalna w krajobrazie Puszczy Pyzdrskiej”, który na podstawie konkretnych obiektów i rozwiązań architektonicznych scharakteryzował zjawisko architektury regionalnej. Ważnym efektem badań jest również wystawa „Olędrzy i ich domy z żelaza” zorganizowana przez Muzeum Etnograficzne w Poznaniu, Oddział Muzeum Naro­ dowego. Wystawa ta ma na celu przybliżenie tak bliskiego, a nieznanego obszaru Wielkopolski. Poprzez zdjęcia i obiekty (sprzęty, meble) pozyskane w trakcie badań pokazuje bogactwo i różnorodność tego regionu. Wydaje się, że przeprowadzony projekt badawczy można traktować jedynie jako wstępny. Sytuacja społeczno-kulturowa regionu Puszczy Pyzdrskiej z całą pewnoś­ cią zasługuje na dalsze badania, a doskonale zachowane budownictwo tradycyjne wymaga pilnej inwentaryzacji oraz, w przypadku najciekawszych obiektów, prac kons erwatorski eh. Bartosz Stańda �Kronika 511 WYSTAWA „SZTU K A SPOD K RO SN A I IG ŁY ” , M U ZEU M ETN O G RA FICZN E, O D DZIA Ł M U ZEU M N A R O D O W EG O , W ROCŁAW, 27 LISTOPADA 2009-21 LU TEGO 2010 Tkanina jest od wieków związana z kulturą człowieka. Służyła dawniej przede wszystkim do wytwarzania odzieży chroniącej przed wpływem różnych warunków klimatycznych. O tym, że ludzie używali włókna lnianego już 35 tys. lat temu, świadcząznaleziska archeologiczne z jaskiń położonych w Gruzji. Można przypuszczać, że warsztat tkacki należy do jednych z pierwszych wynalazków człowieka. Ozdabianie wyrobów tkackich jest natomiast jednym z ważniejszych elementów sztuki ludowej. Materiały tkane wzorzyście znalazły szerokie zastosowanie w stroju ludowym, ale także we wnętrzu mieszkalnym, gdzie używano ich do przykrywania posłań, ław, do zawieszania na ścianach, zdobienia obrazów, występują też jako bielizna pościelowa i stołowa; niektóre służyły do przykrywania siedzenia na wozie lub były narzucane na konia. Na ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu zaprezentowano tka­ ninę nie tę odzieżową, ale dekoracyjną, zaspokajającą pewne potrzeby estetyczne, przejawiające się w chęci ozdabiania swojego najbliższego otoczenia. Były to więc różnego rodzaju narzuty na łóżka, ręczniki, obrusy i serwetki, poszewki na poduszki, kilimy, makatki. W sumie ponad 100 tkanin przywiezionych na Dolny Śląsk po 1945 roku przez ludność przesiedleńczą. Głównym założeniem wystawy było przedstawienie szerokiego spektrum pol­ skiego tkactwa ludowego, obejmującego różne zastosowane techniki, wzornictwo oraz funkcje poszczególnych typów tkanin dekoracyjnych. Szczególnie ważne było ukazanie różnorodności tkanin ze względu na ich proweniencję - pochodzą one z rozległego obszaru Polski przedwojennej, obejmującego zarówno Kresy Wschod­ nie, jak i Lubelszczyznę, Białostockie, Mazowsze. Część z nich przywieziono spoza Polski - z Bukowiny rumuńskiej i z Bośni. Cały wrocławski zbiór tkanin ludowych jest świadectwem burzliwych losów ludności przesiedlonej na Dolny Śląsk oraz spe­ cyficznej heterogenicznej kultury tego regionu. Walory plastyczne nadaje tkaninie przede wszystkim barwa i ornamentyka, choć w dużej mierze zależy to również od zastosowanego surowca i rodzaju splotu tka­ ckiego. Jeszcze pod koniec XIX wieku w tkactwie ludowym używano głównie su­ rowców naturalnych, takich jak len, wełna i w mniejszym zakresie konopie. Stop­ niowo wzrastało znaczenie bawełny, a w połowie XX wieku zaczęły pojawiać się włókna sztuczne. Szeroko przyjęło się również wtórne wykorzystanie zużytych tka­ nin fabrycznych, na przykład w chodnikach-szmaciakach. Wśród kilku stosowanych rodzajów splotów, najprostszy i najbardziej znany jest splot płócienny, w którym nici wątku i osnowy są tej samej grubości i przetykają się na przemian równomiernie. Blisko spokrewniony ze strukturą płótna jest splot rypsu płóciennego - różni się uży­ ciem rzadszej lub cieńszej osnowy, która staje się niewidoczna pod grubszymi nitka­ mi wątku. Trzecim, dość często spotykanym splotem, jest splot rządkowy, zwany też �512 Kronika drelichowym lub czynowatym - rozpoznaje się go po ukośnie biegnących rządkach. Trzy wymienione sploty mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą wczesnego śred­ niowiecza i były szeroko rozpowszechnione. Do ich wykonania wystarczyły dwie nicielnice. Przy zwiększonej liczbie nicielnic albo przy użyciu techniki kilimowej uzyskiwano wzory bardziej skomplikowane. Kolorystyka tkanin wzbogaciła się do­ piero w drugiej połowie XIX wieku, w związku z upowszechnieniem barwników anilinowych, które wyparły barwniki naturalne. Ze względu na rodzaj dekoracji można wyróżnić kilka większych grup tkanin. Są to materiały tkane w pasy, kraty lub bardziej wzorzyste oraz ozdabiane haftem. Dwie pierwsze grupy uważane są za najbardziej tradycyjne i typowe dla polskiego tkactwa ludowego. W tkaninach wzorzystych, takich jak dywany dwuosnowowe, tkaniny przetykane czy kilimy, często odzwierciedlały się również wpływy obce, przenikają­ ce do tkactwa ludowego za pośrednictwem pracowni rzemieślniczych. Pasiaki stanowiąnajliczniejszągrupę wśród ludowych wyrobów samodziałowych i mają w Polsce odległą tradycję, sięgającą XI wieku. Lniana osnowa jest w nich najczęściej przeplatana różnokolorowym, wełnianym wątkiem. Początkowo tkaniny te były stosunkowo skromne, dwu- lub trzykolorowe, o wąskich paskach; współ­ cześnie kolorystyka niektórych pasiaków jest bardzo bogata. Występują w północno­ -wschodniej Polsce, na Mazowszu, północnej Lubelszczyźnie, Kielecczyźnie, Śląsku Opolskim i w Sieradzkiem. Znane były również wśród Kresowiaków i wraz z nimi trafiły po 1945 roku na Dolny Śląsk. Wprowadzenie różnobarwnych nici zarówno w wątku, jak i w osnowie daje w rezultacie tkaninę kraciastą, która znana była, po­ dobnie jak pasiak, już w czasach wczesnośredniowiecznych. Tkaniny dwuosnowowe znane są z terenów północno-wschodniej Polski - głów­ nie z Białostocczyzny, Podlasia, Mazur oraz z północnych Kurpiów. Składają się z dwóch warstw wykonanych z nici wełnianych prostym splotem płótna. Osnowa i wątek każdej warstwy są w odmiennych kolorach, przez co dywany są dwubarwne (sporadycznie wielokolorowe), często w bardzo kontrastowych zestawieniach. Wzór powstaje przez wydobywanie na wierzch, w określonych miejscach, warstwy dolnej. Najstarsze tego typu dywany z obszaru Polski pochodzą z XVIII wieku z Mazur, ale już w XIX wieku przestano je tam wyrabiać. Na Białostocczyźnie i Podlasiu ich produkcja utrzymała się do dzisiaj, a nawet wzrosła dzięki działalności Cepelii. Do tkactwa ludowego tkaniny dwuosnowowe dostały się za pośrednictwem tkactwa rzemieślniczego indywidualnego lub manufakturowego. W ornamentyce dywanów dwuosnowowych występują motywy geometryczne, zgeometryzowane roślinne i zoomorficzne oraz scenki zaczerpnięte z życia wiejskiego. Tkaniny „przetykane” są typowe dla pogranicza litewsko-białoruskiego (Wileńszczyzna, Nowogródzkie, Polesie), skąd rozeszły się na Białostocczyznę, Kurpie, Podlasie, Lubelszczyznę; znane są również na Mazurach i Pomorzu. Są stosunkowo młode, ich tradycja w zasadzie nie sięga XfX wieku, a w niektórych wsiach pojawiły się dopiero tuż przed II wojną światową. Do tkactwa ludowego trafiły za pośredni­ ctwem zawodowych tkaczy-rzemieślników, od których wiejskie tkaczki przejmowa­ ły jedynie prostsze wzory. Specyfiką tkanin przetykanych jest tło utworzone splotem płóciennym oraz wzór powstający poprzez przewlekanie dodatkowego wątku, który �Kronika 513 w kolorze oraz surowcu jest odmienny od tła. Kolorystyka jest bardzo różnorodna. Ornamenty, jakie powstają na tkaninach przetykanych, to przede wszystkim proste motywy geometryczne złożone z wzorów kostkowych. Z czasem wprowadzano motywy bardziej rozbudowane roślinne, zoomorficzne, a nawet antropomorficzne. Ornamentów nie wymyślały jednak same tkaczki, lecz były one odwzorowywane z wyrobów fabrycznych (kap, firan, obrusów). Kilimy są tkaninami dekoracyjnymi dwustronnymi o bardzo odległej tradycji. Technika ich wykonania jest jednym z najstarszych sposobów tkactwa wzorzy­ stego i polega na ręcznym wybieraniu osnowy w celu przeciągnięcia wątku two­ rzącego wzór. Na Huculszczyźnie (skąd pochodzi większość kilimów w zbiorach ME) początkowo były one wyłącznie wyrobami domowymi, którymi zajmowały się przede wszystkim kobiety. Pod koniec XIX wieku w Kosowie założono szkołę tkacką, w której wykonywano kilimy według wzorów ludowych i stylizowanych. Uczniowie tej szkoły zakładali później domowe warsztaty albo większe pracownie. W okresie międzywojennym Kosów stał się centrum przemysłu tkackiego, w okoli­ cy działało około 500 warsztatów. Ornament kilimów huculskich to przede wszyst­ kim motywy geometryczne w układach pasowych, ale także zgeometryzowane roślinne. Tkaniny ozdabiane haftem to głównie proste płótna lniane i bawełniane, choć w ten sposób zdobiono także tkaniny wzorzyste. Podstawowe techniki ludowych wyszyć były ściśle związane ze strukturą materiału. Do najbardziej tradycyjnych zaliczane są tak zwane ściegi liczone, w których odlicza się nitki płótna podczas wyszywania or­ namentów, co powoduje ich geometryzację. Najpopularniejszy jest ścieg krzyżyko­ wy, bardzo rozpowszechniony również ścieg płaski. Spośród ściegów swobodnych, niezwiązanych ze strukturą tkaniny, archaiczny w formie jest ścieg łańcuszkowy. Inne ściegi, takie jak na przykład zygzakowaty, okrętkowy, za igłą, „janina”, dzierga­ ny czy atłaskowy i podkładany, w kulturze ludowej zaczęły występować stosunkowo późno (XVIII-XIX w.), w wyniku wpływów rzemiosła cechowego. Jedną z przyczyn zarzucenia starych ściegów było także rozpowszechnienie się fabrycznego cienkiego płótna, na którym liczenie nitek było zbyt żmudne. Do ludowych wyszyć z hafciarstwa profesjonalnego i haftów środowisk wyższych grup społecznych przeniknęły pewne motywy zdobnicze, takie jak realistycznie ujmowane kompozycje kwiatowe. Z najbardziej tradycyjnymi technikami haftu wiąże się niewielkie zróżnicowanie ko­ lorystyczne. Na ogół były to hafty jednobarwne, rzadziej dwukolorowe. Wielobarwność wiąże się z wpływami obcymi, spoza środowiska wiejskiego, które przenikały głównie za pośrednictwem zawodowego hafciarstwa. Różnorodność zaprezentowanych tkanin przejawia się w dużym stopniu także w ich funkcji - od dekoracyjnej, przez użytkową do obrzędowej, przy czym jedna tkanina może spełniać kilka funkcji jednocześnie. Kilim zawieszony na ścianie de­ korował ją, ale również ocieplał. Na Huculszczyźnie przykrywano nim trumnę, po pogrzebie zaś zostawiano w cerkwi. Ręczniki nie służyły do celów higienicznych, ale przyozdabiano nimi święte obrazy, półki lub krzyże nagrobne. Narzuty na co dzień przykrywały łóżka, ale mogły służyć także do okrycia konia, siedzenia na wozie bądź też były używane jako płachta do przenoszenia dziecka. Obrusami i serwetkami �514 Kronika nabywano stoły od święta; obrus wigilijny czy serwetki do koszyczka ze święconką znalazły swoje miejsce w obrzędowości dorocznej. Płachta na trumnę, prześcieradło dla położnicy czy zwykłe płótno lniane zastosowane do rytualnego spowicia odgry­ wały ważną rolę w momentach przełomowych dla wiejskiej społeczności. Większość z tych tkanin była również niezbędnym elementem wiana panny młodej. W zaprezentowanym na wystawie zbiorze tkanin najstarszymi były: ręcznik po­ leski z 1882 roku oraz narzuta białostocka z roku 1890. Część wyrobów datowano na przełom XIX i XX wieku, większość natomiast pochodziła z okresu międzywo­ jennego, a na przykład chodniki-szmaciaki wykonane zostały już na Dolnym Śląsku przez ludność przesiedleńczą. Oprócz tkanin, ekspozycja ukazywała także cały proces tkacki - w prezentacji filmowej. Uzupełnieniem wystawy były fotografie oraz teksty informacyjne. Obecnie tkactwo zalicza się raczej do zawodów ginących. Wystawa umożliwiła zwiedzającym poznanie tradycji tkackich oraz hafciarskich charakterystycznych dla wielu regionów Polski. Ekspozycja dostała nominację w Konkursie na Wydarzenie Muzealne Roku Sybilla 2009 w kategorii wystaw etnograficznych. Hanna Goiła1 1Autorka scenariusza i realizacji oraz katalogu zbiorów, który towarzyszył wystawie: H. Goiła, Wrocław 2009; aranżacja plastyczna Joanna Głowacz, fot. Wojciech Rogowicz. T k a n in y lu d o w e , � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87de290311b3c9b95a8210c87d2030da.pdf b0d36357379eae06c358faee54b5e208 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6186 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Bajerowa, Irena (1921-2010) Lévi-Strauss, Claude (1908-2009) Rieszetow, Aleksander Michajłowicz (1932-2009) Sampławska, Halina (1926-2009) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5771 Title A name given to the resource In memoriam/ LUD 2010 t.94 Description An account of the resource LUD 2010 t.94 s.515-524 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss-Janusz, Krystyna Burszta, Wojciech J. Jasiewicz, Zbigniew Tatara, Sylwia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text V II. IN \ I i : \ I O R I A \ I IRENA BAJEROWA (1921-2010) 30 czerwca 2010 roku zmarła prof. Irena Bajerowa, wybitna znawczyni historii języka polskiego, autorka fundamentalnych prac z tego zakresu, uwzględniających związki języka z życiem narodu i kultury nastawionej na obronę tożsamości. Prof. Irena Bajerowa była córką językoznawcy - Zenona Klemensiewicza. Uro­ dziła się 13 marca 1921 roku. W roku 1938 rozpoczęła studia na Uniwersytecie Ja­ giellońskim, które jednak przerwała wojna. Związała się z ruchem konspiracyjnym - Związkiem Walki Zbrojnej i Armią Kraj ową na terenie Krakowa i Warszawy. Pełni­ ła funkcję łączniczki i sekretarki szefa sztabu Okręgu Krakowskiego AK, wyrabiała też fałszywe dokumenty. Podczas wojny poznała Karola Wojtyłę oraz przyszłego męża, Kazimierza Ba­ jera. Ukończyła studia na tajnych kompletach. Po wojnie doktoryzowała się na Uniwersytecie Jagiellońskim, ale później, ze względu na niechętne nastawienie do niej ówczesnych władz uniwersyteckich spowodowane jej AK-owską przeszłością i uwięzienie męża skazanego za działalność konspiracyjną, przyjęła w 1955 roku propozycję pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Katowicach. Właśnie tam, a następnie na powstałym w roku 1968 Uniwersytecie Śląskim tworzyła podstawy śląskiej humanistyki. Jako prorektor do spraw studenckich, w pierwszych dniach stanu wojennego zo­ stała internowana wraz z ówczesnym rektorem, późniejszym marszałkiem Senatu prof. Augustem Chełkowskim. Byli to jedyni rektorzy uczelni polskich internowani w czasie stanu wojennego. Funkcję prorektora ds. nauczania prof. Irena Bajerowa pełniła w Uniwersytecie Śląskim w latach 1981-1982, była też zastępcą dyrektora Instytutu Filologii Polskiej w latach 1969-1972 oraz wieloletnim kierownikiem Zakładu Historii Języka Pol­ skiego. W 1974 roku uzyskała tytuł naukowy profesora, a w roku 1989 - stanowisko profesora zwyczajnego. Przeszła na emeryturę na początku lat 90., poświęcając się nadal pracy badawczej. Jedną z jej najważniejszych prac jest monumentalna, trzytomowa monografia Polski język ogólny X IX wieku: stan i ewolucja. Prof. Irena Bajerowa była członkiem wielu towarzystw naukowych, między in­ nymi Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie, Polskiej Akademii Nauk, Rady Języka Polskiego przy Prezydium PAN, Polskiego Towarzystwa Językoznawczego �In memoriam 516 oraz Koła Zainteresowań Kulturą Ormian przy Krakowskim Oddziale Polskiego To­ warzystwa Ludoznawczego. Otrzymała wiele odznaczeń wojskowych i cywilnych oraz nagród i wyróżnień, wśród nich prestiżową nagrodę „Lux ex Silesia”, ustanowioną przez metropolitę ka­ towickiego. W roku 2008 została doktorem honoris causa Uniwersytetu Śląskiego. Prof. Irena Bajerowa została pochowana na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie. Krystyna Reinfuss-Janusz CLAUDE LÉVI-STRAUSS (1908-2009) OSTATNI HEROS HUMANISTYKI Latem i jesienią 2008 roku w centrum Paryża, a ściślej rzecz biorąc - na wysta­ wach wszystkich księgarń w tym rejonie, królował Claude Lévi-Strauss. Witryny wypełniały nieodmiennie zdjęcia „papieża strukturalizmu” (z okresu pobytu w Ame­ ryce Południowej albo z ostatnich lat, zawsze wówczas siedzącego w fotelu na tle książek). Mistrz miał niebawem skończyć 100 lat, co było pretekstem do przypo­ mnienia tej niezwykłej postaci, jubileuszowych wydań jego chef d ’oeuvre, a także albumów ze zdjęciami z dawnych badań. Również świat intelektualny obchodził tę rocznicę, ale jakby w sposób wyciszony, jako że - tak to bywa - nawet najbardziej kontrowersyjni badacze po latach stają się klasykami, a urok dawnych sporów ma już głównie nostalgiczny charakter. Rok później Lévi-Strauss zmarł w swoim pary­ skim mieszkaniu przy ulicy Nicolasa Poussina, zamykając tym samym ważną epokę w dziejach dwudziestowiecznej humanistyki. Powszechnie mówiono o nim, że nale­ ży do pokolenia ostatnich wielkich herosów nauki, że jego autorska idea antropologii strukturalnej jest zarówno koncepcją teoretyczną, jak i próbą całościowej filozofii człowieka. Dla Lévi-Straussa kluczowe znaczenie miały pojęcia nieuświadamianej struktu­ ry ludzkiego umysłu, opozycja natura - kultura, zakaz kazirodztwa (i jego inwersja w postaci zasady egzogamii) oraz myślenie mito-logiczne, oparte na spontanicznym operowaniu metaforami i metonimiami. Francuski badacz uogólnił na całą kulturę symboliczną to, co charakteryzować miało funkcjonowanie języka, stąd podstawowe dlań znaczenie posiadało pojęcie opozycji binarnych i odróżnienie synchronii od diachronii. Credo swojej teorii i metody strukturalnej wyłożył krótko: Zarówno język, jak i kultura zbudowane są z opozycji i korelacji, inaczej mówiąc - ze stosunków logicznych. Można zatem rozpatrywać język jako fundament, na nim mogą być nadbudowywane struktury, niekiedy bardziej złożone, ale tego sa­ mego typu co te, które są mu właściwe; odpowiadają one pod wieloma względami rozpatrywanej kulturze (Lévi-Strauss 1970: 130-131). �In memoriam 517 Według Lévi-Straussa kultura ma dwa poziomy. Pierwszy z nich ma charakter powierzchniowy, na którym uczestnicy kultury potrafią sami tłumaczyć sens działań, obrzędów, mitów czy zachowań rytualnych, nie zdają sobie jednak sprawy, że ich myśleniem rządzi głęboki poziom kultury. Ów poziom to nic innego, jak niezmien­ ne struktury umysłu, które mają charakter pozaświadomościowy, choć są racjonalne i logiczne - zawsze i wszędzie. Zadaniem antropologa strukturalnego jest dotarcie do mentalnego poziomu kultury, a tym samym do zasad myślenia ludzkiego, wspólnych dla wszystkich ludzi. Niewielu antropologów mogło się pochwalić za życia tak wielką międzynaro­ dową renomą i sławą, tak wielką liczbą cytowań, polemik i nawiązań do własnej twórczości. Od końca II wojny światowej do połowy lat 70. był chyba najważniej­ szym autorytetem nauk o człowieku, wizjonerem, świetnym pisarzem i - co także się podobało - hermetycznym umysłem, zatopionym w rozważaniach fundamentalnych. Lévi-Strauss doprowadził do zasadniczej zmiany sposobu, w jaki antropolodzy sta­ wiają pytania i definiują swój przedmiot badań w takich dziedzinach, jak stosunki pokrewieństwa, sztuka, klasyfikacje i mitologia. Określany był zawsze jako człowiek wrażliwy, na poły filozof i moralista, na poły chłodny analityk tajemnic ludzkie­ go umysłu. Był zawsze zdystansowany wobec bieżącej rzeczywistości. Najlepszym przewodnikiem po meandrach jego umysłowości jest z pewnością słynna, literacko doskonała autobiografia (i podróż filozoficzna), Tristes tropiques (1955). To właśnie w tej książce wyznał, że trzema dyscyplinami, które wyznaczyły horyzont jego po­ znawczej wyobraźni, były geologia, marksizm i psychoanaliza; wszystkie trzy po­ kazują, iż rzeczywistość nigdy nie jest tym, co widać na pierwszy rzut oka, a proces rozumienia polega na redukowaniu rzeczywistości jednego rodzaju do innego rodza­ ju rzeczywistości. Ponadto, wszystkie te trzy dziedziny borykają się z tym samym problemem, jakim jest relacja między poziomem zjawisk postrzeganych zmysłowo a poziomem refleksji umysłu. Zdaniem Lévi-Straussa także antropologia, jego pasja i wybrana dziedzina wiedzy, winna zmierzać ku temu, by połączyć dziedzinę zmysło­ wą i rozumową w jeden spójny system logicznych prawideł myślenia. Francuski antropolog był dobrze przygotowany do podjęcia się takiej próby maksy­ malnej racjonalizacji wiedzy o kulturze symbolicznej. Dwa względy miały tutaj decy­ dujące znaczenie. Pierwszym jest jego talent do logiki formalnej. Drugim - inspiracje empiryczne (pobyt wśród Indian Kaduweo, Bororo i Nambikwara) oraz teoretyczne, w postaci językoznawstwa strukturalnego, z którym zapoznał się dzięki pobytowi w Nowym Jorku i bliskiej przyjaźni z Romanem Jakobsonem. Także na lata amerykań­ skie przypada skrupulatne poznanie osiągnięć tamtejszej antropologii kulturowej, któ­ rej znajomość wykorzystał w swojej pracy doktorskiej Les structures élémentaires de la parenté (1949). Po powrocie do Francji był już w pełni ukształtowanym badaczem z jasno wyznaczonym celem - zrewolucjonizować antropologię, uczynić z niej wiedzę tak ścisłąi zobiektywizowaną, jak udało się to językoznawcom strukturalnym. Po fascynacji zagadnieniami pokrewieństwa, czego wyrazem była wspomniana rozprawa doktorska, Lévi-Strauss skupił się przede wszystkim na badaniach mitolo­ gii i klasyfikacji tubylczych. W tej sferze metody strukturalne wydawały się najbar­ dziej użyteczne. Na pierwszy ogień poszło pojęcie totemizmu, jeden z najbardziej �518 In memoriam niejasnych i obciążonych mistyfikacjami terminów antropologicznych. Zgodnie z dominującą na przełomie XIX i XX wieku perspektywą ewolucyjną, badacze wi­ dzieli w totemizmie jedną z pierwszych form religii pierwotnej, która miała polegać na utożsamianiu się grup ludzkich z pewnymi gatunkami roślin i zwierząt. Kilku badaczy brytyjskich zaproponowało nową interpretację totemizmu, ale dopiero Lévi­ -Strauss nadał debacie poziom abstrakcji, który zadziwił naukowy świat. Według autora Le totémisme aujourd’hui (1962) owo kontrowersyjne pojęcie to system kla­ syfikacji grup społecznych oparty na analogii, która zestawia z jednej strony różnice między grupami w świecie społecznym, a z drugiej - różnice między gatunkami w przyrodzie. Tworzy się szczególny system myślenia, w ramach którego zakłada się relację między pojedynczym zwierzęciem a gatunkiem, do którego ono przynależy, co stanowi podstawę modelu intelektualnego dla wyobrażenia sobie relacji między jednostką a jej kategorią społeczną. Społeczeństwa wybierają zwierzęta za swoje to­ temy nie po to, aby je chronić (lub zjadać), ale dlatego, że „nadająsię do myślenia”. Kontynuacją racjonalizowania umysłowości pierwotnej jest książka La pensée sauvage (także rok 1962), w której Lévi-Strauss podważył powszechne wówczas przekonanie, że umysłowość preliteracka znajduje się na jakimś przed-logicznym etapie ewolucji. Myśl dzika jest jak najbardziej logiczna, ale „logiczna inaczej” - jest naturalna, bliska intuicji zmysłowej, operuje konkretem, a nie abstrakcją. Co więcej: jest ona uniwersalna, przej awiaj ąc się analogicznie w sztuce, wierzeniach i trądy ej ach mitologicznych. Jest taka, jaką - w ostateczności - wyznacza struktura mózgu. Przyjęło się, że najważniejszą pracą Lévi-Straussa są czterotomowe Mytholo­ giques (1964-1971), logiczna kontynuacja jego rozważań nad naturą umysłu, teraz odnoszonych wyłącznie do myśli mitycznej, która najlepiej obrazuje złożoność my­ śli pierwotnej. Mistrz zanalizował blisko tysiąc mitów zebranych wśród 200 grup indiańskich przez antropologów amerykańskich. Wniosek z jego badań był jedno­ znaczny - mitologia nie posiada żadnej funkcji praktycznej, mity działająjako syste­ my przekształceń, nieustannie opowiadają się w ludzkim umyśle w nieprzebranym bogactwie wariantów. Mniej ważna jest semantyka mitów, bardziej ich syntaktyka, a więc relacje opozycji, inwersji, symetrii, podstawienia i permutacji. Był to niewątpliwie kolejny przełom w badaniach, niezależnie jak po latach oce­ niamy wiarygodność wyjaśnień Lévi-Straussa. Rzecz w tym, że na diachroniczny porządek narracji wyrażający się w syntagmatycznych relacjach między elementa­ mi, nałożył on synchroniczny i paradygmatyczny porządek dotyczący grup relacji. Nowatorstwo polegało w tym wypadku na określeniu mitu jako sumy wszystkich swoich wersji, bez określania pierwszeństwa czy większej prawdziwo ści/kompletności poszczególnych wariantów. Różnice między poszczególnymi wersjami danego mitu dają się zredukować do ciągu operacji podstawień analogicznych. W ramach danego mitu można porównywać powtarzające się elementy i relacje, których nie do­ strzeżemy, jeśli ograniczymy analizę do samego wątku narracyjnego. Rozpatrywanie pokrewnych mitów, w których powtarzają się badane relacje, pochodzących z tego samego społeczeństwa lub grup sąsiednich, pozwala na ujawnienie tych relacji. Ze­ spół wariacji danego mitu wraz z operacjąmediacji tworzy grupę przekształceń, któ­ ra przyjmuje kanoniczną formułę: �In memoriam 519 Fx(a) : Fy(b) :: Fx(b) : Fa-l(y), w której a i h są terminami, a x i y funkcja­ mi tych terminów. W jednej z ostatnich książek, La potière jalouse (1985), Lévi­ -Strauss o wiele przejrzyściej aniżeli w zawiłych wywodach z Mythologiques pokazał działanie tej formuły, odwołując się do analizy amerykańskich mitów dotyczących początków zazdrości i narodzin garncarstwa, w których centralne miejsce zajmuje lelek, ptak o nocnym trybie życia1. Jeśli w miejsce a podstawimy / {lelek), w miejsce b podstawimy k {kobieta), a z a i i j odpowiednio - z {zazdrość) i g {garncarstwo), otrzymujemy wówczas: Fz(l) : Fg(k) :: Fz(k) : F l-l(g), co z kolei należy czytać: funkcja „zazdrość” lelka wobec funkcji „garncarstwo” kobiety jest tym, czym funkcja „zazdrość” kobiety jest wobec odwróconej funkcji „lelek” garncarstwa (gdzie odwrócona funkcja „lelek” oznacza innego, bardzo powszechnego ptaka amazońskiego, znanego pod nazwą „garncarza”). Obecne w ramach pewnego cyklu mitycznego Indian Jivaro relacje lelek/zazdrość i zazdrość/kobieta pozw a 1aj ą wyw n io skow ać relację między ptakiem garncarzem a lelkiem (relację inwersji), która pozwala zamknąć cykl logiczny. Myśl mityczna zatem, widziana jako zespół logicznych operacji, nie różni się od myślenia praktycznego, różni je jedynie „materiał”, na którym operuje ludzki umysł, którego cechą jest zawsze racjonalizm. Nie każdemu jest jednak dane ów podstawowy fakt zrozumieć - temu służy metoda strukturalna. Lata 60. i 70. ubiegłego stulecia upłynęły na polemikach z francuskim strukturalistą. Nie będzie przesadą napisać, że jego myśl „zaczadziła” niemal wszystkich przedstawicieli nauk społecznych i humanistycznych. Strukturalizm próbowano fun­ dować w literaturoznawstwie, historii sztuki, medioznawstwie, socjologii, archeolo­ gii, w rodzących się studiach kulturowych, nie wspominając filozofii. Paradoksalnie, Lévi-Strauss przeżył wszystkich swoich krytyków, a także kontynuatorów, których zresztą było niewielu, bo jego koncepcja posiada wszelkie cechy myśli autorskiej, naznaczonej sygnaturą jednej, heroicznej postaci. Nie ma już wśród nas Michela Foucaulta, Jacquesa Derridy, Jacquesa Lacana, Pierre’a Bourdieu, Paula Ricoeura, Clifforda Geertza, Edmunda Leacha i wielu innych adwersarzy mistrza strukturalnej szarady logicznej. W ich ślady podążył sam Lévi-Strauss, pochowany na skromnym cmentarzu w miejscowości Lignerolles. Skończyła się na dobre pewna epoka wielkich opowieści o człowieku i kulturze, których byli oni symbolami. Nauka się uskromniła, nie ufa uniwersalnym narracjom, skupiając się raczej na naszym hic et nunc. Tym bardziej warto mieć we wdzięcznej pamięci wielkiego antropologa, który chciał uczynić z ukochanej dyscypliny królo­ wą nauk. I uczynił wiele, aby tak się wydawało przez kilka dziesięcioleci. Wojciech Jó ze f Burszta 1 W tym miejscu odwołuję się do hasła C laude L é v i-S tra u ss, autorstwa B. Saladin d’Anglure’a, zamieszczonego w: A. Barnard, J. Spencer (red.), E n cy k lo p e d ia a n tro p o lo g ii sp o łe czn o -ku ltu ro w ej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen (w druku). �In memoriam 520 LITERATURA Lévi-Strauss C. 1949 Les structures élémentaires de la parenté, Paris: Presses Universitaires de France. 1955 Tristes tropiques, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Smutek tropików, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PIW 1960. 1962 La pensée sauvage, Paris: Plon; 1. wyd. poi. Myśl nieoswojona, przeł. A. Zajączkowski, Warszawa: PWN 1969. 1962 Le totémisme aujourd’hui, Paris: Presses Universitaires de France; 1. wyd. poi. Totemizm, przeł. A. Steinsbergowa, Warszawa: PWN 1968. 1964-1971 Mythologiques, 1-4, Paris: Plon. 1970 Antropologia strukturalna, przeł. K. Pomian, Warszawa: PIW. 1985 La potière jalouse, Paris: Plon. Saladin d’Anglure B. w druku Claude Lévi-Strauss, w: A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antro­ pologii społeczno-kulturowej, Warszawa: Oficyna Wydawnicza Volumen. ALEKSANDER MICHAJŁOWICZ RIESZETOW (1932-2009) Aleksander M. Rieszetow, etnolog i orientalista rosyjski, zmarł w Sankt Peters­ burgu 29 maja 2009 roku. Ceniony jest nie tylko dla poważnego i różnorodnego dorobku naukowego, obejmującego ponad 400 publikacji oraz wiele prac redakcyj­ nych. Pełnił również odpowiedzialne funkcje w zakresie organizacji nauki, a po­ nadto zasłużył się dla integracji środowiska etnologów i antropologów rosyjskich. Dla etnologów polskich i polskiej etnologii jest ważny jako badacz odbywający materiały świadczące o pracach Polaków w Rosji i ich kontaktach z rosyjskimi uczonymi. Aleksander M. Rieszetow urodził się 1 sierpnia 1932 roku w osadzie Głubokij w ob­ wodzie rostowskim, w rodzinie kolejarskiej2. Studiował w latach 1951-1956 na Wy­ dziale Wschodnim Uniwersytetu Leningradzkiego, specjalizując się w historii Chin. Po studiach uniwersyteckich dostał się na aspiranturę w Oddziale Leningradzkim In­ stytutu Etnografii AN ZSRR i stamtąd został wysłany w roku 1957 na staż do Chińskiej 2 Dziękuję prof. W.A. Popowowi i redakcji „Etnografićeskogo obozrenija” za udostępnienie ne­ krologów: przeznaczonego dla „Etnografićeskogo obozrenija”, napisanego przez A.A. Baburkina, D.W. Iwanowa, W.A. Popowa i D.A. Samsonowa oraz przygotowanego dla czasopisma „Vostok” - pió­ ra J.W. Riewunenkowej i J.W. Iwanowej. �In memoriam 521 Republiki Ludowej. Przebywał w Chinach do roku 1961, kolejno w Uniwersytecie Pekińskim i w Centralnym Instytucie Narodowości w Pekinie. Powrócił stamtąd ze znajomością języka chińskiego i tybetańskiego oraz historii i kultury Hanów oraz mniejszości narodowych i etnicznych w Chinach, a także na terytoriach sąsiednich podlegających wpływom kulturowym Chin. Wiedzę tę wykorzystał, przygotowując w roku 1967 pod kierunkiem N.N. Czeboksarowa, którego uznawał za swojego mi­ strza, pracę kandydacką, Bui. Zarys historyczno-etnograficzny, dotyczącą narodowo­ ści z południowych Chin. W latach 1975-2002 pracował na stanowisku kierownika Działu Etnografii Wschodniej i Południowo-Wschodniej Azji, przemianowanego na Dział Krajów Wschodu, w Leningradzkim Oddziale Instytutu Etnografii i An­ tropologii AN ZSRR. Oddział w roku 1992 stał się znów samodzielnym Muzeum Antropologii i Etnologii (Kunstkamera) Rosyjskiej Akademii Nauk. Powierzono także A.M. Rieszetowowi funkcję sekretarza naukowego Oddziału Leningradzkiego Instytutu Etnografii AN ZSRR (1969-1976) oraz niezwykle ważną, w sytuacji kiedy na całym terytorium ZSRR tylko dwa ośrodki naukowe miały uprawnienia do nadawania stopni naukowych ze specjalności etnografia, funkcję sekretarza nauko­ wego tak zwanej Rady ds. Dysertacji, którą pełnił w latach 1969-2001. Organizował i uczestniczył w wielu ekspedycjach naukowych na Dalekim Wschodzie, Syberii i w Mongolii. Prace naukowe A.M. Rieszetowa koncentrowały się na problematyce etniczno-kulturowej Chin oraz obszarów, na których prowadził badania terenowe. Był mię­ dzy innymi autorem kilku rozdziałów w tomie Ludy Azji wschodniej (1965) z serii „Ludy świata”. Od końca lat 70. XX wieku coraz większą uwagę kierował ku historii etnologii w Rosji i w ZSRR. Dokonania uczonych prezentował w kontekście ich osobowości, warunków pracy i życia, przywracając w ten sposób historii etnologii rosyjskiej jej wymiar osobowy. Stał się cenionym biografistą, autorem dziesiątków biogramów uczonych opublikowanych w wielu słownikach i encyklopediach rosyj­ skich i zagranicznych. Do końca życia pracował nad przygotowaniem „Słownika bio-bibliograficznego antropologów i etnologów Rosji XX wieku”. Jego wielką za­ sługą było podjęcie badań nad uczonymi represjonowanymi w okresie stalinowskim i wykreślonymi, przez cenzurę polityczną, z oficjalnej historii nauki. Uznany został za założyciela i główną siłę sprawczą tego nowego w etnologicznej historiografii rosyjskiej kierunku, który otrzymał nazwę studiów nad „represjonowaną etnografią”. Przywracał także pamięć o rosyjskich etnologach-emigrantach; wiele artykułów po­ święcił między innymi S.M. Szirokogorowi. Docenione zostały wysiłki A.M. Rieszetowa, podejmowane zwłaszcza na rzecz integracji środowiska etnologów rosyjskich. Swoimi badaniami z zakresu historii etnologii rosyjskiej wskazał na ciągłość w dziejach tej dyscypliny; dbał o to, aby nie zanikła więź między tworzącymi ją różnymi pokoleniami uczonych. W tym celu napisał dziesiątki nekrologów upamiętniających dokonania odchodzących badaczy. Uczestniczył w działaniach mających na celu utrzymanie więzi i kontaktów w ra­ mach etnologii rosyjskiej, obecnie zdecentralizowanej, przyjmującej różne orienta­ cje teoretyczne i podlegającej konkurencji nowo ukształtowanych dyscyplin, między �522 In memoriam innymi tak popularnej na terenach dawnego ZSRR kulturologii. Był współzałoży­ cielem i przez wiele lat członkiem prezydium Asocjacji Antropologów i Etnologów Rosji oraz członkiem rad redakcyjnych ważnych czasopism, między innymi „Etnograficeskogo obozrenija” i „Kur’era Petrovskoj Kunstkamery”. Wieloletnia działal­ ność i zasługi A.M. Rieszetowa zostały uczczone wydaniem jubileuszowej księgi Problemy obscej i regionaPnoj etnografii. K 75-letu A.M. Resetova, Sankt-Peterburg 2007, z cennym „Słowem wstępnym” i bibliografią Jubilata. Z Aleksandrem M. Rieszetowem spotkałem się w Krakowie na III Międzynaro­ dowej Konferencji poświęconej Bronisławowi Piłsudskiemu i jego dziedzictwu na­ ukowemu (29.08-2.09.1999 roku). Zbliżyło nas zainteresowanie historią etnologii. Rozpoczęliśmy współpracę, która zaowocowała opracowaniem i wydaniem kore­ spondencji Dmitrija K. Zielenina z Kazimierzem Moszyńskim i Adamem Fischerem ze zbiorów Petersburskiej Filii Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk i Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu. Przygotowa­ niu artykułów oraz biogramu Walentyna A. Moszkowa do drugiego tomu słownika Etnografowie i ludoznawcy polscy (2007) towarzyszyła korespondencyjna wymia­ na informacji. Drugie i ostatnie moje spotkanie z A.M. Rieszetowem miało miejsce w Petersburgu, w maju 2008 roku. Nie wychodził już wówczas, z powodu choroby, z mieszkania, pomagał jednak w moich pracach archiwalnych. Przekazał informa­ cję o korespondencji Marii Antoniny Czaplickiej z Lwem Sztembergiem, dzwonił do zaprzyjaźnionych pań w Archiwum z prośbą, aby pomogły mi w moich poszu­ kiwaniach. Odwiedziłem go 25 maja. Mieszkał samotnie, nie założył rodziny, żył z głodowej emerytury otoczony opieką przyjaciół. Jednopokojowe mieszkanie było wypełnione do ostatniego skrawka książkami i teczkami z materiałami. Zajmowały półki wokół ścian pokoju, leżały na stole, krzesłach, podłodze, pozostawiając miejsce tylko dla polowego łóżka i wąskiego przejścia. Wlewały się do korytarzyka i kuchni, zapełniały stół kuchenny z wolnym jedynie jego brzegiem. Opowiadał o dzieciństwie i młodości w obwodzie rostowskim, trudnych relacjach z kozakami w okresie okupa­ cji niemieckiej, czuł się „jużnikiem” - Rosjaninem z południa Rosji. Był pochłonięty sprawami etnologii w Rosji oraz w Muzeum Antropologii i Etnografii i wykonywa­ nymi pracami. Relacjonował trudności w gromadzeniu, poprzez ankiety, materiałów do przygotowywanego słownika antropologów i etnologów Rosji. Pragnął opraco­ wać listy M.A. Czaplickiej do L.J. Sztemberga, namawiał mnie do poszukiwania listówM.A. Czaplicki ej do W.I. Jochelsona,októrychsądził, że znajduj ąsię w archiwum Instytutu Orientalistycznego RAN w Petersburgu. Żywo zainteresował się pierwszym użyciem w publikacj achrosyj skich, spośród znanych, terminu „etnografia”, odnalezio­ nym przeze mnie w „Nastavleniach dla sostavlenia v gimnaziach... zapisok po raźnym naukam” z roku 1812, do którego dotarłem dzięki ich przetłumaczeniu i opublikowa­ niu w „Dzienniku Wileńskim” w roku 1816. Był dumny z wydanej na jego cześć księgi jubileuszowej. Aleksander Michajłowicz Rieszetow pozostanie w mojej pamięci jako człowiek bez reszty oddany nauce, życzliwy i pomocny. Zbigniew Jasiewicz �In memoriam 523 PRACE A.M. RIESZETOWA OPUBLIKOWANE W WYDAWNICTWACH POLSKICH: 2001a D.A. Klemenc i ego svazi s polskim i etnografami, w: Bronislaw Piłsudski andFutabatei Shimei - an Excellent Charter in the History o f Polish-Japa­ nese Relations, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań”, Monograph 2001b Suplement 7, red. A.E Majewicz, T. Wicherkiewicz, Poznań, s. 401-411. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego 2003a z Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Ro­ syjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Lud” 85, s. 277-288. Novye nahodki p is ’em B. Pilsudskogo v Sankt-Peterburgskih arhivah, „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 243-247. 2003b 2003c 2003d 2004 2007 O p is ’mah V.A. Moskova k akademiku V.V. Radlovu: V.A. Moskov kak ucenyj; P is’ma V. A. Moskova, „Rocznik Orientabstyczny” 55: 1, s. 5-44. (wstęp i komentarze), Bronislav Pilsudskij. P is’ma L ’vu Akovlevicu Sternbergu (1903 i 1905 g g j; Vasil’u Vasil’evicu Radlovu (1905 g.); Dmitriu Alekandrovicu Klemencu (1908 g.); Karlu Germanovicu Zalemanu (1909 g.), „Linguistic and Oriental Studies from Poznań” 5, s. 249-259. (wspólnie z Z. Jasiewiczem), Korespondencja między Adamem Fischerem a Dymitrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Nau­ kowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia Polska” 47: 1-2, s. 31-47. (wspólnie z W.M. Łatyszewem), Korespondencja Władysława Kotwiczą i Lwa Szternberga (1924-1925), „Przegląd Wschodni” 9: 1 (33), s. 185-193. Walentyn Aleksandrowicz Moszkow. Rosyjski wojskowy, etnograf i folk­ lorysta amator, w: E. Fryś-Pietraszkowa, A. Spiss (red.), Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 2, Wrocław-Kraków: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, s. 219-221. HALINA SAMPŁAWSKA (1926-2009) Halina Sampławska urodziła się w 1926 roku w Tucholi na Pomorzu. W latach 1957­ -1963 studiowała germanistykę i etnografię na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W roku 1963 obroniła pracę magisterską napisaną pod kierunkiem prof. dr. Józefa Burszty „Magia w obrzędowości weselnej ludu polskiego na tle porów­ nawczym”. W tym samym roku podjęła pracę w Muzeum w Kwidzynie. Znaczący dorobek Haliny Sampławskiej to ponad trzydzieści lat pracy merytorycz­ nej w Dziale Etnografii kwidzyńskiego muzeum oraz szesnaście lat (1978-1994) pełnie­ nia obowiązków kierownika tego muzeum - kuratora oddziału Muzeum Zamkowego �524 In memoriam w Malborku. Halina Sampławska była członkiniąPolskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego od roku 1964, a od roku 1971 - również Zarządu Towarzystwa Miłośników Ziemi Kwidzyńskiej. Ponadto pełniła funkcję Społecznego Opiekuna Zabytków, od roku 1966. Dział Etnografii Muzeum w Kwidzynie zawdzięcza Halinie Sampławskiej upo­ rządkowanie i opracowanie pełnego katalogu naukowego zbiorów (1200 obiektów) oraz uzupełnienie i prowadzenie od roku 1970 księgi inwentarzowej muzealiów et­ nograficznych. W okresie swej działalności wzbogaciła Dział Etnograficzny Muzeum o 750 eksponatów z zakresu sztuki i kultury materialnej. Dzięki jej pracy powstały nowe kolekcje z zakresu współczesnej rzeźby i haftu. Halina Sampławska zorganizowała w oparciu o własny scenariusz stałą ekspozy­ cję etnograficzną zatytułowaną „Sztuka i kultura ludowa Dolnego Powiśla”. Zorga­ nizowała ponad 30 wystaw muzealnych, w tym 27 etnograficznych i trzy historycz­ ne, do których opracowała scenariusze. Ponadto prowadziła muzealny Dział Historii Walki o Polskość Powiśla, który wzbogaciła o wiele zabytków, opiekowała się rów­ nież Działem Archeologii. Ogromna jej praca w dziedzinie popularyzacji wiedzy etnograficznej to kilkaset prelekcji dla szkół oraz wykładów otwartych w muzeum, audycji radiowych, artykułów popularnonaukowych, a także naukowych. Współpra­ cowała z licznymi instytucjami oświatowymi i kulturalnymi regionu oraz ośrodkami akademickimi, służąc pomocą merytoryczną. Przez wiele lat była też doskonałym przewodnikiem po muzeum (ze szczególnym uwzględnieniem zbiorów etnograficz­ nych) oraz po Katedrze w Kwidzynie. Biegle władała językiem niemieckim. Obok stałych penetracji terenu w celu pozyskania eksponatów etnograficznych dla Muzeum, w latach 1969-1989 Halina Sampławska prowadziła badania nad kulturą ludową Powiśla. Cykl badań dotyczących roku obrzędowego realizowała we wsiach Tychnowy, Jeżewo i Dubiel w powiecie kwidzyńskim, a badania nad pieśnią ludową w gminie Janowo w tym samym powiecie. Początkowo zebrany materiał miał posłużyć do napisania pracy doktorskiej, jednak nie został opracowany ani opublikowany. Inne badania, z zakresu kultury duchowej (pieśni) oraz lecznictwa ludowego, prowadziła Sampławska w nadwiślańskich wsiach Janowo, Klamrowo Małe i Pólko. Innym obszarem działań Haliny Sampławskiej była opieka nad lokalnymi twór­ cami ludowymi, promocja ich prac, koordynacja udziału w różnego rodzaju konkur­ sach i praca jako członka jury. Jej konsultacje pomogły w odtworzeniu lokalnego haftu i ludowego stroju powiślańskiego dla potrzeb Zespołu Pieśni i Tańca „Powiśle” w Kwidzynie. Studenci etnografii (głównie z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Pozna­ niu), odbywający w kwidzyńskim muzeum praktyki studenckie, zawdzięczają Hali­ nie Sampławskiej opiekę naukową, pomoc i konsultacje, również przy pisaniu prac magisterskich. W roku 1995 mgr Halina Sampławska przeszła na emeryturę. Nadal pozostawała w kontakcie z Muzeum w Kwidzynie, dzieląc się swą wiedzą i wielkim doświadcze­ niem. Zmarła 9 listopada 2009 roku w wieku 83 lat. Sylwia Tatara � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0497608d595bc735a1945bfbc2210ca5.pdf a474f777ed83b03caaa9f319480c65a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6229 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Rawenna - mozaiki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5809 Title A name given to the resource Opus musivum / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.4, s.41-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J O A NN A BENEDYKTOWICZ W spółczesny człowiek - turysta, kimkolwiek by nie był, musi stanąć w zadziwieniu i oszołomieniu w zetknięciu z fenomenem sztuki mozaikowej w Rawennie.1 Z jednej strony onieśmiela ogrom i rozmach, z dru­ giej niezwykły kunszt i pietyzm, o którym wiele można przeczytać, ale z którym osobiste zetknięcie budzi szczere zaskoczenie. Jednak odczucia estetyczne szybko zostają zdominowane przez nasuwające się gwałtownie pytania „co to wszystko znaczy?”. Kim są przedstawio­ ne postacie? Jaka jest ich historia? Co znaczyły dla współczesnych te wyobrażenia? Jakim językiem symbo­ li się posługiwali? A w końcu - jakich pytań nie umie­ my zadać tym mozaikom? Czy czasem nie umyka nam jakaś ważna sfera ich rzeczywistości przez to, że nie przychodzi nam do głowy zadać istotnych pytań. Nie ulega wątpliwości i jest wręcz pewnym tru­ izmem stwierdzenie, że dzieła sztuki stanowią źródło historyczne. Mozaiki z Rawenny są szczególnie cen­ nym tego typu źródłem ze względu na burzliwe czasy, w których powstawały, i na różne ideologie, które od­ cisnęły na nich swoje piętno. Pierwsze więc pytania, jakie możemy zadać, mogą dotyczyć historycznych okoliczności powstania tych dzieł sztuki. VI wiek jest dla Rawenny szczególnie interesujący - w tym bowiem czasie następuje tu bezpośrednie zetknięcie dwóch bardzo już od siebie odmiennych kultur - wschodniej i zachodniej. Obie części cesarstwa oddalały się od sie­ bie nieodwracalnie, różnice zaś stały się na tyle głębo­ kie, że właśnie w wieku VI niektórzy historycy widzą początek Bizancjum jako tworu średniowieczne­ go.2 W Rawennie, która od 402 r. była stolicą Cesar­ stwa, krzyżowały się różne wpływy kulturalne, poli­ tyczne i religijne, przy czym konieczna jest świado­ mość, jak bardzo w tamtym czasie były ze sobą te dzie­ dziny powiązane, by nie powiedzieć tożsame. Zmiany, które się wówczas dokonywały, były tak liczne, że współcześni nie zawsze dostrzegali ich doniosłość (chociażby przejęcie władzy przez Odoakra). Sytuacja w Italii była dosyć skomplikowana - od 493 Rawenna była siedzibą Teodoryka, króla Ostrogo­ tów, znajdującego się na służbie wschodniorzymskiej. Mimo że oficjalnie występował jako magister militum, w rzeczywistości rządził jako niezależny władca.3 Goci byli odseparowani od poddanych rzymskich. Do tych pierwszych należały sprawy wojskowe, natomiast tym drugim została przydzielona administracja cywilna. Równolegle do tego podziału istniał podział ze względu na wyznanie - Goci byli wyznawcami arianizmu, uzna­ nego przez kościół „katolicki”, czyli powszechny i pra­ wowierny, za herezję na pierwszym soborze w Nicei (325). Sam Teodoryk był wielkim wielbicielem kultury rzymskiej, starał się związać ze sobą arystokrację sena- Opus musivum Program ideowy mozaiek raweńskich w VI w. na przykładzie San Vitale, San Apolinare Nuovo i San Apolinare in Classe* torską Rzymu, a także popierał opozycję papieża i kleru rzymskiego przeciw wschodniemu monofizytyzmowi. Mimo że zyskał wśród Rzymian zwolenników i współ­ pracowników,4 większość senatorów, duchowieństwo, a także masy ludowe były jednak Gotom przeciwne. Nie mniej skomplikowana sytuacja była na Wscho­ dzie, gdzie niemal każde niezadowolenie społeczne owocowało jakąś herezją (na czoło wysuwał się właśnie konflikt o naturę (physis) Chrystusa), a kwestiom wybo­ ru władcy towarzyszyły zamieszki w Konstantynopolu i niekończące się intrygi dworskie. W 517 cesarzem zo­ stał Justyn, katolik (co miało niebagatelne znaczenie po długoletnim panowaniu monofizycko nastawionych ce­ sarzy5). Od początku jego panowania ogromną rolę od­ grywał jego bratanek - Petrus Sabbatius (początkowo jako candidatus, oficer pułku scholae), który z czasem przyjął imię Justyniana, a w 527, sam został cesarzem. Justynian, wielka osobowość, wytrawny polityk, człowiek obdarzony niespożytą energią, podjął szeroko zakrojoną akcję odbudowy cesarstwa. Jego wojsko, pod dowództwem Belizariusza, wodza pochodzenia germańskiego, zdobyło wpierw ziemie w północnej Afryce (533), a następnie przystąpiło do odzyskiwania ziem Italii. Jak zobaczymy, Justynian nie opierał się je­ dynie na sile zbrojnej, ale przez cały czas umacniał wpływy na Półwyspie Apenińskim, w sposób szczegól­ ny w jej ówczesnym centrum, jakim była Rawenna. Miał po temu możliwość z jednej strony przez oddzia­ ływanie na rzymskie duchowieństwo (a właściwie da­ leko idące współdziałanie), roszcząc sobie prawo do zwierzchnictwa nad nim. Z drugiej strony wiemy, że cesarz utrzymywał kontakty i prowadził rokowania z Amalasuntą, córką i następczynią Teodoryka, sprzy­ jającą Rzymianom, co budziło wielką niechęć moż­ nych gockich. Pretekstem do wydania wojny stało się jej zamordowanie przez własnego krewnego - Teodahada. Rozpętały się wyczerpujące i przeciągające się wojny gockie. W 536 r. Belizariusz zajął Rzym, a w 540 Rawennę, gdzie podpisano kapitulację. Nie był to jed­ nak koniec wojen - prawie cały sukces Belizariusza zo­ stał zaprzepaszczony, na pewien okres prawie cała Ita­ lia powróciła w ręce Ostrogotów (Rzym został zdoby­ *Praca napisana pod kierunkiem prof. Wojciecha Fałkowskiego w Instytucie Historii UW. 41 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ty w 546 r.). W wyniku wznowienia kampanii pod do­ wództwem Narsesa Goci zostali ostatecznie rozgro­ mieni w 552 r. Italia, choć, jak miało się okazać, na krótko, znów stała się częścią cesarstwa. Tak więc na początku VI wieku Rawenna znajdo­ wała się na „skrzyżowaniu” wpływów Bizancjum (z sil­ nymi akcentami monofizyckimi), rzymskiego kleru i papieża, a pod bezpośrednim panowaniem arian, Ostrogotów. w budynkach użyteczności publicznej, który miał w pewnym wymiarze stale uświadamiać ludziom obec­ ność i władzę cesarza.8 Możemy dostrzec tu koncep­ cję, czy może wiarę w rzeczywisty związek między przedstawieniem i przedstawionym. Wizerunek cesa­ rza zaznaczał jego dominację, przypominał poddanym 0 władcy, o jego potędze, a jednocześnie reprezento­ wał samą obecność - jakby rzeczywiście tam był. Sztuka religijna szeroko adaptowała formuły iko­ nografii cesarskiej - sceny nadawania dygnitarzowi zwoju z dyplomem nominacyjnym, czy władca na ma­ jestacie w otoczeniu dworu ulegały przekształceniu w przedstawienia np. Chrystusa nadającego prawo św. Piotrowi, Chrystusa pomiędzy apostołami, czy stojące­ go wśród świętych i donatorów. Taki zabieg niósł dwo­ jakie konsekwencje - z jednej strony pewne znane, czytelne formuły pomagały przekazać nowe treści (w tłumaczeniu Ewangelii odnoszono się do idei Pana - Dobrego i Sprawiedliwego władcy), z drugiej zaś sto­ sując tę swojego rodzaju kalkę relacji (Chrystus wierni / cesarz - poddani) ulegało nobilitacji i uświę­ ceniu znaczenie samego cesarza. Dążenie, by treści chrześcijańskie i idee głoszące świetność imperium na­ wzajem się uzupełniały i przydawały sobie głębi, treści 1prestiżu, ten szczególny związek wydaje się zrozumia­ ły, jako że chrześcijaństwo rozwijało się pod szczegól­ ną opieką cesarstwa. W ten sposób najstarsze malarstwo chrześcijań­ skie, wywodzące się z III w., na wielką skalę posługu­ jące się symboliką i emblematami (póki było zakazane i tępione, musiało być „zaszyfrowane”, zrozumiałe tyl­ ko dla wtajemniczonych), splotło się z dworską okaza­ łością sztuki cesarskiej. I tu właśnie należy się doszukiwać źródeł fenome­ nu mozaiki: z jednej strony, jako technika wyjątkowo zbytkowna, utrafiała w potrzebę wystawności i przepychu,9 a z drugiej dawała możliwości zaklęcia boskiego, metafizycznego świata w tajemniczy i niedosłowny ję­ zyk symboli. Świątynia jako całość stawała się pewnym modelem wszechświata - z zewnątrz mało atrakcyjna, szara i surowa architektura skrywała olśniewające i za­ chwycające wnętrze, w najbardziej wyczuwalny sposób oddzielając sferę sacrum od profanum. Rozplanowa­ niem wnętrza, dekoracją rządziła liturgia, która subtel­ nym językiem sztuki uchwytywała nie mniej subtelną teologię tego okresu. Mozaika, opus musivum, czyli dzieło dotyczące Muz, składała się z drobnych kostek, zw. tesserae, opus tesselatum, wytwarzanych z różnoko­ lorowych marmurów i kamieni półszlachetnych, a tak­ że ze szklanych kostek barwionych szkliwem. Coraz większe mistrzostwo i doskonałość warsztatowa (po­ czątkowo wiele dekoracji było wykonywanych przez niewykwalifikowanych robotników - miało to związek z nagłym zapotrzebowaniem na nowe świątynie) po­ zwalało na celne uchwytywanie rzeczy nieuchwytnych - np. przez układanie niektórych kostek ciemną stro­ Możemy następnie rozpatrzyć, jakie miejsce w hi­ storii sztuki zajmują te mozaiki. Tak jak większość wy­ darzeń, prądów tej epoki można przedstawiać w róż­ nym świetle, rozpatrywać pod rozmaitymi kątami, tak­ że jeżeli chodzi o sztukę VI i trzeba mieć na uwadze jej różne aspekty. Z jednej strony można ją odczytywać w kontekście rozwijającej się sztuki wczesnochrześci­ jańskiej, jako jej bezpośrednią kontynuację - ewolucję w wyniku powiązania ze sztuką publiczną,6 a z drugiej już jako sztukę odmienną w charakterze, bizantyjską, nasyconą monastycyzmem, będącą niejako preludium do malarstwa ikonowego.7 Od czasów Konstantyna, kiedy chrześcijaństwo stało się religią legalną, a następnie państwową, nastą­ pił rozwój architektury sakralnej, a malarstwo chrze­ ścijańskie, dotąd występujące tylko w katakumbach i małych budowlach sakralnych, nabrało ogromnej wagi. Dotychczasowe tematy - sceny mitologiczne, myśliwskie, sceny z życia codziennego, motyw Arka­ dii, przedstawienia personifikacji i alegorii pór roku, miesięcy, znaków zodiaku, planet, były sukcesywnie przejmowane na potrzeby rodzącej się sztuki oficjalno-chrześcijańskiej. Z pojawieniem się bazyliki wczesno­ chrześcijańskiej, wielkiej budowli sakralnej mającej pomieścić cały lud boży, wiązała się kwestia dekoracji i zagospodarowania przestrzeni. N a tym polu artyści (a właściwie „dyrektorzy arty­ styczni”, do których należała koncepcja, plan i pro­ jekt, i rzemieślnicy, do których należało samo wykona­ nie), wyszkoleni na dawnych wzorach korzystali obfi­ cie z wypracowanych koncepcji. Motywy z tematyki świeckiej pojawiały się jeszcze do końca IV i początku V wieku na ścianach i sklepieniach, będąc akceptowa­ nymi przez Kościół; następnie pojawiały się już tylko na posadzkach. Wiele z nich, reinterpretowanych w duchu chrześcijaństwa, było wplatanych (często po prostu jako element dekoracji) w główną kompozycję (winobranie, amorki z owocami czy kwiatami, zbyt­ kowne naczynia, roślinność, zwierzęta, etc.). Z czasem rozbudowywała się ich symbolika chrześcijańska. Istniała również oficjalna ikonografia cesarska - na murach pałaców cesarskich były upamiętniane zwy­ cięstwa władców (np. na rozkaz Justyniana został uwieczniony wracający ze zwycięskiej wojny Belizariusz). Duże znaczenie miał oficjalny portret cesarski, zarówno ten bity na monetach, jak i ten umieszczany 42 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH ną do góry nie tylko unikano wrażenia monotonii, ale przede wszystkim uzyskiwano efekt rozproszonego światła, wypełniającego całe wnętrze mistycznym bla­ skiem - promienie odbijające się i załamujące od tes­ serae nachylonych pod różnymi kątami nadawały przedstawionym scenom, postaciom świetlistość, któ­ ra uzmysławia ich ponadczasowe, głębokie i nadnatu­ ralne znaczenie. Ponadto światło w pewien sposób za­ mknięte w półmroku kościoła posiadało wartość teo­ logiczną - jako uosobienie i znak realnej obecności Boga.10 Świątynia była modelem wszechświata, swojego ro­ dzaju deklaracją - w co wierni wierzą. Religia nie była oderwana od życia publicznego, była z nim nieroze­ rwalnie związana. Postulaty religii były jednocześnie odzwierciedleniem postawy obywatelskiej i świadomo­ ści kulturowej. Siłą rzeczy program artystyczny kościo­ łów stał się narzędziem polityki i, jako że było to naj­ bardziej nośny i sięgający wszystkich warstw społe­ czeństwa element „propagandy” państwowej, pozosta­ wał w centrum zainteresowania cesarza, szczególnie jeżeli cesarzowi, jak było w przypadku Justyniana, za­ leżało na jedności imperium. Religia miała scalać pod­ danych, świątynia zaś miała przekazywać treści umac­ niające tę jedność. Justynian był godnym następcą Konstantyna. Kwe­ stia religii była bodaj najważniejsza w jego panowaniu - jako władca był odpowiedzialny przed Bogiem za zba­ wienie swoich poddanych. Poparcie boskie dla cesarza, usankcjonowanie jego władzy obligowało go do stania na straży w kwestii prawowierności wyznania. Justy­ nian dążył do restytucji imperium w jego najświetniej­ szych granicach i to zamierzenie polityczne pozostawa­ ło w ścisłym związku z ideą państwa chrześcijańskiego. Justynian (a także jego małżonka Teodora) był żywo zainteresowany teologią i próbował za pomocą i w ob­ rębie religii zaprowadzić trwały pokój i zjednoczyć bar­ dzo odległe od siebie prowincje. Kontynuował dawną tradycję cesarzy, którzy uważali się za kompetentnych zarówno w sprawach państwa, jak i wiary. We wstępie do swojej sexta novella (535) pisał: „Dwa są naczelne dary, jakie Bóg zesłał ludziom. Są to: kapłaństwo i władza cesarska (sacerdotium et impe­ rium). Z darów tych pierwszy odnosi się do spraw Bo­ skich, drugi zaś do ludzkich. Oba wypływają z tego sa­ mego źródła, oba są ozdobą ludzkiego żywota. Nie masz nic ważniejszego dla cesarzy niż dbać o dostojność ka­ płaństwa, tak by nawzajem kapłani mogli modlić się do Boga za cesarza. Dlatego też naszą wielką troską jest wspieranie prawdziwej nauki wypływającej z Boskiego natchnienia oraz otaczanie czcią kapłanów. Państwu zapewni się pomyślność, jeżeli święte kanony, ustano­ wione przez apostołów, a przechowane i objaśnione przez świętych Ojców, osiągną powszechny posłuch”.11 Dając w ten sposób wyraz przekonaniu o szczegól­ nym zadaniu cesarza, by wcielać „święte kanony” w życie, Justynian przypisywał sobie nierzadko prawo do wygłaszania wypowiedzi doktrynalnych, które na­ stępnie starał się narzucić wiernym. N a fali poczucia odpowiedzialności za prawowierność poddanych, a dodatkowo uważając się za czołowego teologa swojej epoki, na szeroką skalę prześladował Żydów, Samary­ tan, pogan, heretyków, nie wahał się stosować repre­ sji przeciw sprzeciwiającym się mu biskupom (także wobec biskupa Rzymu). N a równi z przedsięwzięciami militarnymi prowadził szeroko zakrojony program mi­ sji - tak poza granicami Cesarstwa, jak i w jego obrę­ bie. Stąd wpływy Bizancjum - kultura, sztuka przeni­ kały stopniowo do różnych obszarów starając się wcią­ gnąć je jak najściślej w krąg swojego oddziaływania. Dlatego możemy śmiało mówić o całym programie ideologicznym, którym kierował się Justynian przy odbudowie imperium. W mojej pracy postaram się pokazać, jak w mozaikach z trzech kościołów z tego okresu - San Vitale (ufundowany w 526 r., poświę­ cony 548), Sant’Apolinare in Classe (ukończony w 549 r.) i Sant’ Apolinare Nuovo (który został prze­ budowany po 556 r.) wyraża się ten program, jakimi środkami wyrazu operuje, jaki prowadzi „dialog” z od­ biorcą, z wiernymi. San Vitale Kościół ten został ufundowany w 526 r., po powro­ cie biskupa Eklezjusza z Konstantynopola (gdzie był z papieżem Janem I) i najprawdopodobniej już po śmierci Teodoryka, za panowania jego córki Amalasunty. W latach 526-540 budowa szła bardzo wolno ze względu na toczącą się wojnę i dopiero po zdobyciu miasta przez Belizariusza powstała większość budowli i na ten okres (540 - 546) należy datować mozaiki. Cały wystrój świątyni został ufundowany przez Julia­ nusa Argentariusa. N a sklepieniu prezbiterium widnieje przedstawie­ nie Baranka Bożego. Baranek jest ukazany na tle gwiaździstego nieba i znajduje się w środku wieńca, który podtrzymują cztery anioły stojące na kulach-globach. Kule te, jak zauważył Nordstrom, mają różne wielkości, którym odpowiadają różne astronomiczne fazy.12 W ten sposób reprezentowane są pory roku, przez co kule stają się symbolem Wieczności. Całość kompozycji osadzona jest w bujnej zieloności (jakby akantowa wić), w której ukazane są różne zwierzęta kaczory, rozmaite ptaki, baran, osiołek, ryby, i wiele in­ nych na złotym albo zielonym tle, a na rogach, na nie­ bieskich kulach trzymanych przez delfiny, stoją pawie. Baranek Boży otoczony jest wieńcem - trudno po­ wiedzieć, czy laurowym (na co wskazywałyby liście), czy jest to jakby „wieniec obfitości” (owoce). Jest god­ ne uwagi, że wyobrażenie Agnus Dei zostało wprowa­ dzone do obrządku rzymskiego dopiero w końcu VII 43 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Ofiara Abla i Melchizedeka (Płd. Strona Prezbiterium), [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideenge­ schichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Vitale, Abraham i aniołowie (odwiedziny trzech posłańców), Ofiara Izaaka, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastu­ dien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 44 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Procesja Justyniana, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, Procesja Teodory, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 45 �Joanna Beneiyktowicz • O PUS M U SV U M PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH w. przez papieża Sergiusza I, Syryjczyka. Natomiast w liturgiach wschodnich pojawiał się już wcześniej, ja­ ko symbol ofiary Chrystusa. Wskazuje to na wyraźne wpływy wschodnie. Baranek jest przedstawiony jako Kosmokrator, który panuje nad całym stworzeniem. Jednocześnie symbolizuje ofiarę mszy i śmierć Chry­ stusa na Krzyżu - i to znaczenie teologiczne jest pod­ kreślone przez umieszczenie właśnie tego wizerunku w najwyższym punkcie prezbiterium. Dekoracja ewidentnie odwołuje się do wyobrażeń raju - sztuka katakumb przejęła motywy idyllicznych ogrodów pełnych zwierzyny i w ten sposób obrazowała rajski ogród. Paw w tym kontekście symbolizowałby „wieczną wiosnę”, czy przyszłą „łaskę”, zmartwych­ wstanie (obok delfinów, które oznaczają życie wiecz­ ne). Jednocześnie zestawienie pawi z kielichami i wino­ gronami (te motywy występują wyraźniej bezpośrednio pod dekoracją sklepienia, wokół okien) może wskazy­ wać na „rozkosze spożywania świętej Eucharystii i nie­ bieskiego posiłku w błogosławionej wieczności”.13 Wydaje się to przekonującą hipotezą - wskazywa­ łyby na to mozaiki z bocznych ścian, nad arkadami prowadzącymi do obejścia, które wydają się przywoły­ wać właśnie motyw Ofiary, Eucharystii. Z lewej, połu­ dniowej strony widzimy dwie sceny: Abraham i Sara goszczący trzech aniołów14 i Abraham składający ofia­ rę z Izaaka. Natomiast w obramieniu, nad tą sceną jest ukazane powołanie Mojżesza - na dole Mojżesz pasą­ cy owce Jetry, a powyżej Mojżesz i płonący krzak na górze Horeb. Następnie dwa anioły trzymające meda­ lion z monogramem Chrystusa (krzyż, na którego ra­ mionach są zawieszone dwie litery ra15) oddzielają po­ stać proroka Izajasza. Po stronie prawej, północnej jest ukazany ołtarz, na którym składają ofiary: Abel z owieczki, i Melchizedek - z dwóch bochenków chle­ ba i z wina. Powyżej (w obramieniu) widzimy Mojżesza otrzymującego Dziesięcioro Przykazań na górze Synaj, poniżej Aarona i dwanaście pokoleń Izraela, którzy są świadkami tej sceny. Po analogicznym do poprzednie­ go motywie dwóch aniołów niosących medalion z krzyżem przedstawiony jest prorok Jeremiasz. Trzej aniołowie mogą być odczytani jako manifestacja Trój­ cy Świętej;16 cielątko, które niesie im Abraham - jest analogią do ofiary mszy; stół, przy którym siedzą anio­ łowie, wyraźnie nawiązuje wyglądem do ołtarza, a trzy bochenki, które leżą przed nimi, przypominają hostie tego okresu (są znaczone znakiem krzyża); Izaak jest prototypem Chrystusa, odwiedziny Trzech Posłańców - prototypem Zwiastowania, przez co Sara staje się prototypem Maryi,17 a Abraham - Józefa. W tym kon­ tekście wymowa mozaiki jest antyariańska: jest uzna­ niem boskości Chrystusa i roli Marii jako Bożej Rodzi­ cielki. Zestawienie ofiar składanych przez Abrahama, Abla i Melchizedeka odzwierciedla bardzo starą (IV w.) rzymską liturgię mszy, w której wymienia się właśnie te postacie przy składaniu ofiary eucharystycznej. Są to trzy mistyczne antytypy kapłaństwa Chrystusa. Ich po­ stacie nawiązują do idei, w której każdy chrześcijanin uczestniczy czynnie w składaniu ofiary jako „godny (sprawiedliwy) ofiarodawca” (just offerer).18 Wszystkie trzy przedstawienia odbywają się przy ołtarzach i odwo­ łują się bezpośrednio do Eucharystii. Znakiem, że ofia­ ra jest miła Bogu, jest Jego ręka wyłaniająca się w ge­ ście błogosławieństwa spośród chmur.19 Ważnymi postaciami są prorocy ofiarnej śmierci Chrystusa - Jeremiasz i Izajasz.20 Izajasz przy tym jest szczególnie prorokiem Wcielenia, a Jeremiasz - Męki. Sceny przedstawiające Mojżesza pokazują chronolo­ gicznie historię jego powołania i przywołują następują­ ce skojarzenia: Mojżesz jako Dobry Pasterz i jako po­ średnik między Bogiem a ludźmi. Wszystkie sceny zo­ stały zamieszczone celowo, zgodnie z ówczesnym rozu­ mieniem Starego Testamentu jako opisującego „cienie/zarysy i rodzaje/typy” (shadows and types) wydarzeń zbawienia ludzkości.21 I tak Mojżesz, który wybawił Izraelitów z niewoli egipskiej, jest znakiem dzieła Zba­ wienia, którego dokonał Chrystus; nadanie Dekalogu zapowiada zesłanie Ducha Świętego. Symboliczna wymowa całości zdaje się podkreślać dwie natury Chrystusa - zarówno Jego boskość w scenie odwiedzin trzech aniołów (jako jedna z Osób Trójcy Świętej), jak i jego człowieczeństwo: w scenie ofiarowania Izaaka baranek symbolizuje Jezusa, który umrze za nas na krzyżu. Melchizedek składa chleb i wi­ no, w których wyraża się właśnie podwójna natura Je­ zusa. Niewinna śmierć Abla prefiguruje śmierć Chry­ stusa. Gorejący krzak - z jednej strony jest symbolem Boga-Człowieka, a z drugiej Marii Bożej Rodzicielki tak jak krzak „nosił” Boga w postaci płomieni, tak M a­ ryja nosiła w sobie Chrystusa. Do tego trzeba pamiętać o symbolice Mojżesza i dwóch proroków. Wymowa tych scen jest więc wymierzona zarówno przeciw monofizytyzmowi (jako że podkreślają podwójną, bosko-ludzką naturę Chrystusa), jak i przeciw arianizmowi (nie odmawiają mu pełnej boskości). Jest też dostrze­ galne duże znaczenie liturgii dla tej kompozycji.22 Nad tymi mozaikami ukazani są czterej ewangeliści - po lewej Mateusz i Marek, po prawej - Jan i Łukasz, trzymający swoje Ewangelie, z ukazanymi po bokach narzędziami do pisania. Nad każdym z nich znajduje się adekwatne „zwierzę” apokaliptyczne (odpowied­ nio: anioł, lew, orzeł, wół), co jest bezpośrednim na­ wiązaniem do dekoracji samej absydy: w niej Chrystus trzyma zwój z siedmioma pieczęciami. Lew symbolizu­ je Zmartwychwstanie, Anioł (Człowiek) odwołuje się do genealogii Jezusa z Ewangelii św. Mateusza, Wół, jako zwierzę ofiarne odnosi się do Męki, z kolei Orzeł jest symbolem Wniebowstąpienia. Wydaje się też oczywisty stosunek, jaki zachodzi między tymi posta­ ciami a mozaikami poniżej: tak jak Mojżesz na górze Synaj otrzymał Prawo - Stare Przymierze, tak Nowe 46 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH złoto-zielonym tle, bez żadnych elementów architek­ tonicznych, które w jakiś sposób sugerowałyby, gdzie jest ona umiejscowiona - przez to wydaje się, że odby­ wa się ona bezpośrednio w kościele. Stojący na czele diakon z kadzidłem wysuwa we wskazującym geście rękę poza ramę dekoracyjną. N a drugiej mozaice mo­ żemy zauważyć fontannę, wnękę, baldachim z zasłoną, zza której wyłaniają się damy dworu, drzwi wejściowe, których kotarę odchyla jeden z urzędników. Jest to, choć w skróconej formie, narteks kościoła San Vitale. Teodora miała ogromny wpływ na politykę, była rze­ czywiście consors imperii i mimo że razem z mężem bie­ rze udział w rytuale ofiarnym, to jednak dla niego jest zarezerwowana świątynia, bezdyskusyjnie wyprzedza małżonkę w liturgicznym rytuale. N a dole sukni Teo­ dory pojawia się motyw Trzech Króli, który symbolizu­ je eucharystyczną ofiarę (składanie darów), a zarazem jest przedstawieniem chrześcijan, którzy wyjdą naprze­ ciw Chrystusowi, by go przywitać w Jego powtórnym przyjściu (tak jak Trzej Mędrcy przy pierwszym). D o­ datkowo Trzej Królowie są świadkami Epifanii - obja­ wienia się prawdziwego Boga w Dzieciątku. W sposób bardzo subtelny został tu przemycona ważna prawda wiary. Ciekawe jest, że Teodora zmarła kilka tygodni po poświęceniu San Vitale. Tym samym mozaika ta stała się jakby jej epitafium. Jako że mozaiki te były ukończone, zanim rozstrzy­ gnął się wynik wojny gockiej, trzeba je odczytywać nie tylko jako znak triumfu ze zdobycia Rawenny, ale też jako wyraz pewności co do przyszłego zwycięstwa. Istotna dla zrozumienia tej wymowy jest świadomość, jak poważną funkcję spełniał portret cesarski. Identy­ fikacja wyobrażenia (przedstawienia) z rzeczywisto­ ścią, wywodząca się z prymitywnych wierzeń magicz­ nych, w Imperium Rzymskim zyskała konkretne praw­ ne znaczenie i funkcję. Portret cesarza pojawiał się na insygniach wojskowych, na monetach, w miejscach publicznych jako wyraz jego najwyższej władzy; miał wymagać od poddanych posłuszeństwa i wierności. Był to „formalny symbol monarchii”.28 Cesarze nie tyl­ ko umacniali swoją władzę, ale też dyskretnie imputo­ wali boskość swojego stanowiska - portrety stawały się świętymi obrazami (wizerunkami), vultus sacri, m.in. przez to, że były umieszczane właśnie w kościołach, były poświęcane, modlono się za władcę, a przez to jednocześnie składano mu hołd. Prawdopodobnie w drugiej połowie IV wieku na Wschodzie została odrzucona liturgia, w której każdy wierny uczestniczył czynnie w ofierze; jedynym świec­ kim, który był godzien brać udział w oblacji, był cesarz. Ta ambicja władców wschodnich w dziedzinie sacerdotium powoduje, że można inaczej interpretować mozai­ ki przedstawiające starotestamentowe postacie: Abel, Abraham, Melchizedek nie tyle symbolizują każdego chrześcijanina, co cesarza. Abraham dodatkowo pod­ kreśla znaczenie władcy jako patriarcha Izraela, Moj- było zawarte w Ewangeliach. W późniejszym Średnio­ wieczu ten związek między Starym a Nowym Testa­ mentem często był przedstawiany przez pokazanie Ewangelistów stojących bezpośrednio na ramionach proroków starotestamentowych.23 W głębi korytarza absydy po obu stronach znajdu­ ją się przedstawienia uroczystych procesji - po lewej (czyli dla Chrystusa z absydy po prawej) Justyniana i jego dworu, a po prawej - Teodory i jej świty. N a pierwszej widzimy cesarza (który oprócz diademu ma aureolę) po jego lewej biskupa Rawenny Maksymiana (nad którym widnieje napisane jego imię), z tyłu, mię­ dzy nimi stoi Julianus Argentarius. Następnie są uka­ zani dwaj diakoni - pierwszy trzyma księgę, a drugi, wskazujący ręką kierunek procesji, niesie kadzidło. Z drugiej strony cesarza pierwszy stoi dux armis (naj­ prawdopodobniej sam Belizariusz), za nim praefectus legibus, po czym grupa żołnierzy. Jeden z nich trzyma tarczę z monogramem Chrystusa (Chi-ro) i jest to naj­ prawdopodobniej uroczysta paradna tarcza cesarska. Charakterystyczne jest przedstawienie Justyniana i Maksymiana jako równych - realizacja imperium i sacerdotium. Maksymian, który pochodził z Poli w Istrii24 odgrywał bardzo ważną rolę w planach Justyniana. W jego działalności biskupiej duże znaczenie miała li­ turgia. W czasach jego episkopatu w Bizancjum roz­ grywał się spór o Trzy Artykuły (tria kephala)25 i bi­ skup obsadzony w tak istotnym z punktu widzenia ce­ sarza mieście musiał wykazywać się dużym talentem dyplomatycznym. Za Justynianem i Maksymianem stoi Julianus Argentarius, o którym dowiadujemy się dzię­ ki IX-wiecznemu kronikarzowi Agnellusowi, że był osobą świecką, pochodzącą z Bizancjum i że to on ufundował wystroje San Vitale i Sant’Apollinare in Classe.26 To, że stoi tuż przy cesarzu, musi świadczyć o jego bardzo wysokim znaczeniu. Możemy przypusz­ czać, że był architektem, w ówczesnym rozumieniu te­ go słowa, przybyłym z Bizancjum, by nadzorować sze­ roko zakrojony program architektoniczny Justyniana. Był artystyczno-ideologicznym koordynatorem, wyso­ kim urzędnikiem cesarskim, w którego gestii było dys­ ponowanie pieniędzmi cesarskiego skarbu. Był istot­ nym „narzędziem” propagandy bizantyjskiej. Simson posuwa się nawet tak daleko, by twierdzić, że wojna gocka nie zaczęła się wraz ze śmiercią Amalasunty, lecz właśnie w projektach architektonicznych Julianu­ sa Argentariusa.27 Po drugiej stronie jest ukazana cesarzowa Teodo­ ra, jej damy dworu i dwaj dygnitarze dworscy. Para ce­ sarska bierze udział w rytuale ofiarnym: Justynian nie­ sie patenę z chlebem eucharystycznym, Teodora kielich z winem (scyphus aureus). Dla Chrystusa, do którego zmierzają dwie procesje, Justynian znajduje się po prawej stronie (pars virorum), a Teodora po stronie lewej, po której żeńska część zgromadzenia uczestni­ czyła w mszy. Procesja cesarza przedstawiona jest na 47 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Vitale, Chrystus Kosmokrator, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Vitale, św. Łukasz, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Vitale, św. Marek, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 48 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH żesz - jako prawodawca (co niejako miałoby uprawniać cesarzy do regulowania kwestii religijnych), ten, który uwalnia ludzi od tyranii, Dobry Pasterz.29 Cesarz, jako władca Republicae Christianae musiał być imitator Chri­ sti - bezpośrednim naśladowcą, podczas gdy wierni mieli być do Niego podobni. Tak jak Mojżesz zbudował i czcił Świętą Arkę, tak Justynian zbudował i wykoń­ czył S. Vitale. Melchizedek jako król-kapłan zyskał w oficjalnej ikonografii szczególne znaczenie: przedsta­ wiany w szatach cesarskich był uosobieniem władcy idealnie łączącego w jednej osobie te dwie funkcje. W San Vitale nosi on szaty kapłana, za to jego buty, płaszcz i nakrycie głowy są z purpury, zarezerwowanej przez ceremoniał dworski jedynie dla cesarza. W absydzie przedstawiony jest Chrystus Kosmokra­ tor tronujący na Kuli, globie wszechświata,30 spod któ­ rego wypływają cztery rzeki Raju. W lewej ręce trzyma Księgę Żywota, opatrzoną siedmioma pieczęciami, prawą podaje wieniec (zwycięstwa, zasługi, świętości) świętemu Witalisowi, który jest przedstawiany przez anioła. Drugi anioł pokazuje biskupa Eklezjusza, fun­ datora, trzymającego w rękach model świątyni. Anio­ ły są w strojach straży cesarskiej. Wieniec jest symbo­ lem korony chwały dla świętych. Tak jak możemy oczekiwać, że zaraz po uhonorowaniu św. Witalisa wieniec otrzyma biskup Eklezjusz, tak można odczy­ tać, że Justynian zostanie wynagrodzony za zasługi ja­ ko następny. Obraz odwołuje się do apokaliptycznych moty­ wów, podkreślając eschatologiczny wymiar powtórne­ go przyjścia. Cała ofiara składana przez Justyniana jest ukazana jako przyjęta w Dniu Sądu Ostatecznego (i jest zarazem wyrazem boskiego poparcia dla jego rządów). Ciekawe jest, że Chrystus jest tu ukazany ja­ ko młodzieniec, bez brody - raczej w duchu wczesnej sztuki chrześcijańskiej z katakumb, czy w tradycji hel­ lenistycznej, niż jako groźny brodaty Pantokrator z póź­ niejszej sztuki wschodniej. W scenie tej możemy od­ czytać elementy charakterystyczne dla bizantyńskiego rytuału: zakryte szatami dłonie. Ponad absydą znajduje się przedstawienie dwóch miast niebiańskich - Jerozolimy i Betlejem. Między ni­ mi dwa anioły podtrzymują medalion z monogramem Chrystusa, tym razem A, od którego odchodzi osiem promieni.31 Przed każdym z miast rośnie cyprys (sym­ bol chwały królestwa Bożego, tego co wyniosłe, wznio­ słe i nieprzemijające, wierność Boga wobec narodu wybranego), a pod nimi - palmy (symbol życia wiecz­ nego).32 N a łuku tęczowym znajduje się piętnaście medalio­ nów przedstawiających popiersia Chrystusa,33 dwuna­ stu apostołów, świętych Gerwazego i Protazego. Każdy medalion jest podtrzymywany przez delfiny. Święci Witalis, Gerwazy i Protazy byli uznawani przez biskup­ stwo w Mediolanie za tamtejszych patronów, genii locii. Jest to element rywalizacji między diecezjami, w której główną rolę odgrywał autorytet świętych: bi­ skupstwom nadawały prestiż spoczywające w kościele (też zdobyte) relikwie, fakt odegrania ważnej roli w ży­ ciu świętych, to, czy pierwszy biskup był apostołem, uczniem apostoła, czy uczniem ucznia, itd. Zaledwie kilka lat przed budową San Vitale ukazała się Passio SS. Martyrum Gervasii et Protasii, która przypisywała tych trzech świętych właśnie Rawennie. Wydaje się, że słusznie, jako że zmarli oni w Rawennie i kościół San Vitale stał się ich grobowcem.34 Ogólne przesłanie, które wyłania się ze wszystkich mozaik, wyraża ideę odkupienia ludzkości, zbawienia przez Chrystusa i pokazuje sakramentalną rekonstruk­ cję tego wydarzenia w eucharystycznej ofierze. Szcze­ gólna rola w tym dziele odkupienia przypada cesarzo­ wi, a konkretnie Justynianowi I. Mogłoby się wydawać wobec tego logiczne zakwalifikowanie programu iko­ nograficznego tej świątyni jako służącego cesarskiej propagandzie. Przywołanie konkretnych postaci starotestamentowych, użycie odpowiednich symboli, wyra­ finowana gra tymi symbolami, mająca wyrażać prawdy teologiczne - żaden element nie jest bez znaczenia. Jednak pojawia się wątpliwość - na ile możemy mówić 0 propagandzie, jeśli kluczowe przedstawienia: proce­ sji ofiarnej cesarza i uzupełniających jej sens scen ze Starego Testamentu właściwie nie widać z miejsca, gdzie stoją wierni? Sacrum wnętrza świątyni koncen­ truje się w prezbiterium. Jest do niego dopuszczony głównie cesarz, ze swą małżonką i dworem. Widzimy tu wyraźnie tendencję Kościoła wschodniego do od­ grodzenia prezbiterium, żeby mogli wchodzić tam tyl­ ko godni. To, czy wierni mają ich widzieć, nie tylko jest nieistotne, ale będzie wręcz niepożądane - najbar­ dziej święte momenty mszy będą przed nimi zakryte. Natomiast wiedzą, że cesarz Justynian TAM jest 1 uczestniczy w każdej mszy - m.in. za każdym razem jest wyczytywane jego imię. Jest gwarancją powszech­ ności Kościoła i powszechności cesarstwa. On jest za­ stępcą Chrystusa i rzeczywiście prowadzi lud Boży do zbawienia. Wierni widzą przede wszystkim apokalip­ tyczną wizję Chrystusa Kosmokratora. Sant’ Apolinare in Classe Początek budowy miał miejsce za biskupa Ursicinusa (532-536); za episkopatu biskupa Wiktora (537 (8)-544 (5)) wydaje się, że prace posuwały się bardzo wolno,35 większość powstała za Maksymiana, kościół ukończono w trzecim roku jego episkopatu, w 549 i na pewno w ciągu tych trzech lat powstały mozaiki.36 Ko­ ściół jest dedykowany św. Apolinaremu, który według tradycji był uczniem św. Piotra i pierwszym biskupem Rawenny; zmarł śmiercią męczeńską. Po tym, jak świątynia została splądrowana przez Saracenów w IX wieku, relikwie świętego zostały przeniesione ze wzglę- 49 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare in Classe, Absyda, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare in Classe, Ofiara Abla, Melchizedeka i Abrahama, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 50 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH dów bezpieczeństwa do kościoła św. Marcina, którego wezwanie zmieniono na Sant’Apolinare Nuovo. W absydzie centralne miejsce zajmuje ogromny krzyż (crux gemmata —ozdobiony drogimi kamieniami) w nimbie,37 który otacza gwiaździste niebo z dziewięć­ dziesięcioma dziewięcioma gwiazdami. N a skrzyżowa­ niu ramion znajduje się medalion z popiersiem Chry­ stusa. Przy przeciwległych ramionach Krzyża znajdują się litery A i ra, nad i pod napisy: SA LUS MUNDI i IX0YC. Po dwóch stronach nimbu są ukazani do po­ łowy ukryci w chmurach Mojżesz i Eliasz, całość z góry błogosławi ręka Boga. Bezpośrednio pod Krzyżem stoi św. Apolinary. Jest ukazany w geście modlitwy - orans - na rajskiej łące, na której rosną niewielkie drzewa (pinie, palmy i cyprysy - wszystkie symbolicznie zwią­ zane z nieśmiertelnością i życiem wiecznym). Z dwóch stron zbliża się do niego po sześć owiec, między który­ mi rosną lilie.38 Owce te mogą symbolizować aposto­ łów (na co wskazywałaby liczba) albo po prostu wier­ nych, lud Boży. Trzy owce stoją wyżej, bliżej Krzyża (jedna po lewej, dwie po prawej). Scena ta symbolicz­ nie przedstawia Przemienienie Pańskie na górze Tabor.39 Trzy owce to trzej uczniowie - Piotr, Jakub i Jan, apostołowie, którzy towarzyszyli Jezusowi przy Przemie­ nieniu, ale także w Ogrójcu. We wczesnym Chrześcijaństwie krzyż był przede wszystkim symbolem triumfu, bronią, drzwiami Raju. Scena ta łączy temat Przemienienia i Wywyższenia (Podniesienia) Krzyża. Ukrzyżowanie znaczyło obietnicę zwycięstwa. Przemienienie jest rzeczywistością Krzyża. Chrystus, a zarazem Krzyż, jest, co podkreśla napis, SA­ LUS MUNDI.40 Przedstawienie Przemienienia (transfiguratio) ma ścisły związek z obrządkiem eucharystycz­ nym: odwołuje się do przeistoczenia chleba i wina w cia­ ło i krew Chrystusa, które odbywa się na każdej mszy świętej. Scena ta, umieszczona w tak uroczystym miej­ scu - ponad (i jednocześnie za) ołtarzem, na którym do­ konuje się obrzęd Eucharystii, jak żadna inna podkreśla doniosłość tego wydarzenia. Takie tło, operując uniwer­ salnym językiem symboli, czyniło mszę i jej najważniejszy moment czytelnymi dla wszystkich uczestników (należy pamiętać, że Rawenna była w tamtych czasach dwuję­ zyczna i miała dwujęzyczną liturgię).41 Św. Apolinary jako męczennik jest alter Christus, naśladujący Chrystusa w męczeństwie; jego gest orans - odzwierciedla gest ukrzyżowanego Chrystusa (rozłożone w charakterystyczny sposób ręce: repraesentatio passionis). To, że stoi idealnie pod Krzyżem podkreśla jego doskonałość duchową - to, że jest imi­ tator Christi. Męczennik najdoskonalej naśladuje Chrystusa, najwierniej wypełnia Jego polecenie, by wziąć swój krzyż i iść za Nim (Mt 16: 24).42 Cud Prze­ mienienia jest obietnicą i obrazem jego (ale także wszystkich Chrześcijan) uczestnictwa w chwale Zmar­ twychwstania Chrystusa. Nabiera to szczególnego znaczenia, gdy uświadomimy sobie, że kościół został zbudowany jako martyrion, miejsce pochówku Święte­ go. Jego relikwie spoczywały pod ołtarzem. Maximus z Turynu, w IV wieku pisał: „Czy możemy wyobrazić sobie coś bardziej pobożnego i zaszczytnego niż spoczy­ wanie pod ołtarzem, na którym sprawowana jest ofia­ ra, na którym składane są dary ofiarne, i przy którym sam Pan jest kapłanem? Męczennicy słusznie umiesz­ czani są pod ołtarzem, gdyż na nim jest złożone ciało Pana. Grzebanie męczenników w miejscu, gdzie cele­ brujemy codziennie śmierć Chrystusa, jest przeto wy­ pełnieniem i wyrazem tego rodzaju zjednoczenia. Nie jest niesłuszne, że grób Tego, który umarł, został przy­ gotowany dla pewnego rodzaju uczestnictwa: żeby przyjąć także członków śmierci Pana; ci, których Jed­ na Męka złączyła z Chrystusem, mogą dostąpić złącze­ nia się z nim w świętości tego miejsca”.43 Tak wielka apoteoza św. Apolinarego ma również znaczenie polityczne - dotyczące prestiżu, rangi i ju­ rysdykcji biskupstwa raweńskiego. Największe i naj­ bardziej znaczące biskupstwa szczyciły się i temu przy­ pisywały swoje znaczenie, że zostały założone przez apostołów i miały ich za swoich pierwszych biskupów. Biskupi Rzymu byli następcami św. Piotra, Aleksan­ drii - św. Marka, Jerozolimy - św. Jakuba Młodszego. Konstantynopol za swojego pierwszego biskupa uważał św. Andrzeja, co miało daleko idące polityczne konse­ kwencje: św. Andrzej był nie tylko apostołem Azji Mniejszej i Bałkanów, lecz także bratem św. Piotra i, co najważniejsze, był jednym z dwóch pierwszych uczniów, którzy posłuchali głosu Chrystusa, i to on przyprowadził Piotra do Niego.44 W trwającym kon­ flikcie między Rzymem i Konstantynopolem o prymat w świecie chrześcijańskim był to poważny argument. Maksymian, wracając ze swojego wyjazdu do Konstan­ tynopola (548 r.), przywiózł do Rawenny relikwie św. Stefana - pierwszego męczennika, św. Andrzeja (po­ czątkowo miał nawet ambicje przywieźć całe ciało świętego), św. Piotra i Pawła.45 Zbudował świątynie dedykowane dwóm pierwszym świętym, dedykował martyrion świętym Witalisowi, Gerwazemu i Protaze­ mu (przypisując tym samym Rawennie część chwały dotąd należącej do biskupstwa Mediolanu) i św. A po­ linaremu - uczniowi św. Piotra. Szeroko zakrojony program ideowy takiej polityki cesarskiego miasta miał zdystansować dwa pozostałe biskupstwa - Me­ diolanu i Rzymu, który leżał w ruinach. Św. Apolinary jako biskup występuje tu także w roli Dobrego Pasterza, który ma się opiekować lu­ dem Bożym. Pod tą sceną, między oknami ukazani są czterej na­ stępcy św. Apolinarego: biskup Eklezjusz, św. Sewerus, św. Ursus i biskup Ursicinus, fundator.46 Wszyscy czterej noszą pallium, znak godności metropolity, mi­ mo że są poprzednikami Maksymiana. Dzieje się to przez to, że sam Apolinary go nosi, więc nie można by­ ło go ominąć u jego następców. Wybór tych czterech 51 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH wosławną” (ortodoksyjną), i nawet na Kościół rzymski patrzono podejrzliwie, jako na mający związki z ariana­ mi i opierający się cesarzowi w sporze o Trzy Artykuły. Mozaiki ze ścian bocznych nawy głównej podzielo­ ne są jakby na trzy piętra. Najwyżej, nad oknami na­ wy, znajduje się dwadzieścia sześć scen z życia Chry­ stusa (po trzynaście z każdej strony). Zaczynając od wejścia, z prawej strony (nad procesją męczenników) następują po sobie przedstawienia: biskupów nie jest przypadkowy: św. Sewerus cieszył się szczególnym kultem w Rawennie, św. Ursus zbudował katedrę i był uważany za największego budowniczego, biskup Eklezjusz zapoczątkował architektoniczny pro­ gram Justyniana, a biskup Ursicinus ufundował Sant’Apolinare in Classe. Ich obecność w absydzie, przy celebracji mszy świętej, jako następców tak god­ nego świętego, podkreśla ogromne znaczenie roli bi­ skupa.47 Po bokach widnieją dwie sceny: z prawej ukazane są ofiary składane przy jednym ołtarzu: Abel ofiarowu­ je jagnię, Melchizedek chleb i wino, a Abraham Iza­ aka. Po stronie lewej ukazane jest dziewięć osobisto­ ści: cesarz Konstantyn IV Pogonatos, jego synowie w aureolach - Tyberiusz i Herakliusz, najprawdopo­ dobniej biskup Maurus i jego następca, Reparatus, dworzanie cesarscy i kler raweński.48 N ad łukiem tęczowym jest ukazany w medalionie Chrystus z Księgą w lewej ręce, prawą błogosławi. Po obu Jego stronach są zwrócone w Jego kierunku sym­ boliczne wyobrażenia ewangelistów, każdy z nich trzy­ ma odpowiednią Ewangelię. Poniżej znów pojawia się przedstawienie dwóch miast niebieskich: Jerozolimy (Ecclesiae ex circumcisione —Kościół obrzezanych) i Be­ tlejem (Ecclesiae ex gentibus —Kościół pogan). Z każde­ go wychodzi po sześć owiec.49 Jeszcze niżej pojawiają się dwie palmy (życie wieczne, zwycięstwo Chrystusa). Po dwóch stronach przy wejściu do chóru stoją archa­ niołowie Gabriel i Michał ubrani jak caesares, wysocy urzędnicy dworu Justyniana, trzymający vexillia (rzym­ skie chorągwie wojskowe) z potrójnym Hagios (odpo­ wiednikiem łacińskiej modlitwy Sanctus). W kontek­ ście tego, że program artystyczny zdaje się podkreślać znaczenie biskupa, archaniołowie mogą symbolizować diakonów. Pod nimi: św. Mateusz i Łukasz (którzy symbolizują Wcielenie i Mękę50), ukazani do połowy. Ukazanie się uczniom i niewierność Tomasza (J 20: 26- 29) Droga do Emaus (Łk 24: 13-29) Kobiety u Grobu (Mt 28: 1- 8),(M k 16: 1-8), (J 20: 1-7), (Łk 24: 1-11) Droga Krzyżowa, Szymon Cyrenejczyk (Mt 27: 32),(Mk 15: 20-21),(Łk 23: 26-33) Chrystus przed Piłatem (Mt 27: 11-24) Skrucha Judasza (Mt 27: 3-5) Zaparcie się Piotra (J 18: 15- 17) Zapowiedź zaparcia się Piotra (Mt 26: 31-35), (Mk 14: 27-31), (Łk 22: 31-34) Chrystus przed Kajfaszem (Mt 26: 57- 66), (Mk 14: 53­ 56); (Łk 22: 31-34) Chrystus pojmany (Łk 22: 66) Pocałunek Judasza (Mt 26: 47-57), (Mk 14: 43-50), (Łk 22: 47-53), (J 18: 1-12) Modlitwa w Ogrodzie Oliwnym (Mt 26: 44-45), (Mk 14: 32- 42), (Łk 22: 44-46) Ostatnia Wieczerza (Mt 26: 20- 25), (Mk 14: 17- 26), (Łk 22: 14- 23), (J 13: 21-26) Z drugiej strony: Uzdrowienie chromego w Betesda (J 5: 1-9) Uzdrowienie opętanego z kraju Gerazeńczyków (Mk 5: 1-21), (Łk 8: 26- 39) Uzdrowienie paralityka z Kafarnaum (Mt 9: 1-8), (Mk 2: 1-12), (Łk 5: 17-26) Rozdzielenie baranów od kozłów (Mt 25: 31- 46) Wdowi grosz (Mk 12; 41-44), (Łk 21: 1-4) Faryzeusz i celnik w świątyni (Łk 18: 9-14) Wskrzeszenie Łazarza (J 11: 1-46) Sant’Apolinare Nuovo Budowa kościoła zaczęła się za Teodoryka jako ka­ plica pałacowa, a zarazem katedra ariańska. Został ukończony za Amalasunty. Początkowo dedykowany był Chrystusowi Zbawicielowi. Potem został rededykowany w 556 roku św. Marcinowi przez biskupa Agnellusa (miał wtedy siedemdziesiąt lat). Agnellus wcze­ śniej był wojskowym, został księdzem po śmierci żony; był Raweńczykiem, starszym o dziesięć lat od Maksymiana; został wyświęcony na diakona przez Eklezjusza. W IX- X w. znów zmieniono patrona, tym razem na św. Apolinarego. Za biskupa Jana V (724­ -750 r.) trzęsienie ziemi zniszczyło absydę, lub co naj­ mniej jej lewą część, zachowała się tylko dedykacja Teodoryka - fundatora. Po śmierci Maksymiana, wszystkie dobra kościoła ariańskiego zostały skonfisko­ wane, Rawenna została przez cesarza ogłoszona „pra­ Jezus i Samarytanka (J 4: 5-23) Uzdrowienie kobiety z krwotokiem (Mk 5: 25- 34), (Łk 8: 43-48) Uzdrowienie dwóch ślepców (Mt 9: 27- 31) Powołanie Piotra i Andrzeja (Mt 9: 27-31) Rozmnożenie chleba i ryb (Mt 14: 13-24), (Mk 6: 41­ 44), (Łk 9: 10-17); (J 6: 1-15) Cud w Kanie Galilejskiej (J 2: 1-12) Przerywnikami są motywy muszli (symbolizujących życie wieczne i zmartwychwstanie) z krzyżem, korony i „całujących się” gołąbków (które mogłyby oznaczać apostołów). Następne, środkowe piętro, pomiędzy oknami na­ wy stanowią przedstawienia trzydziestu dwóch (począt­ kowo trzydziestu czterech) mężczyzn w białych szatach 52 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Port w Classe z zaznaczonymi figurami Gotów, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 trzymających książki lub zwoje. Nie mają podpisów mogą to być patriarchowie (czterech), prorocy (czte­ rech większych i dwunastu mniejszych), apostołowie (dwunastu) i ewangeliści (dwóch spoza apostołów). Najniżej znajdują się dwie procesje zmierzające w stronę ołtarza: z jednej strony (północnej) procesja dwudziestu dwóch świętych dziewic, prowadzonych przez Trzech Króli, zmierza do Maryi z Dzieciątkiem, którą otaczają cztery anioły, z drugiej strony pochód dwudziestu pięciu świętych męczenników pod prze­ wodnictwem św. Marcina zbliża się do Chrystusa na majestacie, również w asyście aniołów trzymających złote włócznie. Podkreślona jest tu rola Maryi jako Matki Bożej, theotokos. Natomiast Chrystus, Pantokrator, zasiada na tronie, który można zidentyfikować jako cesarski. Świętych męczenników i męczennice rozdzielają pal­ my, które symbolizują zwycięstwo Chrystusa, zmar­ twychwstanie, a jednocześnie wprowadzają w procesje harmonię i porządek. Służą także jako baldachimy mające ich jeszcze bardziej uhonorować. Oryginalny program ikonograficzny miał jednak charakter cesarski, czyli bizantyński, z tym, że rolę władcy prowadzącego swoich poddanych do zbawienia pełnił król Ostrogotów. Teodoryk, mimo że oficjalnie uznawał zwierzchność basileusów Konstantynopola, aspirował do roli następcy cesarza Zachodu. Z jednej strony był wielkim miłośnikiem cywilizacji rzymskiej, 0 czym pisałam wyżej, a z drugiej ogromny wpływ wy­ warła na nim kultura grecka, bizantyjska (w okresie, kiedy przebywał w Konstantynopolu jako zakładnik). „Z Rawenny pragnął uczynić stolicę na wzór Rzymu 1 Bizancjum”.51 Początkowo procesje przedstawiały dwa orszaki dworskie: króla wychodzącego ze swego pałacu i jego małżonki, opuszczającej port w Classe. Przedstawienie władców jako pośredników między Bogiem a ludźmi jest typowo bizantyjskie. Obie proce­ sje mają charakter ofiarny (charakter ten został zresz­ tą zachowany). Wykorzystując ten motyw, tak szero­ ko rozbudowany później w S. Vitale, Teodoryk zdaje się uzurpować sobie miejsce, które zastrzeżone było tylko dla cesarza Bizancjum. Biskup Agnellus dostosowując mozaikę do nowych potrzeb zdecydował się zachować początek i koniec tych scen, mimo że za Palatium, w obrębie murów miejskich możemy doszukać się jedynie ariańskich bu­ dynków. Widać kunszt wykonania i przedstawienie miasta wydały się godne tego, by ich nie skuwać. Zu­ pełnie inaczej niż stojących przed pałacem Teodoryka i przed portem w Classe możnych gockich, których za­ rysy da się wciąż odtworzyć i których dłoni możemy się wciąż doszukać na białych kolumnach pałacowych. Charakterystyczne jest, że procesję świętych dziewic prowadzi Trzech Króli, z szacunkiem zgiętych w półukłonie, w momencie gdy niosą Dziecięciu swoje da­ ry, na czele zaś procesji męczenników stoi św. Marcin, biskup Tours, jeden z największych wrogów herezji ariańskiej. Wszyscy oprócz niego, ubranego w czerwo­ ną tunikę i św. Wawrzyńca, ubranego w złotą są odzia­ ni w białe szaty.52 Wszyscy święci i święte są wymienie­ ni w kanonach mszy Rzymu lub Mediolanu, albo w ka­ nonie św. Ambrożego. Ze „wschodnich” świętych uka­ zani są jedynie św. Demetriusz, św. Polikarp ze Smyr­ ny, św. Eufemia i św. Pelagia.53 Przedstawienia posta­ ci nie są właściwie niczym zindywidualizowane (tylko przy św. Agnieszce jest baranek). Procesję świętych dziewic prowadzą Trzej Królo­ wie. Ich dary mają znaczenie symboliczne: złoto ozna­ cza hołd składany Jezusowi jako Królowi, mirra - pro­ roczy znak Jego Męki, albo rzeczywiste złączenie 53 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 San Apolinare Nuovo, Procesja świętych dziewic (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 ,11 J J 1 JT 1 !’ * Is; [i; *?' i " iÄ J fl: sl ■ Vf •. Jr ■ ■ - San Apolinare Nuovo, Procesja męczenników, [za:] Carl-Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchungen über die Mosaiken von Ravenna, Uppsala 1953 54 • v * -* M-&. 'u;:uz< �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Procesja męczenni­ ków (fragment), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 55 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Chrystus na tronie (fragment Procesji męczenników), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Maryja na tronie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 56 �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH San Apolinare Nuovo, Trzej Królowie (fragment Procesji dziewic), [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna­ -Verona, 1975 San Apolinare Nuovo, Chrystus oddziela owce od kozłów, [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 57 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH Eucharystia nie była „pamiątką” - czymś czynionym dla przypomnienia, ale prawdziwym, mistycznym od­ tworzeniem Przemienienia, była imitatio śmierci i zmartwychwstania Chrystusa, w bardzo bliski sposób przypominała wiernym o cudzie odkupienia i o obiet­ nicy życia wiecznego. Ten święty dramat liturgii znaj­ dował odbicie i uzupełnienie w mozaikach, których program artystyczny był ściśle zaplanowany, podpo­ rządkowany obrządkowi i wspomagający liturgię. W pewnym sensie tylko wtedy niekompletność ich stylu i języka staje się czytelna, gdy uświadomimy so­ bie, że są one tłem i scenografią dla nabożeństw. Tre­ ści, które były przez nie przenoszone, były nasycone teologią, skomplikowaną i niejednoznaczną symboli­ ką, a ta, szczególnie w okresie wielkich niepokojów, była nierozerwalnie związana z polityką. Wystrój ko­ ścioła mógł propagować kulturę, sztukę, a także war­ tości, i to właśnie starał się uzyskać Justynian, inwe­ stując tak ogromne sumy w ten szczególny projekt architektoniczno-artystyczny kościołów w Rawennie. Ogromne wrażenie, jakie wywierają na współczesnym widzu te dzieła sztuki, każe nam przypuszczać, że nie na darmo. w Chrystusie - Synu Boga prawdziwej natury człowie­ ka z boską, kadzidło - to, że oddajemy Synowi taką cześć jak Ojcu.54 Trzej Mędrcy symbolizują każdego chrześcijanina, który ofiarowuje Mu swoją wiarę w Niego jako Króla, Boga-Człowieka, Syna równego Ojcu. Każdy (każda) ze świętych niesie wieniec lauro­ wy, aurum coronarium, aurum oblaticum, koronę świę­ tości, którą otrzymali dzięki Chrystusowi, przez Niego i dla Niego - teraz w procesji ofiarnej zbliżają się, by złożyć Mu je w ofierze. Jest to procesja, jak pisze Rafaella Farioli, bez początku i końca, która wychodzi z ob­ szaru i czasu ludzkiego na zewnątrz.55 W innych mozaikach z czasów Teodoryka także możemy odnaleźć krzyżujące się wpływy greckie i rzym­ skie: w mozaikach przedstawiających cuda i Mękę Chrystusa jest widoczny wpływ rzymskiej i mediolań­ skiej liturgii, lecz styl jest zdecydowanie bizantyński („sztywność fałd i konturów, ukrycie ciał pod szatami, jednolite złote tło, regularne rysy twarzy Zbawiciela 0 wielkich, otwartych oczach, umieszczonego frontal­ nie na większości przedstawień”).56 Z kolei w osobie Chrystusa jest podkreślone jego człowieczeństwo, zu­ pełnie inaczej niż np. w San Vitale, gdzie jest ukazany jako Druga Osoba Trójcy Świętej. To, że ich pocho­ dzenie jest ariańskie, potwierdza fakt, że nie opisuje ich kronikarz Agnellus, który podaje tylko dokonania bi­ skupa. Chrystus w scenach cudów jest młodzieńczy 1 bez brody (wyidealizowany typ Boskiego Zbawiciela), w scenach związanych z Męką - brodaty. Jest to reminescencja teologii syryjskich jakobitów (monofizytów) i nestorianizmu, według którego w Chrystusie były dwie osoby: to człowiek, a nie Bóg cierpiał i umarł za nas na Krzyżu.57 Sceny z życia Chrystusa nie tyle przed­ stawiają wydarzenia z odległej przeszłości, co odzwier­ ciedlają elementy liturgii. Sceny umieszczone przy wej­ ściu - dwie Marie u Grobu, Droga do Emaus, Niewier­ ność Tomasza odnoszą się do cyklu wielkanocnego i przez to mają ścisły związek z obrzędem chrztu. Sceny przy końcu - rozmnożenie chleba i ryb, cud w Kanie Galilejskiej, modlitwa w Ogrójcu, Ostatnia Wieczerza są odbiciem liturgii eucharystii.58 N a przykładzie San Apolinare Nuovo ze względu na jego przejście z rąk Ostrogotów w ręce Bizantyjczyków szczególnie wyraźnie można śledzić i doszukiwać się sensów teologicznych i doktrynalnych, które ich różni­ ły. Można badać związek między konkretnymi modela­ mi ikonograficznymi (np. Chrystus z brodą lub bez) a ich związkiem z danymi prawdami wiary. Wyraźnie widać, co z poprzedniego programu mogło zostać, a co uległo diametralnej zmianie. W wyjątkowy sposób mie­ szają się tu właściwie wszystkie ówczesne tendencje. Bibliografia Lorizzo Angelo, I mosaici di Ravenna, Ravenna 1976 Biblia Tysiąclecia, wyd. 2., Warszawa 1971 Robert Browning, Justynian i Teodora, Warszawa 1977 Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. Oktawiusz Jurewicz, War­ szawa 2002 Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976 Dorothea Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warszawa 1990 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969 Cyril Mango, Historia Bizancjum, Gdańsk 1997 Patrizia Martinelli, Aspetti della cultura paleobyzantina nei mosaici di S. Apollinare Nuovo di Ravenna: Il ciclo cristologico, [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Carl- Otto Nordström, Ravennastudien. Ideengeschichtliche und ikonographische Untersuchen über Mozaiken von Ravenna, Stockholm 1953 José Pijoan, Złoty wiek sztuki bizantyjskiej, [w:] Sztuka Świata, t. III, Warszawa 1999 Otto G. Von Simson, The sacred fortress, Byzantine art and statecraft in Ravenna, Chicago 1948 Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Kazimierz Zakrzewski, Historia Bizancjum, Kraków 1999 Nicolas Zernov, Wschodnie Chrześcijaństwo, Warszawa 1967 Przypisy 1 Mozaiki należy odczytywać jako scenę i scenogra­ fię dla świętego misterium, które odbywało się w ko­ ściele. Każda msza stanowiła swojego rodzaju święte przedstawienie, w którym brali udział kapłani i wierni. 2 58 Nie chcę przez to wcale powiedzieć, że w zetknięciu z tą fascy­ nującą techniką w innych miejscach wrażenie mogłoby być mniejsze. Jednakże szczególnie w Rawennie ulega nasileniu świadomość/przeczucie, że programy ikonograficzne wnętrz świątyń nie są dziełem przypadku, że warunkują je wielkie siły (też polityczne), ideologie i wierzenia odciśnięte w misternej i skomplikowanej siatce symboli, znaczeń i odwołań. A właściwie nie tyle początek, co „okres przejściowy między epoką późnoantyczną a bizantyjsko-średniowieczną”, Hans- �Joanna Benedyktowicz • OPUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWEŃSKICH 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 -Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warszawa 1969, str. 99, szeroko o tym zagadnieniu - Wstęp i część druga: Narodziny kultury bizantyjskiej, tamże, str. 15- 20, 79- 150 W niektórych inskrypcjach posługiwał się nawet tytułami za­ strzeżonymi dla cesarzy —augustus, dominus noster. M.in. biskup Ennodiusz, uczony Kasjodor. W latach 484-519 z powodu polityki ugodowej wobec monofizytów cesarzy Zenona i Atanazego została zerwana jedność sto­ lic Rzymu i Konstantynopola. Wstąpienie na tron Justyna wy­ wołało nawet poruszenie opozycji w Italii (nasiliły się tendencje lojalności wobec cesarstwa), w wyniku czego Teodoryk, dotąd bardzo tolerancyjny, wszczął represje (stracony został filozof Beocjusz, senator Symmach, w więzieniu umarł papież Jan I). Henri Stern, Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975 Hans-Wilhelm Haussig, Historia kultury bizantyńskiej, Warsza­ wa 1969 Otto von Simson, Ravenna, the sacred fortress, Chicago 1948, str. 27- 29 „Kosztowność tworzyw i skomplikowana procedura techniczna czyniły z niej sztukę luksusową, prawdziwie cesarską (...)” cyt. Anna Różycka —Bryzek, Mozaika [w:] Encyklopedia Kultury Bizantyńskiej, red. O. Jurewicz, Warszawa 2002 Jezus jest światłością świata (J 8: 12), „Bóg jest światłością, a nie ma w nim żadnej ciemności” (1 J 1: 5), „Światłość w ciemności świeci, i ciemność jej nie ogarnęła” (J 1: 5) Cyt. za: Nicolas Zernov, Wschodnie chrześcijaństwo, Warszawa 1967, s. 51-52 Nordström, Ravennastudien, Stockholm 1953, str. 93 Por. D. Forstner OSB, Świat symboliki chrześcijańskiej, Warsza­ wa 1990, str. 245 Rdz: 18 Jest to odwołanie do Chrystusowej formuły bycia „alfą i ome­ gą”, ale może być też interpretowane jako kotwica: symbol n a­ dziei. „Komentarz liturgiczny tłumaczy to w następujących słowach: „Szczęśliwy Abrahamie, widziałeś Ich, przyjąłeś u siebie trójjedyne Bóstwo”. (...) Trzej niebiańscy pielgrzymi stanowią „przedwieczną Radę” i cały pejzaż zmienia znaczenie: namiot Abrahama staje się pałacem-świątynią; dąb z doliny Mambre —drzewem żywota; (...) Cielec na półmisku ustępuje miejsca kielichowi eucharystyczne­ mu”. Paul Evdokimov, Prawosławie, Warszawa 1964, str. 261; Szerzej na temat dębu: por. Nordström, op. cit., str. 95-98 Nordström podkreśla ten fakt, zwracając uwagę na strój Sary, która jest ubrana jak dama dworu — zgodnie z „hierarchią”, w której Maryja w ikonografii bizantyjskiej zazwyczaj nosi szaty właściwe cesarzowej. Nordström, op. cit., str. 94- 95 Simson, op. cit., str. 25, 33 Przy czym w scenie „gościnności Abrahama” to jeden z gości wykonuje gest błogosławieństwa; ręka z chmur jest skierowana wyraźnie w stronę drugiej grupy: Abrahama, Izaaka i baranka. Iz 53: 7, Jr 11: 9 Simson, op. cit., str. 25- 26 Nordström, op. cit., str. 102- 119, szczególnie od str. 109 wni­ kliwa analiza źródłoznawcza. Por. Simson, op. cit., str. 26-27, szczególnie ciekawe jest zesta­ wienie symboliki ewangelistów i rytuału dla katechumenów in apertione aurum. Simson, op. cit., str. 9-18 o okolicznościach nadania Maksymianowi biskupstwa i perypetiach związanych z jego objęciem. Na Wschodzie Justynian starał się utrzymać delikatną równo­ wagę między monofizytami a ich przeciwnikami. Cesarzowi za­ leżało, żeby nie doszło do rebelii: ruch monofizytów przybierał w Syrii i Egipcie charakter narodowościowy. Justynian zreszta nie traktował monofizytyzmu jako herezji (sprzyjała mu sama Teodora). Wykorzystując swoją pozycję, chcąc moderować sy- 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 59 tuację, wydał w 543 r. edykt potępiający tzw. trzy rozdziały. Chodziło o pisma trzech uznanych i otaczanych czcią teologów ze szkoły antiocheńskiej - Teodora z Mopsuestii, Teodoreta z Kyros i Ibasa z Edessy, z IV-V w., których monofizyci oskarża­ li o poglądy nestoriańskie, a których bronił synod w Chalcedo­ nie (451). Edykt nie zjednał jednak monofizytów (satysfakcjo­ nowałoby ich jedynie odrzucenie uchwał chalcedońskich), a wywołał daleko idące zadrażnienia. Mimo że pod naciskiem cesarza edykt uznał biskup i kler Rzymu (na zwołanym w 533 r. synodzie w Konstantynopolu został do tego przymuszony papież Wigiliusz), wywołało to niezadowolenie diecezji w Afryce, M e­ diolanie i Akwilei. Przy opisie San Vitale Agnellus przekazuje inskrypcję dedyka­ cyjną, która wymienia Julianusa Argentariusa przed biskupem Eklezjuszem (za którego został ufundowany kościół) jako głów­ nego fundatora: Ipsius temporibus ecclesia beati Vitalis Martiris a Juliano Argentario, una cum ipso presule, fundata est. Julianus Argentarius jest związany również z budową trzech innych ko­ ściołów w Rawennie: Santa Maria Maggiore, San Michele, Santo Stefano. Jego imię, a także monogramy można odnaleźć w tych kościołach w inskrypcjach dedykacyjnych, jego mono­ gram występuje obok monogramu biskupa Wiktora. por. Sim ­ son, op. cit., str. 5- 6 Otto von Simson, op. cit., str. 6 Mommsen, cyt. za: Simson, op. cit., str. 27 W uroczystych procesjach przed cesarzem była niesiona laska Mojżesza. Motyw ten występuje w przedstawieniach cesarza na monetach; jak pisze Stern „Ulubiona na Zachodzie wizja eschatologiczna jest najbardziej łacińskim elementem tego bizantyńskiego ze­ społu”, Stern, op. cit., str. 97 Osiem jest symbolem doskonałości i Zmartwychwstania Chry­ stusa; jest pierwszym dniem tygodnia, następującym po sied­ miu, dniem, w którym zmartwychwstał Chrystus. Ten dzień sta­ nowi „tajemnicę przyszłego wieku” i „typ nowego wieku”, jako dzień ósmy nie przestaje być pierwszym, „jest symbolem nowe­ go stworzenia, wiecznego wieku, istniejącym poza światem ziemskim, podlegającym śmierci i przemijalności”. Forstner, op. cit., str. 48-49 „Sprawiedliwy wyrośnie jak palma, rozrośnie się jak cedr na Li­ banie” (Ps 37,35) (cedr miał podobną konotację symboliczną jak cyprys), Forstner, op. cit., str. 158 Chrystus jest tu przedstawiony, zgodnie z zasadami wschodniej ikonografii syryjskiej, jako mężczyzna z brodą i włosami sięgają­ cymi do ramion. Święci Gerwazy, Protazy i Witalis, jako ich ojciec byli czczeni w tym kościele w starożytnej liturgii Rawenny; w tzw. Dyptychach, Księdze Życia, są wymienieni jako ci, którzy mają być wspominani na każdej mszy; por. Simson, op. cit., str. 15 Można o tym wnioskować z inskrypcji dedykacyjnej, w której wymienieni są Julianus Argentarius, Ursicinus i Maksymian, a w zwyczaju było wymienianie wszystkich, którzy się przyczyni­ li do budowy. Nie należy się dziwić tej szybkości: Maksymian zbudował San Stefano zaledwie w jeden rok. A raczej, jako że wyobraża Chrystusa, można powiedzieć: w mandorli. „Jego ciało [Chrystusa, przyp. aut.] było wolne od wszelkiej ska­ zy, przeto podobne do lilii (wg Orygenesa). W czasie ziemskie­ go życia Chrystusa owa Lilia jeszcze się jakby nie rozwinęła. Otwarła swój kielich dopiero w Jego chwalebnym zmartwych­ wstaniu i wniebowstąpieniu i olśniewającej bieli przemienione­ go ciała pozwoliła orszakom niebieskim oglądać złocistopromienne Bóstwo i napełniła cały świat duchową wonnością” - Forstner, op. cit., str. 188 �Joanna Benedyktowicz • O PUS M USIVUM PROGRAM IDEOWY MOZAIEK RAWENSKICH 39 40 Mt 17: 1-8, Mk 9: 2-8, Łk 9: 28-36 W powszechnej świadomości funkcjonował motyw panowania Chrystusa nad całym światem przez otaczające, obejmujące wszystko rozgwieżdżone niebo. O występowaniu słów SA LU S M UNDI na monetach zachodniorzymskich z V i VI w., połą­ czeniu w nich idei religii i państwa i o występowaniu obok sie­ bie motywów popiersia Chrystusa, Krzyża, słów SA LU S M UNDI na ampułkach przedstawiających Marię orans, Za­ chariasza i Jana Chrzciciela (te motywy występują w palestyń­ skiej scenie Wniebowzięcia) por. Nordström, op. cit., str. 124­ -126 O związku tematu Podwyższenia Krzyża i Przemienienia w teo­ logii tego okresu (m.in. w kazaniach Leona Wielkiego); por. Simson, op. cit., str. 42-44 41 Por. Simson, op. cit., str. 47 42 O związku między Chrystusem (naśladowanym) a męczenni­ kiem (naśladującym) w misterium męczeństwa, związku marty­ rium i misterium por. Simson, op. cit., str. 44- 46, 48-50 43 Cyt. za Simson, op. cit., str. 49, tłumaczenie własne. 44 J 1: 40- 42 45 Por. Simson, op. cit., str. 18 46 Nordström widzi wyraźną różnicę między trzema pierwszymi (pisze, że są ubrani w szablonowe, stereotypowe szaty) a bisku­ pem Ursicinusem. Stwierdza ponadto, że głowa biskupa Ursicinusa jest wykonana zupełnie odmienną techniką, przez co mo­ żemy być pewni, że chodzi o portret. Moim zdaniem trzy pozo­ stałe wizerunki wykazują równie dużą indywidualizację (choć z pewnością twórcy nie mogli odtwarzać wiernie rzeczywistych postaci), tak że również możemy mówić o portretach, a szablonowość strojów nie jest większa niż w przypadku Ursicinusa; por. op. cit., str. 120. Stern pisze o wizerunku Eklezjusza: „przedstawiony jest tak ­ że w San Vitale, a jego portret jest jednym z najlepszych, ja ­ kie pozostawili twórcy mozaik w Rawennie”. Stern, op. cit., str. 99 47 O znaczeniu biskupa, jego uprawnieniach i pozycji, por. Sim­ son, op. cit., str. 40- 41 48 Obie te mozaiki pochodzą z VII wieku, toteż wykraczają poza ramy chronologiczne mojej pracy. N a ich przykładzie widać, jak bardzo osłabła pozycja Bizancjum w Italii i jak zmalały szan­ se na odbudowę imperium. Dostrzegalna jest też gorsza jakość artystyczna, mniejszy przepych i słabsza wiara w nadzwyczajną pozycję cesarza. Scena przedstawia moment wręczenia Reparatusowi, wtedy jeszcze diakonowi, Autokephalia, przywilejów gwarantujących biskupstwu raweńskiemu niezależność od bi­ skupa Rzymu (i tym samym równość z nim). Miało to miejsce w 666 roku, jeszcze za episkopatu Maurusa, i to on powinien zgodnie z zasadami ikonograficznymi odbierać dokument. Jed­ nak Reparatus, biskup od 671, odnawiając kościół uznał wi­ docznie, że ma większe zasługi w uzyskaniu tychże i „poprawił” mozaikę. 49 Całe to przedstawienie datowane jest przez niektórych na wiek IX, Stern, op. cit., str. 99 50 Jak wspomniałam wyżej, Łukaszowi przypisany jest apokalip­ tyczny Anioł-Człowiek, w jego Ewangelii opisany jest ludzki ro­ dowód Jezusa, zaś Mateuszowi - Wół, symbol ofiarnej męki Chrystusa. 51 Stern, op. cit., str. 89 52 Togatus i candidatus w języku kościelnym tego czasu oznaczało męczennika i świętego, obywatela Niebieskiego Miasta. 53 Tabele dotyczące występowania świętych - Simson, op. cit., str. 84-85 54 O symbolice Trzech Króli, tamże, str. 91-94 55 Rafaella Farioli, Ravenna romana e bizantina, Ravenna 1976, str. 113, tłumaczenie własne. 56 57 58 Stern, op. cit., str. 91; Wnikliwa analiza estetyki tła, postaci, re­ lacji człowiek-tło, por. Patrizia Martinelli, Il ciclo christologico [w:] „Corsi di cultura sull’arte Ravennate e Bizantina”, nr. 23, str. 7-20, Ravenna 1977 Por. Simson, op. cit., str. 74-75, o związku doboru i kolejności scen z syryjską liturgią. Por. tamże, str. 76-79 Wnikliwa analiza liturgii, w odniesieniu do tych scen: Nordström, op. cit., str. 63-79 (rozdział Die liturgische Stellung der Christusszenen). SanVitale, Szczegół dekoracyjny prezbiterium [za:] Angelo Lorizzo, I mozaici di Ravenna, Ravenna-Verona, 1975 60 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a7c957ec9417a3ba1d75b0e8b130434.pdf 1df2736bdbac46883cb4b835d6a97dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Interrnet - badania antropologiczne etyka etnografia online Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5779 Title A name given to the resource Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych e Internecie/ LUD 2011 t.95 Description An account of the resource LUD 2011 t.95 s.105-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa A. Modnicka, Noemi Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 95,2011 EWA A. JAGIEŁŁO NOEMI MODNICKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki PU ŁAPK I SIECI O ETY CZN Y M W YM IA RZE B A D A Ń A N TRO PO LO G IC ZN Y CH W IN TERNECIE W dzisiejszych czasach spotkanie badacza i badanego odbywa się coraz czę­ ściej w Internecie, w przestrzeni, która z jednej strony jest konstruktem złożonym ze słów, dźwięków i obrazów, z drugiej zaś strony tworzona jest przez ludzi wcho­ dzących ze sobą w interakcje różnego rodzaju. Ten nowy obszar, eksplorowany na wielorakie sposoby przez antropologów i innych badaczy jakościowych, bywa rów­ nież uwzględniany (zwłaszcza w publikacjach zagranicznych) w rozważaniach nad etyką zawodową. W polskim środowisku akademickim tymczasem wciąż brakuje, naszym zdaniem, pogłębionej dysputy dotyczącej potrzeby i możliwości dostoso­ wania czy choćby przeglądu istniejących zasad etycznych w świetle wyzwań, jakie niosą ze sobąbadania prowadzone w Internecie. Co więcej, dyskusje podczas kon­ ferencji czy seminariów poświęconych problemom etycznym, w których uczestni­ czyłyśmy w ostatnich latach, pokazują, że dyskutanci koncentrują się zazwyczaj na drobnych rozbieżnościach dotyczących kwestii praktycznych, nieświadomi tego, że różnice w ich podejściu do konkretnych zagadnień wypływają z głęboko zako­ rzenionych - choć często nieuświadamianych i niewerbalizowanych - sądów do­ tyczących prawa moralnego. Wprawdzie głównym celem artykułu jest prezentacja proponowanych, przede wszystkim w ramach literatury anglojęzycznej, podejść do zagadnień etycznych w badaniach jakościowych w Sieci, musimy jednak rozpo­ cząć rozważania od nakreślenia choćby pokrótce wzajemnych zależności między różnymi systemami normatywnymi. Między moralnością, normami etycznymi a prawem O zagadnieniach etycznych można mówić zarówno w sensie normatywnym (ustalając właściwe, tj. pożądane zachowanie), jak i w sensie opisowym (przed­ stawiając obraz poczynań ludzkich w danej dziedzinie w danym czasie). Gdy �106 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka podobne kwestie rozważa antropolog, nie aksjolog, może przyjąć za motto słynne (acz nieco żartobliwe) zdanie wypowiedziane przez Clifforda Geertza w eseju Anty-antyrelatywizm: „rozpraszanie wątpliwości to zajęcie dla innych, m y je rozbudza­ my” (Geertz 2003: 86). Stwierdzenie Geertza skłania nas zatem do pewnej po­ wściągliwości w ferowaniu sądów; powściągliwości, którą spróbujemy zachować, przyjmując raczej strategię opisową, to znaczy referując różne postawy przyjmo­ wane przez antropologów prowadzących szeroko rozumiane badania w Internecie. Nie sposób zabierać głos w kwestiach etycznych, nie przypominając, że - jak zauważa Maria Groenwald - „z perspektywy moralnej postępowanie ludzi jest podporządkowane trojakiego rodzaju wyznacznikom”: prawu moralnemu, nor­ mom etycznym i normom prawnym (Groenwald 2006: 183-184). W jaki sposób owe wyznaczniki czy systemy normatywne przejawiają się w życiu i działaniu badacza (w naszym przypadku - antropologa)? Świadomie przyjęte prawo moralne, czyli wartości i normy uznawane lub odrzucane przez jednostkę w zgodzie ze swym sumieniem, kształtują osobistą etykę badacza1. W dzisiejszych czasach prawdopodobnie bardziej niż kiedykolwiek wcześniej zdajemy sobie sprawę z istnienia różnych, nie zawsze zgodnych z sobą, systemów aksjologicznych. Najczęściej dyskutowanymi są bez wątpienia etyka deontologiczna (zwana także etyką powinności bądź etyką środków) i etyka teleologiczna (zwana także etyką celów). Pierwsza kojarzona jest z filozofiąi etyką Immanuela Kanta, druga zaś głównie z Arystotelesem12, choć jednym z najbardziej skrajnych jej przejawów jest XIX-wieczny utylitaryzm (związany z postacią Jeremy’ego Benthama)3. Autorzy publikacji przedstawiających różne stanowiska etyczne nie próbują zwykle wykazać wyższości jednego systemu etycznego nad innym. Pod­ kreślają jedynie konieczność uświadomienia sobie, że owo przyjęte przez jed ­ nostkę prawo moralne określa w największym stopniu ramy, w jakich porusza się badacz, i że właśnie owe ramy wyznaczają w istocie granice dla wszelkich podejmowanych przez niego decyzji, rozstrzygając jednocześnie o stosunku do dwóch pozostałych systemów normatywnych. Jedną z prób porównania etyki deontologicznej i teleologicznej podjął Nor­ man Geisler, który skontrastował je za pom ocą trzech kategorii. Pierwszym kryte­ rium odróżniającym te dwa stanowiska etyczne jest wzajemna zależność między zasadą a rezultatem (efektem, skutkiem). W przypadku etyki deontologicznej to zasada determinuje, określa rezultat czy skutek. W przypadku etyki teleologicz1Jako antropolodzy zdajemy sobie oczywiście sprawę z tego, że przyjęcie takiego a nie innego prawa moralnego nie jest wyborem czysto indywidualnym, ale wynika w dużym stopniu z nieuświadomionej internalizacji dominujących wzorów kulturowych przekazywanych nam w procesie szeroko rozumianej socjalizacji. 2 Tradycja bezpośredniego wywodzenia idei utylitarystycznych z filozofii i etyki Arystotelesa obec­ na jest w refleksji amerykańskiej. Świadome, iż jest to znaczne uproszczenie, przyjmujemy ją n a użytek tego artykułu, który opiera się przede wszystkim na literaturze anglosaskiej. 3 Współczesne opracowania przywołują jako odrębną kategorię np. etykę feministyczną zwaną również etyką troski (por. Środa 2010). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 107 nej, etyki celu - rezultat, skutek determinuje zasadę (stąd popularne powiedzenie „cel uświęca środki”). Drugim kryterium jest dla Geislera to, co określa podstawę danego czynu. W odniesieniu do etyki deontologicznej konsekwentnie podstawą czynu jest zasada, etyka środków uznaje za podstawę czynu rezultat czy skutek działania. Omawiane stanowiska etyczne różnią się więc także w zależności od oceny zasad. Dla zwolennika systemu deontologicznego zasada jest dobra nieza­ leżnie od rezultatu, dla kogoś reprezentującego stanowisko teleologiczne zasada uznawana jest za dobrą ze względu na dobre skutki, jakie przynosi, dlatego też przewidywany rezultat może czasem spowodować złamanie zasady. Ten, kto re­ prezentuje stanowisko deontologiczne, nie lekceważy wprawdzie skutków dzia­ łań, ale rozpatruje je zawsze w świetle zasad i norm. Żaden przewidywany czy projektowany rezultat nie może - jego zdaniem - sam w sobie usprawiedliwić złamania prawa moralnego, czyli zasad (Geisler 2007: 24). Przyjęcie, głębokie zintemalizowanie konkretnego stanowiska etycznego, nie­ sie ze sobąpoważne konsekwencje. Niemniej ludzie często nie zdają sobie sprawy z tego, że wychowanie w rodzinie, partycypacja w grupach szkolnych, rówieśni­ czych i uczestnictwo w dyskursach kulturowych doprowadziło ich do internali­ zacji pewnego stanowiska moralnego. Prawidłowość ta dotyczy również antropo­ logów, wpływając w znaczący sposób na ich działalność zawodową (począwszy od wyboru tematu badań, poprzez pracę w terenie, aż po analizę i interpretację). Świadome bądź nieświadome opowiedzenie się za systemem deontologicznym czy teleologicznym wpływa zatem na wszystkie podejmowane przez badacza decyzje, nadając jednocześnie swoisty kształt dylematom moralnym, przed którymi staje. W zależności od przyjętego stanowiska niektóre z owych dylematów m ogąw ogó­ le nie być postrzegane jako kwestie do rozstrzygnięcia. Z myślenia w kategoriach teleologicznych wypływa bowiem przekonanie o tak zwanym „dobru badań”, które - traktowane jako cel - usprawiedliwia podjęte kroki. Tylko badacz skłaniający się ku utylitaryzmowi lub innej, łagodniejszej postaci teleologii, może używać argu­ mentów uzasadniających obserwację ukrytą lub okłamywanie badanych „dla dobra badania”, dla „zdobycia wiedzy”, dla „dokonania odkryć naukowych” itp. Badacz sytuujący się po stronie deontologicznej w ogóle nie dopuszcza tego rodzaju argu­ mentów, z założenia odrzucając pewne sposoby prowadzenia badań (jak choćby wspomnianą obserwację ukrytą)4. Drugi z trzech wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych sta­ nowią normy etyczne, które, jak twierdzi (za S. Dziamskim) autorka: wyznaczają społeczne obowiązki jednostki oraz oceniająjej zachowania społeczne i funkcjonują jako niepisana umowa społeczna lub jako reguły spisane w kodek­ sach (...). Płaszczyzną odniesienia dla norm zawartych w kodeksach są stosunki 4 Świadome naszych preferencji deontologicznych, postaramy się jednakże możliwie bezstronnie przedstawiać istniejące wątpliwości, podkreślając, że ostateczne rozwiązanie konkretnych problemów będzie zdeterminowane uprzednio przyjętym przez badacza stanowiskiem etycznym. �108 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka międzyludzkie oraz koncepcja dobra moralnego, które uwzględnia interes wspól­ noty lub grupy społecznej (Groenwald 2006: 183). Normy etyczne powinny być zatem zgodne z obowiązującym (bądź po­ wszechnym) w danej grupie prawem moralnym - czyli wartościami i normami, co do których istnieje pewien społeczny konsensus. Do norm etycznych zaliczyć można nieformalne bądź formalne kodeksy zawodowe czy kodeksy środowisko­ we. Jak wyjaśnia Groenwald, kodeks określa szczegółowe zasady wykonywania zawodu lub podejmowanych czynności zawodowych, zawarte w nim normy cechuje precyzja mniejsza niż w przypadku norm prawa stanowionego i brak wyraźnych konsekwencji w razie odstępstwa od nich (Groenwald 2006: 184). Tworzenie sformalizowanych kodeksów na gruncie poszczególnych dyscyplin jest rzeczą dyskusyjną. Pojawiają się nawet wątpliwości, czy ich istnienie można uznać za rezultat rodzenia się większej moralnej odpowiedzialności i świado­ mości środowisk naukowych, czy też wręcz przeciwnie - świadczy ono o zani­ ku umiejętności przekładania ogólnych norm moralnych na konkretne działania zawodowe (por. Andrzejuk 2006: 255). Poszczególne gałęzie nauki różnią się podejściem do kodeksów zawodowych. Andrzej Kmiecik dostrzega związek po­ między istnieniem branżowych kodeksów etycznych a stopniem rozwoju danej dyscypliny. Twierdzi zatem, że dojrzałe zawody posiadają kodeks etyczny, który obowiązuje ich przedstawicieli. Złamanie kodeksu może pociągać za sobą odebranie prawa do wykonywania za­ wodu. Nad tym wszystkim czuwa społeczność danej profesji. Ta społeczność zaj­ muje się akredytacją szkoleń, przyznawaniem certyfikatów i licencji, sprawdza­ niem, czy kodeks etyczny jest przestrzegany (Kmiecik 2006: 306)5. Przytoczone spostrzeżenie Kmiecik odnosi do informatyki - szczególnie dy­ namicznie rozwijającej się w ostatnich latach dyscypliny o bardzo wyraźnym zastosowaniu praktycznym. Przestaje być ono jednak tak oczywiste, jeśli wzięli­ byśmy pod uwagę inne dyscypliny czy kierunki uniwersyteckie, które dają wy­ kształcenie, a nie zawód. Brak sztywnych kodeksów zawodowych nie musi za­ tem świadczyć o niedojrzałości dyscypliny, ale ojej celach i charakterze. Wstępne rozważania dotyczące zagadnień etycznych nie m ogą pominąć trze­ ciego z wymienionych przez Groenwald systemów normatywnych, stosowanych do oceny ludzkich zachowań, czyli norm prawnych, na mocy których pod groźbą kary egzekwowany jest obowiązek podporządkowa­ nia się im niezależnie od tego, czy ktoś określa je jako słuszne czy niesłuszne mo­ 5 W przeciwieństwie do Groenwald, Kmiecik uznaje, że złamanie zasad zawartych w sformalizowanym kodeksie może skutkować jasno określonymi konsekwencjami, takimi jak zakaz wykonywania zawodu. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 109 ralnie. Prawo jest bowiem stanowione przez państwo lub w jego imieniu. Obejmuje wszystkich obywateli, a na jego straży stoi system sankcji administrowanych przez uprawnionych do tego funkcjonariuszy lub instytucje (Groenwald 2006: 184). Normy prawne współkształtują zatem dopuszczalne w różnych dziedzinach nauki procedury i nakładają na badaczy rozmaite ograniczenia. Spójrzmy na ten problem w odniesieniu do badań społecznych w Internecie. W krajach Unii Euro­ pejskiej, w tym również w Polsce, obowiązuje szczególnie restrykcyjna Ustawa o ochronie danych osobowych (Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sierpnia 1997 r.): aby zbierać jakiekolwiek dane o tym charakterze, trzeba uzyskać świadomą zgodę zainteresowanych, którzy powinni zostać poinformowani o celu, w jakim się je gromadzi i mieć możliwość ich poprawienia, m ają też prawo odmówić udostęp­ nienia tego rodzaju informacji czy wycofać swoją zgodę. Dane te m uszą też być zabezpieczone przed wyciekiem do krajów o mniej restrykcyjnym prawie. Ochro­ nie prawnej podlegają jednak dane „rzeczywiste”, czyli takie, które dotyczą ziden­ tyfikowanej lub możliwej do zidentyfikowania osoby fizycznej, w szczególności jej numer identyfikacyjny, ale również czynniki określające tożsamość, takie jak cechy fizyczne, ekonomiczne czy umysłowe. Ponadto ustawa zastrzega, że infor­ macji nie uznaje się za umożliwiającą identyfikację tożsamości osoby, jeżeli taka identyfikacja wymagałaby nadmiernych kosztów, czasu lub działań. Jednocześnie ten sam akt prawny zakazuje przetwarzania takich danych, jak pochodzenie ra­ sowe, etniczne, przynależność religijna, poglądy polityczne, życie seksualne czy zdrowie, chyba że jest to niezbędne do prowadzenia badań naukowych, przygoto­ wywania publikacji lub zdobywania stopni naukowych. W tych przypadkach usta­ wa zobowiązuje badaczy do zachowania poufności: materiały nie m ogą być zatem publikowane w formie, która umożliwiałaby identyfikację uczestników badania. Innym dokumentem prawnym, który odnosi się do badań w Internecie, jest Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r.), w myśl której ochronie prawnej podlega każdy przejaw działal­ ności twórczej człowieka, mający indywidualny charakter, ustalony w jakikolwiek sposób. Korzystanie z tekstów, takich jak błogi czy inne wypowiedzi autorskie, podobnie jak z filmów lub zdjęć, musi zatem odbywać się z uwzględnieniem tej właśnie normy prawnej6. 6 Warto wspomnieć, że upowszechnienie Internetu w świecie i jego differentia specifica stanowią poważne wyzwanie dla prawodawców. Okazuje się bowiem, że prawo o ochronie danych osobowych ma wiele luk. Stąd zapowiedź zmian zawarta w strategii Komisji Europejskiej (Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid, 15.05.2011) czy rezolucja wystosowana w listopadzie 2010 roku na 30. Konferencji Ministrów Sprawiedliwości Rady Europy w Stambule (por. Rekomendacja... 2010) oraz odnoszący się do tych kwestii projekt RESPECT dotyczący badań społecznych i ekono­ micznych w społeczeństwie informacyjnym (Respect. Professional andEthical Codes..., www.respectproject.org, 15.05.2011). Niejasności prawne wpływająteż na praktykę badawczą. Internet to przecież środowisko międzynarodowe, co zmusza do postawienia pytania, który porządek prawny powinien mieć zastosowanie przy badaniach prowadzonych wśród ludzi wywodzących się z różnych państw. �110 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Podsumowując dotychczasowe rozważania, warto podkreślić, że wszystkie trzy systemy - prawo moralne, normy etyczne i normy prawne - są od siebie zależne, choćby w tym sensie, że prawo moralne decyduje o postawie wobec po­ zostałych systemów, zaś normy etyczne i normy prawne nie powinny wchodzić z nim w kolizję. Wszystkie trzy są również brane pod uwagę w działalności roz­ maitych instytucji, które - w oparciu o zasady wypracowane na gruncie poszcze­ gólnych dyscyplin naukowych - zajm ują się tworzeniem kodeksów zawodowych czy oceną projektów badawczych pod kątem etyki i norm prawnych. Działalność tego rodzaju organizacji może mieć na celu sprawowanie bezpo­ średniej kontroli nad etycznymi aspektami procesów badawczych, co skutkuje nie tylko lepszą ochroną uczestników badań, ale zabezpiecza także samą instytucję prowadzącą badania poprzez rozpatrywanie jej działań w świetle obowiązującego prawa. Przykładem takich struktur są amerykańskie Institutional Review Boards (IRB) - rady funkcjonujące przy uniwersytetach, które sprawują pieczę nad prze­ strzeganiem standardów etycznych w badaniach prowadzonych przez zespoły aka­ demickie, w oparciu o zasady prawa federalnego dotyczące ochrony podmiotów ludzkich (Protection o f Humań Subjects). W niektórych kraj ach Europy funkcjonu­ j ą odpowiedniki IRB (np. w Wielkiej Brytanii i w Skandynawii)7. Obok tak sformalizowanych struktur, w poszczególnych państwach działa­ j ą również inne organizacje, które formułują bardziej ogólne zalecenia czy też zwracają uwagę środowiska akademickiego na problematyczne i kontrowersyjne zagadnienia związane z etycznym wymiarem działalności naukowej, rozpatrując je w odniesieniu do konkretnych dyscyplin lub przedmiotu badań. Dotyczy to również interesującego nas tematu, czyli badań w Internecie. Do instytucji, które zajm ują się etyką badań w Sieci, należą między innymi Association o f Internet Researchers (AOIR), National Committee for Research Ethics in the Social Scien­ ces and the Humanities (NESH) czy The Interagency Advisory Panel on Research Ethics (PRE). Pierwsza z organizacji ma strukturę międzynarodową i multidyscyplinamą, co wymusza określoną strategię - we wskazaniach etycznych dla badaczy Internetu zawarte są raczej ogólne zalecenia niż sztywne zasady; każdy kontrowersyjny problem etyczny jest jednak poddawany szczegółowej analizie. Niewątpliwie służy to dobrze rozwojowi kultury badawczej. To właśnie świado­ mość problemu, a nie uniwersalne, gotowe rozwiązania stwarzają pole, na któ­ rym rozwija się pogłębiony dyskurs dotyczący standardów etycznych w nauce. 7 W Szwecji na przykład działa Central Ethical Review Board (CERB), organ, który dzieli się na sześć oddziałów regionalnych. Każdy z tych oddziałów jest niezależny i składa się z co najmniej dwóch sekcji, z których jedna zajmuje się szeroko rozumianymi badaniami medycznymi, druga zaś wszystkimi innymi rodzajami działalności naukowej. Sekcje skupiają mianowanych przez państwo, doświadczonych ekspertów o wysokich kwalifikacjach. Każda instytucja upoważniona do prowadzenia badań w danym regionie Szwecji podlega konkretnemu oddziałowi CERB, który ocenia pod kątem prawnym, czy zaproponowany projekt jest zgodny z obowiązującymi przepisami. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 111 Interesująco przedstawia się porównanie zaleceń AOIR orazN ESH, organiza­ cji działającej wNorw egii, która również poświęca uwagę etycznemu wymiarowi badań w Internecie. Proponowane przez nią zalecenia utrzymane są w duchu nor­ matywnym i wyraźnie wypływają z perspektywy deontologicznej - najważniej­ sze jest dobro badanego, nad którym piecza należy do podstawowych obowiąz­ ków badacza. Badani oraz osoby trzecie, które pośrednio m ogą zostać dotknięte skutkami badań, podlegają zatem najwyższej możliwej ochronie. Żadne cele czy racje nie m ogą zostać uznane za nadrzędne wobec szeroko pojmowanego dobra uczestników badania. The Interagency Advisory Panel on Research Ethics to organizacja powstała w Kanadzie dzięki porozumieniu trzech instytucji, z których każda zajmowała się problematyką etyczną w różnych gałęziach nauki - w badaniach medycznych, w dziedzinach technicznych oraz w badaniach społecznych i humanistycznych. Wśród różnych dokumentów dotyczących szerokiego zakresu zagadnień etycznych pojawiało się wyczerpujące opracowanie na temat badań internetowych, stworzone przez interdyscyplinarny komitet pracowników akademickich z różnych uczelni kanadyjskich. W opracowaniu, które powstało w 2008 roku, autorzy odnoszą się zarówno do zaleceń AOIR, jak i NESH, sami jednak przyjmują bardziej liberalną postawę. Prezentują wiele kontrowersyjnych obszarów, ale nie proponują konkret­ nych rozstrzygnięć, nawołują jedynie do namysłu i debaty nad nimi. Przechodząc na grunt polski, zauważmy, że nie istnieją opracowania komen­ tujące określone standardy etyczne w badaniach prowadzonych online. Musimy zatem odwołać się do tekstu zajmującego się kwestiami etycznymi na wyższym poziomie ogólności, mianowicie do publikacji istniejącego od 1992 roku Komi­ tetu Etyki w Nauce przy Prezydium PAN, pod znamiennym tytułem: Zbiór za­ sad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”. Jak piszą autorzy opracowania, publikacja (wydana po raz trzeci w 2000 r.) od początku spotykała się z krytyką środowisk naukowych - niektórzy negowali potrzebę regulacji tego rodzaju, inni mieli autorom za złe podjęcie próby narzucenia kanonu postępowania całej spo­ łeczności akademickiej. Adresowany do szerokiego grona dokument nie może ze swej natury uwzględ­ niać specyfiki poszczególnych dyscyplin. Jego autorzy ograniczają się zatem do najbardziej ogólnych zaleceń: badaniom z udziałem ludzi powinna towarzyszyć zasada dobrowolności, świadomej zgody oraz poufności. Uczestnik ma prawo wycofać się z badań w każdym momencie, zaś w wypadku projektów zakładają­ cych udział dzieci należy uzyskać pozwolenie ich prawnych opiekunów. W opra­ cowaniu wyraźnie przyjęto strategię teleologiczną. Nauka i jej cele usprawiedli­ w iają niedogodności, na jakie narażony może być badany: W przypadku badań dolegliwych obowiązkiem pracownika nauki jest analiza ko­ nieczności takich badań, ograniczenie ich rozmiaru, zminimalizowanie stopnia ich dolegliwości i przywrócenie osób badanych do stanu sprzed podjęcia badań. �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 112 Osoba badana powinna być w pełni uświadomiona co do charakteru, celu i skut­ ków badań. Naruszenie tej normy jest dopuszczalne tylko w tych szczególnych sy­ tuacjach, gdy uprzednia pełna informacja o badaniach mogłaby zniweczyć wartość wyników badań {Zbiór zasad i wytycznych... 2000: 7-8). Ten pobieżny przegląd dokumentów pokazuje, jak głębokie różnice dzielą tradycje badawcze różnych krajów i regionów. To jednocześnie świadectwo róż­ nego stopnia świadomości społecznej oraz refleksji dotyczącej nauki i jej roli. W zależności od przyjętej optyki - nakierowania na stanowisko teleologiczne lub deontologiczne - proponowane są i dopuszczane odmienne rozwiązania. Jesz­ cze większy dystans dzieli poszczególne dyscypliny. W naukach społecznych często przyjmowany jest model medyczny. W ramach tego paradygmatu mieści się szczególna troska o dobro i prawa tak zwanego ludzkiego podmiotu bada­ nia. W wielu naukach humanistycznych, ale również w psychologii społecznej, z uwagi na poprawność procedur badawczych dopuszcza się obserwację ukrytą (coraz powszechniej odrzucaną przez antropologów jako nieetyczną) czy utrzy­ mywanie uczestników badania w nieświadomości aż do jego zakończenia. Antropolog w Sieci - dylematy etyczne Przejdźmy do samych badań antropologicznych, koncentrując się zwłaszcza na badaniach prowadzonych w Internecie. Klasyczne już, acz skrótowe, zesta­ wienie podstawowych zagadnień etycznych ujawniających się z całą siłą w etno­ graficznych badaniach terenowych zawiera praca Martyna Hammersleya i Paula Atkinsona Metody badań terenowych (Hammersley, Atkinson 2000: 268-291). Autorzy zaliczyli do kwestii podstawowych świadomą zgodę, prywatność, szko­ dliwość, wykorzystywanie i konsekwencje dla przyszłych badań. Choć problemy związane z etycznym wymiarem badań łączą się ze sobą, przenikając się nawza­ jem i nie poddając się łatwej analizie, na potrzeby naszych rozważań spróbujemy spojrzeć na niektóre z nich bardziej szczegółowo, nie tracąc z oczu ich wzajem­ nych powiązań. W przypadku badań w Internecie szczególnie interesować nas będą świadoma zgoda i prywatność, oraz szkodliwość. Świadom a zgoda i pryw atność Podobnie jak w tradycyjnych badaniach antropologicznych, badaczom Inter­ netu zaleca się postępowanie według najbardziej fundamentalnej zasady - przede wszystkim nie szkodzić. Jest ona rekomendowana przez wszystkie organizacje i komitety zajmujące się etyką zawodową. Kiedy próbujemy przełożyć ową zasa­ dę na możliwe i rzeczywiste konsekwencje obecności antropologa w Sieci, ujaw­ �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 113 nia się szereg specyficznych problemów, które wynikają z bezcielesnej formy komunikacji pomiędzy badaczem a badanymi. Uzyskanie zgody biorących udział w badaniach - z całą świadomością za­ strzeżeń i wątpliwości, jakie budzi to zalecenie - jest obecnie standardem w an­ tropologicznych badaniach terenowych. Zalecenia sformułowane przez AOIR czy NESH, podobnie jak zasady etyczne rozważane, przyjmowane lub zalecane przez badaczy Internetu, kładą nacisk na konieczność uzyskania świadomej zgo­ dy również w projektach realizowanych online (por. Kozinets 2010; Markham 2009; Emerton 2003; Sveningsson 2004). Rzeczywistość wirtualna i szczególne formy obecności ludzi w tej rzeczywistości przysparzają jednak wielu dodatko­ wych kłopotów. Pojawiają się więc pytania o to, w jakich sytuacjach i na jakim etapie realizacji projektu uzyskiwać zgodę, kogo o nią prosić oraz w jaki sposób to robić, zważywszy, że kontakt pomiędzy uczestnikami badania często odby­ wa się poprzez tekst, a zatem wyłączone zostają „prawdziwe”, czyli zmysłowe formy rozpoznania drugiego człowieka. Owe trudności można sprowadzić wy­ łącznie do problemów technicznych czy logistycznych. Jeśli jednak przyjrzeć się uważniej, wyłania się bardziej fundamentalne pytanie o to, kim jest człowiek, z którym jako badacze kontaktujemy się poprzez Internet. Interesujących reflek­ sji na ten temat dostarcza Anette Markham. Autorka pokazuje, że w badaniach jakościowych procedura badawcza rozbita jest na dwa etapy, z których pierwszy polega na zmysłowym doświadczaniu terenu przez badacza, drugi zaś wiąże się z odcieleśnieniem tego doświadczenia i z przeniesieniem działań do sfery inte­ lektualnej, na poziom deskryptywny i analityczny. Spotkanie z innym człowie­ kiem w Internecie często wiąże się z pominięciem zmysłowego doświadczenia, cielesności i wizualności - dotyczy to zarówno badacza, jak i badanego. Takie badanie staje się zatem formą spotkania umysłów, czy może inaczej - zderzeniem intencji, by zaprezentować siebie bezcieleśnie poprzez tekst (uczestnik) i goto­ wości do przyjęcia i zrozumienia takiej prezentacji (badacz). Odcieleśniona oso­ ba wirtualna jest tym samym bardziej płynna, zmienna, możliwa do uchwycenia jedynie w cząstce wirtualnej przestrzeni (Markham 2009: 240-241). Problem świadomej zgody i relacji badacz - badany nabiera dodatkowego znaczenia wobec niejasnego statusu antropologa, który nieustannie występuje w podwójnej roli: prowadząc badania antropologiczne - nie przestaje być osobą pozostając prywatnym człowiekiem - nie przestaje być antropologiem. Jako oso­ ba uwikłany jest w szereg prywatnych interakcji online, które m ogą dostarczyć inspiracji bądź przerodzić się w zalążek przyszłego projektu badawczego. Owa płynność i przechodniość tożsamości staje się problematyczna, kiedy w publika­ cji naukowej opisać trzeba prywatne wirtualne doświadczenia badacza. O uzy­ skaniu świadomej zgody w takiej sytuacji najczęściej nie może być mowy. Ten rodzaj doświadczenia towarzyszy nam jednak nie tylko w świecie online, ale też w świecie rzeczywistym. Zwłaszcza współcześnie, w nurcie antropologii co­ dzienności, badacz nieustannie czerpie z prywatnych spostrzeżeń, jakich dokonał, �114 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka zanim jeszcze określił jasno sytuację badawczą i zdefiniował samego siebie jako badacza. Każdy z nas musi wciąż od nowa i w różnych sytuacjach stawiać czoło temu wyzwaniu. Owo uwikłanie antropologa w wielość ról wyjątkowo mocno uwypukla kolej­ n ą kwestię powiązaną z zagadnieniem świadomej zgody, a mianowicie moment, w którym należy jąuzyskać. Opisując swoje doświadczenia w Sieci, badacze poka­ zują, że przesunięcia w czasie - czyli proszenie o zgodę już po rozpoczęciu badania - m ogą skutkować nieufnością, złością lub gniewem uczestników (por. Hudson, Bruckman 2002). Choć również na gruncie antropologii pojawiają się projekty, których założenia wymagają wstępnej nieświadomości biorących w nich udział, to należą one do rzadkości (por. Wasilewska-Krawczyk 2010). Większość bada­ czy anglojęzycznych przyjmuje stanowisko deontologiczne: uczestnik musi zostać zapytany o zgodę jeszcze przed przystąpieniem do badań. Różnorodność typów komunikacji internetowej, podobnie jak forma obecności badacza w Sieci (obser­ wator lub uczestnik świata online), ma wpływ na sposób uzyskiwania owej akcep­ tacji. Z tego punktu widzenia istotne jest rozróżnienie na to, co w Internecie jest publiczne, a co prywatne. Wbrew pozorom, nie istnieje prosta odpowiedź na to py­ tanie. Poprzez swój zasięg i dostępność Internet bywa postrzegany jako przestrzeń „z natury” publiczna i anonimowa, w której działają ludzie świadomi charakteru medium, a tym samym gotowi do dzielenia się bez ograniczeń swoim wirtualnym istnieniem. Te optymistyczne i intuicyjne sądy w węższym lub szerszym zakresie towarzyszyły zagranicznym projektom na wczesnych etapach rozwoju, zaś w Pol­ sce - gdzie wciąż brakuje dyskusji nad kwestiami etycznymi w badaniach interne­ towych - przyjmowane bywają nadal jako milczące założenia. Tymczasem późniejsze badania nad obecnością i tożsamością ludzi w Sieci kazały w sposób jednoznaczny zrewidować te potoczne i - przyznajmy otwar­ cie - wygodne dla badacza przekonania. Ich wyniki uwzględnione zostały we wskazaniach publikowanych przez AOIR, NESH i PRE, które akcentują stopniowalność poczucia prywatności w poszczególnych formach internetowych - od ogólnodostępnych stron www, poprzez szerokie listy mejlingowe, otwarte fora dyskusyjne i grupy robocze, po przestrzenie, do których dostęp podlega ograni­ czeniu. Nie bez znaczenia jest zatem to, w jakim miejscu Sieci dochodzi do dzia­ łania badawczego czy interakcji z drugim człowiekiem. Musimy również zważać na to, że opinia badanych na temat zakresu prywatności danej przestrzeni może w znaczący sposób różnić się od perspektywy badacza, nawet jeżeli działania do­ tyczą najbardziej publicznych, ogólnodostępnych miejsc w Internecie. W krocze­ nie w konkretny obszar świata online jest równoznaczne z wejściem w określoną wirtualną społeczność, do czego należy się uważnie przygotować, nawet jeśli unikamy interakcji na rzecz badania archiwalnych, tekstowych danych. Prze­ studiowanie obowiązujących regulaminów i zasad netykiety8 może dać wstępne „Netykieta” to słowo używane do określenia etykiety obowiązującej w Sieci. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 115 pojęcie o tym, jak to, co publiczne i prywatne, jest definiowane przez samych zainteresowanych9. Istotny jest również sam temat projektu, „wrażliwość” da­ nych, jakie zbieramy, oraz ich rodzaj. Czy obraz lub film - formy często bardzo prywatne i pozwalające na „zmysłową” identyfikację ludzi - należy traktować z tą sam ą swobodą, co tekst? Nawet w wypadku dokonywania analizy zawartości, czyli poruszania się na najbardziej publicznym poziomie Sieci, pojawia się zasadnicza wątpliwość, czy ludzie są świadomi faktu, że generowane przez nich treści m ogą na różne spo­ soby zostać wykorzystane, czy też zobowiązani jesteśm y jednak do uzyskiwania ich zgody. A jeśli taka aprobata jest konieczna, czy powinniśmy otrzymać j ą od wszystkich zainteresowanych, czy tylko od administratora lub właściciela danej domeny? Nie istnieją gotowe rozwiązania tej kwestii. Jedni doradzają traktować takie materiały podobnie jak teksty w gazetach, przekazy telewizyjne czy obser­ wacje w rzeczywistym miejscu publicznym, takim jak skwer czy park (Extending the Spectrum... 2008). Inni jednakże stoją na stanowisku, że należy zachować ostrożność przy przyjmowaniu tego rodzaju metafor. Jak wskazuje Robert Kozinets, Internet nie jest w swej istocie ani przestrzenią ani tekstem, na pewno nato­ miast jest Internetem, czyli swoistą jakością która rządzi się własnymi prawami (Kozinets 2010: 142). Dopiero po przyjęciu takiego założenia można przymie­ rzyć się do użycia konkretnej metafory i płynących z tego konsekwencji. Markham kładzie nacisk na nierówny rozkład sił pomiędzy badaczem a in­ nymi uczestnikami badania, podkreślając jednocześnie różnicę pomiędzy ba­ daniami offline i online. W wywiadzie etnograficznym rejestrowane są również materiały audiowizualne, które dalej, na mocy umowy z badanym, pozostają w dyspozycji antropologa. Przed włączeniem dyktafonu lub kamery zawsze jed ­ nak pytamy o przyzwolenie na rejestrację. Wyrażając zgodę, nasz rozmówca ma szansę zaprezentować siebie w realnej sytuacji badawczej, co daje mu choćby minimalną kontrolę nad tym, co zostanie przekształcone w dane. To, co w ujęciu teleologicznym jest słabością takiej relacji, prowadzić może bowiem do gorszych wyników badawczych, w ujęciu deontologicznym jest jej siłą ponieważ daje wsparcie osobie stojącej na mniej uprzywilejowanej pozycji. Markham uważa, że materiały archiwalne, z których korzystamy w badaniach zawartości Sieci można potraktować jako coś pośredniego pomiędzy opublikowanym tekstem a zareje­ strowaną wypowiedzią. Musimy jednak pamiętać, że badany - nawet jeśli nie sprzeciwia się upublicznianiu treści - nie ma na nie wpływu. A zatem pozytywne z badawczego punktu widzenia ograniczenie zjawiska wymuszenia danych ma swoją drugą ciemniejszą stronę, daje bowiem badaczowi istotną przewagę. To on przecież - przeglądając zarchiwizowane wypowiedzi, kojarząc ze sobą po­ 9 Przytoczmy przykład ogólnodostępnych portali muzułmańskich. O ile stałych i przypadkowych gości zachęca się do odwiedzania forum, o tyle jedną z ważnych zasad jest omijanie przez osoby płci przeciwnej działów zarezerwowanych dla kobiet lub mężczyzn. �116 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka szczególne fragmenty i ewentualnie je cytując - konstruuje sytuację i sprawuje niepodzielnie kontrolę (Markham 2009: 248). W większości rozważań na ten temat zaleca się zasadę złotego środka, cze­ mu towarzyszy postulat poszukiwania etycznie właściwego rozwiązania przy uwzględnieniu takich właściwości, jak charakter miejsca, rodzaj zbieranych da­ nych, typ aktywności badawczej i domniemane założenia badanych co do stopnia prywatności danej przestrzeni wirtualnej. Podczas badania zarchiwizowanych treści na ogólnodostępnych stronach www, przy neutralnej tematyce i zakłada­ nej otwartości uczestników, dopuszcza się poprzestanie na uzyskaniu zgody ad­ ministratora (por. Ess 2002). Interesującą próbą częściowego „wyrównania” sił pomiędzy badaczem i badanymi oraz dostarczenia możliwie pełnej informacji, może być założenie strony www poświęconej opisowi badania, funkcjonującej w ramach serwisu instytucji delegującej badacza albo odesłanie chętnych do wła­ snej strony internetowej, na której antropolog prezentuje siebie, własne poglądy i dokonania (Kozinets 2010). Inaczej przedstawia się sprawa, gdy chodzi o miejsca z różnych względów de­ finiowane jako prywatne lub o sytuację nawiązywania bezpośrednich kontaktów z ludźmi. W takich okolicznościach jednoznacznie zaleca się dążenie do uzyska­ nia świadomej zgody od każdego uczestnika badań, czemu jednak nieuchronnie towarzyszą problemy praktyczne. Skład poszczególnych grup nie jest stały, obec­ ność ludzi w Internecie często ma przejściowy charakter, internauci na przykład logują się na czacie, a później szybko go opuszczają, nie pozostawiając po sobie śladu. Czy możliwe i konieczne jest więc zdobycie indywidualnej zgody wszyst­ kich osób obecnych w konkretnym miejscu w trakcie realizacji projektu, jeśli ba­ dacz uczestniczy w grupowych interakcjach definiowanych jako prywatne? I czy dobrym rozwiązaniem jest wysyłanie do wszystkich wiadomości mejlowych, które m ogą irytować i zostać odczytane przez internautów jako spam? Konieczność uzyskania świadomej zgody nastręcza kolejnego problemu. Ist­ nieją przecież grupy, na których ciążą pewne ograniczenia i powinno to zostać uwzględnione w konstruowaniu treści formularza zgody. W śród takich grup naj­ częściej wymieniane są dzieci, nieletni oraz niepełnosprawni umysłowo. Można jeszcze dodać czasowe ograniczenia związane z nietrzeźwością albo stanami po zażyciu środków psychoaktywnych, które w istotny sposób zaburzają zrozu­ mienie konsekwencji płynących z przystąpienia do badań. W przypadku projek­ tów z udziałem dzieci, rekomenduje się pozyskiwanie zgody od rodziców, zaś wśród młodzieży - jednocześnie od rodziców i samych uczestników badania. Zważywszy jednak na charakter interakcji, jedynie wybrane komunikatory inter­ netowe dają możliwość zmysłowej weryfikacji tożsamości deklarowanej przez daną osobę. Jeśli zatem poprzestajemy na elektronicznej formie pisemnej albo domagamy się przesłania jej faksem, nie wiemy, czy rzeczywiście jest to zgo­ da tej, a nie innej osoby i czy osoba ta nie podlega wymienionym wcześniej ograniczeniom. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 117 Ważnym zagadnieniem jest treść przesyłanego formularza świadomej zgody. Standardowo zamieszcza się w nim najważniejsze informacje przedstawiające możliwie najpełniej cele projektu, sposób prowadzenia badań, przechowywania danych i raportowania wyników, naświetlające równocześnie ewentualne zagro­ żenia, jakie m ogą towarzyszyć uczestnictwu w projekcie. Należy też zaznaczyć wyraźnie, jak ą formę przyjmie wieńcząca projekt publikacja w zakresie przyta­ czania cytatów oraz podawania informacji, które mogłyby pozwolić na identyfi­ kację uczestników. Przy podejmowaniu takich decyzji trzeba odrzucić milczące założenie, że Internet zapewnia anonimowość, a nasza obecność w wirtualnej rzeczywistości rządzi się prawami całkowicie odmiennymi niż w świecie praw­ dziwym. Przede wszystkim, rzeczywista i wirtualna tożsamość m ogą się krzyżo­ wać. Bywa, że pseudonim przekazuje bardzo osobiste informacje - o płci, wieku, zainteresowaniach, politycznych preferencjach, zawodzie, ideałach, stanie cywil­ nym czy orientacji seksualnej. Zachowanie poufności zgromadzonych danych nie powinno zatem ograniczać się jedynie do ukrycia rzeczywistej tożsamości uczestnika. Zdarza się często, że ludzie w Sieci budują swój wirtualny wizerunek wokół przyjętego pseudonimu lub pseudonimów i pracują na ich reputację przez długi czas10. W niektórych miejscach Sieci internauci bywają doskonale znani i rozpoznawalni nie tylko dzięki nickowi, ale również poprzez bardziej subtelne zabiegi formalne. Oto fragment opisu reguł obowiązujących w konkretnej wir­ tualnej społeczności, przedstawiony przez badaczkę, która podsumowuje własne doświadczenia: Osoby stanowiące w danym okresie grapę stałych bywalców któregoś z pokoi CZATerii tworzyły niepisany zbiór reguł, do którego, oprócz CZATykiety (reguł obowiązujących wszystkich CZATerian), każdy nowy bywalec pokoju musiał się dostosować, aby zostać zaakceptowanym. Na Fantastyce jedną z nich był zakaz kopiowania cudzych ustawień, czyli kolorów nicka i czcionki oraz stylu czcionki. W standardzie był czarny nich, czarna czcionka, bez pogrubień, podkreśleń czy kursywy. Zmieniając te ustawienia, wybierając kolor i styl, wybierało się wygląd, po którym dana osoba była rozpoznawalna. Wtedy nawet, jak któryś z użytkowni­ ków wszedł na Fantastykę pod innym nickiem, a zachował swoje ustawienia, był rozpoznawany przez członków grapy jako osoba znana im pod jego pierwszym nickiem (Deredas 2010: 99-100). 10 Słynna sprawa blogerki Kataryny wydaje się doskonałym przykładem, jak delikatną kwestią może być próba odkrycia prawdziwej tożsamości znanego internauty. Do maja 2009 r., publikująca pod pseudonimem Kataryna była jedną z najsłynniejszych komentatorek problematyki politycznej w polskiej sieci. Jej prawdziwa tożsamość była jednak wyłącznie przedmiotem licznych spekulacji. W maju 2009 r. „Dziennik Polska-Europa-Swiat” stwierdził, że zna tożsamość Kataryny, i nie podając jej nazwiska opisał ją w sposób umożliwiający łatwą i jednoznaczną identyfikację jej danych oso­ bowych. Więcej o sprawie Kataryny - m.in. na stronach: http://wiadomosci.dziennik.pl/wydarzenia/ artykuly/150114,wiemy-kim-jest-kataryna.html (stanowisko „Dziennika”) oraz http://www.kataryna. salon24.pl/106346,jak-to-sie-robi-w-dzienniku (stanowisko Kataryny). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 118 Stąd też istotną kwestią jest rozważenie, czy w publikacji będziemy używać prawdziwego imienia uczestników, prawdziwego pseudonimu używanego w In­ ternecie, czy może raczej pseudonimu stworzonego na użytek badania. Podobny problem pojawia się przy cytatach. Bezpośrednie przytaczanie wypowiedzi (nie mówiąc o zamieszczaniu linków) wiąże się z możliwością dotarcia do ich autora poprzez wyszukiwarkę, ponownie pojawia się więc problem z ochroną anoni­ mowości uczestnika i zachowaniem poufności w badaniu11. Niezależnie od de­ cyzji, jakie ostatecznie podejmie badacz w kontekście konkretnego tematu oraz rodzaju zbieranych danych, wybór ten należy jasno i rzetelnie zakomunikować w formularzu zgody. Badany powinien zostać poinformowany również o możli­ wości wycofania się z projektu, badacz natomiast musi starać się nie wywierać presji na osoby biorące udział w badaniach, tak by dokonane przez nich wybory były w pełni dobrowolne i jak najbardziej świadome. Zwłaszcza materiały NESH kładą nacisk na potrzebę dostosowania formy takiego dokumentu do możliwości percepcyjnych uczestników (autorzy m ają przede wszystkim na uwadze dzieci, z którymi komunikacja musi się opierać na odrębnych zasadach). Szkodliwość Martyn Hammersley i Paul Atkinson uważają, iż: o ile badania etnograficzne rzadko obarczone są tym samym potencjałem zgub­ nych konsekwencji co, na przykład, eksperymenty medyczne na pacjentach albo próby rozszczepienia jądra atomowego, o tyle mogą czasami powodować poważne następstwa dla badanych osób, a także dla innych ludzi (Hammersley, Atkinson 2000: 273). Niebezpieczeństwa te zagrażają w zasadzie na każdym etapie badań, zarówno w trakcie ich prowadzenia, jak i po ich zakończeniu, zwieńczonym publikacją wyników. Autorzy uczulają badaczy na kilka istotnych kwestii. Zwracają więc uwagę na to, że już sama świadomość uczestniczenia w procesie badawczym w roli ba­ danego może bądź wywołać bądź pogłębić dyskomfort psychiczny objawiający się na przykład uczuciem niepokoju czy lęku. To zastrzeżenie dotyczy głównie badań wśród ludzi znajdujących się już w potencjalnie stresującej sytuacji. Jako przykłady przywołuje się śmiertelnie chorych, ich krewnych czy personel lekar­ ski. W badaniach online analogiczne sytuacje m ogą powstać przy poruszaniu drażliwych kwestii. Może to dotyczyć choćby grup dzielących się na zamknię­ 11 Istnieje na przykład możliwość odkrycia geograficznej lokalizacji uczestnika badań poprzez jego adres IP, ujawniony w publikacji przez nieumiejętne zacytowanie wypowiedzi. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 119 tym forum swoimi fantazjami erotycznymi. Początkowe wyrażenie zgody na wkroczenie badacza-antropologa w ich życie wirtualne może zaowocować póź­ niejszymi obawami przed konsekwencjami takiego przyzwolenia. Inną kwestią wartą głębokiego namysłu są takie działania badawcze, które - wbrew intencjom samych antropologów - m ogą wzmagać nastroje rasistow­ skie, homofobię, szowinizm i ogólnie rozum ianą niechęć czy nienawiść do ludzi odmiennych ze względu na przeróżne kryteria. Takimi projektami są nawet nie­ winne z pozoru badania stereotypów, podczas których stawia się pytania o ty­ powe cechy przedstawicieli danych narodowości. Uczynienie z takich kwestii przedmiotu naukowej eksploracji może w odbiorze badanych nadać ich prze­ konaniom wysoką rangę i pozytywne znaczenie. Przy rozważaniu dylematów etycznych podnosi się zatem kwestię bierności lub aktywności badacza wobec rejestrowanych poglądów. Bierność badacza - uzasadniana zazwyczaj chłodnym, pozbawionym zaangażowania modelem podejścia badawczego - może spowo­ dować bardzo negatywne skutki, jak choćby właśnie umocnienie interlokutorów w przekonaniu o słuszności przedstawionych poglądów. Nadmierna aktywność - wypływająca z chęci przekonania rozmówcy o niewłaściwości i szkodliwości jego poglądów - zdaje się jednak nie przystawać do celów klasycznie rozumia­ nych badań. Stąd też w publikacjach poświęconych tej problematyce stawia się niejednokrotnie pytania o to, czy moralnie właściwe jest niereagowanie przez badacza na wypowiedzi rasistowskie lub seksistowskie, pozostawiając jednocze­ śnie odpowiedź do rozstrzygnięcia przez samego antropologa. W badaniach online problem ten zyskuje wręcz na intensywności. Anonimo­ wość, jak ą w odczuciu wielu uczestników świata wirtualnego zapewnia Internet (z całym dystansem wobec prawdziwości tego przekonania), skłania niejedno­ krotnie do intensyfikacji sposobów wyrażania emocji, także tych negatywnych, czego dowodem m ogą być choćby komentarze zostawiane pod artykułami pra­ sowymi zamieszczanymi na portalach internetowych. Z jednej strony same te­ maty poruszane w Internecie bywają bardziej drastyczne, z drugiej zaś - formy, w jakich ujawniają się ludzkie opinie przybierająjeszcze bardziej skrajną postać niż wypowiedzi w kontaktach tw arzą w twarz. Co więcej, jeśli badacz nie ograni­ cza się jedynie do zbierania zastanych informacji, ale zmierza do ich wywołania (prowokując na przykład dyskusję na czacie lub na forum), pytanie o szkodli­ wość takich działań, a co za tym idzie o moralną odpowiedzialność badacza, musi zostać postawione, nawet jeśli konkretne rozstrzygnięcia i decyzje w tej sprawie pozostawia się zazwyczaj samemu badaczowi. Nie należy zapominać i o tym, że o ile w przypadku rozmów tw arzą w twarz reakcje badacza na kontrowersyj­ ne opinie wygłaszane przez rozmówców m ają bardziej ulotny charakter i rzadko dokumentowane są w późniejszej publikacji, podczas badań w świecie wirtual­ nym ślady wszelkiej aktywności m ogą być dostępne także po zakończeniu badań (jak choćby komentarze badacza na forum dyskusyjnym lub wpisy w księdze gości). �120 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka Moment publikacji wyników badań przynosi szereg kolejnych kwestii wymaga­ jących poważnego namysłu, także o charakterze moralnym. Hammersley i Atkin­ son zwracająuwagę na to, że „publikacje m ogą nadszarpnąć reputację konkretnych osób, organizacji i miejsc, a także urazić uczucia zainteresowanych” (Hammers­ ley, Atkinson 2000: 275)12. Stąd też - jak przypominają autorzy - „kwestią za­ sadniczą w takich przypadkach nie jest problem prawdziwości publikowanych lub upublicznianych informacji, lecz implikacje, jakie one niosą (bądź jakie m ogą być im przypisane) dla badanych ludzi, instytucji, itp.” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Przy tej okazji trzeba też uświadomić sobie myśl, sformułowaną celnie przez Howarda Beckera, a zacytowaną przez Hammersleya i Atkinsona, że „socjologicz­ ny ogląd świata [podobnie jak antropologiczny - E.A.J., N.M.] (....) pozbawia ludzi złudzeń na temat samych siebie i swoich instytucji (...) sprawy dla nich cenne zostały potraktowane jako zwykły element klasy obiektów” (Hammersley, Atkinson 2000: 276). Bardzo osobiste doświadczenia, którymi dzielą się z nami rozmówcy, stają się w późniejszych opracowaniach jedynie przykładem, częścią szerszego wzorca, w który są wpisane. Uświadomienie sobie tego faktu może wprowadzić spory zamęt w ich obrazie samych siebie. Andrew Gamer przypomina antropologom o poważnej zmianie, jaka nastąpiła w sposobie uprawiania naszej dyscypliny (m.in. z powodu rozwoju technologicz­ nego), a mianowicie o tym, że opracowując wyniki badań piszemy w dzisiejszych czasach o ludziach, którzy będą naszymi czytelnikami (Gamer 2011). Nigdy nie jest to aż tak boleśnie prawdziwe, jak w badaniach online. Powinniśmy się spo­ dziewać, że jednostki, których spora część życia rozgrywa się w świecie wirtu­ alnym, bez trudu trafią na opublikowane przez nas wyniki badań (tym bardziej, że i nasze opracowania coraz częściej zamieszczane są w Sieci). Zwrot etyczny w antropologii i będące jego konsekwencjąrefleksje na temat odpowiedzialności badaczy prowadzą zatem do coraz śmielszych sugestii, by antropolodzy bądź konsultowali z pozostałymi uczestnikami badania ostateczny produkt, jakim jest publikacja wyników, bądź przynajmniej przedstawiali go im otwarcie13. Jak już wspominałyśmy przy okazji omawiania zagadnień świadomej zgody i prywatności, pomimo jasnej deklaracji występowania w roli badacza, którą skła­ damy zazwyczaj na samym początku badania, nie możemy uniknąć odgrywania podwójnej roli: badacza (rola zadeklarowana) i uczestnika interakcji społecznych 12O negatywnej reakcji uczestnikówna publikację pisze np. Fiona Bowie, relacjonując doświadczenie Rijka van Dijka, który po napisaniu artykułu opartego na pracy terenowej wśród młodych kaznodziejów z Malawi został wezwany przez zainteresowanych - urażonych tym artykułem - na prywatne spotkanie, na którym musiał się gęsto tłumaczyć ze sposobu, w jaki przedstawił badaną społeczność. „To, co akademickiemu antropologowi zdawało się sprawiedliwe, zrównoważone i niewinne, wywołało strach u społeczności, którą badał” - komentuje to zdarzenie autorka (Bowie 2008: 11-12). 13Jedną z sugestii uczynienia uczestników badań współautorami publikowanych tekstów i - co za tym idzie - zerwania z dominacją głosu badacza, była zaczerpnięta od Michaiła Bachtina, a rozwijana przez Jamesa Clifforda koncepcja polifoniczności tekstu etnograficznego, trudna jednak w praktyce do realizacji (Clifford 2000: 59-63). �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 121 (rola nie do uniknięcia). To właśnie fakt, że antropolog zawsze wchodzi w ba­ daną społeczność, że - jak pisze Geertz - „antropologiczne badania terenowe nie dopuszczają żadnej znaczącej separacji zawodowej sfery życia od jego czę­ ści osobistych” (Geertz 2003: 55), powoduje, iż w rozważaniach o charakterze etycznym musimy mieć na uwadze również zagadnienie relacji międzyludzkich, powstałych między badaczem a innymi uczestnikami badań. Ewa Nowicka zasta­ nawia się nad kwestią przyjaźni i jej miejsca w pracy antropologa, skupiając się zwłaszcza na kontrowersjach wokół przyjaźni jako narzędzia antropologicznego (Nowicka 2005). Nie wdając się w szczegółową analizę zagadnienia, które samo w sobie mogłoby stać się przedmiotem osobnego artykułu, warto zwrócić uwagę i na to, że przyjaźń może połączyć antropologa i niektórych uczestników badań jako skutek uboczny działalności naukowej, niosąc ze sobą wyzwania o charak­ terze moralnym. I choć pozornie podczas badań w Internecie, gdzie nie docho­ dzi do kontaktów tw arzą w twarz, sprawa przyjaźni badaczy z uczestnikami ba­ dań może nie wydawać się aż tak istotna, dla wielu ludzi relacje nawiązywane w Sieci są równie ważne, jak związki międzyludzkie w świecie rzeczywistym, a w skrajnych przypadkach może nawet ważniejsze. Kwestią, która niemal od samego początku pojawienia się nurtów antropo­ logii terenowej dręczyła odpowiedzialnych, wrażliwych badaczy (np. Franza Boasa), było ewentualne wykorzystanie informacji uzyskanych w trakcie badań do innych niż badawcze celów (Hammersley, Atkinson 2000: 276). W swoich wspomnieniach, zatytułowanych Apprenticeship under Boas („Terminowanie u Boasa”), Margaret Mead pisze, że jej mistrz zawsze czuł się odpowiedzial­ ny za użytek, jaki czyniono z antropologii, a z wyników badań jego zespołu w szczególności (Mead 1959). O jego zaangażowaniu w tę sprawę i bezkom­ promisowej postawie wobec nadużywania danych z badań etnograficznych świadczy również fakt, iż wystąpił stanowczo przeciwko tym z antropologów amerykańskich, którzy wykorzystywali pracę w terenie jako przykrywkę dla działalności szpiegowskiej na rzecz rządu amerykańskiego (por. Price 2000; Silverman 2007). Czy problem wykorzystywania wyników pozyskanych w terenie ma jakiś szczególny wymiar w badaniach online? Trudno to jednoznacznie rozstrzygnąć. Wydaje się jednak, że zwłaszcza publikacje w formie open access dają w zasa­ dzie wszystkim dostęp do wyników naszych poczynań badawczych. Nie mamy absolutnie żadnego wpływu na ich przyszłe wykorzystanie, tym bardziej więc musimy dogłębnie przemyśleć sposób prezentacji rezultatów pracy. I choć nie je ­ steśmy w stanie zapobiec ewentualnym nadużyciom, nie możemy czuć się zwol­ nieni z rozważania tej kwestii. Relacjonując rozpowszechnione poglądy, Ham­ mersley i Atkinson zwracają uwagę na to, że tu i ówdzie dają się słyszeć głosy, że wartość wiedzy naukowej i prawo opinii publicznej do poznania prawdy przeważają nad tego typu dylematami. Mimo wszystko wielu �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 122 etnografów przywiązuje dużą wagę do tego, by wiedza wytwarzana podczas badań służyła później słusznej sprawie (Hammersley, Atkinson 2000: 278). Margaret Emerton omawia dość szczegółowo niektóre zagrożenia, charak­ terystyczne właśnie dla badań online, twierdząc, że badacze m ogą zaszkodzić badanym bądź bezpośrednio, bądź umożliwiając takie działanie osobie trzeciej. Po pierwsze, jeśli uczestnik badań porozumiewa się z nami przez konto mejlowe, ktoś inny może zdobyć dostęp do umieszczonych tam, poufnych informacji. Po drugie, antropolog może popełnić błąd i wysłać wiadomość na niewłaściwy adres, dokonując tym samym wyłomu w poufności korespondencji (zdarza nam się przecież odpowiadać na mejle, cytując obficie naszych rozmówców). Po trze­ cie, należy pamiętać o kwestii przechowywania materiałów. W przypadku badań online, gromadzenie materiałów w Sieci, w łatwo dostępnym w każdej sytuacji miejscu, wydaje się najlepszym rozwiązaniem. Jako badacze powinniśmy jed ­ nak uczynić wszystko, by zminimalizować ryzyko, że nasze - niejednokrotnie z trudem zdobyte - materiały wpadną w niepowołane ręce. Umiejętności współ­ czesnych hakerów czynią to zalecenie szczególnie trudnym, nie zwalniając nas jednak od odpowiedzialności (Emerton 2003: 19-21). W ostatnich latach rozumienie szkodliwości, postrzeganej jako potencjal­ ne niebezpieczeństwo grożące uczestnikom badań antropologicznych, zostaje wzbogacone o refleksję nad zagrożeniami, jakie spotkać m ogą samych badaczy (Linkogle, Lee-Treweek, eds., 2000), także tych prowadzących badania online. Antropolog musi się bowiem liczyć nie tylko z możliwością przywłaszczenia danych - co może nieść ze sobą większą szkodę dla badanych niż dla niego same­ go - ale także z kradzieżąjego tożsamości badawczej czy niebezpieczeństwami płynącymi z nękania, gróźb, zniesławienia czy nawet szantażu. Prowadząc badania w Internecie, musimy brać pod uwagę wszystkie z wy­ mienionych powyżej kwestii, jak również wiele innych, z którymi zapewne ze­ tkniemy się w trakcie konkretnych działań poznawczych. Wprawdzie trudno jest przewidzieć wszelkie potencjalne ryzyko płynące z naszych projektów dla bio­ rących w nich udział ludzi, niemniej obowiązkiem naszym jest stale mieć je na uwadze i modyfikować nasze postępowanie tak, by nie wyrządzać szkody tym, którzy zechcieli wejść z nami w interakcje, nawet jeśli są to interakcje w świecie wirtualnym. Zakończenie Celem niniejszego artykułu nie jest ani krytyka dotychczasowych badań, ani proponowanie jednoznacznych rozstrzygnięć, ani też stworzenie gotowego sche­ matu postępowania, lecz zainicjowanie dyskusji na temat etycznego wymiaru antropologicznych badań online oraz przedstawienie niektórych z podjętych już �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 123 w anglosaskiej antropologii zagadnień. Na zakończenie warto zastanowić się przez chwilę nad przyczynami braku pogłębionej dyskusji na temat etyki za­ wodowej w polskim środowisku antropologów kulturowych i etnologów. Czy ten stan rzeczy świadczy o głębokiej moralności wszystkich badaczy, którzy nie potrzebują szczegółowych regulacji dotyczących różnych obszarów ich działal­ ności? A może dyskusja o etyce w antropologii zbyt często bywa utożsamiana z dążeniem do stworzenia sztywnego kodeksu zawodowego i spetryfikowanych regulacji dotyczących procedur badawczych, co wzbudza powszechną niechęć? Świadome kontrowersji i różnych stanowisk wobec etycznego wymiaru badań, wierzymy jednak, że otwarta dyskusja i prezentacja własnego punktu widzenia jest lepsza niż pozostawienie tych kwestii w sferze milczących założeń. Niemal każda decyzja może być uzasadniona, powinna być jednak decyzją świadomą, opartą na wiedzy o możliwych konsekwencjach i odnoszącą się do standardów przyjmowanych w naszej dyscyplinie. Nie żyjemy w próżni prawnej, nasze działania m uszą być też zgodne z obo­ wiązującymi normami. Fakt, że polskie środowisko naukowe nie wykształciło instytucji podobnych do amerykańskich Institutional Review Boards (IRB) spra­ wia, iż cała odpowiedzialność za działalność naukową spoczywa na konkretnym badaczu. Bez otwartej dyskusji środowiskowej pozostajemy zdani wyłącznie na osobisty osąd i własne wybory. Sprowadzenie kwestii etycznych do sfery jed ­ nostkowych wyborów daje wprawdzie miłe poczucie wolności, często jednak prowadzi do zagubienia i działania po omacku. Łatwo więc o popełnienie błę­ dów, które m ogą się na nas zemścić, zwłaszcza gdy prowadzimy badania w śro­ dowisku wielokulturowym, jakim z pewnością jest Internet. Słowa kluczowe: etyka, etnografia online, Internet, badania antropologiczne LITERATURA Andrzejuk A. 2006 Etyka zadekretowana”? Dylematy moralne pracownika nauki, w: K. Kalka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 255-268. Bowie F. 2008 Antropologia religii. Wprowadzenie, przeł. K. Pawluś, Kraków: Wydawni­ ctwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak i in., Warszawa: Wydawnictwo KR. Deredas A. 2010 Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Intemeticus? Etnogra­ �124 Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka ficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edu­ kacja, s. 98-106, http://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/ Homo -Intemeticus .pdf (25.01.2011). Emerton M. 2003 Ethical and Methodological Problems in Online Research, http ^/collec­ tions.lib.uwm.edu/cipr/image/335.pdf (25.01.2011). Ess C. 2002 Ethical Decision-making and Internet Research: Recommendations from the AOIR Ethics Working Committee, http://aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011) . Extending the Spectrum... 2008 Extending the Spectrum: The TOPS and Ethical Issues in Internet-based Re­ search, Social Sciences and Humanities Research Ethics Special Working Committee: A Working Committee of the Interagency Advisory Panel on Research Ethics, Ottawa, Canada, http://www.pre.ethics.gc.ca/policypolitique/initiatives/docs/Intemet_Research_-_February_2008_-_EN.pdf (25.01.2011) . Gamer A. 2011 Ethical Dilemmas in Professional Practice in Anthropology, http://www. nomadit.net/asatest/networks/apply/ethics.htm (25.01.2011). Geertz C. 2003 Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł. Z. Pucek, Kraków: Univeristas. Geisler N.L. 2007 Christian Ethics. Options and Issues, Grand Rapids: Baker Academic. Groenwald M. 2006 Uwagi do kodeksu etyki egzaminatora, w: O wyższą jakość egzaminów szkolnych, Polskie Towarzystwo Diagnozy Edukacyjnej, s. 183-193 http:// www.ptde.org/file .php/1/Archiwum/XII/Uwagi_do_kodeksu_etyki_egzaminatora.pdf (25.01.2011). Hammersley M., Atkinson P. 2000 Metody badań terenowych, przeł. S. Dymczyk, Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka. Hudson J.M., Bruckman A. 2002 IRC Français: The Creation o f an Internet-based SLA Community, http:// aoir.org/reports/ethics.pdf (25.01.2011). Kmiecik A. 2006 Metodologiczny aspekt konstrukcji etyki technologii informacyjnej, w: K. Kal­ ka, A. Papuziński (red.), Etyka wobec współczesnych dylematów, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, s. 298-208. Kozinets R.V. 2010 Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Los Angeles, Lon­ don, New Delhi, Singapore, Washington DC: Sage. Linkogle S., Lee-Treweek G. (eds.) 2000 Danger in the Field. Risk and Ethics in Social Research, London: Rout­ ledge. �Pułapki Sieci - o etycznym wymiarze badań antropologicznych w Internecie 125 Markham A.N. 2009 Metody, polityka i etyka reprezentacji w etnografii online, przeł. M. Ziółkowska-Kuflińska, w: N.K. Denzin, Y.S. Lincoln (red.), Metody badań jakościowych, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 219-256. Mead M. 1959 Apprenticeship under Boas, w: W. Goldschmidt (ed.), The Anthropology o f Franz Boas: Essays on the Centennial o f Flis Birth, Memoirs of the American Anthropological Association 89: 5, Menasha: American Anthro­ pological Association, s. 29-45. Nowicka E. 2005 Przyjaźń jako narzędzie pracy antropologa. Wątpliwości etyczne, w: K. Zamiara (red.), Etyczne aspekty badań społecznych, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, s. 191-211. Price D. 2000 Anthropologists as Spies, „The Nation” 20.11.2000, http://www.thenation. com/article/anthropologists-spies (25.01.2011). Rekomendacja... 2010 Rekomendacja CM/Rec /2010/13 Komitetu Ministrów państw członko­ wskich w sprawie ochrony osób w związku z automatycznym przetwarza­ niem danych osobowych podczas tworzenia profili, www.giodo.gov.pl/plik/ id_p/2135/j/pl/ (15.05.2011). Silverman S. 2007 Krąg Boasa i narodziny antropologii kulturowej, przeł. J. Tegnerowicz, w: E Barth i in., Antropologia. Jedna dyscyplina, cztery tradycje: brytyj­ ska, niemiecka, francuska i amerykańska, Kraków: Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego, s. 287-305. Sveningsson M. 2004 Ethics in Internet Ethnography, w: E.A. Buchanan (ed.), Readings in Vir­ tual Research Ethics. Issues and Controversies, Hershey, London: Infor­ mation Science Publishing, s. 45-61. Środa M. 2010 Etyka dla myślących, Warszawa: Wydawnictwo Czarna Owca. Ustawa o ochronie... 1997 Ustawa o ochronie danych osobowych, Dz.U. nr 133 poz. 883 z dn. 29 sier­ pnia 1997 r. Ustawa o prawie... 1994 Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych, Dz.U. nr 24 poz. 83 z dn. 24 lutego 1994 r. Wasilewska-Krawczyk V. 2010 Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyj­ ski, w: E.A. Jagiełło, P. Schmidt (red.), Homo Interneticus? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci, Lublin: Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja, s. 14-20, http ://wiedzaiedukacja.eu/wp-content/uploads/2010/12/Homo-Interneticus.pdf(25.01.2011). Zbiór zasad i wytycznych... 2000 Zbiór zasad i wytycznych pt. „Dobre obyczaje w nauce”, http://www.ken. pan.pl/images/stories/pliki/pdf/down.pdf (25.01.2011). �Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka 126 Źródła internetowe: Europa. Communiqués de presse RAPID, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do? re fe re n c e M P /10/63 & form at= H T M L & aged= & language= P L & guiL anguage= fr (15.05.2011) . Respect. Professional and Ethical Codes fo r Socio-Economic Research in the Informa­ tion Society, www.respectproject.org (15.05.2011). http://www.kataryna.salon24.phl06346, jak-to-sie-robi-w-dzienniku (15.05.2011). http ://wiadomosci.dziennik.pPwydarzenia/artykuly/150114,wiemy-kim-j est-kataryna.html (15.05.2011) . Ewa A. Jagiełło, Noemi Modnicka TRAPS OF THE NET - ON THE ETHICAL DIMENSION OF THE ANTHROPOLOGICAL RESEARCH ONLINE (Summary) Nowadays the encounter between researcher and participant in research takes place more frequently on the Internet - in a new space, which on the one hand is a complex construct of words, sounds and images, and which on the other hand is created by people interacting in various ways. This new domain, explored in many ways by anthropologists and other qualitative researchers, is taken into account, especially in foreign publications, when professional ethics is considered. In the authors’ opinion, the Polish anthropological community still suffers from the lack of deeper reflection on the challenges posed by re­ search on the Internet. The purpose of this paper is to present various approaches towards ethical issues in qualitative research on the Web and to highlight the areas of dispute that arise as a result of the adoption of different ethical positions, focusing mainly on the pro­ blems of informed consent, privacy and harm. Key words: ethics, ethnography online, Internet, anthropological research � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/743abe4b71e21299e79391dc7709391c.pdf 3aac1152230243cc0a761ac14c568244 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3349 Title A name given to the resource Lekcja żywego jezyka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.11-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcja żywego języka Aleksander Jackowski L u b i m y s ą s i a d ó w , ale o dwie miedze. Z b l i s k i m i k ł o p o t y . Pretensje. N i e jest to nawet kwestia f o r m a l n y c h barier, p o d r ó ż o w a ć m o ż e m y łatwiej n i ż k i e d y k o l w i e k . W a ż n i e j s z e od granicznych są zapory psychiczne, stereotypy, k t ó r e przesłaniają rzeczywisty, a więc z r ó ż n i c o w a n y obraz s ą s i a ­ da. Takiego, j a k i m jest, a nie s p a d k o b i e r c ę g r z e c h ó w historii. Z a p o r y istnieją z r e s z t ą z o b u stron. Naszej i ich. Zapory takie postrzegamy t a k ż e w o b r ę b i e jednego p a ń ­ stwa. Vincenz, jeszcze przed w o j n ą , zwrócił u w a g ę na t o , że s p o ł e c z n o ś ć polska i ż y d o w s k a żyły o b o k siebie, ale nie znając się nawzajem. T o samo da się p o w i e d z i e ć o Cyga­ nach i o t a c z a j ą c e j ich l u d n o ś c i . Brak szaczunku dla innego? Brak c i e k a w o ś c i ? Szczególnie k o m p l i k u j e się sytuacja, gdy d o c h o d z ą pre­ tensje za czyny p r z y w ó d c ó w , za fakty n a l e ż ą c e do historii. O d p o w i e d z i a l n o ś c i ą za nie obarcza się żyjących, m i m o iż nic z t y m i f a k t a m i nie m a j ą w s p ó l n e g o . Jak d ł u g o m o ż n a ż ą d a ć ekspiacji o d N i e m c ó w ? O b a r c z a ć w i n ą L i t w i n ó w za zbrodnie p o p e ł n i a n e przez s z a u l i s ó w . P o l a k ó w za wcielenie W i l n a przez gen. Ż e l i g o w s k i e g o ? Amnestia w historii nie istnieje. C i ą g u z d a r z e ń z m i e n i ć się nie da. Pokolenia n a s t ę p n e nie m o g ą j e d n a k o d ­ p o w i a d a ć za t o , co się z d a r z y ł o , inaczej b ę d z i e m y żyli w ciągle podsycanej atmosferze n i e n a w i ś c i . H i s t o r i ę z a s t ą p i histeria, k t ó r ą ł a t w o w y w o ł a ć , t r u d n o z a ś p o h a m o w a ć . Ciąg pretensji musi w p e w n y m momencie z o s t a ć prze­ rwany. A l t e r n a t y w ą w s p ó ł ż y c i a , p r z y j a ź n i , są w a ś n i e , w a l k i etniczne. J u g o s ł a w i a . T o j u ż nie sprawa p o l i t y k ó w , o n i m a j ą swoje gry, swoje roszady. T o j u ż nie troska h i s t o r y k ó w , do z a d a ń k t ó r y c h należy tworzenie obrazu historii z i c h dzisiejszej perspek­ tywy. A j a k trudne to zadanie ś w i a d c z ą r o z b i e ż n o ś c i W ocenie w y d a r z e ń z d z i e j ó w Polski i L i t w y . R o z b i e ż n o ś c i m u s z ą w y s t ę p o w a ć , z w a ż y w s z y na p e r s p e k t y w ę z jakiej się ocenia fakty. Pozostaje więc j e d n o - p o z o s t a w i ć spory i dyskusje t y m , k t ó r z y z a w o d o w o z a j m u j ą się o c e n ą przeszłości i przejść d o d z i a ł a ń sprzyjających b u d o w a n i u zaufania, szacunku m i ę d z y n a r o d a m i . O d w a ż n y i m ą d r y p r z y k ł a d takiego d z i a ł a n i a m a m y w naszej najnowszej historii gest polskiego E p i s k o p a t u , który z w r ó c i ł się d o niemieckich b i s k u p ó w ze s ł o w a m i przebaczenia i p r o ś b ą o wybaczenie. Te s ł o w a , tak w ó w c z a s bulwersujące w ł a d z e i wielu z nas, o t w o r z y ł y d r o g ę do procesu normalizacji. M o ż n a sięgać d o h i s t o r i i , chodzi jednak o t o , j a k i zamiar temu p r z y ś w i e c a . N a l e ż y z n a ć p r z e s z ł o ś ć i jej reperkusje, trzeba r o z u m i e ć cudze o b a w y , d r a ż l i w o ś ć , poczucie za­ grożenia. A l e celem n a d r z ę d n y m musi b y ć d z i a ł a n i e i m y ś ­ lenie z w r ó c o n e k u p r z y s z ł o ś c i . Jednym z k o n k r e t n y c h tego p r z e j a w ó w p o w i n n a b y ć ^oska, b y ś m y się lepiej znali, rozumieli. Trzeba t w o r z y ć o s t y porozumienia p o n a d p o l i t y k ą , nie b a c z ą c na ist>enie o s z o ł o m ó w , na b u ń c z u c z n e p o k r z y k i w a n i a r ó ż n y c h z a ł ą c z y . Są j u ż dobre p r z y k ł a d y takiej w ł a ś n i e p o z y t y w ­ nej pracy. W y m i e n i ę c h o ć b y liczne, u k a z u j ą c e się u nas m n w y d a w n i c t w a , m a t e r i a ł y , sesje naukowe, imprezy k u l t u r a l ­ ne (zwłaszcza „ f e s t i w a l " p o d n a z w ą „ W i e l k i e X i ę s t w o Litewskie"), pisma, z k t ó r y c h z w ł a s z c z a w y m i e n i ć trzeba „ L i t h u a n i ę " . W k r ę g u takich d z i a ł a ń w i d z ę też niniejszy numer „ K o n t e k s t ó w " , p o d w ó j n y w numeracji, ale o znacz­ nie z w i ę k s z o n e j o b j ę t o ś c i . M a o n charakter monograficz­ ny, n a w i ą z u j e w t y m d o poprzednio w y d a n y c h - o kulturze Ł e m k ó w i o kulturze ż y d o w s k i e j w Polsce. Chcemy p o k a ­ z a ć przede wszystkim k u l t u r ę a r t y s t y c z n ą w s p ó ł c z e s n e j L i t w y . Jej s z t u k ę , w wielu przejawach w y b i t n ą . Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na t o , ż e t w o r z y j ą n a r ó d niewielki, liczący nieco ponad 3,5 m i l i o n a ludzi, a więc wielkości d z i e s i ą t k ó w miast na świecie. Trzeba p o d z i w i a ć siłę w o l i i p r ę ż n o ś ć społeczeństwa k t ó r e z taka u p o r c z y w o ś c i ą w a l c z y ł o i wciąż walczy, o n i e p o d l e g ł o ś ć i n a r o d o w ą t o ż s a m o ś ć ! 0 swoją o d r ę b n o ś ć . Jeśli tej w a l k i nie w e ź m i e m y pod u w a g ę , wiele ż ą d a ń , pretensji, o k a ż e się n i e z r o z u m i a ł y c h . T y l k o w t y m k o n t e k ś ­ cie m o ż n a je p o j ą ć . K i e d y niedawno b y ł e m w W i l n i e 1 Kownie, odczuwałem w rozmowach z ludźmi kultury d ą ż e n i a i emocje, k t ó r e z n a ł e m dobrze, z a j m u j ą c się n i e g d y ś „ s t y l e m z a k o p i a ń s k i m " i W i t k i e w i c z e m (ojcem). N a d r z ę d ­ ny w y d a ł m i się na L i t w i e p r o b l e m w a l k i z z a b o r c ą . Tworzenie „ k u pokrzepieniu serc", o d w o ł y w a n i e się do w ł a s n e j , pradawnej przeszłości, f o l k l o r u , ludowej sztuki, p o g a ń s k i e j m i t o l o g i i . T o wszystko jest n a m dobrze znane. A l e t y m razem o p ó r wobec zaborcy z w r ó c o n y jest t a k ż e przeciw n a m . M o ż e nawet przede w s z y s t k i m przeciw naszej, d o m i n u j ą c e j k u l t u r z e , ciążącej na nich, p r z y t ł a c z a ­ jącej „ t o ż s a m o ś ć " , do k t ó r e j d ą ż ą . T r u d n o się z t y m p o g o d z i ć . B o l i . D l a nas w s p ó l n a przeszłość zdaje się rzeczą p i ę k n ą , j e s t e ś m y przekonani, że uszczęśliwialiśmy L i t w i n ó w , że j u ż Jadwiga l a s k ę u c z y n i ł a e u r o p e i z u j ą c w y c i ą g n i ę t e g o z chaszcz i b o r ó w Jagiełłę, że p o l o n i z u j ą c wielkie r o d y litewskie, p r z y s p o r z y l i ś m y t v m samym c h w a ł y ich rodzimej ziemi, a p o l o n i z u j ą c ( ^ e u r o ­ peizując) l u d n o ś ć W i l n a u c z y n i l i ś m y c o ś , co warte jest p o c h w a ł y . Tymczasem... N i e w c h o d ź m y w r o z w a ż a n i a , dlaczego te sprawy, tak niewiele dziś o b c h o d z ą c e świat, są dla L i t w y szczególnie d r a ż l i w e . S p r ó b u j m y raczej z r o z u m i e ć m a ł y n a r ó d , niewo­ lony - d o s ł o w n i e - do ostatnich lat, r u s y f i k o w a n y , p o l o n i ­ zowany, sowietyzowany, k t ó r y odcina się dziś z a r ó w n o o d swych rosyjskich s ą s i a d ó w , j a k i o d nas. Przy czym para­ doks polega na t y m , że to Polska była dla L i t w y o k n e m na świat, nasze radio i telewizja p o z w a l a ł o i m z a c h o w a ć więź z z a c h o d n i ą cywilizacją. D u ż a część inteligencji rozumie polski język, j u ż nie z d o m u . ale z telewizji. Istota paradoksu zawiera się w t y m , że aby z a c h o w a ć p o s t u l o w a n ą samo­ d z i e l n o ś ć m u s z ą się o d c i ą ć o d Polski, jej k u l t u r y . O d c i ą ć tak iak svn od oica. Svn k t ó r y czuie iż jest niesprawied­ liwy, ale chce z e r w a ć wszelk.e więzy, by samodzielnie ż y ć . A l e to t v l k o p o r ó w n a n i e nie naileosze z r e s z t ą i a k o że właśnie paternalizm d r a ż n i ć m o ż e dziś L i t w i n ó w , nasze nie skrywane p r z e ś w i a d c z e n i a , iż j e s t e ś m y lepsi, z a m o ż n i e j s i . 11 �II. 1 3 Kowno. Rynek i ulice Starego Miasta. 1993. Fot. Aleksander Jackowski bardziej europejscy i że to m y j e s t e ś m y t y m i , k t ó r z y i m „ t y l e " d a l i . nawet Mickiewicza. P o p e ł n i a m y b ł ę d y , przewa­ żnie n i e c h c ą c y , ale też nie widzimy niczego złego w d ą ż e ­ niach do polonizacji L i t w i n ó w s e j n e ń s k i c h czy zaszczepia­ niu Litwinomnaszego modelu k a t o l i c y z m u . W r a ż l i w i e rea­ gujemy na d z i a ł a n i a sprzyjające naturalnej ( p o d k r e ś l a m t o ) lituanizacji mniejszości polskiej na L i t w i e , zwłaszcza m ł o ­ dzieży. Drażliwość Litwinów m o ż e dziwić. M o ż e d e n e r w o w a ć , ale s ą d z ę , że rola, a nawet o b o w i ą z e k silniejszego partnera domaga się tego, by chcieć z r o z u m i e ć p o w o d y tej d r a ż l i w o ści. Jest to trudne. C h o ć b y sprawa W i l e ń s k i e j A K . M a ona dwa aspekty, jeden gdy p a t r z y ć oczami L i t w i n ó w , drugi gdy przyjmiemy n a s z ą , do tego b e z k r y t y c z n ą p e r s p e k t y w ę , nie c h c ą c p a m i ę t a ć o u p o k a r z a n i u L i t w i n ó w , o w y r z ą d z o ­ nych i m k r z y w d a c h . A l b o druga j ą t r z ą c a kwestia tzw. b u n t u gen. Ż e l i g o w s k i e g o . M y usprawiedliwiamy się t y m , że w W i l n i e była w i ę k s z o ś ć P o l a k ó w , a t y l k o jeden czy dwa procenty L i t w i n ó w , że zachowali się źle w czasie wojny polsko-bolszewickiej i t p . A l e to nasza perspektywa. Ich jest inna. nie procent dla nich w a ż n y , lecz fakt, iż W i l n o b y ł o h i s t o r y c z n ą , o d w i e c z n ą stolicą p a ń s t w a , a Ż e l i g o w s k i p o g w a ł c i ł m i ę d z y n a r o d o w y t r a k t a t . N i e odczuwamy z a ż e ­ nowania, u s p r a w i e d l i w i a j ą c manewr P i ł s u d s k i e g o z „ b u n ­ t e m " g e n e r a ł a , k t ó r y zajął W i l n o . Ciekawe, czy tak samo b y ś m y reagowali, gdyby z a i s t n i a ł a sytuacja odwrotna? Oczywiście ż ą d a n i e DrzeDroszenia za Ż e l i e o w s k i e e o wyda­ je się p r z e s a d ą Przecież to już trzy czwarte wieku mija ci k t ó r z y w ó w c z a s szli na W i l n o , o d k i l k u n a s t u lat leżą w grobach. A i p a ń s t w o też j u ż nie t a m t o . Z a s t a n ó w m y się jednak, czy ten gest nie jest i m potrzeb­ ny? D w i e o p t y k i . M y j e s t e ś m y p e w n i , że n i k t nie pokusi się o z m i a n ę granic, wcielenie W i l n a (czy L w o w a ) d o Polski. Nie s ą d z ę , aby w naszej części E u r o p y m o g ł y m i e ć miejsce takie etniczne „ c z y s t k i " , zbrodnie, j a k w b. J u g o s ł a w i i . A l e L i t w i n i , o czym p r z e k o n a ł e m się, r o z m a w i a j ą c z wieloma osobami, d r ż ą o swoje W i l n o . Boją się, że kiedy sytuacja się zmieni, d r u g i Ż e l i g o w s k i m o ż e się z n a l e ź ć . T o nie sprawa racjonalnej oceny sytuacji, lecz emocjonalnej. A ż ą d a n i e p o t ę p i e n i a ? Przecież t u chodzi o gest symboliczny, nie o t o , że r z ą d , sejm s t w i e r d z ą , iż n i k t nie rości pretensji do miasta, lecz by s ą s i a d silniejszy, 11 razy liczniejszy p r z y z n a ł się d o złego uczynku. M o ż e gdyby nie b y ł o p r z y k ł a d ó w naszej arogancji, arogancji z pozycji siły, sprawy przeprosin by nie 12 b y ł o . Niepotrzebna, ż e n u j ą c a historia, nie s ł u ż ą c a d o b r y m stosunkom m i ę d z y naszymi n a r o d a m i . T r u d n o , nie m o ż e m y się nieustannie rozliczać, trzeba p r z e s t a ć szczuć na siebie w gazetach i i n n y c h ś r o d k a c h przekazu, trzeba p o z o s t a w i ć p o l i t y k o m , a pewnie i his­ t o r y k o m chandryczenie się. natomiast d ą ż y ć do wzajem­ nego zrozumienia i szacunku o b u naszych n a r o d ó w . Trze­ ba lepiej się z n a ć , więcej wiedzieć o sobie. D l a t e g o zdecydo­ w a l i ś m y się na p r z y g o t o w a n i e tego n u m e r u - l i t e w ­ skiego. I t u o d razu d o d a m , tak j a k ciągle są k ł o p o t y z p i e n i ę ­ d z m i , tak w t y m p r z y p a d k u życzliwość w s z y s t k i c h , d o k t ó r y c h się z w r ó c i l i ś m y o pomoc, była w r ę c z z a s k a k u j ą c a . Potrzeba z b l i ż e n i a , wzajemnego zrozumienia jest ogro­ m n a . T o j u ż nie p o l i t y k a , m o ż e w r ę c z o d w r o t n i e , to ś w i a d o m o ś ć tego, iż narody nasze łączy c o ś , co jest n i e p o r ó w n a n i e silniejsze - więzi istniejące o d w i e k ó w . N i e m o ż n a j e d n a k p o m i j a ć f a k t u , iż s z c z e g ó l n ą p o s t a c i ą dialogu m i ę d z y n a r o d a m i są relacje p o m i ę d z y r z ą d a m i p a ń s t w a m n i e j s z o ś c i ą n a r o d o w ą . W naszym p r z y p a d k u dotyczy to l u d n o ś c i litewskiej, skupionej na Sejneńszczyźnie i polskiej na L i t w i e . Ż a d e n r z ą d nie m o ż e p o z o s t a ć o b o j ę t n y na t o . j a k się traktuje m n i e j s z o ś ć z n a j d u j ą c ą się poza jego granicami. Zasady c h r z e ś c i j a ń s t w a z d a j ą się szczytnym postulatem, w rzeczywistości m a m y p r z e w a ż n i e d o czynienia z z a s a d ą w z a j e m n o ś c i . Jak o n i t r a k t u j ą naszych, tak m y ich. N a szczęście nie jest to rygorystycznie stosowane, sytuacja L i t w i n ó w S e j n e ń s k i c h jest obecnie lepsza niż P o l a k ó w na L i t w i e . O c z y w i ś c i e i u nas ż y w a jest p a m i ę ć f a k t ó w ś w i a d c z ą c y c h o d y s k r y m i n a c j i , np. przez wiele lat nie zgadzano się na litewskie n a b o ż e ń s t w a w Bazy­ lice S e j n e ń s k i e j , przy czym argumenty tak w ł a d z y , j a k i k o ś c i o ł a były identyczne. N i e c h się p o l o n i z u j ą ! - usłysza­ ł e m z a r ó w n o w rezydencji Prymasa, j a k i w gmachu K C . T a k ż e budowa kościoła w Widugierach niepokoi L i t ­ w i n ó w k t ó r z y o b a w i a j ą sie że o s ł a b i to więzi ł ą c z ą c e ich s p o ł e c z n o ś ć , przez rozproszenie ludzi. Dotychczas c e n t r u m duchowego życia L i t w i n ó w i miejscem coniedzielnych SDOtkari bvła bazylika w Seinach i k o ś c i ó ł w P u ń s k u N a b o ż e ń s t w a w n o w y m kościele m o g ł y b y o d c i ą g n ą ć ludzi o d tych c e n t r ó w , a t y m samym sprzyjać o s ł a b i e n i u ich więzi etnicznej Sa oczywiście inne d r a ż l i w e sorawy ale raczei incydentalne co jednak w sytuacji grupy m n i e j s z o ś c i o w e ma zawsze z w i ę k s z o n y rezonans. �Rzeczywiście trudne są stosunki m i ę d z y p o l s k ą mniej­ szością na L i t w i e a w ł a d z ą . W y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z tego, że litewscy Polacy bynajmniej nie w y d a l i się zachwyceni uzyskaniem przez L i t w ę n i e p o d l e g ł o ś c i . Powiaty „ p o l s k i e " głosowały przeciw, p o d o b n i e j a k m n i e j s z o ś ć rosyjska. Kiedy z n i k n ą ł w s p ó l n y w r ó g , Polacy poczuli się z a g r o ż e n i . Przedtem ich status nie o d b i e g a ł o d tego, k t ó r y mieli L i t w i n i , teraz, po wyzwoleniu, poczuli się z a g r o ż e n i przeja­ wami litewskiego nacjonalizmu. U w a ż a j ą , że m i e s z k a j ą c od w i e k ó w " na obszarze dzisiejszej L i t w y są tam u siebie. C h c ą a u t o n o m i i , przy c z y m z a c h ę c a ich d o stawiania ż ą d a ń postawa miejscowych (ale nie tylko!) d z i a ł a c z y . Z a iluzje płacą gorzko. T r u d n o i m z r o z u m i e ć , że Warszawa nie m o ż e i nie chce się za n i m i u j ą ć . Boleśnie więc odczuli s ł o w a Papieża, k t ó r y dobitnie określił ich miejsce - P o l a k ó w , obywateli L i t w y . P a p i e ż p o w i e d z i a ł to nawet ostrzej, nazwał ich L i t w i n a m i polskiego pochodzenia. Nie c h c ę w c h o d z i ć w r o z w a ż a n i a , czy bvlo to najzręczniejsze sfor­ m u ł o w a n i e . W a ż n a jest b o w i e m jego istota r o z w i e w a j ą c a wszelkie iluzje. W a r t o z a u w a ż y ć , że w p o d o b n y m k i e r u n k u działa w Niemczech kanclerz K o h l , w y r a ź n i e o k r e ś l a j ą c obywatelskie o b o w i ą z k i mniejszości niemieckiej w Polsce. W numerze, k t ó r y oddajemy w ręce C z y t e l n i k o m , sku­ piamy się na k i l k u problemach: pierwszy - r o z b i e ż n o ś c i w widzeniu historii, d r u g i - stereotypy s ą s i a d a , w y s t ę p u j ą c e po obu stronach granicy, trzeci blok m a t e r i a ł ó w dotyczy Wilna, tego, k t ó r e z a c h o w a ł o się w p a m i ę c i ludzi r ó ż n y c h n a r o d o w o ś c i - i obecnego. M i t u W i l n a , miasta L i t w i n ó w . P o l a k ó w , Ż y d ó w . W s p ó ł c z e s n ą s y t u a c j ę styku mniejszości i grup w y z n a n i o w y c h omawia K r z y s z t o f C z y ż e w s k i . N a ­ s t ę p n y , d u ż y zestaw m a t e r i a ł ó w pochodzi z b a d a ń , p r o w a ­ dzonych przez K a t e d r ę Etnologii U W w ś r ó d P o l a k ó w na L i t w i e . D o t y c z y z a r ó w n o widzenia s i ą s i a d a , j a k i zachowa­ nych w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p a m i ę c i tradycji, a p o k r y f ó w . Ostatnia, bardzo istotna, część n u m e r u to prezentacja t w ó r c z o ś c i litewskiej w r ó ż n y c h dziedzinach sztuki, ze s z c z e g ó l n y m u w z g l ę d n i e n i e m tradycji ( ź r ó d ł a ) , do k t ó r y c h n a w i ą z u j e . Pokazujemy tę t w ó r c z o ś ć w p r z e k r o j u „ p i o n o ­ w y m " , o d sztuki ludowej po o s i ą g n i ę c i a „ a w a n g a r d y " , w przekroju czasowym od C i u r l i o n i s a po Stasysa i Bartulisa. U w a ż n y czytelnik n i e w ą t p l i w i e z w r ó c i u w a g ę na t o , co w tytule n a z w a ł e m lekcją ż y w e g o j ę z y k a . Jest to przede wszystkim lekcja o b c o w a n i a z „ i n n y m i " , z s ą s i a d e m , lekcja, k t ó r a ma sens, jeśli d o s t r z e ż e m y dzięki niej lepiej samych siebie. Lekcja widzenia h i s t o r i i , a ściślej m ó w i ą c , u ś w i a d o m i e n i e sobie f a k t u , iż nie ma, i m o ż e nie być jednej h i s t o r i i , kiedy r ó ż n e są perspektywy, z k t ó r y c h się j ą postrzega. Lekcja szacunku dla s ą s i a d a , k t ó r y jest nam tak m a ł o znany, ze s z t u k ą k t ó r e g o stykamy się t y l k o przy nielicznych okazjach. Wreszcie - lekcja, k t ó r ą daje nam przeczytanie w y w i a d ó w p r o w a d z o n y c h w ś r ó d polskiej mniejszości etnicznej na L i t w i e P r z e b i j a j ą c a z wielu w y p o ­ wiedzi nuta w y ż s z o ś ć . , w r ę c z ksenofob.., p o ś w i a d c z a t y l k o , iż niejednokrotnie m ó w i ą c o innych m ó w i m y o sobie Nie budu ą c a to lektura, ale też i „ K o n t e k s t y " nie są „ D z w o n ­ kiem N i e d z i e l n y m " . Z r e s z t ą na pewno nie mniejsze n a p i ę ­ cie ksenofobii w y s t ę p u j e i u naszych s ą s i a d ó w . Jeśli zaś chodzi o nasze intencje, są a ż n a d t o w y r a ź n e . Budowanie m o s t ó w , d r ó g do wzajemnego poznania. I sza­ cunku. 13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d96d4720be65c539b1e6d124814eaa1.pdf 72848462caf73f0af2416d8726c2eb58 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3861 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource ceramika ludowa parzenice spiskie hafty sieradzkie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3619 Title A name given to the resource Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.170-185 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dwojaki wykonane przez St. Konopczyńskiego z Bolimowa. Fot. B. Brachacka. KONKURS i W Y S T A W A CERAMIKI L U D O W E J WOJEWÓDZTWA ŁÓDZKIEGO CHWALISŁAW Dnia 4.ХП ub. r. odbył się w Łodzi konkurs, zorga­ nizowany przez Wydział Kultury W.R.N., obejmujący wyroby garncarstwa ludowego woj. łódzkiego. Materiał zgromadzony drogą konkursu został następnie pokaza­ ny na wystawie, urządzonej w łódzkim Ośrodku Pro­ pagandy Sztuki, której otwarcia dokonano w styczniu br. Organizacją wystawy zajął się Wydział Kultury W.R.N. wraz z miejscową Delegaturą C F L i A . Konkurs miał za zadanie wydobycie wartości arty­ stycznych Istniejących w tej gałęzi rzemiosła ludowego. Chodziło o to, żeby stworzyć możliwie dokładny obraz zdobnictwa w ceramice, pochodzącej z bliższych i dal­ szych okolic Łodzi. Zadanie to nie było łatwe, gdyż w województwie łódzkim na 27 ośrodków garncarskich zaledwie połowa wykonuje wyroby ozdobne, podczas gdy reszta produkcji, to niezdobione naczynia użytkowe. Wyniki konkursu były zadawalające, chociaż prace nadesłane na konkurs nie zawsze odpowiadały stawia­ nym wymaganiom. Na 16 uczestników, 12 nadesłało na­ czynia zdobione, z czego 8 wykonało je specjalnie na konkurs. Inni garncarze, w których pracowniach nie ma tradycji zdobniczych, nadesłali eksponaty w postaci zwykłych naczyń użytkowych, niezdobionych, tylko szkliwionych, względnie tzw. „zgrzebnych", tj. pozba­ wionych szkliwa. Ogółem nadesłano na konkurs 216 eksponatów, pochodzących z 10 ośrodków. ZIELIÑSK1 B o l i m ó w reprezentowany był przez wyroby Stefana Konopczyńskiego i Walentego Smeli. Konop­ czyński dał szereg dzbanków, misek, talerzy, wazoni­ ków i dwojaków ozdobionych charakterystycznymi dla tej pracowni motywami kwiatowymi i ptaszkami malo­ wanymi podszkliwnie na białej polewie (ryc. 1). Od powyższych odbijały s w ą surową prostotą wyroby Sme. li, który prócz dwóch foremek do ciasta dał tylko parę niezdobionych naczyń użytkowych (ryc. 2) żółto pole. wanych i glazurowanych. Drugi ośrodek garncarski z okolic Łowicza to B a r t к o w 1 с e. Z ośrodka tego wzięli udział w konkursie Agnieszka Urbanek i Franciszek Jezierski. Wyroby Urbanek, na które składały się garnki, dzbanki, dwojaczki, doniczki i skarbonki były bądź „zgrzebne", tzn. nieglazurowane, bądź pokryte glazurą w kolorze żół­ tym lub zielonym. Wśród wyrobów jej zwracał u w a g ę dzbanek „zgrzebny", posiadający na brzuścu wzór ma­ lowany pobiałką w postaci pionowo ustawionych mo­ t y w ó w roślinnych. Jezierski nadesłał na konkurs szereg garnków użytkowych zewnątrz częściowo glazurowa­ nych (ryc. 3) oraz serię naczyniek miniaturowych sprzedawanych dawniej na targach jako zabawki dla dzieci. Z B r z e z i n koło Łodzi wziął udział w konkursie Bolesław Kawecki. Wyrabia on dzbanki i garnki o pro­ stej tradycyjnej formie, „zgrzebne" lub szkliwione jedy- �nie od wewnątrz, zdobione w górnej części brzuśca równoległymi paskami białej polewy względnie orna­ mentem falistym wyskrobywanym na tle białego pasa polewy (ryc. 4). E d w a r d ó w w pow. piotrkowskim reprezento­ wany był przez wyroby Wawrzyńca (ojca) i Franciszka (syna) Kostrzewskich. Wyroby przez nich wykonane nie wiele się różnią, od siebie. Są to przede wszystkim naczynia użytkowe, jak dzbanki, garnki, dwojaki, donice, misy czy doniczki na kwiaty, bądź całkowicie „zgrzeb­ ne", bądź glazurowane w całości czy w części (ryc. 5). Czerepy zgrzebnych naczyń bywają przeważnie zdo­ bione ornamentem falistym lub w postaci poziomych pasków wykonanych pobiałką. Podobne zdobnictwo występuje wewnątrz glazurowanych misek. Ciekawym przykładem archaizmu niektórych wytworów garncar­ skich jest pokrywa wykonana przez Wawrzyńca Kostrzewskiego o kształcie zbliżonym do pokrywek zna­ nych z czasów średniowiecza. Ceram'ke z Ł a s k u (koło Sieradza) reprezento­ wały wyroby Józefa Serwecińsklego. Dzielą się one wy­ raźnie na dwie grupy, a mianowicie: grupę naczyń gla­ zurowanych o kolorze intensywnie czerwonym, pozba­ wionym najczęściej jakichkolwiek malowanych deko­ racji (ryc. 6) i grupę naczyń „zgrzebnych" zdobionych pobiałką o ornamencie geometrycznym. Wśród tych ostatnich zwracają uwagę starannością wykonania do­ niczki o wygniatanych czyli „bryzowanych" brzegach (ryc. 7). W P o r ę b i e — G r o c h o l t c a c h (pow. Piotrków) posiada s w ą pracownię Józef Kostrzewski. Naczynia przez niego nadesłane pokryte żółtą lub zie­ loną glazurą zdobione są poziomo biegnącymi paskami kremowej lub białej polewy. Stefan Czerkawski z R a d o m s k a przedstawił zaledwie kilka naczyń użytkowych całkowicie lub czę­ ściowo glazurowanych o formach tradycyjnych (ryc. 8) różnych jednak nieco od tych, jakie wyrabiane są w Edwardowie czy Brzezinach. Z pracowni Hieronima Muszyńskiego w S i e r a ­ d z u pochodził szereg naczyń, głównie dzbanów i do- Ryc. 2. Dzbanek żółto -polewany, wykonał Walenty Smela z Bolimowa. Fot. B. Brachacka niczek w kolorze białym (ryc. 9) lub żółtym, zdobio­ nych ornamentem geometrycznym, obiegającym naczy. nie poziomo, złożonym z linii prostych, falistych, łama­ nych i kropek. Bogactem dekoracji i jej ogólnym cha­ rakterem nawiązują one do wyrobów Jana Wierzbickie­ go ze Stefanowa Barczewskiego (pow. Sieradz). J a n Wierzbicki należy niewątpliwie do najbardziej uzdolnio­ nych garncarzy województwa łódzkiego. Wyroby jego w liczbie ponad 20 sztuk dały przegląd jego bogatych możliwości zdobniczych. Spotykamy tu naczynia o for­ mach tradycyjnych, jak dzbany, miski, dwojaki, rynien­ ki trójnożne glazurowane lub „zgrzebne", a także na­ czynia wykonywane pod kątem widzenia potrzeb miej­ skich, jak imbryki, karafki itp. Wyroby swe zdobi J a n Wierzbicki bogatym ornamentem geometrycznym wy­ konanym pobiałką na ścianach naczynia lub delikat­ nym rytem słabo widocznym spod glazury (ryc. 11). Ostatni z reprezentowanych n a konkursie i wystawie ośrodków był T o m a s z ó w M a z o w i e c k i , skąd nadesłały swe wyroby aż 4 pracownie. Najobficiej przedstawiał się zespół naczyń (użytkowych i miniatu­ rek) wykonany przez Józefa Budkiewicza. Wyroby jego przeważnie szkliwione o intensywnym czerwonym lub zielonym kolorze, zdobione są potrójnym najczęściej paseczkiem białej polewy (ryc. 12). Podobny do wyro­ bów Budkiewicza był dzbanek nadesłany przez Jana Malczewskiego (jedyny eksponat tego garncarza) i gar­ nek wykonany przez Edwarda Arkuszyńskiego, który z Dąbrowej nad Czarną w pow. opoczyńskim przeniósł się do Tomaszowa Mazowieckiego i tu swój garncar­ ski zawód kontynuuje. Ze wspólnej pracowni Heleny Wasiakowej i Józefa Trześniowskiego pochodziła spora ilość naczyń, głównie dzbanków, garnuszków, talerzy i doniczek w kolorach czerwonym, zielonym, żółtym, glazurowanych i malowanych we wzory kwiatowe lub geometryczne (białe paski). Józef Trześnlowski pocho­ dzi z Kosowa. Po przeniesieniu się do Tomaszowa wy­ konywał początkowo wyroby ceramiczne zdobione na sposób pokucki, obecnie tego zaniechał. Helena Wasiakowa pierwsza wprowadziła do ceramiki tomaszow­ skiej swobodnie rzucany motyw promienistego kwiat. Ryc. 3. Garnek Jezierskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez Fr. z Łowicza. Fot. B. Brachacka �Ryc. 5. Garnki wykonane przez Wawrzyńca Kostrzewskiego chacka ka w kolorze zielonym i białym, który spotyka się na naczyniach pochodzących z omawianej pracowni. Nadesłane na konkurs prace oceniane były dwukrot­ nie. Raz przez jury konkursowe, w skład którego wcho­ dzili przedstawiciele władz i instytucji organizujących konkurs, drugi z a ś raz przez komisję złożoną głównie z plastyków. Oceny obydwu komisji wykazały pewne, drobne zresztą, rozbieżności, które uwidacznia poniż­ sze zestawienie: Ryc. 11. Dzban polewany, ciemnozielony, wykonany przez J. Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego, pow. Sieradz. Fot. B. Brachacka z Edwardowa, pow. Piotrków. Fot. B. Bra- Bolesław Kawecki I nagroda dobry Stefan Konopczyński I „ dobry Stefan Czerkawski II (nie zdobi) Edward Arkusiński II dostateczny Jan Wierzbicki III -I- dostateczny Hieronim Muszyński III dostateczny Wawrzyniec Kostrzewski I V niedostateczny Franciszek Jezierski IV „ (nie zdobi) Józef Budkiewicz IV — dostateczny Józef Serweciński IV dostateczny Franciszek Kostrzewski • — — dostateczny Józef Kostrzewski — — dostateczny Agnieszka Urbanek + niedostateczny Helena Wasiakowa niedostateczny Józef Trześniewski — niedostateczny W ocenach zarówno jury jak i późniejszej komisji ar­ tystycznej odsunięty został na miejsce poślednie wspom­ niany w y ż e j Jan Wierzbicki ze Stefanowa Barczew­ skiego. F a k t ten nie bardzo jest zrozumiały, gdyż pra­ ce jego posiadają duże zalety artystyczne i techniczne, nie odbiegające od regionalnych form ceramiki ludo­ wej z okolic Sieradza. Przeciwnie, Wierzbicki nie tylko odtworzył zapomniane zdobnictwo sieradzkie, ale je rozwinął i uszlachetnił. Człowiek ten pełen entuzjazmu i zapału do swej pracy zawodowej w prace konkureo- �Ryc. 6. Dzban polewany, czerwony, wykonany przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Brachacka Rys. 4. Dzieżka B. Kaweckiego tzw. „zgrzebna" wykonana przez z Brzezin. Fot. B. Brachacka we włożył wyjątkowo dużo wysiłku i inicjatywy. Wy­ kazał on nieprzeciętny talent, wykonując zarówno re. gionalne naczynia zdobione jak i przyjemne w formie naczynia o charakterze miejskim. Pokaz pokonkursowy ma tę właściwość, ż e nie wy­ maga specjalnej oprawy ekspozycyjnej i akcentów pro. blemowych, jest bowiem raczej podsumowaniem pew­ nych wyników i osiągnięć artystycznych w dziedzinie objętej konkursem. Jeżeli jednak pokaz nosi charakter wystawy, co podkreślone jest przez formę ekspozycji jak i wysuniętą problematykę, musi już stać na wy­ sokim poziomie nie tylko artystycznym, ale i dydak­ tycznym, w przeciwnym razie wystawa nie może speł­ nić swego zadania w sposób należyty. Zagadnienia sztuki ludowej w y m a g a j ą szczególnie wnikliwego i sta­ rannego opracowania materiału ekspozycyjnego. T y m . czasem omawiana tu pokonkursowa wystawa ceramiki wiele pod tym względem pozostawiała do życzenia. Eksponaty poustawiane były w grupkach autorskich, bez specjalnej koncepcji ułatwiającej zrozumienie i ob­ jęcie całości lub poszczególnych zagadnień, bez stara­ nia o podkreślenie specyfiki j podobieństw poszczegól­ nych ośrodków czy pracowni. Wbrew założeniom opie­ ki nad tradycyjną twórczością ludową wysunięto na czoło prace eksperymentatorskie zakładu ceramicznego C.P.L.iA. w Sieradzu, stawiając je obok okazów ceramiki bolimowskiej, która na wystawie powinna sta­ nowić trzon zasadniczy. Na ścianach lokalu wystawowego rozwieszono plan­ sze, których celem miało być zapoznanie zwiedzają­ cych z procesem pracy garncarza. Treść dydaktyczna poszczególnych plansz pozostawiała jednak wiele do życzenia. I tak np. plansza zatytułowana: „Jak powsta­ je dzban" była wręcz bałamutna, ponieważ mylnie in­ formowała o kolejnych etapach powstawania dzbana, podobne niedociągnięcia powtarzały się również przy technice zdobienia naczyń. Szczególnie duże zastrzeże­ nia budziła umieszczona na wystawie mapa ośrodków ceramicznych. N a mapie tej brak było zasięgów po­ szczególnych regionów garncarstwa ludowego, brak Ryc. 7. Doniczka tzw. „zgrzebna" bryzowana, wyko­ nana przez J. Serwecińskiego z Łasku. Fot. B. Bra­ chacka Ryc. 8. Garnek Czerkawskiego tzw. „zgrzebny" wykonany przez St. z Radomska. Fot. B. Brachacka �Ryc. 9. Dzbanek biały z ozdobą zieloną, wykonany przez Hieronima Muszyńskiego z Sieradza. Fot. B. Brachacka Ryc. 12. Dzbanek polewany, ciemnoczerwony, konany przez J. Budkiewicza z Tomaszowa Fot. B. Brachacka podziału na powiaty i co ważniejsze brak typowych przykładów charakteryzujących dane ośrodki czy re­ giony garncarskie. Od poszczególnych punktów na ma­ pie, które oznaczały ośrodki garncarskie biegły sznur­ ki, łączące te punkty z grupkami naczyń, mających charakteryzować produkcję odnośnego regionu. Konopczyńskiego, które, jak już wspomniałem, stano­ wią zjawisko wyjątkowe w tamtejszej ludowej cera­ mice, podczas gdy za typowe formy ,uznać można by bezpretensjonalne wyroby Walentego Smeli z Bolimo­ wa czy Franciszka Jezierskiego z Bartkowie, tradycyj­ nego garncarza. Wyroby garncarzy tomaszowskich w żadnym wypadku nie m o g ą charakteryzować okolic Brzezin, gdyż Brzeziny należą do regionu łódzkiego, zaś garncarze pracujący w.Tomaszowie robią garnki dla całego powiatu opoczyńskiego. Nie uwidoczniono też na omawianej mapie wpływu regionów sąsiednich na tereny województwa łódzkiego, co zachodzi zwłasz­ cza tam, gdzie nie ma miejscowych ośrodków garncar­ skich lub też są one produkcyjnie słabe. Przykładem może tu być okolica Rawy Mazowieckiej i Skierniewic, gdzie wyroby ceramiczne dowozi się z Mszczonowa, oraz okolica Kutna, gdzie znów ekspandują wyroby garncarskie z ośrodków północnych Lubienia i Gosty­ nina. Oprawa artystyczna wystawy wykonana bardzo sta­ rannie. Dostosowano ją specjalnie do ekspozycji na­ czyń. Zaprojektowane i wykonane na w y s t a w ę sprzęty w postaci niskich stolików i półek o ciekawym kształ­ cie w połączeniu z dekoracyjnymi tkaninami rozwie­ szonymi na ścianach i firankami nadawały wystawie miły wygląd o kameralnym nastroju. Na terenie województwa łódzkiego da się wykreślić 6 regionów, wyróżniających się wyrobami ceramiki garncarskimi, a mianowicie: tomaszowski, łowicki, piotrkowski, sieradzki, łódzki i rawsko-mazowieckl. Niejako poza powyższym podziałem znajduje się pra­ cownia bolimowska Stefana Konopczyńskiego, która charakterem swych wyrobów odbiega w ogóle od po­ zostałych garncarskich wyrobów ludowych i stanowi sama dla siebie osobną klasę. Błędy wspomnianej w y ż e j mapy polegają między in. nymi i na tym, że cały region sieradzki charakteryzują garnki Hieronima Muszyńskiego z Sieradza, niegdyś ucznia Antoniego i Jana Wierzbickiego ze Stefanowa Barczewskiego w pow. sieradzkim, dziś początkującego pod kierunkiem C . P . L . i A. eksperymentatora, który szuka dopiero pewnych form i wartości artystycznych, pominięto natomiast zupełnie twórqposc dawnego jego mistrza i wybitnego artysty Jana Wierzbickiego. Region łowicki niesłusznie reprezentowały wyroby bolimowskie wy­ Maz. �T A B L . I . N A C Z Y N I A O K R E S U W C Z E S N O ŚREDNIOWIECZNEGO. R Y S . W E N K R Y N O W I C Z . 1. Biota, pow. Lubusz. 2. Syrynia, pow. Rybnik. 3- Nurnina Wielka, pow. Jarosław. 4. Orzeszkowo, pow. Środa, 5. KI. Steinersdorf, pow. Susz-lława. 6. Ruda, pow. Wieluń. 7. Lisowski Młyn, pow. Rypin. 8. Żer­ ków, pow. Jarocin. 9 Wolin. �. 13 10 T A B L . I I . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O R Y L C E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Klenica, pow. Zielona Góra. 2. Klenica, pow. Zielona Góra. 3. Klenica, pow. Zielona Góra. 4. Kurcewo, pow. Pyżyce. 5. Mierczyce, pow. Legnica. 6. Kiecko , рогу. Gniezno. 7. Golącin, pow. Poznań. 8. K l e ­ nica, pow. Zielona Góra. 9. Kiecko, pow. Gniezno. Ю. Kłecko, pow. Gniezno. 11. Wolin. 12. Brzeżno, pow. Starogard. 13. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 14. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 15. Kłecko, powGniezno. 16. Kłecko, pow. Gniezno. 17. Kłecko, pow. Gniezno. 18. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 19. Kłec­ ko, pow. Gniezno. 20. Sandomierz. 21. Nieborowo, pow. Pyrzyce .22. Lemborg, pow. Brodnica. 23. Syrynia, pow. Rybnik. 24. Gostyń, pow. Głogów. 25. Gniezno. 26. Klenica, pow. Zielona Góra. 27. Strumiany, pow. Środa 28. Gniezno. ��T A B L . I V . M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O G R Z E B Y K I E M . R Y S D. O S I K O W S K A . 1. Zerniki Dolne, pow. Stopnica. 2. Żerniki Dolne, pow. Stopnica. 3. Syrynia, pow. Rybnik. 4. Kłecko, pow. Gniezno. 5. Kalbuda (Kahlbude), pow. Gdańsk. 6. Gniezno. 7. Jasudów, pow. Augustów. 8. Wolin. 9. Gniezno. 10. Warszawska, pow. Kalisz. 11. Gniezno. 12. Gniezno. 13. Gniezno. 14. Gniezno. 15. Syry­ nia, pow. Rybnik. 16. Syrynia, pow. Rybnik 17. Gniezno. 18. Kiecko, pow. Gniezno. 19. Kłecko, pow. Gniezno. 20. Kłecko, pow. Gniezno. 21. Kłecko, pow. Gniezno. 22. Kłecko, pow. Gniezno. 23. Przodkowo, pow. Kartuzy. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Kłecko, pow. Gniezno. 26. Przodkowo, pow. Kartuzy. 27. Lu­ bomia, pow. Rybnik. T A B L . V. M O T Y W Y O R N A M E N T U W Y K O N A N E G O S T E M P L E M . R Y S . D. O S I K O W S K A . 1. Gniezno. 2. Rusiec, pow. Łask. 3. Kałdus, pow. Chełmno. 4. Osiek, pow. Świecie. 5. Kl. SteinersdorU pow Susz. 6. Morgi, pow. Stoiecie. 7. Tczew. 8. Kałdus. pow. Chełmno. 9. Ostrowite, pow. Chojnice. 10. Korolewo, pow. Starogard. 11. Mały Starzyn, pow. Morski. 12. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 13. Ryńsk, pow. Wąbrzeźno. 14. Dakowy Mokre, pow. Nowy Tomyśl. 15. Przywidz, pow. Gdańsk. 16. Szczecin. 17. Ostro­ wite, pow. Wąbrzeźno. 18. Oksywie, pow. Morski. 19- Jedwabno, pow. Toruń. 20. Łężkowice, pow. Boch­ nia. 21. Gorzędziej, pow. Tczew. 22. Chmielno, pow. Kartuzy. 23. Rzęczkowo, pow. Toruń. 24. Kłecko, pow. Gniezno. 25. Gniezno. �— '/^У PARZENICE — у GR A N K A PAŃSTWA CHANICA áPlóZA PAR2ENICA JURbe^K-A PARZENICA TR/BÍKA SPISKIE EDYTA Parzenica haftowana, ozdoba góralskich „portek", nie przedstawia się jednolicie na obszarze Podhala . Inna jest na terenie Zakopanego i najbliższych wsi , inna na Orawie i odmienna na Spiszu. Parzenice z a ­ kopiańskie, jakkolwiek wykazują wiele odmian, s ą za­ sadniczo jednakowe w samym założeniu, tzn. zawsze mają te same części składowe: centralną gwiazdę, boczne pętle i dolne zakończenie w postaci krzesiwka. Różnice zachodzą jedynie w kolorycie, proporcjach, ilości bocznych pętli, których liczba zmieniała się od 8—5. Wszystkie te przemiany kształtowały s i ę w za­ leżności od mody, miejsca i czasu pochodzenia. Dokład­ nie i wyczerpująco opracował zagadnienie parzenicy T. Seweryn („Parzenice góralskie", Kraków 1930). Parzenica spiska nie była dotychczas opracowana. 1 2 Na podstawie dostępnego nam materiału m o ż e m y ustalić, że na terenie polskiego Spiszą występują 4 typy parzenice. Terytorialny z a s i ę g pokrywa się z z a s i ę . giem 3 różnych typów ubiorów spiskich z tym, ż e 1 Nazwa Podhale użyta jest w późniejszym szerszym znaczeniu, tzn. odnośnie do całego powiatu nowotar­ skiego. tzn. na terenie Podhala rozumianego w w ę ż s z y m znaczeniu tego słowa, czyli na terenie tzw. „Skalnego Podhala". 3 Nazwy parLenicy użyłam w tym wypadku na ogól­ ne oznaczenie wszystkich ozdób spiskich bez względu na miejscowe określenie. 2 STAREK w obrębie jednego z tych typów występują dwie różne odmiany zdobienia spodni. A więc: 1) Spiszacy z Jurgo­ wa, Czarnej Góry i Rzepisk mają odrębny typ parze­ nicy, 2 ) inny mieszkańcy Trybsza i Dursztyna, 3) jesz­ cze inny ludność Nowej Białej i Krempach i wreszcie odmienny 4) górale spiscy z Kacwina, Niedzicy, Łapsz Wyżnich 1 Nižních 1 Frydmana. Rozmieszczenie po­ szczególnych typów Ilustruje w y ż e j podana mapka (ryc. 1). Różnice między odmianami zdobienia przyporów znajdują wyraz także w terminologii. A więc mianem „parzenic" określa się obecnie grupę 1 i 2, tzn. haftowane ozdoby przyporów. Nazwa „parzenica" na określenie spiskich w y s z y ć musiała być prawdopodob­ nie przejęta od górali tatrzańskich 1 to stosunkowo nie­ dawno, gdyż w pracy T . Seweryna pt. „Parzenice gó­ ralskie" na str. 8 czytamy takie zdanie: „terytorialny zasięg „parzenicy" jako nazwy haftowanej ozdoby jest ciaśnlejszy od rozprzestrzenienia samego motywu, któ­ ry w postaci serca, wyszytego na spodniach, występuje jedynie u górali pienińskich i u Lachów z Sącza", a jednocześnie w przypisach na str. 9 tejże pracy autor podaje: „na Spiszu znają „parobskie wysite przipory" oraz „borytasy", wskazywałoby, ż e w latach 30-tych jeszcze nazwa „parzenica" nie występowała na Spiszu, gdzie haftowane ozdoby przy przyporach nazywano „parobskie wysite przipory". �Ryc. 2. Parzenica spiska wyhaftowana na konkurs Fot. S. Wymieniona grupa trzecia zwie się zarówno w Nowej Bałej jak i w Krempachach „cyframi"*. Nazwy tej używali powszechnie Słowacy jako określenia każdej sznurowej ozdoby stroju. Grupa czwarta zwie się na Spiszu „borytasy" i oznacza ogólnie dawne, husarskie, ułożone w pętle naszycia ze sznurów. Historyczny rozwój każdego z wyżej wymienionych typów da się prześledzić niemal z fotograficzną dokład­ nością. W odległych czasach, kiedy w sporządzaniu ubiorów panowała całkowita samowystarczalność, tzn. kiedy prawie nic kupnego nie stosowano, spodnie nie były zdobione. Wskazuje na to sztych rytownika ho­ lenderskiego (z ok. 1680 r.) Kaspra Luyckena, przed­ stawiającego zbójnika tatrzańskiego, który ubrany jest w spodnie bez żadnych ozdób. Ten stan rzeczy mu­ siał przetrwać do pierwszego ćwierćwiecza lub połowy X I X wieku, kiedy to spodnie zaczęto ozdabiać sznu- * powszechnie używa się nazwy „cyfra" nie tylko na określenie sznurowych, pętlowych ozdób spodni, ale również na określenie wszelkich ozdób zarówno na ręcz­ nych drukach, jak i rytych w metalu Itp. Sama czynność zdobienia zwie się „cyfrowanie". haftu i Zwolińska rzeźby w 1950 r. przez 3. Martniczaka rowymi motywami. Pierwotnie obszywano przypory trzema sznurkami, które otaczały dookoła rozcięcie przypora, a u dołu ułożone były w m a ł ą kolistą pętlę (Czarna Góra, Jurgów, (Tabl. l a ) . Boczne szwy nogawic i szwy dookoła pośladków również ozdobione były trzema sznurkami. Sznurki skręcano z kupnej wełny kilimowej w dwu kolorach: czerwonym i granatowym. Stopniowo sznurowa ozdoba przy przyporach zaczęła się poszerzać, dochodząc do pięciu sznurków. N a tej embrionalnej formie, a właściwie dookoła niej nagro­ madzały się z czasem motywy złożone ze ściegów haf­ ciarskich, tworząc różne w typie ozdoby. W Jurgowie, Czarnej Górze, Rzepiskach najstarszą formą, powstałą po sznurowych naszyciach z kolistą pętlą u dołu było przybranie rozcięcia przyporów otoka złożoną z trzech sznurków z wyhaftowaną dookoła przyporu krokłewką i tzw. „szpicem" u dołu (Tabl. lc)f¡, zamiast kolistej pętli uwitej ze sznura. Inną odmianą tego typu była ozdoba przyporu, złożona z pięciu dwubarwnych sznur­ ków, obhaftowana dookoła jednobarwną krokiewką z romboidalnym „szpicem" u dołu. Otok „szpica" ob? forma analogiczna do romboidalnego zakończenia parzenicy podhalańskiej, zwanego „krzesiwkiem". �haftowany był ściegiem łańcuszkowym, środek — peł­ nym (Tabl. l , b ) . Czasami zamiast sznurów otaczających przypór dawano dookoła rozcięcia wyszycie ściegiem łańcuszkowym. Po każdej stronie haftowanego otoku występowała również krokiewka przerywana dużymi „kropkami". U dołu zakańczał ozdobę „szpic" (Tabl. 1, d). Wyżej wymienione typy ozdób przyporów stanowi­ ły grupę pierwszą w łańcuchu przemian. Dalszą ewolucją jurgowskich w y s z y ć przy przyporach było zastąpienie krokiewki występującej po bokach sznurów przy roz­ cięciu przypora, gadzikiem, między zębami którego umieszczano motywy kwiatowe na razie ograniczające się do jednego kwiatka w k a ż d y m zagłębieniu. Uzyska, no w ten sposób znaczne poszerzenie całej ozdoby na boki. Równocześnie umieszczony jako zakończenie dol­ ne „szpic" zaczął zmieniać kształt i górne jego boki tworzyły k ą t rozwarty, a linia prosta, łącząca dolne końce górnych boków równała się szerokości całej ozdoby (Tabl. 2, d). W ten sposób romboidalna forma „szpica" zaczęła się zniekształcać i wg relacji wy­ twórcy ludowego Józefa Marticzaka z Jurgowa, który zawód przejął po ojcu, stopniowo zaczęła zatracać swój właściwy kształt, zmieniając się w serduszko. Wykształciła się w ten sposób nowa grupa wyszyć, w której dookoła przyporów występują dwojakie mo­ tywy: bądź ściegi, tworzące kombinacje geometrycz­ ne, bądź roślinna stylizacja. Do pierwszych należy roz­ szerzona krokiewka ujęta z dwu stron dookoła otokiem z pazdurkami, rozmieszczonymi w odstępach (Tabl. 1, e), do drugich należą ozdoby z tzw. „ślimockami" z wy­ rastającymi po bokach kwiatkami (Tabl. 2, e) lub gadzik również z kwiatkami. Wewnątrz serduszka umieszcza­ no pierwotnie jeden czterolistny kwiatek bez łodyżki i liści, potem pięciolistny kwiatek na łodyżce z dwoma listkami po bokach. Dalszy rozwój parzenicy jurgow­ skiej polegał na całkowicie hafciarskim jej traktowa­ niu, tzn. odrzuceniu sznurków przy rozcięciu przypora i umieszczenie na miejscu ich krokiewki lub gadzika oraz na dalszym rozszerzeniu całej ozdoby. Kwiatki dookoła gadzików lub „ślimocków" zaczęły występo­ wać nie w jednym, ale w dwu rzędach, przegradzane „pazdurkami" (ryc. 5). Ten typ parzenicy wyszywano około 1930 roku. Ostatnim wyrazem paradnej parze­ nicy jurgowskiej była 7-dobina o dalszych tendencjach rozwojowych w kierunku odśrodkowym. Oba boczne szlaki przy rozcięciu przypora, znacznie poszerzone w stosunku do poprzedniej ozdoby, składały się już z trzech rzędów kwiatów, przy czym zapełnione zosta, ły haftem wszystkie wolne miejsca między kwiatami. Motyw serca przestał być zamknięciem kompozycji od dołu, gdyż otoczony był dookoła motywami kwiatowy­ mi (ryc. 2). Klapa przykrywająca przypór, tzw. „załózka", ozdobiona również została bogato roślinnym ornamentem, jak i „pieski" przy szwach bocznych. Ten typ parzenicy cechuje nie tylko tendencja do nadmiernego rozrostu, ale i stosowanie ujemnych natu. ralistycznych motywów w postaci szarotek i ostów po­ jawiających się t a k ż e w wyszyciach portek podhalań­ skich pod w p ł y w e m tyrolskiej mody szerzonej m. in. przez kupców rozpowszechniających tandetę pamiąt­ karską. Przeładowane, paradne parzenice jurgowskie nosili tylko młodzi parobcy. Starsi gazdowie natomiast prze­ kładali spodnie ze skromnymi wyszyciami przy rozcię- Ryc. Ryc. 3. Parzenica 4. „Cyfry" z Trybsza. Fot. Z. Kamykowski z Nowej Białej. Fot. Z. Kamykowski ciach przyporów (Tabl. 1, b-d).' Spodnie z tą zdobiną są w użyciu do dnia dzisiejszego. Paradny natomiast typ sercowej parzenicy, noszonej przez młpdych, osiągnąw­ szy swój punkt ezozytowy w ewolucji, zanika obecnie 177 �łu, 2) „kogutkl"e lub „pazdurki" — boczne ślimakowato zawinięte ramiona, powstałe z połączenia kropek ze sznurową ozdobą, 3) „mutyczka" czyli dolne romboidal­ ne zakończenie. Uzupełniały ją „gwiazdki", występu­ jące w środku „motyczki" i między „kogutkami" (ryc. 3). Dalszą przemianą parzenicy typu trybskiego był jej rozrost w kierunku odśrodkowym, polegają­ cy na dodaniu „kwiatków" wyrastających spomiędzy „kogutków" czy „pazdurków". Ten typ parzenicy był ostatnim ogniwem w rozwoju parzenicy trybskiej. W la­ tach przedwojennych (1937—1938) mieszkańcy Trybsza zaczęli zarzucać swój sposób zdobienia 1 z a m a w i a ć portki z wyszyciami podhalańskimi u wytwórców w B u ­ kowinie Tatrzańskiej. Przejęte od Podhalan parzenice miały jednak koloryt w ł a ś c i w y ozdobom spiskim, tzn. przeważały tony róźowo-czerwone, a nie granatowe. W latach międzywojennych zarzucono już i własną barwę i zamawiano spodnie u wytwórców z Gronkowa z parzenicami właściwymi modzie podhalańskiej za­ równo pod względem formy jak i pod w z g l ę d e m kolo­ rystycznym. Ryc. 5. Parzenica z Jurgowa. Fot. Z. Kamyřcowsíci w tym sensie, że nie zamawia jej sobie u wytwórcy ludowego młodzież, która w dobie powojennej, jeśli cho­ dzi o ubiór, przeszła na miejską manufakturę. W Trybszu i Dursztynie haftowana parzenica rozwi­ nęła się z tej samej formy sznurowej ozdoby przyporu co w Jurgowie (Tabl. 1, a ) . Pierwotnie dookoła kolistej pętli zaczęto haftować kropki (Tabl. 1, f). Z tej przej­ ściowej formy wykształciła się późniejsza parzenica trybska niewielkich rozmiarów, której częściami skła­ dowymi były: 1) sznurowa ozdoba z kolistą pętlą u do­ Przejęcie sposobu zdobienia portek przez Trybszaków od Podhalan było ostatnim wyrazem ciągłego, pod­ świadomego zapewne, wzorowania się w zdobnictwie portek na motywach sąsiadów górali tatrzańskich. Po­ szczególne części składowe bowiem parzenicy trybskiej, jakkolwiek inaczej nazwane niż podhalańskie, wyka­ zywały wyraźne podobieństwo. T a k więc boczne od­ gałęzienia przy kolistej pętli parzenicy trybskiej na­ zwane przez miejscowych wytwórców bądź „kogutka­ mi" bądź „pazdurkami" przypominały wyraźnie boczne pętle parzenicy podhalańskiej. Dolne zakończenie pa­ rzenicy natomiast zwane przez Spiszaków „motyczką" nie jest niczym innym, jak podhalańskim krzesiwkiem. Późniejsze motywy kwiatowe dodane między poszcze­ gólnymi „kogutkami" wzorowane są wyraźnie nie na motywach parzenicy podhalańskiej lecz jurgowskiej. W wykształconej zatem parzenicy trybskiej widocz­ ne jest krzyżowanie się wpływów najbliższego sąsiedz­ twa, a więc podhalańskich i jurgowskich. 3 nazwę „kogutków" nosiły również ozdoby na „kist­ ką" u dołu szwa bocznego nogawic. Ozdoby natomiast na szwach bocznych na linii bioder z w a ł y się „raki". T A B L . 1. f Слота Góra Czarna Góra Rzepisko Trybse �Prototypem trzeciej grupy ozdób przy przyporach, noszonych w Nowej Białej i Krempachach, była pier, wotnie również sznurowa m a ł a kolista pętla. Nie wy. kształciła się jednak z niej, tak jak to miało miejsce w typie parzenicy jurgowskiej i trybskiej haftowana zdobina, zdradzająca tendencje rozwojowe w kierunku odśrodkowym, lecz uwita z trzech sznurków „cyfra", przypominająca wybitnie ozdoby sznurowe węgierskiej piechoty?. Ten typ sznurowego obszycia przyporów przetrwa) лг niezmienionej formie zapewne od drugiej poł. ХГХ wieku do czasów obecnych (ryc. 4). Jedynie zróżni­ cowaniem są tzw. „kluczki", tzn. dwie koliste, małe pętelki, uwite po obu bokach przyporu nad właściwą cyfrą". Jedne „cyfry" wije się bez „kluczek" (Tabl. 2, a), inne z „kluczkami" (Tabl. 2, b). Ten typ zdobienia występuje w Nowej Białej i Krempachach powszechnie. Spodnie z „cyframi" noszą wszyscy bez względu na wiek, a więc zarówno mali chłopcy, w wieku szkolnym, jak i parobcy, i starsi mężczyźni. „Borytasy", występujące niegdyś na pozostałym ob­ szarze polskiego Spiszą (patrz mapa), były bardziej skomplikowaną ozdobą, uwitą już nie ze sznurków skręconych z wełny, lecz z tasiemek wełnianych czer­ wonych z granatowym brzeżkiem i szafirowych (Tabl. 2, b). Tasiemki te kupowano na Spiszu słowac­ kim, skutkiem czego po odcięciu granicą polityczną w roku 1920 cntrów i źródeł zakupu odpowiedniego tworzywa „borytasy" zaczęły zanikać wcześniej niż haftowane i uwite z wełnianych sznurów ozdoby spodni na pozostałym terenie polskiego Spiszą. Kacwińskie „borytasy" były bardzo zbliżone do ozdób spodni miesz­ kańców ździarz n a Spiszu słowackim, z tą w s z a k ż e ró­ żnicą, ż e te ostatnie były gorsze w formie i otoczone dookoła szeroką ośminą. W obrębie ozdób typu kacwińskiego wyróżniamy dwie nieco odmienne zdobiny, uwite na tej samej za­ sadzie, różniąc się między sobą jedynie proporcją: jed­ ne były węższe i bardziej wydłużone (Tabl. 2, c), drugie krótsze a szersze. i T . Seweryn: „Parzenice góralskie", Kraków 1930, str. 24, ryc. 11. Występujące na interesującym nas obszarze ozdoby spodni można połączyć grupami wedle techniki wyko­ nania w dwa zasadnicze zespoły: jurgowska z trybską, jako ozdobiny haftowane, oraz „borytasy" kacwińskie z „cyframi" z Nowej Białej 1 Krempach, jako pętlo. we naszycia przy przyporach. Przy czym ozdoba z wi­ tych, naszywanych sznurów z kolistą p ę t e l k ą . u dołu (Tabl. 1, e) poprzedziła haftowaną parzenicę, z tym, że nie weszła w skład parzenicy jurgowskiej, natomiast była zawsze częścią składową parzenicy trybskiej (ryc. 3). Często przy szyciu portek dla oszczędności wełny odpruwano od starych spodni sznurową pętlę \ prze­ noszono na nowe. W grupie parzenic haftowanych najczęściej wystę­ pują elementy zdobnicze: krokiewka, tj. krzyżujące się ściegi, pazdurki — 3 ściegi wychodzące z jednego punk­ tu, ślimocki, gadzik. U ż y w a n e do wykonania haftu ściegi, to: ścieg łańcuszkowy, dziergany i płaski. W pętlowych ozdobach z Nowej Białej i Krempach występuje tylko jeden element hafciarski i to nie w uwi­ tej potrójnej pętli, lecz przy kieszonce, a mianowicie krzyżujące się ściegi, zwane ogólnie krokiewka, w ję­ zyku mieszkańców Nowej Białej natomiast „piłką". W „borytasach" kacwińskich środki pętli haftowane są krzyżującymi się ściegami. Koloryt haftowanych parzenic zmieniał Się wraz z ich rozbudową. Naszycia pętlowe poprzedzające haf­ towane ozdoby, jak również „cyfry" 1 „borytasy" były dwubarwne, późniejsze parzenice jurgowskie ze szpi­ cem u dołu (Tabl. 1, b, c) były trójbarwne, jeszcze póź­ niejsze z motywami kwiatowymi pierwotnie oznacza­ ły się umiarem w stosowaniu kolorów, w miarę jednak rozpowszechnienia się w handlu włóczek fabrycznych gama barw się rozszerza, co widoczne jest szczególnie w okresie rozrastania się w kierunku odśrodkowym parzenicy jurgowskiej i trybskiej — im więcej moty­ wów roślinnych, tym więcej kolorów, szczególnie od­ cieni różowych, czerwonych, jasno zielonych, żółtych i niebieskich. Parzenica trybska w okresie, gdy składała się tylko z uwitej pętli „kogutków" i „motyczki", wyróżniała się ogromnym umiarem barw, gdyż użyte były do wyszy. T A B L . 2. a Nowa Biata b Nowa Biała с Kacwin d Rzepisko e Rzepisko �eia. tylko dwa kolory: czerwony i czarny. Przejęta przez Trybszaków od sąsiadów górali tatrzańskich pa. rzenica utrzymana była jednak w barwach właściwych modzie spiskiej, tzn. w odcieniach różowych. Według relacji miejscowych ludzi, starzy, konserwatywni góra­ le tatrzańscy przy zetknięciu ze Spiszakami na jar­ markach w Nowym Targu, po pierwszej wojnie świa­ towej, wyrażali się z uznaniem o zachowywaniu daw­ nej mody przez Spiszaków, wyrażającej się w prze. strzeganiu używania czerwonego koloru w ozdobach spodni: „Wy jeszcze trzymiecie dawną modę, a nasi już zarzucili". Parzenice spiskie zanikają, w szybkim tempie. W pierwszym rzędzie przestano zdobić „borytasami" spodnie kacwińskie i najbliższych wsi z powodu braku tworzywa. Paradne wyszycia jurgowskie, zamawiane niegdyś przez zamożnych gazdów, którymi kierowała chęć posiadania jak najbardziej bogatych wyszyć, rów­ nież zanikają obecnie. Różnice ekonomiczne, zachodzą­ ce wśród ludności spiskiej, wpływały wydatnie na kształtowanie się samej ozdoby haftowanej. I m bar­ dziej zamożny gazda, tym paradniej chciał mieć wy­ szyte „portki", stąd tendencje do rozwoju parzenic w kierunku odśrodkowym. Wytwórcy, chcąc dogodzić swym klientom dodawali coraz więcej motywów kwia­ towych u bocznych szlaków przy rozcięciach przypo­ rów. Tworzyła się w ten sposób moda, którą i biedniej­ si starali się naśladować. Jaka była ogromna rozpiętość cen na spodnie szyte niezdobione i zdobione może świadczyć fakt, iż wytwór­ cy z Jurgowa do niedawna za uszycie spodni z powie­ rzonego materiału z wyhaftowaniem parzenic brali po 150 zł, a za samo uszycie 10 zł. Obecnie w wyszyciach spodni jurgowskich, szytych z sukna samodziało­ wego, zaobserwować się daje nawrót do pierwszej gru­ py ozdób, a mianowicie do zdobienia rozcięcia przypo­ rów otokiem wyszytym ściegiem łańcuszkowym oraz krokiewka z romboidalnym szpicem aołu. Spodnie zdobione w ten sposób zamawiają sobie starsi gazdo­ wie. Młodzież, uczęszczająca do szkół, pracująca w spół. dzielniach itp., przeszła prawie całkowicie na miejską manufakturę. Stąd krawcy ludowi, mając coraz mniej pracy w swoim zawodzie, szukają dodatkowych zajęćs. u W Trybszu, z którego duży procent ludności wyemi­ grował przed pierwszą wojną światową do Ameryki, skąd wielu gazdów później wróciło, daje się zaobser­ wować ogromne poszanowanie dla tradycyjnego stro­ ju, ale jednocześnie oddziaływuje tu silnie strój pod­ halański, z którego młodzież trybska już ok. 1937 roku przejęła sposób zdobienia, zachowując pierwotnie swo­ je barwy zastosowane do form podhalańskich parzenic. Obecnie zamawiają sobie już u wytwórców w Gronkowie czysto podhalańskie wyszycia, nie szczędząc na nie pieniędzy. Przeciętnie za wychaftowanie spodni z uszy­ ciem płacą 350 zł. Posiadanie „portek" z parzenicą podhalańską należy obecnie do mody. Spodnie z dawny­ mi tradycyjnymi wyszyciaml dodziera się już przy co­ dziennej pracy. „Cyfry" z Nowej Białej i Krempach przetrwały do dnia dzisiejszego i pomimo trudności w zdobyciu do skręcenia sznurów odpowiedniej w kolorze wełny, nie zarzucono tego sposobu zdobienia, farbując nieraz do­ mowym sposobem na odpowiedni kolor wełnę z w ł a s ­ nych owiec. N a j w i ę k s z y rozkwit narciarstwa w zakresie zdob­ nictwa spiskich portek przypada na pierwsze trzy­ dziestolecie X X w., kiedy to parzenice osiągnęły swój szczytowy punkt rozwoju. Z czasem będzie je można oglądać jedynie w zbiorach muzealnych. 'i R. Reinfuss: „Wytwórcy ludowych ubiorów w K a r _ patach Polskich", Polska Sztuka Ludowa, Rok V, n r 1—2. �POKONKURSOWY P O K A Z HAFTÓW SIERADZKICH MARIA • Dnia 24.П br. odbyło się w Muzeum w Sieradzu otwarcie pokonkursowego pokazu kolorowych haftów ludowych wykonanych na zapaskach kobiecych szytych z materiałów fabrycznych. Konkurs zorganizowany został z inicjatywy i fundu­ s z ó w Wydziału Kultury W.R.N. w Łodzi i Referatu Kultury P.R.N. w Sieradzu. Zadanie zorganizowania konkursu w y m a g a ł o ze stro­ ny organizatorów ostrożności i znajomości miejscowe­ go zdobnictwa ludowego, gdyż zwyczaj noszenia hafto­ wanych ręcznie zapasek szytych z materiałów fabrycz. nych przyjął się w ubiorze sieradzkim dopiero przy koń­ cu ubiegłego stulecia, przyniesiony przez kobiety wy­ jeżdżające na sezonowe roboty rolne. Naukowym opra. cowaniem konkursu zajęła się mgr Zofia Neymanowa, kustosz muzeum sieradzkiego, z a ś w pracach tereno­ wych pomagała jej referentka wydziału kultury P.R.N. ob. Janina Jaworska. W wyniku przeprowadzonych poszukiwań zebrano 44 haftowane zapaski szyte z wełnianych lub bawełnia­ nych materiałów fabrycznych w kolorach: białym, czar­ nym, zielonym, niebieskim i kilka zrobionych z białego perkalu w drobne różowe paski. Krawędzie zapasek zdobione były kolorowym haftem wykonanym przy po­ mocy włóczki lub tzw. „bawemiczki". Motywy tych haftów wzorowane były na drukowanych wstążkach i chustkach fabrycznych oraz na innych tym podobnych wzorach pochodzenia miejskiego, co jednakowoż nie wykluczało pewnego wkładu inwencji artystycznej ze strony hafciarek. STANKIEWICZÓW indywidualnego i regionalnego. Niemniej biorąc pod uwagę pojawiające się od lat 60 zamiłowanie do haf ciarstwa i uwzględniając jak najszerszy aspekt społeczny w specyficznych warunkach tego terenu jury przyznało uczestniczkom konkursu szereg nagród, których sume ogólna wynosiła 4.680 zł. Kwota ta została rozdzielona między 34 uczestniczki konkursu, pochodzące z 14 gromad położonych w naj­ bliższej okolicy Sieradza (gminy Bogumiłów, Charłupia, Chojny). Pokaz według własnej koncepcji plastycznej zorga­ nizowała art. plast. Helena Samorewicz.Waręska z War­ szawy. Ekspozycja zapasek wypadła bardzo dobrze, by­ ła przejrzysta, prosta, estetyczna 1 uwzględniająca za­ łożenia dydaktyczne. Dla dekoracji i ożywienia pokazu na ścianach umieszczone zostały sieradzkie wycinanki i wiązanki sztucznych kwiatów. Dla pokazania jednego ze źródeł inspiracji haftów sieradzkich rozwieszono na jednym ze stelaży kolonowe wstążki fabryczne oraz olejny obraz, przedstawiający sieradzką pannę młodą w wieńcu weselnym na głowie, ozdobionym haftowany­ mi wstążkami. Otwarcie pokazu, na którym uczestniczki stawiły się wyjątkowo licznie, urozmaicone zostało w y s t ę p e m zes­ połu dziecięcego w regionalnych strojach sieradzkich. Zebrany materiał wystawiony został na pokazie w trzech grupach. W pierwszej znalazły się najstarsze za­ paski w liczbie siedem (w tym jedna z r. 1890), zdobio­ ne z umiarem ornamentem przejrzystym w motywach t kolorach przejawiającym samodzielną inwencję twór­ czą. Do drugiej grupy zaliczono 34 okazy późniejsze, pochodzące z okresu mlędŁywojennego o bogatym wzo­ rze kwiatowym wykonanym haftem wielokolorowym, stanowiącym mniej lub więcej swobodną interpretację wzorów czerpanych z kwiecistych w s t ą ż e k fabrycznych. Trzecią grupę, składającą się z trzech tylko okazów tworzyły zapaski wykonane w ostatnich latach. Wzory haftowane na nich kopiowane były z banalnych wzorni­ ków miejskich. Orzeczenie jury potwierdziło słuszność podziału ma­ teriału na grupy, zaznaczając, ż e hafty jakkolwiek wy­ raźnie oparte n a wzorach przemysłowych nie s ą pozba­ wione cech swobodnej interpretacji, o czym w niektó­ rych wypadkach świadczy ich kolorystyka i układ. Jury uznało, że w obecnej formie hafty te nie nadają się do dalszej adaptacji w przemyśle przez C.P.L.iA., chyba ż e w dalszym swym rozwoju nabiorą wyrazu bardziej A Stara zapaska haftowana przez Józefę z Monie, gm. Bogumiłów, Płachtę ok. r. 1906. �BUŁGARSKIE I RUMUŃSKIE W Y D A W N I C T W A STROJÓW L U D O W Y C H ROMAN Zagadnienia ludowej kostiumologii stanowią od daw­ na przedmiot ż y w e g o zainteresowania ze strony etno­ grafów. W literaturze naukowej narodów europejskich wymienić można szereg kapitalnych dzieł z tego za­ kresu, czy to posiadających charakter ogólny, jak zna­ ne prace Maxa Tilkego, czy monograficzny, jak nie­ dawno wydana praca Drahomíry Stranskyej, poświęco­ na czeskim ubiorom ludowym. Również w Polsce bada­ nia nad strojem ludowym prowadzone są w niesłabną­ cym tempie, czego wyrazem jest na miarę monumen­ talną zakreślone dzieło zbiorowe wydawane przez Pol­ skie Towarzystwo Ludoznawcze pod tytułem „Polski Atlas Strojów Ludowych", którego pierwsze zeszyty pojawiają się od dwóch lat na półkach księgarskich. Fakt, że tego rodzaju wydawnictwo jest u nas w toku, zmusza nas do tym staranniejszego śledzenia najnow­ szych wydawnictw innych narodów, poświęconych za­ gadnieniom ludowej kostiumologii. W ostatnich czasach nadesłano do Polski dwa tego rodzaju wydawnictwa, jedno bułgarskie, drugie rumuńskie — obydwa o cha­ rakterze albumowym. Wydawnictwo bułgarskie zatytułowane „Blgarski ná­ rodní nosii i szewici" (Sofia 1950 r.) zawiera krótki tekst, który opracowała Maria Welewa, 60 plansz fi­ guralnych, wykonanych techniką offsetową z orygina­ łów malowanych przez N e w ę Tuzsuzową i Wenerę Naslednikową, pod kierunkiem artystycznym Georgija Atanasowa, oraz 20 plansz barwnych, drukowanych techniką siatkową z 35 fragmentami haftów ludowych. W tekście potraktowanym bardzo zwięźle i synte­ tycznie podaje M. Welewa najogólniejszą charaktery­ stykę bułgarskich ubiorów ludowych, podkreśla ich za­ leżność od zmiennych w rozwoju historycznym stosun­ ków gospodarczych i społecznych. Wstęp ten, napisa­ ny raczej dla laików i miłośników kultury niż dla etno­ grafów, z natury rzeczy jest dla nas mniej interesu­ jący, natomiast plansze s ą podwójnie ciekawe, jako ma­ teriał naukowy i próba artystycznego rozwiązania pro­ blemu ilustrowania ludowych ubiorów. Album obejmuje szerokj wachlarz ubiorów ludowych od form archaicznych, zawierających elementy wspólne wszystkim ludom słowiańskim, poprzez późniejsze, świadczące o wpływach kulturalnych islamu, aż do war­ stwy najmłodszej, kiedy w ubiorze ludowym przyjmują się swoiście przetransponowane elementy ogólnoeuro­ pejskich ubiorów mieszczańskich. Dla badacza polskiego stroje opublikowane w albu­ mie dostarczają cennego materiału porównawczego, zwłaszcza jeśli chodzi o ubiory naszych górali, tkani­ ny pasiaste T "hafty. Szkoda tylko, i tu przechodzimy do zagadnienia drugiego, że plansze te, jak na potrzeby analizy naukowej, są potraktowane zbyt mało reali­ stycznie. Nie zawsze np. możemy sobie zdać sprawę z jakości materiału, z którego dany. szczegół gardero­ REINFUSS by został wykonany, często pomijane są szwy, co utrud­ nia odczytanie kroju, nie zawsze też wiadomo j a k ą techniką są przedstawione ubiory zdobione. Ogólnie uderza duża generalizacja szczegółów, co przede wszy­ stkim jaskrawo uwidacznia się np. w sposobie rysowa­ nia obuwia. Plansze figuralne potraktowane s ą w sposób gra­ ficzny, malowane zasadniczo płasko z lekko tylko pod­ kreślonymi tu i ówdzie cieniami, względnie fałdami szat. Rysunek postaci wyraźnie stylizowany razi nie­ kiedy dowolnością proporcji i sztucznością gestu. Znajdujące się w drugiej części albumu plansze, przed­ stawiające fragmenty haftów i tkanin, drukowane są techniką siatkową na papierze kredowym. Reprodukcje barwne wykonane z oryginałów oddają wiernie wszel­ kie szczegóły techniki i właściwości materiałów. Drugi ze wspomnianych powyżej albumów zatytuło­ wany: „Costumes nationaux de la République Populaire Roumaine" wydany został przez Institut Roumain Pour Les Relations Culturelles Avec L'Etranger (bez miejsca i daty wydania), zawiera 11 plansz barwnych wykonanych z kolorowych fotografii, reprodukowanych techniką siatkową na papierze kredowym. W doborze plansz starano się uwzględnić różne re­ giony Rumunii. Znajdują się tam więc ubiory z pogra­ nicza rumuńsko-węgierskiego (okręg Bihor i A r a d ) , pomocnego (Mołdawia), południowego (okręg Dolj) z Rumunii centralnej i wschodniej (okręgi Prahová, Sibiu, Arges, okolice Bukaresztu), mimo to album nie daje obrazu istotnego zróżnicowania i bogactwa ty­ pów tamtejszych ubiorów. Zdjęcia b o w i Q m są w albumie dobrane tak, że można by na ich podstawie odnieść wrażenie, iż strój ludowy rumuński daje obraz na ogół dosyć wyrównany. Przyczyna leży w tym, że pokazano jedynie ubiory letnie, które istotnie nie wykazują zbyt wielkiego zróżnicowania, pomijając zupełnie ubiór wierzchni, zwłaszcza zimowy, posiadający największą różnorodność form, często niezwykle ciekawych, np. bun­ dy baranie noszone włosem na wierzch z okolic B r a sov, Fagaras i Avrig, wspaniałe zdobione aplikacjami i haftem kożuchy z okręgu Sibiu, wełniane samodziało­ we narzutki podobne do huculskiej „gugli", występu­ jące w okręgu Huniedoara, czy płaszcze z olbrzymimi, spadającymi na plecy kołnierzami, przypominające „czuchy" karpackich Łemków, noszone w Rumunii w okręgu Sibiu. W sumie omawiany album daje nam mniejsze wyobrażenie o bogactwie strojów rumuńskich niż np. dawna praca T . Papachagi (Imagines d'Ethnographie Roumaine), czy album fotograficzny K . Hilschera (Rumanien 1933). Omawiane tu wydawnictwo stanowi ciekawy przy­ kład, w jakiej mierze fotografia barwna może dziś zna­ leźć zastosowanie w pracach nad strojem ludowym. Czę- �sto wypowiadane bywa u nas przekonanie, że w związku z postępującym udoskonalaniem się fotografii barwnej, stała się ona podstawowym i jedynym absolutnie wier­ nym sposobem utrwalania materiałów etnograficznych tego rodzaju jak barwny strój, malowane sprzęty itp. Niestety omawiany tu album wskazuje, że w praktyce metoda ta nie daje jeszcze zadawalających rezultatów. Plansze zawarte w albumie daleko odbiegają pod wzglę­ dem ścisłości kolorystycznej od precyzji w oddawaniu szczegółów, od laboratoryjnych przykładów publiko­ wanych np. w podręczniku H . Windischa (Schule der Farbenfotografie 1940). Kolory plansz s ą często zbrudzone, nienaturalne, skala barw ulega typowym prze­ sunięciom w zależności od naświetlenia podczas ekspo­ zycji negatywu, szczegółów w partiach ciemnych brak zupełnie, a rysunek np. haftów w związku z powiększa­ niem obrazu z t a ś m y małoobrazkowej zaciera się w wielu wypadkach aż do zupełnej nieczytelności. SPRAWOZDANIE XXVII W A L N E G O ZGROMADZENIA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO W KATOWICACH Tegoroczne Walne Zgromadzenie ( X X V I I ) Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, które odbyło się w dniach 16—18 maja w Katowicach, miało nieco inny charakter niż zjazdy dotychczasowe, na plan pierwszy bowiem wysunięto problematykę śląską. Wyraziło się to szczególnie w pierwszym i drugim dniu obrad, mia­ nowicie w referacie inauguracyjnym prof. S. Szczotki ..Odbicie przeszłości w kulturze ludowej śląska", oraz w referatach wygłoszonych w drugim dniu przez dr M. Gładysza „śląskie grupy etniczne i etnograficzne", mgr J . Ligęzy „Próba charakterystyki grupy zawodowej na śląsku", mgr M. żywirskiej „Folklor i kultura ma­ terialna górników śląskich" oraz mgr M. Suboczowej „Stan badań etnograficznych na śląsku". Dopełnieniem tego ściśle etnograficznego cyklu zagadnień były refe­ raty popołudniowe w dniu 17 maja, mgr S. Bronicza „Podłoże klasowe kultury ludowej Górnego śląska" i mgr J . Pawłowskiej „Proces kształtowania się nowego oblicza etnograficznego wsi dolnośląskiej", w których ujęto zagadnienie powstania śląskiej grupy etnograficz­ nej z punktu widzenia rozwoju klasowego, uwarunko­ wanego faktami historycznymi. Ważnym wprowadzeniem do zagadnień kształtowania się pogranicza polsko.niemieckiego na terenie ś l ą s k a miał być referat prof. К. Dobrowolskiego „Problem gra­ nicy etnicznej polsko-niemieckiej w X V I I I — X X wieku", którego niestety, wskutek zwołania w tym samym cza­ sie konferencji komisji P.A.N. w Nieborowie, prelegent nie mógł wygłosić. Szczególnie ciekawie toczyła się dyskusja nad trze­ ma pierwszymi referatami, zabierali w niej głos: prof. Czekanowski, Antoniewicz, Adamska, dr Burszta, dr Karwot, dr Reinfuss. Dr E . Karwot przeprowadzając ocenę referatu prof. Szczotki podkreślił ubóstwo przytoczonych dokumen­ tów historycznych dotyczących śląska, oraz w związku z t ą krytyką, przedstawił zebranym dokument z X I I I wieku zwany katalogiem brata Rudolfa z klasztoru Cystersów w Rudach w powiecie Raciborskim, datowa­ ny na lata 1235—1250. Katalog ten znajdował się w bibliotece uniwersytetu wrocławskiego do 1945 roku, po czym zaginął. Zawiera on niezwykle cenny dla etno­ grafii materiał z X I I I w. związany ze zwyczajami ro­ dzinnymi, dorocznymi, medycyną ludową, m a g i ą itp W zakresie kultury materialnej istnieje według recen­ zenta uderzająca zbieżność między materiałem zawar­ tym w dokumencie a wynikami badań archeologicznych w Opolu. Sprawozdanie dr Karwota było swego rodzaju odkryciem etnograficznym, które znajdzie wyraz w naj­ bliższych publikacjach Polskiego Towarzystwa Ludo­ znawczego, podobnie jak wszystkie referaty ośrodka śląskiego, które po przystosowaniu ich do druku wejdą w skład X I I tomu „Prac i materiałów etnograficznych". Oprócz tematyki śląskiej wysunięty został problem współpracy etnografów z archeologami w cennym re­ feracie prof. A. Nasza „Perspektywy naukowej współ­ pracy archeologów z etnografami", nawiązujący do analogicznego referatu prof. К. Jażdżewskiego na X X V I Walnym Zgromadzeniu P . T . L . w Łodzi. W a ż n e to za­ gadnienie z punktu widzenia planowania przyszłych prac badawczych w zakresie obu dyscyplin stanowi dal­ sze ogniwo w całokształcie przemian znamionujących współczesną etnografię polską, a polegających na uhistorycznieniu etnografii. W dyskusji nad zagadnieniem powyższym wypowiadali się prof. Antoniewicz, dr War. tołowska, dr P r s e s ł a w s k a i inni. Ostatni dzień obrad wypełniły sprawozdania Zarządu i 9 Oddziałów oraz wycieczki do śląskich muzeów et­ nograficznych w Gliwicach, Bytomiu, Sosnowcu; zorga­ nizowano również wycieczkę do kopalni węgla. Ważnym osiągnięciem zjazdu katowickiego było opracowanie i zatwierdzenie planu wydawniczego i na­ ukowego na rok bieżący przez Zarząd oraz Walne Zgro­ madzenie. W dziale wydawniczym Zarząd zmierza do wzmocnienia tempa swoich publikacji, zwłaszcza „Lu­ du", „Prac Etnograficznych", „Prac i materiałów etno­ graficznych", „Archiwum etnograficznego" i do przy­ gotowania pierwszych opracowań kartograficznych „Polskiego Atlasu Etnograficznego" z zakresu kultury materialnej. Walne Zgromadzenie zatwierdziło również �wniosek o zawarcie umowy z P a ń s t w o w y m Instytutem Sztuki w sprawie współpracy nad „Atlasem Polskich Strojów Ludowych". W planie naukowym Towarzystwa zatwierdzono pro­ jekt badań terenowych, które obejmą w tym roku za­ gadnienia związane z rolnictwem i hodowlą. Plan ba­ dań terenowych został opracowany na specjalnej kon­ ferencji w dniach 21—23.III.br. w Krakowie, na której opracowano również kwestionariusz oraz ustalono pierwszy rzut siatki badań dla P . A . E . Walne Zgromadzenie zatwierdziło również dwa wnio­ ski oddziału śląskiego, a to: w sprawie konieczności zorganizowania planowych badań nad kulturą grup za­ wodowych oraz w sprawie utworzenia na ś l ą s k u w po­ bliżu Katowic w Wielkim Parku Kultury i Wypoczynku, śląskiego Skansenu, w którym należało by zgromadzić przede wszystkim resztki drewnianych zabytków archi­ tektury ludowej śląskiej. Dodać należy, że na Walne Zgromadzenie Pol. Tow. Lud. w Katowicach przybyło około 8§ etnografów z ca­ łej Polski oraz delegaci: Polskiej Akademii Nauk, P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki, Ministerstwa Kultury i Sztuki, licznych towarzystw naukowych śląskich oraz instytucyj społecznych a także przodownicy pracy — górnicy. o.a RADOSTNÁ ZEME MIECZYSŁAW Kwartalnik śląskiego Instytutu Naukowego oraz ludoznawców Ziem'; Opawskiej. Czasopismem kieruje: R. J . Rohel (etnografia) i dr D. Sajtar (folklorystyka) przy współudziale zespołu 29 pracowników naukowych (kolektyw opawskich studentów S U E N oraz kolek­ tyw współpracowników P a ń s t w o w e g o Instytutu Pieśni Ludowych w Brnie). Wydawca: śląski Instytut Nau­ kowy w Opawie. Opawa 1951, г. I , nr 3, str. 48+2 ni., 26 il. siat. w tekst. + 3 il., 4», papier ilustr. bezdrzewny, okładka i wkładki papier kredowy cena pojed. zesz. 30 kc. Nowe czasopismo ś l ą s k i e g o Instytutu Naukowego w Opawie obejmujące swoim zasięgiem ś l ą s k Opawski, a więc najbliższe tereny ś l ą s k a Cieszyńskiego 1 Opol­ skiego, zamieszcza materiały ludoznawcze zebrane głów­ nie z ziem zamieszkałych przez ludność wchodzącą w skład wielkiej grupy etnograficznej zwanej Lachami śląskimi. Jest to wystarczający powód, aby było do­ kładniej znane przede wszystkim naszym etnografom, a zwłaszcza zajmującym się kulturą ludową południowo-zachodniej Polski. Zresztą są i inne powody, dla któ­ rych należy stale omawiać, bądź sygnalizować prace pojawiające się w tym interesującym nas czasopiśmie. Zaraz na wstępie należy podkreślić, że Komitet Re­ dakcyjny stara się zamieszczać zespół różnorodnych, a przy tym krótkich i wyczerpujących artykułów po­ wiązanych wspólnym zagadnieniem, a także terenem przynależnym do danej grupy etnograficznej, bądź zawodowej. Takie wydają się być wytyczne omawiają­ ce czasopismo. Oczywiście, niejednokrotnie z braku od­ powiedniego czy wyczerpującego materiału odbiegają one od wytkniętego programu. Ukazują się wtedy pew­ ne nieścisłości czy niedomówienia, które zresztą są nieu­ niknione przy najbardziej starannej i przemyślanej re­ dakcji. W numerze 3 (roczn. 1,1951), poświęconym folklorowi górników ostrawsko-karwińskich, w artykule wstępnym GŁADYSZ autorzyi m. in. wskazują na elementy zawarte w fol­ klorze miejscowym, a zwłaszcza w ludowej poezji, świadczące o dużym rozwarstwieniu wsi opawskiej, na co dawniejsi, a nawet współcześni etnografowie nie zawsze zwracają uwagę, ś w i a d c z y to równocześnie, jak poważnie zaciążyło nad całą działalnością tamtejszych ludoznawców głęboko zakorzenione ich romantycznoidealistyczne nastawienie. Albowiem jednolitość kultu­ rowa wsi i jej mieszkańców jest fikcją. Dalej autor wskazuje, iż procesy rozwoju i zaniku twórczości ludo­ wej w okręgach przemysłowych pozostają w ścisłym związku z rozrostem kapitalizmu i wyzyskiem robot­ nika. W artykułach monograficznych autorzy zwracają uwagę na pewne odrębności słownikowes i właściwości gwarowe tamtejszych mieszkańców3. Do najciekaw­ szych jednakże należą materiały wchodzące w zakres literatury ludowej, a więc opowiadania, legendy, poda­ nia względnie wspomnienia górników zanotowane w gwarach łaskich . Większość zebranych materiałów posiada polską podstawę językową . W ogólnej cha­ rakterystyce górniczej literatury ustnej autorzy pod­ kreślają zanik tej bogatej dziedziny sztuki ludowe je. 4 5 Do najbardziej rozbudowanego działu tegoż czasopis­ ma należy folklor muzyczny. Zarówno poezja jak i mu­ zyka ludowa stanowią bowiem na tych terenach obok 1 Dr Drahomiř Šajtar, Otárky nad dělnickým folklo­ rem, str. 105—209. Josef Malý, Slovniček náreč frýdlantského, str. 138—141. Dr Vaclav Křistek, O mlově našich horniku, str. 110—113. Jan Rohel, Z paměti starého haviře, str. 116—121. Antonin Satke, Lidové povídky ze Stěpankovic, str. 135—158 — Jan Rohel, Z hornického humoru, str. 125—127. Dr Alois Sivek, K. charakteristice hornického prostredi a vypravěče, str. 113—114. 2 3 4 5 e �tradycyjnej literatury ustnej najbujniej rozrosłą gałąź ludowej twórczości. Twórczość ta jest dominującą zwłaszcza na obszarze zamieszkałym przez ludność pol­ ską. Podobny folklor muzyczny jest znany w całym Zagłębiu karwińsko-ostrawskim oraz dorzeczu Olszy. Zarówno pieśni górnicze?, j a k też zanotowane wśród ludności rolniczej noszą te same wspólne znamiona, jakie widzimy w poezji i muzyce ludowej całego Śląska Cieszyńskiego. 8 Do wartościowych przyczynków należy także krótki artykuł o drewnianym budownictwie ludowym ziemi frysztackiej . Zwłaszcza wiadomość o istnieniu na tych terenach dawnych stodół sześcio- czy ośmiobocznycłt znacznie rozszerza znajomość zasięgu tego typu budownictwa notowanego przede wszystkim na obsza­ rze małopolsko-górnośląsklm. 9 Najmniej uwagi poświęcono twórczości plastycznej. Artykuł o ozdobnych siekierkach z w. X V I I I , będą­ cych przy tym pochodzenia niemieckiego, nie charakte­ ryzuje zasobów zdobniczych tej ciekawej grupy zawo­ dowej. Czyżby w inwentarzu tamtejszych górników tak 1 0 czeskich jak też polskich, nie można odnaleźć ich własnych wytworów kulturowych, j a k np. ozdobnych dawnych narzędzi, świadczących o wrażliwości arty­ stycznej tego ludu. Jeśli tuż z a miedzą, n a naszych te­ renach, twórczość zdobnicza istniała i jakże różnorodna. Każdy numer „Radostná Země" posiada bogatą szatę ilustracyjną !, omawia publikacje zarówno własne, jak i obce, zwłaszcza nowe z zakresu p i e ś n i , litera­ tury ustnej (opowiadania, przysłowia itp.). Nadto pro­ wadzi ciekawy dział zapytań i odpowiedzi, w których znajduje się sporo materiału etnograficznego w pierw­ szym rzędzie informującego o znajdujących s i ę w te­ renie zahytkach sztuki, l u d o w e t w ó r c a c h i jej. odtwór­ cach itd. 1 12 W obszernej kronice znajdujemy informacje o wy­ stawach muzealnych, działalności kulturalnej n a odcin­ ku folkloru oraz notatki o czołowych folkorystach czeskich^. Dział ten zamyka nowy dorobek ludoznaw­ ców czeskich rozwijających swoją ożywioną działal­ ność naukowo-popularyzatorską na tak bliskim śląsku Opawskim. 11 Kaganki i lampki górnicze, str. 123—124. F. Suchý a K. Fiala, Hornické pisně, Praha 1950.— Lidové pisně heviřské, str. 121—123. Fr. L. Celakowský, slovenské narodni pisně, Praha Lidové pisně z Petřvaldu. — Slezské narodni pisně. 1946. — K. udec, Slovenské lidové pisně, Bratisla­ » Jaroslav Zahradnik. Jak bydlel a jak se oblékal lid va 1950. na Fryštatsku prěd 80 lety, str. 132—3. Jan Rohel a Josef Svatek, Hornické sekery z 1 pol. Dr V . Schenfler, Sedmdesát let prof, dr К. Chotka, X V I I I století, str. 114—115. str. 152. 1 2 7 8 1 0 1 3 PIERWSZY R O K DZIAŁALNOŚCI WĘGIERSKIEGO I N S T Y T U T U TWÓRCZOŚCI LUDOWEJ SZANDOR Węgierski Instytut Twórczości Ludowej powstał przed rokiem, w ramach inwestycji kulturalnych planu pięcioletniego. Powstanie jego wywołane było koniecz­ nością ujednolicenia ogromnej działalności n a polu upo­ wszechnienia kultury ludowej, prowadzonej dotychczas przez różne związki i organizacje. Życie w y s u w a ł o zre­ sztą coraz to nowe problemy zarówno badawcze jak i popularyzacyjne, które należało rozwiązać. Skaso­ wano więc różne organizacje i stowarzyszenia prowa­ dzące te prace na poszczególnych odcinkach, j a k np. stowarzyszenie im. Beli Bartoka, i powołano Instytut, którego zadaniem było odpowiedzieć na te wszystkie problemy, które dojrzały i dojrzewają w toku rewo­ lucji kulturalnej, który miałby objąć swym zasięgiem wszelkie dziedziny twórczości ludowej oraz problema­ tykę jej umasowienia. Tak więc Instytut objął wszystkie gałęzie sztuki lu­ dowej, począwszy od tańca i przyśpiewek, a skończyw­ szy na rzeźbie czy garncarstwie. Nie chodziło przy tym o zbadanie po prostu samego zagadnienia, o ewidencję pieśniarzy, bajarzy czy naj­ lepszych ludowych hafciarek — ale o to, by wtopić te bezcenne skarby wielowiekowej tradycji w organicz. ASTALOSZ ną całość życia naszego narodu — ludności zarówno wiejskiej j a k i miejskiej. Obok więc prac ewidencyjno-badawczych, stanęło przed Instytutem ogromne zadanie wpływania n a ż y ­ wy nurt twórczości mas ludowych. Wystarczy zacyto­ wać kilka cyfr, aby zdać sobie sprawę z rozmachu i za­ sięgu rewolucji kulturalnej, która dokonała się w na­ szym kraju. Powstało ok. 4 tysięcy chórów zrzeszają­ cych w przybliżeniu ok. 120 tysięcy pieśniarzy, 4 tysią­ ce zespołów tanecznych z ilością 45 tysięcy uczestni­ ków. Około 3 tysięcy słuchaczy uczęszcza do 80 wie­ czorowych szkół artystycznych, ok. 6 tysięcy osób liczy 800 zespołów teatrów kukiełkowych itd. Jeden rok to krótki okres czasu — ale może on przy­ nieść ogromne wyniki, ś w i a d c z y o tym doświadczenie rocznej pracy Instytutu. Pierwszy rok był okresem przygotowań i zapoczątkowania pracy. Swoją uporczy­ w ą i konsekwentną pracą Instytut przenika do wszyst­ kich dzielnic, bez rozgłosu i prawie niepostrzeżenie ogarniając s w ą siecią cały kraj. N a Węgrzech nie ma już dziś prawie miejscowości, do której nie dotarłyby jego wydawnictwa repertuarowe, jednoaktówki opa­ trzone wskazówkami reżyserskimi, w której nie wie- �dziano by o pierwszomajowych uroczystościach wiosen­ nych, o nowych świętach pracy, o dożynkach, o wino­ braniu czy o święcie 7 Listopada. Burżuazyjna nauka uczy, że technika i cywilizacja zabijają samodzielną twórczość artystyczną, że zatem okres ludowej twórczości przeminął, że tradycja się za­ traca. My tymczasem obserwujemy fakty narodowego od­ rodzenia się twórczości ludowej, o czym świadczyć mo­ że choćby nowa forma stroju w południowej części węgierskiej niziny, czy też napełnione nową treścią dawno zapomniane obyczaje winobrania w Taie i in­ nych nadbalatońskich miejscowościach. Ze smakiem udekorowane witryny sklepów z wyrobami sztuki lu­ dowej i coraz to wzrastająca liczba kupujących — do­ wodzą takiego rozwoju i odrodzenia twórczości ludowej, 0 jakich nie śmieliśmy nawet marzyć. Weźmy dalsze przykłady: a więc zespoiy ludowe w naszych restauracjach, odgrzebanie z zapomnienia 1 rozpowszechnienie „werbunkoszo", starego tańca re­ krutów). Przejdźmy się po zakładach zbiorowego ży­ wienia - - usłyszymy w nich narodowy taniec kallo, utwór napisany przez Z. Kodalyěgo w oparciu o zapi­ sy ludowych melodii prof. Lajtha. Do zaistnienia tych faktów przyczynił się niewątpliwie Instytut Twórczości Ludowej. Trudno byłoby zresztą zliczyć te wszystkie proble­ my, które już podjął lub rozwiązał Instytut w 1951 г., jak trudno też byłoby wymienić wszystkie sprawy, któ­ re Instytut zaplanował na rok 1952. Wymieńmy jednak dla przykładu, że 1300 słuchaczy ukończy 8- i 12tygodniowe kursy, które organizuje Instytut w celu dostarczenia nowych kierowników organizacjom mają­ cym na celu upowszechnienie kultury; że Instytut po­ wierzy! czołowym literatom węgierskim napisanie 30 jednoaktówek — zaznaczmy przy tym, że wydał już na użytek masowego odbiorcy utwory pisarzy radziec­ kich, pisarzy demokracji ludowych oraz dzieła klasy­ ków literatury; że opracował filmy, mające na celu za­ poznanie oraz doszkolenie dyrygentów i kierowników zespołów muzycznych z instrumentami muzycznymi; że utworzone przy zakładach pracy tzw. „brygady pio­ senki ludowej" (czastuszek) otrzymają w niedalekiej przyszłości — „księgę pieśni powitalnych", zbiór sta­ rych i nowopowstających pieśni dla uczczenia świąt i uroczystości. W tej wielostronnej działalności Instytutu, współpra­ cują z nim związki artystyczne i organizacje masowe, nie mówiąc już o zakładach naukowych, jak np. Insty­ tut Etnograficzny. Na podstawie tego krótkiego przeglądu mógłby ktoś sądzić, że Instytut Twórczości Ludowej to pewnego ro­ dzaju Instytut Etnograficzny, który tylko „między in­ nymi" zajmuje się problematyką masowego upowszech­ nienia kultury ludowej. W istocie jednak Instytut wraz z całą działalnością etnograficzną nie stanowi bynaj­ mniej archiwum przeróżnych zbiorków, czy topogra­ ficznego i statystycznego katalogu przeróżnych ośrod­ ków twórczości ludowej, lecz jest instytucją, mającą głęboki i ż y w y związek z życiem. Nie chcemy oczywiście przez to powiedzieć, że w pierwszym roku swej działalności Instytut nie po­ pełnił błędów, że żaden z oddziałów Instytutu nie zbo­ czył z właściwej linii działania propagując wyłącznie twórczość wiejskich ośrodków. Błąd ten, niebezpieczny zresztą, tłumaczy się po części tym, że istotnie arcy­ dzieła ludowej twórczości wiejskiej, które się przed na­ mi obecnie otwierają — mogą zafascynować zbieracza czy badacza sztuki ludowej. Stąd też wynikają wspom­ niane w y ż e j błędy czy przesadna idealizacja ludowej twórczości wiejskiej. Ponadto niektórzy stawiają za­ gadnienie w ten np. sposób: co jest ważniejsze — pieśń ludowa, czy pieśń masowa ? Również i w takim po­ stawieniu sprawy zawiera się pewne niebezpieczeństwo, polegające na stwarzaniu przedziału między dwoma bliskimi, nierozerwalnie ze sobą związanymi proble­ mami. Pieśń masowa jest bez wątpienia ważniejsza na nią też kładziemy główny akcent — ale chodzi nam o taką pieśń masową, która potrafi w swoim własnym języku wykorzystać i rozwinąć najcenniejsze, najpięk­ niejsze tradycje pieśni ludowej. A zatem chodzi tu o twórczość milionów budują­ cych socjalizm i walczących o pokój Węgrów — opartą 0 tradycję ludową. I to stanowi główny akcent dzia­ łalności Instytutu, nie tylko w zakresie muzyki, ale 1 we wszystkich innych dziedzinach twórczości ludo­ wej. Akcent ten wyczuwamy szczególnie wyraźnie w zaprojektowanym na rok przyszły planie Insty­ tutu — wyraźniej niż w jego dotychczasowej działal­ ności. Wyniki osiągnięte w pierwszym roku pracy zasłu­ gują na pochwałę, zwłaszcza z a ś zasługuje na nią śmia­ łość inicjatywy, która — nawet gdyby do pracy zakra­ dły się pewne błędy — cenniejsza jest od oportunistycznej ostrożności, którą świetnie określa znane powie­ dzenie: „lepiej nic nie robić, niż popełnić błąd". Tak więc dotychczasowa działalność Instytutu dajt nam nadzieję na wiele nowych osiągnięć w najbliższej przyszłości. ERRATA do nr 1 — 1952 r. „Polskiej Sztuki Ludowej" s. 9, lewa kolumna, wiersz 22 od góry: zamiast kredytów ma być kryteriów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a0e755e236a8bbf74c0c33517bf1fbb.pdf 3ec7f640790bb688dcb4fc70157cf862 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3854 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource kultura ludowa górnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3613 Title A name given to the resource Podłoże ludowe w kulturze górniczej / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.127-130 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PODŁOŻE L U D O W E W KULTURZE GÓRNICZEJ MARIA Powstanie grupy zawodowej górniczej w Pol­ sce sięga początkami swymi głęboko w dzieje i na kilka wieków wyprzedza rozwój wielkiego przemysłu i uruchomienie pierwszych kopalń węgla. Już w X V wieku występują górnicy zor­ ganizowani w bractwa zawodowe obwarowane szeregiem im tylko właściwych rygorów i zwy­ czajów wyrosłych ze specyficznych warunków pracy podziemnej. Poprzez wieki rozbudowuje się, narasta i wreszcie kształtuje odrębny cha­ rakter życia kulturowego górników. Jednocześ­ nie zarysowują się pewne wyraźne lokalne zróżnicowania, uwarunkowane przynależnością członków grupy górniczej do danej grupy etni­ cznej. Polska społeczność górnicza rozrzucona na szerokiej połaci południowo-zachodnich obsza­ rów Polski da się zamknąć w kilka oddzielnych ugrupowań, j a k : wielicko-podkarpackie, olku­ skie, krakowsko-jaworznickie, zagłębiowskie, górnośląskie, częstochowsko - świętokrzystkie, wreszcie najmłodsze — dolnośląskie. Odrębność jednak każdego z nich kształtują nie normy ży­ cia zawodowego, ale przeszłość historyczna, przede wszystkim zaś różnice wypływające z od­ miennych treści kultury etniczej, z której człon­ kowie tych ugrupowań wyrastają. Pomimo bo­ wiem kilkowiekowej tradycji istnienia na zie­ miach polskich zawodu górniczego i wytworze­ nia się t y m samym oddzielnych i niezmiernie skomplikowanych norm jego życia kulturowego, ścisła więź łącząca górnika z kulturą wsi pozo­ stała dotychczas. Złożoność przyczyn tego zjawiska wymagała­ by szerokiego omówienia, które tutaj zdaje się być zbędne. Raczej istotne jest uwypuklenie wy­ raźnych powiązań z kulturą ludową poprzez licz­ ne treści z poszczególnych zespołów kulturowych wplecione w całość życia górnika bytującego w odmiennych warunkach społecznych i gospodar­ czych. ZYWIRSKA Nie wyczerpie tego — rzecz oczywista — i szkic niniejszy. Celem jego jest raczej zwróce­ nie uwagi na punkty najbardziej typowe i wy­ raziste, które znajdą swoje uzasadnienie w sze­ regu artykułów drukowanych poniżej. W chwili obecnej, zdecydowanie zamykającej określony etap rozwojowy naszego życia narodowego, za­ danie to nie jest jeszcze tak trudne. We wszyst­ kich bowiem przejawach życia górniczego po­ wiązania te występują z całą wyrazistością i da­ dzą się wydzielić spośród innych młodszych i obcych treści. Zasadniczo, w splocie wszystkich czynników kształtujących obraz życia górnika polskiego do 1939 roku występują trzy podstawowe nawar­ stwienia norm: 1) przejętych z grupy etnicznej, 2) napływających wraz z zawodem i 3) przeni­ kających coraz szerszym strumieniem z cywili­ zacji miejskiej. Pod cienką w a r s t w ą pokostu cywilizacyjnego nadającego pozornie miejski charakter życiu górnika płynie głęboki i silny nurt tradycjonalnych pierwiastków ludowych wyrastających z odwiecznych korzeni kultury etnicznej. Rye. 1. Dąbrowa Górnicza w 1898 r. Związkowego Muzeum Górniczego w Ze zbiorów Sosnowcu. �Rys. 2. Przekrój rów kopalni w Wieliczce — rysował Borlach w 1719 г., sztychował J. E. Nilson. Ze Muzeum Narodowego w W-wie. Gabinet Rycin. Fot. L . Sempoliński Liczne osady kopalniane czy nawet wielkie ośrodki przemysłowe w przeważającej większo­ ści powstały i rozwinęły się ze wsi chłopskich czy folwarcznych. Drogą powolnej adaptacji kształtowała się nasza górnicza grupa zawodo­ wa. W historii rozwoju górnictwa polskiego nie natrafiamy na masowy, jednorazowy napływ obcego żywiołu w związku z powstawaniem czy budową kopalni. Raczej wyrażało się to przy­ byciem kilku gwarków poszukujących kruszców, bądź też sprowadzeniem niewielkiej ilości ko­ paczy — specjalistów w kunszcie górniczym. Ci wciągali do pracy górniczej ludność miejscową, ucząc j ą zawodu górniczego i zaszczepiając nor­ my ich życia grupowego, sami jednak ulegali przeważnie kulturze danego środowiska. Poje­ dyncze, naniesione przez nich elementy nie zmie­ niły zasadniczej struktury kulturowej danego ugrupowania, pozostawiając jedynie czasem śla­ dy w całokształcie jego życia. Sporadyczne zaś wypadki zakładania niewielkich osad górniczych, jak na przykład z dawniejszych: Krążek czy Łukienka w grupie olkuskiej, bądź z nowszych: Chropaczów czy Lipiny w grupie górnośląskiej, nie wpłynęły na zmianę charakteru całej grupy, a raczej uległy wpływowi kultury otaczających je wsi. zbio­ Proces przesuwania się punktu ciężkości w charakterze poszczególnych wsi rozrastających się w osady górnicze trwa niemal do chwili ostat­ niej, przeżywając swój gwałtowny rozwój w mo­ mencie powstawania wielkiego przemysłu w drugiej połowie X I X wieku. W tradycji więc takich osiedli górniczych, jak Nikiszowiec i Giszowiec, Rydułtowy czy Dąbrówka Wielka t k w i jeszcze wyraźne występowanie dwóch odmien­ nych nurtów życia: gospodarzy i górników„grubiorzy". Ogromne kompleksy wielkich, po­ nurych bloków mieszkalnych wystawionych przez właścicieli kopalń przesłaniają pojedyncze stare chaty w ogródkach, za którymi ciągnie się kawałek pola będący niekiedy pozostałością daw­ nego gospodarstwa rolnego. Ścisła łączność ży­ cia zespołowego w każdym z takich osiedli pod­ kreślona przez izolowanie się od życia innych warstw społecznych pozostawiła silne piętno na życiu górnika i zaznaczyła jeszcze dobitniej jego poczucie odrębności społecznej. Dotychczas nie­ mal bliższy jest górnikowi z wielkiego ośrodka przemysłowego małorolny chłop czy chałupnik dojeżdżający do pracy w kopalni z pobliskiej wsi aniżeli mieszkaniec tego samego miasta, ale zatrudniony w innym zawodzie. �Odbicie tych więzi znajdujemy dotychczas w wielu elementach kultury materialnej górni­ ka, w ich gwarze, obyczajach, w uroczystościach rodzinnych i zbiorowych, w ciekawym folklorze, wreszcie — w sztuce. Najbardziej jednak przejrzyście występują te momenty w życiu górnika śląskiego. We wspomnieniach obecnego pokolenia górni­ czego pozostał jeszcze żywy obraz wnętrza domu rodzinnego wraz z przedmiotami domowe­ go użytku wykonanymi przez ojca czy dziadka, który przyszedłszy z pracy w kopalni stawał przy warsztacie stolarskim i budował skrzynię, kołyskę czy szafę, zdobiąc j ą następnie malowa­ nym czy rzeźbionym ornamentem. Budował j ą w oparciu o stare tradycje indywidualizując cza­ sem szczegóły. Jeśli był specjalnie uzdolniony i zamiłowany w swej pracy, wykonywał meble nie tylko dla sieb'e, ale i dla sąsiadów, powięk­ szając w ten sposób zasięg rodzimego typu wy­ tworów. Matki zaś i siostry szyły kiecki, zapas­ k i lub inne części ubioru, przyjęte na całym ob­ szarze, w którym występuje dana odmiana stroju. Toteż we wnętrzu mieszkania górniczego obok nowoczesnego biało lakierowanego kreden­ su natrafić można na starą, bogato zdobioną ludowym ornamentem skrzynię; w szafie zaś obok miejskiej sukienki córki i kitla górniczego ojca wisi dawna jakla matki, będąca częścią stroju rozbardzkiego. Jeszcze w ostatnich latach przed wybuchem pierwszej wojny światowej or­ szak ślubny w osadzie górniczej występował w ubiorach ludowych, jednak na czele jego kroczy­ ła kapela składająca się z górników w ich uro­ czystych, czarnych mundurach i sztywnych „szakach" z pióropuszami. Na zabawach lub w czasie innych uroczysto­ ści gromadzkich, obok górnika ubranego w swój mundur spotyka się jeszcze teraz jego żonę w stroju ludowym. Podobnie zaznacza się to w postaci wy­ tworów związanych ze wspólną zabawą. Rozryw­ ki w czasie targów czy odpustów w osiedlach górniczych nie różnią się prawie niczym od roz­ rywek w czasie tych samych okoliczności na wsi. cie zdobione jaskrawym lukrem, j a k przy po­ dobnych okazjach na wsi. Na tych samych wę­ drownych karuzelach kręciła się młodzież gór­ nicza, te same katarynki swoją muzyką dopeł­ niały zabawy. Można by tutaj powiedzieć, że wszystkie te elementy były do pewnego stopnia jednym z pierwszych ogniw łączących osadę czy miasteczko ze wsią, a jednocześnie jednym z ostatnich, które wiązało odchodzącego do pracy w mieście chłopa z upodobaniami jego grupy etnicznej. Istniejące do 1939 roku małomiasteczkowe warsztaty wytwarzające przemioty sztuki dla wsi miały tak samo żarliwych odbiorców w rze­ szy górniczej jak i w ludności wiejskiej. Tak więc, na targach czy odpustach w Będzinie, Murckaeh czy Szopienicach pod płóciennymi dacha­ mi kramów rozłożone były te same drewniane zabawki dla dzieci czy piernikowe serca obfi­ Geneza więc poszczególnych wątków nie zda­ je się być bardzo prosta. Gdy sięgniemy bowiem do legend górniczych osnutych najczęściej wo­ koło najpopularniejszej w fantastycznym świe­ cie górniczym postaci — Skarbnika — to ude­ rzy i zastanowi fakt ucieleśnienia go niezmien­ nie w osobie dobrego sztygara, zawiadowcy, a nawet właściciela kopalni. Oto jak j ą tłumaczy Mniej widoczne, a bardziej może silne rysują się ślady tych więzi w obyczajach rodzinnych i okolicznościowych, wreszcie w bogatym folklo­ rze. Folklor górniczy znajdujący swój wyraz w bajkach, opowiadaniach, legendach czy wyobra­ żeniach ma ten sam anonimowy charakter jak folklor ludowy. Podobnie przeważają tam wąt­ ki demonologiczne, choć coraz częściej niwelo­ wane przez racjonalistyczny stosunek górnika do otaczającego go świata. Jednocześnie tutaj właśnie występuje najwy­ raźniej skomplikowana siatka przeplatających się nawzajem w ą t k ó w : ludowego, górniczego i wreszcie literackiego. W pogmatwanym ich splo­ cie gubi się niekiedy zasadniczy grunt wątku, zaciera się jego główny, ludowy rdzeń. Jaskrawym tego i znamiennym przykładem mogą być poszczególne elementy baśni czy le­ gend wyrosłych z gruntu górniczego. Weźmy dla przykładu element krasnoludków zwanych niekiedy w bajkach ziemnymi ludkami — do­ brych duszków strzegących skarbów podziem­ nych. Nie tylko w swojej funkcji, ale i w wy­ glądzie zewnętrznym są to przecież żywcem wyjęci ze średniowiecznych miniatur górnicy ubrani w czerwone opończe ze spiczastymi kapuzami — ci, którzy wydobywali wtedy z zie­ mi drogocenne kruszce. Jakimi drogami przywędrowali oni do bajek całej niemal Europy? Czy przyszli z legend gór­ niczych do baśni ludowej, czy też sama, pełna tajemniczości, wyłaniająca się z mroków ko­ palni postać górnika zapłodniła fantazję ba­ jarzy? �jeden ze starych emerytów z kopalni im. Jana Wieczorka: „Żył naz jeden pracowity i serdecznie dobry zawiadowca kopalni. Ten kochał swoją kopal­ nię i tych robotników, co u niego pracowali z całego serca. Kiedy już był staruszkiem i zbli­ żał się dzień rozstania, prosił bardzo Pana Boga: „Kiedy już musza iść pod ziemia, to bym już wolał przynajmniej w mojej kopalni i przy moich wiernych górnikach pozostać". Pan Bóg udzielił mu tej prośby. Z tego pracowitego za­ wiadowcy kopalni stał się Skarbnik, który swo­ im uczciwym górnikom pomagał przy ciężkiej robocie i ostrzygał przed nieszczęściem. Tylko nie ścierpiał w kopalni klęcia i kradzieży. Nie­ jeden górnik, który przeklinał swoją pracę już niejednego strachu pod ziemią doznał. I nieucz­ ciwych Skarbnik karał. Górnikom wiernym swego obowiązku dokazał dużo dobrego i jest w wielu wypadkach pomocnym. Pokazuje się w większości wypadków w osobie sztygara; można go poznać po jego lampie, w której świe­ ci niebieskie światełko". Niewątpliwie, że w tym naiwnym tłumacze­ niu dźwięczy obca, a nawet fałszywa nuta. Na­ suwa się nieodparcie natarczywe pytanie: czyżby dawny, wyzyskiwany górnik zdany na swoje własne siły mógł sam wyobrazić sobie nadprzyrodzoną pomoc w osobie sztygara, od którego w życiu codziennym zależna była cał­ kowicie ocena jego wysiłków, pracy, a co za tym idzie — byt? Nasuwa się uporczywa myśl, że wątek ten został bądź zniekształcony, bądź też wręcz górnikowi narzucony; że — być mo­ że — legendy osnute wokoło postaci Skarbnikasztygara wyrosły z narzuconych mu zewnątrz treści. Zagadnienie to komplikuje jeszcze fakt dość wczesnego rozpowszechnienia przez Niemców masowych, tanich wydawnictw ze zbiorkami le­ gend, obliczonych na odbiorcę-górnika. W jakim stopniu ocalał tutaj stary, ludowy wątek legendarny? Podobne trudności w rozpoznani» właści­ wych ludowych nurtów występują i w pieśniach górniczych, choć tutaj częściej natrafiamy na trawestację melodii i tekstów ludowych przy­ stosowanych do nowych treści życia górniczego. Trudne to zagadnienie wymaga jednak grun­ townego uporządkowania, przeanalizowania i wreszcie przewartościowania całego niezmiernie bogatego materiału, zawartego w folklorze gór­ niczym, co wtedy pozwoli dopiero wysnuć nale­ żyte wnioski. Wszystkie wyżej omówione pierwiastki kul­ tury ludowej znajdują niekiedy swoje analo­ gie w ostatnio ujawnionym odbciu — w twór­ czości plastycznej górników-amatorów. Wielu wśród nich oddaje w swoich obrazkach czy rzeźbach postacie fantastycznych duchów ko­ palnianych czy demonów popularnych w le­ gendach jego otoczenia, odstępując niekiedy od starych tradycyjnych kanonów z dawna na­ rzuconych przez tradycję. Postać potężnego Skarbnika z górnikiem na rozpostartej dłoni kilkakrotnie malował i ry­ sował Józef Dworczyk, górnik z Siemianowic; utopce i strzygi wypełniają obrazki Ociepki. Dawne wnętrza mieszkań górniczych, ich swoi­ ste życie gromadzkie oddaje w swoich licznych obrazach Paweł Wróbel, górnik z kopalni im. Jana Wieczorka. Jednocześnie potrzeba boga­ tych zestawień barwnych, będąca tak charak­ terystycznym czynnikiem w całokształcie wy­ powiedzi artystycznej ludu, przewija się po­ przez wszystkie jego obrazy, gdyż t k w i on naj­ silniej w reminiscencjach dawnego życia gro­ madzkiego. Toteż twórczość plastyczna górników, rozpa­ trywana pod kątem jej związków z tradycjami ludowymi, jest jednym ze znamiennych dowo­ dów procesu, jakiemu ulega kultura ludowa w nowch warunkach rozwojowych. Jakkol­ wiek bowiem naturalny przebieg przekształ­ cania się starych form i starych treści znaczy wyraźne drogi ich zaniku w życiu górnika, to jednocześnie pozwala uchwycić te wartości, któ­ re miały dla niego istotne znaczenie i dlatego przetrwały najdłużej. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f77465e22a66c9e7d409d741f4f6e8c1.pdf 2c2983950a114925c23c4910efb3e5a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3853 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania Państwowy instytut Sztuki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3612 Title A name given to the resource Na marginesie prac Państwowego Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA MARGINESIE PRAC PAŃSTWOWEGO I N S T Y T U T U SZTUKI W ZAKRESIE BADAŃ NAD SZTUKĄ LUDOWĄ I F O L K L O R E M ALEKSANDER JACKOWSKI Przystępując do omówienia działalności P a ń ­ stwowego Instytutu Sztuki na odcinku badań nad sztuką ludową i folklorem , chciałbym na wstępie rozpatrzyć przyczyny, które podykto­ wały skupienie tych prac właśnie w ramach I n ­ stytutu. Pierwszym krokiem zmierzającym do realiza­ cji tego zadania było powołanie w 1947 r. P a ń ­ stwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Stanowiło to naturalną konsekwencję głębokiej troski i opieki, jaką Państwo nasze otacza wszel­ kie badania nad kulturą naszego narodu. Badania w okresie przedwojennym prowadza­ ne były w zależności od zainteresowań i moż­ liwości poszczególnych zbieraczy czy organiza­ cji. Nikła, prawie żadna pomoc ze strony rządów przedwrześniowej Polski nie sprzyjała bada­ niom nad ludową sztuką. Nic dziwnego, że całe regiony pozostawały niezbadane, albo spenetro­ wane bardzo pobieżnie. Większość zebranego materiału np. w dziedzinie folkloru słowno-mu­ zycznego nie została opublikowana ani nawet przetranskrybowana z .wałków fonograficznych. Wojna zniszczyła cały ten materiał, podobnie jak i liczne zbiory eksponatów ludowej plastyki, zdobnictwa czy stroju. Instytut w ciągu blisko dwuletniej działalno­ ści objął zakresem prac niemal wszystkie dzie­ dziny ludowej twórczości artystycznej. I n ­ stytut przeprowadził szereg poszukiwań tereno­ wych, zgromadził kadry fachowców i stworzył podstawy dla dalszych, szerzej jeszcze rozwinię­ tych prac, które podjął w 1949 r. Państwowy I n ­ stytut Sztuki, powołany do życia uchwałą Rady Ministrów jako centralna placówka naukowobadawczą w zakresie zagadnień twórczości ar­ tystycznej i badań nad dorobkiem historycznym sztuki polskiej. Przejęcie jednak działalności Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej pociągało za sobą konieczność poddania re­ wizji niektórych założeń teoretycznych leżą­ cych u podstaw dotychczasowej pracy. Instytut Badania Sztuki Ludowej kładł bowiem szczegól­ ny nacisk na zagadnienia stylu ludowego. Poję­ cie to można jednak rozumieć szeroko — to zna­ czy uważać styl za zespół uwarunkowanych h i ­ storycznie cech charakterystycznych, i można go też rozumieć w sensie wąskim — jako pewien zespół form. Takie właśnie „wąskie" traktowa­ nie stylu ludowego doprowadzało w Instytucie do nie widzenia dialektyki rozwoju treści i for­ my, do oceniania dzieła ludowej sztuki właśnie ze względu na jej cechy formalne. Powodowało to w konsekwencji odrywanie formy od treści, pomijanie całego splotu zagadnień, które złoży­ ły się na ukształtowanie takiej, a nie innej for­ my. Stanowisko takie musiało również prowa­ dzić do niedostrzegania wartości nowej sztuki ludowej, której zespół cech stylistycznych róż­ ny jest niejednokrotnie od tradycyjnej formy. ł W tych warunkach konieczne było podjęcie szerokiej, planowej akcji, która pozwoliłaby w ciągu krótkiego okresu czasu uzupełnić naszą wiedzę o kulturze ludowej przeszłości i ukazać kierunki jej zmian i rozwoju. Skupienie tych badań w jednym ośrodku wynikało jednak nie tylko z chęci skoordynowania wysiłków nielicz­ nych kadr teoretyków i pracowników tereno­ wych, ale podyktowane było przede wszystkim troską o planowe, metodyczne zbadanie dorobku naszego ludu w dziedzinie sztuki. 1. U ż y w a m tu określenia „sztuka ludowa" dla ozna­ czenia wszelkich materialnych rezultatów ludowej twórczości, jak plastyka, architektura, zdobnictwo itp., natomiast pod słowem ,folklor" rozumiem ten zakres artystycznej twórczości ludowej, którego cechą charak­ terystyczną jest przekaz ustny, pamięciowy — a w i ę c pieśń, muzykę, taniec, bajki, przysłowia itp. Zdaję so­ bie sprawę z wieloznaczności tych terminów, z tego, że często nazwą folklor obejmuje się wszystko to, o czym mówiłem, i z kolei równie dobrze można by nazwać „sztuką ludową" — muzykę, taniec czy literatu-ę. Wprowadzając równolegle oba pojęcia idę po linii utrwalającej się u nas (i nie tylko zresztą u nas) prak­ tyki. U w a ż a m to za lepsze niż operowanie jednym po­ jęciem, które z kolei może niepotrzebnie dezorientować niektórych czytelników. Włączenie całego zakresu działalności byłego Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludo­ wej w ramy Państwowego Instytutu Sztuki po- �dyktowane więc było przede wszystkim troską o całościowe widzenie naszej kultury. 0 nieodrywanie badań nad sztuką wykształconą od wielkiego nurtu ludowego i z drugiej strony — o widzenie sztuki ludowej w jej przemianach 1 rozwoju na tle całości zjawisk kulturalnych i społecznych. Instytut, podejmując szeroko za­ kreślone badania nad historią sztuki polskiej, stawiał sobie, jako zasadnicze założenie — opar­ cie prac o metodologię marksistowską, wypraco­ wanie naukowych metod badania poszczegól­ nych dziedzin sztuki. Włączenie więc problema­ t y k i ludowej sztuki i folkloru w zakres badań Państwowego Instytutu Sztuki oznaczało rów­ nocześnie konieczność przewartościowania do­ tychczasowych metod pracy i wypracowania w oparciu o doświadczenia przodującej nauki ra­ dzieckiej nowych założeń metodycznych i teo­ retycznych. O ile jednak z jednej strony należało prze­ zwyciężyć błędne koncepcje traktowania sztuki ludowej jako odrębnego zjawiska widzianego od strony cech stylistycznych formy, o tyle z dru­ giej strony należało również przeciwstawić się tym wszystkim, którzy uważali, iż badania nad sztuką ludową należą właściwie do kompetencji etnografów i mało wiążą się z badaniami nad sztuką, prowadzonymi przez Państwowy Insty­ tut Sztuki. Włączenie w ramy pracy Instytutu problematyki ludowej sztuki uważano za podyk­ towane nakazem chwili czy też brakiem innej komórki etnograficzno-folklorystycznej, zdolnej do przejęcia tych spraw — nie uważanoi jednak tego powiązania ani za słuszne, ani za trwałe. Stanowisko takie było oczywiście niesłuszne, traktowało bowiem całą dziedzinę badań nad sztuką ludową jako dział etnografii i stwarzało sztuczny przedział między zjawiskami sztuki wykształconej a ludowej. Przeciwstawiano „wielką, prawdziwą" sztukę, która jest przed­ miotem badań historyków sztuki, literatury czy muzykologów — sztuce ludowej, uważanej za coś niższego, prymitywnego, niepełnowartościowego. Nawet wówczas gdy doceniano specyficz­ ne wartości ludowej sztuki, genezy ich szukano w zapożyczeniach i wpływach z zewnątrz, ze strony kultury warstw oświeconych, nie widząc jednocześnie odwrotnego zjawiska — kształto­ wania się wielkiej twórczości w stałej więzi z podłożem ludowym (co występuje szczególnie wyraziście w dziedzinie muzyki i literatury). A przecież ta właśnie więź dała nam w rezultacie tak olśniewające zjawiska jak twórczość Chopi­ na, Moniuszki, Szymanowskiego, Mickiewicza. Trudno oczywiście znaleźć dziś ludzi, którzy by głośno formułowali tak krańcowe sądy, nie­ stety jednak pewne pozostałości tego typu myślenia wciąż jeszcze można napotkać. I je­ śli w praktyce ubiegłych trzech lat dały się niekiedy zauważyć tendencje pewnego spycha­ nia problematyki ludowej na dalszy plan, częś­ ciowo nawet wydzielanie jej poza normalny za­ kres pracy Instytutu, to bezsprzecznie należy się w tym doszukiwać nieprzezwyciężonych pozo­ stałości fałszywych postaw wobec sztuki i twór­ czości ludu. Oczywiście należy wyraźnie tu powiedzieć, że badania prowadzone przez Państwowy Instytut Sztuki nie obejmują wszystkich aspektów, że nie są one ani nie mogą być badaniami ściśle et­ nograficznymi. Podjęcie prac nad sztuką ludo­ wą i folklorem przez Instytut nie może być więc uważane za całkowite rozwiązanie problemu ba­ dań nad dorobkiem twórczości artystycznej na­ szego ludu. Niesłuszne więc były istniejące w ubiegłych latach koncepcje objęcia przez I n ­ stytut całokształtu prac terenowych, koncepcje, które doprowadziły w sweim czasie do rozdzia­ łu prac między Instytutem a Polskim Towarzy­ stwem Ludoznawczym, w wyniku czego P.T.L. wyłączyło niemal całkowicie z kręgu swoich zainteresowań badania nad sztuką ludową (po­ za strojem). Zagadnienie kształtuje się wręcz przeciwnie. Instytut musi dążyć coraz silniej do' realizacji swych podstawowych zadań i w pracy tej korzy­ stać powinien w jak najszerszym stopniu ze współpracy Polskiego Towarzystwa Ludoznaw­ czego, Instytutu Badań Literackich i Zakładów Etnografii i Muzykologii naszych wyższych uczelni. Tak więc w czasie niedawno przeprowadzo­ nych badań nad folklorem kurpiowskim, stro­ nę etnograficzną badań uzupełniali pod kierun­ kiem dr Gładysza studenci — uczestnicy obozu naukowego zorganizowanego przez Ministerstwo Nauki. Również współpraca z P.T.L. powinna przynieść pogłębienie prac terenowych, a wspólne ustalenie zasadniczej siatki badań dla obu Instytucji bez wątpienia przyczyni się do ściślejszej koordynacji wysiłków. Warto dodać, że zarówno w obozie na 'Podlasiu zorganizowa­ nym przez Zakład BadaniaArchitektury, Plasty­ k i i Zdobnictwa Ludowego jak i w pracy nie­ których ekip Akcji Zbierania Folkloru (Poznań­ skiej, Krakowskiej, Kurpiowskiej) — dużą część uczestników stanowiła młodzież z Zakładów Et­ nografii i Muzykologii, PWSM-ów orax Kra­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych. �Doświadczenia dotychczasowej współpracy dowodzą, że jest ona cenną dla obu stron, toteż można przypuszczać, że w przyszłości współpra­ ca rozwijać się będzie jeszcze silniej. Cenna by­ łaby również pomoc ze strony Instytutu Badań Literackich, szczególnie przy opracowywaniu tekstów folklorystycznych. Jedynie w ścisłym kontakcie z innymi insty­ tucjami może Państwowy Instytut Sztuki rea­ lizować swój plan badań i stawać się w coraz mocniejszym stopniu placówką planującą i ko­ ordynującą badania nad sztuką ludową i folklo­ rem. Zagadnienia te nabierają szczególnego zna­ czenia właśnie obecnie, gdy Instytut realizuje w coraz silniejszy sposób stojące przed nim za­ dania (a zwłaszcza na terenie Akcji Zbierania Folkloru). Zadania te można, jak sądzę, sformu­ łować skrótowo, dla orientacji czytelnika, w k i l ­ ku punktach. Polegają one na tym, aby. 1. Ukazać, poprzez szeroko zakrojoną akcję zbierania materiału w terenie, prawdziwe oblicze naszego íolkloru i sztuki ludowej, oczyszczone od błędów czy zafałszowań dawnych zbieraczy i badaczy. Wydobyć po­ stępowy nurt ludowej sztuki i folkloru, kładąc specjalny nacisk na materiały daw­ niej pomijane (co szczególnie silnie wystę­ puje np. w zbiorach folklorystycznych), jak np. pieśni buntownicze, rewolucyjne, satyrę antydworską czy antykułacką itd. 2. Ukazać w historycznym przekroju rolę i wpływ nurtu ludowego, plebejskiego na sztukę narodową, widzieć wzajemne wpły­ w y i powiązania. 3. Nie ograniczać się do biernego rejestrowa­ nia, ale kładąc akcent na procesy rozwojo­ we, na to, co powstaje, co wyraża nowe tre­ ści naszego życia, przeprowadzać świadomą politykę popularyzacji najcenniejszych osiągnięć sztuki ludowej i folkloru przez współpracę z Polskim Radio, Centralnym Zarządem Sztuk Plastycznych, Centralną Radą Związków Zawodowych itp. Zebrany materiał traktować nie tylko jako zabytek o muzealnej wartości, ale dążyć do tego, aby cenniejsze okazy sztuki plastycznej, zdobnictwa, architektury, pieśni czy tań­ ców wzbogacały pracownie naszych kom­ pozytorów, literatów czy plastyków, stano­ wiąc podnietę dla nich w twórczym przy­ swajaniu i rozwijaniu sztuki ludowej, w kształtowaniu nowego oblicza naszej so­ cjalistycznej sztuki opartej o najcenniejsze tradycje ludowe. 4. Dążyć do stworzenia podbudowy teoretycz­ nej, do wyjaśnienia na gruncie ścisłej ob­ serwacji i posługiwania się metodami este­ t y k i marksistowskiej zasadniczych proble­ mów sztuki ludowej i folkloru. Realizacja wymienionych wyżej zadań wią­ zała się na terenie Instytutu również z formą organizacyjną, w jakiej zawarto badania nad sztuką ludową. Za najcelowszą uznano taką, w której zagadnienia te powiązane zostały bezpo­ średnio z pracami odpowiednich Sekcji. Tak więc w ramach Sekcji Sztuk Plastycz­ nych umieszczono! Zakład Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego, w ramach Sekcji Muzyki — Zakład Badania Muzyki L u ­ dowej. Doświadczenia jednak ubiegłych lat pracy nasunęły konieczność stworzenia ogólnego ośrodka, który czuwałby nad zakresem prac z punku widzenia jednolitości metod i który by rozwiązywał zagadnienia zbiorcze, teoretyczne i inne. Dlatego też w ostatnich miesiącach u tworzono taki ośrodek koordynujący, któremu podporządkowano pośrednio istniejące Zakłady oraz bezpośrednio Akcję Zbierania Folkloru (słowno-muzycznego) i Zakład Badania Tekstów Ludowych. W takim układzie dwumiesięcznik „Polska Sztuka Ludowa" rozszerza swą problematykę na całość zagadnień sztuki ludowej, stając się wykładnikiem prac Instytutu w Zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem. Rozszerzenie za­ kresu pisma łączy się również z postulatem wzmocnienia jego działu teoretycznego i meto­ dologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" powinna przystąpić do szybkiej publikacji zarówno naj­ cenniejszych materiałów zbieranych w terenie jak też i rezultatów prac badawczych. Zadania stojące obecnie przed Instytutem stanowią za­ razem konkretny program prac, który stoi przed Komitetem Redakcyjnym. * Znaczne osiągnięcia, jakie notuje Instytut w ciągu swej blisko trzyletniej pracy nad za­ gadnieniami sztuki ludowej i folkloru są nie­ wątpliwą zasługą całego zespołu pracowników zarówno Akcji Zbierania Folkloru i Zakładu Badania Muzyki Ludowej, jak i Zakładu Ba­ dania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa L u ­ dowego . 2 2. Kierownik Zakładu Badania Architektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego w Krakowie— dr Roman Reinfuss. Kierownik Zakladu Badania Muzyki Ludowej w 119 �Osiągnięcia te jednak możliwe były przede wszystkim dzięki troskliwej opiece czynników kierujących naszą polityką kulturalną. Państwo Ludowe umożliwiło rozwinięcie badań w skali, która była nie do pomyślenia w warunkach przedwojennej Polski. Przykładowo wymienię, że w ciągu dwóch lat trwania akcji zbierania folkloru słowno-muzycznego zebrano i zapisa­ no na taśmy magnetofonowe oraz płyty około 25.000 pieśni i melodii tanecznych, obejmując badaniami ponad 1.000 miejscowości w woje­ wództwach: poznańskim, krakowskim, katowic­ kim, opolskim, kieleckim, rzeszowskim, lubel­ skim, białostockim, łódzkim, warszawskim, ol­ sztyńskim, gdańskim i pomorskim. Dzięki po­ mocy w sprzęcie okazanej przez Polskie Radio znaczna część materiału nagrana została na wysokim poziomie technicznym i nie ustępuje najnowocześniejszym nagraniom i zapisom ro­ bionym zagranicą. Żeby ocenić wyniki dokona­ nej pracy, wystarczy przypomnieć, iż przez ca­ ły okres istnienia sanacyjnej Polski zdołano za­ pisać i nagrać nie wiele ponad 15.000 pieśni, przy czym nagrywano na nienadzwyczajnej ja­ kości woskowych wałkach fonograficznych. Pra­ ce te wykonywane były przez garstkę zapaleń­ ców, którzy z poświęceniem, nieraz na własny koszt zbierali i zapisywali melodie i pieśni na­ szego ludu. Niestety wojna zniszczyła wszystkie nagrania i dużą część zapi sów muzycznych. : Toteż Polska, kraj o wspaniałym bogactwie pieśni i tańca, które stanowiły przedmiot za­ chwytu niejednego cudzoziemskiego kompozy­ tora od X V I I w. począwszy, kraj, który wydał Chopina, Moniuszkę, Szymanowskiego — posia­ da jedno z uboższych w Europie archiwów zapi­ sanych pieśni. Daleko nam do osiągnięć Węgrów, Finów czy nawet Czechosłowaków, nie mówiąc już o przebogatych zbiorach folkloru ukraińskiego, białoruskiego czy litewskiego, liczących po k i l ­ kaset tysięcy zapisów każdy. Nie wiele lepiej przedstawia się sytuacja na odcinku plastyki, zdobnictwa i architektury l u ­ dowej. I tu możemy mówić o białych plamach na etnograficznych mapach kraju. I tu nie znaPoznaniu — mgr Marian Sobieski. Kierownik Zakładu Badania Tekstów Ludowych — mgr Jan Sadownik. Akcja Zbierania Folkloru: Kierownik Naukowy — mgr Marian Sobieski, Etnograf — dr Mieczysław Gładysz, Kierownik Ekipy Poznańskiej — mgr Jadwiga Sobiesska, Kierownik Ekipy Sląsko-Dąbrowskiej — mgr J ó ­ zef Ligęza, Kierownik Ekipy Krakowskiei — dr W ł o ­ dzimierz Poźniak, Kierownik Ekipy Gdańsko-Pomorskiej — mgr Jan Rompsk., Kierown.k Eiupy r^ieieciaej — Jan Chorosiński, Kierownik Ekipy Olsztyńskiej — dr Władysław Gębik. my dobrze ani budownictwa, ani stroju, ani zdobnictwa naszego ludu. Istnieje co prawda pewna ilość publikacji i nader bogate zbiory poszczególnych muzeów, ale nie pozostaje to w żadnym stosunku do potrzeb i prawdziwego obrazu bogactwa form naszej sztuki. Toteż w pierwszym rzędzie prace Zakładu Badania A r ­ chitektury, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego szły w kierunku zebrania materiału w terenie. 17000 pozycji inwentaryzacyjnych pozwala już na dokonanie pewnych prac syntetycznych i monograficznych. Już w niedługim czasie ukażą się pierwsze wydawnictwa z serii monografii terenowych. Będą to „Druki ludowe na płótnie" dr Roma­ na Reinfussa oraz zbiorowa praca o sztuce ludo­ wej regionu opoczyńskiego. W przygotowaniu znajdują się m. in. monografia Lasowiaków (obejmująca wyniki prowadzonych w lecie 1950 r. badań w widłach Wisły i Sanu). Z innych w y ­ dawnictw Instytutu przygotowywanych do dru­ ku wymienić należy również pierwsze tomy zbioru polskich pieśni ludowych (Wielkopolska). Ukażą się również prace dr K. Piwockiego „Nurt ludowo-narodcwy sztuki polskiej" oraz mgr A l . Wojciechowskiego: „Rozwój polskiego przemysłu artystycznego na bazie doświadczeń sztuki ludowej", które są rezultatem działalno­ ści Sekcji Sztuk Plastycznych Państwowego I n ­ stytutu Sztuki. Materiały zarówno z badań terenowych jak i z zakresu historii i teorii sztuki ludowej i fol­ kloru publikowane będą również w wydawni­ ctwach periodycznych Intytutu — przede wszy­ stkim oczywiście w „Polskiej Sztuce Ludowej" oraz w innych czasopismach, jak „Materiałach do studiów i dyskusji..." „Biuletynie Historii Sztuki", „Przeglądzie Artystycznym". „Mu­ zyce" i „Pamiętniku Teatralnym". Trudniej niestety wygląda sprawa udostęp­ nienia bogatych zbiorów Instytutu z zakresu folkloru i sztuki ludowej. Trudności lokalowe powodują, że Zakład Muzyki Ludowej pracuje w Poznaniu, i to w warunkach bardzo ciężkich. Oczywiście dopiero urządzenie w przyszłości specjalnej „słuchalni" nagrań, dostępnej dla za­ interesowanych, rozwiąże ten problem. Jeżeli ta sprawa nie da się zrealizować w najbliższym czasie, to przynajmniej można już obecnie przy­ stąpić dc kompletowania brakującej literatury z zakresu folkloru oraz do utworzenia central­ nego archiwum rękopiśmiennych materiałów folklorystycznych, niezbędnych dla prowadze­ nia prac porównawczych i badawczych. Wysoko rozwinięta technika mikrofilmów i fotokopii �znacznie ułatwia to zadanie. Dodajmy, że zagad­ nienia folkloru w coraz większym stopniu po­ dejmowane są przez zakład muzykologii Uniw. Warszawskiego oraz katedrę polonistyki Uniw. Warszawskiego i Warszawa staje się bezsprzecz­ nie ośrodkiem prac nad folklorem słownym i . muzycznym. Jest to dodatkowy argument przemawiający na korzyść utworzenia w ra­ mach Instytutu centralnego archiwum zbiorów folklorystycznych dawnych i współczesnych. Inaczej przedstawia się sprawa zbiorów z zakresu sztuki ludowej. Tu wkład bezpośredni Instytutu przedstawia się w formie zdjęć, r y ­ sunków, próbek, opisów i jedynie w niewielkim stopniu w postaci eksponatów. Te ostatnie zna­ leźć można w różnych punktach kraju zarówno w salach etnograficznych muzeów jak też, w większym jeszcze stopniu... w magazynach. Unikalny materiał niszczeje często, ponieważ nie mieści się w planie ekspozycji i zalega piw­ nice. Tymczasem podejmując prace z zakresu ludowej sztuki, nie można ująć całości jakiegoś zagadnienia (np. haftu, ornamentu) nie wyjeż­ dżając w żmudne podróże po wielu większych i mniejszych ośrodkach prowincjonalnych. Mó­ wimy wiele o zainteresowaniach, które winni mieć plastycy dla ludowej sztuki. Ale gdzież ten plastyk ma zobaczyć bogactwo form ludowej twórczości? Gdzie znaleźć podnietę? Sytuacja niewątpliwie dojrzała już do tego, żeby wysu­ nąć myśl stworzenia centralnego muzeum arty­ stycznego rzemiosła ludowego. Muzeum, które zawierać będzie eksponaty z całego kraju, udo­ stępnione i podane w sposób jasny i metodycz­ ny. Muzeum, które gromadzić będzie materiał tematycznie, a nie tylko regionalnie. Muzeum, które będzie nie tylko świadectwem bogatej twórczości naszego ludu, ale które stanie się szkołą dla naszych plastyków i pomocą dla ko­ lektywów twórczych pracujących w zakresie rzemiosła artystycznego. Materiał dla takiego Muzeum jest. Znaleźć go można zarówno we wspomnianych już magazynach muzealnych, jak też w C.P.L.iA., Centralnym Zarządzie Sztuk Plastycznych, Instytucie Wzornictwa Przemy­ słowego, w Państwowym Instytucie Sztuki i wielu innych instytucjach. Muzeum takie, pomyślane jako żywa, twór­ cza komórka, może stać się poważną pomocą w dziele kształtowania naszego współczesnego rzemiosła ludowego i artystycznego. Nie zamierzam oczywiście podejmować na tym miejscu oceny pracy Instytutu w dziedzinie badań nad sztuką ludową i folklorem. Co wię­ cej, zdaję sobie doskonale sprawę z tego, że każ­ da próba takiej oceny, dokonana przez „zainte­ resowanego", nie może być obiektywna. Jeśli jednak decyduję się poruszyć t u niektóre zagad­ nienia, to jedynie w formie dyskusyjnej, jedy­ nie po to, aby przez świadomie ostre, polemicz­ ne postawienie problemów doprowadzić do jas­ nego wykrystalizowania właściwych metod i form pracy. Wykrystalizowanie takie możliwe jest zaś jedynie na płaszczyźnie szerokiej dy­ skusji, operującej zarówno orężem k r y t y k i i sa­ mokrytyki. Trzy lata, zwłaszcza w naszych cza­ sach, gdy rok równy jest nieraz dziesiątkom lat dawnych — to dużo. Z perspektywy trzech lat inaczej się patrzy na pierwsze kroki, pierwsze założenia, pierwsze osiągnięcia i błędy. Ale w y ­ daje mi się, że takie krytyczne spojrzenie wstecz jest jednak konieczne. Chociażby dlatego, aby w rezultacie pomogło przezwyciężyć te wszyst­ kie postawy i nawyki, które przeszkadzają po­ suwać się naprzód. Co utrudnia ten proces posuwania się? Wy­ daje się, że bez wahania można wskazać jedną z przyczyn — słabość założeń teoretycznych. Oczywiście, przystępując do pracy przed trzema laty zadawano sobie podstawowe pytania. Co to jest sztuka ludowa? Jakie są cechy wyróżniające ją? Jak odróżnić, czy dany zabytek architekto­ niczny jest dziełem ludowego twórcy, czy nie? Co w ogóle uważać za „ludowe", czy tylko sztu­ kę wiejską czy również rzemieślniczą, a jeśli tak, to w jakiej mierze? Jakie są kryteria w y ­ dzielające z tysięcy pieśni śpiewanych przez lud — właśnie ludowe pieśni? Co to jest w ogóle pieśń ludowa?... Pytania takie można niestety mnożyć bardzo łatwo, ale dać na nie jasną, kon­ kretną, użyteczną w pracy odpowiedź — trudno. Nie oznacza to rzecz prosta, iż odpowiedzi ta­ kich dać nie można. Zagadnienia te dyskutowa­ ne są dosyć szczegółowo na Węgrzech, w Cze­ chosłowacji, a szczególnie w Związku Radziec­ kim. Budzą one jeszcze wiele niejasności i nie zawsze definicje, które są przyjmowane, w y ­ czerpują sprawę, ale niewątpliwe jest jedno, iż w ogniu dyskusji nad konkretnymi zagadnie­ niami są one precyzowane caraz ściślej, coraz jednoliciej. Nie w t y m więc można doszukiwać się winy, że dotychczas nie określono u nas ścisłych, jed­ nolitych, naukowych kryteriów, ale w tym, że zrobiliśmy stanowczo zbyt mało, aby je osiąg­ nąć, że nie było niemal prób postawienia na­ wet roboczego tych zagadnień (włączając w to zresztą niezbyt udaną konferencję w Jadwisinie �i obrady sekcji sztuki ludowej w ramach konfe­ rencji Wawelskiej), że uczyniliśmy zbyt mały wysiłek w kierunku przeniesienia na nasz teren tego rodzaju dyskusji prowadzonych w innych krajach, a szczególnie w Związku Radzieckim. Niedocenianie i pomijanie milczeniem zagad­ nień teoretycznych i metodologicznych jest rów­ nież jednym z najpoważniejszych błędów „Pol­ skiej Sztuki Ludowej", która poza kilkoma spo­ radycznymi próbami nie potrafiła przekształcić się w organ walczący o naukowe pojmowanie i traktowanie zagadnień ludowej sztuki, która nie zdołała przyciągnąć szerokiej grupy współ­ pracowników, zarówno specjalistów jak też i zbieraczy-amatorów. Błędy teoretyczne, a raczej powiedzmy — brak wyraźnych założeń metodologicznych — odbiły się bezsprzecznie na pracy, zwłaszcza w pierwszej fazie, w której ograniczano się prze­ ważnie do. pewnego typu poszukiwań tereno­ wych. Nie chodzi t u rzecz jasna o krytykę po­ szukiwań terenowych jako takich. Są one nie­ wątpliwie źródłem naszej wiedzy i konieczną formą pracy. Zwłaszcza w pierwszym okresie na skutek obiektywnych warunków należało zająć się przede wszystkim gromadzeniem materiału, ażeby później przejść do jego badania. Nie o sa­ mo podjęcie prac zbierawczych więc chodzi, ale o to, j a k były one prowadzone. Niestety, przeglądając materiał zbierany w t y m czasie, z żalem można stwierdzić, że brak jest niejedno­ krotnie odpowiedniej dokumentacji, że materiał nieraz robi wrażenie przypadkowo zbieranego, bez żadnej przewodniej myśli. Mamy np. tysiące pieśni, ale nie potrafimy do dziś jeszcze dać odpowiedzi — jakie zmiany następują w folklorze pod wpływem przemian zaszłych na samej wsi (elektryfikacja, utworze­ nie spółdzielni produkcyjnych itd.). Mamy setki eksponatów, zdjęć i rysunków dotyczących np. stroju. Czy wystarczą te materiały do udzielania naprawdę rzetelnej odpowiedzi np. na temat rozwarstwienia klasowego w stroju? Nie o zbieractwo więc chodzi, ale o przeciw­ stawienie świadomej, twórczej pracy w terenie, szukającej odpowiedzi na postawione sobie py­ tania — bezmyślnemu kolekcjonerstwu wszyst­ kiego, co wpadnie w rękę. Dzisiaj oczywiście coraz rzadziej występują takie właśnie wypadki. Ale niesłusznym byłoby ukrywać fakt, że jednak występują. Czym je ob­ jaśnić? Spróbuję to zilustrować na przykładzie z Akcji Zbierania Folkloru. Sądzę, że poddanie się żywiołowości zbierac­ twa wypływało przede wszystkim z przyjęcia założenia, że trzeba jak najszybciej ratować co się da z ludowej twórczości, bo za parę lat bę­ dzie za późno. Sztuka ludowa ginie, mówiono — niszczeją dawne zabytki, umierają najstarsi l u ­ dzie, którzy pamiętają jeszcze dawne, nie śpie­ wane już obecnie pieśni — trzeba więc przede wszystkim ratować przed zagładą to, co się da. Oczywiście, ważne jest uratowanie przed zani­ kiem każdej cennej pozycji ludowej twórczoś­ ci. Ważne jest zachowanie dla potomności obra­ zu dawnej kultury, zwłaszcza tam, gdzie nie została ona uprzednio zbadana. Ważne jest od­ twarzanie pomijanych dawniej nurtów — re­ wolucyjnego i buntowniczego oraz satyry antydworskiej czy antyksiężowskiej . Chodzi jednak o to, aby w pogoni za ilością „ratowanego" sta­ rego materiału nie gubić z oczu podstawowych celów pracy. Aby słuszna chęć zabezpieczenia wszystkiego, co cenne, nie zamieniała się w bez­ myślną „strażacką" metodę, przy której wy­ chwytuje się chaotycznie w gorączkowym poś­ piechu przypadkowy materiał, pomijając jedno­ cześnie wiele innego, nie mniej nieraz cennego materiału współczesnego, pomijając dane poz­ walające nam na właściwe zrozumienie funkcji danego zabytku w całokształcie życia ludu. O ginięciu ludowej kultury czytamy już u Kol­ berga, ale doświadczenia nasze dowodzą nie­ zbicie, że kultura ludowa bynajmniej nie ginie, lecz zmienia się; że właśnie w nowych warun­ kach naszego życia istnieją pełne możliwości jej najbujniejszego rozwoju. Byłoby błędem nie­ wybaczalnym, gdybyśmy powodowani chęcią odtworzenia tego, co było przed stu laty, tracili z oczu nowe formy, powstające obecnie. Doty­ czy to szczególnie prac w zakresie zbierania folkloru, gdzie szukając za wszelką cenę tego, co ginie, co obumiera — łatwo traci się z oczu nowy folklor, który dopiero kiełkuje. A prze­ cież, jak pisze J. Stalin: 3 4 „Według metody dialektycznej ważne jest przede wszystkim nie to, co się w danej( chwi­ l i wydaje trwałe, ale zaczyna już obumierać, lecz to, co powstaje i rozwija się, jeżeli nawet wydaje się w danej chwili nietrwałe, albo­ wiem według metody dialektycznej, to tylko jest niezwyciężone, co powstaje i rozwija się." 5 3. Tak np. Gloger nazywa w przedmowie swój zbiór , P i e ś n i ludu" — „wyborem etycznym". Por St. Czernik „Poezja chłopów polskich". Warszawa 1951. str. 61—64. 4. Wystarczy podać, że w ciągu lipca i sierpnia br. zbieracze A k c j i Folkloru zapisali w terenie ok. 100 nowych pieśni. W jednym z następnych numerów „Polskiej Sztuki Ludowej" zagadnieniu temu p o ś w i ę ­ cony będzie specjalny szkic. �Tymczasem my, w pogoni za tym, co obumie­ ra — tracimy z oczu proces powstawania nowe­ go folkloru, który jest dla nas dziś zjawiskiem pierwszorzędnej wagi. Nowy folklor wyraża bo­ wiem nową świadomość naszej wsi, wyraża pro­ cesy zachodzących w niej przemian. Nowy fol­ klor jest przy t y m potężną, aktywną siłą, przy­ śpieszającą te procesy. I jeśli zdołamy ten fol­ klor uchwycić, jeśli ułatwimy mu możność roz­ powszechniania się, jeśli świadomie przyśpieszać będziemy proces jego kształtowania się i prze­ rastania w nową ludową pełnowartościową pieśń — to dopiero wówczas można będzie po­ wiedzieć, że czynnie, aktywnie współdziałamy z procesem rozwoju społecznego. 6 Toteż podstawowe zadania nasze polegają dziś na pokazaniu stanu rozśpiewania naszej wsi, wskazaniu tego, co zanika, i tego, co jest powszechne; na badaniu wpływu pieśni maso­ wej na twórców czerpiących podnietę z ludowe­ go źródła. Dodajmy, że w wybranych obecnie kilku punktach kraju zamierzamy prowadzić w przyszłości co kilka lat badania, pozwalające na uchwycenie procesów przetwarzania się fol­ kloru, tworzenia si ę nowych pieśni, nowych ja­ kości. Materiał zebrany więc obecnie przez nas musi stanowić jutro wystarczające źródło dla dokonywania prac badawczych czy to nad two­ rzeniem się nowego folkloru, czy nad rozwojem wielogłosowości w pieśni ludowej, nad wpły­ wem radia na kulturę muzyczną terenu, nad procesem niwelowania odrębności regionalnych, obumierania dawnych tradycyjnych gatun­ ków itd. 7 ! Teza „zbieractwa za wszelką cenę" odbiła się również i na pracy Zakładu Badania Architektu­ ry, Plastyki i Zdobnictwa Ludowego. Zakład sta­ rając się o jak najszybsze uzyskanie przekrojo­ wego materiału z badanych regionów przyjął metodę szybkiej penetracji terenu. Metoda ta spotkała się z licznymi głosami k r y t y k i . Jednak­ że osiągnięcia Zakładu świadczą, iż metoda 5. J . Stalin „O materializmie dialektycznym i histo­ rycznym", „Zagadnienia leninizmu" Książka i Wiedza, 1949, str. 538. 6. Przykładowo podaję jedną z wielu pieśni Współ­ czesnych o w y r a ź n y m obliczu klasowym, siła wyrazu i artystyczna forma niewątpliwie pełnią rolę oskarżycielską i mobilizującą przeciwko kułakowi: U kułaka — Ciele becy, U kułaka — Świnia kwicy, U kułaka — Ś w i n i a wisi, U biednego — Dziecko chysi. (zapisał J . Sadownik w 1950 r, od Marcina Jędrka 1.61, w pow. niskim). 7. Por. np. ciekawą analizę „Małej Suity" i „Tryp­ tyku" W. Lutosławskiego zamieszczoną przez dr Z. Lissę w nr 5—6 czasopisma „Muzyka". szybkiego przebadania terenu daje dobre rezul­ taty, pod t y m jednak warunkiem, że w y n i k i u ważać będziemy wyłącznie za przekrojowy obraz kultury artystycznej regionu, obraz, k t ó ­ ry może być jedynie podstawą dla dalszych szczegółowych i pogłębionych badań. Doświad­ czenia ubiegłych lat pracy wykazały, że wstęp­ ne przebadanie terenu jest rzeczą niezmiernie cenną, pozwala bowiem na właściwe postawie­ nie konkretnych pytań, na które odpowiedzi dać muszą następujące później szczegółowe, ści­ śle określone badania. Toteż na podstawie ana­ lizy materiałów zebranych w ramach poprzed­ nich obozów terenowych oraz obecnego (na Pod­ lasiu) konieczne będzie przeprowadzenie stu­ diów dopełniających w terenie, studiów w w y ­ typowanych określonych punktach i zmierzają­ cych do wyjaśnienia nasuwających się w czasie objazdów penetracyjnych problemów. Należy sądzić, że ta metoda pracy, łącząca w sobie szyb­ ką penetrację terenu ze szczegółowymi badania­ mi określonych zagadnień, przyniesie w rezul­ tacie zadawalające wyniki. Nie trudno jest zresztą zauważyć, że w toku rozwiązywania coraz to nowych i trudniejszych zadań, dojrzewali ludzie, zmieniały się metody pracy. Widzi się to wyraźnie chociażby w w y ­ mienionym wyżej Zakładzie Badania Plastyki, Zdobnictwa i Architektury Ludowej, który sięga również do coraz to nowych form, jak np. po­ szukiwania archeologiczne i historyczne. Ozna­ czają one posunięcie naszych badań na nowy, wyższy szczebel. Podobne zjawisko obserwuje­ my również i w Akcji Zbierania Folkloru czy w pracy Zakładu Muzyki Ludowej. Coraz silniej wysuwają się i tu problemy, podporządkowują­ ce sobie zbieractwo. Charakterystycznym jest np. artykuł świetnych znawców naszego folkloru mgr M . J. Sobieskich na temat diafonii pieniń­ skiej w którym przedstawione są rozliczne, pełne pomysłowości próby zbadania istoty tej diafonii i odpowiedzi na pytania dotyczące jej powstania i rozwoju. Ciekawe próby badania wrażliwości artystycznej ludu podjęła również ekipa śląska Akcji Zbierania Folkloru, zajmując się przy t y m bardzo interesującymi badaniami folkloru górniczego. Fakty takie można oczy­ wiście mnożyć. Świadczą one o słusznym zja­ wisku przerastania pracy archiwizującej, reje­ strującej — w problemową. Przestawienie się na problemowe widzenie pracy, połączone jest z uaktywnieniem się sa­ mej postawy badacza. Coraz rzadziej spotykamy ') „Muzyka" 1952 r. nr 9—10. �się ze zjawiskiem takim jak pseudo-bezstronny „obiektywizm", polegający na tym, że notuje się wszystko —uważając, że folklor jest twórczością ludu pojmowanego jako coś jednolitego. Oczy­ wiście taka postawa prowadzi niechybnie na manowce i zacierając różnice klasowe zaciera podstawowe zagadnienie dla rozwoju naszej wsi. Postawa taka prowadzi do przyznania jednakiej wartości zarówno głęboko ideologicznym, wyso­ ce artystycznym okazom twórczości naszego l u ­ du co i pieśniom, w których dźwięczy dawna ideologia dworu czy moralność kułacka. W re­ zultacie otrzymujemy fałszywy, zakłamany ob­ raz naszego ludu, stoczenie się na reakcyjne po­ zycje w folklorystyce. Taka jest nieunikniona konsekwencja podobnej pseudoobiektywnej po­ stawy. A przecież lud nie jest jakąś jednolitą masą, wieś nie jest harmonijną całością, rozwi­ jającą się w określonych ramach przestrzen­ nych. Wieś, szczególnie obecnie, w okresie na­ rastających przeciwieństw klasowych, stanowi niewątpliwie dynamiczne zjawisko, w którym wyraźnie obserwować można walkę między ele­ mentami kułackimi a biedniakiem czy średniakiem. W t y m procesie zachodzących prze­ mian, w tej codziennej walce o duszę średniaka, o socjalistyczną świadomość wsi, sztuka ludowa, a zwłaszcza folklor odgrywają również rolę. Pieśń ludowa może pełnić rolę czynnika hamu­ jącego pewne procesy lub rozwijającego je. Pieśń ludowa, zwłaszcza ta aktualna, przyśpiewkowa, przeważnie układana na nutę krakowiaka, agituje i mobilizuje na pewno nie mniej niż pra­ sa czy „muzyka i aktualności". Jeśli w czasie akcji skupu we włoszczowskim powiecie (woj. kieleckie) mieszkańcy wsi Siedliska śpiewają: „Gospodarze z Irządz Skupu nie oddają, Na cóż się te psiekrwie Jeszcze oglądają. Siedlisczanie za to Dawno skup oddali Bo się na Irządze Nic nie oglądali..." to nie ulega wątpliwości, że pieśń ta musi być oceniana przede wszystkim jako celny oręż agi­ tacji, jako przejaw rosnącego uświadomienia społecznego naszej wsi. Świadczy ona jak za­ wodne jest stosowanie do folkloru jedynie czy­ sto artystycznych kryteriów. Jasnym się staje, że w stosunku do takiego skomplikowanego zjawiska, pełnego wewnętrz­ nych napięć i sprzeczności nie można podchodzić „obiektywnie". Nie ma zresztą „obiektywnego zbieractwa". Każde zbieranie jest zarazem pro­ cesem selekcji. I jeśli będziemy szukali w ludzie pozostałości feudalnej, pańszczyźnianej moral­ ności — znajdziemy jej ślady. Szukając najczy­ stszych uczuć, l i r y k i — znajdziemy ją, znajdzie­ my również akcenty rewolucyjne, satyrę antyksiężowską czy antykułacką, znajdziemy jednak również i pieśń karczemną. Od tego, gdzie będziemy szukali, u kogo — będzie zależał rezultat pracy. Niewątpliwie Kolberg sta­ rał się być obiektywnym i notować wszyst­ ko, co słyszał, faktem jest jednak, że dzieło Kolberga jest mimo wszystko niepełne, jest ograniczone perspektywą dworskiego ganku czy plebanii — miejsc, w których znakomity zbieracz zapisywał pieśni. Cóż — oczywiście, że najwygodniej jest zapisać od organisty, że lepiej i wygodniej przespać się w izbie przestronnej i bogatej niż w biedniackiej chacie, ale w ten sposób nie zdobędzie się pieśni antykułackiej ani nie wydobędzie śladów dawnych pieśni bun­ towniczych czy antypańszczyźnianych. Postaw­ my sprawę jeszcze wyraźniej. Nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Jeżeli nie chcemy wlec się w ogonie przemian, jeżeli chcemy nie tylko iść noga w no­ gę ze wsią, ale pomagać jej w rozwoju, aktywnie przyśpieszać zachodzące zmiany — nie możemy ograniczać się jedynie do postawy biernych ob­ serwatorów. Od charakteru zebranego materiału i naszej umiejętności spopularyzowania najcen­ niejszych osiągnięć za pomocą radia, prasy, w y ­ dawnictw czy wreszcie bezpośrednio w terenie — przez „podrzucenie" najciekawszych pieśni zespołom świetlicowym i szkolnym — zależeć będzie w znacznym stopniu efekt naszej pracy. Dlatego należy podkreślić szczególnie metody pracy olsztyńskiej ekipy zbierania folkloru, która pod kierownictwem dr W. Gębika znajdu­ je różne formy wiązania swej pracy z terenem, organizując spotkania połączone z prelekcjami, ilustrowanymi tekstami i pieśniami ludowymi, prowadząc wspólną akcję razem z Towarzy­ stwem Wiedzy Powszechnej itp. Osiągnięcia, które ekipa notuje na tym trudnym terenie, są zasługą tych wszystkich pracowników tereno­ wych, którzy nie boją się być agitatorami, pro­ pagatorami prawdziwego patriotyzmu i postępu społecznego. Zjawisko to obserwujemy również i na innych terenach, np. w ekipie kieleckiej J. Chorosińskiego, gdzie znaczne rezultaty w dzie­ dzinie badania nad współczesnym folklorem są zasługą śmiałego podchodzenia do problemów wsi, wyraźnego opierania się o elementy postę­ powe, o wsie spółdzielcze i biedniackie. Można to uogólnić i stwierdzić, że wszędzie tam, gdzie �pracownicy terenowi demonstrują taką właśnie świadomą, czynną postawę, osiągają w rezulta­ cie efekty pracy, o których marzyć nie mogą nawet ci, którzy w wędrówce od organisty do babki porodowej, wszelkimi siłami usiłują w k u ­ pić się w zaufanie i zajmować pozycję wycze­ kującego pochlebiania. * Niedostateczna podbudowa teoretyczna, o któ­ rej wspomniałem na wstępie tych rozważań, po­ ciągnęła za sobą w konsekwencji nie dość jas­ ne określenie tego, co rozumieć będziemy pod terminem „ludowy". O tym, jakiego znaczenia termin ten nabiera w społeczeństwie socjali­ stycznym, pisał wyczerpująco w poprzednim nu­ merze „Polskiej Sztuki Ludowej" dr R. Reinfuss, dlatego nie będę powracał do tej sprawy, a zatrzymam się jedynie na ważnym zagadnie­ n i u — zasięgu samego pojęcia „ludowa sztuka". Niestety bardzo często pojęcie to zostaje za­ wężone jedynie do określenia tego, co wiejskie. Tak więc uważa się, że pojęcie sztuki ludowej obejmuje produkcję artystyczną ludu wiejskie­ go, czyli że sztuka ludowa znaczy tyle, co sztuka chłopska. Stanowisko takie jest jednak głęboko nie­ słuszne, powoduje bowiem pominięcie rozległej dziedziny sztuki robotniczej, rzemieślniczej, pe­ ryferyjnej. I jeżeli w pewnych działach plastyki i zdob­ nictwa ludowego istotnie możemy mówić prze­ de wszystkim o wsi, o tyle już w sprzętarstwie czy np. garncarstwie na czoło wysuwa się twór­ czość rzemieślników i wyrobników małomia­ steczkowych. Zawężenie pojęcia ludowości je­ dynie do wsi, pomija tak silne i wspaniałe nur­ ty w historii rozwoju naszej sztuki, jak nurt plebejski w Średniowieczu i Odrodzeniu, jak sztuka igrców, skomorochów, wagantów. Oczy­ wiście zjawisko to występuje najsilniej w za­ kresie folkloru, znajdując swoją kontynuację i rozwinięcie w twórczości rzemieślników, górników i hutników a wreszcie w twórczości roboczej. Toteż patrząc na rozwój folkloru w ciągu ostatniego półwiecza nie trudno zauwa­ żyć, że dominującym nurtem i jak gdyby napę­ dową siłą w jego rozwoju staje się się przy końcu X I X wieku właśnie nurt proletariacki, robotniczy, rewolucyjny. Nie obrzędowa pieśń pentatoniczna stanowi charakterystyczną cechę tego okresu rozwoju folkloru — ale właśnie pieśń rewolucyjna, więzienna, buntownicza, pieśń, która dotarła wszędzie, nie tylko do śro­ dowisk robotniczych,, ale do najodleglejszych wsi, najdalszych zakątków kraju. Takie pieśni, jak „Warszawianka 1905 г.", „Mazur Kajda­ niarski" czy „Gdy naród do boju" — budziły świadomość ludu, mobilizowały do walki, uczy­ ły gramatyki rewolucji. M y jednak wciąż je­ steśmy skłonni traktować ten potężny nurt prawdziwie ludowy za coś marginesowego, jeśli nie zupełnie obcego. I dlatego sądzę, warto spe­ cjalnie zwrócić uwagę czytelnika na umieszczony w tym numerze artykuł St. Wallisa o pieśni górniczej, w którym pieśń ta wyrasta w całej swej sile i krasie, w którym widoczne są związki między dawną pieśnią wiejską a pieśnią-skargą, pieśnią - oskarżeniem wyzyskiwanego w strasz­ liwy sposób przez kapitalistów górnika. Pieśń robotnicza, rewolucyjna nie dźwięczy dziś w masowych pieśniach naszych kompozy­ torów. Patos jej i wspaniały, porywający w y ­ raz kształtują silniej radzieckie pieśni niż na­ sze. I nic dziwnego. Na „Warszawiance" kształ­ ciło się rewolucyjne pokolenie, które w 1917 r. zamieniło w Rosji pieśń w czyn. „Warszawian­ ka" należała do ulubionych utworów Lenina, pieśni rewolucyjne polskie weszły tak silnie w krew robotniczą, że słusznie każdy obywatel Państwa Rad uważa je za swoje, za najbardziej ludowe — radzieckie. Kompozytor Anatol Nowikow opowiadał, że komponując „Hymn Mło­ dzieży Demokratycznej" wielokrotnie przegry­ wał sobie „Międzynarodówkę", „Marsyliankę" i „Warszawiankę", szukając w nich właściwego tonu dla swego hymnu. Niestety w twórczości naszych kompozytorów na próżno szukalibyś­ my dziś tradycji tego rewolucyjnego nurtu... I na tym przykładzie chciałbym postawić za­ sadnicze zupełnie zagadnienie w naszej pracy. Jeśli zastanowić się, kto ponosi winę za to, że do dziś nie dotarły klejnoty ludowej twórczości robotniczej, wiejskiej czy rzemieślniczej — to bezsprzecznie w pewnej mierze winę ponosimy my wszyscy, którzy nie potrafimy tak ustawić naszej pracy, aby znaleźć stałą transmisję do naszych twórców, do¡ organizacji zajmujących się rozpowszechnianiem i popularyzacją sztuki na wsi, w środowiskach robotniczych i miejskich. Praca nasza zbyt słabo wciąż jeszcze powiąza­ na jest z życiem. Oczywiście w pracy naszej podstawową formą są solidne, długo przygoto­ wywane wydawniotwa - monumenta. Ale rów­ nież konieczne jest takie zorganizowanie pracy, aby najcenniejsze osiągnięcia ludowej twórczo­ ści popularyzować natychmiast przez prasę, ra­ dio, przez estrady koncertowe, ruch amatorski i zespoły świetlicowe. Jeśli odczytać z naszego stanowiska wska­ zówki V I Plenum КС PZPR, to bezsprzecznie �główną wytyczną dla naszej działalności musi być więź z życiem, patrzenie na wieś nie tylko jako na wielki matecznik pełen najróżniejszych skarbów ludowej sztuki, ale jako na front wal­ k i o socjalizm, o nową świadomość człowieka. Ze wsi nie tylko czerpiemy, ale tej wsi musimy również dawać. Musimy uczyć się być mądrymi gospodarzami, którzy umieją odrzucać plewy od dobrego ziarna i którzy rzucając to ziarno w żyzną glebę czynią wszystko, aby uzyskać naj­ piękniejsze plony. Spójnia między klasą robot­ niczą a wsią, widziana z perspektywy naszej pracy, oznacza bardziej czynny, aktywny, świa­ domy stosunek do zagadnień wiejskich. Praca nasza nie kończy się na braniu ze wsi tego, co najcenniejsze w zakresie ludowej twórczości, ale polegać powinna na wszechstronnym kon­ takcie z twórcami, instytucjami prowadzącymi pracę kulturalną na wsi, z Radiem, prasą itp. Przez te transmisje najcenniejsze, najwartoś­ ciowsze dzieła ludowej twórczości winny wra­ cać na wieś, promieniować, rozpowszechniać się. W tej pracy popularyzującej nowy folklor po­ winna wziąć udział nasza prasa, zarówno cen­ tralna jak regionalna, powinny wziąć udział świetlice,, koła amatorskie, itd. O tym, jaką siłą może być folklor, traktowany jako ważny ele­ ment nowej naszej socjalistycznej nadbudowy, niech świadczy chociażby fakt, że w Związku Radzieckim w pierwszych latach po Rewolucji intensywną pracę nad popularyzacją jego pro­ wadził centralny organ Partii — „Prawda". I dziś, w świetle wytycznych V I I Plenum, te właśnie zadania świadomego, aktywnego od­ działywania na ludową twórczość, pomagania w jej rozwoju przez troskliwą opiekę i pomoc w rozpowszechnianiu itp. — stają się zadaniami, którym musimy w jak najszybszym czasie spro­ stać. Ostatnia wystawa rzemiosła i przemysłu ar­ tystycznego, którą zorganizowano w Warszawie, pokazała niestety, że więź między bogatą i pięk­ ną twórczością ludową a plastykami wciąż je­ szcze jest luźna. Z żalem wypada stwierdzić, że wielu plasty­ ków naszych nie zna cennych osiągnięć kolek­ tywów pracowniczych, które.dają takie rezul­ taty jak np. kolektyw Zalipiański, który urzą­ dził pokój dziecinny na „Batorym", ani nie zna wybitnie interesujących osiągnięć Instytutu Wzornictwa Przemysłowego, ani nie zna nasze­ go bogatego ludowego rzemiosła artystycznego. A osiągnięcia ludowej sztuki bezsprzecznie mogłyby być użyteczne w praktyce naszych plastyków i niewątpliwie mogłyby zostać w szerszym stopniu wykorzystane chociażby przy urządzaniu wnętrz na M.D.M. Również byłoby ważnym silniejsze związanie pracowni architektonicznych, projektujących zwłaszcza zagrody i zabudowania wiejskie z osiągnięciami wiejskiego budownictwa. Dlaczego nie projektować zagród, które byłyby twórczą kontynuacją najlepszych tradycji naszej archi­ tektury ludowej? Dlaczego nie starać się o roz­ wiązanie różne dla poszczególnych regionów, rozwiązanie oparte o miejscową tradycję? Niestety i kompozytorzy, którzy zdawało by się, najsilniejszy powinni mieć związek z ludo­ wą twórczością, nie przejawiają szczególnej ak­ tywności. Pomimo zaproszeń ze strony Instytu­ tu w zeszłorocznej letniej Akcji Zbierania Fol­ kloru wzięło udział zaledwie paru kompozyto­ rów... W t y m roku sytuacja liczbowo poprawiła się nieco, i z radością ujrzeliśmy wśród naszych ekip młodzież kompozytorską. Szkoda jednak, że nie biorą udziału w pracach terenowych naj­ lepsi doświadczeni kompozytorzy, którzy nie­ wątpliwie, nie tylko sami mogliby skorzystać z bezpośredniego kontaktu z terenem wiejskim czy robotniczym, ale którzy mogliby również oddać ogromne korzyści naszej pracy... Szerszy udział kompozytorów i plastyków w pracach Instytutu niewątpliwie przyniósłby du­ że korzyści tak jednej jak i drugiej stronie. W tych k i l k u uwagach chciałem jedynie za­ sygnalizować wyraźnie te sprawy, które w toku naszej pracy wydają się obecnie szczególnie ważne. Oczywiście rozwiązanie ich możliwe jest jedynie na gruncie zespołowej pracy, narad i szerokich dyskusji. Osiągnięcie nowych, lepszych rezultatów zależne jest w dużej mierze od tego, czy potra­ fimy przezwyciężyć własne błędy na gruncie otwartej, twórczej k r y t y k i i samokrytyki. Po­ ważną rolę może t u spełnić również „Polska Sztuka Ludowa", otwierając swe łamy dla ta­ kich dyskusji, publikując zarówno prace z za­ kresu teorii i metodologii, jak też i przynosząc obfitsze materiały z dokonywanych przez Insty­ tut badań. Bez takiej szerokiej dyskusji prowa­ dzonej przez aktyw naukowy Instytutu przy udziale wybitnych specjalistów, praktyków oraz twórców, bez ich życzliwej k r y t y k i i pomocy — trudno będzie o osiągnięcie lepszych w y n i ­ ków. Metoda zespołowej pracy i twórczych dy­ skusji, toczonych w szerokim gronie zaintereso­ wanych, powinna stać się podstawą naszego dalszego działania, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da1b91255970839b18f8968d56ca9d73.pdf 0f1a22cbfa1319c492c137d02d5354eb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3852 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3611 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka ludowa - Konteksty1952 t.6 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.3; s.114-116 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA LUD om W O W Y I N S T Y T U T �ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y Dr Mieczysław G'adysz, Mgr (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr. Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik (sekretarz redakcji), Aleksander Jackowski Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska niczny), Mgr Aleksander (redaktor tech­ Wojciechowski. R E D A K C J A i ADMINISTRACJA PAŃSTWOWY I N S T Y T U T W A R S Z A W A , D Ł U G A 26. SZTUKI �POLSKA SZTUKA LUDOWA D W U M I E S I Ę C Z N I K W Y D A W A N Y P R Z E Z P A Ń S T W O W Y I N S T Y T U T S Z T UK1 TREŚĆ: str. Aleksander Jackowski. Na marginesie prac P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki w zakresie badań nad sztuką ludową i folklorem Maria Zywirska. Józef Ligęza, Stanisław Mieczysław Śląskie Gładysz. Seweryn. Trzepacz. Chwalislaw 117 w kulturze górniczej 127 K i l k a uwag o muzycznym folklorze górniczym . Wallis. Tadeusz Maria Podłoże ludowe pieśni . . Markowski — górnik . Konkurs i wystawa . wielicki ceramiki ludowej . Starek. 170 Parzenice spiskie Maria Stankiewiczowa. Roman 163 województwa łódzkiego Edyta 147 135 Ornamentyka ceramiki okresu wczesnośredniowiecznego Zieliński. 131 134 Z twórczości plastycznej górników śląskich. Józef . górnicze Reinfuss. 175 Pokonkursowy pokaz haftów sieradzkich . Bułgarskie i rumuńskie wydawnictwa strojów . 181 ludowych. . 182 Sprawozdanie z X X V I I Walnego Zgromadzenia Polskiego Towarzystwa L u ­ doznawczego w Mieczysław Szandor Gładysz. Katowicach Radostná 183 Země 184 Astalosz. Pierwszy rok działalności węgierskiego Instytutu czości ludowej 1952 P A Ń S T W O W Y Twór­ 185 MAJ - CZERWIEC I N S T Y T U T NR 3 S Z T U K I � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24e0bc21d2dedddea08ac4477f3f4e0.pdf bb3c1e924a4b9d404b4a9813a344cf4d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:467 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:424 Title A name given to the resource Z badań nad współdziałaniem gromadzkim we wsi Potakówka, pow. jasielskiego / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.261-276 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MARIA BIERNACKA Z BADAŃ NAD WSPÓŁDZIAŁANIEM GEOMADZKIM WE WSI P O T A K Ó W K A , POW. J A S I E L S K I E G O (w okresie od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia do czasów obecnych) P o d s t a w o w y m celem i z a ł o ż e n i e m prac badawczych p r o w a d z o n y c h w P o t a k ó w c e b y ł o p r z e ś l e d z e n i e na p r z y k ł a d z i e ściśle o k r e ś l o n e g o terenu — w t y m w y p a d k u jednej w s i — p r o b l e m u t r a d y c y j n e j pomocy s ą s i e d z k i e j oraz w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego w okresie ostatnich s i e d e m d z i e s i ę c i u l a t , c z y l i od l a t d z i e w i ę ć d z i e s i ą t y c h u b . stulecia do c z a s ó w o b e c n y c h . W m y ś l t y c h z a ł o ż e ń praca niniejsza jest p r ó b ą przedstawienia t y c h s t o s u n k ó w gospodarczych, s p o ł e c z n y c h i k u l t u r a l n y c h wsi w o m a w i a n y m okresie, k t ó r e — j a k s ą d z ę — s p r z y j a j ą d o k o n a n i u na i c h t l e analizy p r o b l e m u w s p ó ł d z i a ł a n i a i p o m o c y s ą s i e d z k i e j celem w y k r y c i a p r a w i d ł o ­ w o ś c i szeregu zjawisk i ukazania c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na r o z w ó j , p o d t r z y m y w a n i e , albo t e ż zanik f o r m t r a d y c y j n e j p o m o c y s ą s i e d z k i e j i współdziałania gromadzkiego . 1 2 ГЛа przeprowadzenia t a k p o m y ś l a n y c h b a d a ń w y b r a n o wieś Potak ó w k ę , k t ó r a na przestrzeni u b i e g ł y c h p i ę ć d z i e s i ę c i u l a t z m i e j s c o w o ś c i w y j ą t k o w o biednej i zacofanej p o d w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m s t a ł a się p r z o d u j ą c ą nie t y l k o w n a j b l i ż s z e j o k o l i c y , ale nawet w powiecie. P o t a k ó w k a jest p o ł o ż o n a w odległości 3 k m od l i n i i kolejowej J a s ł o — Sanok, na pograniczu p o w i a t ó w jasielskiego i k r o ś n i e ń s k i e g o . W i e ś , 1 Podstawowe źródła niniejszej pracy stanowią: a) materiały z badań terenowych, prowadzonych przez Zakład Etnografii U.Ł. w 1949 roku; b) materiały z własnych badań indywidualnych, zebrane w latach 1955—1956; c) protokoły z zebrań Koła Młodzieży w Potakówce; d) życiorys działacza wiejskiego P. Wiśniowskiego (rękopis); e) kronika szkolna odtworzona przez kierownika szkoły Piotra Biluta po 1945 r. z ocalałych podczas frontu resztek dawnej kroniki; f) literatura; g) obserwacja i do­ świadczenia autorki, pochodzącej z Potakówki i utrzymującej z nią stałe kontakty. Badania etnograficzne nad współczesną problematyką współdziałania w za­ kresie pomocy sąsiedzkiej na wsi prowadzono zespołowo (w latach 1946— 1950), w skali ogólnopolskiej w Zakładzie Etnografii IT.Ł. pod kierunkiem prof, dr K. Zawistowicz2 �262 MARIA BIERNACKA 3 o o g ó l n y m obszarze 272 ha, liczy 117 d r o b n y c h gospodarstw r o l n y c h , k t ó r y c h ziemia orna o p o d ł o ż u g l i n i a s t y m , zaliczana p r z e w a ż n i e do k l a ­ sy I I I , nadaje się p o d u p r a w ę ż y t a , pszenicy, a nawet b u r a k ó w cukro­ w y c h . Eozdrobnienie gospodarcze zmusza l u d n o ś ć (ponad 500 m i e s z k a ń ­ ców) do szukania zajęć pozarolniczych, k t ó r e z n a j d u j ą g ł ó w n i e w oko­ l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h ( n a f t o w y c h i i n n y c h ) . W e wsi znaj­ duje się 5-klasowa s z k o ł a podstawowa, D o m L u d o w y , sklep G m i n n e j S p ó ł d z i e l n i „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " . N a j b l i ż s z y m o ś r o d k i e m , gdzie miesz­ c z ą się g r o m a d z k a r a d a narodowa, stacja k o l e j o w a , poczta, k o ś c i ó ł para­ f i a l n y , G m i n n a S p ó ł d z i e l n i a „ S a m o p o m o c C h ł o p s k a " , jest oddalona o 3 k m s ą s i e d n i a wieś Tarnowiec. 1. OKRES POITWŁASZCZENIOWY W ostatnich d z i e s i ą t k a c h l a t X I X w i e k u P o t a k ó w k a n a l e ż a ł a do w s i , w k t ó r e j o g ó l n a sytuacja g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n a b. G a l i c j i z n a l a z ł a p e ł n e odbicie. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą tej s y t u a c j i t ó przede w s z y s t k i m nie­ z w y k ł e rozdrobnienie gospodarstw, b ę d ą c e w y n i k i e m u s t a w y u w ł a s z c z e ­ niowej n a d a j ą c e j p r a w o w ł a s n o ś c i nawet n a j m n i e j s z y m posiadaczom Adamskiej. Podsumowaniem powyższych badań jest zbiór opracowań monograficz­ nych i materiałów zawartych w „Pracach i Materiałach Etnograficznych", t. 8 —9, Łódź — Lublin 1951 r. W ramach dalszych zainteresowań tym problemem prowadzone były również prace indywidualne, zmierzające do wszechstronnego opracowania tego zagadnienia w jednej konkretnej miejscowości. W trakcie owych poszukiwań poszerzono również samą problematykę badawczą. Oprócz pomocy sąsiedzkiej, przez którą, autorzy prac rozumieli pomoc, okazywaną wzajem przez członków tej samej gromady wiejskiej (K. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych,, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", t. 8 — 9, s. 11 i odb.), uwzględniono również formy tzw. współdziałania gro­ madzkiego, czyli zbiorowej działalności wsi w zakresie takich czynów społecznych, jak budowa dróg, mostów, szkół, domów ludowych, kościołów, boisk sportowych itp. Ponieważ samorzutność inicjowania i wykonania zespołowej działalności jest istotą tej współpracy, badania nie obejmowały zbiorowych prac wykonywanych przez wieś wyłącznie na zlecenie władz państwowych, lub nawet samorządowych (szarwarki itp.). Struktura gospodarcza wsi na podstawie zestawień gromadzkich z roku 1950: 3 pow. gospodarstw (ha) ilość 0 -0,5 0,5-1 1,0-2 2,0-3 3,0-8,7 9 18 56 22 12 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 263 ziemi, z a r z ą d z e n i e z e z w a l a j ą c e na p o d z i a ł gospodarstw ( „ s z a c h o w n i c e p ó l " ) , dalsze u t r z y m y w a n i e w i e l k i c h i l i c z n y c h o b s z a r ó w d w o r s k i c h oraz n i e m o ż n o ś ć o d p ł y w u l u d n o ś c i wsi do p r z e m y s ł u . W t y c h w a r u n k a c h P o t a k ó w k a p r z e d s t a w i a ł a t y p biednej i zacofanej pod w z g l ę d e m gospodarczym i k u l t u r a l n y m wsi. P o d s t a w ą u t r z y m a n i a b y ł o gospodarstwo rolne, p r y m i t y w n e t a k p o d w z g l ę d e m jego organi­ zacji, j a k i t e c h n i k i . Z z a j ę ć pozarolniczych p r a k t y k o w a n y b y ł przez nie­ k t ó r y c h m i e s z k a ń c ó w w y r ó b drewnianych wideł i . m i o t e ł brzozowych, sprzedawanych na p o b l i s k i c h j a r m a r k a c h . L u d u o ś ć biedniejsza poszuki­ w a ł a z a r o b k ó w w p o b l i s k i c h d w o r a c h , plebaniach w z g l ę d n i e w w i ę k s z y c h gospodarstwach c h ł o p s k i c h . W s t r u k t u r z e s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ó w c z e s n e j wsi z a r y s o w y w a ł y się cztery t r a d y c y j n e kategorie l u d n o ś c i : kmiecie, zagrodnicy, c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y . Gospodarstwa kmiece i zagrodnicze b y ł y j u ż w o w y m cza­ sie podzielone, t o t e ż z d a r z a ł o się d o ś ć c z ę s t o , że c h a ł u p n i c y i k o m o r n i c y b y l i posiadaczami niewielkich k a w a ł k ó w ziemi. W t y m okresie we wsi b y ł y k u r n e jednoizbowe c h a ł u p y z g l i n i a n ą p o d ł o g ą , zamieszkiwane nie t y l k o przez liczne r o d z i n y , ale t a k ż e k u r y i k r ó l i k i . Z i m o w ą m r o ź n ą p o r ą z p o w o d u k i e p s k i c h o b ó r sprowadzano do izb t a k ż e k r o w y i p r o s i a k i . Zjawisko to w y s t ę p o w a ł o szczególnie w ro­ dzinach biedniejszych. B a r d z o ubogo p r z e d s t a w i a ł a się sprawa odzienia. K o b i e t y i m ę ż c z y ź n i nosili u b r a n i a konopno-lniane w ł a s n e j r o b o t y , i to z a r ó w n o l a t e m , j a k i z i m ą . Ciepłą z i m o w ą odzież, s k ł a d a j ą c ą się g ł ó w n i e z k o ż u c h ó w , posia­ d a ł y t y l k o r o d z i n y z a m o ż n i e j s z e . Ш е b y ł o t a k ż e dostatecznego obuwia. Najgorzej p r z e d s t a w i a ł o się odzienie dzieci, z w ł a s z c z a w okresie z i m o w y m . Odpowiednio do m i e s z k a ń i odzienia w y g l ą d a ł o r ó w n i e ż w y ż y w i e n i e , a szczególnie na p r z e d n ó w k a c h . Najstarsi p a m i ę t a j ą jeszcze, j a k uboga l u d n o ś ć wiejska o d ż y w i a ł a się n a j c z ę ś c i e j s u s z o n ą r z e p ą , z i e m n i a k a m i i t z w . k w a s ó w k ą , c z y l i p o l e w k ą g o t o w a n ą na kwasie z k a p u s t y . Liche urodzaje z b ó ż p o w o d o w a ł y , ż e b r a k chleba odczuwano j u ż od przeprowa­ dzenia s i e w ó w jesiennych. S ł a b e b y ł y r ó w n i e ż urodzaje z i e m n i a k ó w . Podczas wiosennych p r z e d n ó w k o w y c h d n i gotowano z u p y z lebiody, a nawet ze ś w i e ż y c h p ą k ó w i liści c z e r e ś n i . 4 5 4 Według miejscowych tradycji pełne gospodarstwo kmiece, tzw. rola, liczyło 60 morgów (polskich) ziemi, zagrodnicze 30 morgów. Chałupnicy i komornicy dawniej zupełnie bezrolni (z tym jednakże, że pierwsi posiadali własne chałupy, a drudzy mieszkali „na komornym") w tym czasie są już niekiedy posiadaczami małych skraweczków ziemi. Relacje podaje się na podstawie materiałów terenowych, znajdujących się w Archiwum Zakładu Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego (AZE, nry inw. 779, 1119), 5 �264 MARIA B I E R N A C K A P r y m i t y w n e m u ż y c i u gospodarczemu t o w a r z y s z y ł analfabetyzm. .Jeśli j a k i ś c z ł o w i e k p o s i a d a ł u m i e j ę t n o ś ć czytania i pisania, t o z o s t a w a ł pisa­ r z e m g m i n n y m na k i l k a , czy nawet k i l k a n a ś c i e w s i . Dopiero p o d koniec ostatnich l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h n b . stulecia z P o t a k ó w k i w y r u s z y ł a pierw­ sza w i ę k s z a g r o m a d k a m ł o d z i e ż y do s z k ó ł k i w T a r n o w c u . Ż y c i e s p o ł e c z n e w s i w t y m okresie k s z t a ł t o w a ł o się na podstawie t r a ­ d y c y j n i e u z n a n y c h w z o r ó w i n o r m s p o ł e c z n o - p r a w n y c h . P o d s t a w ą więzi s p o ł e c z n y c h b y ł y przede w s z y s t k i m rodzina i r ó d , a n a s t ę p n i e t a k ż e s ą s i e d z t w o oraz gromada wiejska. Poza r o d z i n ą bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł w t e j ż e s p o ł e c z n o ś c i r ó d . T r a d y c j ę pochodzenia i s o l i d a r n o ś ć r o d o w ą p o d t r z y m y w a ł y najmocniej r o d z i n y kmiece i zagrodnicze. K o d y te w y k a z u j ą nie t y l k o d u ż ą ekskluz y w n o ś ć , ale t a k ż e tendencje do p e ł n i e n i a w ł a d z y i uznania s p o ł e c z n e g o . S o l i d a r n o ś ć r o d o w a o b j a w i a ł a się szczególnie p r z y w y b o r a c h do r a d y g m i n n e j l u b w r ó ż n y c h sporach w i e j s k i c h . Stosunek k m i e c i i zagrodni­ k ó w do p o z o s t a ł y c h k a t e g o r i i s p o ł e c z n y c h l u d n o ś c i b y ł p o g a r d l i w y . N a z y w a n o i c h po p r o s t u „ d z i a d a m i " . S ą s i e d z t w o o b e j m o w a ł o nie t y l k o k r ą g n a j b l i ż s z y c h w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w , ale t a k ż e s ą s i a d ó w p ó l . W i ę ź s ą s i e d z k a w y r a ż a ł a się z a r ó w n o 'w d r o b n y c h ś w i a d c z e n i a c h i u s ł u g a c h , j a k r ó w n i e ż we w z a j e m n y m odwiedzaniu się i w s p ó ł ż y c i u na c o d z i e ń . O c z y w i ś c i e nie ś w i a d c z y t o , aby nie b y ł o w t y m czasie z a d r a ż n i e ń i k ł ó t n i s ą s i e d z k i c h . Izolacja w s i od w p ł y w ó w pozawiejskich oraz u t r z y m y w a n i e się gospo­ d a r k i c h ł o p s k i e j na s t o p n i u s a m o w y s t a r c z a l n o ś c i s p r z y j a ł o dalszemu pogłębianiu i zachowywaniu w e w n ę t r z n e j więzi gromadzkiej. J a k o zjawisko charakterystyczne p o d k r e ś l i ć n a l e ż y k s z t a ł t o w a n i e się r ó ż n y c h p o w i ą z a ń s p o ł e c z n y c h na skutek t a k i c h l u b i n n y c h z a l e ż n o ś c i gospodarczych. K m i e ć czy zagrodnik w c h o d z i ł bardzo c z ę s t o w z w i ą z k i k u m o t e r s k i e z c h a ł u p n i k i e m l u b k o m o r n i k i e m , k t ó r y u niego p r a c o w a ł . W w a r u n k a c h t a k zarysowanej s p o ł e c z n o ś c i w s i z ostatnich d z i e s i ą t ­ k ó w l a t u b i e g ł e g o stulecia znajdujemy r ó w n i e ż i n s t y t u c j ę w s p ó ł d z i a ł a ­ nia, g ł ó w n i e j e d n a k j a k o z w y k ł ą , t r a d y c y j n ą pomoc s ą s i e d z k ą . Pomoc t a w y s t ę p o w a ł a t u p r z y w i e l u pracach p o l n y c h , ł ą k o w y c h oraz inwesty­ c y j n y c h . S p o ś r ó d t y c h f o r m w y r ó ż n i a ł a się s z c z e g ó l n a odmiana po­ m o c y s ą s i e d z k i e j zwana tłuką, k t ó r a p o l e g a ł a na z e s p o ł o w y m w y k o n a n i u przez m ł o d z i e ż o k r e ś l o n e j p r a c y w j e d n y m z a m o ż n i e j s z y m gospodarstwie za p o c z ę s t u n e k i z a b a w ę . Tłuka o d b y w a ł a się n o c ą p r z y k s i ę ż y c u i zawsze 6 7 6 Ród oznacza t u pokrewieństwo rodzin ze strony ojca lub matki. Bardziej ceniono pokrewieństwo ze strony ojca. Do 1935 r. obowiązywała ustawa o gminach jednostkowych. Każda wieś była gminą z radnymi i wójtem. 7 �WSPÓŁDZIAŁANIU G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 265 p o s i a d a ł a dwa a s p e k t y : pracy i zabawy z p o c z ę s t u n k i e m . Sama zabawa nosiła t a k ż e n a z w ę tłuki . Bardzo ż y w e b y ł y r ó w n i e ż f o r m y d a r ó w o b r z ę d o w y c h , s k ł a d a n y c h przez zaproszonych gości podczas u r o c z y s t o ś c i r o d z i n n o - o b r z ę d o w y c h , j a k na p r z y k ł a d wesela czy chrzciny. C h a r a k t e r y s t y c z n y b y ł t u zwyczaj chodzenia po wilku, p r a k t y k o w a n y przez ubogie d z i e w c z ę t a w y c h o d z ą c e za m ą ż , k t ó r e o d w i e d z a ł y b l i ż s z e i dalsze wsie, p r o s z ą c o d a r y na wesele ( z b i e r a ł y p r z e w a ż n i e z b o ż e ) . Poza t y m w okresie Ś w i ą t B o ż e g o N a r o ­ dzenia i Nowego B o k u k o l ę d u j ą c y m i s k ł a d a j ą c y m ż y c z e n i a dzieciom (głównie b i e d n y m ) darowywano szczeponki i szczodraki ( k o ł a c z e , p l a c k i lub pieniądze). W s p ó ł d z i a ł a n i e g r o m a d y na rzecz w s p ó l n e g o dobra nie b y ł o w ó w c z a s znane. B r a k b y ł o we wsi s z k o ł y i d o m u ludowego. M i e s z k a ń c y nie w y k a ­ z y w a l i t r o s k i o drogi, c h o c i a ż b y ł y one w t a k beznadziejnym stanie, że z w ł a s z c z a w i o s n ą i j e s i e n i ą grzęźli na n i c h z k o r i m i i w o z a m i . F o r m ą ze­ s p o ł o w e g o gospodarowania b y ł t y l k o n i o w i o l k i obszar lasu (5 m o r g ó w ) , pastwisko g / v i m d z k i c (ok. 30 m o r g ó w ) i wr/rta nocna w s i , p e ł n i o n a ko­ lejno przez p o s z c z e g ó l n e gospodarstwa. 6 2. OKRES K A P I T A L I Z A C J I WSI P r z e ł o m w i e k u X T X i X X staje się dla wsi m a ł o p o l s k i e j okresem p r z e z w y c i ę ż a n i a starego systemu feudalno-rodowego oraz p o w o l n y m przechodzeniem wsi do n o w y c h f o r m ż y c i a i gospodarowania. Okres t e n c h a r a k t e r y z u j ą wielkie p r z e m i a n y gospodarcze, s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e i k u l ­ turalne. W P o t a k ó w c e p r z e m i a n y te z n a l a z ł y wyraz w licznej emigracji zarob­ k o w e j , p o w s t a n i u s z k o ł y , s i l n y m w p ł y w i e r u c h u ludowego, p o w s t a n i u k ó ł k a rolniczego i wreszcie w w y r o ś n i ę c i u w z w i ą z k u z t y m i n o w y m i n u r t a m i ż y c i a wiejskiego jednostek p r z o d o w n i c z y c h — d z i a ł a c z y , k t ó r z y j u ż w t e d y w y w i e r a l i w p ł y w na r o z w ó j ż y c i a nie t y l k o swojej wsi. P o c z ą t e k potakowskiej e m i g r a c j i sięga l a t o s i e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o stulecia. N a j p i e r w emigrowano na W ę g r y do Budapesztu. Stosunkowo bliska o d l e g ł o ś ć od ó w c z e s n e j granicy w ę g i e r s k i e j u m o ż l i w i a ł a dostanie się na W ę g r y pieszo, po 6 godzinach w ę d r ó w k i . E m i g r a c j a ta n i g d y nie p r z y b r a ł a d u ż y c h r o z m i a r ó w , a n i t e ż nie w y w a r ł a w i ę k s z e g o w p ł y w u t a k na ż y c i e P o t a k ó w k i , j a k i okolicznych w s i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł a dopiero emigracja do S t a n ó w Zjednoczonych. U d z i a ł w niej b y ł masowy przede w s z y s t k i m m ł o d z i e ż y i t r w a ł aż do 8 Tłuka występowała przy żniwach, koszeniu siana, ubijaniu glinianej podłogi w nowo wybudowamym domu oraz przy robieniu kiesek ze słomy do poszycia dachów. Zabawa odbywająca się po ubiciu glinianej podłogi nosiła nazwę tłuki lub udeptowin. �266 МАША B I E l i N A C K A Т w o j n y ś w i a t o w e j w ł ą c z n i e . E m i g r a c j a t a w p ł y n ę ł a d o d a t n i o przede w s z y s t k i m na o d c i ą ż e n i e bardzo przeludnionej w s i , p r z y n o s z ą c w efekcie podniesienie w a r u n k ó w b y t u t a k dla r o d z i n e m i g r a n t ó w , j a k i reemigran­ t ó w , k t ó r z y d o k u p y w a l i z i e m i ę , b u d o w a l i d o m y , l i k w i d o w a l i s p ł a t y ro­ dzinne i t p . Ш е bez znaczenia b y ł o r ó w n i e ż w y j ś c i e w i e l u m i e s z k a ń c ó w poza o p ł o t k i w ł a s n e j wsi i poznanie szerszego ś w i a t a . W p r a w d z i e w p ł y w po­ w r a c a j ą c y c h e m i g r a n t ó w na r o z w ó j ś r o d o w i s k a , z k t ó r e g o pochodzili, b y ł znacznie mniejszy a n i ż e l i m o ż n a b y ł o teoretycznie z a k ł a d a ć , niemniej j e d n a k część zdomiejszych o s ó b po powrocie do k r a j u w y b i j a ł a się ua czoło ż y c i a wsi. D r u g i m z k o l e i c z y n n i k i e m p o s t ę p u s t a ł a się s z k o ł a t a r n o w i e c k a , w k t ó r e j p r a c o w a ł o kolejno d w ó c h nauczycieli, o f i a r n y c h d z i a ł a c z y oświa­ t o w y c h . Pierwszy z n i c h b y ł przede w s z y s t k i m budzicielem ducha naro­ dowego, d r u g i (podobno syn c h ł o p s k i ) b y ł d z i a ł a c z e m l u d o w y m . P i e r w s i potakowscy uczniowie s z k o ł y w y n i e ś l i z niej nie t y l k o u m i e j ę t n o ś ć czy­ t a n i a i pisania,.ale t a k ż e d z i ę k i obcowaniu n a d a l z nauczycielami d ą ż e n i e do w y ż s z e g o p o z i o m u ż y c i a . G r u n t do t y c h z a i n t e r e s o w a ń p r z y g o t o w a n y b y ł r ó w n i e ż przez r o z w i j a j ą c y się w G a l i c j i r u c h l u d o w y . W T a r n o w c u j u ż w 1888 r o k u p o w s t a ł pierwszy w G a l i c j i p r z e d w y b o r c z y k o m i t e t w ł o ­ ś c i a ń s k i . P o t a k ó w k a z n a j d o w a ł a się w k r ę g u o d d z i a ł y w a n i a o w y c h po­ s t ę p o w y c h . r u c h ó w s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n y c h , k t ó r e z y s k u j ą w niej coraz więcej z w o l e n n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś o w ą g r o m a d k ę pierwszych u c z n i ó w s z k o ł y . Dociera t u prasa l u d o w a , n a j p i e r w ks. S t a n i s ł a w a Stojałowskiego „Wieniec i P s z c z ó ł k a " , później J. Stapińskiego „Przyjaciel L u d u " . Z u d z i a ł e m S t a p i ń s k i e g o o d b y w a j ą się wiece ludowe, na k t ó ­ rych w y s t ę p u j ą już jako m ó w c y pierwsi działacze potakowscy. 9 1 0 1 1 N a f a l i z a i n t e r e s o w a ń p o l i t y c z n y c h szło przez wieś g a l i c y j s k ą h a s ł o z a k ł a d a n i a K ó ł e k E o l n i c z y c h . W l a t a c h 1901—1902 p o t a k o w i a n i e z a ł o ­ ż y l i K ó ł k o Eolnicze, k t ó r e z o r g a n i z o w a ł o u s p o ł e c z n i o n y sklepik i p r o w a ­ dziło r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w ą i r o l n i c z ą . P r z y K ó ł k u t y m zorgani­ zowana z o s t a ł a pierwsza biblioteczka, z k t ó r e j po raz pierwszy z a c z ę t o w y p o ż y c z a ć k s i ą ż k i do d o m ó w . W l o k a l u K ó ł k a c h ł o p i c z y t a l i g ł o ś n o gazety rolnicze. „ K ó ł k o w c y " r ó w n i e ż p o d j ę l i w a l k ę z n a g m i n n y m p i j a ń ­ s t w e m k a r c z e m n y m , w p r o w a d z a j ą c m i ę d z y i n n y m i wieczorne spotkania przy winie. 9 Mowa o nauczycielach J. Kamińskim i Orłowskim. K. D u n i n - W ą s o w i c z , Dzieje Stronnictwa Ludowego w Galicji, Warszawa 1956, s. 91. Pierwszym prenumeratorem pisma „Wieniec i Pszczółka" był w Potakówce Jan G-oleń. 10 1 1 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 267 Propagowanie h a s e ł podniesienia poziomu r o l n i c t w a znajduje t u swój w y r a z w przeprowadzeniu melioracji p ó l , z a k u p y w a n i u ulepszonych n a r z ę d z i (siewniki, m ł y n k i , sieczkarnie), w p r o w a d z e n i u d o b r y c h g a t u n k ó w z b ó ż i p r a w i d ł o w s z e g o p ł o d o z m i a n u . Proces ulepszania w r o l n i c t w i e p o s t ę p u j e jednak m i m o wszystko powoli ze w z g l ę d u na p r z e w a g ę drob­ n y c h gospodarstw c h ł o p s k i c h . T a k i e maszyny, j a k m ł y n k i czy siewniki, k u p o w a l i t y l k o z a m o ż n i e j s i gospodtv-ze, i t o do s p ó ł k i . I d ą c e u ś w i a d o m i e n i e s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e w y z w a l a ł o n o w ą , nie z n a n ą dotychczas na wsi e n e r g i ę t w ó r c z ą . P o t a k o w i a n i e w r o k u 1908 w ł a s n y m w s p ó l n y m w y s i ł k i e m z b u d o w a l i d o m g r o m a d z k i dla t y c h potrzeb, k t ó ­ r y c h k i l k a n a ś c i e l a t wstecz ivies z u p e ł n i e nie o d c z u w a ł a . O d 1910 r o k u w d o m u t y m z n a l a z ł a pomieszczenie 1-klasowa s z k o ł a powszechna, miesz­ kanie nauczyciela oraz sklep K ó ł k a Rolniczego, k t ó r y uprzednio mieścił się w w y n a j ę t e j komorze. 1 2 B u d o w a d o m u . gromadzkiego zainicjowana przez miejscowych, w y ­ b i j a j ą c y c h się d z i a ł a c z y b y ł a w y r a z e m i c h d u ż e j d o j r z a ł o ś c i s p o ł e c z n e j oraz w y r a z e m gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a dla w s p ó l n e j sprawy. Pierwsza w o j n a ś w i a t o w a z a s t a ł a P o t a k ó w k ę na drodze k i l n o w e m u ż y c i u . Zerwane z o s t a ł y w i ę z y z a m y k a j ą c e j ą w ramach t r a d y c y j n e j spo­ łeczności wiejskiej — wieś w e s z ł a na szeroki gościniec dziejowy. 3. OKRES M I Ę D Z Y W O J E N N Y P o t a k ó w k a nie w y s z ł a o b r o n n ą r ę k ą z okresu pierwszej w o j n y świa­ t o w e j . D o r o b e k w y p r a c o w a n y w czasach przedwojennych z o s t a ł p o w a ż ­ nie uszczuplony. Z a b r a k ł o w i e l u dzielnych l u d z i . Z m a r n o w a ł się dorobek sklepu K ó ł k a Bolniczego. W i e ś b y ł a s k ł ó c o n a p o l i t y c z n i e , co się jeszcze mocniej p o g ł ę b i ł o na skutek i s t n i e j ą c y c h we wsi d w ó c h u g r u p o w a ń poli­ t y c z n y c h : P S L - L e w i c y i PSL-Piast. W s y t u a c j i gospodarczej w s i z a r y s o w a ł y się p o w a ż n e t r u d n o ś c i ; zo­ s t a ł a w s t r z y m a n a emigracja zamorska, co p r z y c z y n i ł o się do dalszego r o z d r o b n i e n i a gospodarstw. N a , około 100 gospodarstw zaledwie 3—4 p r z e k r a c z a ł o w i e l k o ś c i ą 10 m o r g ó w (nie o s i ą g a j ą c liczby 15 m o r g ó w ) , reszta gospodarstw p o s i a d a ł a p r z e c i ę t n i e d z i a ł k i od 2 do 3 m o r g ó w . Z a m o ż n i e j s i c h ł o p i w p r o w a d z a j ą w p r a w d z i e pewne ulepszenia w tech­ n i c z n y m w y p o s a ż e n i u swych gospodarstw, ale u w i ę k s z o ś c i nadal n a j w a ż ­ niejsze funkcje gospodarcze s p e ł n i a p ł u g , sierp, cepy i ż a r n a . T a k b y ł o od pierwszych l a t po drugiej w o j n i e ś w i a t o w e j . Z a z n a c z a j ą c y się w okresie m i ę d z y w o j e n n y m p o s t ę p w podnoszeniu p r o d u k c j i rolnej b y ł 1 3 12 1 3 Meliorację, zwaną tu drenarką, przeprowadzono w latach 1907 — 1910. J. Faber, Pamiętniki chłopów, Warszawa 1935, t. 1, s. 675. �268 MARIA B I E R N A C K A w y n i k i e m nie t y l e upowszechnienia nowoczesnych n a r z ę d z i gospodarczych, ile d u ż e g o w k ł a d u p r a c y l u d z k i e j . N a t a k i w k ł a d m o g ł a sobie p o z w o l i ć przeludniona w i e ś m a ł o p o l s k a . Pewne m o ż l i w o ś c i zarobkowe d a w a ł wsi r o z w ó j p r z e m y s ł u naftowego w s ą s i e d n i c h wsiach. B e z p o ś r e d n i o po wojnie część m ł o d z i e ż y p r a c o w a ł a p r z y budowie osiedli i r a f i n e r i i n a f t y w J e d l i c z u i e l e k t r o w n i w M ę c i n c e . Nieliczna część m ę ż c z y z n z n a l a z ł a s t a ł e zatrudnienie p r z y w y d o b y w a n i u r o p y naftowej. T a praca n i e a t r a k c y j n a dla c h ł o p ó w przed 1914 r o k i e m w l a t a c h n a s t ę p n y c h z n a l a z ł a w i e l u z w o l e n n i k ó w i m ł o d z i e ż d o r o s ł a za­ b i e g a ł a o t o , aby p r a c ę t ę u z y s k a ć . S t a ł a się ona awansem dla m ł o d z i e ż y chłopskiej. Znaczne pogorszenie s y t u a c j i materialnej wsi z a r y s o w a ł o się na tle o g ó l n e g o k r y z y s u w l a t a c h 1929—1931. K i e d y więc przed 1930 r o k i e m , z j a w i ł y się pewne m o ż l i w o ś c i emigracji do F r a n c j i i K a n a d y , przelud­ niona wieś skwapliwie z n i c h k o r z y s t a ł a , ale na skutek o g r a n i c z e ń wyje­ c h a ł o zaledwie 11 o s ó b . E ó w n i e ż w 1938 r o k u w r o b o t a c h sezonowych do Niemiec wzięło u d z i a ł t y l k o 14 o s ó b . T a k emigracja, j a k i praca w p r z e m y ś l e w n i e w i e l k i m procencie r o z w i ą z y w a ł a k w e s t i ę przeludnienia wsi i u k r y t e g o w niej bezrobocia. T r a d y c j a p r a c y o ś w i a t o w e j i s p o ł e c z n o politycznej j u ż p r z e d r o k i e m 1914 oraz fala r u c h u m ł o d z i e ż o w e g o i d ą c e g o przez wieś p o l s k ą s p o w o d o w a ł y , że w 1925 r o k u p o w s t a ł t a k ż e w Pota­ k ó w c e Z w i ą z e k M ł o d z i e ż y L u d o w e j , b ę d ą c y S e k c j ą M a ł o p o l s k i e g o To­ w a r z y s t w a Bolniczego. K o ł o M ł o d z i e ż y bardzo szybko s t a ł o się o ś r o d k i e m ż y c i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o w s i . O d 1928 r o k u , to jest od czasu w y o d ­ r ę b n i e n i a się Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej В . P. z organem „ W i c i " , ra­ d y k a l n a m ł o d z i e ż zorganizowana w p o t a k o w s k i m K o l e toczy nieprze­ r w a n ą w a l k ę ze starostwem p o w i a t o w y m w J a ś l e o l e g a l i z a c j ę „ W i c i " ; w powiecie uzyskano zezwolenie dopiero po dziesięciu l a t a c h , t j . w 1938 roku. 1 4 1 5 Obok organizacji m ł o d z i e ż o w e j , s k u p i a j ą c e j na przestrzeni okresu m i ę d z y w o j e n n e g o — poza r z a d k i m i w y j ą t k a m i — m ł o d z i e ż całej wsi, dzia­ ł a ł y t u jeszcze inne organizacje, j a k : S t r o n n i c t w o L u d o w e , Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a , z r e a k t y w o w a n e K ó ł k o Bolnicze i K o ł o T o w a r z y s t w a S z k o ł y L u d o w e j . D z i a ł a l n o ś ć K o ł a , w y k a z u j ą c e g o d u ż e o ż y w i e n i e , prowadzona była w kierunku oświatowo-wychowawczym, rolniczym i samorządowym. Praca p o z o s t a ł y c h organizacji s p r o w a d z a ł a się do i c h specyficznych z a d a ń . W s z y s t k i e organizacje w s p ó ł p r a c o w a ł y ze s o b ą , a n a j e ż y n n i e j s i 14 G-dy pierwszy raz we wsi robotnik z kopalni nafty J. Muroń werbował chłopów do pracy, to początkowo żaden z nich nie chciał iść do takiej „brudnej roboty" (AZE, nry inw. 779, 1128). AZE, nry inw. 779, 1154. 15 �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 269 i c h c z ł o n k o w i e s p o t y k a l i się w swej d z i a ł a l n o ś c i na terenie s a m o r z ą d u wiejskiego. W w y n i k u r o z w o j u ż y c i a s p o ł e c z n o - o r g a n i z a c y j n e g o p o d n o s i ł się po­ z i o m k u l t u r a l n y w s i i jej m i e s z k a ń c ó w . P r a c ę c e c h o w a ł a s a m o d z i e l n o ś ć m y ś l i i c z y n ó w . K s z t a ł t o w a ł a się nowa, w y ż s z a e t y k a p o s t ę p o w a n i a , k r y s t a l i z o w a ł się ś w i a t o p o g l ą d m ł o d z i e ż y i starszych, z r y w a j ą c y z prze­ s ą d e m i zacofaniem. M ł o d z i p o s z u k i w a l i n o w y c h d r ó g p r z e b u d o w y ż y c i a wsi. B i b l i o t e k a , ś w i e t l i c a , zebrania, u r o c z y s t o ś c i o k o l i c z n o ś c i o w e b y ł y d o s k o n a ł y m n a r z ę d z i e m w y c h o w a w c z y m . W i e ś u t r z y m y w a ł a ścisłe k o n ­ t a k t y z s ą s i e d n i m i o ś r o d k a m i r u c h u robotniczego PPS, a szczególnie T U B oraz z d z i a ł a c z a m i k o m u n i s t y c z n y m i . Z r a d y k a l i z o w a n i e r u c h ó w s p o ł e c z n y c h sprowadza na wieś, na jej d z i a ł a c z y ostre a t a k i ze s t r o n y władz państwowych. Praca s p o ł e c z n a K o ł a i i n n y c h organizacji wiejskich w y r a z i ł a się r ó w ­ nież szeregiem k o n s t r u k t y w n y c h o s i ą g n i ę ć . J u ż w p i e r w s z y m okresie istnienia K o ł a M ł o d z i e ż y z i n i c j a t y w y p r z o d u j ą c y c h c z ł o n k ó w z o s t a ł a we wsi z a ł o ż o n a s z k ó ł k a drzewek o w o c o w y c h . W c i ą g u 20 l a t jej istnienia z o s t a ł o upowszechnione we w s i i okolicy sadownictwo. W s z y s t k i e prace z w i ą z a n e z zaprowadzeniem s z k ó ł k i na d a w n y m g r o m a d z k i m p a s t w i s k u w y k o n a l i bezinteresownie „ K o ł o w c y " . Pracowano n o c a m i p r z y z w ó z c e drzewa z lasu, o p a r k a n i a n i u s z k ó ł k i oraz p r z e k o p y w a n i u ziemi. Sadzenie drzewek, szczepienie, p i e l ę g n a c j ę w p i e r w s z y m okresie w y k o n y w a n o r ó w ­ nież bezinteresownie. P r z y c z y n n y m udziale „ K o ł o w c ó w " — c h o c i a ż z i n i c j a t y w y starszych p o s t ę p o w y c h gospodarzy — z o s t a ł y oczyszczone pastwiska gromadzkie, p o z o s t a j ą c e w stanie d z i k i c h n i e u ż y t k ó w . P ó ź n i e j w y d z i e r ż a w i o n o je p o s z c z e g ó l n y m gospodarzom i w miejscach d a w n y c h wierzb, na terenach d o s t ę p n y c h , K o ł o z a s a d z i ł o drzewka owocowe. Praca o d b y w a ł a się ze­ s p o ł o w o i bezinteresownie. N a j w y ż s z y m o s i ą g n i ę c i e m tej k o n s t r u k t y w n e j d z i a ł a l n o ś c i b y ł a w la­ t a c h 1934—1935 b u d o w a D o m u Ludowego. P r z y budowie w s p ó ł d z i a ł a ł y wszystkie i n s t y t u c j e i organizacje wiejskie. P r a c ą k i e r o w a ł K o m i t e t B u d o w y p o d p r z e w o d n i c t w e m s o ł t y s a , dawnego c z ł o n k a K o ł a M ł o d z i e ż y . G ł ó w n y c i ę ż a r finansowania b u d o w y ( m a t e r i a ł ó w b u d o w l a n y c h i m a j s t r ó w ) s p o c z y w a ł na m i e j s c o w y m s a m o r z ą d z i e , K ó ł k u R o l n i c z y m i K o l e Mło­ d z i e ż y . Wszelkie z w ó z k i , pomoc p r z y b u d o w i e i t p . w y k o r i y w í l f j cafe wieś. S z k o ł a m i e ś c i ł a się w s t a r y m b u d y n k u g r o m a d z k i m , k t ó r y nie odpo­ w i a d a ł e l e m e n t a r n y m p o t r z e b o m h i g i e n i c z n y m . Z tego p o w o d u w ł a d z e z a p o w i a d a ł y z a m k n i ę c i e s z k o ł y . M i m o l i c z n y c h s t a r a ń miejscowego spo1 6 16 Współpraca z PPS i TUR w Brzozówce oraz działaczem komunistycznym Janem Kapała z Jasła. �270 MA HI A B I E R N A C K A łeczeristwa nie uzyskano ż a d n e j p o m o c y na b u d o w ę s z k o ł y ze strony p a ń s t w a . W tej s y t u a c j i wieś w ł a s n y m i s i ł a m i p o d j ę ł a t r u d b u d o w y D o m u Ludowego, . p r z e z n a c z a j ą c go tymczasowo na pomieszczenie dla s z k o ł y . Z b u d o w a n o go kosztem 12 t y s i ę c y z ł o t y c h i we w r z e ś n i u 1935 r o k u uro­ c z y ś c i e przekazano szkole. Wiele jeszcze w y s i ł k u w ł o ż y ł a wieś, a szczególnie m ł o d z i e ż , w w y r ó w ­ n y w a n i e ogrodu szkolnego, p r z e s u n i ę c i e d r o g i wiejskiej b i e g n ą c e j obok szkoły i i n . Bezinteresowność w pracy cechowała zresztą całą ówczesną działal­ n o ś ć K o ł a . P o c z ą w s z y od przekazywania swych k s i ą ż e k do b i b l i o t e c z k i „ K o ł o w e j " poprzez b e z p ł a t n e s p r z ą t a n i e ś w i e t l i c y , p r z y g o t o w y w a n i e p r o w i z o r y c z n y c h scen do a m a t o r s k i c h p r z e d s t a w i e ń , dekorowanie sal czy u k ł a d a n i e desek p o d z a b a w ę t a n e c z n ą na w o l n y m p o w i e t r z u l u b p i e l ę g n o w a n i e o g r ó d k a k w i a t o w e g o p r z y d o m u g r o m a d z k i m do niezli­ czonej ilości czasu w ł o ż o n e g o w p r z y g o t o w a n i e p r z e d s t a w i e ń , d o ż y n e k oraz i n n y c h imprez „ K o ł o w y c h " . N a t l e w a l k i prowadzonej przez r a d y k a l n y r u c h l u d o w y o w ł a d z ę i o nowe lepsze w a r u n k i b y t o w a n i a całej w s i polskiej w y t w a r z a ł o się w ze­ spole p o t a k o w s k i c h d z i a ł a c z y poczucie o d p o w i e d z i a l n o ś c i za całość ż y c i a g r o m a d y . W t y c h w a r u n k a c h k s z t a ł t o w a ł a się we w s i t a k a opinia spo­ ł e c z n a , k t ó r a bez specjalnego nacisku m o b i l i z o w a ł a do p r a c y z e s p o ł o w e j dla dobra wsi nawet t y c h l u d z i , k t ó r z y nie b r a l i u d z i a ł u w ż y c i u organi­ zacyjnym. P r z y k ł a d e m tego, j a k w p o s t ę p o w e j i ś w i a d o m e j społecznie gromadzie t r a d y c y j n a pomoc s ą s i e d z k a nabiera nowego c h a r a k t e r u , m o ż e b y ć r ó w ­ nież f a k t u j ę c i a w n o r m y s t a t u t o w e dawnej p o m o c y wzajemnej. W Po­ t a k ó w c e zorganizowano w l a t a c h m i ę d z y w o j e n n y c h w ł a s n ą i n s t y t u c j ę z a b e z p i e c z a j ą c ą gospodarzy na w y p a d e k s t r a t y poniesionej w i n w e n ­ t a r z u (bydle). I n s t y t u c j a t a , zwana S a m o p o m o c ą , w d o s k o n a ł y s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a ó w p r o b l e m , z a p e w n i a j ą c c z ł o n k o m nie t y l k o p e ł n y z w r o t poniesionej s t r a t y , ale r ó w n i e ż k o s z t y l e c z e n i a . Fundusze na t e n cel c z e r p a ł a Samopomoc z ubezpieczeniowych s k ł a d e k c z ł o n k o w s k i c h oraz z organizowanych na t e n cel i m p r e z . Z r z e s z a ł a prawie wszystkie gospo­ darstwa, b ę d ą c s z c z e g ó l n y m dobrodziejstwem dla gospodarstw najbied­ niejszych, k t ó r e k a ż d ą s t r a t ę n a j d o t k l i w i e j o d c z u w a ł y . W zorganizowany s p o s ó b r o z w i ą z y w a ł a w ó w c z a s wieś spraw- u t r z y ­ m a n i a swych b i e d n y c h s a m o t n y c h l u d z i , z n a j d u j ą c y c h się bez ż a d n e j 17 17 Statut „Samopomocy" opracowała grupka chłopów pod kierunkiem działa cza F. Wiśniowskiego. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 271 o p i e k i (3 w y p a d k i ) . W m y ś l u c h w a ł g r o m a d z k i c h zapewniono i m miesz­ kanie, w y ż y w i e n i e , o n i z a ś odwzajemniali się w m i a r ę swych sił, n p . ro­ bieniem m i o t e ł . B y ł o to w l a t a c h , k i e d y poprzez wsie codziennie w ę d r o ­ w a l i „ p o p r o ś b i e " b i e d n i ludzie. B ó w n i e ż w s p o s ó b zorganizowany po­ m a g a ł a wieś r o d z i n o m w y s i e d l o n y m przez N i e m c ó w w czasie ostatniej wojny. W o j n a 1939—1945 p r z e r w a ł a n o r m a l n ą s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z ą dzia­ ł a l n o ś ć wsi. Pewne prace na o d c i n k u gospodarczym, c h o ć w bardzo ogra­ n i c z o n y m zakresie, prowadzono m i m o o k u p a c j i . W miejsce dawnego K ó ł k a Bolniczego z a ł o ż o n o w 1941 r o k u S p ó ł d z i e l n i ę S p o ż y w c ó w „ P r z e d ­ w i o ś n i e " , k t ó r a na ó w c z e s n e w a r u n k i r o z w i j a ł a się p o m y ś l n i e . Część m ł o d z i e ż y k o ń c z y w t y m czasie s z k o ł y i k u r s y s p ó ł d z i e l c z e . W e wsi, po­ dobnie j a k i w powiecie, r o z w i j a się d z i a ł a l n o ś ć k o n s p i r a c y j n a B a t a l i o ­ n ó w C h ł o p s k i c h i Ludowego Z w i ą z k u K o b i e t , b ę d ą c a k o n t y n u a c j ą prac p r z e d w o j e n n y c h „ W i c i " . N i e k t ó r z y wiciarze p r z e j ś c i o w o utrzymywali k o n t a k t y z o ś r o d k a m i i d z i a ł a c z a m i P P B w powiecie. N a j c i ę ż s z y m okresem dla wsi b y ł k i l k u m i e s i ę c z n y f r o n t w o j s k o w y w 1944—1945 r o k u , p o ł ą c z o n y z e w a k u a c j ą i zniszczeniami. i. OKRES POWOJENNY Okres p o w o j e n n y z a z n a c z y ł się we wsi bardzo p o w a ż n y m i przeobra­ ż e n i a m i s t r u k t u r a l n y m i , s p o w o d o w a n y m i przede w s z y s t k i m przez znaczny o d p ł y w l u d n o ś c i do z a j ę ć w o k o l i c z n y c h o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , w y ­ j a z d na s t a ł e do miast i na Ziemie Zachodnie oraz masowy o d p ł y w m ł o ­ d z i e ż y do wszelakiego r o d z a j u szkół i w y ż s z y c h uczelni (zjawiska nie znane wsi m i ę d z y w o j e n n e j ) . T a k w i ę c w 1956 r o k u na 117 gospodarstw (506 miesz­ k a ń c ó w ) z r o l n i c t w a u t r z y m y w a ł o się 3 1 , a z r o l n i c t w a i r z e m i o s ł a (kowale, stolarze, blacharze) 10 gospodarstw. N a t o m i a s t z 76 gospodarstw r o l ­ n y c h 102 m i e s z k a ń c ó w b y ł o z a t r u d n i o n y c h na s t a ł e poza r o l n i c t w e m (po 1—2, a nawet t r z y osoby z jednego d o m u ) . Miejscem p r a c y dla w i e l u jest p r z e m y s ł (ponad 50 % ) , s a m o r z ą d , spółdzielczość, b u d o w a sieci elek­ t r y c z n y c h i t p . D o d a j m y , że w l a t a c h p o w o j e n n y c h na s t a ł e o p u ś c i ł o wieś 59 o s ó b (wszystkie samotne). Z j a w i s k i e m p o z o s t a j ą c y m bez precedensu w dziejach P o t a k ó w k i jest masowe k s z t a ł c e n i e się m ł o d z i e ż y w r ó ż n e g o t y p u s z k o ł a c h . O ile na przestrzeni k i l k u d z i e s i ę c i u l a t do 1939 r o k u w ł ą c z n i e szkołę ś r e d n i ą (han­ d l o w ą , r o l n i c z ą , s e m i n a r i u m nauczycielskie, o g ó l n o w y d z i a ł o w ą ) u k o ń ­ c z y ł o zaledwie 17 o s ó b , to obecnie sprawa t a przedstawia się n a s t ę p u j ą c o : s z k o ł y zawodowe zasadnicze 33 osoby; s z k o ł y ś r e d n i e o g ó l n o k s z t a ł c ą c e i zawodowe 38 o s ó b (bez u w z g l ę d n i e n i a t y c h , k t ó r z y jej nie s k o ń c z y l i ) ; �272 MAKIA BIERNACKA s z k o ł y w y ż s z e u k o ń c z y ł o l u b k o ń c z y ÍO o s ó b . Obecnie w s z k o ł a c h zawo­ d o w y c h uczy się 14, a w s z k o ł a c h ś r e d n i c h 11 u c z n i ó w . Możliwości t a k szerokiego k o r z y s t a n i a m ł o d z i e ż y z n a u k i zapewnia wsi b l i s k o ś ć szkół w J e d l i c z u (3,5 k m ) , J a ś l e i K r o ś n i e . Najmniejsze z m i a n y z a z n a c z y ł y się w samej s t r u k t u r z e gospodarstw r o l n y c h . Z r e f o r m y rolnej tarnowieckiego f o l w a r k u o t r z y m a ł o k i l k a o s ó b p ó ł h e k t a r o w e d z i a ł k i . Ze w z g l ę d u na o d p ł y w m ł o d z i e ż y do szkół, miast i p r z e m y s ł u proces rozdrabniania z o s t a ł zahamowany. N a t o m i a s t mechanizacja r o l n i c t w a p o s t ę p o w a ł a stosunkowo szybko, i t o g ł ó w n i e poprzez o ś r o d k i maszynowe. D l a p r z y k ł a d u m o ż n a p o d a ć , że m ł o c a r n i a w y p i e r a zdecydowanie cepy, ale obok kosy sierp p e ł n i jesz­ cze do ostatnich c z a s ó w s w ą f u n k c j ę ś c i n a n i a z b o ż a w w i e l u gospodar­ stwach. W z w i ą z k u z p o w y ż s z y m i z m i a n a m i w P o t a k ó w c e z a z n a c z y ł się na w i e l u odcinkach p o w a ż n y wzrost stopy ż y c i o w e j w stosunku do okresu przedwojennego. D o t y c z y t o przede w s z y s t k i m t y c h m i e s z k a ń c ó w , k t ó ­ r y m podstawowe ś r o d k i ż y w n o ś c i zapewnia gospodarstwo rolne, a do­ d a t k o w e z a r o b k i s ł u ż ą na podniesienie p o z i o m u u b r a n i a czy w y ż y w i e n i a . S ą t o r o d z i n y t a k z w a n y c h c h ł o p ó w - r o b o t n i k ó w . W rodzinach t y c h gospodarstwem r o l n y m z a j m u j ą się g ł ó w n i e p o z o s t a ł e w d o m u k o b i e t y i d o r a s t a j ą c e dzieci, a m ę ż o w i e p o m a g a j ą i m dorywczo po powrocie z pracy. W t y c h w a r u n k a c h w y d a j n o ś ć z i e m i nie ulega o b n i ż e n i u pewnie dlatego, że gospodarstwa są bardzo m a ł e , a k u l t u r a rolna w tej okolicy jest na d o b r y m poziomie. D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n ą w s i do 1949 r o k u w ł ą c z n i e c e c h o w a ł d u ż y d y ­ n a m i z m . D o czynnego ż y c i a w b u d o w a n i u gospodarki p a ń s t w o w e j , samo­ r z ą d o w e j i spółdzielczej p r z y s t ę p u j ą p r z e d w o j e n n i d z i a ł a c z e , p e ł n i ą c wiele odpowiedzialnych f u n k c j i w gminie i w powiecie. Starsi z r z e s z a j ą się w Polskiej P a r t i i Eobotniczej (najliczniej), S t r o n n i c t w i e L u d o w y m i Pol­ skiej P a r t i i Socjalistycznej. Część m ł o d z i e ż y organizuje Z w i ą z e k W a l k i M ł o d y c h , w i ę k s z o ś ć n a w i ą z u j e do t r a d y c j i i w ł ą c z a się do p r a c y w Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y Wiejskiej „ W i c i " ( m ł o d z i e ż Z W M przechodzi w k r ó t c e do „Wici"). P o c z ą t k o w y w y s i ł e k s p o ł e c z e ń s t w a idzie w k i e r u n k u zatarcia znisz­ c z e ń w o j e n n y c h ; prawie c a ł k o w i t e m u zburzeniu uległ stary d o m gro­ m a d z k i , rcmizi-j s t r a ż a c k a , częściowo t a k ż e s z k o ł a . W s p ó l n y m w y s i ł k i e m doprowadzono n a j p i e r w szkołę do stanu u ż y w a l n o ś c i . O b o k n a u k i od­ b y w a ł y się w niej zebrania, wieczory ś w i e t l i c o w e , k u r s y d o k s z t a ł c a j ą c e i r ó ż n e wiejskie u r o c z y s t o ś c i . Ścisła w s p ó ł p r a c a k i e r o w n i c t w a s z k o ł y z m ł o d z i e ż ą p o z a s z k o l n ą daje p o w a ż n e r e z u l t a t y . 1 8 Dane statystyczne do tego okresu zebrano w latach 1955 — 1956. �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 273 W l a t a c h 1945—1946 gromada p r z y s t ę p u j e j e d n a k do b u d o w y D o m u L u d o w e g o . N a j w i ę k s z y w k ł a d finansowy w b u d o w ę d a ł o K o ł o „ W i c i " . Eobocizna niefachowa z o s t a ł a w y k o n a n a j a k i dawniej w r a m a c h w s p ó ł d z i a ł a n i a gromadzkiego. D o m t e n nie zaspokaja j e d n a k p e ł n y c h potrzeb ż y c i a s p o ł e c z n e g o w s i , dlatego t e ż w 1956 r o k u p r z y s t ą p i o n o do jego r o z b u d o w y . D o i n n y c h prac w y k o n a n y c h w t y m czasie z e s p o ł o w o n a l e ż y odbu­ dowa r e m i z y s t r a ż a c k i e j , w y k o p a n i e i u r z ą d z e n i e stawu (basenu) dla ce­ l ó w p r z e c i w p o ż a r o w y c h , u r z ą d z e n i e boiska sportowego. Poza t y m szereg prac mniejszych, j a k sadzenie drzewek o w o c o w y c h w z d ł u ż d r o g i p r o w a ­ d z ą c e j przez wieś, b u d o w a s c h o d ó w oraz w p r a w i a n i e p o d ł ó g w b u d y n k u szkolnym. Ten i n t e n s y w n y r o z w ó j ż y c i a w s i ulega z a h a m o w a n i u w l a t a c h 1949 — 1954. Organizacje i i n s t y t u c j e s p o ł e c z n e i s t n i e j ą t y l k o f o r m a l n i e , g d y ż f a k t y c z n i e nie w y k a z u j ą prawie ż a d n e j d z i a ł a l n o ś c i . D o t y c z y t o z a r ó w n o starszych, j a k i m ł o d z i e ż y . W i e ś w p r a w d z i e o t r z y m u j e r ó ż n e n a g r o d y za w y n i k i z d z i a ł a l n o ś c i gospodarczej, ale nie w p ł y w a t o wcale na u a k t y w n i e n i e sił s p o ł e c z n y c h . Obserwuje się r ó w n i e ż z a n i k dawnego w s p ó ł ż y c i a s ą s i e d z k i e g o , ludzie m n i e j się o d w i e d z a j ą , nie c h c ą u c z e s t n i c z y ć w zebraniach, a nawet w t y c h u r o c z y s t o ś c i a c h wiejskich (np. d o ż y n k i ) , k t ó r e k i e d y ś c i e s z y ł y się naj­ w i ę k s z y m uznaniem. P r ó b a o ż y w i e n i a z a m a r ł e g o ż y c i a w s i n a s t ę p u j e w 1955 r o k u . Starsi z a c z y n a j ą a p e l o w a ć do m ł o d z i e ż y , b y w z n o w i ł a s w ą p r a c ę w organizacji m ł o d z i e ż o w e j . P i ę c i o o s o b o w a g r u p k a gospodarzy p r z y s t ę p u j e do zorga­ nizowania Z e s p o ł u U p r a w y Z i e m i na 12 ha r e s z t ó w k i podworskiej w Tar­ n o w c u . W t y m ż e r o k u p o d j ę l i p o t a k o w i a n i e wraz ż m i e s z k a ń c a m i są­ siedniej w s i W r a c a n i a i n i c j a t y w ę z e l e k t r y f i k o w a n i a swych osiedli. Kosz­ t e m wielkiego n a k ł a d u finansowego i ochotniczej p r a c y o b y d w u w s i — p r z y częściowej p o m o c y p a ń s t w a — p r o j e k t t e n z o s t a ł zrealizowany w g r u d n i u 1956 r o k u . A n a l i z a e l e m e n t ó w gromadzkiego w s p ó ł d z i a ł a n i a przeprowadzona w jednej w s i , p o s i a d a j ą c e j t r a d y c j e p o m o c y s ą s i e d z k i e j , pozwala na usta­ lenie p e w n y c h o g ó l n y c h s t w i e r d z e ń o d n o ś n i e do jego f o r m i t r e ś c i w s p ó ł ­ działania. . 1 9 2 0 19 Ogólny koszt budowy wynosił ponad 60 000 zł (oprócz bezpłatnej robocizny), z czego Koło Młodzieży „Wici" pokryło 47 000 zł, Związek Walki Młodych 1900 zł, subwencja z Kuratorium Okręgu Szkolnego w Rzeszowie wynosiła 10 000 zł i zbiórka we wsi 989 zł. Ogólny koszt elektryfikacji wsi wynosił ponad 600 000 zł w pieniądzach i robociźnie. Pomoc państwa wynosiła 50 000 zł. 20 Etnografia Polska, t. I V *8 �274 MARIA BIERNACKA Pierwsze z n i c h wskazuje, że pomoc s ą s i e d z k a z w y k ł a , oparta na w z a j e m n o ś c i ś w i a d c z e ń , jest c h a r a k t e r y s t y c z n a z a r ó w n o dla k o ń c a ubieg­ łego stulecia, k i e d y p r z e w a ż a jeszcze gospodarstwo samowystarczalne, j a k i dla c z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h . Wiele z n a n y c h i p r a k t y k o w a n y c h f o r m tej pomocy ulega p r z e o b r a ż e n i o m , n i e k t ó r e c a ł k o w i t e m u z a n i k o w i (np. tłuka). A s p e k t z a b a w o w o - o b r z ę d o w y , c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a n i e k t ó r y c h f o r m z e s p o ł o w e j pracy, t r a c i w a g ę ze w z g l ę d u na inne m o ż l i w o ś c i roz^ r y w k o w e m ł o d z i e ż y . Te f o r m y zabaw p r z y p o m o c y z e s p o ł o w e j , k t ó r e niejednokrotnie i n t e r p r e t o w a n o j a k o zabiegi magiczne (np. przewracanie się podczas sadzenia z i e m n i a k ó w , aby dobrze r o s ł y ) wraz z podniesieniem się o g ó l n e g o p o z i o m u o ś w i a t y t r a c ą r ó w n i e ż swoje znaczenie. Z w ł a s z c z a z m i a n y w technice gospodarowania w y w o ł u j ą te swoiste p r z e o b r a ż e n i a . T a k w i ę c pojawienie się we wsi k o s i a r k i , maszyny parowej do m ł ó c e n i a i i n n y c h u r z ą d z e ń p o t r z e b u j ą c y c h do o b s ł u g i w i e l u osób s p o w o d o w a ł o nawet ustalenie się p r z y tej p r a c y z w y c z a j u wzajemnej pomocy, k o ń ­ czącej się z r e g u ł y t a k ż e s u t y m p o c z ę s t u n k i e m . J e ż e l i chodzi o f o r m y w s p ó ł p r a c y gromadzkiej na rzecz całej w s i , to w P o t a k ó w c e w y s t ę p u j e ona dopiero w t y c h czasach, k i e d y wieś prze­ z w y c i ę ż a s w ą i z o l a c j ę , c i e m n o t ę i p r y m i t y w n e gospodarowanie. Powstanie jej t o w a r z y s z y n a j w y r a ź n i e j procesowi u o b y w a t e l n i e n i a się c h ł o p ó w , k t ó r z y s t a j ą się nie t y l k o w ł a ś c i c i e l a m i k a w a ł k a ziemi, ale p r a g n ą b y ć w s p ó ł g o s p o d a r z a m i z a r ó w n o swojej w s i , j a k i c a ł e g o k r a j u . D z i a ł a l n o ś ć s p o ł e c z n a p o t a k o w i a n , w y r a ż a j ą c a się w przedstawionych p o w y ż e j czynach k o n s t r u k t y w n y c h , nie n a l e ż a ł a do zjawisk w y o d r ę b ­ n i o n y c h . B y ł a ona odbiciem t y c h n u r t ó w s p o ł e c z n y c h , j a k i e w o k r e ś l o n e j epoce historycznej o d d z i a ł y w a ł y na w i e ś , a w a r u n k i miejscowe n a d a w a ł y jej pewne cechy o d r ę b n e , w ł a ś c i w e tej okolicy. E m i g r a c j a , s z k o ł a , r u c h l u d o w y , r u c h m ł o d z i e ż o w y , przechodzenie l u d n o ś c i do prac w p r z e m y ś l e , proces socjalizacji w s i — to zjawiska o b e j m u j ą c e s w y m z a s i ę g i e m prawie całą Polskę. Maria Biernaoka R E C H E R C H E S SUR L E P E O B L E M E D E L A C O L L A B O E A T I O N COMMUNALE DANS L E V I L L A G E POTAKÓWKA, DISTR. D E JASŁO Resume L'auteur a entrepris á titre d'essai 1'analyse du probleme du service déjá traditionnel de bon voisin et de la collaboration communale telle, qu'elle se pratique dans les villages en Pologne depuis environ 1890 jusqu'a l'heure actuelle. Ce fut un des villages particulierement progressiste en ce qui concerne la cooperative �WSPÓŁDZIAŁANIE G R O M A D Z K I E W POW. J A S I E L S K I M 276 rurale qui lui servit d'exemple; elle consulta de meme les sources historiquee disponibles en classifiant ses observations propres et les matériaux réunis au terrain. Les resultáis obtenus ont été intéressants, car ils mettent parfaitement bien en evidence la diversité des formes que prend le service de bon voisin et la cooperative communale, surtout si on les considere sous un aspect plus large des changements généraux économiques, sociaux et culturaux survenus dans les villages de la Pologne Méridionale au eours de la période en question. ч � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24d007d5ca2af1681e53a63faea56607.pdf 802693c76fb8400a7655b31bdde52c31 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:471 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:428 Title A name given to the resource Wieś Dzierżysławice / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.316-322 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ZOFIA SZROMBA WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE Z etnograficznych b a d a ń stacjonarnych w 1958—1959 r. Etnograficzne badania monograficzne, b ę d ą c e w toku, rozpoczęto w jesieni 1958 r. S ą one k o n t y n u a c j ą p o s z u k i w a ń rozpoznawczych, pro­ 1 wadzonych w 1946 r. w 28 górnośląskich wsiach . W tejże wsi w 1953 r . zbierano materiały dla Polskiego Atlasu Etnograficznego z zakresu rol­ nictwa i hodowli. Ponadto W y ż s z a Szkoła Pedagogiczna w Opolu prze­ p r o w a d z a ł a w niej i w okolicy badania dialektologiczne. P o ł o ż e n i e g e o g r a f i c z n e . Dzierżysławice leżą nad rzeką Osobłogą, w północno-wschodniej części powiatu prudnickiego, jako jedna z najdalej na południe w y s u n i ę t y c h wsi zamieszkałych przez ludność r o d z i m ą , stykającą się obecnie z repatriantami ze wschodu b ą d ź ele­ mentem n a p ł y w o w y m z centralnej Polski, a przed 1945 r. kolonistami 2 z Niemiec . Słownik geograficzny podaje dla 1321 r . n a z w ę Dirislawicz, a 1531 Dzierżysławice, zasadniczo jednak opierając się na nazwie Dyr3 ślowice . K n i e w 1830 r . u ż y w a obok Dirschelwitz nazwy Dirślowic*. I . W. Wieland na mapie z 1736 r. Principatus Silesiae Oppoliensis uwzględ­ nia nazwy: Dirschelwitz i Dzierżislow. Natomiast w ś r ó d samych miesz­ k a ń c ó w wsi u t r z y m y w a ł a się do 1945 г., a nawet i dziś nazwa Dzierżysław, u r z ę d o w o b r z m i ą c a do 1945'r. Dirschelwitz, a obecnie Dzierży­ sławice. W najbliższym sąsiedztwie leżą wsie: Głogowiec, Wierzch, Racławice Śląskie i M o c h ó w , z których dwie ostatnie łączy bezpośrednio z Dzier1 Zob. M. G ł a d y s z , Prace nad etnograficzną monografią Górnego Śląska, „Etno­ grafia Polska", Wrocław t. 1: 1958, s. 89. W powiecie prudnickim granica ludności rodzimej przebiega przez wsie: Dzier­ żysławice, Wierzch, Nowy Browiniec, Olbrachcice, Prężyna, Śnicz, Grabina. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, War­ szawa 1881, s. 256. — „Dzierżysław", „Dzierżysławice" ob. „Dyrślowioe". J. G. K n i e , Alphabetisch-statistisch-topographische Übersicht alter Dórf er, Flecken, Stadte und anderen Orte der Kónigl. Preuss. Provine Schlesien, Wrocław 1830, s. 108. 2 3 4 �AVIES DZIERŻYSŁAWICE 317 ż y s ł a w i c a m i p r z e b i e g a j ą c a przez nie w s p ó l n a szosa. Z w i ą z e k t e n jest j e d n a k pozorny, n i e m a l w y ł ą c z n i e t e r y t o r i a l n y , g d y ż w y r a ź n i e n o t o ­ w a n y b y ł b r a k w i ę k s z y c h k o n t a k t ó w , z w ł a s z c z a z p o ł o ż o n y m i na p o ł u ­ d n i u E a c ł a w i c a m i Ś l ą s k i m i , z a m i e s z k a ł y m i do 1945 r . przez o s a d n i k ó w niemieckich, p r a w d o p o d o b n i e sprowadzonych w X I I I w . ze wschodniej T u r y n g i i i wschodniej F r a n k o n i i . D i a l e k t R a c ł a w i c z a n r ó ż n i ł się z a r ó w n o o d j ę z y k a niemieckiego, j a k i polskiego . O d r ę b n y b y ł r ó w n i e ż i c h s t r ó j i zwyczaje. D z i ś z w s i ą t ą D z i e r ż y s ł a w i c e p o ł ą c z o n e są a d m i n i s t r a c y j n i e i s t n i e n i e m w s p ó l n e j g m i n y z s i e d z i b ą w R a c ł a w i c a c h Ś l ą s k i c h , zamieszka­ ł y c h przez r e p a t r i a n t ó w z W o ł y n i a i Tarnopolskiego. W s p o m n i a n a w y ż e j druga wieś, M o c h ó w , z a m i e s z k a ł a r ó w n i e ż przez ludność* r o d z i m ą , nie b ę d ą c w s i ą f o l w a r c z n ą r o z w i n ę ł a się w o s a d ę t y p o w o w a r z y w n i c z ą . Jej podmiejskie u s y t u o w a n i e oraz przewaga w o l n y c h za­ g r o d n i k ó w i c h a ł u p n i k ó w s t w a r z a ł y m o ż l i w o ś c i r o z w o j u polowej u p r a w y w a r z y w , k t ó r a w k r ó t k i m czasie w p ł y n ę ł a na znaczne podniesienie po­ z i o m u ż y c i a m i e s z k a ń c ó w . Z w s i ą t ą ł ą c z ą się p o c z ą t k i polowej u p r a w y w a r z y w w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . Poza t y m w pierwszej p o ł o w i e X I X w . D z i e r ż y s ł a w i c e b y ł y z w i ą z a n e o r g a n i z a c j ą k o ś c i e l n ą z p a r a n ą , znajdu­ j ą c ą się we W i e r z c h u . W zasadzie D z i e r ż y s ł a w i c e n a l e ż a ł y do p a r a f i i w „ P a u l i n a c h " , dobrach n a l e ż ą c y c h do k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w , spro­ w a d z o n y c h w tutejsze s t r o n y w X I V w . , ale, na skutek sekularyzacji m a j ą t k u klasztornego, z p o c z ą t k i e m X I X w . wieś przez j a k i ś czas nale­ ż a ł a w ł a ś n i e do p a r a n i we W i e r z c h u , s k ą d do d z i ś u t r z y m a ł a się nazwa „ ś m i e r t e l n a d r o g a " na o k r e ś l e n i e g o ś c i ń c a , p r o w a d z ą c e g o do w y ż e j w y ­ mienionej m i e j s c o w o ś c i . D o p i e r o w 1850 r. na teren dawnego k l a s z t o r u O. O. P a u l i n ó w z o s t a ł sprowadzony n a s t a w i o n y proniemiecko zakon S. S. Boromeuszek z T r z e b n i c y , k t ó r y m ok. 1861 r . dodano kapelana. D z i ś do p a r a f i i „ P a u l i n y " n a l e ż ą obok D z i e r ż y s ł a w i c : M o c h ó w , B ł a ż e jowice i L e ś n i k i . 5 6 D u ż y w p ł y w na c a ł o k s z t a ł t k u l t u r y w s i w y w a r ł o oddalone o 3 k m na p ó ł n o c miasto G ł o g ó w e k , z k t ó r y m w i e ś , n a l e ż ą c a o d 1642 r . do hr. O p p e r s d o r f a , z a m i e s z k u j ą c e g o t a m t e j s z y zamek, u t r z y m y w a ł a zawsze d u ż y k o n t a k t , o p a r t y na o k r e ś l o n y c h w a r u n k a c h gospodarczych i t r a ­ d y c j i . G ł o g ó w e k , p o ł o ż o n y z dala od w a ż n i e j s z y c h l i n i i k o m u n i k a c y j n y c h , nie p o s i a d a j ą c y b o g a c t w m i n e r a l n y c h , obdarzony ż y z n y m i g l e b a m i , p r z y b r a ł charakter o ś r o d k a rolnego i r z e m i e ś l n i c z e g o . B y ł z a t e m miejscem 7 6 Np. zwrot: czy macie na sprzedaż pileta w gwarze Racławiczan brzmiał: hoder ganzla sufer kejfa. Knie w 1830 r. dla Dzierżysławic podaje: „katholische Kirche zu DeutsohMiillmen" (Wierzch). „Der Oberschlesier", Oberglogau-Sonderheft, R. 7: 1925. 6 7 �318 Z O F I A SZROMBA n a u k i r z e m i o s ł , j a k t e ż z a o p a t r y w a n i a się l u d n o ś c i okolicznych wsi w w i ę k s z o ś ć t o w a r ó w , a r t y k u ł ó w s p o ż y w c z y c h , n a r z ę d z i , w y r o b ó w rze­ mieślniczych itp. S ł o w n i k geograficzny dzieli D z i e r ż y s ł a w i c e n a : baronowskie i hra­ b i o w s k i e . D z i ś j e d y n i e w ś r ó d najstarszych m i e s z k a ń c ó w u t r z y m a ł a się t r a d y c j a istnienia we wsi d w ó c h g m i n : „ F r e i h e r r l i c h " i „ G r a f l i c h " , p r z y c z y m j e d n a k b r a k jest j a k i c h k o l w i e k d a n y c h co do istnienia we wsi ba­ rona. Z ł ą c z e n i e w y m i e n i o n y c h g m i n n a s t ą p i ć m i a ł o po u w ł a s z c z e n i u , a w i ę c w p o ł o w i e X I X w . P l a n wsi z 1905 r. w y r ó ż n i a jeszcze: „ D o r f Dirschelwitz Freiherrlich", o b e j m u j ą c ą tzw. Chałupki, i „Dorf Dir­ schelwitz G r á f l i c h " o b e j m u j ą c ą p o z o s t a ł ą , w i ę k s z ą c z ę ś ć wsi. D o 1945 r. przechowywane b y ł y we wsi urbarze, n a l e ż ą c e do hrabiego i barona. Ш е n o t o w a n a jest p r z y n a l e ż n o ś ć wsi do k o l e g i a t y , m i m o iż s ą s i e d n i klasztor O. O. P a u l i n ó w o b e j m o w a ł d u ż e tereny, rozparcelowane po se­ k u l a r y z a c j i z p o c z ą t k i e m X I X w . W D z i e r ż y s ł a w i c a c h do 1945 r. i s t n i a ł m a j ą t e k d w o r s k i , n a l e ż ą c y do hr. Oppersdorfa, wraz z o k o l i c z n y m i w s i a m i : Browiniec, B r o ż e c , G ł o g o w i e c , Grocholub, K o m o r o w i c e , Ł o w k o w i c e , Nasiele, X o w y D w ó r , Pisarzowice, Bzepce, Stare i X o w e K o t k o w i c e , W r ó b l i n oraz t e r e n : Las-serwitut i k o ś c i ó ł P a u l i n ó w w Mochowie, 8 o b e j m u j ą c y w 1914 9 r. we w s i 240 h a . W latach 1952—1956 na 60 ha podworskiej z i e m i i s t n i a ł a s p ó ł d z i e l n i a p r o d u k c y j n a , l i c z ą c a k ó w , w znacznej mierze d a w n y c h r o b o t n i k ó w d w o r s k i c h . 15 człon­ A r e a ł u p r a w y i s t r u k t u r a l u d n o ś c i . O g ó ł e m c a ł a powierzchnia wsi, w e d ł u g d a n y c h G m i n n e j B a d y N a r o d o w e j z 1958 г., w y n o s i : 698,46 ha, z tego p r z y p a d a n a : z i e m i ę o r n ą — 605,05 h a ; ł ą k i — 44,05 ha; p a s t w i ­ ska — 1,40 h a ; lasy — 0,45 h a ; w o d y z a m k n i ę t e — 0,01 h a ; n i e u ż y t k i — 1,22 h a ; rzeki, drogi, r o w y — 46,28 ha. W i e ś l i c z y 119 n u m e r ó w i o k o ł o 750 m i e s z k a ń c ó w . N a j w i ę k s z e gospodarstwo siodłacze obejmuje 29,45 ha. P r z e w a ż a j ą j e d n a k gospodarstwa ś r e d n i o r o l n e (około 4, 5, 6 ha), k t ó r y c h liczba Wzrosła po parcelacji d w o r u i reformie rolnej z 1946 r . Gospodarstwa o t a k i c h r o z m i a r a c h o k r e ś l a n o dawniej t e r m i n e m zagrodnicze, k t ó r y dziś z a n i k ł ze w z g l ę d u na f a k t , iż w w i ę k s z o ś c i obecni właściciele u z y s k a l i z i e m i ę dopiero po parcelacji d w o r u , b ę d ą c uprzednio c h a ł u p n i k a m i . Ten o s t a t n i t e r m i n ' w y s z e d ł r ó w n i e ż z u ż y c i a , a l u d n o ś ć , do k t ó r e j się o d n o s i ł , b ą d ź s t a ł a się r o l n i k a m i , b ą d ź r o b o t n i k a m i . 1 0 8 Słownik geograficzny, op. cit. Podobnie P. A. Z i m m e r m a n n , Beitrage zur Beschreibung von Schlesien, t. 3, Brzeg 1784, s. 101/102, dzieli wieś na dwie części. „Der Oberschlesier", op. cit. Por. strukturę gospodarstw rolnych w 1958 г.: 9 10 wielkość gospodarstw: ilość gospodarstw: do 2 ha 39 2 —7 ha 61 7 —15 ha 14 ponad 15 ha 5 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 319 W e w s i dostrzega się przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e rolniczej l u d n o ś c i , od d a w n a z a m i e s z k u j ą c e j wieś, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , r ó ż n e j p o d w z g l ę d e m zawodu, pochodzenia i s k ł a d u s p o ł e c z n e g o . Część w s i , roz­ c i ą g a j ą c a się n a p o ł u d n i e od d w o r u h r . Oppersdorfa, t w o r z y ł a z w a r t ą ca­ łość, z a m i e s z k a ł ą przez samowystarczalnych r o l n i k ó w , t j . siodłaMw, i za­ g r o d n i k ó w , o d b i e g a j ą c w k i e r u n k u w s c h o d n i m na teren t z w . K o l o n i i z ma­ ł o r o l n y m i gospodarstwami, na ogół c h a ł u p n i c z y m i . Przez c h a ł u p n i k ó w , z o b o w i ą z a n y c h do p e w n y c h p o w i n n o ś c i na rzecz d w o r u (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y ż e j w s p o m n i a n y c h ) , zamieszkana b y ł a nowsza c z ę ś ć w s i , p o w s t a ł a w X I X w . , t z w . C h a ł u p k i . W tej samej części (w k t ó r y m t o k i e r u n k u wieś się obecnie rozbudowuje) s t o j ą t z w . Zidłungi zbudowane p o d koniec d w u d z i e s t y c h l a t naszego w i e k u , n a l e ż ą c e do r o b o t n i k ó w , nie p o s i a d a j ą ­ c y c h w p r z e w a ż a j ą c e j części w ogóle ziemi. P o n a d t o i s t n i a ł w y r a ź n y roz­ d z i a ł k l a s o w y w u k ł a d z i e g r u n t ó w siodłaMw i z a g r o d n i k ó w , k t ó r y z po­ c z ą t k i e m X X w. uległ zatarciu. Okoliczne, urodzajne tereny lessowe s t w a r z a ł y dogodne w a r u n k i do r o z w o j u r o l n i c t w a , k t ó r e jest do dziś p o d s t a w o w y m z a j ę c i e m l u d n o ś c i . N a z w y , k t ó r y m i o k r e ś l a się pola orne, n i e j e d n o k r o t n i e w s k a z u j ą na i s t n i e j ą c e , z w ł a s z c z a p o d koniec X I X w . , tendencje do p o w i ę k s z a n i a a r e a ł u ziemi u p r a w n e j k o s z t e m z a r o ś l i , ł ą k i t p . S ą t o m . i n . : Łąki — pola orne p o w s t a ł e po separacji, ok. 1895 г., na miejscu d a w n y c h ł ą k ; Las — t e r e n w y k a r c z o w a n y prawdopodobnie p o d koniec X I X w . ; Poręba — p o w s t a ł a przez w y c i n a n i e z k o ń c e m u b . w . r o s n ą c y c h t a m w i e r z b , olch i t o p ó l ; Ligoty — t e r e n zamieniony na pola u p r a w n e , j e d n a k j u ż nie za p a m i ę c i i n f o r m a t o r ó w , przez karczowanie l i c z n y c h k r z e w ó w ; Stawy — zamienione przed 1945 r. na pola orne, ł ą k i , a uprzednio stawy n a l e ż ą c e do hr. Oppers­ dorfa, i i n . U p r a w a z i e m i . B a d a n i a n a d r o l n i c t w e m w y k a z a ł y stosunkowo w y ­ soki p o z i o m w i e d z y rolniczej t u t e j s z y c h m i e s z k a ń c ó w . Nierzadkie b y ł y w y p a d k i k o ń c z e n i a szkół r o l n i c z y c h b ą d ź specjalnych k u r s ó w . System t r ó j p o l o w y nie z a c h o w a ł się nawet w t r a d y c j i , j a k r ó w n i e ż w y k o r z y s t y ­ wanie we w s i w s p ó l n y c h t e r e n ó w w y p a s o w y c h . S z c z e g ó l n y nacisk k ł a ­ dziono w c i ą g u omawianego okresu na r o t a c j ę p ł o d o z m i a n o w ą . M n i e j więcej do I w o j n y ś w i a t o w e j j ę c z m i e ń s t a n o w i ł n a j w i ę k s z y procent w y ­ siewanych z b ó ż . O b o k z u ż y t k o w a n i a w b r o w a r n i c t w i e m i a ł on d u ż e znaczenie w ó w c z e s n y m p o ż y w i e n i u m i e s z k a ń c ó w w s i . Obecnie miejsce jego z a j ę ł a pszenica. Gleby tutejsze o k r e ś l a się j a k o „ p s z e n n o - b u r a c z a n e " , s t ą d u p r a w a b u r a k ó w c u k r o w y c h p r z y b r a ł a we w s i , j a k i okolicy olbrzy­ mie r o z m i a r y . Ostatnio zaczyna się r o z p o w s z e c h n i a ć na coraz w i ę k s z ą s k a l ę p o l o w a u p r a w a w a r z y w . J a k j u ż w y ż e j wspomniano, p o c z ą t k i jej ł ą c z ą się z t y p o w o w a r z y w n i c z ą s ą s i e d n i ą w s i ą M o c h ó w . S t a m t ą d w 1907 r . p r z y b y ł do D z i e r ż y s ł a w i c gospodarz, r o z p o c z y n a j ą c n a s z e r s z ą s k a l ę �320 Z O F I A SZROMBA 1 1 u p r a w ę w a r z y w . Znacznie p o s t ę p u j ą c a mechanizacja n a r z ę d z i r o l n i ­ czych z a z n a c z y ł a się od p o c z ą t k u b . w . D o w y j ą t k ó w n a l e ż y spotkanie we w s i d r e w n i a n y c h b r o n o ż e l a z n y c h z ę b a c h , drewnianego radla-plużycy do o b s y p y w a n i a z i e m n i a k ó w i t p . O d 1957 r. trzech n a j w i ę k s z y c h gospo­ d a r z y posiada t r a k t o r y . H o d o w l a . Po 1945 г., na skutek p o w i ę k s z a n i a się gospodarstw, w z r o s ł a we wsi h o d o w l a k o n i , a t y m s a m y m z m n i e j s z y ł a się p o n a d 5 0 % liczba t z w . krowiarzy™. Wzrosła również w porównaniu z poprzednimi l a t a m i h o d o w l a t r z o d y chlewnej. N a t o m i a s t dopiero po 1945 r . rozpo­ c z ę t o , na n i e z b y t j e d n a k d u ż ą s k a l ę , h o d o w l ę owiec, k t ó r e p r z e d t e m t r z y m a n o t y l k o we d w o r z e . Z r o z w o j e m h o d o w l i idzie w parze rozbu­ d o w y w a n i e c h l e w ó w i dzielenie i c h na osobne pomieszczenia. P o w s t a ł y w i ę c : chlewiki dla nierogacizny, chlewy d l a b y d ł a , a dla k o n i — masztalnie, k t ó r y c h n a j c z ę ś c i e j dawniej w ogóle nie w y o d r ę b n i a n o . Z a j ę c i a p o z a r o l n i c z e . Rolnictwo, będące g ł ó w n y m źródłem utrzy­ m a n i a dla p r z e w a ż a j ą c e j części m i e s z k a ń c ó w wsi ( b ą d ź b e z p o ś r e d n i o , b ą d ź dawniej p o ś r e d n i o przez p r a c ę w n i m na pańskim l u b w statkach), nie s p r z y j a ł o r o z w o j o w i r z e m i o s ł a . Gospodarstwa w w i ę k s z o ś c i , a z w ł a s z ­ cza siodłacze, b y ł y samowystarczalne p o d w z g l ę d e m n a p r a w c z o ś c i , j a k t e ż drobnej w y t w ó r c z o ś c i , p o s i a d a j ą c szereg p o d s t a w o w y c h , uniwersal­ n y c h n a r z ę d z i , a niejednokrotnie nawet m a ł e w a r s z t a c i k i (najczęściej w domach wycuźnych), bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k specjalizacji. Z drugiej s t r o n y p r z y c z y n ą stosunkowo s ł a b o r o z w i n i ę t e g o r z e m i o s ł a b y ł o p o ł o ­ żenie wsi w pobliżu miasta Głogówka, a t y m samym korzystanie z usług t a m t e j s z y c h r z e m i e ś l n i k ó w . Poza t y m bardzo d u ż ą r o l ę o d g r y w a l i w ę ­ d r u j ą c y po wsi handlarze, m . i n . w w y p a d k u z a o p a t r y w a n i a w kosze. J e d y n i e przez pewien czas wieś p o s i a d a ł a zawodowego koszykarza, M a cioszka, z C h r ó ś c i c , p o w . opolskiego. Macioszek od 1894 r. w ę d r u j ą c w z d ł u ż rzek po tutejszej okolicy, gdzie k o s z y k a r s t w o nie b y ł o rozpo­ wszechnione, wreszcie o s i a d ł w 1917 r. w D z i e r ż y s ł a w i c a c h . D o k o ń c a X I X i p o c z ą t k u X X w . i m p o n u j ą c ą jest liczba m u r a r z y i cieśli, k t ó r z y n i e j e d n o k r o t n i e p r a c o w a l i poza terenem w s i . D z i ś zawody te, u w a ż a n e za nierentowne, u s t ę p u j ą miejsca rozpowszechnionemu na d u ż ą s k a l ę s t o l a r s t w u . W X I X w . r o z w i n i ę t e b y ł o we w s i m ł y n a r s t w o (2 wodne m ł y n y ) , j a k t e ż p r z ę d z a l n i c t w o l n u , p r z y c z y m j e d n a k t o ostat13 1 1 W 1958 r. warzywa kontraktowało 29 gospodarzy, w latach trzydziestych b. w. - 3. Przed 1945 r. było ich 53, a w 1958 r. tylko 24. Krowami pracuje się posiada­ jąc na ogół do 3 ha ziemi. W sąsiedztwie wsi stoją ruiny tzw. „Obory", w której jeszcze ok. 80 lat temu zamykano po kąpieli w rzece dworskie owce. We wsi, jak i okolicy, nieznane jest znaczenie słów „obora", „obornik". 12 1 3 �WIEŚ DZIERŻYSŁAWICE 321 nie nie w y o d r ę b n i o n e j a k o osobne r z e m i o s ł o , a j a k o jedno z z a j ę ć poza­ r o l n i c z y c h . Ш е notowane są n a t o m i a s t t r a d y c j e t k a c t w a . Obecnie we wsi jest jedna pracownia stolarska o p a r t a na nowocze­ snych, zmechanizowanych n a r z ę d z i a c h p r a c y , jedna k u ź n i a , p r a c o w n i a k r a w i e c k a oraz p i e k a r n i a . Poza t ą o s t a t n i ą pracownie p o s i a d a j ą u c z n i ó w , a n a j w i ę k s z y m zainteresowaniem cieszy się stolarstwo. K i l k u m i e s z k a ń ­ c ó w , z a j m u j ą c się g ł ó w n i e r o l n i c t w e m i h o d o w l ą , t r u d n i się r ó w n i e ż ciesielstwem, k o ł o d z i e j s t w e m l u b szewstwem, nie zawsze u k o ń c z y w s z y n a u k ę i nie zawsze p o s i a d a j ą c w ł a s n y warsztat. N a w e t pracownie rze­ m i e ś l n i c z e p o s i a d a j ą r ó w n i e ż pewnego r o d z a j u zabezpieczenie w gospo­ darstwie r o l n y m . B u d o w n i c t w o . Przestrzenne w y o d r ę b n i e n i e się l u d n o ś c i rolniczej, od d a w n a z a s i e d z i a ł e j we wsi, od l u d n o ś c i p r z y b y ł e j z z e w n ą t r z , p o r u ­ szone przeze m n i e j u ż w y ż e j , odzwierciedla się w t u t e j s z y m b u d o w n i c ­ t w i e . Najstarsza częśó wsi, p o ł o ż o n a na p o ł u d n i e o d d w o r u , z a m i e s z k a ł a przez r o d z i n y siodłacze i zagrodnicze, zabudowana jest przez z w a r t y szereg mniej więcej j e d n a k o w y c h , u s y t u o w a n y c h szczytem do d r o g i , b u d y n k ó w . S ą t o w y ł ą c z n i e d o m y m u r o w a n e . Najstarszy d a t o w a n y d o m we wsi, n a l e ż ą c y do r o d z i n y siodłaczej, pochodzi z 1823 r. i m a t r a d y c j ę pierwszego murowanego d o m u we wsi. L a t a 1834, 1839, 1842, w y r y t e na ś r o d k o w e j halce w wielkiej izbie, są d a t a m i b u d o w y d o m ó w siodłaczych. D o m y zagrodnicze m a j ą p ó ź n i e j s z e o d poprzednich d a t y p o w s t a n i a (lata 1862, 1883, 1887) w y r y t e na szczytach d o m ó w . P o d j e d n y m da­ chem ( d w u s p a d o w y m , k r y t y m szkorupą l u b szibrem) m i e s z c z ą się chlewy. S t o d o ł y s t o j ą prostopadle do d o m ó w b ą d ź oddalone od n i c h o k i l k a czy k i l k a n a ś c i e m e t r ó w , b ą d ź w w y p a d k u m a ł e j p o w i e r z c h n i zagrody ( p r z e w a ż n i e w gospodarstwach zagrodniczych) p r z y l e g a j ą do n i c h . W o l n ą p r z e s t r z e ń m i ę d z y d o m e m a s t o d o ł ą zabudowuje się pomieszczeniami gospodarczymi (szopy, wozownie). W e wsi z a c h o w a ł y się j e d y n i e d w i e s t o d o ł y zbudowane na t z w . „ m u r p r u s k i " , z k t ó r y c h jedna d a t o w a n a jest na 1876 г., oraz drewniana s t o d o ł a o k o n s t r u k c j i p r z y s ł u p o w e j . Osobne d o m y wycuźne, c h a r a k t e r y s t y c z n e dla d o m ó w siodłaczych, s t o j ą r ó w n o l e g l e do d o m ó w , t a k j a k i one, szczytem do d r o g i . N i e k t ó r e są r ó w n i e ż datowane (np. 1842 г.). Po I wojnie ś w i a t o w e j istnieje ten­ dencja do p o w i ę k s z a n i a p o w i e r z c h n i mieszkalnej w e w n ą t r z d o m u przez stawianie n a d b u d ó w k i , t z w . wypuszczki, l u b c a ł e g o jednego p i ę t r a za­ miast b u d o w a n i a osobnego d o m u wycuźnego. Pomieszczenia wycuźnicze w domach zagrodniczych, m i e s z c z ą c e się na ogół w t y l n e j części d o m u , l i k w i d o w a n e są w celu r o z b u d o w y c h l e w u . W n ę t r z e d o m ó w s k ł a d a się zasadniczo z sieni, k u c h n i , wielkiej i z b y oraz jednej l u b d w ó c h k o m ó r . D o m y siodłacze (obok i n n y c h nowo budo­ w a n y c h ) m a j ą poza t y m i z b ę do spania, t z w . szłafsztubę, k t ó r ą dziś nieEtnografia Polska, t. I V " l �322 Z O F I A SZROMBA j e d n o k r o t n i e uzyskuje się przez p r z e b u d ó w k i w e w n ą t r z d o m u , n p . z k o ­ m o r y . W k u c h n i , s k u p i a j ą c e j w i ę k s z o ś ć ż y c i a m i e s z k a ń c ó w , zachowany jest t r a d y c y j n y k ą t , z a j ę t y przez s t ó ł ze s t o j ą c y m i p o d k ą t e m p r o s t y m ławami. Z d o b n i c t w o w b u d o w n i c t w i e skierowane jest na ś c i a n ę s z c z y t o w ą , z w r ó c o n ą w s t r o n ę drogi. Jednak, p o c z ą w s z y od okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , a z w ł a s z c z a po I J w o j n i e ś w i a t o w e j , d ą ż y się do j a k najprostszych f o r m w budownictwie. Nowsza część w s i , t j . C h a ł u p k i , p o w s t a ł a w X I X w . i z a m i e s z k a ł a przez c h a ł u p n i k ó w , s k ł a d a ł a się z m a ł y c h d r e w n i a n y c h d o m k ó w , z k t ó ­ r y c h j e d y n y , zachowany do dziś z 1869 г., daje obraz c h a ł u p n i c z y c h za­ b u d o w a ń tej części wsi w k o ń c u X I X i p o c z ą t k u X X w . D o m s k ł a d a się z jednej i z b y , sieni, d w ó c h k o m ó r i chlewa. W l a t a c h d w u d z i e s t y c h b . w . d o m y te z o s t a ł y z a s t ą p i o n e p r z e z b u d y n k i m u r o w a n e . Z n a j d u j ą c e się w tej samej części w s i t z w . Zidlungi t w o r z ą z w a r t y k o m p l e k s około 17 jednako b u d o w a n y c h , w e d ł u g tego samego w z o r u , d o m k ó w . S t r ó j . Badania n a d strojem l u d o w y m w y k a z a ł y stosunkowo jeszcze d u ż ą ż y w o t n o ś ć kobiecego s t r o j u ludowego, j e d n a k w granicach pewnego., w i e k u k o b i e t . T a k w i ę c u w a ż a się, że s t r ó j l u d o w y na ogół noszony jest przez te k o b i e t y , k t ó r e jeszcze w 1914 г., j u ż j e d n a k j a k o ostatnie, szły w n i m do I k o m u n i i . W s t r o j u t y m , a z w ł a s z c z a w jego p o d s t a w o w y c h d w ó c h c z ę ś c i a c h mazelónee i jupie (a g ł ó w n i e w i c h z d o b n i c t w i e ) , w c i ą g u omawianego okresu n a s t ą p i ł o szereg z m i a n , p o d y k t o w a n y c h p a n u j ą c ą w d a n y m czasie m o d ą , p r z y c h o d z ą c ą do wsi z G ł o g ó w k a , k t ó r a t r w a ł a niekiedy zaledwie przez k i l k a l a t . Silny k o n t a k t z G ł o g ó w k i e m b y ć m o ż e r ó w n i e ż w p ł y w a na f a k t istnienia w D z i e r ż y s ł a w i c a c h t y l k o k i l k u p o d s t a w o w y c h i n s t y t u c j i , a m i a ­ n o w i c i e : przedszkole, 7-klasowa szkoła o g ó l n o k s z t a ł c ą c a , G m i n n a Spół­ dzielnia S p o ż y w c ó w i Ochotnicza S t r a ż P o ż a r n a . C i ą ż e n i e k u w y ż e j wspo­ m n i a n e m u m i a s t u , k t ó r e z a w a ż y ł o na c a ł o k s z t a ł c i e k u l t u r y w s i , jest u w a r u n k o w a n e d ł u g o w i e c z n y m i z w i ą z k a m i gospodarczymi i s p o ł e c z n y m i . 1 14 14 Knie już w 1830 r. podaje dla wsi: „1 katholische Schule". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3610c386557219bfb83c61f266560b48.pdf 86f5d1c0ec30dbcd457511d7a49ed151 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1192 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1098 Title A name given to the resource Dychotomia natura - kultura jako szczególny problem etnologii / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.25-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kaniowska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. XXIX: 1985, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KATARZYNA KANIOWSKA (Uniwersytet Łódzki) DYCHOTOMIA NATURA — K U L T U R A JAKO SZCZEGÓLNY PROBLEM ETNOLOGII Przedmiotem moich zainteresowań są ekologiczne teorie kultury. Kon­ cepcje te, nawiązujące szczególnie silnie do ewolucjonizmu, a ściślej do neoewolucjonizmu L . White'a i J. Stewarda, są pewnym specyficznym przykładem holistycznego spojrzenia na kulturę. Etnologia tego typu obca jest polskiej tradycji, proponuje bowiem zgoła inną niż znane nam z etnografii czy socjologii polskiej perspektywę. Ekologiczne teorie k u l ­ tury, jakkolwiek różniące się między sobą szczegółowymi rozwiązaniami, łączy niewątpliwie kilka wspólnych cech. Większość z nich dotyczy sfery metodologicznej, gdzie najistotniejszym postulatem jest praktyczne sto­ sowanie doświadczeń dziedzin nauk przyrodniczych (jak etologia, gene­ tyka, antropologia fizyczna) w badaniu zjawisk kulturowych. W sferze teoretycznej natomiast pojawia się szereg kwestii związanych z katego­ riami mającymi w ekologicznych interpretacjach kultury szczególne zna­ czenie, a więc kwestia rozumienia m. in. środowiska naturalnego, sym­ bolicznego wymiaru kultury czy dychotomii natura — kultura. Obydwie sfery, metodologiczna i teoretyczna, podporządkowane są naczelnemu przekonaniu twórców i zwolenników ekologicznej teorii k u l ­ tury, że taki właśnie sposób badania kultury wyeliminować może z roz­ ważań o kulturze wszelkie antropocentryczne interpretacje i wniosko­ wania. W poniższym tekście przedstawiam, naturalnie w dużym skrócie, sposób rozumienia dychotomii natura — kultura w przekonaniu, że uni­ wersalność tej problematyki zainteresuje większość słuchaczów i skłoni do dyskusji nad specyfiką etnologii nie tylko ekologicznej. * Oddzielenie kultury od natury jest zabiegiem w etnologii tak oczy­ wistym, iż można sądzić, że wszelka refleksja o kulturze z niego właśnie wyrasta. Podział ten staje się fundamentem definiowania kultury, a więc ujawnia się wszędzie tam, gdzie składane są teoretyczne deklaracje lub- �26 KATARZYNA KANIOWSKA podejmowane są praktyczne działania etnologów. Znamienny jest fakt, że tradycyjnie ujmuje się te dwie sfery: obszar kultury i obszar natury dychotomicznie. Każda tendencja czy szkoła etnologiczna dychotomię tę uznaje m i l ­ cząco lub jawnie przyjmując jej konsekwencje wypowiada się o kulturze. K u l t u r ę w etnologii charakteryzowano szukając tych wszystkich cech, jakie świadczyć mogą o jej swoistości, odrębności czy — jak to się nieraz ujmowało •— niezależności od natury. Historia etnologii dostarczyć może wielu przykładów na to, że zesta^ wienie natura — kultura rozumiane jako przeciwstawienie chaosu i po­ rządku, sfery trwałości i zmienności, bierności i twórczości czy wreszcie sfery niezależnej i zależnej od człowieka kształtowało przede wszystkim poglądy na drugi człon dychotomii. Rzadko znaleźć można w koncep­ cjach etnologicznych fragmenty, w których deklaruje się pogląd na to, czemu się kulturę przeciwstawia, jeszcze rzadziej zaś obejmuje się re­ fleksją całość i to w ten sposób, by refleksja ta objęła i sens, i źródła, i uzasadnienia dychotomii natura — kultura. Jedynym, choć nie tylko dlatego interesującym przykładem antro­ pologii uprawiającej taką właśnie refleksję jest, w moim odczuciu, współ­ czesny ewolucjonizm, którego liczne wersje różnie akcentujące powyższą problematykę tworzą określony nurt myślenia o świecie — ekologiczne teorie kultury. W antropologii szczególnie o rozwoju nauki decyduje atrakcyjność py­ tań kształtująca sens odpowiedzi, a nie przedmiot wątpliwości. Ten jest zasadniczo niezmiennie określony — jest nim kultura. Wspomniany prze­ ze mnie ewolucjonizm jest znakomitym tego przykładem. Fenomen trwa­ łości ewolucjonizmu jako pewnego sposobu interpretowania zjawisk k u l ­ turowych uzależniony jest od owej atrakcyjności pytań badawczych, pod­ czas gdy przedmiot refleksji rozumie się w klasycznym, niemal tylorowskim ujęciu. We współczesnym ewolucjonizmie różnorodność sposobów interpreto­ wania kultury chrakteryzuje jednak wspólna optyka w podejściu do przedmiotu badań. W każdym z ujęć mówi się o kulturze w ogóle i na­ turze w sensie równie ogólnym. Antropologia ewolucjonistyczna dzisiaj bliska jest raczej socjobiologii stając się próbą twórczego połączenia do­ świadczeń dziedzin leżących w tradycyjnie odrębnych miejscach klasy­ fikacji nauk. Nauka o kulturze ma być płaszczyzną eksperymentu zasto­ sowania metod socjo-przyrodniczych, i to nie tak, by nakładały się na siebie analizy socjologiczna i przyrodnicza, ale by połączenie to dało w efekcie jednolity aparat pojęciowy i badawczy. Trafną charakterystykę ekologicznych teorii kultury oddaje wypowiedź Edwarda Wilsona, jedne­ go z najbardziej znaczących dziś socjóbiologów. Pisze on: ,,[...] socjobiologia [...] jest d y s c y p l i n ą j e d n o c z ą c ą w i e d z ę etologii ( b a d a n i a n a t u r a l i s t y c z n e p e ł n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń ) , ekologii (badania z a l e ż n o ś c i o r g a n i z m ó w od ś r o d o w i s k a ) i genetyki dla odkrycia generalnych p r a w d o t y c z ą c y c h biologicznych �27 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A własności całych społeczeństw. C o jest n a p r a w d ę nowe w socjobiologii, j a k ą u z y s k u j e s i ę najistotniejsze dane o organizacji s p o ł e c z n e j z w z o r ó w to droga, zachowań i psychologii oraz gromadzenie i reinterpretowanie f a k t ó w w oparciu o d o ś w i a d c z e ­ nia etologii i genetyki n a poziomie całych p o p u l a c j i tak, by ukazać, jak grupy 1 s p o ł e c z n e a d a p t u j ą s i ę do ś r o d o w i s k a poprzez e w o l u c j ę " . Określenie to odnieść można z powodzeniem do ekologicznych teorii kultury, jeśli tylko kategorii środowiska nada się odpowiednio szeroką interpretację, a mianowicie środowiskiem naturalnym człowieka zwać się będzie przyrodnicze i kulturowe otoczenie. Wspólne socjobiologii i eko­ logicznym teoriom kultury jest rozumienie ewolucji jako procesu nie­ ustannej interakcji kultury i przyrody, traktowanie człowieka jako przed­ stawiciela "gatunku w całym zbiorze społecznych gatunków żyjących na Ziemi, wspólna jest także ambicja konstruowania i sprawdzania general­ nych praw ewolucji formułowanych jako w y n i k i badań. Tak rozumiana socjobiologia (tu: ekologiczna teoria kultury) byłaby realizacją postulatu klasyka współczesnego ewolucjonizmu L . White'a, postulatu wyrażonego w jego klasyfikacji nauk, gdzie nauka o kulturze — kulturologia — jest dziedziną zwieńczającą kolejne obszary poznania naukowego; dziedziną, którą nauki przyrodnicze w sposób konieczny poprzedzają dostarczając wiedzy do poznania i interpretowania zjawisk kultury. Socjobiologię i współczesne nurty ewolucjonizmu łączy jeszcze jedna wspólna cecha. Jest nią przeświadczenie, że dążność do obiektywnej wiedzy o kulturze opierać się musi na odrzuceniu antropocentryzmu we wszelkiej postaci, stąd wprowadzenie i tak dalekie zawierzenie „obiek­ t y w n y m " dziedzinom i metodom. Ta cecha współczesnej ekologicznej etno­ logii staje się, w moim przekonaniu, najbardziej interesująca, ale i nie­ wątpliwie najbardziej dyskusyjna. Dyskusja ta wszak ma dotyczyć py­ tania zasadniczego — czy etnologia, czy nauka o kulturze może być w ogóle nie antropo-centryczna. Dychotomia natura — kultura wydaje się opierać właśnie na fundamencie antropocentrycznym. Jeśli tak nie jest, przesłanek do zniesienia czy zaprzeczenia antropocentryzmowi należałoby szukać w rozumieniu natury i kultury. We współczesnych teoriach ewolucjonistycznych (trzeba dodać: w kla­ sycznych ich wersjach) antropocentryzm ujmowany jest zasadniczo na dwa sposoby. W jednej z wersji, mającej swe korzenie w teorii symbolu L. White'a, podkreśla się swoistość kultury ludzkiej istniejącej mocą jedynie ludzkiej zdolności kreowania symboli. W innej, równie wyraźnie akcentowanej tendencji reprezentowanej przez J. Stewarda mamy do -czynienia z antropocentryzmem „biologicznym" wyrażanym w przeświad­ czeniu, że reakcje między środowiskiem a jedynie człowiekiem niosą konsekwencje w postaci kultury. U późniejszych autorów próbujących tak jak socjobiologia godzić te dwie interpretacje mówi się o podobnie rozumianym antropocentryzmie operując terminem „humanizacji". To, 1 E . W i l s o n , On Human Nature, L o n d o n 1978, s. 16-17. �28 KATARZYNA KANIOWSKA co autorzy ci nazywają humanizacją, pokrywałoby się (lub lepiej — w y ­ rastało z) z whiteowskimi kryteriami człowieczeństwa. Wytwarzanie i po­ sługiwanie się narzędziami oraz specyficznie ludzka zdolność do ustana­ wiania i posługiwania się symbolami (technologiczny i psychologiczny poziom kultury u White'a) odpowiada przeświadczeniom ekologów, że przedmioty wskazujące na tryb życia i działalności oraz świadectwa czyn­ ności psychicznych przesądzają o człowieczeństwie istot. Jeden z autorów pisze: „ Z a r ó w n o w najodleglejszej przeszłości, jak i dzisiaj c e c h ą c z ł o w i e k a b y ł a i p o ­ zostaje i n t e n s y w n a i z ł o ż o n a a p r z y t y m , j a k d o t ą d , n i e w y j a ś n i o n a współpraca jego c i a ł a , k t ó r e jest n i c z y m i n n y m j a k z ł o ż o n ą f o r m ą m a t e r i i i s y m b o l i c z n e j a k t y w n o ś c i jego u m y s ł u . Z p o w o d u tej a k t y w n o ś c i , w s z y s t k o co w y w i e r a n a ń w p ł y w o d b i j a s i ę r ó w n o c z e ś n i e n a jego c z y n n o ś c i a c h f i z j o l o g i c z n y c h i p s y c h i c z ­ nych, k t ó r e przenikają się wzajem. Zatem badania m e c h a n i z m ó w ustrojowych z p o m i n i ę c i e m a k t y w n o ś c i symbolicznych, k t ó r e z mechanizmami tymi są niero­ z e r w a l n i e z w i ą z a n e , oznacza niedostrzeganie n a j b a r d z i e j z n a m i e n n e j s t r o n y n a t u r y człowieka" . a Poznanie istoty ludzkiej jest więc uzależnione w szczególny sposób od poznania jej aktywności symbolicznej. Dla klasyków współczesnego ewolucjonizmu, jak i dla dzisiejszych jego zwolenników, poznanie to jest po prostu poznaniem kultury. Wystarczy przytoczyć whiteowskie defi­ nicje kultury, by raz jeszcze wykazać zbieżność przekonań i dążeń socjobiologów z postulatami tego kierunku etnologii. „Kultura jest systemem zjawisk: aktów (wzory zachowań), obiektów (narzędzia, wytwory), idei (wierzenia, wiedza) i odczuć (postawy, war­ tości). Wszystkie one uzależnione są od symboli" . Kultura powstaje w momencie, w którym istota ludzka staje się zwierzęciem posługującym się symbolami. Obok symbolu drugą wielkością posiadającą przemożne znaczenie dla humanizacji jest szczególne oddziaływanie środowiska na człowieka. Re­ akcje człowiek — środowisko przebiegające nie tylko w fizycznym, ze­ wnętrznym wymiarze, ale także symbolicznym stają się przedmiotem zainteresowań ekologów ze względu na powszechne akceptowanie prze­ konania o ekologicznym uwarunkowaniu człowieka i jego kultury. 3 „[...] s i ł y wywierają środowiska, poza n a istoty ż y w e m i n u j ą c a rola w a r u n k u j ą c a bezpośrednim również wpływ owe w p ł y w y wpływem pośredni. na mechanizmy ustrojowe,, W przypadku człowieka, do­ p o ś r e d n i e pod w z g l ę d e m i l o ś c i o w y m i j a ­ k o ś c i o w y m przypada czynnikom psychicznym. Istoty ż y w e r e a g u j ą w s p o s ó b okre­ ś l o n y nie t y l k o p r z e z n a t u r ę b o d ź c a , l e c z r ó w n i e ż p r z e z w ł a s n e , m o b i l i z u j ą c e r e a k c j e p o ś r e d n i e . Ó w ł a ń c u c h p o ś r e d n i c h odpowiedzi ma szczególną doniosłość u z p o w o d u jego s k ł o n n o ś c i do s y m b o l i c z n e g o u j m o w a n i a w s z y s t k i e g o , d a r z a , a zatem do r e a g o w a n i a * R . D u b o s , Człowiek, ' L . A . W h i t e , The na środowisko, Science symbole adaptacja, of Culture, tak, jakby one W a r s z a w a 1970, s. 7. N e w Y o r k 1949, s. 139. człowieka co m u s i ę p r z y ­ były na- �29 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A t u r a l n y m i stwem tej wiskowy b o d ź c a m i cechy ma zawsze s t k i e jego w ł a s n e potężną, pospolite, że jest to, może jak ś r o d o w i s k a że odpowiedź charakter doświadczenia ona osobisty, p o n i e w a ż na moje — jakikolwiek znajdują w z przeszłości. Doświadczenia zniekształcić, i najwznioślejsze [podkreślenie człowieka a doznania nawet przekształcić przeistaczając je w K. K.]. Następ­ czynnik środo­ niej w y r a z te stanowią zarówno ten wszy­ siłę tak najbardziej sposób w zwy­ 4 k ł e r e a k c j e fizjologiczne" . Cytowany tu Rene Dubos przytacza fragment wiersza Tennysona, w którym Ulisses powiada: „Jestem cząstką wszystkiego, z czym się spotkałem". Socjobiolog uszczegółowiłby to stwierdzenie dodając: wszy­ stkiego, z czym się spotkałem w życiu kulturowym i biologicznym, świa­ domie bądź nieświadomie. Etnolog natomiast odwołałby się do tych wszy­ stkich koncepcji, w których kulturę traktuje się jako formę zbiorowej pamięci. Dzieje się tak nie tylko w ewolucjonizmie, gdzie jak u White'a zdolność człowieka do posługiwania się symbolami powoduje, że człowiek w odróżnieniu od zwierząt zachowuje swoje poprzednie doświadczenia; symbol stanowi o ciągłości doświadczenia, bez tej ciągłości zaś nie może powstać i istnieć kultura. Również w koncepcji dziedzictwa kulturowego K. Dobrowolskiego czy koncepcji tradycji J. Szackiego, by podać tylko niektóre dobitniejsze przykłady, znajduje wyraz przekonanie o koniecz­ ności rozważania kultury także i w kategoriach pamięci zbiorowej. Obydwie krótko scharakteryzowane powyżej tendencje współczesnego ewolucjonizmu — symboliczna i biologiczna — zgodne są co najmniej w trzech założeniach: o unikalnej pozycji człowieka w świecie, o mocy symbolicznego myślenia i o nieustannej interakcji człowieka i środowiska naturalnego. Generalnie natomiast wydaje się różnić obydwa spojrzenia sposób pojmowania tej ostatniej kategorii — pojęcia środowiska natural­ nego. W jednym przypadku jest nim przyrodnicze otoczenie człowieka, w drugim zaś — otoczenie przyrodnicze wraz z otoczeniem kulturowym. Jest to konsekwencją różnej interpretacji szerszego, kluczowego proble­ mu, a mianowicie problemu przeciwstawienia kultury naturze, a tym samym określenia ich granic. W żadnym jednak razie nie zostaje' znie: siony antropocentryzm. Dychotomia natura — kultura w takiej postaci, jaką ma ona w eko­ logicznych koncepcjach kultury, uzasadniana być może argumentami leżą­ cymi niejako u podstaw twierdzeń tych koncepcji. Myślę tu o wskazaniu pewnego typu spojrzenia na przedmiot zainteresowań etnologii, a zatem na filozoficzne zaplecze współczesnego ewolucjonizmu. Nie jest on bo­ wiem prostą kontynuacją swej klasycznej tylorowsko-morganowskiej wersji, choć w wielu aspektach niewątpliwie realizuje postulaty X I X -wiecznych autorów. Współczesny ewolucjonizm kształtują — moim zdaniem — materia­ lizm, naturalizm i symbolizm, zaznaczając tradycje takiego myślenia za4 D u b o s , op. cit., s. 8. �30 KATARZYNA KANIOWSKA równo w teoretycznych, jak i metodologicznych orzeczeniach. Oczywiś­ cie wątki te uwidaczniają się w poszczególnych koncepcjach w różnym nasileniu. Generalnie i z dużym uproszczeniem rzecz ujmując można po­ wiedzieć, że wątki materialistyćzne uwidaczniają się w neoewolucjonizmie i powszechnym przekonaniu o prymacie lub szczególnej ważności sfery technologii (tu przede wszystkim energetyzm, co kształtuje zarów­ no określone rozumienie kultury, a tym samym natury — kultury, oraz przesądza o odpowiednim interpretowaniu zagadnienia ewolucji . Sym­ bolizm dochodzi w ekologicznych teoriach kultury do głosu mocą po­ wszechnego wśród tych koncepcji akceptowania roli symbolu w kulturze, od czego znów zależy interpretowanie podziału natura — kultura. Na­ turalizm natomiast z jednej strony tworzy metodologiczne zaplecze współwczesnego ewolucjonizmu, w sferze teoretycznej zaś najsilniej pojawia się tam, gdzie rozwój kultury rozpatrywany jest jako rozwój świado­ mości, rozwój poznania. Nie bez znaczenia pozostają także wątki supranaturalistyczne, które kształtują ewolucjonistyczne koncepcje k u l t u r y ostatnich lat. Jeśliby więc rozważać dychotomię natura — kultura tak, jak rozumie się ten podział w dzisiejszej etnologii ewolucjonistycznej (a myślę, że nie tylko ewolucjonistycznej), zauważyć można racjonali­ styczne bądź idealistyczne źródła i sposoby interpretacji tego problemu. Żadna jednak z dwu tych opcji nie roizsądza kwestii antropocentryzmu to­ warzyszącego interesującej mnie tutaj dychotomii. Co więcej, wykazać można, że obydwie interpretacje: racjonalistyczna i idealistyczna , nie ustanawiają w powyższej kwestii żadnej istotnej różnicy. W obydwu t y ­ pach myślenia o kulturze podział świata na sferę natury i kultury jest podziałem, za którym stoją argumenty „kulturowe" często nienaukowe. Znaczy to w konsekwencji tyle, że antropocentryczna jest sama dycho­ tomia, a dopiero w ślad za tym — interpretacja poszczególnych j e j członów. 5 6 Dwoje antropologów amerykańskich młodszego pokolenia: J. Patrick Gray i Linda D. Wolfe, opublikowało w 1982 r. w y n i k i swoich przemyśleń i badań empirycznych na temat rozumienia dychotomii natura — k u l ­ tura. Wydzielają oni dwie dominujące tendencje: socjobiologiczną i krea­ cjonistyczną. Każda z nich szuka dla swego podziału uzasadnienia, w pierwszym przypadku — w sferze argumentów przyrodniczych (świato­ poglądu świeckiego), w drugim — w sferze argumentów-dogmatów (świa­ topoglądu religijnego). U źródeł obydwu tych tendencji leży, zdaniem autorów, odmienne rozumienie procesu ewolucji. W tym różnym rozu5 z Pisze o tym B . Meggers; dość szeroko M. H a r r i s , M. Harris The Rise of powołując się na Anthropological dyskusję Theory, M. Opiera London 1968, s. 637. 6 W a r t o tu p o c z y n i ć , terminami ż e autorzy a m e r y k a ń s c y ,.racjonalny" i „idealny", jest np. u P . G r a y ' a i L . Wolfe, nie bacząc M . Opiera, dość nonszalancko n a i c h filozoficzne B . Meggers, posługują konotacje się (tak R. Adamsa, E . Colson). �31 DYCHOTOMIA N A T U R A — K U L T U R A mieniu ewolucji ogniskują się problemy, takie jak: postęp jako dążenie do doskonałości, uznanie racjonalności świata lub boskiej interwencji, zależności lub niezależności postępu od człowieka, możliwości ingerowa­ nia w procesy ewolucji itp. Badania autorów dotyczą^także niejako wa­ runków utrzymywania się teorii ewolucjonistycznej . Autorzy stwier­ dzają przekształcanie się argumentów „socjobiologicznych" w racje opar­ te na uzasadnieniach pozanaukowych, co spowodowane jest kryzysem wartości i kryzysem wiary w możliwości naukowego uzasadnienia. Kon­ sekwencją tego jest dość paradoskalna sytuacja: autorytet nauki utrzy­ mywany jest wiarą w szerokie możliwości poznawania, gdy na etapie wnioskowania nie możemy wyzwolić się od uciekania się w sferę pojęć wyrosłych z przedsądów. Właściwość tę przypisać można i socjobiolo­ gicznym i kreacjonistycznym teoriom. Autorzy poddają analizie insty­ tucję rodziny będącej w ich pojęciu podstawowym obszarem zachowań człowieka. Zachowaniom człowieka w rodzinie przeciwstawiają zacho­ wania leżące zewnątrz tego obszaru klasyfikując je jako zachowania zwią­ zane z pracą zawodową. Stosując argumentację czerpaną zarówno z so­ cjobiologicznej jak i kreacjonistycznej wersji uzasadnień konstruują schemat, w którym nakładają się, na siebie dwie dychotomie: makro — natura/kultura i mikro — rodzina/praca. Analiza daje odpowiedniość: natura — rodzina, kultura — praca, a więc wszelkie zachowania „natu­ ralne" człowieka dają się realizować w obrębie życia rodzinnego, k u l t u ­ rowe zaś zachowania to te, których wymaga od nas środowisko pozadomowe. 7 Analiza przeprowadzona została przez Gray'a i Wolfe z uwzględnie­ niem wielu, jeśli nie wszelkich założeń formułowanych przez zwolenników obydwu badanych orientacji. Na przedstawienie szczegółów tej analizy nie ma tu naturalnie miejsca. Jednak wnioski tych badań, mimo całej ich rzetelności, wypadają dość banalnie, jeśli nie wręcz humorystycznie, gdyby zechcieć wyrażać je w skrajnej postaci. Ale przytaczam je z dwu ' T r z e b a z d a ć sobie s p r a w ę , ż e e w o l u c j o n i z m w U S A w z n a c z n i e s i l n i e j s z y m stopniu n i ż w E u r o p i e o d d z i a ł u j e na s p o s ó b m y ś l e n i a o kulturze. E w o l u c j o n i z m l e ­ ż ą c y u p o d s t a w e k o l o g i c z n y c h i n t e r p r e t a c j i k u l t u r y jest w w i ę k s z y m s t o p n i u ś w i a ­ t o p o g l ą d e m niż teorią kultury. O żywotności p r o b l e m ó w z w i ą z a n y c h z przyjęciem teorii e w o l u c j i m o ż e ś w i a d c z y ć f a k t , iż od lat 2 0 - t y c h naszego w i e k u n a t r a f i a ł a o n a n a s p e k t a k u l a r n y s i l n y s p r z e c i w ze s t r o n y o p o z y c j o n i s t ó w j a k o n i e z g o d n a z p r z e ­ k a z e m b i b l i j n y m . N i e w i e l e p o n a d c z t e r y l a t a t e m u np. w s t a n i e A r k a n s a s w e s z ł a w ż y c i e u s t a w a (akt 590 z m a r c a 1981) n a z w a n a U s t a w ą o W y w a ż o n y m T r a k t o ­ w a n i u n a u k K r e a c y j n y c h i N a u k E w o l u c y j n y c h . U s t a w a ta n a k a z u j e , aby (w g r a n i ­ cach stanu) w publicznych s z k o ł a c h w y k ł a d a n o jako r ó w n o u p r a w n i o n e t e o r i ę e w o ­ l u c j i i t e o r i ę i n t e r p r e t u j ą c e r o z w ó j c z ł o w i e k a w e d ł u g B i b l i i . A k t ten n a p o t k a ł ż y w y s p r z e c i w . 5 s t y c z n i a 1982 r. w y r o k w y d a n y p r z e z S ą d O k r ę g o w y p r z y n i ó s ł p e ł n ą s a t y s f a k c j ę o b r o ń c o m t e o r i i e w o l u c j i . U z n a ł on, ż e a k t 590 jest s p r z e c z n y z K o n ­ s t y t u c j ą U S A , g d y ż tzw. n a u k i k r e a c y j n e nie m a j ą c h a r a k t e r u teorii n a u k o w e j , ale s ą p o g l ą d e m r e l i g i j n y m , a j a k o t a k i nie m o g ą b y ć w y k ł a d a n e w s z k o ł a c h państwowych. �32 KATARZYNA KANIOWSKA powodów. Po pierwsze, chcę wskazać na dość dużą przepaść między eko­ logicznymi teoriami kultury a ich wersjami stosowanymi. Miałkość w y ­ ników tych ostatnich polega — moim zdaniem — na tym, że ekologiczne teorie kultury proponują etnologii szczególną refleksję, a mianowicie refleksję nad samą sobą, gdzie przedmioty tej refleksji z racji swej •ogólności nie dają się tak prosto przenieść na płaszczyznę bezpośredniego doświadczenia badawczego. Obok tego wskazać także należy, iż ani so­ cjobiologiczna, ani kreacjonistyczna argumentacja nie jest drogą do uzyskania obiektywnej (w sensie: nieantropocentrycznej) interpretacji dychotomii natura — kultura. Jaka więc interpretacja tego podziału pozostaje? Otóż jestem zda­ nia, że w świetle poprzednich, jak i wielu innych argumentów dychoto­ mię natura — kultura należałoby traktować jako mit, mit w sensie cassirerowskim. Pojęcie to oznacza pewien typ myślenia, formę świado­ mości, gdzie brak podziału na to, co realne i idealne, rzeczywiste i w y ­ obrażone. Socjobiologia próbuje znieść ten mit ufając w doświadczenia i możliwości np. etologii czy genetyki. Etnologia jak dotąd prób takich nie podejmuje, nawet bowiem ekologiczne teorie kultury na takim micie się opierają. Dychotomia natura — kultura nie jest z pewnością jedynym pojęciem etnologii, które w ten sposób można by ująć. Myślę, że w języku poję­ ciowym etnologii znalazłoby się co najmniej kilka jeszcze podobnych ka­ tegorii, jak np. kultura ludowa czy robotnicza, pojęcie święta, sacrum itp. Sądzę, że uświadomienie sobie tej swoistości przedmiotów badań etnologii każe nam wszystkim zastanowić się nad dziedziną, którą upra­ wiamy, gdzie przynajmniej niektóre kategorie, niektóre terminy, jakimi operujemy, w codziennym języku etnologii opierają się na durkheimowskich przedsądach. 8 8 T y m bardziej że w ś w i e t l e nowych b a d a ń symbol przestaje b y ć k r y t e r i u m p o d z i a ł u ś w i a t a n a t u r y i ś w i a t a k u l t u r y , gdy z a c h o w a n i a z w i e r z ą t nie bez p o d ­ s t a w u z n a ć m o ż n a za zachowania symboliczne, kulturowe zaś zachowania c z ł o w i e k a ł ą c z ą się z o k r e ś l o n y m i zmianami w obrębie organizmu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/976c6b9cc172845172bc21c8c9f3ee75.pdf ee0e9ebcc7ebde6fc4bf11a3b807cb89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3965 Title A name given to the resource Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.133-158 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Budynek liceum rolniczego w Weryni. obozu. Fot. R. Reinfuss. Siedziba Z OBOZU N A U K O W E G O W W E R Y N I ROMAN Zagadnieniem kultury ludowej tzw. Lasowiaków, zamieszkujących teren dawnej Puszczy Sandomier­ skiej, rozciągającej się w widłach Wisły i Sanu, zaj­ mowano się w swoim czasie dosyć intensywnie ale ra­ czej od strony gwary i folkloru. Wymienić tu należy prace Szymona Matusiaka'), Karola Matyasa2), Zyg­ munta Wierzchowskiego ) , 7 nowszych Stanisława B ą k a ) i Stanisława Kryczyńskiego») Inne dziedzi­ ny kultury mniejsze już budziłv zainteresowanie. Bar­ dzo ogólny zarys kultury materialnej iako część wstęp­ ną do opisu zwyczajów i literatury ludowej Lasowia­ ków dał w jednej ze swych prac wspomniany wyżej Zygmunt Wierzchowski ) sporo wiadomości z różnych dziedzin życia wsi lasowiackiej znajdujemy w pamięt­ nikach .Tana Słomki ^) O kłusownictwie w Puszczy Sandomierskiej pisał ICarol Matyas ^) o sokołowskim garncarst^vie ks Stanisław ICoziarz ^) z a ś Stanisła * Vii i 3 4 A wnictwa wsc h o dnie'' j ochodza kilk ' ł n h we • p wiatu t t h u irw, , -ci ta oorzesKiego u^ręoow, u p a w a b l a l e J e r K ,71 ' ' ^° °> )• iworczoscią plastyczną basowiakow me zajmował się dotychczas, o ile mi wiadomo, nikt i ta właśnie przyczyna skłoni­ ła Dyrekcję P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki do przyjęcia planu, przeprowadzenia na terenach wideł Wisły i Sanu REINFUSS zespołowych badań, wysuniętego i opracowanego przez mieszczący się w Krakowie Dział Zdobnictwa Ludo­ wego Państwowego Instytutu Sztuki. Przygotowania do badań, mających się odbyć w mie­ siącach letnich, rozpoczęły się już w grudniu 1949 r. W okresie tym na podstawie analizy mapy, wiadomo­ ści zaczerpniętych z literatury, oraz informacji osób znających ten teren, ustalono prowizorycznie siatkę punktów, przeznaczonych do badań, rozrzuconych mniej więcej równomiernie na obszarze zawartym między Wi­ słą a Sanem, ustalono rejestr zagadnień, które mają zostać przebadane, oraz skład cyfrowy zespołu pra­ cowników z podziałem na wywiadowców — etnogra­ fów, rysowników i fotografów, także pracowników administracyjnych (intendent, obsada kuchni). Plan przewidujący przeprowadzenie badań wraz z. koszto­ rysem został Dyrekcji Instytutu przedstawiony do za­ twierdzenia w pierwszych dniach stycznia. Równocze­ śnie zapoczątkowano przygotowania naukowe. Poszły one zasadniczo w dwóch kierunkach: zebrania możli­ wie najbogatszego materiału informacyjnego, odnoszą­ cego się do terenu zamieszkanego przez Lasowiaków i wyszkolenia pracowników. W związku z punktem pierwszym sporządzony zo­ stał wykaz literatury, który następnie zmapowano aby 133 �1. 2. Ryc. 2. Mapa zbadanych miejscowości w czasie obozu w Weryni w 1950 r. oprać. Z. B. Kurkowa uzysksx obraz wskazujący, jakie miejscowości na in­ teresującym nas obszarze były już w dotychczas ist­ niejącej literaturze omawiane. Prócz w y ż e j wspom­ nianej, zostały jeszcze, na podkładzia mapy admini­ stracyjnej zawierającej granice gromad, opracowane mapy: gleb, zalesienia, rozwoju osadnictwa H ) , zasię­ gu parafii z końca X I X wieku i mapa przemysłu lu­ dowego, wykreślona na podstawie danych czerpanych głównie z publikowanych w prasie artykułów Dr K a ­ zimierza Skowrońskiego. Prócz map sporządzono też kartotekę miejscowości, do której wpisywano krótkie dane informacyjne, za­ czerpnięte ze Słownika Geograficznego, oraz wszyst­ kich innych publikacji figurujących w wykazie litera­ tury. W związku z koniecznością przygotowania pracow­ ników do badań terenowych, począwszy od stycznia odbywały się co tydzień w lokalu Działu Zdobnictwa Ludowego dwugodzinne zebrania, na których omawia­ no zarówno zagadnienie teoretyczne (problem zasto. sowania metody materializmu historycznego w bada­ niach nad ludową twórczością artystyczną) jak i kon­ kretne zagadnienia, będące przedmiotem projektowa­ nych badań terenowych. W czasie wspomnianych ze­ brań przyszli uczestnicy badań referowali kolejno na podstawie wiadomości zaczerpniętych z literatury i materiałów, znajdujących się w Muzeum Etnogra­ ficznym w Krakowie, te działy kultury ludowej Lasowiaków, które zostały im do badania wyznaczone i przedstawiali opracowane lub adaptowane przez sie­ bie kwestionariusze, ulegające po dokładnym przedy­ skutowaniu licznym poprawkom. 134 Werynia 24. Ruda Kolbuszowa Dolna 25. Wampierzów О О. Przedbórz 26. Czarna 4. Kupno 27. Sokolniki 5. Widełka 28. Wielowieś 6. Klapówka 29. Zbydniów 7. Raniżów 30. Purmanv 8. Lipnica 31. Jastkowice 9. Wola Raniżowska 32. Domastawa 10. Kamień 33. Grębów 11. Łętownią 34. Miętne 12. Wola Zarczycka 35. Cygany 13. Brzoza Królewska 3G. Jadachy 14. Sokołów 37. Jaślany 15. Łowisko 38. Wilcza Wola 16. Hadykówka 39. Dzikowiec 17. Wola Rusinowska 40. Wolina 18. Krzątka 41. Ruda Łańcucka 19. Siedlanka 42. Wojsław 20. Tuszyma 43. Trzciana 21. Biały Bór 44. Krawce 22. Ocieka 45 Nienadówka 4G. Górno 23. Niwiska Kółko z punktem w środku —. siedziba obozu Kółka pełne --= miejscowości zbadane Kóika puste = miasta Z początkiem czerwca Kierownik Działu Zdobnictwa Ludowego w towarzystwie czterech osób (w tym 2 pracowników Działu Zdobnictwa) odbył czterodniowy objazd powiatów: niskiego, tarnobrzeskiego i kolbuszowskiego, mający na celu skontrolowanie wyznaczo­ nych poprzednio miejscowości do badań i wynalezienie odpowiedniej bazy, dającej możność zakwaterowania i dogodnych warunków pracy dla większego zespołu. Objazd rozpoczęty został od Rzeszowa, gdzie w Wo­ jewódzkiej Radzie Narodowej omówiono sprawy zwią­ zane z zapewnieniem pomocy terenowych Władz Ad­ ministracyjnych podczas prac badawczych, oraz za­ gadnienie związane z wyżywieniem grupy w czasie badań letnich. Dalsza trasa objazdu wiodła do Niska, Tarnobrzega, Kolbuszowej i Mielca. Po drodze zwie­ dzone zostały miejscowości wyznaczone poprzednio do badań, przy czym w większości z nich przeprowadzono wstępne wywiady, dotyczące twórczości artystycznej mieszkańców, oraz ogólnego stanu zachowania kultu­ ry ludowej. W czasie objazdu okazało się, że centrum dawnej Puszczy Sandomierskiej, na które przy ustalaniu pierw­ szej siatki punktów położono specjalnie silny nacisk jest, jeśli chodzi o stan zachowania ludowej sztuki, te­ renem mocno zdewastowanym, gdyż za czasów oku­ pacji Niemcy wysiedlili cały szereg wsi a budynki porozbierali. W ten sposób zniszczone zostało sporo miej­ scowości położonych koło Bojanowa i Woli Raniżowskiej. W wyniku objazdu opracowano nową mapę, na któ­ rej wyznaczono obszary wysiedlone i te, które zostały przez Niemców zniszczone. Zebrane w terenie wiado- ��Ryc. 6. Dom z wnęką. Kamień, moSci pozwoliły на skorygowanie poprzedniej siatki punktów przez wykreślenie miejscowości zniszczo­ nych i wprowadzenie na ich miejsce takich, które z punktu widzenia badań etnograficznych dawały większe możliwości osiągnięcia należytych wyników. Ponadto na podstawie zebranych danych jeszcze raz uzupełniono kwestionariusze. Z czterech branych poprzednio pod uwagę miejsco­ wości, gdzie możnaby założyć stałą bazę dla ekipy badawczej (Gtogów, Kolbuszowa, Mokrzyszów i Werynia) wybrano Werynię, zarówno ze względu na jej centralne położenie jak i możliwości lokalowe (obszer­ ny pałac, w którym mieści się Liceum Rolnicze i in­ ternat wolny w czasie wakacji) (ryc. 1). Miesiąc li­ piec zeszedł na przygotowaniach do wyjazdu. W okre­ sie tym zakupywano materiały techniczne (papier do pisania, karton, tusze, farby itd.) i angażowano grupę malarzy — rysowników, rekrutujących się spośród studentów Akademii Sztuk Pięknych, Wyższej Szko­ ły Sztuk Plastycznych i absolwentów Liceum Plastycz­ nego. W dniu rozpoczęcia prac badawczych 1 sierpnia pełny zespół uczestników obozu składał się z 31 osób. Praca terenowa została w ten sposób zorganizowa­ na, że grupa naukowa wraz z fotografami wyjeżdża­ ła co drugi dzień, podczas gdy malarze podzieleni na dwie grupy brali udział w wyjazdach na zmianę. Dzię­ ki takiemu rozkładowi zajęć, etnografowie na opraco­ wanie notatek zebranych w terenie mieli 1 dzień cza­ su spędzany w bazie, zaś malarze rysownicy 3 dni. W praktyce okazało się to bardzo celowe, gdyż mala­ rze nie byliby w stanie w ciągu jednego dnia opraco­ wać swych szkiców na czysto. Rozkład dnia ujęty był w stałe i ściśle przestrzega­ ne normy. Po śniadaniu wydawanym o godzinie 7.30 w dniu wyjazdowym zespół wywiadowców, fotografo­ wie i jedna grupa rysowników udawała się samocho­ dem w teren (wyjazd o godz. 8.30), zaś druga grupa rysowników zaczynała w tym samym czasie s w ą pra­ 136 pow. Nisko. Fot. R. Reinfuss. cę, trwającą od godziny 8.30 — 13-ej i od lC-ej — do zmroku. O godzinie 13-ej grupa rysowników dosta­ wała obiad, a czas wolny do godziny 16-tej spędzała w sposób dowolny kąpiąc się lub grając w siatkówkę. Grupa wyjazdowa zaopatrzona na drogę w suchy prowiant powracała do bazy koło godziny 21-szej. W j e . dnym dniu przeprowadzano zwykle gruntowniejsze badania w 2 tylko miejscowościach, położonych o kil­ ka kilometrów od siebie, czasem krótsze wywiady in­ formacyjne bywały też robione w miejscowościach po­ łożonych po drodze. Zespół badawczy był w ten sposób zorganizowany, że każdy z wywiadowców opracowywujący któryś z działów plastyki miał do swej pomocy 2 stałych rysowników, wyjeżdżających z nim w teren na zmianę. Wyjątkowo do badań architektury i meblarstwa przy­ dzielonych zostało 4 rysowników, tak że każdorazowo w terenie pracowało ich dwóch. Fotografowie obsłu­ giwali cały zespół według napływających zgłoszeń. Niezależnie od nich zdjęcia fotograficzne dokonywane bvłv przez Dr Romana Reinfussa, Mgr. Zofię Reinfuss o w ą i asystentkę Działu Zdobnictwa Zofię Kurkową. Rysunki i zdjęcia robione były na zlecenie i pod kie­ runkiem pracownika naukowego opracowywującego da­ ną dziedzinę N a ścisłość wykonania rysunków i szki­ ców położony był duży nacisk Wykonując rysunek np okuć na Avozie haftu rytu na drzewie rysownik oboprócz szkicu ś c i e r k ę " na nanierze która nastennie dl ci kontro l f o d d a w a ł wraz z rysunkiem na czysto. Podczas oprali, notowano tez Kolor aoDierając go a js p У pomocy kredek lub akwareli, po aaw ока у с sze były fotografowane. W ten sam sposoD p ęp wano z meblami, strojem i innymi pr eamiotami a bionymi, jak np. samami itp. Przy badaniu budownic­ twa wykonywano przekrój poziomy i pionowy o a szereg rysunków przedstawiających tragmenty, ni zależnie od tego budynek byl fotografowany, w csae �sie, gdy pomocnicy zajęci byli pracą rysunkową, wy­ wiadowca obowiązany był przeprowadzić wywiad na podstawie kwestionariusza i zebrać dane odnoszące się do rysowanego (fotografowanego) przedmiotu. Obfitość materiału w jednych wsiach, trudność je­ go znalezienia w innych, zmuszała pracowników do bardzo wytężonej pracy. W czasie kiedy poszczególni wywiadowcy zbierali od informatorów wiadomości, Kierownik obozu kontrolował ich prace i robił własne wywiady ze wszystkich objętych badaniami dziedzin, które następnie porównywał z wynikami uzyskanymi przez poszczególnych pracowników. W dniach wolnych od wyjazdów cały zespół nauko­ wy wraz z obydwoma grupami rysowników opracowy­ wał na czysto swe materiały. O godzinie 9 rano wszy­ scy uczestnicy wczorajszego wyjazdu zgłaszali Kie­ rownikowi swe wyniki (wywiadowcy — ilość prze­ prowadzonych wywiadów, rysownicy ilość wykona­ nych szkiców). Zgłoszone dane cyfrowe były notowa­ ne i następnie służyły za podstawę podczas odbierania materiałów opracowanych na czysto. twa w widłach Wisły i Sanu, precyzyjniejsza *d wy­ mienionej na wstępie. W świetle tej mapy okazuje się, że interesujący nas teren osiedlony był zasadniczo w trzech rzutach. Rzut pierwszy to osadnictwo średnio­ wieczne posuwające się z północy ku południowi wzdłuż Wisły i Sanu, obejmujące wyłącznie pobrzeża tych rzek. Element osadniczy rekrutował się z przeludnio­ nych terenów Sandomierszczyzny. Rzut drugi to osad­ nictwo X V i X V I wieku obejmujące żyźniejsze gleby wzdłuż linii Majdan, Kolbuszowa Sokołów. Osadni­ cy w tym czasie napływali głównie z południa z Rze­ szowskiego gdzie proces osadniczy przebiegał o wiele szybciej Pewną role w osadnictwie Puszczy Sando­ mierskiej odegrali też pasterze wołowscy którzy pizyj^jy^rj^lj 2e swymi o^vcami z Karpat na zimowiska.^) W trzecim rzucie pokrywa się osadami samo centrum d*~wnei Puszozv Sandomierskie! pod koniec X V I I i X V I I I wieku posiadają zrazu charak• • f A 11 A , -f mczy jest wówczas bardzo rozmaity «Л» Ъ. / mejednokrotnie W dniach bazowych z nadchodzącym zmrokiem, pra­ cownicy wywoływani po nazwisku oddawali wykona­ ne prace, wywiadowcy — wywiady przepisane i upo­ rządkowane według punktów kwestionariusza, mala­ rze swe rysunki i malowane plansze. Ilość oddawane­ go materiału bywała notowana i odliczana od zapisa­ nej w czasie porannego zgłaszania. Systematyczne kontrolowanie wyników i odbiera­ nie materiałów pozwoliło Kierownikowi obozu oriento­ w a ć się w toku pracy każdego z uczestników i zmniej­ szyć do minimum „uciekanie" materiału, który zebra­ ny w terenie nie byłby na czysto opracowany. Naszkicowany tu system pracy był dla uczestników obozu niewątpliwie bardzo wyczerpujący, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę, że przyjęty rozkład zajęć (wyjazd, baza) stosowany był bez względu na nie­ dziele i święta. Trud wkładany przez uczestników obozu starano się kompesować przez doskonałe w y ż y ­ wienie, oraz przez umożliwienie im gier i ćwiczeń sportowych w czasie przerwy południowej. W ciągu trwania obozu (od 1 — 30 V I I I ) odbyto 14 wyjazdów terenowych samochodem, robiąc łącznie 1124 km. oraz jedna wyprawę pieszą do pobliskiej Kłapówki (razem 12 km.). Badania prowadzone były w 46 miejscowościach z czego 18 w powiecie kolbuszowskim, 10 w tarno­ brzeskim, 6 w niskim. Dla celów porównawczych zba­ dano też 2 wsie w powiecie dębickim, 7 w mieleckim, 3 w łańcuckim ,ryc. 2). W wyniku podjętych prac zebrano 139 plansz barw­ nych, 495 rysunków wykonanych w tuszu, 1113 rysun­ ków ołówkowych oraz 1161 stron rękopisów zawierają­ cych treści wywiadów. Na zakończenie obozu w dniach 27 i 28 V I I I urządzo­ na została w świetlicy Liceum Państwowego w Kol­ buszowej wystawa mająca na celu zobrazowanie wy­ ników 4-tygodniowych badań naukowych. W czasie otwarcia wystawy członkowie grupy naukowej w krót­ kich 10 minutowych przemówieniach zaznajomili ze­ branych z najważniejszymi osiągnięciami w zakresie swych specjalności. Przystępując do krótkiego zreferowania wyników naukowych obozu rozpocznę od badań historycznych prowadzonych przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Na obozie opracował on nową mapę rozwoju osadnic­ Ryc. 7. Skrzynia malowana, tło żółte, krawędzie czerwono-brązowe, pole środkowe zielone, kwiaty białe z czerwonymi kreskami. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 8. „Slabonek" — rozsuwana ława do spania. Tuszyma. pow. Mielec. Fot. R. Reinfuss. 137 �etnicznie: ob.-.y. Na przełomie X V I I I i X I X wieku po­ wstaje w ramach tzw. kolonizacji Józefińskiej kilka kolonii niemieckich. i' I? li ii W czasach feudalnych obszar, zawarty w widiach Wisły i Sanu, rozpadł się na królewszczyzny obejmują­ ce s::crokim pasem środek puszczy i dobra magnackie rozrzucone po jej krajach, jak np. należący do Lubo­ mirskich klucz kolbuszowski, do Tarnowskich — dzi­ kowski, do Kostków a później Stadnickich — so­ kołowski. Znaczniejsze kompleksy wsi stanowiących własność drobniejszej szlachty, ciągły się po obu stro­ nach Sanu u jego ujścia do Wisły i w okolicy Ulanowa. Mapa podziału własności została w czasie obozu wy­ konana przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Wyrazem gospodarczej zapobiegliwości ze strony wielkiej w ł a s ­ ności było przemysłowe osadnictwo terenów położonych w centrum puszczy. Czasy feudalne, a zwłaszcza ucisk szlachty i wyzysk pracy pańszczyźnianej żywo jeszcze tkwią w tradycji ludowej. Dr Skowroński zebrał sporo opowiadań ilustrujących grozę czasów pańszczyźnia­ nych jak i ruchy społeczne wśród chłopów, których wyrazem stał się bunt przeciw panom pod wodzą Jaku­ ba Szeli. Prócz wyżej wspomnianych zanotowano też znaczną ilość opowiadań o wypadkach historycir.ych, zwłaszcza bitwach i najazdach jakie według tradycji miały miejsce na badanych terenach. Szczególnie żywo zachowała się tradycja wojen szwedzkich oraz najaz­ dów tatarskich. Słabiej reprezentowane są opowiada­ nia związane z konkretnymi postaciami historycznymi. W dziale tym występują najczęściej pospolite watki wędrowne jak np. o królach sadzących drzewa, lub pod nimi wypoczywających. Socjograficzne badania prowadzone przez Edwarda Pietraszka koncentrowały się głównie na strukturze ekonomicznej i społecznej wsi lasowiackiej od czasów upadku feudalizmu po dzień dzisiejszy. Z materiałów przez niego zebranych wynika, że wsie położone w głębi lasów do czasów pierwszej wojny światowej przedstawiały obraz pod względem gospodarczym bar­ dzo zacofany. Rolnictwo, które w tym czasie było już głównym źródłem utrzymania mieszkańców dawnych osad przemysłowych, prowadzone było najprymityw­ niejszymi sposobami technicznymi We wsiach położo­ nych na wschód od gościńca łączącego Majdan z Rud­ nikiem w pospolitvm użyciu była wówczas dwupolicowa socha z o ś w części zachodniej drewniane radło lufo plu°* o drf * ni'* ne j odkład nicy i kolcach Postęp na odcinku P'cs'io'l" "-' 4' m przejawił się najwcześniej w ЪоT? v , 7 T wsiach położonych "-z nuż W i ^ . * i <4nu Ważnym wynikiem przemian , , , .• tvrh ' łerenarh hvł n wielka 1 ' - • . Г prowa ° : . . . . . . cy wsi nadbrzeżnych, pozni j także cmopi z i oa У У f r k t r У Г a 8 ę k a ń lesnycft. JJiugim memmej w a ż n y m czynnikiem p mian była emigracja zarobkowa głownie do Ameryki, która na pizełomie X I X i X X wieku objęła wsie lasowiackie. Sporo reemigrantów powróciło do kraju bez­ pośrednio po zakończeniu I wojny światowej kiedy wsie były pomszczone. Oszczędności przywiezione ze sobą lokowali oni w odbudowie gospodarstw, stawiając nowe pięknie zdobione domy, zakupując nowocześniej­ sze narzędzia. Okres międzywojenny me wprowadził donioślejszych przemian, co wynikało z trudnych wa­ runków gospodarczych w jakich znajdowało się wów­ czas rolnictwo i braku zarobków dla ludności wiejskiej. W czasie I I wojny światowej wsie wewnątrz puszczy 138 położone uległy z polesenia dowództwa niemieckiego wysiedlaniu i rozbiórce. Ludność rozrzucona po okoli­ cy uratowała część ruchomości i po wyzwoleniu przez Armię Radziecką powróciła do swoich siedzib przystę­ pując szybko do odbudowy. Wstrząs jakim dla wsi lasowiackiej była I I wojna światowa okazał się bardzo silnj/. Nowa wieś lasowiacka odbudowuje się w sposób odpowiadający dzisiejszym potrzebom kulturalnym mieszkańców. Kilka szkół rolniczych rozrzuconych w terenie przyczynia się do podniesienia gospodarki i stopy życiowej, nadmiar zaś sił roboczych znajduje ujście w rozbudowie przemysłu (Nowa Huta) Budownictwo ludowe było przedmiotem badań pro­ wadzonych przez studenta krakowskiej politechniki Aleksandra Jaklińskiego. N a podstawie zebranych przez niego materiałów zarysowuje się w sposób pla. styczny obraz rozwoju budownictwa lasowiackiego w okresie od likwidacji ustroju feudalnego po czasy dzisiejsze z uwzględnieniem różnic jakie zachodzą w obrębie poszczególnych klas społecznych, na które rozpada się gromada wiejska. Ogólnie w historii budownictwa lasowiackiego wy­ różnić można trzy okresy. Pierwszy sięgający w głąb czasów pańszczyźnianych a trwający do końca ubieg­ łego stulecia charakteryzuje budownictwo o zrębach węgłowych zaciętych „na obłap" pokrytych czterospa­ dowymi dachami poszytymi słomą (rys. 3). Chałupy uboższych i średniaków posiadały piece dymne, bez przewodów kominowych, u bogatszych dym odprowa­ dzany był nad dach przy pomocy komina plecionego z patyków i wylepionego gliną (rys. 4). Chałupy były w tym czasie niezdobione, jedynie czasem na zrębie malowano glinką lub wapnem packi czy ozdoby kwia­ towe N a przełomie wieku X I X i X X oraz w czasach międzywojennych rozpowszechnił się w budownictwie Lasowiaków węgiel w „kaniuk" ( - na „rybi ogon") dachy zaczęto stawiać dwuspadowe z pionowym „facjatem". W okresie tym pojawia się dosyć bogate zdobnictwo, znajdujące wyraz w dekorowaniu „facjatów" ażurowanymi listwami okien (ryc. 5), rzeźbio­ nymi „nadokiennikami" i drzwiach o ozdobnie wyko­ nanej tafli. Trzeci okres w rozwoju chałupy lasowiackiej na­ stąpił po zniszczeniach spowodowanych przez I I woj­ nę światową. Charakterystyczny dla niego jest prawie zupełny brak zdobnictwa, przy równoczesnej dbało­ ści o wygodę i celowe rozwiązanie wnętrza. W budow­ nictwie tym zanika charakterystyczna dla budownic­ twa ludowego sień zmieniająca się w oszkloną weran­ dę lub rodzaj holu. Dachy zamiast słomą kryte są szarą dachówką. Interesującym zjawiskiem w budownictwie Laso­ wiaków są chałupy z prostokątną otwartą w n ę k ą w pośrodku ściany licowej (ryc. 6) zbliżone do tych ja­ kie występują w budownictwie Dołów Sanockich. Wnętrze izby lasowiackiej przedstawiało obraz bar­ dzo niejednolity. Żywa jest jeszcze po wsiach pamięć o pryczach zamiast łóżek, o braku stołów i stołków, które zastępowały ławy. W większości izb spotykało się jednak dosyć obfite umeblowanie, na które skła­ dały się łóżka, krzesła, ławy do spania tzw. „ślaboniki", (ryc. 8), półki, kredensy i skrzynie. Meble te wy­ konywane były początkowo przez małomiasteczkowych Al IF ii'i �stolarzy później zaś i na wsi. W badaniach meblar­ stwa prowadzonych przez Zofię Kurkową przy współ­ udziale Zofii Dybowskiej zebrano znaczną ilość zarów­ no wywiadów na temat rozwoju urządzenia izby jako też i sporo materiału ilustracyjnego. Zwłaszcza bo­ gate są zbiory plansz przedstawiających skrzynie ma­ lowane, pochodzące przeważnie z Sokołowa (ryc. 7), który był do niedawna jednym z najpoważniejszych centrów wyrobu skrzyń malowanych. Jest rzeczą zna­ mienną, że w ludowym meblarstwie nie stwierdzono najmniejszego nawet wpływu znanych w swoim czasie mebli kolbuszowskich. Zdobnictwo wnętrza na ogół raczej ubog e znajduje swój wvraz w postaci pają­ ków" wieszanych u powały sztucznych, kwiatów i ma­ katek z kwi° te mi naklejonymi z ciętej i prasowanej słomy (ryc 12) W Jad chach koło Tarnobrzega wymalowane o^rf^c^nie lub nrzez "oatronv w ł a snej roboty wielokolorowe^ malowanki śc-enn- (ryc.' 1-1 Przedborzu malowa p z e z a z i . с . et ? . na ь^ р 'era , h 1 pak w n'm ip z ed tawmją^e mo.j у i e .o p sta i zwie ąt np. jeleni), c z ę s t o w cn. upacn wie Kicn spotyka się sy wetki zwierząt wykonane z łusek szyszek naszywanych na papier. . jS Badania tkactwa prowadzone początkowo przez В Bazielich później mgr. Z. Reinfussową nic dały zbyt obfitych rezultatów. Tkactwo jest jeszcze na te­ renie lasowiackim żywe, ale ogranicza się do białych wyrobów płóciennych wykonywanych dziś najprost­ szym splotem tkackim w trzech gatunkach zależnych od grubości przędzy. Strój opracowywany przez wspomnianą w y ż e j B. Ba­ zielich i B. Kaczorowską utrzymał się u Lasowiaków już tylko w resztkach, z których mozolnie trzeba było zestawiać obraz całości. Ubiory Lasowiaków w po­ równaniu z innymi np. rzeszowskimi cechuje znaczny piywitywizm. Kobiety nosiły tam stroje białj płócien­ ne o' wyglądzie bieliźnianym, ozdobione haftem (ryc. 9), mężczyźni ubierali się w odzież płócienną, na którą zimą narzucali brązowe sukmany z grubego sa­ modziałowego sukna. Do nielicznych części garderoby szytych z materiałów fabrycznych należały kobiece żupany" wykonywane z pięknego błękitnego sukna We wsiach śródleśnych zachowała się żywa pamięć o obuwiu plecionym z łyka TJbiory Lasowiaków wyka­ zują ścisłe analogie z terenami powożonymi na wschód od Sanu w okolicy Bił°*oraja W dolinie Wisły i nad dolnym Sanem ubiory ludowe różniły sie dosyć znacz nie od ] a sowi ° ckich co należ v zvoisac pie życiowej mieszkańców wsi nadbrzeżnych <ako też" n n r r^ i i ii bliższymi ich kon kontakt t ak. t a 1x1 i z ^"r up am i n.4f oś cipenny W hafcie lasowiackim utizymanym dawniej w kolo. rze czarnym i czerwonym przeważały motywy geome­ tryczne z charakterystycznymi ślimacznicami, (ryc. 9). U schyłku wieku X I X zaczęto na terenach zachod­ nich wprowadzić motywy roślinne w postaci kwiatków i gałązek z listkami ułożonymi z przecin­ ków. Kolor czarny i czerwony ustąpił z czasem białe­ mu. N o w ą formę w hafciarstwie reprezentuje haft biały, dziurkowany, rozpowszechniający się w stroju kobiecym w czasach poprzedzających I wojnę świa­ tową. Garncarstwo, kwitnące w licznych wsiach na tere­ nie wideł Wisły i Sanu jeszcze w ubiegłym stuleciu, utrzymuje się do dnia dzisiejszego już nie tylko w czte­ rech ośrodkach. Z materiałów zebranych przez E . J a - Ryc. 9. Dawny ubiór kobiecy lniany, czarno haftowany. Grębów, pow. Tarnobrzeg. Fot. R. Reinfuss. Ryc. 10. Zona garncarza, malująca wzory na miskach. Sokołów, pow. Kolbuszowa. Fot. R. Reinfuss. 139 �Ryc. 11. Malowanka ścienna wielokolorowa, wykonana przez Bolesławą Kosior, lat 40. Jadachy, pow. Tarnobrzeg Fot. R. Reinfuss. nikowską wynika, że najpoważniejszym ośrodkiem tej zamierającej gałęzi ludowego przemysłu jest dziś mia­ steczko Sokołów, wyrabiające naczynia polewane i barwnie malowane (ryc. 10). W Porębach Dębskich koło Majdanu, w kilku warsztatach garncarskich wy­ konywana jest ceramika polewana ale niezdobiona, natomiast w Domastawie, położonej na wschód od Sa­ nu, wyrabiane są w jednym warsztacie naczynia o po­ lewie kremowej ozdabiane zielonym ornamentem ro­ ślinnym lub zoomorflcznym (ptaki) zapożyczonym przez wytwórcę z ceramiki lubelskiej wytwarzanej w t eżku koło Zamościa W Niwiskach wsi leżącej na za¬ chód od Kolbuszowej wyrabiane SQ n a c z y n i a niepole lew. ne kODcone na, czarno o powierzchni zdobionei OJ zez gładzenie. - W przeciwieństwie do garncarstwa, które w świetle zgromadzonych materiałów przedstawia się dosyć skromnie, bogate jest, opracowywane przez tę samą badaczkę, zdobnictwo w metalu. Dział ten nie posia­ dający zresztą na terenie lasowiackim odleglejszych tradycji, rozwinął się w drugiej połowie ub. wieku w sposób imponujący. Kowale wiejscy wykonywali oz­ dobne zawiasy, wykładki do zamków (ryc. 13), kra­ ty do okien w komorach, a przede wszystkim okucia do wozów zdobione na powierzchni bogatym ornamen­ tem tłoczonym przy pomocy stempli Sztuka plastyczna badana przez Z. Dybowską repre­ zentowana była prawie wyłącznie przez rzeźbę reli­ gijną występującą w przydrożnych kapliczkach i nie­ liczne obrazy malowane na płótnie lub desce. Zbieraniem materiałów dotyczących rzeźby w y s t ę ­ pującej w związku ze zdobnictwem przedmiotów drew­ nianych zajmowała się mgr. Z. Reinfussowa. Pod jej kierunkiem wykonanych zostało sporo rysunków przed­ stawiających rzeźbione ramki do obrazów, zdobione nanie (ryc. 14) i inne. Zwyczaje zarówno doroczne jak i rodzinne badane były w ramach prac obozowych przede wszystkim od strony plastyki (zdobnictwo przedmiotów obrzędowych) i jako przejawy ludowego teatru (przedstawienia szop­ kowe, teatralność zwyczajów weselnych). Cykl zwy­ czajów dorocznych w pierwszej połowie miesiąca ba­ dany był przez mgr. Z. Reinfusgową w drugiej przez 140 dyr. F . Kotulę. W wyniku ich pracy zebrany został bardzo bogaty materiał wskazujący na różnorodność obchodzonych dawniej zwyczajów i ilusaujucy ich ewo. łucję od obrzędu do zabawy uprawianej przez młodzież wiejską. W tekstach pieśni dożynkowych znalazły się między innymi strofy posiadające zdecydowany wy­ dźwięk społeczny. Skromniej przedstawia się materiał z zakresu zwy­ czajów rodzinnych zbierany przez M. Gierowską. W po­ równaniu do dorocznych zwyczaje rodzinne są na te­ renie lasowiackim mniej zróżnicowane i uboższe. Badania prowadzone przez Jana Sadownika w dzie­ dzinie ludowej literatury przyniosły obfity zbiór tek­ stów głównie wierszowanych. Obok twórczości trady­ cyjnej bardzo ciekawie zarysowała się twórczość współczesna będąca odbiciem dzisiejszego życia wsi, czego przykładem są między innymi utwory na temat spółdzielni wiejskiej. Przedstawiony tu obraz osiągnięć w dziedzinie badań nad twórczością artystyczną Lasowiaków posiada dwie luki, brak w nim wzmianki o ludowej muzyce i tań­ cu. Zagadnienia te istotnie w ramach prac obozowych badane nie były, a złożyły się na to dwie przyczyny. Muzyka ludowa stanowi przedmiot badań osobnego Działu Muzyki Ludowej mającego swą siedzibę w Po­ znaniu. W roku 1949, w czasie badań prowadzonych w Opoczyńskim przyjechała do Suleiowa na kilka dni ekipa poznańska pod kierunkiem prof. M. Sobieskie­ go i mgr Jadwigi Sobieskiej wvposazon.i w odpowied­ nia aparaturę i dokonała szeregu nagrań dających obraz zasobów muzycznych te°"o terenu W tym rc/ku równo­ legle do badań obozu weryńskiego prowadzona była przez Państwowy Instvtut Sztuki wielka akcja obiera­ nia muzvki ludowej obejmująca równocześnie znacz ne nołacie kraiu Placówka noznańska została bez re sztv zaabs rbow na wvzei wsDomnianvmi b daniami k rkie e- Oh S b e s c miel' możnoś" wnaść do 4 Wer ń- zaieci\vie I d w - nna ńciv^a -я Zhiar po drod e kilka vver\ni om rroDią_c cłrocize itiiłta nagrań orientacyjnycn w Kupnie i Macnowie, o adając dokładniejsze badania na czas późniejszy. Inaczej ma się rzecz z tańcem. Zagadnienie to, tak bardzo dla ludowej kultury istotne, nie może być ba­ dane w ramach zwykłych terenowych prac poezuki7 :4М �wawczych. Przyczyna leży w tym, że chcąc badać ta­ niec musimy najpierw całą akcję bardzo starannie wyreżyresować. Należy postarać się o dobrą kapelę, zaopatrzoną w typowe dla danego regionu instrumen­ ty, zebrać tanecznice i taneczników znających trady­ cyjne tańce, stworzyć im warunki najbardziej zbliżone do naturalnych. Jednym słowem zorganizować wiej­ ską zabawę z poczęstunkiem. Rzeczy te w y m a g a j ą sporo czasu, zabiegów, przy­ gotowania i nie dają się improwizować w każdej chwi­ li. Gdy dodamy do tego, że jedyną poważną metodą notowania tańca jest jego filmowanie w y m a g a j ą c e w warunkach wiejskich skomplikowanej aparatury (re­ flektory, agregat itp.) staje się rzeczą zrozumiałą, że synchronizowanie badań tańca w obrębie jednej gru­ py z innymi badaniami w praktyce stałoby się niewy­ konalne. Z przyczyn powyższych taniec został w na­ szych pracach pominięty, z tym oczywiście, ż e w przy­ szłości zagadnienie to będzie uwzględnione przez osob­ ną ekspedycję zorganizowaną na terenie lasowiackim przez Dział Tańców Ludowych W porównaniu z badaniami zeszłorocznymi prowa­ dzonymi w Opoczyńskim prace tegoroczne w widłach Wisły i Sanu stanowiły znaczny krok naprzód zarów­ no, jeśli chodzi o stronę metodyczną, jak i technicznoorganizacyjną. W dziedzinie metody postęp polegał na tym, że w ba­ daniach nie ograniczano się jedynie do notowania prze­ jawów współczesnej ludowej plastyki, ale zgodnie z wskazaniami marksizmu problem twórczości arty­ stycznej Lasowiaków starano się uchwycić w jego roz­ woju historycznym, w ścisłym powiązaniu z innymi dziedzinami kultury a w szczególności z tymi, które wchodzą w skład bazy gospodarczej. W badaniach baczną uwagę zwracano na klasowy charakter sztuki ludowej i na zróżnicowanie jakie w obrębie t'vj sztuki występuje w zależności od czynników natury społecz­ nej. W zakresie techniczno-organizacyjnym momentem zasługującym na szczególne podkreślenie był fakt za­ angażowania znaczniejszej ilości rysowników, co w zu­ pełności odciążyło w y w i a d o w c ó w od konieczności ła­ mania się z trudnościami wynikającymi z potrzeby ry­ sunkowego notowania zjawisk z zakresu plastyki. W badaniach zeszłorocznych z powodu oraku dostatecz­ nej ilości rysowników szkice w terenie wykonywali w zasadzie wszyscy wywiadowcy, co odbiło się fatal, nie na ilości i jakości przeprowadzanych wywiadów, rysunki zaś wykonane z dużym- nakładem w y s i ł k u w wielu wypadkach z powodu usterek technicznych nie nadawały się do użytku. W obozie weryńskim cały ba­ last rysunkowy spadł na barki ludzi w tym kierunku wyszkolonych, którzy pracowali bez porównania szyb­ ciej i lepiej. Wywiadowcy z a ś mogli swój czas poświę­ cić bez reszty na przeprowadzenie wywiadów które zarówno pod względem treściowym jak i objętościo­ wym stały się bez porównania bo'^itsz Jako iedno ^ ważnych osiągnięć technicznych pragnę podkreśli* to że mimo bardzo znacznej ilości 2 * brany с^т w tero 0 nie niTteriałów zostały one w całości opracowane n a с z у s to i oddane do chwili zwinięcia obozu Dzięki te inwenta . . ' , . . \ . _ , . J L P ^ rozestany «o opracowania poszczególnym autorom. s У w m e s e f f l a m l e s l c Zorganizowane przez P a ń s t w o w y Instytut Sztuki badania zespołowe w widłach Wisły i Sanu zostały przeprowadzone w sposób sprawny dzięki pomocy ca­ łego szeregu Władz i Instytucji, które w poszczegól­ nych fazach prac obozowych w różnych zakresach przychodziły ze swą pomocą. Lista Instytucji, którym w tym miejscu należałoby złożyć wyrazy podzięko­ wania jest długa i tak np. Departament Szkolenia Kadr przy Ministerstwie Rolnictwa zezwolił na bez­ płatne korzystanie z budynku i urządzeń internato­ wych Liceum Rolniczego w Wervni, z a ś Dyrekcja wy­ mienionego zakładu dołożyła wszelkich wysiłków aby uczestnikom obozu zapewnić wygodne i miłe warunki pracy i mieszkania Dyrekcja Liceum w Kolbuszowej wypożyczyła ze swego internatu kilka brakujących łóżek, przybory gimnastyczne i udzieliła sali na urządzenie wystawy, Zarząd Spółdzielni Spożywców w Kolbuszowej dokła­ dał wszelkich starań, aby w sposób możliwie najspraw­ niejszy dostarczać dla grupy obozowej produkty spo­ żywcze. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej m. Kra.- 141 �Kierownictwu obozu z wydatną pomociężarowego samochodu, którym z K r a cryni zostały dostarczone materiały techхъ do wiezieni uczestnicy ohozu. czekający, . defektu samochodu przydzielonego przez ję Państwowego Instytutu Sztuki w trudnej syw punkcie zbornym w Mielcu odległym od bazy /szlo 30 km. Najgorętsze jednakowoż wyrazy wdzięAości zarówno ze strony organizatorów jak i uczest­ ników obozu należą się miejscowej ludności, która brr/ d z o życzliwie odniosia się do badań udzielając chętnie i szczerze wywiadów wpuszczając wywiadowców do mieszkań komór i na strychy pozwalając bez sprze­ ciwu na foto ''rafowanie i rysowanie sprzętów Przypisy: il i) Szymon Matusiak „Gwara lasowska z okolic Tar­ nobrzega" (Rozprawy Wydziału Filologicznego A U . t. V I I I Kraków 1880). „Historia polska w opowiadaniach ludu" (Przegląd Polski, Kraków 1881 г.), „Nasze polne kwiaty" (Przegląd Akademicki K r a ­ ków 1881), „Ueber die Waldbewohner der Sandomierer Wuste" (Arch, i slov. Philologie Berlin 1880), „Volkstiimliches aus dem Munde der Sandomierer Waldbewohner" (Arch. f. slaw. Philologie Berlin 1881), „Z pieśni i podań Lasowiaków" (Przegląd Akade­ micki t. I, s. 66), ••*) Karol Matyas „Jesień, studium z życia ludu daw­ nej puszczy Sandomierskiej" (Gazeta Warszawska 1903), „Przezwiska ludowe w powiatach tarnobrzeskim, ni­ skim i brzeskim w Galicji (Wiała t. X i X I ) , „Wesele w Stalach" (Wisła t. I X ) , „Zapust, Popielec, Wielkanoc, kilka zwyczajów lu­ du w Tarnobrzeskim" (Lud t. I ) , Zygmunt Wierzchowski „Baśni i powieki z Pusz­ czy Sandomierskiej" (Zbiory prac i mat. t. X V I ) , ".Jastkowskie, powieści i opowiadania z Puszczy San­ domierskiej", (Materiały Antr. Archeol. i Etnograf, t. V I ) . ^) Stanisiaw Bąk „Morfologia gwary „lasowskiej" (Sprawozdanie z posiedzenia P A U Kraków 1928), Że słownika ludowego w powiecie tarnobrzeskim (Lud Slow. t. I I ) . Ryc. 13. Zamek żelazny. Łowisko, Fot. R. Reinfuss. pow. Łańcut. •>) Stanisiaw Krzyczyński: „Materiały etnograficz­ ne" (Lud. t. X X X I ) . «) Zygmunt Wierzchowski: „Materiały etnograficz­ ne z powiatu tarnobrzeskiego i niskiego w Galicji" (Zbiory X I V ) . ") Jan Słomka „Pamiętnik włościanina" Kraków 1912. ) Karol Matvas „Pobrzeże dawnej Puszczy Sando­ mierskiej" (Przew. Nauk i Lit. 1905), ») Stanisław Koziarz: „Cech garncarski w Sokoło­ wie" Lwów 1899. i°) Stanisław Bąk: „Chata wiejska w okolicy Tar­ nobrzega" (Lud. X X I X ) . 11) Na podstawie pracy Marii Dobrowolskiej „Osad­ nictwo Puszczy Sandomierskiej między Wisłą a Sa­ nem" Kraków 1926. 12) Kazimierz Dobrowolski „Migracje wołoskie na ziemiach polskich" (Pam. V Pow. Zjazdu Historyków Pol. Lwów 1930). t*£J i• I Ryc. 14. Rzeźbione sanie. Przed", órz, pow. Kolbuszowa. Fot. Z. Reinfussowa. 1 J �ZAGADNIENIA METODOLOGICZNE W poprzednim numerze „Polskiej Sztuki Ludowej" wydrukowane zostały kwestionariusze, używane w ro­ ku 1940 podczas badań terenowych prowadzonych pod kierunkiem P a ń s t w o w e g o Instytutu Badania Sztuki Ludowej na terenie powiatu opoczyńskiego. Obecnie publikujemy z kolei instrukcje oraz plan badań opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego przeznaczony do użytku na terenie Kazachstanu. Zarówno w ogólnej instrukcji, jak i w szczegółowo opracowanej problematyce badań zwraca uwagę fakt przesunięcia centralnego punktu zainteresowań z za­ gadnień historycznych na przemiany zachodzące w kulturze tradycyjnej w czasach najnowszych w związ­ ku z realizacją ustroju socjalistycznego. Red. PROGRAM E T N O G R A F I C Z N Y C H BADAŃ KAZACHSKIEJ KOŁCHOZOWEJ W S I O. A. Przedstawiony niżej program różni się tym od po­ przednio ogłoszonego, że główny nacisk kładzie się tu na zbadanie tych procesów, które zaistniały i rozwi­ nęły się w związku ze zwycięstwem socjalizmu na n a . szej ziemi i dalszym jego postępem na drodze do ko­ munizmu. Zgodnie z tymi założeniami — zbieranie materiałów dotyczących przeszłości nabiera drugorzędnego zna­ czenia i winno być uwzględnione tylko w takim stop­ niu, w jakim jest to potrzebne do prześledzenia prze­ biegu zachodzących przemian i zrozumienia rzeczywi­ stości. W związku z tym należy ustrzec badacza te­ renowego przed zbytnim zaabsorbowaniem się tą czę­ ścią kwestionariusza, która dotyczy rejestracji zabyt­ ków przeszłości i uczynienia z niej zagadnienia oder­ wanego, zamkniętego w samym sobie, gdyż ma ona służyć jedynie jako wprowadzenie do badań nad teraź­ niejszością oraz dostarczyć materiału porównawczego, któryby wykazał nasze osiągnięcia na tle minionej epo­ ki. Odnosi się to nie tylko do rozdziału pt. „Wiadomo­ ści z historii regionu" ale również do wszystkich na­ wiązań do przeszłości spotykanych w pozostałych roz­ działach. Mając to na uwadze — badacz terenowy przeprowa­ dzający badania winien ściśle przestrzegać metody konkretno-historycznej przy ustalaniu zjawisk. W każ­ dym konkretnym wypadku należy dokładnie wyjaśnić czy dane zjawisko jest wynikiem postępu kulturalne­ go i przebudowy społecznej w danym regionie czy też tylko czczym przeżytkiem przeszłości, — w tym wy­ padku jak mocno zakorzenił się ten przeżytek i jak według relacyj badanych postępuje proces jego zani­ kania, następnie jaki obejmował zasięg (rozpościerał się szeroko czy też zamykał w ciasnym kręgu) do j a ­ kiego czasokresu odnosi się jego największe nasilenie — do niedawnej przeszłości, dającej się ogarnąć gra­ nicami lat, czy też do dalekiej — przedrewolucyjnej i do jakiej mianowicie epoki). N a l e ż y przy tym mieć na uwadze, że bardzo w a ż n y m dziejowym punktem granicznym dla danego tematu jest moment kolekty­ wizacji stanowiący rewolucyjny przewrót — równo­ ważny w swych skutkach z następstwami wielkiej re­ wolucji październikowej 1917 r. Głównym przedmiotem zainteresowań badającego winny być zjawiska nowe — prześledzenie ich tenden­ cji rozwojowych oraz związku z innymi otaczającymi zjawiskami. Jednocześnie z ustalaniem zjawisk kołchozowego ż y ­ cia, wykazujących wzrost i utrwalenie kołchozu, a tym KORBĘ samym wzrost kultury kołchoźników, należy zwrócić baczną uwagę na zbadanie specyficznych osobliwości wynikających z etnicznych tradycji miejscowej lud­ ności (np. pastwiskowa hodowla bydła itd.). Zawsze zaś głównym przedmiotem badania winni być sami l u d z i e wzrost ich kultury, przebudowa życia •— stosunków rodzinnych i społecznych, które s ą wy­ razem rewolucyjnych przemian. I tak np. przy po­ kazie mechanizacji wiejskiego gospodarstwa dla na­ szych celów nie tyle w a ż n y m jest zdobycie wiadomo­ ści o stopniu upowszechnienia traktorów lub kombaj­ nów w danej miejscowości ile ustalenie stosun­ ku k o ł c h o ź n i k ó w do mechanizacji, jej wpływu na podniesienie stopy życiowej i poziomu kul­ tury oraz powstanie nowych więzi społeczno - towa­ rzyskich wyrosłych na podłożu współpracy i pomocy wzajemnej. Ostatnie zwłaszcza ważne przy ustalaniu wzajemnych stosunków zawodowych i społecznych między mężczyznami i kobietami panującymi w danym środowisku. Metoda zbierania materiału według powyższych da­ nych nie różni się w zasadzie od ogólnie przyjętych me­ tod w etnograficznych badaniach terenowych. Podsta­ wowymi metodami okazują się: częste obserwacje i wy­ wiad. Przy zdobyciu materiałów przewidzianych w in­ nych rozdziałach a nie dotyczących bezpośrednio koł­ chozu wielką pomoc obok zarządu kołchozu mogą oka­ zać rejonowe organizacje, które dostarczą wiadomości statystycznych, udzielą odpowiednich map i planów, za­ znajomią ze stosunkami panującymi w kołchozie i z dynamiką jego życia. Te wiadomości należy uzu­ pełniać na drodze częstych bezpośrednich obserwacji a także na drodze wywiadów przeprowadzonych wśród członków kołchozu, a zwłaszcza jego aktywistów i lu­ dzi starszych pamiętających historię jego powstania i organizacji. Przy zdobywaniu materiałów dotyczących części historycznej należy zwracać się w pierwszym rzędzie do tych ludzi starszych, którzy przed kolekty­ wizacją należeli do najgorzej wyposażonych warstw ludności oraz do młodzieży pamiętającej opowiadania starców. Wszystkie materiały zdobyte na tej drodze należy niejednokrotnie konfrontować za pomocą skrzyżowa­ nych wywiadów oraz sprawdzać z danymi zawartymi w literaturze przedmiotu. Co się tyczy wytwórczego i rodzinnego życia koł­ choźników to tu podstawową metodą winna być dłu­ gotrwała osobista obserwacja a do wywiadu należy się uciekać tylko jako do czynnika wspomagającego. 143 �W związku z tym naieży więc koniecznie przewidzieć" dłuższy pobyt w tym samym miejscu i wnikliwe zba­ danie szczegółów życia większej liczby rodzin kołchoźniczych, rekrutujących się z różnych ośrodków wytwórczo-społecznych i różnego poziomu kulturalnego: kołchoźników aktywistów i kołchozowej Inteligencji, prostych szeregowców (w tej liczbie osobno uczestni­ ków Wielkiej Wojny), rodzin na czele których stoją kobiety, rodzin bardziej i mniej wyposażonych, bar­ dziej lub mniej kulturalnych, rodzin należących przed kolektywizacją do różnych warstw ludności itp. Przy badaniu osobistego gospodarstwa kołchoźnika należy zwrócić u w a g ę na ustosunkowanie się do indywidual­ nej własności i do własności zespołowej na kojarze­ nie interesów osobistych z interesami wspólnoty Badanie mieszkania należy przeprowadzać w ścisłej łączności z badaniem wzajemnych stosunków panują­ cych w rodzinie, wydobywając to wszystko nowe co wynika ze zmian w organizacji gospodarki. Interesu­ jące dane pod tym względem można zdobyć przez zba­ danie budżetów — przychodów i rozchodów rodziny — poszczególnych jej członków, stamtąd też można za­ czerpnąć wiadomości o zaspakajaniu potrzeb koł­ choźników o rozbudzeniu potrzeb kulturalnych. Przy zbieraniu materiałów dotyczących domu i zagrody na­ leży ogarnąć możliwie większą liczbę obiektów, w tym celu aby ustalić co typowe dla danego kołchozu czy regionu. Koniecznym jest przeprowadzenie dokładnych pomiarów i zestawienie planów każdego budynku i ich wzajemnego usytuowania, naszkicowanie zewnętrznych elewacyj i wnętrz z zawartymi w nich sprzętami, do­ kładne ich odrysowanie i zanotowanie, odnoszącej się do nich terminologii. T a k jak na przykładzie miesz­ kania tak i na odzieży należy prześledzić proces przej­ ścia od starych do nowych form, w y k a z a ć które z tych starych form stają się przeżytkami, a które przeciw­ nie — żyją, co jest typowego dla bliskiej przeszłości i dla współczesności, co wykazuje tendencję rozwojo­ wą na przyszłość. Przy badaniu odzieży, niezależnie od szczegółowego opisania wszystkich składowych elementów należy po­ czynić szkice detali (możliwie w barwach naturalnych), sfotografować ubiór w całości i w poszczególnych jego częściach, zanotować związaną z nim terminologię. Bardzo w a ż n y m zagadnieniem jest prześledzenie pro­ cesu wytwarzania nowych typów narodowego stroju, ścierania się lokalnych różnic i wypierania tradycyj­ nej odzieży związanej z gospodarką prymitywną. Przy zbieraniu materiałów dotyczących hodowli by­ dła, gospodarki mlecznej, łowiectwa i rzemiosł należy skrupulatnie zapisywać terminologię odnoszącą się do tych dziedzin działalności, jak również wykonywać zdjęcia i szkice specjalnych narzędzi i procesów wy­ konywania. Odnosi się to zwłaszcza do rozdziałów 0 przemyśle chałupniczym i rzemiosłach, gdzie zacho­ dzi konieczność dokładnego opisania (w miarę moż­ ności z pomiarami, szkicami i fotografiami) kolejno wszystkich etapów wykonawstwa, używanych narzę­ dzi i otrzymywanej produkcji. Należy także podawać opisy życia i działalności wybitniejszych majstrówchałupników, poświęcając u w a g ę ich roli w przekazy­ waniu innym tajemnic swego kunsztu i doświadczeń. Przy badaniu pożywienia należy rozróżnić pożywie­ nie codzienne i świąteczne, odróżnić co umieją goto­ w a ć od tego co rzeczywiście gotują, czym się żywią 1 na tym ostatnim ześrodkować uwagę. 144 Przy badaniu stosunków rodzinnych należy glówttą uwagę zwrócić na przeżywanie się starych, poniżają­ cych dostojeństwo człowieka obyczajów i na wprowa­ dzenie nowych stosunków, związanych z zasadniczymi przemianami w dziedzinie wytwórczej, i społecznej ży­ cia ludzi. Zwłaszcza dotyczy to zmian zaszłych w sy­ tuacji społecznej kobiety w ciągu lat władzy sowiec­ kiej. Przy zbieraniu materiałów do wszystkich rozdzia­ łów należy poświęcić szczególną uwagę na wykazanie przewodniej, organizującej i naprowadzającej roli par­ tii komunistycznej we wszystkich dziedzinach społecz­ nego i kulturalnego życia kołchozu i kołchoźników, jak również wykazaniu wpływu przodującej rosyjskiej kultury we wszystkich dziedzinach życia miejscowej ludności. Przedstawiony program przystosowano do specyficz­ nych warunków kazachskiej kołchozowej wsi, przy wykorzystywaniu go do badań etnograficznych we wsiach kołchozowych innych narodów ZSRR, należy poczynić właściwe poprawki i uzupełnienia. C h a r a k t e r y s t y k a t e r e n u p o d w z g l ę d e m g e o g r a f i c z n y m (krótko) Rzeźba terenu, sieć wodna, bogactwa naturalne, wa­ runki klimatyczne. Odległość od miejskich ośrodków i od kolei żelaznej. W i a d o m o ś c i z h i s t o r i i regionu. Ustrój administracyjny w okresie przedrewolucyj­ nym. Ustrój wewnętrzny, podział rodowy i rozmiesz­ czenie rodów. Stosunki spoleczno-ekonomiczne. Sto­ sunek wzajemny hodowli bydła do rolnictwa w gospo­ darce tubylczej ludności. Rodzaje bydła. Statystyka podziału bydła pośród poszczególnych warstw ludno­ ści. Organizacja gospodarki hodowlanej. Koczownictwo i osiadłość. Szlaki koczownicze. Organizacja staniszcz. Rola czabanów. Podział pastwisk i wodopojów pomiędzy rodami. Walka o ziemię i wodę. Ludność osiadła. Kiedy rozpoczęło się osadnictwo. Czym zosta­ ło spowodowane. Narzędzia rolnicze. Podstawowe kul­ tury. Podział wód i technika nawadniania. Podział prac pomiędzy mężczyznami i kobietami w przedrewo­ lucyjnym gospodarstwie rolnym i hodowlanym. Uwar­ stwienie ludności pod względem społecznym. Kto wła­ dał ziemią i podstawową masą bydła. Warunki życio­ we warstw upośledzonych, eksploatacja ich przez in­ stytucję bajów. Uciemiężenie. Wykorzystywanie prze? bajów przeżytków rodowych w celach eksploatacji („saun" itp.). Walki międzynarodowe. Udział miejsco­ wej ludności w powstaniu 1916 г., w Wielkiej Paź­ dziernikowej socjalistycznej rewolucji, w organizowa­ niu się władzy sowieckiej. Specyficzne formy uświa­ damiania socjalistycznego (czerwone, koczownicze jurty itp.). Klasowe i międzyrodowe walki w tym okresie. Konfiskata majątków feudalnych bajów. Wal­ ka o kolektywizację. Przejście koczowych na osiad­ łych. Usuwanie przeżytków stosunków rodowych w pierwszych latach budownictwa socjalistycznego w K a ­ zachstanie. H i s t o r i a o r g a n i z a c j i k o ł c h o z u . J a k odbywało się zrzeszanie w kołchoz. Pierwotna forma zrzeszania. Skład pierwotny kołchozu i jego or­ ganizacja. Liczba objętych gospodarstw. Do jakich ro- �dów należały. Jak się przedstawiała gospodarka koł­ chozu (ilość bydła, inwentarza Itp.). O g ó l n a c h a r a k t e r y s t y k a chozu. koł­ Liczba ludności w kołchozie. Skład narodowościowy, zawodowy, wiekowy, ślady podziału rodowego. Licz­ ba zrzeszonych gospodarstw. Liczba kobiet członkiń kołchozu. Zajmowana przestrzeń — jej podział na róż­ ne resorty gospodarki. Ośrodek kołchozu. Czy obejmuje on kilka aułów, czy odwrotnie w jednym aule jest kilka kołchozów. Czy na terenie kołchozu mieści się aułsowiet, jeśli nie — to w jakiej odległości od niego. W skład jakiego rejonu wchodzi auł, do którego nale­ ży kołchoz. Odległość od centrum rejonu, od stacji ko­ lejowej, od najbliższego targu. Gospodarczy wzrost kołchozu. Wzrost przestrzeni uprawnej i wydajności gleby (ogólny i dla każdej z kultur osobno). Wzrost pogłowia bydła. Wzrost dochodów kołchozu. Majątku społecznego. Wzrost dniówki obrachunkowej i docho­ dów kołchoźników. miotów ż wojłoku. Kobiernictwo. Przędzenie i tkac­ two. Różne rodzaje tkanin. Ornamentyka tkacka. Spo­ soby barwienia. Farby roślinne i chemiczne, sposoby otrzymywania farb roślinnych. Przedmioty ze skóry, rogów i kości. Obróbka drzewa i metali. Sztuka sny­ cerska. Rola i znaczenie rzemiosł w gospodarce koł­ chozu. Organizacja pracy kobiet i mężczyzn w cha­ łupnictwie. Związek z przemysłowymi artelami. S i e d l i s k o k o ł c h o z u . Jego położenie zasięg rozplanowanie (pomia­ ry i fotografie). Urządzenie osiedla: zieleń, zaopa­ trzenie w wodę i inne. Kiedy rozpoczęła się zabudowa osiedla, ślady rozmieszczenia rodowego w przeszłości. Zabudowania kołchozowe: budynki gospodarcze (szcze­ gółowe opisanie ośrodka w y t w ó r c z e g o ) , pomieszcze­ nie zarządu kołchozu, szkoły, klubu, ośrodka zdrowia i punktu weterynaryjnego, łaźni. Nowa technika bu­ dowlana i nowe formy architektoniczne budynków społecznych. D r o g i G o s p o d a r k a polowa. Podstawowe kultury. Wprowadzenie nowych kultur (buraka cukrowego, ryżu itp.). Narzędzia służące do uprawy ziemi — zmechanizowane i niezmechanizowane. Wykorzystywanie starych narzędzi przy uprawie ziemi i czym się to tłumaczy. M.T.S'y i ich organiza­ cyjno-techniczna rola w ugruntowaniu danego koł­ chozu. Agrotechnika. Stosunek mieszkańców kołcho­ zu do maszyn i nowej agrotechniki. Walka o wysokie urodzaje. Zbiór plonów i ich przechowywanie. Jakie stosuje się rodzaje młynów — mechaniczne i ręczne. Pola arbuzowe, ogrodnictwo i warzywnictwo. H o d o w l a bydła. Podstawowe rasy bydła i liczebność kołchozowych stad. Obsługa. Opieka weterynaryjna. Pomieszczenie zimowe dla bydła. Przygotowywanie paszy. Sianokosy i posiewy traw — od jak dawna są te ostatnie wpro­ wadzone. Kołchozowe fermy hodowlane. Zastosowanie mechanizacji. System zmienno-pastwiskowy w hodo­ wli bydła. Położenie, rozmiary i odległość pastwisk od auła.Marszruty i czas jaki zajmuje przepędzanie bydła na pastwisko. Czas wypędzania i powrotu bydła. Znakowanie, przesądy i zwyczaje związane z wypędem, przebywanie bydła na pastwisku, powrotem do auła. Kto kieruje przepędami i wypasami. Zestaw pa­ stuszej brygady. Biografie wybitniejszych czabanów. Wyrabianie i przechowywanie mlecznych produktów (szczegółowe opisanie sposobów przygotowywania i na­ czyń ze szkicami i notatkami terminologicznymi). Ł o w i e c t w o . Sprzęt łowiecki. Sposoby łowieckie. Widoki zwierząt i ptaków będących przedmiotem łowów. Strój i wypo­ sażenie myśliwego. Łowieckie rezerwaty. Do kogo one przed tym należały (posiadłości rodowe). Organiza­ cja zajęć w ochotniczych brygadach łowieckich. Spo­ sób wynagradzania. Znaki, przesądy i obyczaje zwią­ zane z łowiectwem. Terminologia. P r z e m y s ł c h a ł u p n i c z y i r z e m i o- s ł a. Obecny stan wszystkich rodzajów stosowanego tu rzemiosła. Obróbka wełny. Wyrabianie wojłoku i przed­ k o m u n i k a c y j n e t r a n s p o r t o w e . i ś r o d k i Podstawowe środki transportowe przed rewolucją i obecnie. Stan dróg — do kogo należał obowiązek ich utrzymania. Wykorzystywanie w dobie obecnej niezmechanizowanego transportu: konnego, jucznego. Za­ przęg, siodła, sprzęt do przenoszenia ciężarów (szcze­ gółowe opisy, fotografie). — Terminologia. Pocztowotelegraficzna obsługa. Radiofonizacja kołchozu i do­ mów kołchoźników. Wymiana korespondencji kołchoź­ ników. O r g a n i z a c j a p r a c y w k o ł c h o z i e . Liczebność brygad. Ich skład według płci, wieku i rodowej przynależności. Organizacja pracy w rolnych i pasterskich brygadach. Podział pracy pomiędzy męż­ czyznami i kobietami w pracach rolnych i hodowli by­ dła. Wzrastanie roli kobiety w kołchozowej gospodar­ ce. Socjalistyczne współzawodnictwo i ruch stachanowski i ich rola w wyrabianiu socjalistycznej postawy. Biografie wybitniejszych stachanowców - - bohaterów pracy. Zarząd kołchozu: jego skład według płci, wieku, narodowości i przynależności partyjnej. Aktyw koł­ chozu. Rola społeczna kobiety i młodzieży. P a r t y j n a o r g a n i z a c j a kołchozu. Jej liczebność — rozwój i skład. Rola jej w produk­ cyjnym i społecznym życiu kołchozu. Kobiety — komunistki. Ideowo wychowawcza praca wśród komuni­ stów i bezpartyjnych. K o m s o m o l ' s k a o r g a n i z a c j a . Stosunek procentowy młodzieży komsomolskiej do młodzieży niezrzeszonej — w szczególności dziewcząt. Praca komsomolców. I n d y w i d u a l n e g o s p o d a r s t w o koł­ c h o ź n i k a . Rozmiary indywidualnych działek. Co sieją i sadzą. Sposoby uprawiania ziemi i narzędzia. Rodzaje i li­ czebność bydła pozostającego w indywidualnym w ł a ­ daniu kołchoźnika. Przynależność bydła do poszcze­ gólnych grup ludności. Organizacja letnich w y p a s ó w i postojów zimowych bydła. Hodowla drobiu. Podział zajęć gospodarskich pomiędzy kobiety i mężczyzn w 145 �indywidualnych gospodarstwach. Stosunek kołchoźni­ ków do indywidualnej i do zespołowej gospodarki. M i e s z k a n i e . Współczesne i zachowane stare, przejściowe formy. Okres pojawienia się i rozpowszechnienia stałych sie­ dlisk. Różne rodzaje pomieszczeń mieszkalnych. J a k się odbiło na typie domu przejście do osadnictwa sta­ łego. Wpływ narodu rosyjskiego oraz innych sąsied­ nich na kształtowanie się typu mieszkania. Szczegó­ łowe opisy (z fotografiami i szkicami) najbardziej roz­ powszechnionych — typowych dla danego kołchozu mieszkalnych budynków. Kto buduje: majstrzy na­ jemni czy miejscowi — ich narodowość. Materiały bu­ dowlane, ich wyrób. Technika budowlana stara i no­ wa. Zakładanie fundamentów, wznoszenie ścian, kry­ cie. Zewnętrzne ozdoby. Zwyczaje, przesądy i obrzędy związane z budową domu obchodzone w przeszłości, a zachowane do dnia dzisiejszego. Rozplanowanie do­ mu i jego wewnętrzne urządzenie (szczegółowe opisy, plany, przekroje). Rozmiary domu i poszczególnych jego części. Przeznaczenie poszczególnych części domu podyktowane rodzinnymi stosunkami, zmiany w tej dziedzinie związane ze zmianami w stopie życia ro­ dziny. Ilość i rozmieszczenie okien, drzwi. Podłoga, sufit. Usytuowanie i budowa pieca i ogniska. Oświe­ tlenie domu. Rodzaj paliwa. (Szczegółowo zanotować nazwy poszczególnych części domu i terminologię związaną z techniką budowlaną). Usytuowanie domu w stosunku do ulicy, sąsiednich domów, stron świata. Szczegółowy opis i plan zagro­ dy. Budowa i przeznaczenie budynków gospodarczych. Czy w obrębie zagrody jest sad. Szczegółowy opis j u ­ rty (w całości i poszczególnych jej częściach). Wyko­ rzystywanie jurty w czasach obecnych. Które części jurty weszły w skład współczesnych domów. W e w n ę t r z n e u r z ą d z e n i e P o ż y w i e n i e . • Podstawowe rodzaje pożywienia (mięsne, mleczne, roślinne) — w okresie przedrewolucyjnym i obecnie. Zmiany w pożywieniu związane z rozwojem gospodar­ czym i zmianami społecznymi. Wprowadzenie i roz­ powszechnienie nowych potraw. Sposoby przygotowywa. nia jedzenia. Gdzie i przez kogo jest przygotowywane. Co umieją gotować, a co zwykle gotują. Ulubione po­ trawy (w tej liczbie myśliwych, pastuchów itp.). Czy utrzymują się zakazy spożywania niektórych zwierząt lub ptaków, lub poszczególnych ich części i odwrotnie: czy niektóre z tych części uważa się za poczesne ką­ ski, świąteczne i obrzędowe dania (weselne, pogrzebo­ we itd.). Przygotowywanie zapasów. Napoje. Przygo­ towywanie ich i używanie. Wyrób kumysu. Organiza­ cja zespołowego żywienia. d o m u — s p r z ę t a r s t w o . Opis rozmieszczenia mebli. W jakim czasie pojawił się i rozpowszechnił ten lub ów przedmiot sprzętarstwa. Co wytwarza sama ludność miejscowa, a co jest przedmiotem importu. Gdzie przechowuje się produk­ ty żywnościowe, odzież i pościel. Jak rozmieszczają się na noc członkowie rodziny i na czym śpią. Na czym jedzą. J a k się rozmieszczają w czasie jedzenia. Czy jest „honorowe miejsce" w domu i komu przysługuje. Ozdoby wewnątrz domu: malowidła, rzeźby, dywany, koszmy, hafty kazachskie i zapożyczone od rosyj­ skich i innych narodów. N a c z y n i a . Czy używa się obok naczyń sprowadzonych — na­ czynia miejscowego wyrobu: gliniane, drewniane, skó­ rzane. Czy wytwarza się je obecnie, czy są tylko po­ zostałością czasów przeszłych (szczegółowo opisać i odrysować w y g l ą d naczyń miejscowego wyrobu i za­ notować nazwy). Odzież. Szczegółowo opisać wszystkie części męskiej, kobie­ cej, dziewczęcej i dziecinnej odzieży. Różne rodzaje odzieży: domowa, robocza, wyjściowa i świąteczna. Odzież spodnia, wierzchnia, letnia i zimowa. Bielizna. Odzież związana z zawodem (pastuchów itp.). Odzież obrzędowa: weselna, żałobna. Staroświecka odzież 146 męska i kobieca - - jeśli się zachowała i przechowuje się w rodzinie. W czym wyrażały się różnice społeczne w tradycyjnych strojach. Lokalne różnice w strojach i ich wzajemne ścieranie się. Upowszechnienie ubrań typu miejskiego (wyznaczyć granicę czasową tego roz­ powszechniania). Zachowujące się elementy strojów tradycyjnych w ubraniu współczesnym. Kształtowanie się nowego mieszanego typu. Krój poszczególnych części ubrań. Kto szyje. Materiały używane na jej sporządzanie. Ulubione kolory i dese­ nie materiałów. Obuwie — męskie, kobiece, dziecinne, zimowe, let­ nie itp. Formy lokalne. Nakrycia głów — męskie, kobiece, dziewczęce, dzie­ cinne (współczesne i przechowywane stare, przejścio­ we formy). Ozdoby. Kosmetyka i osobista higiena. Mycie się, kąpiel dorosłych i dzieci. Obrzędowe obmywania. Pra­ nie bielizny. Pielęgnowanie włosów — uczesanie kobiet i dziewcząt. M a ł ż e ń s t w o i rodzina. Przedślubne stosunki między młodzieżą. Wybór m ę ­ ża i żony — swaty. Czy ograniczają się do wyboru małżonka ze swego auła i swego rodu czy też to nie ma znaczenia. Czy dopuszczalne są małżeństwa mię­ dzy krewnymi. Porównawcza tablica ślubów w star­ szym pokoleniu i obecnie. Udział starszych w kojarze­ niu par. Przeżywanie się starych zwyczajów w tej dziedzinie: różnorodnych zakazów, zrękowin małolet­ nich dzieci, zwyczaju umykania, lewiratu, sororatu, wypłaty kałyna itp. J a k zawiera się związek małżeń­ ski w razie braku zgody rodziców. Kiedy rejestruje się związek. Co składa się na posag niewiasty. Kto daje. Czy otrzymane wiano zostaje po ślubie nadal osobistą własnością wychodzącej za mąż, czy też sta­ je się własnością wspólną nowej rodziny. Kto ponosi wydatki na urządzenie ślubu. Szczegó­ łowy opis współczesnego ślubu (począwszy od zmowin). Przechowujące się stare weselne obyczaje. Miejsce osiedlin i gospodarowania młodych. Małżeństwa mie­ szane (między ludźmi różnej narodowości). Stosunek rodziny do niewiasty z innej narodowości. Stan liczeb­ ny i skład rodzin. Kto pozostaje głową rodziny — prawa i obowiązki Prawa i obowiązki innych, człon­ ków rodziny (zwłaszcza kobiet i młodzieży) Kto roz­ dziela prace domowe Rozkład dnia w kołchozowej ro­ dzinie Czy zachowują się przeżytki wielkich rodzin stara terminologia pokrewieństw J a k odbijają się �stosunki rodzinne na zorganizowanej pracy kołchozu (np. organizacja zespołów w duchu nakazów rodzin­ nych). Stanowisko kobiety w rodzinie. Stosunki wza­ jemne z mężem i jego rodziną, zmiany spowodowane społecznym podniesieniem roli kobiety. Budżet kotchozowej rodziny — przychód i rozchód. Źródła do­ chodu. Stosunki majątkowe wewnątrz rodziny. Ogólna i wyłączna własność poszczególnych członków rodziny (zwłaszcza czy zarobki poszczególnych jej członków wchodzą do budżetu całej rodziny). Prawo dziedzicze­ nia. J a k dzieli się mienie po śmierci g ł o w y rodziny. ność sowieckich pieśni w kołchozie. Samorodna twór­ czość artystyczna. Rodzaje i wzory miejscowego fol­ kloru. Odbicie się w nim Wielkiej Wojny i innych hi­ storycznych wydarzeń. Zabawy i rozrywki. Sport. Uroczystości kołchozowe. Zastąpienie dawnycji uro­ czystości religijnych uroczystościami narodowymi. Opis „bajgi" i innych narodowych rozrywek. Narodziny dziecka. Obyczaje związane z jego naro­ dzeniem. Odwoływanie się do pomocy lekarskiej w cza­ sie porodu i pierwszych zabiegach przy dziecku. Sto­ sunek rodziców i krewnych do dzieci (chłopców i dziewcząt). Władza rodzicielska (ojca i matki) nad dziećmi. Dziecięce przedszkolne instytucje (żłóbek, ogródek, przedszkole). Zasięg ich działania. Zabawy dziecinne. Dziecięce rysunki, odbicie się w nich wpły­ w ó w nowych warunków życia i współżycia w groma­ dzie Społeczne wychowywanie dzieci. Czy są miejscowi artyści. Upiększanie mieszkań, ubrań itp. Artystyczne rzeźby, malatury na drzewie, inkrustacje, wyroby ze skóry, hafty, aplikacje i inne rodzaje sztuki. Artystyczna obróbka metali (srebra i innych). Kucie i odlewy. Recepty przygotowywania stopów. Szczegółowe opisy i szkice narzędzi oraz foto­ grafie procesów obróbki. Ornamentyka, wzory orna­ mentów (rysunki, fotografie, dokładne opisy). Prze­ kazywanie przez majstrów tajemnic ich sztuki. Bio­ grafie wybitnych majstrów. Obyczaje i obrzędy związane ze śmiercią członka ro­ dziny. Współczesne obrzędy pogrzebowe. R o z w ó j k u l t u r y k o ł c h o ź n i k ó w . Nauczanie początkowe przed rewolucją i obecnie (osobno kobiet, osobno mężczyzn, osobno starszego pokolenia). Znajomość rosyjskiego języka. Procent dzieci objętych nauczaniem. Czy wszystkie dziewczyn­ ki chodzą do szkoły i do których klas. W jakim wieku rozpoczynają chodzić do szkoły (chłopcy, dziewczęta). Przeciętna odległość od szkół i jak ją przebywają. Ję­ zyk wykładowy w szkole. Stosunek do szkoły i nauczy­ cieli dzieci i rodziców. Czy warunki domowe sprzyja­ ją nauce dzieci. Rola szkoły w uspołecznieniu dzieci i wpajaniu w nie poglądu materialistycznego na świat. Pomoc dzieci w pracach kołchozu. Wpływ szkoły na życie kołchoźników. Nauczanie dorosłych.. Uczęszczanie młodzieży do szkoły. Walka z analfabetyzmem. Członkowie rodzin kołchoźników uczęszczający do szkół technicznych i szkół wyższych. Wychodźcy z kołchozu w rzędzie inteligencji (pedagogów, mżynierów lekarzy, litera­ tów itp.). Kołchozowa inteligencja. Rozpowszechnia­ nie w kołchozie i w rodzinach kołchoźników gazet i książek (w jakim języku i tłumaczeniach). Popular­ ność pisarzy rosyjskich i innych. Formy pracy kultu­ ralnej w kołchozie. Kluby. Izby — czytelnie. Obsługa kołchozu przez kino i teatr zawodowy. Teatr własny. Pomoc lekarska — jej popularność. Przeżywanie się znachorstwa i zwyczajów tamujących podniesienie stanu higienicznego i zdrowotnego miejscowej ludno­ ści. Ludowa medycyna i weterynaria. Sposoby lecze­ nia różnych chorób. Przygotowywanie lekarstw. U ż y ­ walność ziół leczniczych. Ludowy kalendarz — jego związek ze słonecznym i księżycowym rokiem. Stare miary czasu. Nazwy miesięcy. Meteorologiczne obli­ czenia - - przepowiednie pogody. Rok obrzędowy. Miejscowe miary długości, wagi, sposoby obliczań, określenie czasu. ; F o l k l o r i m u z y k a w k o ł c h o z i e . Ulubione utwory muzyczne. Instrumenty. Współ­ czesna tematyka w regionalnych utworach. Popular- S z t u k i p l a s t y c z n e i a r t y s t y c z n e r z e m i o s ł o . P r z e ż y w a n i e się w i e r z e ń religij­ nych i u t r w a l a n i e p o g l ą d u materia­ l i s t y c z n e g o na ś w i a t . Przynależność wyznaniowa ludności. Siady przedislamsklch wierzeń. Stosunek kołchoźników do religii. Przeżywanie się wierzeń religijnych 1 wpływów ducho­ wieństwa. Rozwój poglądów materialistycznych. Jak przedstawiają się prace w tej dziedzinie. S t o s u n k i s p o ł e c z n e . Zmiana poczucia przynależności rodowej na poczucie przynależności do kołchozu, swego narodu, do całego Sowieckiego Związku. Rozwój świadomości narodowej. Stosunek do innych narodowości. W jakiej mierze po­ kutują jeszcze poczucia przynależności rodowej — praw i obowiązków wynikających z tych więzi. Stosu­ nek do kołchoźników z innych rodów. Wzajemne sto­ sunki starych i młodych. Kształtowanie się nowego stosunku do kobiet, do towarzyszy pracy, do zbioro­ wego wysiłku, do socjalistycznej wspólnoty. Zrozumie­ nie wspólnoty interesów. Pomoc okazywana niezdol­ nym do pracy. Stosunek do czynów aspołecznych. Za­ bytki prawa obyczajowego i zestawienie ich z ustawo­ dawstwem sowieckim. Udział kołchoźników w życiu społecznym. Wspólne zgromadzenia. J a k zasiadają na nich (kobiety osobno, mężczyźni osobno czy razem). Zabieranie głosu przez kobiety na zebraniach i usto­ sunkowanie się do nich mężczyzn. Udział kołchoźników w samorządzie kołchozu, rejonu, republiki, całego Związku. Sowiecki patriotyzm. Udział kołchoźników i ich rodzin w Wielkiej Ojczyźnianej Wojnie na froncie i na tyłach. Wpływ jej na wyrabianie się socjalistycz­ nej świadomości. Rola tych co powrócili z wojny w życiu kołchozu. Kołchoźnicy — bohaterzy socja­ listycznej pracy. Biografie zasłużonych ludzi kołchozu. Rola partii w wyrabianiu poglądu materialistycznego i nowych społecznych stosunków. Tłumaczyła Zofia Tur ska *) Tłumaczenie z rosyjskiego Institut Etnografii. Kratkije Soobszczenia V I 1949. 147 �W Y S T A W A MATERIAŁÓW Z ZAKRESU SZTUKI L U D O W E J DZIAŁU ZDOBNICTWA LUDOWEGO W KRAKOWIE ZOFIA W dniach od 10 do 20 grudnia 1950 r. w sali Domu Plastyków w Krakowie otwarta była wystawa, sta­ nowiąca pokaz materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa Ludowego P I S . Wystawa ta pozostawała w związku z odbywającą się w tym czasie I Ogólno­ polską Konferencją w Sprawie Badań nad Sztuką. Ze względu na szczupłość miejsca wystawiono zaledwie drobny ułamek materiałów, jakie w czasie od r. 1947 do 1950 zostały zgromadzone przez Dział Zdobnictwa Ludowego. Na wstępie przy pomocy szeregu map zilustrowano zasięg terenowych badań Działu Zdobnictwa Ludowego, dokonywanych bądź przez pojedynczych badaczy wysy­ łanych w teren, bądź to zespołowo w czasie letnich obozów. Prócz map obszarów przebadanych wystawio­ no również mapę badań zaplanowanych w najbliższym 4-leciu, które mają objąć całą Polskę. Dzięki planowej akcji badawczej ilość materiałów, gromadzonych przez Dział Zdobnictwa szybko rośnie, dochodząc w bieżącym roku do 6000 pozycji inwentarzowych. Wzrost archi­ wum naukowego przedstawiony został w postaci wy­ kresu. Materiały zebrane, bądź są publikowane w wy­ dawnictwie P I S (Polska Sztuka Ludowa), bądź w in­ nych wydawnictwach naukowych, jak wydawany przez P T L Atlas Polskich Strojów Ludowych. Korzystają też z nich muzea etnograficzne i regionalne jak np. Muzeum w Rabce, Myślenicach, Zakopanem, Krakowie a także Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego. Po części informacyjnej następował uporządkowany działami przegląd zebranych materiałów naukowych. Na wstępie pokazano wybór materiałów dotyczących budownictwa, na które złożyły się duże powiększenia fotograficzne i rysunki techniczne. Jak widać z wy­ stawionego materiału w badaniach prowadzonych przez Dział Zdobnictwa silny nacisk położony jest na śledze­ nie rozwoju historycznego i wychwytywanie różnic zachodzących w kulturze wsi na skutek podziału klaso­ wego jej mieszkańców. Przy pomocy materiału foto­ graficznego pokazany został rozwój budownictwa wiej­ skiego od czasów pańszczyźnianych po dzień dzi­ siejszy. W ostrym kontraście wystąpiły różnice w wyglądzie zewnętrznym wsi z czasów feudalnych. Wspaniałym rezydencjom szlachty przeciwstawiają się nędzne mieszkania służby folwarcznej — czworaki. Po­ dobne różnice występują w obrębie samej wsi, gdzie na ONYSZKIEWICZ obok wielobudynkowej zagrody kmiecia widzimy nędz­ ne domy zagrodników i chałupników. Różnice te wy­ nikając z podziału majątkowego ludności pańszczyźnia. nej utrzymały się na wsi i po likwidacji ustroju feu­ dalnego. Pod koniec ubiegłego wieku wchodzi budow­ nictwo ludowe w okres szybko postępującego rozwoju, wyrażającego się w coraz bardziej wzbogacającym się zdobnictwie ścian zewnętrznych budynków. W czasach ostatnich na niektórych obszarach pęd do zdobnictwa nieco osłabł, natomiast rozwój domu Wiejskiego idzie po linii zapewnienia mieszkańcom większej wygody, lepszych warunków higienicznych i trwałości materiału budynku przez zastosowanie, jako materiału budulco­ wego cegły, cementowych pustaków i dachówki. W części poświęconej budownictwu pokazane zostały również dwie stosowane przez Dział Zdobnictwa meto­ dy inwentaryzowania zabytków ludowej architektury, jedna stosowana do obiektów szczególnie ważnych pod względem naukowym obejmuje pełne zdjęcie architekto­ niczne z szeregiem plansz, przedstawiających przekro­ je, rysunki elewacji i szczegółów architektonicznych, drugim jest inwentaryzacja skrócona, w której na jednym arkuszu znajduje się elewacja frontowa, plan, przekrój pionowy i rysunek szczegółów zdobionyeh. Tego rodzaju inwentaryzację zastosowano na szerszą skalę w czasie badań budownictwa orawskiego, prowa­ dzonych przez Dział Zdobnictwa w 1948 r. Osobny ekran poświęcony został malarskiemu zdob­ nictwu zrębów chałup wiejskich. Szczególną uwagę zwracały ilustracje, przedstawiające malowanie zrębów na Powiślu Dąbrowskim, gdzie zdobi się w ten sposób budynki gospodarskie, jak stajnie, chlewy itp. Równie silnie jak w budownictwie występują różnice społeczne gdy rzucimy okiem na wnętrze chałup. Symbolem wsi pańszczyźnianej i nędzy chłopskiej jest izba kurna, wykluczająca wszelkie zdobnictwo wnętrza, czy utrzymanie czystości. Izby takie spotykało się u nas jeszcze w okresie międzywojennym. Przeciw­ stawiają się im bogato zdobione wnętrza chałup za­ możnych gospodarzy. Wnętrza chałup są zdobione naj­ częściej wycinankami lub malowankami. Wycinanka ludowa zachowuje szczególnie silnie s w ą odrębność regionalną. Można wydzielić tutaj szereg typów. Wy­ stawa zapoznała nas z wycinanką kurpiowską, łowicką, lubelską, miechowską. Malowanie ścian izb mieszkal­ �Fragment wystawy fot. St. nych szczególnie bogato rozwinęło się na Powiślu Dąbrowskim. Polska Ludowa w trosce o zachowanie pozytywnych przejawów sztuki ludowej, które niekiedy miały tendencję do zanikania otoczyła ludową twór­ czość artystyczną troskliwą opieką. Zorganizowano na Powiślu szereg konkursów, obdarzając znacznymi na­ grodami miejscowe malarki a także zorganizowano na tym obszarze spółdzielnię, która przyjmuje zamówie­ nia na wykonywanie ozdób do świetlic, wzory dla prze­ mysłu tkackiego itp Naukowe rozpracowanie terenu przed konkursem na malowanie wnętrz przeprowadził na zlecenie ]Vfini4terstwa Kultury i Sztuki Dział Zdob­ nictwa P I S N a wystawie pokazano również materiały dotyczące meblarstwa wiejskiego Przy pomocy kilku¬ set barwnych plansz wvbranych z archiwum P3ziału ' rozwói ludowego meblarstwa w czasie minionego stulecia z uwzględnieniem różnic * 1 * Ic'e się \у zakrP4*p wvtworzvlv regionainycn, так . wy yy. Wdoborze materiam sta ano s ę p Kazać oz " utrwalania materiałów etnograncz yen. w y wionę zostały lysunla tusze.n wykonane w rzutacn, w perspektywie, barwne plansze malowane temperą, przy czym jedne z przedstawionych obiektów ujmowa­ ne były w perspektywie i z uwzględnieniem patyny i wszelkich uszkodzeń widocznych na powierzchni, inne zaś przedstawione były w rzutach z malaturą częś­ ciowo rekonstruowaną według stanu pierwotnego. Szczególnie bogato ilustrowany był dział skrzyń ma­ lowanych, wśród których wybijały się bogactwem form skrzynie południowej Polski: krakowskie i świeżo ze­ brane w widłach Wisły i Sanu, skrzynie sokołowskie. Ciekawy fragment wystawy stanowiły rysunki skrzyni typu sarkofagowego, zwanych przez Górali gorczań­ skich „kobyłczystymi" oraz mapa wskazująca drogi, jakimi zawędrowały one do Polski. W dalszym ciągu wystawy pokazano inne działy zdobnictwa ludowego, uporządkowane według ma­ teriałów i technik. Dziedziną zdobnictwa ludowego Deptuszewski. która często przechowuje bardzo odległe tradycje jest garncarstwo. Uwidoczniono to na przykładzie ornamen­ tu falistego, który w garncarstwie ludowym powtarza się od czasów wczesnohistorycznych po dzień dzisiej­ szy. Naczynia gliniane z okresu wczesnohistorycznego, znalezione w czasie badań archeologicznych m a j ą nie­ mal te same kształty i motywy zdobnicze, jakie spoty­ kamy dziś w wyrobach wiejskich garncarzy. W przeciwieństwie do garncarstwa, posiadającego w kulturze ludowej odległe tradycje, zdobnictwo kowal­ skie rozpowszechniło się stosunkowo późno, głównie do­ piero w okresie popańszczyźnianym. Kowale wiejscy, wykonując przedmioty żelazne, narzędzia pracy, okucia wozów, klamki itp. nadawali lm ozdobne kształty a powierzchnię pokrywali ornamentami, tłoczonymi przy pomocy stempli. N a szeregu plansz pokazano zdo­ bione w ten sposób sierpy, okucia do wozów, wykładki do zamków, kraty do komór czyli tzw. w krakowskim kotwiczki". Ludowe tkactwo i sposób przygotowania pokazane zostało przy pomocy materiałów zebranych przez Dział Zdobnictwa w Opoczyńskim. Zostało wystawionych szereg próbek usystematyzowanych według surowców i techniki wykonania. Całość uzupełniał szereg plansz, przedstawiających sposób wykonania dekompozycji tka­ nin, notowania przewleczeń itp. Na szeregu ekranów zostało pokazane zdobnictwo stroju ludowego. Strój ludowy należy do tych dziedzin kultury ludowej, które w ostatnich dziesiątkach lat zanikają coraz szybciej, co zmusza etnografów do energicznej akcji zbierania i notowania materiałów. Na wystawie pokazano technikę utrwalania i prze­ pracowywania materiałów z tego zakresu. Widzieliśmy więc z kolosalną cierpliwością 1 dokładnością wykonane na papierze milimetrowym rysunki krojów, kopie haf­ tów, wykonane w naturalnej wielkości z zachowaniem zupełnej wierności techniki i uwzględnieniem ściegów hafciarskich. Na podstawie tak przepracowanego ma- 149 �teriału wykonuje się plansze całości stroju. Dziesięć tego rodzaju plansz przedstawiających najpopularniej­ sze polskie ubiory ludowe zostało wykonanych dla przygotowywanego przez Dział Zdobnictwa P I S „Małe­ go Atlasu Strojów Ludowych", którego wydanie ma za zadanie zaspokojenie narastającego zapotrzebowa­ nia społecznego. Drogi rozwoju ludowego narciarstwa i jego kolosal­ ne zróżnicowanie regionalne pokazane zostało na przy­ kładzie góralskiej parzenicy. W sposób szkicowy potraktowane zostało zagadnie­ nie ludowej twórczości plastycznej. N a dwóch sąsia­ dujących ze sobą ekranach pokazano twórczość wsi dawnej i dzisiejszej. Wieś dawna utrzymywana w wielo­ wiekowym zacofaniu, której zainteresowania z koniecz­ ności skupiały się wokół kościoła i ciężkich warunków życia, jako tematykę swej twórczości wybiera tema­ ty religijne, rzeźbi świątki, względnie w wyjątkowych wypadkach apoteozuje w swojej twórczości chłopskie ruchy społeczne, przykładem są rozpowszechnione na Podhalu obrazy na szkle, przedstawiające Janosika i zbójników. Zbójnicy bowiem byli dla ludu góralskiego symbolem walki o chłopską wolność, równość społecz­ ną i majątkową („zbójnik równa świat"). Wieś dzisiej­ sza rozwijająca się w innych warunkach społecznych, kroczącą drogą postępu ma nowe zainteresowa­ nia, które znalazły wyraz w jej twórczości. N a plan pierwszy wysuwa się tematyka świecka, widzimy rzeź­ by przedstawiające sceny z życia ostatnich lat, na­ wiązujące do przeżyć wojennych, a wreszcie sławiące pokojową pracę na roli i gospodarczy postęp wsi. Wystawa była niewielka, skrępowana ciasnotą po­ mieszczenia. Widoczna była na każdym kroku walka pomiędzy nadmiarem materiału a chęcią zachowania przejrzystości i nieprzeładowania. Mimo, że jej zasad­ niczym celem było pokazanie nagromadzonego przez Dział Zdobnictwa materiału dokumentacyjnego od stro­ ny raczej techniki jego utrwalania, przez swój przy­ stępny sposób traktowania zagadnień w postaci wy­ branych problemów, ujmowanych w rozwoju historycz­ nym, z położeniem nacisku na tak mało dotychczas uwzględniane zróżnicowanie kultury ludowej w wyniku istniejących podziałów klasowych stała się wystawa dla zwiedzających interesującym skrótem ukazującym całokształt sztuki ludowej jej dynamizm i stronę społeczną Strona ekspozycyjna wystawy potraktowana została w sposób funkcjonalny. Proste ekrany, obite tekturą falistą, przejrzysty układ plansz, spokojna gama kolo­ rów, zastosowanych w napisach i czytelny krój liter składały się na całość wewnętrznie jednolitą i przy­ jemną dla oka. Echem nawyków z okresu formalizmu byłoby może rozmieszczenie niektórych napisów, uję­ tych w bloki o geometrycznych kształtach, złożone z wyrazów dzielonych czasem w sposób bardzo przypadkowy. Oprawę artystyczną wystawy zaproje­ ktowali i wykonali studenci A. S. P. w Krakowie: Andrzej Darowski i Danuta Wołkowska. �Ryc. 1. Wycinanka wykonana przez Marię Owcę z Pliczy Żelichowskiej. Fot. R. Reinfuss. WYSTAWA SZTUKI KOŁO Ryc. 2. Wycinanka wykonana przez Marię Fot. R. Reinfuss LUDOWEJ W DĄBROWIE TARNOWA ZOFIA Z inicjatywy Ministerstwa Kultury i Sztuki, Departematu Twórczości, przy współudziale Wydziału Kul­ tury i Sztuki Wojewódzkiej Rady Narodowej w K r a ­ kowie i czynników miejscowych, została w dniu 26. X I . 1950 r. otwarta w Dąbrowie koło Tarnowa wystawa sztuki ludowej z Powiśla Dąbrowskiego, zorganizowa­ na przez spółdzielnię przemysłu ludowego „Wieś Two. rżąca" w Zalipiu. Jest to już druga wystawa urządzo­ na na tym terenie. Pierwsza, połączona z konkursem na malowane wnętrza chałup odbyła się we wrześniu 1948 г ale miała nieco inny charakter Na pokazie ów czesnym który miał miejsce w Domu Ludowym w Podlipiu wystawione były jedynie malowanki na papierze czvli dvwanv" nodczas srdv na obecnym maiacvrn dać orzee-lad wszystkich eałezi sztuki ludowei Powi śla onrócz nrzeważaiace liczby zgromadzonych ma lowanek lazł ' d s' du" v n nek on dto a Kiwior ft г ° к огаг mniej ' л е е hnartowane gorsety zapaski, na roboty z pior, fasoli i włókien kukurydzy. Łączna ilość eksponatów wynosiła około 800, z cze­ go na malowanki przypadało ponad 600 sztuk, co kil­ kakrotnie przewyższyło ilość malowanek wystawio­ nych w 1948 r. Wystawa mieściła się w Domu Kultury w dwóch niedużych salkach, z których jedna była ciemna. Wsku­ tek ciasnoty pomieszczenia zgromadzony materiał zo­ stał stłoczony. Ściany od sufitu do podłogi były ściśle pokryte malowankami, czy wycinankami, a reszta le­ żała w dziesiątkach sztuk na stołach, co ogromnie utrudniało ich przegląd. Cały materiał był rozwieszo­ ny na ścianach i umieszczony na stołach w sposób CIEŚLA-REINFUSSOWA ^ przypadkowy tak, że prace tych samych malarek znaj­ dowały się w różnych punktach wystawy, przez co trudno było sobie wyrobić sąd o wynikach poszczegól­ nych artystek. W każdym razie wydaje się być słusz­ nym zdanie, że pierwszeństwo wśród malarek prze­ chodzi od starszych artystek jak Curyłowa Felicja, Kosieniak Felicja na młodsze jak Wojtyto Maria, K i ­ wior Maria i Owca Maria. W tegorocznym konkursie dał .się zauważyć ko­ rzystny w p ł y w opieki, jaką została otoczona twórczość artystyczna na Powiślu Dąbrowskim w ostatnich cza­ sach. Poprzednio wśród „dywanów" malowanych przez kobiety z Zalipia i okolicy w y s t ę p o w a ł y często naturalistycznie traktowane motywy kwiatowe niejedno­ krotnie kopiowane z pocztówek i tapet, a także moty­ wy figuralne, przedstawiające tańczące pary góralskie(') najwidoczniej zapożyczone z malowanych ma­ katek które dziś jeszcze „zdobią" ściany drobnomieszczańskich mieszkań Obecnie tego rodzaju m o t y w ó w już się nie spotyka W mala stwić^ dekoracyjnym Po­ wiśla widoczny jest nawrót do dawniejszych własnych wzorów tradycyjnych z tym jednakże że wzory te są w dalszym ciągu rozwijane i wzbogacane nowymi ele¬ mentami zarówno jeśli chodzi o kompozycję jak i spoko!orvstvczne2"o I tak no kompo zycja dawniejszych dywanów" ograniczała się zwykle H *H t" PTit 1т1е^*о umieszczonego W r ¬ т 0 1 и ao jeonego У™ . Z '. . . miczsrodku, w z g i ę a m e k u k u , powta ją у ę у me obok siebie. Obecnie oprócz go a ją ę ze kompozycje w ktorycn bukiety к la w wy » dosrodkowo z dwu a czasem z czterecn narożników. r v t 151 �Zjawiskiem nowym, które się pojawiło w teraźniej­ szych malowankach, są dwubarwne liście z kolorowym żyłkowaniem (zielone liście, czerwone żyłki) (ryc. 5), a także większa niż dawniej różnorodność tła. Obok zielonych, szarych, czy kremowych mamy jeszcze nie­ bieskie i różowe. Prócz „dywanów" wyłącznie kwiecistych spotyka się też inne o tematach aktualnych, świadczących o tym, że wieś wyszła z dawnego zaściankowego trybu życia i interesuje się żywo zagadnieniami współczesnej rze­ czywistości. Przykładem może tu być „dywan" wyko­ nany przez Leokadię Kosłeniak zatytułowany „My pracą zbudujemy plan 6-letnl" (ryc. 3). N a „dywanie" widać przejeżdżający przez pola traktor z dziewczyną, siedzącą przy kierownicy. W lewym górnym rogu na tle korony przydrożnego drzewa wzbija się w górę gołąbek pokoju. Obraz ten stanowi apoteozę pokojo­ wej pracy na roli i podkreśla nowe możliwości, jakie w tej dziedzinie otwierają się przed kobietą. Prócz malowanek, służących do dekoracji ścian, wy­ stawiono również malowanki, będące wzorami na tka­ niny, zamówione przez Ministerstwo Przemysłu Lek­ kiego. Kobiety z Powiśla z poruczonego sobie zadania wywiązały się bardzo dobrze. Dały szereg wzorów, któ­ re nie były mechanicznym przeniesieniem kompozycji „dywanów" na tkaniny, lecz przeciwnie motywy miej­ scowe zostały przez nie przetworzone i rozpracowane w sposób dostosowany do w y m o g ó w druku na materia­ łach odzieżowych. Przede wszystkim zmniejszono w niach ilość kolorów, a motywy ujęto bądź w formie tzw. wypełnień rytmicznych, bądź w układy pasowe. Po­ nadto pokazano wzory przeznaczone do drukowania chustek na głowę. Rye. 3. Malowanka wykonana przez Leokadią 152 Drugim działem twórczości artystycznej Powiśla są wycinanki, które stanowią jednak pewien kontrast z malowankami. Podczas gdy w tych ostatnich widać duże opanowanie techniczne materiału i kompozycji, to wycinanki są pod względem technicznym trochę nieporadne, grube, co nie znaczy jednak, ażeby one były pozbawione walorów artystycznych. Według in­ formacji kobiet z Zalipia wycinanka posiada na tym terenie tradycję równie dawną jak i malowanka tyl­ ko pozbawiona tej co ona opieki zeszła na plan drugi i nie b^^ła talc deleffnowana i rozwiiana ^tVvcina^ilci к li Za Г • s tosunk owo r ozletrł z окопе i pia po s la dają g у wacnlarz form i technik. Spotyka się na tym terenie w y . cinanki jednokolorowe, jednoosiowe o dużym motywie roślinnym, bardzo zbliżone do tych, które występują np. w Opoczyńskim. Obok nich wycinane są też moty­ wy ośrodkowe komponowane w kwadracie, gwieździe i kole. Wzory tych wycinanek są przeważnie geome­ tryczne (ryc.2), rzadziej roślinne, a wyjątkowo zwie­ rzęce. Przykładem może tu być kolista wycinanka (ryc. 1), w której występują realistycznie ujęte syl­ wetki lisów. Cechą specyficzną wycinanek dąbrowskich jest operowanie kolorowym tłem (ryc. 4). Zarów­ no sam wycięty motyw, jak i pozostałą po jego wycięciu resztę arkusza nanosi się na barwny papier i nakleja. W pierwszym wypadku dominuje nakle­ jony wzór, w drugim zaś właściwy motyw wychodzi z tła. Wykorzystanie w celu dekoracyjnym zarówno w y c i ę t e g o wzoru jak i pozostałej reszty papieru po­ woduje, ze w wycinankarstwie z okolic Zalipia często występują pary identyczne pod względem formy, a róż­ niące się kolorem motywu głównego. Kosieniak z Zalipia. Fot. R. Reinfuss �1 Ryc. 4. Wycinanka wykonana przez Stefanię Oprócz wycinanek, na terenie Powiśla, spotyka się też pokrewne im wyklejanki robione z wielobarwnego papieru o motywach roślinnych. Następnym działem reprezentowanym na wystawie w Dąbrowie były hafty, które potraktowano trochę po macoszemu. Wystawiono kilka gorsetów, zdobionych kwiecistymi wzorami wykonane haftem płaskim, ko­ lorowym jedwabiem. Należy wyrazić żal, że na wysta­ wie nie pokazano zupełnie charakterystycznych dla Powiśla Dąbrowskiego czerwono-czarnych haftów ro­ ślinnych, którymi były zdobione kołnierzyki i gorsy koszul, zapaski, poszwy na poduszki i inne. Dziś już haft ten nie jest wykonywany na Powiślu jednak ży­ ją tu jeszcze hafciarki znające technikę i wzory Na­ leżało pokazać właśnie te hafty na wystawie aby stwo­ rzyć podstawę do ich reaktywowania Oprócz tego na wystawie znajdowały się, choć w bardzo skromnej liczbie, nieznane dotąd naklejanki z fasoli oraz wyroby z gęsich piór (mały pająk i orzeł). Zebrany materiał na wystawie pochodził tylko z 4 miejscowości, a mianowicie: Zalipia, Pilczy Żelichow­ skiej, Klyża i Kosierówki (gros było artystek z Zali­ pia — 27 osób, co stanowi ca 69% całości — reszta przypada na pozostałe 3 wsie), mimo to w wystawie wzięło udział aż 40 malarek. Fakt ten świadczy o wielkim ożywieniu malarstwa wśród kobiet Powiśla Dąbrowskiego, co należy przypisać przede wszystkim opiece jaką ten ośrodek został otoczony przez Mi­ nisterstwo Kultury i Sztuki. Gdy w 1948 r organizowa­ no I konkurs na malowanki wnętrza i papierowe .dy­ wany'* liczne malarki z okolic Zalipia odnosiły się z nie­ dowierzaniem do tej akcji i nie posłały nawet na nią swoich orać £dvż nie wierzvlv ллл iei nowod7enie ani nie wyobrażały sobie korzyści jakie z tego m o g ą wyniknąć* Uznanie z jakim spotkały się wówczas m a lowatiki i wysokie nagrody zachęciły i pociągnęły c&łc - Kosieniak z Zalipia. fot. R. Reinfuss. szeregi kobiet do malowania. Wyraz tego mamy. na ostatniej wystawie, gdzie na 40 nazwisk przypada 24 (czyli 60%) nowych, nieznanych nam z wystawy po­ przedniej. Według załączonego niżej zestawienia ciekawie przed­ stawia się struktura wiekowa kobiet, które dały swe prace na obecną wystawę. Otóż najliczniejszą grupę sta­ nowią malarki w wieku lat 21 - - 30 (15 osób), nastę­ pnie od 15 — 20 (9 osób), 41 — 50 (7 osób) i 31 — 40 (6 osób). F a k t ten jest bardzo znamiennym, świadczy on bowiem o tym, że sztuka na Powiślu Dąbrowskim nie jest czymś wymierającym, znanym tylko starszym gospodyniom, lecz wprost przeciwnie, młodsze kobiety i młodzież coraz liczniej garnie się do malowania czy wycinania. Na szczególną u w a g ę zasługuje trójka dzieci, z któ­ rych dwóch braci: Stanisław (lat 11) i Józef (lat 5) są synami bardzo uzdolnionej artystki Kiwior Marii, wstępują w ślady matki, podtrzymując malarskie tra­ dycje rodzinne. Również trzecia z tej trójki Kosieniak Stefania (lat 9) córka jednej z wybitnych malarek, wyróżnionej specjalnie za pracę nad krzewieniem ma­ larstwa na Powiślu, pielęgnuje te tradycje a posiadając sama duże zdolności, zapowiada się dobrze i jako ma­ larka i wycinankarka. W obecnej wystawie wziął po raz pierwszy udział 22-letni mężczyzna, niejaki Jan Szlosek. Jest to wypadek bardzo charakterystyczny gdyż dotychczas mężczyźni uważali malowanie za rzecz niegodną siebie i zostawiali to zajęcie wyłącz­ nie kobietom. Teraz kiedy ich matki, żony i siostry są wyróżniane i popierane zaczęli się oni inaczej odnosić do tej dawniej tak przez nich lekceważonej pracy. Jak informują malarki najpierw spróbowali mężczyźni im pomagać przy malowaniu, a potem zaczęli samodziel­ nie malować, czego wyrazem s ą właśnie na ostatniej wystawie „dywany" Jana Szloska. 153 �Wystawę urządzała „Spółdzielnia Przemysłu Ludo­ wego Wieś Tworząca" z siedzibą w Zalipiu. Do tej spółdzielni należą prawie wszystkie malarki z okoli­ cy. Przewodniczącą spółdzielni jest Maria Kiwior. Spółdzielnia została założona 16.VII.1950 r. Zrzeszo­ ne szeregi malarek mają przed sobą wiele zadań do wykonania. Spółdzielnia przyjmuje zamówienia z Mi­ nisterstwa Kultury i Sztuki, Ministerstwa Przemysłu Lekkiego itp. Wzory te zostają zakupione a materiały zużytkowane praktycznie czy to jako ozdoby świetlic, druki na tkaniny odzieżowe itd. Ostatnio malarki z Za­ lipia zostały zaangażowane do wykonania malatur w izbie krakowskiej na statku Batory Malowanki z Zalipia i okolicy są znane nie tylko w Polsce, ale też i zagranicą. Bawiący u nas przed dwu laty goście węgierscy, dwukrotnie jeździli na Po­ wiśle, gdzie byli zachwyceni pięknymi „dywanami" i malowanymi wnętrzami chałup. Poczynili nawet sze­ reg zakupów dla swych muzeów. Również dziennikarz szwajcarski, niejaki Werner Bischof, w swojej podróży po krajach Europy środkowej i południowej, skierowa­ ny przez Departament Twórczości przy Ministrestwie Kultury i Sztuki w Warszawie w okolice Zalipia, zo­ stał dosłownie oczarowany tym „kwietnym" zakąt­ kiem Polski, czemu dał wyraz w swym artykule, opu­ blikowanym w szwajcarskim czasopiśmie „Du" w~1949 roku. �WYKAZ ARTYSTEK LUDOWYCH, BIORĄCYCH UDZIAŁ W WYSTAWIE W DĄBROWIE TARNOWSKIEJ W R. 1950 i L.p. Nazwisko i imię 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 1.1. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. Bednarz Dominika Boduch Stanisława Borek Anna Borek Maria Bułat Władysława Ciepiela Rozalia Curyło Felicja Curyło Stanisława Dymon Wiktoria Głód Maria Janeczek Rozalia Kiwior Maria Kiwior Józef Kiwior Stanisław Kloczkowska Janina Kosienlak Felicja Kosieniak Leokadia Kosieniak Stefania Mosio Felicja Owca Maria Planeta Janina Sierak Maria Stanek Janina Stanek Józefa Szlosek Monika Szlosek Jan Wierzbicka Maria Golonka Maria 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. 40. Kądzielawa Rozalia Lizak Stefania Łata Zofia Owca Janina Owca Maria Wnęk Janina Wnęk Maria Wojtyto Maria z domu Mosio Nawrocka Helena Samel Maria z domu Janeczek Zaród Rozalia Szczygieł Genowefa Wiek Wieś 39 Zalipie 40 28 44 18 44 44 16 24 17 48 35 5 11 29 49 18 9 42 38 15 32 25 28 26 22 28 16 Pilcza żelich. 18 26 26 20 24 20 22 27 35 Kłyż 30 44 23 Kosierówka Wystawa w 1948 r. nagroda Wystawa w 1950 r. Co robi mai. II + + + + + mai. i wyc. mai. mai. i wyc. mai. i wyc. mai. mai. i wyc. II -1- mai. i wyc. mai. I + wyróżn. mai. + mai. i wyc. mai. + III + -r- mai. i wyc. mai. II III III + + + + + + + + + + JrП I I I + + mai. i wyc. mai. �Ryc. 1. Szopha krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Jerzy Lelito. Fot. R. Reinfuss Z KONKUfiSU SZOPEK W K R A K O W I E Z. 22 grudnia 1950 r. odbył się w Krakowie V powojen­ ny konkurs szopek zorganizowany jak w latach ubie­ głych przez Dyrekcję Muzeum Historycznego Miasta Krakowa. W roku bieżącym do konkursu zgłoszono tylko 26 szopek co w stosunku do roku ubiegłego (40) stanowi bardzo dużą obniżkę. W tegorocznym konkursie poziom szopek był bardzo wyrównany, przeważały liczebnie szopki trójwieżowe i typu „ezenekierowskiego". Poza jednym wypadkiem, w którym szopka przybrała postać piętrowego modelu scenograficznego nie zanotowano ani jednej, odbiega­ jącej w sposób zasadniczy od regionalnego typu szopki krakowskiej. Przeważały szopki średniej wielkości i małe, nie było zupełnie dużych szopek ze scenami dla przedstawień kukiełkowych. Między szopkami średniej wielkości przeważały dwu­ piętrowe z trzema wieżami, dwie boczne mniejsze posiadały zakończenia gotyckie, podobne do wież ko­ ścioła Mariackiego, środkowa wyższa miała kopułę. .Szopek pięciowieżowych było tylko kilka. 156 KURKOWA Wśród małych szopek najwięcej było trójwieżowych, nakrytych dachami stożkowatymi. Obok szopek w y ż e j wspomnianych występowały w tym roku, podobnie jak dwa lata temu szopki, w których przestrzeń między dwoma wieżami bocznymi wypełniał poprzecznie usy­ tuowany dach dwuspadowy z wieżyczką w pośrodku. JM a szczególną uwagę zasługiwała szopka wykonana przez studenta A. Sz. P. Lelitę Jerzego (rys. 1). Była to szopka średniej wielkości dwupiętrowa, trójwieżowa w konstrukcji podobna do szopek typu „ezenekierow­ skiego'. N a powierzchni oblepionej kolorowymi papie rami wykonane zostały bardzo misterne naklej anki przedstawiające motywy wzięte z ludowego zdobnictwa krakowskiego, a w szczególności ze skrzyń. Tematem witraży również bardzo starannie wykonanych były sceny czerpane z podań krakowskich (smok wawelski i inne). W tegorocznych szopkach jako materiał używany do dekoracji przeważały kolorowe papiery, natomiast mało stosowano Jaskrawych metalowych folii. Dłieki �Ryc. 2. Szopka krakowska z konkursu z roku 1950 wykonał Zdzisław Dudzik. Fot. R. Reinfuss. powyższemu wykonaniu dal się zauważyć pewien nawrót do dawnej prostoty. jakgdyby W konkursie brali udział starzy szopkarze, którzy rokrocznie wystawiają swoje szopki jak Morys Wacław, Dudzik Zdzisław, Zygmunt Ludwik, Ruta Tadeusz, Mitka Stefan, Turski Władysław, Wojciechow­ ski Antoni. Zabrakło jedynie wśród nich Franciszka Tarnowskiego wielokrotnego zdobywcy pierwszych na­ gród. Po raz pierwszy wzięła udział w tym roku w konkursie szopek kobieta Wanda Witkowska. Pierwszą nagrodę otrzymał Wacław Morys. Szopkę jego możemy zaliczyć do szopek większych. Była ona dwupiętrowa z trzema wieżami, z których dwie bocz­ ne były w stylu gotyckim, trzecia środkowa zakończo­ na barokową kopułą. Szopka Morysa znakomita była pod względem proporcji, strzelista, smukła o bardzo wypracowanym zdobnictwie fasady i bardzo dobrze rozwiązana pod względem kolorystycznym. Cztery drugie nagrody otrzymali: Ruta Tadeusz, Dudzik Zdzisław, Mitka Stefan i Lelito Jerzy. Szopka Ruty dosyć duża, pięciowieżowa, nawiązy­ wała do typu „ezenekierowskiego". Dwie wieże boczne posiadała w stylu gotyckim, następne dwie, niższe od poprzednich zakończone były dwoma przecinającymi się pod kątem prostym daszkami dwuspadowymi * iglicą i kulą. Wieża środkowa tej samej wysokości, Ryc. 3. Szopka krakowska z konkursu w roku 1950 wykonał Stefan Mitka. Fot. R. Reinfuss. co dwie zewnętrzne, zakończona była kopułą. Dudzik Zdzisław rozwinął swój typ zeszłorocznej szopki opar­ ty na elementach czerpanych z architektury Krakowa. Kolorystycznie szopka jego była bardzo słabo rozwizana. Całość oklejona była papierem w kolorze blado niebieskim, dachy i wieże pokryte ciemno-zieloną folią (rys. 2). Szopka Mitki bardzo dobra w proporcjach posia­ dała boczne wieże gotyckie, środkową barokową. Uwa­ gę zwracała w niej umiejętnie rozwiązana część parterowa składająca się z trzech wnęk ostrołukowych rozdzielonych niskimi smukłymi wieżyczkami (rys. 3 ) . Trzecie nagrody otrzymali: Wojciechowski Antoni, Zygmunt Ludwik, Jędrszczyk Jan i Kowalski Marian. Ten ostatni po raz pierwszy brał udział w konkursie. Ze starych szopkarzy zawiódł trochę Władysław Turski, którego szopka w części górnej była przełado­ wana ozdobami i wieżami (7 sztuk) w dolnej z a ś świe­ ciła pustką. Materiał jaki znalazł się na tegorocznym konkursie wskazuje na to, że szopkarstwo krakowskie zaczyna przechodzić okres pewnego wyjałowienia. Szopkarze cały swój wysiłek wkładają w doskonalenie techniki wykonania i drobiazgi dekoracyjne przy równoczes­ nym braku usiłowań w kierunku stworzenia nowych rozwiązań eałofiei. 157 �WYCINANKI OPOCZYŃSKIE NA W Y S T A W I E W K I E L C A C H JAN A. ZAREMBA W kieleckim Muzeum Świętokrzyskim otwarto po­ konkursową w y s t a w ę sztuki ludowej, obejmującą tkac­ two świętokrzyskie i wycinanki pochodzące z powiatu opoczyńskiego. Różne były przyczyny, że tym razem konkurs tkacki dla okolic łysogórskich nie dał wyników pozytywnych. Znacznie ważniejszym pod każdym względem był konkurs na wycinankę opoczyńską, ogłoszony na całym obszarze regionu opoczyńskiego, a więc i poza powia­ tem opoczyńskim, który obecnie ponownie należy do województwa kieleckiego. W konkursie brały też udział wycinankarki z powiatu rawsko-mazowieckiego i brzezińskiego. Plonem konkursu podzieliły się dwa województwa, tj. łódzkie i kieleckie. Pokaz wycinanek z obszaru lewobrzeżnego Pilicy odbył się dnia 8 grud­ nia 1950 r. w Rawie Mazowieckiej, a w y s t a w ę wycina­ nek z powiatu opoczyńskiego otwarto w Kielcach w dniu 17 grudnia 1950 r 14a otwarcie wystawy za­ proszono wycinankarki nagrodzone na konkursie z 1949 r Ryc. 1. Przykład wycinaki z ćwiartki arkusza wykonała Stępniak Weronika Libiszów. I nagroda. Fot. J. Gan. Konkurs na wycinankę był z tego względu tak waż­ nym, że po raz pierwszy w Polsce Ludowej usiłuje się nadać dawnemu przekazowi sztuki ludowej nowe za­ stosowanie przez zwiększenie wycinanki tak, aby ona mogła w przyszłości służyć do dekoracji wnętrz świe_ tlicowych, domów kultury itp. Warunek dostarczenia na konkurs wycinanek jak największego formatu przysporzył artystkom ludowym trochę trudności, które jednak na ogół zostały można powiedzieć z chłopskim rozmachem pokonane, dając bardzo dodatnie wyniki, tak w sensie kompozycyjnym, jak i w utrzymaniu dotychczasowych typów regional­ nych o nieskazitelnie tradycyjnych formach. Dla pew­ nych wycinankarek zwiększenie formatu stworzyło zu­ pełnie nowe możliwości twórcze. Te same artystki lu­ dowe, a są to przeważnie kobiety w wieku dojrzałym (nie dziatwa szkolna jak to wielu ludzi mniema) które w ciągu wielu lat życia nawykły do wielkości ćwierćarkuszowej, wycinają zupełnie swobodnie, dosto­ sowując kompozycie całości do zwiększonego forma­ tu Nie jest to więc bierne i mechaniczne powiększe­ nie skali lecz całkowite przetworzenie dotychczasowej małe j wycinanki i świetne dostosowanie sie do z^^vi^kszo ne^*o f or ma tu z zaohov^aniiem. dawnych j ale by powie dziec" założeń formalnych." oraz tradycyjnych motywow. Dowodzi to ogromnych uzdolnień plastycznych wycinankarek i ich doskonałego wyczucia formy. Eksperyment zwiększenia formatu wycinanki, który ze strony niektórych etnografów budził pewne za­ strzeżenia, udał się i jest nadzieja, że wielka wycinan­ ka przyjmie się jako element dekoracyjny w naszych świetlicach. Ryc. 2. Rózga całoarkuszowa, wykonała Grzybek Genowefa Małoszyce. I nagroda. Fot. J. Gan. 158 �E R R A T A Errata do artykułu R. Reinfussa pt. „Orawski dom z wyżką" (Pol. Szt. Lud. 1950, nr 1 — 6) ryc 8 (a, b, c, d), 9 (a, b), 10, 20, 21 wykonane zostały przez Z. Milczewskiego. Tablice 1 — 8 z r y s u n k ó w Z. Milczewskiego przerysowała Z. Kurkowa. Podpis pod ryc. 28 i 29 zamiast Kocwina powinno być Kacwina. W przypisie 9 zamiast Karwinie ma być Kacwinie. Prenumerata: za rok 1950 — rocznie 30 zł, za rok 1951 — półrocznie 15 zł, rocznie 30 zł. Prenumeratą za rok 1950 i 1951 należy wpłacać na konto w P K O Nr 1-16099, Centralna Ekspedycja P K P „Ruch", Warszawa, Srebrna 12. Przy zgłoszeniu prenumeraty należy podać dokładny i czytelny adres. Poprzednie numery „Polskiej Sztuki Ludowej" (od Nr 1—2 z r. 1949) oraz innych czasopism P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki można n a b y w a ć w Warszawie w Klubie Międzynarodowej Książki i Prasy (Salon P r a ­ sy), Bagatela 14 i w Księgarni „Domu Książki", Rynek Mariensztacki oraz w księgarniach „Domu Książki" w innych miastach wojewódzkich. Osoby z poza Warszawy mogą również zamawiać poprzednie pojedyncze numery, .wpłacając należność na konto w P K O Nr 1-15207 , P P K „Ruch", Warszawa, Srebrana 12. Sprzedaż Archiwalna, z zaznaczeniem na odcinku blankietu przeznaczenia wpłaty. p~ rH Щт.'л i - m Druk. Stołeczne Zakłady Graficzne, Nr 1, Warszawa, ul. Wiślana 6. Zam. 148 z dn. 5.II.51 r. Obj. 96 + 2 kol. — Papier druk. sat. bezdrzewny 61 x 86, 100 g. N a k ł a d : 3.000. — 2-B-29409. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e4404d20e7caae4bebedb134dcd1ee7.pdf 4056ed0f7dbeaa22fc08626c06174020 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4257 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3967 Title A name given to the resource U progu piątego roku / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.3-5 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text U P R O G U PIĄTEGO R O K U ROMAN W grudniu 1947 r. ukazał się na półkach księ­ garskich pierwszy podwójny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludowej". Obecnym zeszytem (również podwójnym) rozpoczynamy zatem piąty z ko­ lei rocznik czasopisma. Cztery dotychczasowe roczniki o łącznej objętości ponad 1000 stron druku zawierają spory materiał, który daje już podstawę do krytycznej analizy dotychczasowe­ go dorobku i wysunięcia pewnych wniosków na przyszłość. Spróbujmy na początek ten dorobek uporząd­ kować według zagadnień. Zarówno w pierw­ szych dwóch rocznikach jak i w następnych spotykamy szereg artykułów o charakterze ogólnym. Były to bądź prace zmierzające do za­ sadniczego postawienia zagadnienia sztuki lu­ dowej (art. min. W. Sokorskiego „O właściwy stosunek do sztuki ludowej"), bądź ilustrujące stan i potrzeby w zakresie badań poszczegól­ nych gałęzi, a więc ludowej literatury, muzyki, tańca czy szeroko pojętej plastyki. W pierw­ szych latach sporo uwagi poświęcano zagadnie­ niom teoretycznym (problem istoty sztuki lu­ dowej, ludowego stylu w plastyce, zagadnienie historyzmu w ludowej twórczości artystycznej). Prócz zagadnień teoretycznych znajdziemy w „Polskiej Sztuce Ludowej" kilka prac poświę­ conych zagadnieniom techniki badawczej, będą to uwagi na temat sposobu badania tańca i tkactwa ludowego. W ostatnim (czwartym) roczniku zaczęto również publikować kwestio­ nariusze do badań terenowych, czy to używane w ramach prac podejmowanych przez P.I.S. czy zagraniczne jak np. kwestionariusz opra­ cowany przez badacza radzieckiego O. A. Korbego. Drugą grupę zagadnień poruszonych w P.Sz.L. bez porównania od poprzedniej obszer­ niejszą stanowią opracowania monograficzne z poszczególnych dziedzin sztuki ludowej. Nie­ które z nich zakresem swym obejmują zasięg całej Polski (art. G. Ciołka o dachu, R. Reinf ussa — o malowanych zrębach, . Seweryna — REINFUSS 0 zabawkach ludowych) większość zaś ograni­ cza się do charakterystyki wybranego zagad­ nienia w węższych ramach geograficznych. Ilościowo najwięcej prac poświęconych było te­ renom małopolskim (Krakowskie, Podhale, Orawa, Spisz, Żywiecczyzna, Rzeszowskie, Łań­ cuckie, Lubelskie) i Kurpiowszczyźnie, słabiej reprezentowana była Polska centralna (Łowic­ kie, Radomskie, Opoczyńskie) i Wielkopolska, a najsłabiej kresy zachodnie gdzie poza sztuką zdobniczą Mazurów opracowaną przez J. Gra­ bowskiego, wymienić można zaledwie dwie pra­ ce, z których jedna dotyczy meblarstwa zachod­ nio-pomorskiego, druga zaś kaszubskiej ce­ ramiki. W tematyce poruszonej na ławach P. Sz. L we wszystkich czterech rocznikach najobszer­ niej reprezentowana jest ludow a plastyka. Przy czym w różnych okresach czasu, różne jej dzia­ ły wysuwają się na czoło. W pierwszych zwła­ szcza dwóch rocznikach sporo miejsca poświę­ cone było zagadnieniom malarstwa i rzeźby. W okresie tym pojawia się szereg artykułów poświęconych malarstwu na szkle, publikuje się drzeworyty i poszczególne zespoły rzeźb, wy­ różniające się w terenie swoją odrębnością. Ze­ szyt o objętości trzech normalnych numerów P.Sz.L. zostaje poświęcony na omówienie wiel­ kiej wystawy sztuki ludowej zorganizowanej w Krakowie w r. 1948. W późniejszych roczni­ kach czasopisma jako ważną pozycję z tej dzie­ dziny wymienić należy artykuł M . Żywirskiej 1 recenzję L. Życkiego, poświęcone sztuce ama­ torskiej robotników, która wtedy po raz pierw­ szy weszła w orbitę zainteresowań naszego cza­ sopisma. Inne zagadnienia wchodzące w zakres ludo­ wej plastyki poruszone były na łamach P.Sz.L. w sposób dosyć przypadkowy. Z dziedzi­ ny archi/tektury wiejskiej omawiana była wspomniana wyżej kwestia dachu i malowa­ nych ^rębów. Poza t y m znalazły się z tego za­ kresu prace o orawskim domu z wyżką, wąskor 3 �frontowych chałupach z Sądeczyzny, kurpiows­ kim zdobieniu dachu i wyrobie cemetowych, oz­ dobnych pustaków. Z dziedziny meblarstwa ukazały się artykuły o sprzętach mazurskich, urządzeniu wnętrza izb zachodnio-pomorskich, opis kilku świeżo odkrytych typów skrzyń zna­ lezionych w okolicach Krakowa i obszerna praca (• podhalańskich łyżnikach. W zakresie zdobnic­ twa wnętrz najwięcej uwagi poświęcono wyci­ nankom, które omawiane były bądź w pracach oddzielnych (Łowickie), bądź w recenzjach z wystaw i konkursów (wycinanki opoczyńskie, kurpiowskie, lubelskie). Wśród prac poświęco­ nych ludowym wycinankom na szczególną wzmiankę zasługuje artykuł A. Wojciechow­ skiego o współczesnej tematycznej wycinance ło­ wickiej, który zanotował ciekawe zjawisko od­ bijania się aktualnych zagadnień życia współ­ czesnego (walka o ,pokój, zwalczanie analfabe­ tyzmu, elektryfikacja wsi i in.) w twórczości artystycznej ludu łowickiego. Zagadnienie malo­ wania wnętrz poruszone zostało w artykule na­ pisanym w związku z konkursem zorganizowa­ nym na Powiślu Dąbrowskim. Stosunkowo czę< sto ukazywały się w P.Sz.L. artykuły poświęca­ ne ludowemu tkactwu, hafciarstwu, rzadziej ubiorom. Omawiane więc były tkaniny ozdobne na Mazurach, ludowe dywany dwuosnowowe, pasiaste wełniaki opoczyńskie i spiskie „kanafasy". Z zagadnieniem tekstyliów łączy się w dużej mierze praca o góralskich torbach wełnia­ nych. Problem ludowych druków na płótnie po­ ruszony został dwukrotnie. W zakresie opracowywania ubiorów ludo­ wych cały dorobek ogranicza się do omówienia ubiorów z okolic Zawiercia i mazowieckiego z Kołbieli. W obydwu wypadkach przedmiotem cpisu były ubiory poprzednio nie znane, które udało się odszukać w czasie ostatnich badań te­ renowych. Poszczególne części ubioru omówio­ no poza tym w pracach poświęconych haftom. Pisano więc o haftowanych na tiulu czepcach kurpiowskich, wielkopolskich, o pantoflach góralskich itp. Prócz tkanin i haftów sporo uwagi poświęco­ no ludowej ceramice. V/ s.;eregu mniejszych, lub większych artykułów, a także w recenzjacn z wystaw, omawiano сггоп'ке mazurską, kur­ piowską, iłżecką, rzeszowską (ściślej łańcucką), kilkakrotnie poruszany był też temat ludowych malowanych kafli. Daleko mniejszym zaintere­ sowaniem cieszyło się zdobnictwa w metalu. Z zakresu tego wymienić można zaledwie jeden artykuł o zdobionych okuciach z okolic Mako­ wa. 4 Sztuka związana ze zwyczajami i obrzęda­ mi ludowymi znalazła wyraz w postaci artyku­ łów o pisankach i szopkach. Poza plastyką na drugim miejscu jeśli chodzi o liczebność artykułów stoi muzyka. Prócz ar­ tykułu prof. Chybińskiego o potrzebie badań w zakresie folkloru muzycznego, znajdziemy kilka opisów rzadszych instrumentów muzycz­ nych (maryna, kozioł, siesieńki, gęśle) a ponad­ to artykuły o pieśniach i muzyce ludu wielko­ polskiego i chłonności muzycznej ludności wiej­ skiej. Ściśle z muzyką związany taniec omawia­ ny był na łamach P. Sz. L. w rozmiarach dość ograniczonych. Niemniej wymienić można ar­ tykuły poruszające zagadnienie metody i tech­ niki badania tańców, oraz opis tańców wielko­ polskich. Zagadnienia literatury ludowej zna­ lazły swój wyraz w postaci prac o charakterze ogólnym, programowym (J. Krzyżanowski — Folklorystyka w zasięgu badań naukowo - lite­ rackich) bądź opracowań monograficznych (teksty kolęd), względnie analizy wpływu fol­ kloru w dziedzinie literatury nieludowej (ludo­ wość u Mickiewicza i Kasprowicza). Poza pracami, omawiającymi zagadnienia związane ze sztuką polską, ukazał się (głównie w związku z wystawami zagranicznej sztuki ludowej urządzanymi w Polsce) szereg artyku­ łów charakteryzujących twórczość ludową in­ nych narodów a więc czeską, słowacką i węgier­ ską. Jeżeli pominiemy szereg recenzji z wydaw­ nictw krajowych i zagranicznych oraz sprawo­ zdania z podejmowanych badań, naszkicowany wyżej obraz przedstawia pełny dorobek czte­ rech roczników „Polskiej Sztuki Ludowej". Ocena tego dorobku nie jest łatwa, zwłaszcza gdy przystępujemy do niej pod wrażeniem wy­ suwanych z różnych stron zastrzeżeń, których spora ilość jest niestety słuszna. Jednym z nich, niewątpliwie najważniejszym, jest to, że czaso­ pismo nie reprezentowało właściwego stanowi­ ska metodologicznego. „Polska Sztuka Ludowa" raczęła wychodzić w r. 1947, były to czasy kiedy nauka polska a zwłaszcza dyscypliny huma­ nistyczne znalazły się w trudnej sytuacji, nie umiejąc na swoich odcinkach rozegrać zwycięs­ ko walki między „starym", które powinno ustąpić, a „nowym". Nauka polska rozwijająca się przez całe dziesiątki Jat w rytmie zgodnym z roz­ wojem burżuazyjnej nauki zachodnio-europej­ skiej, nie umiała przestawić się zrazu na nowy sposób myślenia, oparty o zasady materializmu historycznego. W pierwszych latach po zakoń­ czeniu I I wojny światowej prawie we wszyst- �kich gałęziach wiedzy praca potoczyła się sta­ rym torem, oparta na założeniach metodologicz­ nych, stosowanych w okresie międzywojennym. Podobne zjawisko zaszło i na odcinku ,,Pol­ skiej Sztuki Ludowej" gdzie zawarte w I i I I roczniku artykuły teoretyczne oparte były często na założeniach metodologicznych rozwijających teorię sztuki ludowej i oświetlających badane zjawiska z pozycji formalistycznych. Od r. 1947 i 1948 na odcinku nauki zaszły poważne zmiany. Metoda materializmu historycznego opanowała zwycięsko wszystkie dyscypliny. W dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki i estetyki nastąpił całkowity przewrót, ale echa jego nie dosięgły ,.Polskiej Sztuki Ludowej", która nie powróciła już do zagadnień teoretycznych .i nie us'łował.i dać nowych ujęć zgodnych założeniom mar­ ksizmu i leninizmu. Brak sprecyzowania nowych metod badaw­ czych w zakresie sztuki ludowej, wpłynął z 'лolei ujemnie na sposób opracowywania innych arty­ kułów drukowanych w ..Połskiej Sztuce Ludo­ wej". Brakło prac syntetyzujących, wymagają­ cych głębszej podbudowy metedołojicznej, te zaś prace, które do teki redakcyjnej wpływały, posiadały po największej części charakter syste­ matycznie uporządkowanych materiałów, ściąg­ nęło to na „Polską Sztukę Ludową" słowa kry­ tyki i zarzut, że rozprasza się w drobnym prz>czynkarstwie. Obecnie, gdy czasopismo nasze rozpoczyna piąty rok swego istnienia musimy jasno zdać sobie sprawę z braków okresu poprzedniego i starać się je naprawić. Jednym z podstawo­ wych zadań na przyszłość będzie powtórne wy­ sunięcie zagadnień metodologicznych z tą jedna­ kowoż różnicą, że będą one ujmowane ze sta­ nowiska materializmu historycznego. W rozwiązaniu tych trudnych zagadnień wiel­ ką pomoc stanowią dla badaczy sztuki ludowej wyniki osiągnięte już w dziedzinie ogólnej teorii historii sztuki. Niemniej jednak nie można liczyć na to, że historycy sztuki nieludowej wy­ konają za nas pracę do końca, zwłaszcza, jeśli chodzi o zagadnienia teoretyczne w obrębie sa­ mej sztuki ludowej, która rozwijając się w od­ miennych warunkach niż sztuka warstw uprzy­ wilejowanych, posiada w wielu szczegółach od­ mienną problematykę i wymaga zastosowania innych metod badawczych. Ważnym zagadnieniem na przyszłość jest rozszerzenie tematyki omawianych w „Polskiej Sztuce Ludowej" zagadnień i dążeń do równo­ mierniej szego uwzględniania ludowego dorobku ai tystycznego całej Polski. Mówiąc o poszerze­ niu tematyki mamy na myśli nie tylko uwzględ­ nianie tych działów sztuki ludowej, które do­ tychczas były w „Polskiej Sztuce Ludowej" nie poruszane, lub zbyt mało poruszane (np. zdob­ nictwo w metalu), ale również wysuwanie za­ gadnień aktualnych, które pracę badawczą wią­ załyby z potrzebami życia. (Zagadnienie współ­ czesnego budownictwa wiejskiego, sztuki deko­ racyjnej opartej na motywach rodzimych itp.). Jest rzeczn bardzo istotną, aby obok arty­ kułów o charakterze monograficznym znalazły się na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" prace syntetyczne, obejmujące wyniki rozleglejszych prac badawczych, poświęcone zagadnieniom periodyzacji, charakterystyce poszczególnych okresów itp. Ponadto należy zacieśnić współ­ pracę z przedstawicielami dyscyplin pokrew­ nych, celem wspólnego dyskutowania w „Pol­ skiej Sztuce Ludowej" zagadnień pogranicz­ nych. Zgodnie z wymogami metody materializmu historycznego należy starać się o ustalenie no­ wego typu opracowań zarówno syntetycznych jak i monograficznych. Musimy dążyć do tego, ażeby omawiane w „Polskiej Sztuce Ludowej", zagadnienia ujmowane były w perspektywie historycznej, w ich dialektycznych rozwoju na tle całokształtu zjawisk kulturalnych, ze szcze­ gólnym uwzględnieniem momentów ekonomicz­ nych i społecznych. Prace mające jedynie usys­ tematyzowany materiał podawany bez perspek­ tywy historycznej i ogólnego tła kulturalnego traktować musimy jako dopuszczalne jedynie w wypadkach wyjątkowych, kiedy brak danych nie pozwala autorowi na właściwe ujęcie zagad­ nienia. Jest rzeczą zrozumiałą, że takie przestawienie się na inny typ pracy będzie dla wielu auto­ rów' trudne i nie od razu przyniesie pozytywne wyniki. Obecny zeszyt „Polskiej Sztuki Ludo­ wej", który niewiele od poprzednich różni się swą zawartością, jest najlepszym przykładem, jak trudno jest mimo najlepszych zamiarów, wpłynąć na zmianę profilu czasopisma. Nie­ mniej musimy w tym kierunku usilnie praco­ wać, nie obawiając się potknięć i błędów, nie unikając rzeczowej dyskusji, która w wypad­ kach wątpliwych niejednokrotnie ułatwi roz­ wiązanie problemu na właściwej płaszczyźnie. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fb3d711c7e73ee1a9cbdb7be80f9ec1.pdf 9bde104ecc3b0f20882e42f1f384ee97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3966 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1951 t.5 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1951 t.5, z.1-2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA DWUMIESIĘCZNIK, SZTUKA WYDAWANY PRZEZ R E T LUDOWA PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI 0: Ś ARTYKUŁY T E O R E T Y C Z N E I P R A C E Roman Reinfuss — U progu piątego roku. Juliusz K o stysz — Z dziejów krakowskiego garncarstwa. Franci­ szek Kotula — Malowane zręby chałup w Rzeszowskim. Roman Reinfuss — Wytwórcy ludowych ubiorów w Karpatach polskich. Eleonora Janikowska — Stare gorsety krakowskie. Maria Żywirska — Twórczość plastyczna górników cz. I . Z NAUKI RADZIECKIEJ N. P. Gorbaczewa — O zagadnieniach pochodzenia odzieży. SPRAWOZDANIA, RECENZJE D R O B N E WIADOMOŚCI A. K. Obrady etnografów. Roman Reinfuss — Kursy malowania na szkle. Roman Reinfuss — Rudolf Bednarik — Ludove nahrobniky na Slovensku. Jadwiga Sobieska — Chorosiński Jan — Melodie taneczne Po­ wiśla. R. R. — Ludowe motywy w wyrobach dzianych. P A Ń S T W O W Y ROK V I N S T Y T U STYCZEŃ - KWIECIEŃ 1951 T S Z T U K I NR 1-2 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf3e3d760778b82aa9f098c89882da80.pdf bb8af305d561542981e4d6098e5d6faa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4249 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1950 Subject The topic of the resource garncarstwo ludowe Kaszuby - ceramika ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3960 Title A name given to the resource Współczesna ceramika ludowa na Kaszubach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.100-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rye. 1. Wazon wykonany Fot. R. WSPÓŁCZESNA NA w pracowni Necla. Reinfuss. CERAMIKA LUDOWA KASZUBACH (Z pracowni Necla i Meissnera) BOŻENA Ludowy kunszt garncarski na Kaszubach, ongi szeroko i bogato rozwinięty, reprezentują dzisiaj już tylko dwa warsztaty: L E O N A N E C L A w Chmielnie pod Garczem i M E I S S N E ­ R A w Kartuzach. Garncarze bywali liczni, np. w dawnym, głów­ nym swoim centrum w Kościerzynie, ale, po­ n i e w a ż zajmowali się przeważnie produkcją c e r a m i k i u ż y t k o w e j , p a m i ę ć o nich nie prze­ t r w a ł a . Także wiemy, że istniał np. warsztat Adamczyka w Chmielnie — inne nazwiska garn­ carzy zaginęły. Jedynie w y t w ó r c y ceramiki ozdobnej zyskali sobie s ł a w ę w ś r ó d ludu. Warsztat garncarski N e c l ó w z Chmielna przedstawia typ pracowni rodzimej o ludowej tradycji kilku pokoleń. Nazwisko Necel z bie­ g i e m czasu uległo zniekształceniu w zapiskach metrykalnych. N a j s ł y n n i e j s z y m z N e c l ó w był Franciszek ojciec Leona, a p r a k t y k u j ą c y już dziś u Leona STELMACHOWSKA dwunastoletni jego synek jest podobno przed­ stawicielem dziewiątego z rzędu pokolenia ludo­ wych garncarzy. Podobnie jak obecnie Leon Necel, tak samo i zmarły przed w o j n ą jego ojciec, m ó w i ł biegle po polsku, choć jako rodowity Kaszub posłu­ g i w a ł się również i g w a r ą . Warsztat N e c l ó w — to koło garncarskie, będące dziś jeszcze w użyciu. Wytwory N e c l ó w cieszyły się takim w z i ę c i e m , że z biegiem czasu stały się synonimem cera­ miki kaszubskiej, a ornamenty oraz k s z t a ł t y wyrabianych naczyń w Chmielnie uznano jako charakterystyczne dla tutejszego regionu. Stary Franciszek Necel nie bardzo lubił, aby z a g a d y w a ć go na tematy jego tajemnic zawo­ dowych, dowiedzieć się było można jedynie, że garncarstwa nauczył się od swojego ojca. Z o p o w i a d a ń Leona Necla wynika jednak, że Franciszek ustalił dla swojego warsztatu siedem �wzorów ornamentów przejął po nim syn. podstawowych, które P o n i e w a ż jednak na najstarszych okazach, pochodzących spod ręki Franciszka Necla, wid­ nieją nadto dwie inne jeszcze zdobiny, te w ł a ś ­ nie m o g ł y być w c z e ś n i e j s z e . Jedna z nich to ciemno-błękitna t r ó j l i s t n a koniczynka n a szczy­ cie gałązki z dwoma konturowanymi, listkami (tabl. I , 1) w y s t ę p u j ą c a na naczyńkach mniej­ szych rozmiarów. Druga (tabl. I , 2) to cztery symetrycznie naprzeciw siebie ułożone tulipanki przynależne jako zdobina do ornamentacji misek i talerzy. Ponadto w y s t ę p u j e jeszcze w ceramice kaszubskiej w z ó r wielkiej stokroci, dekorowanej winnymi gronami. Istnieje przy¬ puszczenie, że dzbany brunatne, z podobnymi zdobinami, pochodzą z warsztatu ojca Francisz­ ka Necla, ale, że nie były sygnowane, nie mamy p e w n o ś c i co do ich źródła w y t w ó r c z e g o Najbardziej interesuje nas komplet o r n a m e n t ó w tradycyjnych. siedmiu Leon Necel w y ł ą c z n i e ich tylko u ż y w a ł w przekonaniu, że są to, w ł a ś n i e prawdziwe wzory kaszubskie. Mógłby s t o s o w a ć inne — jest inteligentnym człowiekiem, uzdolnionym a r t y s t ą , może zyskałby w i ę k s z ą s ł a w ę od ojca? Necel woli z a c h o w a ć t r a d y c j ę rodzinną. Można mu w i ę c przypisać zasługę utrwalenia sztuki ludowej, która w jego rękach nie ulega obcym w p ł y w o m . Śmiało m o ż n a założyć, że gdyby nie było tych w ł a ś n i e o r n a m e n t ó w , nie istniałaby w ogóle orginalna ceramika kaszubska. Magiczna liczba siedmiu wskazuje na to, że wzory m o g ł y zawierać' p e w n ą treść wierzenio­ wą. D z i ś nie jest nikomu znana. Zaginęła od dawna. Szczególnych nazw gwarowo-kaszubskich wzory te nie posiadają. Leon Necel posłu­ guje się terminologią polską. nictwie ludowym Zachodniej S ł o w i a ń s z c z y z n y , powtarza się w różnych dziedzinach zdobnic­ twa polskiego. N a Kaszubszczyźnie w y s t ę p u j e dominująco, obok motywu owocu granatu i to w hafcie, w malarstwie na szkle, w ozdobnym sprzętarstwie. Leon Necel rozróżnia dwa wzory, mianowi­ cie „ m a ł e g o tulipana" (tabl. I , 4) i „dużego tuli­ pana" (tabl. I , 5 ) . Pierwszy z nich posiada 3—5 zdobin, drugi 7—9. Niekiedy same kwiaty róż­ nią się nieco w drobnych szczegółach, ale układ kompozycji jest ten sam. Tulipan musi w i ę c na szczycie gałęzi być wielki, podczas gdy boczne kwiaty są znacznie mniejsze, ustawione para­ mi w prostym szeregu z g ó r y na dół, a przedzie­ lone parami ż y ł k o w a n y c h liści. Ł o d y g a jest sztywna, a w n ę t r z e kwiatu w y p e ł n i o n e pazur­ kami w ten sposób, że upodabnia się nieco do motywu owocu granatu. T r z y pierwsze wzory zaliczyć m o ż n a w pew­ nym stopniu do typu ,drzewka ż y c i a " — dal­ sze nie m a j ą j u ż w y r a ź n e g o układu pionowego. Czwarty z kolei ornament nosi n a z w ę „ g w i a ­ zdy kaszubskiej" (tabl. I , 6 ) . Stanowi on znacz­ ne odchylenie od całokształtu sztuki kaszub­ skiej. Z a w y j ą t k i e m bowiem rzeźby ornamentacyjnej zdobnictwo kaszubskie nie posiada m o t y w ó w zgeometryzowanych. Gwiazda z ce­ ramiki N e c l ó w ma w swoim centrum przekre­ ślony na ukos kwadrat, do k t ó r e g o przylega sześć w y d ł u ż o n y c h trójkątów, złożonych ze z m n i e j s z a j ą c y c h się stopniowo kreseczek. N a końcu widnieje kropka, która na skutek po­ ciągnięcia pędzla ma kształt przecinka. Motyw ten powtarza się dość często n sta­ rych dwojakach. P o n i e w a ż na Pomorzu znane były kiedyś dwojaki wyrabiane z drewna, możnaby sądzić, że motyw geometryczny prze­ niósł się z rzeźby do ceramiki. Nosi tu bowiem piętno n i e w ł a ś c i w e g o przystosowania do obce­ go tworzywa. a Najstarszy — jego zdaniem — ornament to tzw. „różdżka bzu" (tabl. I , 3 ) . Jest to pionowa gałąź z drobnymi listkami, m a j ą c a z lewej stro­ ny trzy, a z prawej dwa pęki owalne, z w i s a j ą ­ ce poziomo ku dołowi. W e w n ą t r z nich w i d n i e j ą drobne kropeczki, a dolny kontur zdobiny ma linię z ą b k o w a n ą okrągło. P o n i e w a ż szczyt ga­ łązki z w i e ń c z o n y jest potrójnie zakręconym w ą s e m sądzićby można, że nie są to w ogóle kiście bzu, ale może winne grona. W k a ż d y m razie zdobiny same, oraz układ ornamentu, sta­ nowią o r y g i n a l n o ś ć sztuki kaszubskiej. Nie znamy tego motywu z żadnej innej sztuki lu­ dowej. P i ą t y wzór, to „łuska" (tabl. I , 7 ) . Nie jest to samodzielny ornament w sensie ścisłym, ale raczej zdobina uzupełniająca. Że jednak ucho­ dził za typowo regionalny wszedł więc w skład siedmiu o r n a m e n t ó w podstawowch, mimo, że \ np. linia falista, linia kropkowana, czy jodeł­ kowa, (tabl. I , 8 ) , spełniające w ornamentacji podobną rolę, co łuska, nie zostały w y r ó ż n i o ­ ne. W y r ó ż n i e n i e łuski uzasadnia s i ę zresztą i tym, że zachowuje w y ł ą c z n i e pozycję pozio­ m ą i że może w y s t ę p o w a ć w zagęszczeniu na w i ę k s z y m polu ornamentacyjnym. Już mniej n i e z w y k ł y jest motyw tulipana. Powtarza się on na całej nieomal przestrzeni ludowej sztuki europejskiej, dominuje w zdob­ N a j w i ę c e j naiwnego w d z i ę k u posiada mo­ tyw „wianka kaszubskiego" (tabl. I , 9 ) . Ornamentacyjnie u ż y w a go się w sposób dwojaki. 101 �biny uzupełniające nie zmieniają s i ę nigdy. Garncarze z Chmielna s w o j ą i n w e n c j ę t w ó r ­ czą w y p o w i a d a j ą w inny sposób. K o m p o n u j ą mianowicie jako całość dekorowane naczynie. Logicznie p r z e m y ś l a n a ornamentacja przysto­ sowana jest funkcyjnie do k a ż d o r a z o w e g o kształtu dekorowanego naczynia. Zdobiny nie o d r y w a j ą się od przedmiotu, któremu służą. Garncarze z Chmielna k o m p o n u j ą niejako syntetycznie, w e d ł u g jednolitego zaplanowania całości. Każda linia, czy to pozioma, czy pio­ nowa, podkreśla poszczególne odmiany kształtu naczynia, o p ł y w a je rytmicznie, wydobywa na j a w profil dzbana, urny, czy misy. kole Leon Necel. Fot. Stefan Deptuszewski. Albo więc jest to, podobnie j a k łuska dekoracja uzupełniająca np. umieszczona k r ę g i e m na szyjce dzbana, albo też wianek w y s t ę p u j e sa­ modzielnie na dnie misy, czy talerza. Poszcze­ gólne zdobiny czynią w r a ż e n i e drobnych kwiateczków, jednakże z kształtu swego wyobraża­ ją raczej nasiona drzew. Wianek nie posiada centralnego koła, gdyż pary gałązek, wymienia­ j ą c się z parami mieczykowatych listków, uło­ żone są swobodnie jedne za drugimi w kręgu. Ostatni motyw, zwany przez Leona Necla „lilią" (tabl. I , 10) t ł u m a c z y się najtrudniej. Przyswojona nazwa m o g ł a b y w s k a z y w a ć na wchłoniętą i przetworzoną przez lud lilię bur­ bońską. Mógłby to jednak być także stylizowa­ ny s w o i ś c i e owoc granatu z liśćmi akantu. W k a ż d y m razie sposób, w jakim motyw ten utrwalił Franciszek Necel, a zachował wiernie jego syn, jest .już ornamentem ludowym, jest charakterystyczny dla regionalnej ceramiki ka­ szubskiej. N a d m i e n i ć warto, że lud terminem ,lilia" oznacza często kwiaty o n i e z w y k ł y c h , niecodziennych formach, zaciekawiają lud k s z t a ł t y fantastyczne, baśniowe, które w y w o ł u ­ j ą przeżycia emocjonalne. W warsztacie N e c l ó w siedem o r n a m e n t ó w podstawowych, oraz zdo­ Drobniejsze zdobiny mieszczą się na zwęże­ niach, w i ę k s z e na lepiej widocznych płaszczy­ znach. P o d s t a w ę stanowi zazwyczaj pion, ro­ snący progresywnie od nasady ku wierzchołko­ wi. Stosuje się tu także podział na pola pozio­ me, lub pionowe, które przez zastosowanie linii b r a m u j ą c e j oddzielają od siebie poszczególne, w i ę k s z e ornamenty, albo też dekoracja jest wy­ raźnie dwudzielna. Z rozmachem kreśli się n a dzbanie motyw różdżki bzu (rye. 1) lilii, czy tulipana, ale artysta potrafi również pokryć w i ę k s z ą część wazy baniastej, łuską, lub opasać wazonik dokoła wiankiem kaszubskim. ,» Artystycznie wypowiada się r ó w n i e ż garn­ carz kaszubski b a r w n ą plamą. Podobnie, j a k przy kompozycji rysunku, tak samo i w dobo­ rze kolorów artysta nie jest niczym s k r ę p o w a ­ ny. M o ż e m y wprawdzie stwierdzić, że i s t n i e j ą dla ceramiki kaszubskiej, tak samo j a k i dla innych działów tutejszej sztuki regionalnej bar­ wy konwencjonalne, ale dopuszczają one liczne odchylenia i nie h a m u j ą inwencji twórczej a r ­ tysty. W ceramice kaszubskiej dominuje w i ę c ton ciemno-błękitny i ciemno-brązowy, Stosuje go się przede wszystkim na tła. Tło może b y ć jed­ nak także zielone, lub perłowe. W ramach tych czterech tonacji zamyka się starsza z pochodze­ nia ceramika kaszubska. N a j p i ę k n i e j s z e były te okazy, dla których dobierano m i e s z a n k ę bar­ wy brunatnej z ciemno-bławatkową. Naczynia o lśniącej, czystej polewie m i e n i ł y się bardzo pięknie — w y g l ą d a ł y j a k majolika. R ó w n i e ż działały doskonale kolorystycznie polewy perło­ we z lekkim nalotem błękitu, czy tonu brązo­ wego. Starsze r ó w n i e ż b y ł y dzbany zielone. ; 102 Na takim tle umieszcza się b a r w n ą zdobinę, używając również przede wszystkim owych czterech kolorów najbardziej typowych. Jedn a k ż e przy szczegółach ornamentu skala barw- /7 j 1 �na znacznie się rozszerza. Nieodzowna jest w i ę c zieleń o tonacji oliwkowej. Pojawia się czer­ w i e ń karminowa, lub w odmianie różu. Nie brak tonu żółtego, stosowanego przede wszyst­ kim przy kropkowaniu linii falistej oraz przy w y p e ł n i a n i u w n ę t r z a kwiatowego. Warianty kolorystyczne są niezmiernie bo­ gate, nie ma tutaj żadnych sztywnych schema­ t ó w . Zaznacza się mimo to umiar, który nie do­ zwala na przecenianie k o n t r a s t ó w . W całości kolorystyka ceramiki kaszubskiej jest w i ę c e j zimna, niż gorąca — podobnie j a k haft ka­ szubski i malowany sprzęt. Istnieje też ponadto pewna w ł a ś c i w o ś ć cha­ rakterystyczna dla zdobnictwa kaszubskiego, w ł a ś c i w o ś ć nie ograniczająca się wyłącznie do ceramiki, ale w y s t ę p u j ą c a również w hafcie i meblarstwie. Artysta kaszubski upodobał sobie konturo­ wanie zdobin. Poszczególne tulipanki, czy grona bzu (rye. 1) obwiedzione są dokoła specjalnym pociągnięciem pędzla, przez co powstaje kontur ciemny, lub biały. Estetycznie działa to dosko­ nale, bo p r z y ć m i e w a , lub też na odwrót rozja­ śnia całą zdobinę, w y d o b y w a j ą c zarazem jej ry­ sunek. Odrębne zagadnienie dotyczy k s z t a ł t ó w na­ czyń neclowskich. Wielkość ich jest bardzo rozmaita. S ą w i ę c dzbany o wysokości 35 cm, a obwodzie brzuśca maksymalnym 71 cm, w y s t ę p u j ą naczyńka 21 cm wysokie, a ich szerokość obwodowa na n a j ­ w i ę k s z e j wydętości bruśćca wynosi 56 cm, s ą większe o obwodzie 96 cm, a nawet ogromne przekraczające 1 metr wysokości. Typologia ich obejmuje dzbany (tabl. I I , 1, 2 ) , urny (tabl. I I , 3 ) , wazony (tabl. I I , 4, 5 ) , wazoniki (tabl. I I , 6 ) , dwojaki, dalej lichtarze, kropielniczki, miski, talerze i t. p., garneczki i t. p. Najciekawsze s ą n i e w ą t p l i w i e urny. Leon Necel tak je też nazywa. Profil ich przypomi­ na rzeczywiście częste w ś r ó d znalezisk prehi­ storycznych Pomorza: urny twarzowe. Mają zawsze p o k r y w ę , ale często nie posiadają uchwytów. Starsze od w a z o n ó w i w a z o n i k ó w są oczywi­ ście misy i dzbany oraz dwojaki. N i e k t ó r e dzba­ ny m a j ą formy bardzo pierwotne, dwojaki nie różnią się niczym od znanych nam z wszyst­ kich nieomal r e g i o n ó w Polski. Odrębny gatunek s t a n o w i ą kropielniczki. N a ­ leżą do zakresu w y t w o r ó w kultowych, posiada­ ją w i ę c w ł a s n y , przystosowany funkcyjnie kształt i dekorację. Rozmaite pomniejsze na­ czyńka, talerzyki, miseczki, garneczki s t a n o w i ą St. Deptuszewski. odpowiedniki większych, tylko w odmiennej proporcji, podczas gdy dzbanki do kawy, fili­ żanki, kieliszki są zwykle banalne i nie budzą w i ę k s z e g o zainteresowania. Necel stosuje w swojej ceramice różne, bar­ dzo nieraz p o m y s ł o w e urozmaicenia w szczegó­ łach kształtów. Widujemy więc fryzowane szyjki, odgięty, czy nacinany brzeg pokrywy, profilowaną stopkę i t, p. oraz różne typy u c h w y t ó w o formie owalnego, czy k r ą g ł e g o ucha umieszczonego w takiej, czy innej pozy­ cji (ryc. 3 ) . Współczesne wyroby Leona Necla w y k a z u j ą pewne obniżenie poziomu artystycznego oraz pewne odchylenia od tradycyjnej maniery. Lecz jest to tylko zjawisko p r z e j ś c i o w e . Aby zrozumieć kim jest garncarz-artysta trzeba samemu być raz choćby ś w i a d k i e m , j a k na kole garncarskim powstaje nowy przedmiot. Necel potrafi z garści prostej gliny wyczarować kształt wszelaki (ryc. 2 ) , forma zmienia się bezustannie pod jego zręcznymi, szybkimi r u ­ chami, odmienia się dzban, wazon, wazonik, urna czy lichtarz, a patrząc na to p r z e j m u j ą c e zjawisko chciałoby się z a t r z y m a ć mistrza, aby nie niszczył p o w s t a ł e g o j u ż piękna, ale Necel 103 �ч И||||@||||Ии uv 4 — ó 7 6 10 TABLICA jest niewyczerpany w p o m y s ł a c h i poddaje się natchnieniu t w ó r c z e m u , które dyktuje mu w ł a ­ sne nieobliczalne z g ó r y prawidła. Bliźniaczy warsztat kaszubski, mianowicie Meissnera z Kartuz, przedstawia się odmiennie. U niego też, w i ę c e j może niż u N e c l ó w , zaob­ s e r w o w a ć można zjawisko stadialności kunsztu 104 I. garncarskiego. Moment szczytowy istniał przed w o j n ą i dlatego zestawiać należy Meissnera r a ­ czej z Franciszkiem Neclem, a j u ż nie z Leo­ nem. Współcześnie pracują w Kartuzach syn i córka Meissnera, a córka posiada wybitne uzdolnienia artystyczne. Zresztą n a d m i e ń m y , że już i przed w o j n ą w warsztacie meissnerow- I �skim, mimo p o s ł u g i w a n i a się kołem garncar­ skim, w y t w ó r c z o ś ć nastawiona była raczej na ceramikę u ż y t k o w ą masowej produkcji. Stwierdzamy jednak bez zastrzeżeń, że stary Meissner jest a r t y s t ą . Posiadał za najlepszych lat swojej twórczości w ł a s n y styl, który stoso­ wał śmiało i p o m y s ł o w o . Warsztat Meissnera nie posiada ustalonych schematycznie o r n a m e n t ó w tradycyjnych. M i ­ mo to ceramika ta jest regionalnie kaszubska, 0 cechach charakterystycznych, w y r ó ż n i a j ą ­ cych j ą od w y r o b ó w garncarskich z innych pol­ skich w a r s z t a t ó w ludowych. Gatunek jego przypomina garncarstwo gdańskie, a w Gdań­ sku pracowali r ó w n i e ż Kaszubi. Niestety histo­ rii tych w a r s z t a t ó w dotąd nikt nie opracował. Trzeba w y r a ź n i e odróżnić starsze z pocho­ dzenia wyroby meissnerowskie od młodszych, gdyż różnią się tak bardzo od siebie, że możnaby wprost odnieść wrażenie, że nie pochodzą z tego samego warsztatu. D l starszych, sprzed lat mniej więcej dwudziestu, można też wyli­ czyć pewne w y r ó ż n i a j ą c e je właściwości. a Najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n ą cechą był w i ę c koloryt. Meissner s t o s o w a ł białą polewę 1 ciemno-bławatkowe ornamenty. Kolory bru­ natne, czerwone czy zielone w y s t ę p o w a ł y dy­ skretnie, nieraz nie w i d n i a ł y wcale. D r u g ą cechą odróżniającą warsztat kartuski od Chmielińskiego, to zagadnienie motywacji. W y s t ę p o w a ł y więc, niestosowane zresztą za wy­ j ą t k i e m rzeźby ornamentacyjnej nigdzie w zdo­ bnictwie kaszubskim, motywy figuralne. Meis­ sner lubił motyw m a l e ń k i e g o ptaszka, niekie­ dy umieszczał także bociana na swoich tale­ rzach. Poza tym i w ornamencie florystycznym posługiwał się innymi niż Necie zdobinami. Obok d o m i n u j ą c e g o tulipana o kształtach wła­ snych, meissnerowskich w i d n i a ł także motyw owocu granatu. Ten w ł a ś n i e ornament n a d a w a ł ceramice kartuskiej typowe cechy regionalne.. Linie wodzące u Meissnera były delikatniej­ sze w rysunku, b y ć może, że u ż y w a ł cieńszego pędzla, poza tym nie opierał kompozycji swo­ ich na wydatnym konturowaniu. Wreszcie trzecią cechą charakterystyczną, j u ż w zakresie r o z w i ą z y w a n i a problemu b r y ł y u k s z t a ł t o w a n e j , była technika nakładania gliny na wierzch naczynia. P o w s t a w a ł y w ten sposób kunsztowne np. uszka, zakręcone w ślimacznice, (tabl. I I , 8) Necel p o s ł u g i w a ł się podobną tech­ niką przy kropielniczkach. Ten gatunek przyTABLICA II. 8 105 �pominą zresztą także ceramikę gdańską. Do najpiękniejszych okazów starszej cerami­ ki meissnerowskiej należał np. talerz, przecho­ wywany przed w o j n ą w zbiorach Ministerstwa O ś w i a t y w Gdyni, w Szkole Morskiej*. B y ł on utrzymany w tonacji biało granatowej, na dnie widniał ptaszek zaglądający ciekawie do w n ę ­ trza rozchylającego się owocu granatu. W pewnym stadium rozwojowym Meissner w y s p e c j a l i z o w a ł się jako w y t w ó r c a ozdobnych pieców. Zaczął produkować malowane kafle. Kunszt jego o b e j m o w a ł wielkie kompozycje, na przestrzeni całego pieca. Widzimy tu r ó w n i e ż nawiązanie do tradycji g d a ń s k i e j . Ludowe piece kaszubskie bowiem miały kafle wklęsłe, malo­ wane na ciemny błękit po brzegach, lecz nie ornamentowane. W dalszym rozwoju kaflarstwa warsztat Meissnera w Kartuzach wchłonął do motywacji swojej wzory pochodzące z kaszubskiego hafciarstwa. N i e k t ó r e kompozycje b y ł y bardzo udatne, na innych odmienność n i e w ł a ś c i w e g o tworzywa oddziałała niekorzystnie. W ostatnie swojej fazie ceramika meissnerowska uległa sugestii w y r o b ó w z Chmielna. I w tym jeszcze stadium Meissner p r a g n ą ł zachować styl w ł a s n y . Nie chciał h a m o w a ć swo­ jej inwencji. P r z e t w a r z a ł w i ę c zdobiny, wy­ m y ś l a j ą c nowe, nieznane dotąd kombinacje. Jeżeli więc zainteresował go motyw neclowskiej różdżki bzu zapragnął tchnąć w nią życie, aby n a p r a w d ę kwitła na gałązce. Widujemy j ą w i ę c *) B. Stelmachowska: Sztuka ludowa na Kaszubach Poznań 1938. w towarzystwie owocu granatu, w y r a s t a j ą c a swobodnie na w s p ó l n e j łodydze. Niekiedy bywa oderwana od swego pnia i leży wiankiem na dnie misy. N a kaflach pojawia się w s p ó l n i e z kwiatonami hafciarskimi. Do kaflarstwa w p r o w a d z i ł Meissner r ó w n i e ż i motyw łuski, ale j u ż mniej szczęśliwie, ponieważ łuska na płaszczyźnie prostej zatraca s w o j ą w ł a ś c i w ą funkcję, polegającą u Necla na dekorowaniu bryły w miejscach u w y p u k l e ń czy z w ę ż e ń kształtu. Przetworzenia te wszystkie posiadały s w ó j w ł a s n y walor artystyczny, ornament jest lekki i pełen wdzięku. W s p ó ł c z e s n e wyroby z K a r t u z zatraciły swois­ tą odrębność. N a wazonach i talerzach umiesz­ cza się tradycyjne wzory neclowskie, przede wszystkiem motyw dużego tulipana. R ó w n i e ż i kolorystyka podobna jest bardziej do neclow­ skiej. Zdarzają się jednak bardzo piękne okazy 0 głębokiej tonacji ciemnego-błękitu, o l ś n i ą c e j , czystej polewie, bardzo też dobre są wielkie w a ­ zony brunatne z żółtym ornamentem, czyniące w r a ż e n i e n a c z y ń archaizujących. Warsztat Meissnera zachował niektóre pięk­ ne profile naczyń np. wytworny, w y s m u k ł y wazon (tabl. I I , 7) który działa nadzwyczaj estetycznie. Warsztatom garncarskim na Kaszubach ż y czyćby należało dalszego, p o m y ś l n e g o rozwoju, aby nie zostały zepchnięte do przebytego j u ż dawno stadium w y r o b ó w wyłącznie użytko­ wych, ale aby jako ogniska sztuki chłopskiej promieniowały talentem swoich w y t w ó r c ó w 1 czysto polskim, w odmianie regionalnej zdob­ nictwem ludowym. 1 106 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/178bfbfbe2611ed7d7fbd9c216a8d94f.pdf e052c6609c0cc21a5cb906832b5a206a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2758 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2568 Title A name given to the resource Zielone liście na ulicach Berlina / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.125-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szporko, Marcin; Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zielone liście na ulicach Berlina Marcin Szporko, Krystyna Gieryszewska Poniższy tekst jest rozwinięciem referatu Hemp market in Berlin. Illegal and legal aspects przedstawionego w czasie szkoły letniej przy Katedrze Etnologii Europejskiej Uniwer­ sytetu Humboldta w Berlinie. Tematem ogólnym zajęć była Anthropology 'in' versus 'of the city, a nasze badania prowa­ dziliśmy w grupie Consume: global and local. Zaproponowa­ ne zagadnienia (zróżnicowanie konsumpcji w największych domach towarowych Berlina Zachodniego i Wschodniego; konsumpcja miejsc wypoczynkowych na przykładzie Wahnsee) nie wydawały nam się interesujące. Temat pojawił się sam. Obok naszego hotelu, w dzielnicy berlińskiej alternaty­ wy - Kreuzbergu, znajdował się skwerek, gdzie spotkaliśmy wieczorem rodaka; aktywnego berlińskiego punka, palacza marihuany. To właśnie konsumpcja konopi stała się dla nas interesującym zagadnieniem badawczym. Początkowo chcieliśmy badać wyłącznie konsumpcję ko­ nopi jako używki, ale szybko rozszerzyliśmy pole badawcze o legalny rynek produktów otrzymywanych z tej rośliny. Roz­ mowy i obserwacje prowadziliśmy w miejscach nielegalnej sprzedaży marihuany, specjalistycznych sklepach (tzw. HanfHauses) oraz w berlińskim Muzeum Konopi. Spotkaliśmy się także z działaczami Partii Zielonych/Związek 90, którzy zaj­ mują się problemem legalizacji konopi. Konopie okazały się przedmiotem, który sprzedać można zarówno jako narkotyk miękki, surowiec do wyrobu berlin гг- »"9- '997 HAHFPARADEf mi, h«nf i" I ku » " ,,! , es«n. i«ło5t*«d«. «**"• ,bschtuev.«»«<.Hung: .b Л uhr/p b,.nd«.,bur,«. to. К ИЙ. ZS'XiU&l"'"™ " ' »'Ч ir...iu|,™| Ь*";»*'»'!! IT kiounn IM i. и,., ""I""*Л«*»«Л u ™ - przedmiotów użytkowych, a także jako symbol określonego stylu życia i preferencji politycznych. Wokół tych czterech aspektów konsumpcji skoncentrowaliśmy swoje badania te­ renowe. Konopie jako używka Przepisy prawne obowiązujące na terenie Berlina pozwa­ lają na posiadanie niewielkich ilości haszyszu lub marihuany, ale nie pozwalają zarówno na obrót, jak i uprawę narkotycz­ nych odmian konopi. W związku z tym tworzy się nielegalny rynek. Mimo to wydaje się, że władza toleruje to zjawisko; w przeciwieństwie do obrotu narkotykami twardymi (heroi­ ną, amfetaminą, kokainą). Objęliśmy obserwacją dwa miejsca związane z niele­ galnym handlem konopiami. Każde z nich ma swoją wła­ sną specyfikę. Pierwsze z tych miejsc to mały placyk przy stacji U-Bahn w sąsiedztwie bazaru przy Herman Platz. Towarem oferowanym tam jest haszysz; sprzedawcami Turcy i Libańczycy. Drugim miejscem był popularny klub na Kreuzbergu. Oferowanym towarem są różne gatunki marihuany, zaś sprzedawcami - Murzyni (z Afryki i Karai­ bów). Transakcje w obydwu miejscach mają zupełnie odmien­ ny charakter. Lewantyńczycy z Herman Platz sprzedają swój towar w sposób, który można określić jako konspiracyjny; aby dokonać sprzedaży, odchodzą ze swoimi klientami do pobliskiego parku. W klubie zarówno spoży­ cie, jak i obrót marihuaną prze­ biega niemal jawnie. W czasie imprez (np. występu bębnistów z Zairu, reggae party) charakte­ rystyczny słodki zapach dymu można wyczuć z dużej odległo­ ści. Sprzedawcy sami pytają po­ tencjalnych klientów: Do you ne­ ed grass?\ Pięćdziesiąt tysięcy produktów Dużo ciekawszy dla polskiego obserwatora jest legalny rynek konopi. Specjalistyczne sklepy oferują dwie grupy towarów 125 �związanych z ich konsumpcją. Pierwsza z nich obejmuje przedmioty łączące się z narkotycznym aspektem używania konopi. Oferta jest bogata. Nabyć można przeróżne fajki i przybory do palenia, literaturę fachową - tak czasopisma, jak i książki (kilkadziesiąt tytułów), nasiona narkotycznych odmian. Natomiast w specjalistycznym sklepie ogrodniczym (Grass Griin) dostępne są narzędzia i urządzenia, często bar­ dzo skomplikowane i kosztowne, do domowej uprawy tej ro­ śliny. Wydaje się, że wiele balkonów na Kreuzbergu należy do klientów tego sklepu. Druga grapa towarów nie jest związana bezpośrednio z konopiami jako narkotykami. Nie spodziewaliśmy się, że z konopi otrzymać można proszek do prania, fornir do mebli, napój gazowany czy papier do drukarki. Poza tym nabyć można m.in. parafarmaceutyki, kosmetyki, odzież, tkaniny. Jak nas poinformowano w jednym ze sklepów, z konopi otrzymać można 50 tysięcy produktów. Do tematu wieloa­ spektowego użytkowania konopi jeszcze powrócimy. „The Cannabia makes the world go around" Konopie można także konsumować w sferze symbolicz­ nej. Wszystkie wspomniane powyżej produkty oznaczane są symbolem charakterystycznego zielonego liścia. Motyw ten jest również obecny na licznych gadżetach: biżuterii (zarów­ no w konwencji „odpustowej", jak i bardzo ekskluzywnej), pocztówkach, naszywkach, portfelach oraz plakatach. Zielo­ ny liść pełni tu rolę powszechnie znanego symbolu odnoszą­ cego się do określonego stylu życia. Jeden z plakatów przed­ stawia w formie mandali „prokonopny" minimanifest, gdzie po stronie jasnej rosną łany konopi i spacerują wśród nich 126 szczęśliwi użytkownicy, draga strona to obraz przemocy, gwałtu i zatrucia środowiska. Plakat wieńczy hasło: The Canabia makes the world go around. To przeciwstawienie pozy­ tywnego świata użytkowników konopi i mrocznego ich prze­ ciwników pojawiało się we wszystkich rozmowach z osoba­ mi związanymi z rynkiem konopi. W trakcie naszych badań dotarliśmy do sklepiku Elixier, położonego w równie alternatywnej jak Kreuzberg dzielnicy Prenzlauer Berg. Sklep ten poza typowymi zesta­ wami przyborów do palenia i nasionami konopi oferował szeroki wybór innych roślin psychoaktywnych (np. wilczą jagodę, yage, peyotl), bogaty zestaw transowej muzyki i koszulki z psychodelicznymi wzorami. Jak się wydaje, jest to także miejsce towarzyskich spotkań. Wnętrze urzą­ dzone jest w stylu nie pozostawiającym wątpliwości co do jego alternatywnego charakteru, czym różniło się znacznie od zaprojektowanych w konwencji luksusowego butiku Hanf-Hauses. Właściciel Elixier opisał nam styl życia, który realizuje tak on, jak i goście jego sklepu. Jest to według niego droga przeciwna kulturze konsumpcyjnej, w której podstawowe używki - tytoń i alkohol - służą wyłącznie celom rozrywko­ wym. Środki psychoaktywne (wśród nich marihuana) dają, jak to ujął, możliwość pogłębienia samoświadomości. Dlate­ go określa swoich klientów (from 8 to 80) jako osoby poszu­ kujące sensu życia. Próbują to osiągnąć poprzez doświadcze­ nia parareligijne, np. odprawiane w parkach rytuały „szamań­ skie", w czasie których zażywają sprzedawane w Elixier spe­ cyfiki: Shaman Smoke, Moon Walk, Lunatonic, Purification, Meditation, Tibetian Ritual Herbs etc. Można uznać, że konopie zostały zmitologizowane. Chy­ ba żadna inna legalna czy nielegalna używka nie stała się ba­ zą dla tak szerokiej symboliki i tak rozbudowanej ideologii. Z rozmów wynika, że konopie nie tylko „wprawiają świat w ruch", ale wręcz mogą go zbawić. Podkreślane wszech­ stronne możliwości wykorzystania konopi (50 tysięcy pro­ duktów) i ich przyjazna środowisku uprawa stają się argu­ mentem na rzecz legalizacji marihuany. Według zwolenników do głównych przeciwników legali­ zacji należą przedstawiciele przemysłu papierniczego, odzie­ żowego i kosmetycznego, którzy obawiają się konkurencji ta­ nich i przyjaznych dla środowiska wyrobów z konopi. Nasi rozmówcy wiązali pozytywny stosunek do konopi (zarówno do używki, jak surowca przemysłowego) z inną wizją rozwo­ ju świata, cywilizacji i własnej osobowości. Oponenci odwołują się zazwyczaj do dwóch argumentów. Po pierwsze uważają, że nie ma różnicy między narkotykami 2 �miękkimi i twardymi, zatem palenie marihuany jest dla nich nieomal tożsame z konsumpcją opiatów. Mocno utrwalone jest także przekonanie, że palenie marihuany czy haszyszu jest wstępem do konsumpcji twardych narkotyków. Oponenci i zwolennicy wykorzystują podobne połączenia symboli, nadając im przeciwne znaczenia. Na ulotce rekla­ mującej HanfParade liść konopi łączy się z otwartą, wycią­ gniętą dłonią; na okładce książki M . Gossopa liść splata się z palcami szkieletu (zob. ilustracje). Mimo że okładka pocho­ dzi z innego miejsca niż Berlin 1997, uznaliśmy, że jest do­ brym przykładem na wykorzystanie symboli liścia oraz dłoni przez wymienione grupy. nych - m.in. z hinduistycznych, buddyjskich, indiańskich i rastafariańskich. Ostatnią część ekspozycji stanowi sala poświę­ cona pamięci niedawno zmarłego Wolfganga Neussa. Był on najbardziej znanym berlińskim ideologiem konopi. Płyty CD z jego przemówieniami można nabyć w sklepiku przymuzealnym i we wszystkich pozostałych sklepach sprzedających wy­ roby z konopi. 3 „Hani wird siegen" Stosunek do legalizacji konopi dzieli także scenę politycz­ ną. Z przeprowadzonych rozmów wynika, że przeciwnicy le­ galizacji związani są zazwyczaj z konserwatywną prawicą, natomiast zwolennicy z ugrupowaniami lewicowymi i ekolo­ gicznymi. W Berlinie na rzecz legalizacji szczególnie aktywnie dzia­ ła Partia Zielonych/Związek 90. Joachimem Eul jest szefem specjalnego oddziału tej partii o nazwie Arbeits Gemeinschaft Drogen, który zajmuje się akcją na rzecz legalizacji kono­ pi. Otrzymaliśmy od niego plakat wyborczy, przedstawiający jeden z symboli Berlina, pomnik bogini zwycięstwa zwany Golden Elsa z liściem konopi we wzniesionej ręce. Hasło na plakacie brzmi Hanf wird siegen [„Konopie zwyciężą"]. Po­ stulaty legalizacji konopi stanowią trwały element programu politycznego Partii Zielonych. Jednym z działań organizowanych na rzecz legalizacji przez Partię Zielonych jest tzw. HanfParade. Sponsorami tej międzynarodowej imprezy były firmy produkujące opisane wyżej towary z konopi. Paradzie, która przeszła po raz pierw­ szy w 1996 roku ulicami Berlina, towarzyszyły koncerty oraz wystąpienia zwolenników legalizacji. W organizacji tej imprezy znaczący udział odegrało także HanfMuseum. Jest to jedyna tego typu instytucja w Niem­ czech - została założona w 1994 roku i stanowi prywatną wła­ sność. Zwiedzając sale wystawowe, zapoznać się można z wszystkimi aspektami wykorzystania konopi. Przy prezenta­ cji zachowany został klasyczny podział na kulturę materialną, duchową i społeczną. W pierwszej sali wystawione są narzę­ dzia służące do uprawy konopi, archiwalne zdjęcia ze żniw (m.in. z publikacji W. Strzeleckiego). Konopie są tu przedsta­ wione jako jedna z roślin przemysłowych (oleisto-włókienniczych). Odwiedzający muzeum, m.in. zorganizowane wycieczki szkolne (sic!), podziwiać mogą także dorodne krzaki narkotycz­ nych odmian konopi rosnące w małej szklarni będącej częścią wystawy. Duża część ekspozycji poświęcona jest rytualnemu uży­ waniu konopi. Ilustrują to zdjęcia obrzędów religijnych i magicz­ Wnioski Z przeprowadzonych przez nas rozmów i obserwacji wy­ nika, że używanie konopi i ich graficznego symbolu zyskało następujące interpretacje: 1. Znak tożsamości. Znak konopnego liścia funkcjono­ wać zaczął jako powszechnie znany symbol desygnujący przynależność jego użytkowników do grupy określanej przez nich jako alternatywna. 2. Znak sympatii proekologicznych. Konopie tu mają symbolizować roślinę, której konsekwentne użytkowanie może wpłynąć pozytywnie na środowisko („pięćdziesiąt ty­ sięcy produktów"). 3. Znak handlowy. Producenci wyrobów z konopi wy­ korzystują znaczenie nowo powstałego symbolu. Koszule z konopi opatrzone taką metką kosztują w przybliżeniu czte­ ry razy tyle co takie same z bawełny czy lnu. 4. Znak preferencji politycznych. Wśród użytkowni­ ków tego znaku przeważają osoby o poglądach lewicowych i ekologicznych, m.in. członkowie Green Party. Konopie jako używka od czasu rozwoju ruchów alterna­ tywnych w końcu lat 60. stają się coraz bardziej popularne w Europie. Berlin - jak się nam wydaje - znajduje się w po­ łowie drogi pomiędzy Amsterdamem - gdzie spożywanie miękkich narkotyków jest akceptowane, funkcjonuje w ra­ mach legalnej kultury, a nawet stanowi turystyczną atrakcję a Warszawą, w której problem konopi jest postrzegany wy­ łącznie w ramach zjawiska narkomanii i nie wytworzyło się opisane powyżej zjawisko kulturowe, tak w sferze material­ nej, jak symbolicznej. und' .Аоста рнпШи&А PRZYPISY Warto zaznaczyć, że poza Lewantyńczykami wszystkie osoby związane z konopiami posługują się biegle językiem angielskim. Jeden z ulubionych a r g u m e n t ó w brzmi, że 2 w uprawie konopi nie używa się pestycydów i innych chemicznych s'rodkow ochrony ros'lin. Narkomania. Mity i rzeczywistość, PWN, Warszawa 1993 3 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f7e530c10d28d705a8d811209f19acf.pdf 3614a39965fa7a32343bffc44f33049a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2752 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2562 Title A name given to the resource Co można znaleźć w szafie? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.91-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Oziewicz, Marek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co można znaleźć w szafie? Światy równolegle „Kronik narnijskich" C. S. Lewisa (cz. II) Marek Oziewicz Przejścia wolicjonalne to przejścia łagodne, podczas których bohaterowie dokładnie wiedzą, co się dzieje i w każ­ dej chwili mogą zawrócić do swojego świata. Określenie 'wolicjonalne' nie oznacza jednak, że dzieci mogą przenikać do Narni (lub innego świata równoległego), kiedy tylko chcą. Możliwość przejścia otwiera się przed nimi wyłącznie dzięki magii, która rządzi się swoimi prawami (prawami Aslana), a nie wolą bohaterów. Wszystkie przejścia opisane w Lwie, czarownicy i starej szafie, a także wejście oraz wyjście Julii i Eustachego do krainy Aslana (a pośrednio też do świata Na­ rni) w Srebrnym krześle są właśnie przejściami tego rodzaju. Po części tego rodzaju przejściem jest również opisane w Sre­ brnym krześle wyjście czwórki dzieci z Narni przez drzwi, które zbudował na łące Asian. Doskonałą ilustrację przejścia wolicjonalnego stanowi pierwsze wejście Łucji do Narni: jest ono łagodne, przyjemne i prawdziwe (choć zadziwiające dla bohaterki w równym stopniu jak dla czytelników). Dzieci wchodzą do pokoju, w którym nie ma nic oprócz pustej butelki z bladoniebieskiego szkła i dużej, starej szafy z lustrem w drzwiach. Gdy jednak pozostali opuszczają po­ kój, nie znajdując w nim nic ciekawego, Łucja pozostaje w tyle. Przez głowę przebiega jej bowiem myśl, że mogłaby sprawdzić, co znajduje się w szafie, choć jednocześnie jest prawie pewna, że drzwi szafy będą zamknięte. Pierwszą nie­ spodzianką jest fakt, że drzwi otwierają się z łatwością. Dru­ gą - że szafa pełna jest wielkich futrzanych płaszczy, a „dla Łucji nie było nic milszego niż zapach i dotyk futer". Owa szafa okazuje się tajemnym przejściem do fantastycznego świata Narni. Przejście to jest bardzo płynne i łagodne. To­ warzyszą mu same przyjemne wrażenia. Łucja nie zastanawia się nad sytuacją, nie boi się - a właściwie powinna, bowiem zostaje sama w pustym pokoju i , co więcej, ma przed sobą ciemną czeluść wielkiej, starej szafy (a taka sytuacja zwykle wyzwala w dziecku strach) - ani też nie reaguje emocjonal­ nie. Jej wrażenia są wrażeniami czysto zmysłowymi, przez co także i czytelnik może odnieść je do siebie. Stanowią bo­ wiem domenę jego bezpośredniego doświadczenia, a przez to nadają realności temu, co przydarza się Łucji. Gdy dziew­ czynka z rozkoszą wtula się w miękkie futra, odkrywa, że z tyłu znajduje się kolejny szereg płaszczy. Wchodzi więc głę­ biej, a ponieważ otaczają ciemność, wysuwa przed siebie rę­ ce, aby nie uderzyć głową w tył szafy. Trzecią niespodzianką, jaka wówczas spotyka Łucję, jest fakt, że szafa nie ma tylnej ścianki. Po przejściu kilku kolejnych kroków dziewczynka odkrywa, że znajduje się w ośnieżonym lesie w środku nocy. 47 48 Opisane przez Lewisa stopniowe i prawie niezauważalne przejście świata rzeczywistego w fantastyczny świat baśni jest zadziwiająco sugestywne. Nawet najbardziej racjonalny czytelnik nie może zarzucić przesadności autorowi, gdy pisze on: Następnie zauważyła, że coś skrzypi pod jej nogami. „To chyba kulki naftaliny" - pomyślała i schyliła się, chcąc namacać je ręką. Ale zamiast twardego i gładkiego drewna podłogi wyczu­ ła coś miękkiego, sypkiego i zimnego. „To bardzo dziwne" - po­ wiedziała do siebie i zrobiła jeszcze krok lub dwa. Teraz jej twarz i ręce przestały wyczuwać miękkość futer, a napotkały coś twardego i szorstkiego, a nawet kłującego. - Ależ to zupełnie przypomina gałęzie drzew! - wykrzyknę­ ła i nagle zauważyła jakieś światło. I to wcale nie kilkanaście centymetrów przed sobą, tam, gdzie powinna być tylna ściana szafy, lecz w oddali. W chwilę później zdała sobie sprawę, że stoi pośrodku lasu, jest noc, pod nogami ma najprawdziwszy śnieg, którego płatki wirują w powietrzu. 49 Wrażenia Łucji są takie same jak wrażenia każdego inne­ go człowieka postawionego w jej sytuacji. Dzięki temu świat Narni zyskuje realność - inną może niż realność znanego nam świata - ale równorzędną ontologicznie. Lewis osiąga ten efekt dzięki gradacji wrażeń zmysłowych polegającej na stopniowym zaniku bodźców wyznaczających rzeczywistość angielską, z równoczesnym stopniowym potęgowaniem się bodźców wyznaczających rzeczywistość narnijską. Jedna rzeczywistość zostaje zastąpiona przez drugą. Stojąc przed szafą, Łucja jest w Anglii; stojąc w lesie jest już w Narni. Przestrzeń pomiędzy drzwiami szafy a narnijskim lasem to swego rodzaju wrota czasu i styk dwóch światów. Na czym polega zastosowana przez Lewisa (może nawet nieświadomie) gradacja wrażeń zmysłowych? Filozofie Wschodu utrzymują, że istnieje pięć żywiołów wyznaczają­ cych dla nas byt otaczającego nas materialnego świata: eter, powietrze, ogień, woda i ziemia. Żywioły te przenikają się nawzajem, ponieważ każdy kolejny jest subtelniejszy od po­ przedniego. I tak „najgęstszym", tzn. najbardziej material­ nym, żywiołem jest ziemia, która charakteryzuje się pięcioma atrybutami: dotykiem, smakiem, kształtem, zapachem i dźwiękiem. Następna jest woda, charakteryzująca się już tylko czterema atrybutami: smakiem, kształtem, zapachem oraz dźwiękiem. Potem ogień, charakteryzujący się kształ­ tem, zapachem i dźwiękiem. Powietrze ma zaledwie dwa atrybuty: zapach i dźwięk, a eter tylko jeden: dźwięk. Żywio­ ły te odpowiadają poszczególnym zmysłom i ich funkcjom. Eter - zmysłowi słuchu, powietrze - zmysłowi zapachu, ogień - zmysłowi wzroku, woda - zmysłowi smaku, a ziemia - zmysłowi dotyku. Lewis w pewien sposób musiał być świadomy takiego po­ strzegania świata, bowiem jest ono zadziwiająco podobne do średniowiecznej koncepcji natury, z którą - jak wynika z jego prac - w dużej mierze się zgadzał. W opracowaniu za­ tytułowanym Odrzucony obraz - wprowadzenie do literatury średniowiecznej i renesansowej (Lewis był ekspertem w tej dziedzinie) bardzo logicznie bronił on średniowiecznej kon­ cepcji żywiołów. Według średniowiecznego obrazu wszech50 91 �świata materia posiada sympatie i antypatie, a krańcowo róż­ ne odczucia sympatii i antypatii materii odnajdujemy w czte­ rech wielkich przeciwieństwach: gorącym i zimnym oraz mo­ krym i suchym. Nie istnieją one jednak w naszym świecie ja­ ko odrębne byty, lecz wyłącznie w kombinacjach. Łączą się, tworząc cztery żywioły. Połączenie gorącego i suchego two­ rzy ogień; gorącego i wilgotnego - powietrze; zimnego i wil­ gotnego - wodę; a zimnego i suchego - ziemię. Lewis doda­ je, że filozofowie średniowiecza zgadzali się odnośnie do ist­ nienia piątego żywiołu (kwintesencji wszystkich pozosta­ łych), zwanego eterem, ale według ich koncepcji, znajduje się on dopiero ponad księżycem i śmiertelnicy nie dysponują żadnym jego doświadczeniem. W świecie podksiężycowym czyli w sensu stricto przyrodzie - cztery żywioły usytuowa­ ły się w swych naturalnych miejscach. Ziemia, najcięższa, za­ jęła pozycję na dole w środku. Na niej leży lżejsza woda; po­ nad nimi jeszcze lżejsze powietrze, a najlżejszy z żywiołów, ogień, uniósł się na górną granicę tego, co określamy mianem przyrody, i tworzy własną sferę tuż pod sferą księżyca. Podobnie jak mędrcy Wschodu, myśliciele średniowiecz­ ni identyfikowali żywioły z cechami natury ludzkiej oraz po­ szczególnymi zmysłami. Taka koncepcja zakłada oczywiście swoistą gradację subtelności zmysłów i wrażeń zmysłowych. Najsubtelniejszym wrażeniem zmysłowym, jakie możemy odbierać, będzie, w takim ujęciu, dźwięk. Następne są odpo­ wiednio: zapach, kształt, smak i w końcu dotyk. Jak zatem w świetle takiej koncepcji wygląda przejście Łucji do Narni? Otwierając szafę, dziewczynka widzi rząd futer. Tak więc im­ puls popychający ją do wejścia do środka pochodzi od zmy­ słu wzroku, a zaraz potem - gdy zaczyna tulić się do płaszczy i wchodzić głębiej - od zmysłu dotyku. Jednocześnie ogarnia ją zapach futra. Następnie, Łucja zostaje otoczona ciemno­ ścią, ale jej zmysły powonienia, słuchu i dotyku są napięte do granic możliwości. Zanik rzeczywistości angielskiej rozpo­ czyna impuls pochodzący od zmysłu wzroku, a kończy im­ puls zmysłu dotyku - będące odpowiednio trzecim i piątym stopniem w gradacji subtelności wrażeń zmysłowych. Wraże­ nia te są mocno związane z materialnością i takie też jest ży­ cie w Anglii (w przeciwieństwie do Narni, która choć jest konkretna i dotykalna, przepełniona jest magią). 51 Wejście do świata Narni rozpoczyna się od poczucia prze­ strzeni: „'To musi być wprost ogromna szafa' - pomyślała [Łucja]". Wrażenie to jest wyjątkowo subtelne. Przestrzeń kojarzy nam się z wolnością, a na poziomie dźwięku - z ci­ szą. Cisza z kolei jest tłem, na którym pojawiają się i w którym nikną wszelkie dźwięki. Jest początkiem i końcem. W przypadku Lwa, czarownicy i starej szafy jest początkiem fantastycznego świata Nami i końcem zwykłego świata An­ glii. Tak więc magia zaczyna przenikać Łucję i czytelnika od najsubtelniejszych poziomów percepcji zmysłowej, od dźwięku: po wrażeniu przestrzeni Łucja zaczyna słyszeć chrupanie pod stopami. Zastanawiając się, co może być tego powodem, schyla się i czuje rękoma coś sypkiego i zimnego. Nie wie jeszcze, że jest to śnieg. Robi jeszcze jeden krok da­ lej i wrażenia zmysłowe, związane ze zmysłem dotyku, za­ czynają się potęgować - jest nimi właściwie otoczona. Łucja nie wie, że są to drzewa. Przedzierając się dalej, czuje kłucie i drapanie na rękach, na twarzy, na nogach i na całym ciele. Chwilę później widzi w oddali słabe światło. 52 53 Jak zatem widać, wrażenia zmysłowe Łucji, wciąganej przez magię do świata Narni, rozpoczynają się od najsubtel­ niejszych poziomów - związanych z dźwiękiem - i prawie na­ tychmiast dopełniają się wrażeniami najmniej subtelnego 92 zmysłu - dotyku. Gdy zaś dziewczynka zaczyna dostrzegać otoczenie, odbiera już Narnię wszystkimi pięcioma zmysłami. W twórczości Lewisa nader ważną funkcję odgrywa zmysł wzroku i związane z nim wrażenia. Według skali, ja­ ką się posługujemy, wzrok jest zmysłem wyznaczającym gra­ nicę między subtelniejszymi wrażeniami (dźwiękiem i zapa­ chem) a mniej subtelnymi (smakiem i dotykiem). Przez to pełni rolę nośnika innych wrażeń zmysłowych. Śledząc wy­ darzenia w domu profesora, a następnie w Narni, czytelnik (a w dużej mierze także bohaterowie książki) polega najbar­ dziej właśnie na zmyśle wzroku. To dzięki niemu możemy odbierać w wyobraźni obrazy, jakie zarysowuje przed nami autor. Nasz odbiór Nami, jak i otaczającej nas codzienności, w znacznej mierze opiera się na wzroku. Nic zatem dziwne­ go, że to właśnie wrażenia związane ze wzrokiem wyznacza­ ją moment przeniknięcia do Nami. Tak jest w przypadku wszystkich przejść wolicjonalnych. Np. przejście Edmunda wygląda następująco: Wskoczył do środka i zamknął za sobą drzwi, [...] potem za­ czął machać rękami w ciemności, szukając siostry. [...] Poczuł też, że zrobiło się nieoczekiwanie zimno. I wtedy zobaczył świa­ tło. [...] Podążył ku światłu, pewien, że to otwarte drzwi szafy. Ale zamiast wyskoczyć z ciemności wprost do pełnej światła garderoby, stwierdził nagle, że wychodzi z cienia jakiegoś gęste­ go, jodłowego zagajnika na otwartą przestrzeń w środku lasu. 54 Podobnie jak pierwsze przejście całej czwórki do Narni: Wszyscy czworo dali nurka między futra i usiedli na podło­ dze, ciężko dysząc. [...] - Coś mnie uwiera w plecy - odezwał się Piotr. - A czy to nie jest przypadkiem zimne? - zapytała Zuzanna. - Rzeczywiście, jest zimne i - o psia kostka! - mokre! Oj, to jest coraz bardziej mokre! - I zerwał się na równe nogi. - Chodźcie, wyłazimy stąd - powiedział Edmund. - Już po­ szli. - Ooooch! - krzyknęła nagle Zuzanna. Wszyscy zapytali, co się stało. - Siedzę pod jakimś drzewem - odpowiedziała Zuzanna. - 1 , popatrzcie tylko, tam jest jakieś światło, o tam! - O holender, masz rację! - zawołał Piotr. - I popatrzcie tu - i tu! - Wszędzie są drzewa. A to mokre świństwo to śnieg. Ależ my przecież jesteśmy w lesie Łucji! I nie mylił się. Cała czwórka stała teraz, mrugając oczami, w pełnym świetle jasnego, zimowego dnia. Za nimi były płaszcze na wieszakach - przed nimi pokryte śniegiem drzewa. 55 Jeżeli poszczególne dzieci zaczynają dostrzegać otaczają­ cy je las dopiero po chwili, choć przecież w Narni jest środek dnia, oznacza to, że ich postrzeganie nie jest od początku wy­ raźne. Można powiedzieć, że „wyostrza" się ono stopniowo na rzeczywistość świata równoległego. „Przebudzenie" w Nami jest łagodne. Sekwencja: jasne postrzeganie, ciem­ ność i niepewność, jasne postrzeganie, kojarzy się z zamknię­ ciem i otworzeniem oczu - tak zwykle robimy sobie niespo­ dzianki. Zamykamy oczy i gdy je po chwili otwieramy, znaj­ dujemy przed sobą coś, czego przed chwilą nie było i co zwy­ kle sprawia nam wielką przyjemność. Sekwencja taka przy­ wołuje także inne przyjemne skojarzenia związane z magią (jak np. nagłe pojawienie się czegoś, pozornie znikąd). Łatwo zauważyć, że rzeczywistość angielska „znika" w chwili, gdy Łucja (lub inne dzieci) wchodzi do szafy i ogarnia ją ciem­ ność, a rzeczywistość narnijska „pojawia się", gdy Łucja (lub inne dzieci) dostrzega przed sobą światło i zaczyna roz­ różniać otaczające ją drzewa. Podobna sekwencja zachodzi w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Określenia „zni­ kanie" i „pojawianie się" użyte są w cudzysłowie, bowiem �nie da się wyraźnie rozgraniczyć ani chwili, ani miejsca, w których jeden świat przechodzi w drugi. Jak zatem widać, przejścia wolicjonalne są naprawdę łagodne i przyjemne. Są łagodne przez to, że nie wywołują żadnych nieprzyjemnych doznań cielesnych, jak np. zawroty głowy czy jakikolwiek ból, które pojawiają się podczas przejść niewolicjonalnych i łagodne przez to, że trudno jest właściwie stwierdzić, kiedy bohater opuszcza swój świat i znajduje się w innym. Kolejną cechą przejścia wolicjonalnego jest prawdziwość. Postulat ten pojawił się już jako jedna z cech świata równole­ głego. W jaki sposób zostaje on zrealizowany podczas pierw­ szego przejścia Łucji? Otóż Narnia jest faktem, całkiem odręb­ ną rzeczywistością, i choć wszystkie zmysły Łucji nie zosta­ wiają jej cienia wątpliwości, że naprawdę jest w lesie (choć właściwie jest w domu), że naprawdę jest zima (choć właści­ wie jest późne lato 1940 roku) i że naprawdę jest środek nocy (choć właściwie jest środek dnia), jej umysł nie potrafi tego za­ akceptować ani zrozumieć. Na szczęście Łucja jest zaledwie kilkuletnią dziewczynką i choć czuje się niepewnie, nie jest zdana jedynie na swą racjonalność. Gdyby tak było, Narnia by­ łaby niemożliwa. W Kronikach narnijskich Lewis wielokrot­ nie i na różne sposoby podkreślał pogląd, że człowiek zaskle­ piony w ciasnych ramach racjonalności i opierający się wszy­ stkiemu, czego nie potrafi wyjaśnić za pomocą umysłu, nie może przeniknąć do świata magii, ani jej doświadczyć. Nie­ wielką gwarancją bezpieczeństwa dla Łucji jest to, że gdy się odwraca, widzi pomiędzy pniami drzew otwarte drzwi szafy i część pokoju. Wie, że w pokoju, w którym stoi szafa, wciąż jest dzień i nic nie zakłóciło znanej jej rzeczywistości angiel­ skiej, tzn. nie uległa ona żadnej magicznej przemianie. Ta „kładka" ku znajomej rzeczywistości spełnia tu dwie role. Po pierwsze napawa Łucję odwagą potrzebną do wejścia do no­ wego świata („Gdyby coś było nie w porządku, zawsze mogę wrócić - uspokajała się") i utwierdzają, że nie postradała zmy­ słów, lecz po prostu znalazła się w tajemniczej krainie, czego każdy z nas gdzieś w głębi pragnie. Po drugie, upewnia czytel­ nika - który dzieli przecież z Łucją zdumienie i wątpliwości odnośnie do tego, czy to, czego jest świadkiem, dzieje się na­ prawdę - że Narnia jest jak najbardziej realna. We wszystkich następnych książkach tego cyklu rzeczywi­ stość narnijska (i rzeczywistość wszystkich innych światów) nigdy nie pozostawia cienia wątpliwości. Nie jest zamglona, odległa ani wyśniona. Nie jest traktowana z przymrużeniem oka, nawet w przypadku tak dziwnych światów jak kraina Łachonogów. Gdy znajdujemy się w Nami, jest ona o wiele bar­ dziej realna niż Anglia. Paul Karkainen utrzymuje, że Lewis celowo unikał popularnej techniki wprowadzania fantastycz­ nego świata, a mianowicie snu, bowiem gdyby przeniknięcie do Nami odbywało się w marzeniach sennych, zostałaby ona zredukowana do indywidualnego, wewnętrznego fenomenu psychologicznego. Czytelnik mógłby wówczas odczytać Namię jako sugerowany przez autora sposób na ucieczkę od rze­ czywistości, a jak stanowczo twierdzi Karkainen: 56 57 Lewis nie chciał tworzyć takiego wrażenia. Dla niego fanta­ styczny świat [baśni], czy właściwie fantastyczna rzeczywistość, o której pisał, istniała poza umysłem. [Lewis] właściwie nie stworzył świata Narni, lecz raczej go odkrył. Świat ten istnieje bowiem gdzieś [koło nas] i może zostać odkryty przez każdego, kto wykazuje się wystarczającą wrażliwością. 58 W trakcie lektury Kronik narnijskich nasze poczucie rze­ czywistości jest stabilne, bowiem nawet w wypadku przenie­ sienia akcji utworu do świata równoległego jest on równie prawdziwy jak Anglia. Punktem odniesienia w tym wzglę­ dzie są dla nas bohaterowie i ich wrażenia. Chociaż określenie 'przejścia między światami' obejmuje zarówno wejścia do światów równoległych, jak i powroty do rzeczywistości angielskiej, wszystkie zamieszczone powyżej przykłady przejść wolicjonalnych są wejściami, a nie powro­ tami. Nie oznacza to, że przejścia wolicjonalne obejmują podróże tylko w jedną stronę - jest nim przecież także wyj­ ście czwórki dzieci z Nami w Księciu Kaspianie - wskazuje to raczej na fakt, że Lewis poświęca znacznie mniej uwagi przeniesieniom do rzeczywistości angielskiej niż przeniesie­ niom do Narni. Na przykład pierwszy powrót Łucji opisany jest bardzo krótko: Łucja wpatrzyła się w ciemność między drzewami i dostrze­ gła w oddali jasną plamkę, wyglądającą jak odblask dziennego światła. - Tak, już widzę drzwi szafy. [...] Łucja [...] popędziła w stronę plamki dziennego światła mię­ dzy drzewami tak szybko, jak potrafiła. I nagle, zamiast szorst­ kich gałęzi drzew, poczuła na twarzy miękkość futrzanych pła­ szczy, a zamiast skrzypiącego śniegu pod nogami - twardość drewnianej podłogi, aż raptem zdała sobie sprawę z tego, że wy­ skakuje przez otwarte drzwi szafy wprost do tego samego pokoju, w którym rozpoczęła się ta dziwna przygoda. Starannie zamknę­ ła szafę i rozejrzała się wokoło, łapiąc oddech po szybkim biegu. 59 Podobnie lakoniczny jest opis powrotu Łucji i Edmunda: Tym razem trafili z powrotem bez trudności. Nagle, zamiast ośnieżonych gałęzi, poczuli na twarzach dotyk miękkiego futra, a w następnym momencie oboje stali przed szafą w garderobie. 60 Ignorowanie szczegółów towarzyszących powrotom boha­ terów do rzeczywistości angielskiej wydaje się jednak celo­ wym zabiegiem Lewisa, przynajmniej z jednego względu. Jest nim czas. O ile bowiem przenikaniu bohaterów do Nami to­ warzyszyło spowolnienie czasu ziemskiego - przez co mogli oni przeżyć w Nami nawet długie lata - to nigdy w Kromkach (i w żadnym z opisanych tam światów równoległych) Lewis nie zatrzymywał upływu czasu całkowicie, nie mówiąc już o jego cofaniu. To cofnięcie było jednak koniecznością, jeżeli bohaterowie po długiej wizycie w Nami mieli powrócić do swojego świata i swojego czasu. Np. w poniższym fragmencie Lewis sugeruje, że swego rodzaju cofnięcie rzeczywiście za­ chodzi, ale związane z nim szczegóły pomija milczeniem: Zatem weszli śmiało w gęstwinę leśną i zanim jeszcze zdą­ żyli zrobić pierwsze dwadzieścia kroków, przypomnieli sobie, że owa dziwna rzecz nazywa się latarnią, a zanim zrobili drugie dwadzieścia kroków, zauważyli, że nie przeciskają się już mię­ dzy gałązkami jodeł, lecz między futrzanymi płaszczami. A w chwilę później wszyscy wysypali się - jedno po drugim przez otwarte drzwi szafy do pustej garderoby i nie byli już Królami i Królowymi we wspaniałych myśliwskich strojach, lecz Piotrem, Zuzanną, Edmundem i Łucją w starych dziecin­ nych ubrankach. I był to ten sam dzień i ta sama jego pora, kie­ dy wszyscy czworo wskoczyli do szafy, aby się w niej schować. ' 6 Choć akceptujemy fakt powrotu dzieci do garderoby w do­ mu profesora, nie wiemy, w jaki sposób zniknęły z nich królewskie szaty i w jaki sposób zastąpiły je stare, dziecinne ubranka. Nie wiemy też, ani nawet nie wyobrażamy sobie? w jaki sposób ich dorosłe ciała powróciły w mgnieniu oka do swej dziecinnej postaci. Są to szczegóły, które autor postano­ wił świadomie zignorować, bowiem wszelkie fantazje na ich temat mogłyby zabrzmieć o wiele mniej przekonująco niż mil­ czenie. Z dalszych części Kronik wynika, że dzieci zachowały 93 �kto Ко sar sy Ni. cz; ch cy Ci Щ si{ cz sz tu śc te ś\ i (/ (' st si z n 1( E i w pamięci wszystkie szczegóły swych przygód w Nami - wy­ pływa stąd wniosek, że o ile ich ciała podczas różnych przejść między światami (i w trakcie pobytu w nich) ulegały transfor­ macji - zmiany te w żaden sposób nie wpływały na ich psychi­ kę, która rozwijała się liniowo podczas wszystkich tych dos'wiadczeii. Czy zatem w ciele dziewięcioletniej Łucji po wyj­ ściu z Nami obecna była dojrzała świadomość osoby w wieku lat 24? Czy tak samo było w przypadku pozostałych dzieci? Czy takie doświadczenie nie mogłoby wpłynąć na zachwianie ich osobowości: straciliby przecież w znacznym stopniu iden­ tyfikację ze swymi co chwila zmieniającymi się ciałami. Podobne pytania można by mnożyć w nieskończoność. Lewis musiał być świadomy nierozwiązalnych dylema­ tów, jakie wypływały z faktu cofnięcia czasu bohaterów, który upłynął dla nich podczas ich pobytu w innym świecie, bowiem w kolejnych książkach cyklu próbował w jakiś spo­ sób załatać tę logiczną lukę. Na przykład już w drugiej książ­ ce cyklu dzieci wracające z Narni przebierają się uprzednio w swoje stare ubranka: 62 - Chodźcie - powiedział nagle Piotr do Edmunda i Łucji. - Nasz czas nadszedł. - Co masz na myśli? - zapytał Edmund. - Tędy! - krzyknęła Zuzanna, która sprawiała wrażenie, jak­ by była w coś wtajemniczona. - Tu, między drzewa. Musimy to zmienić. - Co zmienić? - zapytała Łucja. Zmienić ubrania, rzecz jasna - odpowiedziała Zuzanna. - Ale głupio byśmy w T Y M wyglądali na peronie małej, angielskiej stacji. [...] Nie był to dla nich mity powrót, teraz, kiedy już zdjęli królewskie szaty i mieli na sobie swoje szkolne ubranka (niezbyt świeże, należy dodać). v v с 63 \ Poza tym, autor konsekwentnie skracał czas pobytu dzie­ ci w Narni w każdej kolejnej książce - zwykle ograniczając go do okresu od kilku tygodni do kilku miesięcy - przez co zmiany fizyczne, jakie mogły zajść w ciałach bohaterów, nie były aż tak znaczące, aby ich powrót do czasoprzestrzeni An­ glii mógł budzić dylematy podobne do dylematów 15-letniego cofnięcia czasowego z Lwa, czarownicy i starej szafy. Ko­ lejnym środkiem, jaki Lewis zastosował w następnych czę­ ściach Kronik w celu uniknięcia niemożliwych do rozstrzy­ gnięcia sprzeczności wynikających z cofnięcia czasu bohate­ rów wchodzących i wychodzących z innych światów przez tę samą bramę czasu, było zerwanie z ujednoliconym syste­ mem przejść między światami, który wprowadził w pierwszej i po części utrzymał w drugiej książce cyklu. W Podróży „Wędrowca do świtu" powrót do Anglii następuje już w mniej konwencjonalny sposób - przez dziurę w niebie; w Srebrnym krześle jeszcze inaczej - Narnia zostaje zdmuch­ nięta przez Aslana, a bohaterowie znajdują się w krainie Aslana, skąd wracają do Anglii przez dziurę w murze, prawie tak jak weszli. W ten sposób uwaga czytelnika koncentruje się bardziej na przejściu samym w sobie, a nie na towarzyszą­ cych mu mechanizmach - których z reguły, jak automatycz­ nie się zakłada, nie da się opisać słowami. Cudowność tych przejść staje się jedynym gwarantem ich prawdziwości. Przejścia niewolicjonalne to przejścia nagłe, zaskakujące, podczas których bohaterowie nie wiedzą, co się dzieje i nie mają wpływu na bieg wydarzeń. Przejścia te nie są przyjem­ ne, z reguły wręcz są niebezpieczne. Jakaś niewytłumaczalna siła wyższa - w tym przypadku oczywiście magia - wyciąga ich ze znanego świata i nie mają możliwości powrotu do nie­ go, a przynajmniej nie wtedy, gdy są „wyciągani". Przejścia 94 tego typu obejmują przeniesienia nawet wbrew woli bohate­ rów: tak przecież dzieje się z Edmundem w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Najlepszymi przykładami przejść niewolicjonalnych są: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księ­ ciu Kaspianie oraz porwanie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez falę, która „wychodzi" z obrazu w Podróży „ Wę­ drowca do świtu". Po części tego rodzaju przejściem jest również pierwsze przeniesienie Poli za sprawą pierścienia do lasu między światami w Siostrzeńcu czarodzieja oraz prze­ niesienie Julii i Eustachego do Narni za pomocą „wyszarp­ nięcia" z pociągu w Ostatniej bitwie. To ostatnie przejście jest szczególne, bowiem okazuje się „przeniesieniem osta­ tecznym", z którego nie ma już powrotu (bowiem wszyscy bohaterowie - nawet ci, którzy nie zostali przeniesieni do Na­ rni - spotykają się za drzwiami stajni w wiecznym świecie Aslana), natomiast przeniesienie za pomocą pierścienia choć za pierwszym razem niewolicjonalne, bowiem Pola nie jest świadoma magicznej mocy pierścieni - jest szczególne, ponieważ od momentu, gdy dzieci poznają cudowne właści­ wości pierścieni, wszystkie następne przejścia z ich zastoso­ waniem stają się wolicjonalne. Trzy z czterech przejść niewolicjonalnych pojawiających się w Kronikach to przejścia przeniesienia, a tylko jedno (w Podróży „ Wędrowca do świtu ") to przejście bezpośrednie. Stanowi ono doskonałą ilustrację przejścia niewolicjonalnego: jest gwałtowne, niespodziewane, niebezpieczne i praw­ dziwe. Od ostatniej wizyty dzieci w Narni minął już rok i nasta­ ły wakacje. Piotr przygotowujący się do egzaminów pojechał do profesora Kirke, Zuzanna z rodzicami wyjechała do Ame­ ryki, a Łucja i Edmund, którzy nie mieli żadnego wyboru, zostali wysłani do wujostwa. 64 ...Zdołali wykraść kilka minut tylko dla siebie. Rozmawiali rzecz jasna - o Narni, o ich własnej, tajemnej krainie. Myślę, że większość z nas ma taką swoją tajemną krainę, ale dla większo­ ści z nas istnieje ona tylko w wyobraźni. Edmund i Łucja byli pod tym względem szczęśliwsi, ponieważ ich tajemna kraina ist­ niała naprawdę. Byli już w niej dwukrotnie i nie była to wcale za­ bawa lub sen, lecz najprawdziwsza rzeczywistość. Oczywiście dostali się tam dzięki Czarom, bo tylko dzięki Czarom można się dostać do Nami. 65 Siedząc w sypialni Łucji, rodzeństwo przygląda się wiszą­ cemu na przeciwległej ścianie obrazowi przedstawiającemu żaglowiec płynący niemal wprost na patrzącego. Obraz ten fascynuje ich i urzeka, bowiem jest według Łucji „bardzo narnijski". Zaledwie jednak Edmund i Łucja zdążyli wymienić po zdaniu na jego temat, do pokoju wchodzi ich kuzyn - Eu­ stachy Klarencjusz Scrubb - którego oboje nie znoszą. Eusta­ chy włącza się do rozmowy i zaczyna wyśmiewać się z Na­ rni. Gdy jednak Edmund i Łucja ignorują jego docinki, za­ czyna rozmowę na temat obrazu. - Podoba wam się ten obraz? [...] Tak, mnie się podoba. Bardzo mi się podoba [rzekła Łucja]. - Straszny kicz - powiedział Eustachy. - Jak stąd wyjdziesz, nie będziesz musiał na niego patrzyć rzekt Edmund. - A dlaczego ci się podoba? - zapytał Eustachy Łucję. - Przede wszystkim dlatego, że okręt wygląda tak, jakby rzeczywiście płynął. A woda wygląda, jakby rzeczywiście była mokra. A fale - jakby wznosiły się i opadały. Naturalnie Eustachy miał na to mnóstwo odpowiedzi, ale nie powiedział nic, gdyż właśnie w tym momencie spojrzał na fale i zauważył, że rzeczywiście wyglądają tak, jakby się naprawdę wznosiły i opadały. [...] Odwrócił się (nieco zielony na twarzy), �a potem spróbował spojrzeć raz jeszcze. A wtedy nie tylko on, ale również Edmund i Łucja zaczęli wpatrywać się w obraz szeroko otwartymi oczami. 66 W tym momencie zaczyna działać magia i rozpoczyna się właściwe przejście. Bez udziału własnej woli, a nawet w przypadku Eustachego - wbrew niej, dzieci zostają wcią­ gnięte do Nami. Lewis pisze: W to, co zobaczyli, trudno uwierzyć, kiedy się o tym czyta, ale prawie tak samo trudno było w to uwierzyć, kiedy się to wi­ działo. Obraz ożył. Nie przypominało to wcale kina: kolory były zbyt prawdziwe i czyste, czuło się też, że wszystko to dzieje się na zewnątrz. Dziób okrętu opadł ciężko w wodę, a potem wzniósł się, wzbijając w powietrze masę pienistych bryzgów. Fala prze­ biegła wzdłuż burt i dźwignęła rufę tak wysoko, że po raz pierw­ szy ukazał się na chwilę pokład, a potem znikt, gdy dziób napo­ tkał następną falę. W tej samej chwili leżący koło Edmunda ze­ szyt zafurkotał, uniósł się, poszybował w powietrzu i pacnął w ścianę. Łucja poczuła, że włosy zawirowały jej wokół twarzy, jakby nagle powiał silny wiatr. I to był wiatr - wiatr wiejący ku nim z obrazu. I nagle z wiatrem przypłynęły do nich dźwięki: chlust przewalających się fal, łomotanie wody w boki okrętu, trzeszczenie burt, a ponad tym wszystkim potężny, nieustający ryk wiatru i wody. Lecz dopiero zapach - mocny, słony zapach przekonał Łucję, że to nie sen. - Przestańcie! - rozległ się skrzekliwy, pełen strachu i złości głos Eustachego. - To jakieś wasze głupie sztuczki! Przestańcie! Bo powiem wszystko Albercie... Aauuuuu!.. Edmund i Łucja byli bardziej oswojeni z dziwnymi przygo­ dami, ale dokładnie w tej samej chwili, gdy Eustachy krzyknął „Aauuuuu!", i oni wrzasnęli „Aauuuuu!", bo oto wielki, zimny i słony bałwan chlusnął nagle z ram obrazu pozbawiając ich tchu Byli przemoczeni do suchej nitki. - Rozwalę to paskudztwo! - zawołał Eustachy. Ale teraz za­ częło się dziać wiele rzeczy naraz. Eustachy ruszył w kierunku obrazu, a Edmund, który wiedział coś niecoś o czarach, skoczył za nim krzycząc, aby nie był głupi i miał się na baczności. Łucja złapała go za rękę z drugiej strony i została pociągnięta do przo­ du. Jednocześnie albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi, dość że kiedy Eustachy podskoczył próbując zerwać go ze ściany, znalazł się na ramie: przed nim nie było szyby, lecz prawdziwe morze, a wiatr i fale uderzały wściekle o ramę, jakby to była przybrzeżna skała. Eustachy zupełnie stracił głowę i zła­ pał się kurczowo kuzynów, którzy wskoczyli na ramę obok nie­ go. Rozległy się krzyki i zaczęła się lekka szamotanina. I właśnie wtedy, gdy wszystkim się zdawało, że złapali już równowagę, wyrósł przed nimi wielki, granatowy bałwan, zwalił ich z nóg i pociągnął prosto w morze. Rozpaczliwy krzyk Eustachego za­ marł nagle, kiedy woda dostała mu się do ust. 67 Jak można zauważyć, trudno byłoby o bardziej sugestyw­ ny opis. Choć całe wydarzenie dzieje się w krótkiej chwili, relacjonujący je Lewis wtłacza w narrację olbrzymie bogac­ two szczegółów, które normalnie umknęłyby naszej uwagi. Pozwala to nam na dokładne wychwycenie sekwencji wyda­ rzeń i reakcji, tak jakby odbywały się one w zwolnionym tempie. Pierwszą rzeczą, jaka podczas analizy tego przejścia rzuca się w oczy, jest fakt, że przebiega ono całkowicie poza wolą bohaterów: dzieci nie mają żadnej możliwości wyboru, czy chcą czy też nie chcą zostać przeniesione do Nami. Wszystko dzieje się poza nimi. Przejście to - w przeciwień­ stwie do przejść wolicjonalnych, podczas których w punk­ tach styku światów równoległych odrębne rzeczywistości przenikają się łagodnie i jeden świat przechodzi w drugi pra­ wie niezauważalnie - jest niespodziewane i gwałtowne. Gwałtowność przejścia niewolicjonalnego polega na tym, że stabilna, zmysłowa rzeczywistość Anglii zostaje nagle za­ burzona. Zaburzenie to jest wynikiem agresji - nagłego wtar­ gnięcia rzeczywistości innego świata w rzeczywistość Anglii. Gwałtowność ta wytrąca bohaterów z równowagi - nawet Łucja i Edmund, którzy przecież mieli już do czynienia z ma­ gią, są całkowicie zaskoczeni i nie wiedzą, co robić. Pierwszą ich reakcją jest zdumienie i strach. Co więcej, rzeczywistość narnijska nie tylko zaburza rzeczywistość angielską, lecz wchłania ją i bohaterów. W przeciwieństwie do sytuacji z przejść wolicjonalnych, podczas których wchodzący do Na­ mi bohaterowie odwracając się widzieli przejście do swojego świata, tutaj to połączenie z rzeczywistością Anglii zostaje całkowicie przerwane. Anglia dosłownie przestaje istnieć, tak jakby nigdy nie istniała. Wśród szlochów słychać było od czasu do czasu urywane zdania [Eustachego]: - Ja chcę stąd iść - ja chcę wracać - wcale mi się to NIE PODOBA. - Chcesz stąd iść? - zapytał Kaspian. - Ale dokąd? Eustachy podbiegł do burty, jakby się spodziewał zobaczyć ramę obrazu wiszącą nad wzburzonym oceanem, a może i kawa­ łek sypialni Łucji. Ale zobaczy! tylko granatowe fale zwieńczo­ ne pienistymi grzywami i błękitne niebo stykające się z morzem na widnokręgu. Może i trudno winić go za to, że się załamał. 68 Choć przejście to jest gwałtowne, a nie łagodne jak przej­ ścia wolicjonalne, można prześledzić je z perspektywy gra­ dacji wrażeń zmysłowych i okazuje się, że zachowuje ono ta­ ką samą ich sekwencję. Przede wszystkim wielką rolę w opi­ sie tego przejścia odgrywa uprzywilejowany u Lewisa zmysł wzroku. Od chwili gdy dzieci zdają sobie sprawę, że zaczyna dziać się coś dziwnego, aż do momentu znalezienia się w Na­ mi, wszystkie wrażenia opisywane są obrazami. To właśnie zmysł wzroku stanowi nośnik poszczególnych innych wrażeń zmysłowych. Podobnie jak w przypadku przejść wolicjonal­ nych, tak i tu moment przeniknięcia do Nami rozpoczyna się od najsubtelniejszych wrażeń zmysłowych związanych z dźwiękiem i poczuciem przestrzeni. Nagle dzieci uświada­ miają sobie fakt, że obraz ożywa, a mówiąc dokładniej: staje się przestrzenny. Fale wyglądają tak, jakby naprawdę się wznosiły i opadały, a statek wygląda tak, jakby naprawdę płynął. Dwuwymiarowy obraz nabiera głębi. To wrażenie przestrzeni jest pierwszym wyznacznikiem pojawiania się rzeczywistości narnijskiej i początkiem zaniku angielskiej. Według skali, jaką się posługujemy, wrażenie przestrzeni po­ wiązane jest ze zmysłem słuchu, a zatem jest najsubtelniej­ szym wrażeniem zmysłowym. Natychmiast też wrażenie prawdziwości Nami dopełnia się innymi odczuciami zmysło­ wymi: z obrazu wieje ku dzieciom wiatr niosący dźwięki i zapach (wrażenia na odpowiednio 1. i 2. poziomie subtelno­ ści), a po chwili uderza w nich potężna fala, „wielki, zimny i słony" bałwan morski (wrażenia smaku i dotyku - będące odpowiednio 4. i 5. poziomem subtelności wrażeń zmysło­ wych). W tym momencie dzieci odbierają już Narnię pięcio­ ma zmysłami, choć jednocześnie tymi samymi pięcioma zmysłami odbierają nadal rzeczywistość angielską. Skoro jednak te dwie rzeczywistości światów równoległych są zupełnie nieprzystawalne i w pewien sposób się wyklucza­ ją, jedna z nich musi zniknąć, bowiem niemożliwe jest przeby­ wanie w tych dwóch światach jednocześnie. Znika zatem An­ glia. Opisując przejście niewolicjonalne Lewis nie redukował wyznaczników rzeczywistości angielskiej powoli - tak jak w przypadku przejść wolicjonalnych. Anglia nie zanika stop­ niowo, jak na przykład wówczas, gdy Łucja wchodzi do Nami przez szafę. W przypadku przejścia niewolicjonalnego rzeczy­ wistość angielska trwa nie zmieniona aż do momentu, gdy przenikająca w nią rzeczywistość Nami rozsadza ją od środka. 95 �Zniknięcie Anglii nie jest procesem; jest nagłą eksplozją, która wyznacza moment przejścia bohaterów do Nami. Przerażony Eustachy, który nie może znieść tego, co się dzieje, reaguje w jedyny sposób, jaki zna: przemocą. Rzuca się do przodu, aby zerwać obraz ze ściany i w ten sposób ustabilizować znaną sobie, choć w tym momencie zachwianą rzeczywistość świata Anglii. Edmund próbuje go powstrzy­ mać, więc zrywa się z łóżka i łapie go za rękę. W tej samej chwili przestraszona Łucja chwyta Edmunda za rękę z dru­ giej strony. W ten sposób wszyscy troje zbijają się w szamo­ czącą się gromadkę i nagle - Lewis nie opisuje w jaki spo­ sób, stwierdzając jedynie, że: „albo obraz nagle urósł, albo też oni stali się mniejsi" - wszyscy troje znajdują się na kra­ wędzi rzeczywistości angielskiej: na ramie obrazu. Nie wie­ my, czy jeszcze w tym momencie widzieli za sobą sypialnię Łucji, czy też już wówczas rozpłynęła się ona wraz z Anglią. Wiemy natomiast, że przed sobą ujrzeli prawdziwe morze i czuli się tak, jakby stali na przybrzeżnej skale. Chwilę później potężna fala zwaliła ich z nóg i pociągnęła za sobą w narnijskie morze. Anglia przestała istnieć, a wszystko to wy­ darzyło się w ułamku chwili. Jak można zauważyć, przejście niewolicjonalne jest cał­ kowicie niespodziewane. Żadne z dzieci nie mogło przygoto­ wać się na taką ewentualność wcześniej. Przeniesienie do Na­ mi - choć w przypadku Edmunda i Łucji na pewno utęsknio­ ne - jest nawet dla nich zaskoczeniem. Natomiast dla Eusta­ chego jest po prostu nie do uwierzenia. Eustachy zaczął domagać się wysadzenia na ląd, dodając, że w pierwszym napotkanym porcie „złoży przeciwko nim doniesie­ nie" na ręce Brytyjskiego Konsula [...] W końcu przekonali go z trudem, że właśnie płyną ile wiatru w żaglach do najbliższego znanego lądu, i że odesłanie go teraz do Cambridge (gdzie mie­ szka Wuj Harold) jest równie trudne, jak wysianie go na księżyc. 69 Przejście to jest także bezsprzecznie niebezpieczne. Nie przypomina łagodnego wejścia do Nami przez szafę. Bohate­ rowie nie tylko spadają z wysokości, ale wpadają do rozkoły­ sanego, lodowatego morza. Na szczęście statek jest niedaleko i marynarze natychmiast zauważają trzy postacie w wodzie. Kaspian skacze do wody, aby pomóc ich wyciągnąć. Nie­ mniej nawet te kilka chwil przebywania w lodowatej wodzie stanowi wystarczające niebezpieczeństwo. Łucja dziękowała Bogu, że w ostatnim letnim semestrze zro­ biła znaczne postępy w pływaniu. Co prawda lepiej by sobie ra­ dziła, gdyby poruszała rękami trochę wolniej, a także gdyby wo­ da nie okazała się tak przeraźliwie zimna, ale i tak utrzymywała się jakoś na powierzchni. Szybko zrzuciła buty, jak powinien zro­ bić każdy, kto wpadnie w ubraniu do głębokiej wody. Pamiętała nawet o tym, aby mieć zamknięte usta i otwarte oczy. [...] A po­ tem, jak można się było spodziewać, Eustachy w panice uchwy­ cił się jej kurczowo i woda przykryła im głowy. Kiedy się wynurzyli, Łucja zobaczyła białą postać skaczącą z pokładu do morza. Edmund był teraz blisko nich i - przebiera­ jąc szybko nogami w wodzie - zdołał pochwycić ręce wyjącego dziko Eustachego. A potem ktoś inny, czyja twarz była jej dziw­ nie znajoma, podtrzymał ją z drugiej strony. 70 Na szczęście żaden z bohaterów nie tonie, choć Eustachy był od tego o krok. Jednak wszyscy okupili przejście do Na­ rni siniakami i przeziębieniem. Z pewnością nie jest to rodzaj przejścia, które chcieliby w przyszłości powtórzyć, a przynaj­ mniej nie wówczas, gdyby mieli jakąś inną możliwość prze­ niknięcia do Nami. Jednocześnie przejście to - tak jak wszy­ stkie inne, zarówno wolicjonalne, jak i niewolicjonalne - jest prawdziwe. Nie jest to przygoda wyśniona, ani jakieś wewnę­ 96 trzne doświadczenie psychologiczne któregokolwiek z boha­ terów. Narnia jest na wskroś prawdziwa: woda jest mokra, zimna i głęboka, słońce gorące, wiatr silny i przenikliwy. Kwestię prawdziwości przejść między światami i prawdzi­ wości światów równoległych omówiliśmy jednak wcześniej i nie będziemy poświęcać jej tu więcej miejsca. Dość wspo­ mnieć, że postulat prawdziwości dotyczy wszystkich rodza­ jów przejść opisanych przez Lewisa. Podobnie jak w przypadku innych przejść, także i w przy­ padku tego przejścia można odnaleźć pewne logiczne dyle­ maty, z którymi Lewis sobie nie poradził. Na przykład nie wiemy, w jakim stanie Eustachy, Edmund i Łucja zastali sy­ pialnię Łucji w domu wujostwa po swoim powrocie. Pamię­ tając o tym, że chwilę przed przeniesieniem do Nami dzieci zostały zalane w pokoju przez potężną falę - co oznacza, że do pokoju musiała wlać się ogromna masa słonej wody - za­ stanawiamy się, w jaki sposób Lewis uniknął dostrzeżenia te­ go faktu przez Ciotkę Albertę i Wuja Harolda. Nawet jeżeli woda natychmiast by wyschła, musiałaby pozostawić ślady w postaci zacieków i wilgoci. Innym pytaniem, na które au­ tor nie udzielił odpowiedzi, jest mechanika powrotu bohate­ rów przez dziurę w niebie. Niedopowiedzenia te nie ujmują jednak przejściom niewolicjonalnym ich czaru. Ciekawą prawidłowością rzucającą się w oczy podczas analizy przejść niewolicjonalnych jest fakt, że przenoszeni do innego świata bohaterowie zawsze trzymają się za ręce (lub w jakiś inny sposób są ze sobą w bezpośrednim kontakcie fi­ zycznym). W ten sposób magia, która wciąga do Nami choć­ by jednego z nich, oddziaływuje automatycznie także na in­ nych. Prawidłowość ta zauważalna jest w opisanym powyżej przejściu z Podróży „ Wędrowca do świtu", a także w przy­ padku „wtrąbienia" Piotra, Łucji, Zuzanny i Edmunda do Na­ mi w Księciu Kaspianie. - Uwaga! - krzyknął Edmund. - Złapmy się wszyscy za rę­ ce i trzymajmy mocno razem. Czuję, że to jakieś czary. Prędko! - Tak! - powiedziała Zuzanna. - Trzymajmy się mocno za ręce. Och, naprawdę, żeby to już przestało... och! I nagle bagaże, tawka, peron i cała stacja zniknęły im sprzed oczu. Trzymając się za ręce i z trudem łapiąc oddech znaleźli się w jakimś lesie, tak gęstym, że gałęzie wbijały się im w ubra­ nia i trudno było się poruszyć 71 W tym przypadku jednak trzymanie się za ręce jest świa­ dome i ma służyć dodaniu bohaterom otuchy. Poza tym, przez fizyczny kontakt bohaterowie przenoszą ze sobą do Na­ mi wszystkie te przedmioty, które wówczas mają przy sobie: drugie śniadania znajdujące się w kieszeniach ich płaszczy, zapałki, scyzoryki oraz latarkę Edmunda. Przejście to - podobnie jak inne przejścia niewolicjonalne, np. wyszarpnięcie Julii i Eustachego z pociągu w Ostatniej bitwie - charakteryzuje się takimi samymi cechami jak przej­ ście z Podróży „Wędrowca do świtu": odbywa się bez żadne­ go udziału woli bohaterów, jest niespodziewane, gwałtowne, niebezpieczne (choć może nie tak bardzo jak w przypadku „lądowania" bohaterów w morzu) i prawdziwe. Jego opis jest jednak tak krótki, że nie ma w nim miejsca na gradację wra­ żeń zmysłowych. Da się jednak zauważyć, że moment prze­ niknięcia do Nami ponownie wyznaczany jest przez zmysł wzroku. W jednej chwili bohaterowie znajdują się jeszcze w Anglii, następnie Anglia znika, a chwilę potem są w Nami nie wiemy, w jaki sposób do tego dochodzi. Wydaje się zatem, że tempo tego przeniesienia uniemożliwia jakiekolwiek opisy samego procesu przejścia między światami. 72 �Wszystkie przejścia między światami równoległymi opi­ sane w Kronikach mieszczą się jednocześnie w dwóch kate­ goriach: są wolicjonalne lub niewolicjonalne, i są przejściami bezpośrednimi lub przejściami przeniesienia. Ten drugi podział dokonany jest w oparciu o sposób, w jaki bohatero­ wie przenikają do świata równoległego. Przejścia bezpośre­ dnie to przejścia, w których przeniknięcie do innego świata polega na fizycznym przejściu do niego przez punkt styku dwóch światów, określany mianem cięcia Riemanna, wrót czasu lub bramy światów. Natomiast przejścia przeniesienia to te, podczas których bohaterowie uniesieni siłą magii „szy­ bują" w przestrzeni, aby w końcu znaleźć się w innym świecie. Przykładami przejść bezpośrednich są wszystkie przejścia w Lwie, czarownicy i starej szafie, wciągnięcie Łucji, Ed­ munda i Eustachego do Narni przez obraz w Podróży „ Wę­ drowca do świtu" oraz wszystkie przejścia ze Srebrnego krzesła, kiedy to Julia i Eustachy wchodzą do krainy Aslana (a pośrednio także i do Nami) przez drzwi prowadzące na wrzosowisko za szkołą eksperymentalną. Taki sam też jest ich powrót. Niektóre cechy przejść bezpośrednich omówiliśmy już pośrednio, analizując przejścia wolicjonalne (np. pierwsze przejście Łucji do Narni) i niewolicjonalne (np. wciągnięcie do Narni Łucji, Edmunda i Eustachego przez falę z obrazu na ścianie). Dlatego też za przykładowe ilustracje przejść bezpośrednich posłużą nam epizody, których do tej pory nie omawialiśmy, a mianowicie przejścia Julii i Eustachego opi­ sane w Srebrnym krześle. Julia i Eustachy są oboje uczniami szkoły eksperymental­ nej i ofiarami bezkarnego szkolnego gangu, który znęca się nad słabszymi. Opowieść dzieje się w semestrze jesiennym, kilka miesięcy po pierwszych odwiedzinach w Narni Eusta­ chego, który bardzo się w jej wyniku zmienił. Zmianę tę za­ uważają wszyscy: szkolny gang, inni uczniowie, nauczyciele i rodzice. - Dlaczego tak się zmieniłeś w tym semestrze? - zapytała w końcu Julia. - Wiele dziwnych rzeczy spotkało mnie podczas wakacji odrzekł tajemniczo Eustachy. - Jakich rzeczy? Eustachy długo nie odpowiadał, aż wreszcie się zdecydował: [...] - Czy uwierzyłabyś, gdybym ci powiedział, że podczas tych wakacji byłem poza światem - poza T Y M światem? - Nie bardzo rozumiem, co masz na myśli. - No więc dobrze, nie mówmy o światach. Załóżmy, że po­ wiem ci, że byłem w takim miejscu, w którym zwierzęta mówią i gdzie są no... czary i smoki, i... no wiesz, różne rzeczy, o których się czyta w bajkach. - Gdy to powiedział, poczuł się bar­ dzo głupio i poczerwieniał na twarzy. - Ale jak się tam dostałeś? - zapytała Julia. I ona czuła się dziwnie zakłopotana. - W jedyny możliwy sposób: dzięki Magii - odpowiedział Eustachy prawie szeptem. - Byłem tam z moimi kuzynami. Zo­ staliśmy po prostu porwani. Oni już tam przedtem byli. 73 Choć poprzednio Julia i Eustachy prawie wcale się nie znali, zbliżyła ich podobna sytuacja: oboje są prześladowani przez szkolny gang i nienawidzą swojej szkoły. Gdy Eustachy podzielił się swą przygodą z Julią, zaczęli się zastanawiać, czy nie istnieje jakiś sposób, dzięki któremu mogliby znaleźć się w Narni. W końcu postanawiają poprosić o to Aslana. Jed­ nak w momencie, gdy zaczynają uroczyście przyzywać Asla­ na, słyszą głosy kilku osób ze szkolnego gangu i muszą rato­ wać się ucieczką. Wspinają się po rozmokłym zboczu, na którego szczycie znajduje się mur szkolny i niewielkie drzwi prowadzące na wrzosowisko. Te drzwi są ich jedyną szansą ucieczki. Drzwi były zawsze zamknięte. Zdarzało się jednak w prze­ szłości, że niektórzy zastawali je otwarte. A może zdarzyło się tak tylko raz - w każdym razie pamięć nawet tego jednego razu podtrzymywała nadzieję wielu uczniów i kazała im co jakiś czas próbować. Można sobie wyobrazić, jak wspaniała byłaby to dro­ ga nie zauważonej przez nikogo ucieczki poza teren gimnazjum. 74 Niestety, drzwi i tym razem są zamknięte. Kiedy jednak zawiedziony Eustachy szarpie się z nimi, nagle otwierają się, a dzieci - zamiast wyskoczyć przez nie na wrzosowisko - za­ mierają ze zdumienia, nie mogąc się ruszyć z miejsca. Widzą bowiem przed sobą coś, czego nigdy by się nie spodziewali. Spodziewali się zobaczyć szare, porośnięte wrzosem zbocze, zlewające się na horyzoncie z ponurym, jesiennym niebem. Za­ miast tego, oślepił ich blask słońca wlewający się przez otwarte drzwi, tak jak światło czerwcowego dnia wlewa się do garażu po otwarciu bramy. Na trawie lśniły jak diamentowe paciorki krople deszczu, a na pobrudzonej błotem twarzy Julii błyszczały stru­ myczki pozostawione przez łzy. Blask słońca płynął ze świata, który z całą pewnością nie wyglądał jak ten świat - nawet jeśli sądzić tylko po tym, co mogli dotąd zobaczyć. A zobaczyli gład­ ką murawę, gładszą i świeższą niż najwspanialszy trawnik, jaki Julia w życiu widziała, i błękitne niebo, i - polatujące tu i tam jakieś stworzenia tak jaśniejące i barwne, że mogły być klejnota­ mi lub wielkimi motylami. Julia od dawna tęskniła za czymś takim, a jednak teraz poczu­ ła lęk. Spojrzała na twarz Scrubba i zobaczyła, że on też się boi. - No, dalej, Pole, idziemy - powiedział zmienionym głosem. - A czy będziemy mogli wrócić? Czy to bezpieczne? W tym momencie usłyszeli za plecami cienki, mściwy glos: - Posłuchaj no, Pole. Każdy wie, że tu jesteś. Złaź z powro­ tem. Był to głos Edyty Jackie, nie należącej do gangu, ale będącej jedną z jego sług i donosicieli. - Szybko! - krzyknął Scrubb. - Tędy! Daj mi rękę. Nie mo­ żemy się rozdzielić. -1 zanim Julia zdała sobie sprawę z tego, co się dzieje, złapał ją za rękę i pociągnął za sobą przez drzwi w murze, poza teren szkoły, poza Anglię, poza cały nasz świat - do Tamtego Miejsca. Glos Edyty Jackie urwał się tak nagle, jak głos w radiu, kiedy się je wyłączy. W tej samej chwili usłyszeli zupełnie inne dźwię­ ki. Wydawały je owe dziwne stworzenia w powietrzu, które teraz okazały się ptakami. Było to bardziej podobne do muzyki - dość hałaśliwej i niezbyt melodyjnej - niż do ptasiego śpiewu w na­ szym świecie. A tłem dla tej muzyki była przejmująca cisza. 75 Podobnie jak w Lwie, czarownicy i starej szafie, tak i tu bramą do innego świata okazują się drzwi. Jednak w tym przypadku miejsce styku dwóch światów jest jeszcze bardziej „skondensowane": aby wejść do świata równoległego, wy­ starczy dosłownie jeden krok, a nie tak, jak podczas pierw­ szego wejścia Łucji do Narni - kilka kroków. Granica tych światów jest bardzo wyraźna. Stanowi ją mur szkoły. Za nim leży to, co Lewis określił mianem „Tamtego Miejsca". Świa­ ty te w żaden sposób nie zachodzą na siebie. Można powie­ dzieć, że raczej do siebie przylegają. Stojąc przed wejściem, Julia i Eustachy odbierają Anglię wszystkimi pięcioma zmy­ słami, natomiast ich percepcja świata równoległego ograni­ cza się tylko do wzroku, a i to nawet niewyraźnie. Dzieci nie potrafią dostrzec ptaków. Widzą jedynie unoszące się w po­ wietrzu kolorowe plamy podobne do motyli. Od strony inne­ go świata nie dobiegają ich żadne dźwięki. Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy przechodzą przez drzwi w murze. Dźwięki dochodzące ze świata Anglii urywają się, a Eustachy i Julia zaczynają słyszeć muzykę dziwnych, kolorowych 97 �plam, które dopiero wówczas rozpoznają jako ptaki. Choć Lewis nie zaznacza, tego jasno w książce, można przypu­ szczać, że w momencie, w którym dzieci wchodzą do innego świata, rzeczywistość Anglii blednie i zanika. Nawet gdyby Julia i Eustachy odwrócili się, by spojrzeć na Anglię przez drzwi, ujrzeliby najprawdopodobniej mniej lub bardziej nie­ wyraźny obraz zbocza i szkoły, ale nie dochodziłyby do nich stamtąd, żadne inne wrażenia zmysłowe, dźwięki ani zapa­ chy. Taki też jest obraz Anglii, którą widzą przed sobą Julia, Eustachy i Kaspian, gdy kończy się ich czas pobytu w Narni. I niewiele musieli zrobić kroków, gdy pojawił się przed nimi mur Eksperymentalnej Szkoły. Asian zaryczał tak, że słońce za­ drżało na niebie, a jakieś dziesięć metrów mura rozpadło się przed nimi. Spojrzeli przez wyrwę ponad szkolną kolekcję krzewów, aż na dach gimnazjum. Widniał na tle tego samego ponurego, jesien­ nego nieba, jakie widzieli, gdy zaczęły się ich przygody. 76 Także i w przypadku tego przejścia daje się zauważyć uprzywilejowana pozycja zmysłu wzroku - to właśnie wzrok wyznacza pierwszy kontakt z innym światem. Poza tym pierwszym wrażeniem, jakie dzieci odbierają wchodząc do tajemniczego ogrodu jest ponownie wrażenie przestrzeni i ci­ szy, stanowiącej tło wszystkich pojawiających się wokół nich dźwięków. Oznacza to, że pierwsze wrażenia zmysłowe w świecie równoległym ponownie związane są z najsubtel­ niejszym zmysłem ludzkim: ze słuchem. Wrażenia te łago­ dnie i stopniowo zostają dopełnione wrażeniami płynącymi z innych zmysłów. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów nie zawsze musi być tak dokładnie określone jak podczas wejścia Eustachego i Julii do krainy Aslana przez szkolny mur. Czasami oba światy mogą zachodzić na siebie i przenikać się łagodnie tak, że precyzyjne określenie, w którym miejscu jeden się kończy, a drugi zaczyna, nie zawsze jest możliwe. Niemniej jednak regułą dla przejść bezpośre­ dnich jest to, że światy równoległe znajdują się „fizycznie blisko", to znaczy przejście między nimi nie wymaga żadnej podróży ani pokonywania czasoprzestrzeni. Powrót Julii i Eustachego do Anglii w Srebrnym krześle odbywa się na tej samej zasadzie jak ich wejście. Wyjątkiem jest tu jednak fakt, że Asian pozwala Kaspianowi na pięć mi­ nut wejść do świata ludzi razem z dziećmi. W żadnej z po­ przednich książek cyklu narnijskiego nie było wzmianki o tym, aby jakakolwiek postać ze świata Narni odwiedziła świat ludzi. Po chwili zastanowienia wydaje się niemal dziw­ ne, że żadna z tych postaci nie chciała choćby na chwilę uj­ rzeć świata, z którego przychodziły dzieci. Na przykład w Lwie, czarownicy i starej szafie faun odprowadza Łucję do miejsca, skąd widać już otwarte drzwi szafy, ale nie przycho­ dzi mu do głowy, aby przejść przez nie nawet na parę chwil. Jednak pragnienie to przychodzi do głowy wskrzeszonemu Kaspianowi w Srebrnym krześle. - Panie - rzekł Kaspian. - Od dawna marzyłem o tym, żeby chociaż rzucić okiem na ICH świat. Czy jest w tym coś złego? - Nie możesz już chcieć niczego złego, skoro umarłeś, mój synu - odpowiedział Asian. - Zobaczysz ich świat. Spędzisz w nim pięć minut ICH czasu. Tyle ci wystarczy, aby uporządko­ wać tam pewne sprawy. 77 Co więcej, nawet Asian częściowo wchodzi do rzeczywi­ stości angielskiej. Kiedy Kaspian i Eustachy okładają płaza­ mi mieczy chłopców ze szkolnego gangu, a Julia młóci batem dziewczynki, Asian kładzie się na wyrwie w murze plecami do Anglii i twarzą w stronę swej krainy. Kilka minut później 98 Kaspian wraz z Aslanem wracają do swego świata, a Julia i Eustachy wślizgują się niepostrzeżenie do szkoły. Niemniej jednak jest to sytuacja wyjątkowa. Kaspian nie należy już do świata Narni, bowiem zmarł i został wskrzeszony w krainie Aslana, natomiast Asian - który, jak Lewis daje nam do zro­ zumienia, jest też stwórcą i panem naszego świata - może z tego tytułu robić, co zechce: nawet pokazać się na chwilę w naszym świecie w swojej lwiej postaci. Podstawowa różnica między przejściami bezpośrednimi i przejściami przeniesienia polega na tym, że w pierwszym przypadku światy równoległe przylegają do siebie fizycznie choć oczywiście połączenie między nimi otwiera się tylko na jakiś czas i jest warunkowane magią - a w drugim światy te nie są połączone żadnym fizycznym „pomostem". Przejścia przeniesienia - czyli takie, podczas których bo­ haterowie przenoszeni są w czasie i przestrzeni do świata równoległego - pojawiają się w Kronikach narnijskich pra­ wie tak samo często jak przejścia bezpośrednie. Takimi przej­ ściami są na przykład: „wtrąbienie" czwórki dzieci do Narni w Księciu Kaspianie oraz ich powrót do rzeczywistości an­ gielskiej przez Drzwi zbudowane przez Aslana na łące; po­ wrót Łucji, Edmunda i Eustachego przez bramę w niebie w Podróży „ Wędrowca do świtu "; wszystkie przeniesienia za pomocą pierścieni (oraz bez nich) opisane w Siostrzeńcu cza­ rodzieja oraz przeniesienie do Narni Julii i Eustachego w Ostatniej bitwie. Analizując ten rodzaj przejść, przyjrzymy się szczególnie opisom podróży w czasoprzestrzeni, zawartym w Siostrzeńcu czarodzieja, i to z kilku powodów. Po pierwsze, dopiero w tej książce Lewis wprowadził magiczne przedmioty umożliwia­ jące przemieszczanie się między światami; po drugie, zaryso­ wał w niej ciekawą wizję „między-świata", swego rodzaju stacji między różnymi światami równoległymi, która pozwa­ la nam objąć umysłem cały proces i mechanikę podróży; a po trzecie dlatego, że w tej książce cyklu narnijskiego Lewis za­ mieścił największą ilość przeniesień między światami. Podczas przejść przeniesienia dwa światy, pomiędzy którymi następuje połączenie, są czasoprzestrzennie (i pod każdym innym względem) odległe, a zatem trudno jest w przypadku tego typu przejść mówić o ciągłości wrażeń zmysłowych przemieszczających się bohaterów. Zwykle czu­ ją się oni „porwani", szybują w przestrzeni (wznoszą się lub opadają) i nie wiedzą, co się wokół nich dzieje. Następuje za­ burzenie otaczającego ich świata, chwila zamieszania, a po­ tem nagle znajdują się już w innej rzeczywistości. Nie potra­ fimy wówczas określić granicy przenikania się dwóch świa­ tów. Są one zawsze rozdzielone przestrzenią, obszarem „mię­ dzy-świata". Podczas niektórych przejść obszar ten bohatero­ wie pokonują w ułamku chwili - zbyt krótkim czasie, by opi­ sać ich wrażenia towarzyszące przeniesieniu - a podczas in­ nych, trwa to na tyle długo, że możliwy jest jakiś (mniej lub bardziej dokładny) opis. Poza tym niektóre przejścia dokonu­ ją się za pomocą magicznych przedmiotów (użytych przez bohaterów pierścieni lub rogu Zuzanny, którym przyzywa ich Kaspian), a niektóre dzięki czystej Magii, bez udziału żad­ nych magicznych przedmiotów. Jak zatem widać, przejścia przeniesienia są niejednorod­ ne: w kategorii tej mieści się wiele rozmaitych doświadczeń przenikania między światami. Przykładem przejścia przenie­ sienia, które odbywa się zbyt szybko, aby Lewis mógł opisać jakiekolwiek wrażenia zmysłowe bohaterów związane z przeniknięciem z jednego świata do drugiego, może być opisany w Siostrzeńcu czarodzieja powrót Digorego, Julii �i Wuja Andrzeja z Narni do Lasu Między Światami, a stam­ tąd do Londynu. - Nie musicie używać pierścieni, kiedy jestem z wami - roz­ legł się głos Aslana. Dzieci rozglądały się dookoła mrugając oczami. Bo oto zno­ wu były w Lesie Między Światami. Wuj Andrzej leżał na trawie, wciąż pogrążony w głębokim śnie. Asian stał między nimi. - Chodźcie - powiedział Asian. - Czas, byście powrócili do domu. [...] W następnej chwili wszyscy troje (Wuj Andrzej już przebudzo­ ny) wpadli na łeb na szyję w hałas, gorąco i zaduch Londynu. 78 Powyższy opis sugeruje, że przejście dokonało się w ułamku chwili. Było tak szybkie, że sami bohaterowie ze zdziwieniem nagle uświadomili sobie, że są w innym świe­ cie. Autor w żaden sposób nie mówi nam, w jaki sposób bo­ haterowie dostali się z Nami do Lasu Między Światami. Równie tajemniczy jest mechanizm ich powrotu do Anglii. Innym natychmiastowym przejściem przeniesienia, pod­ czas którego Lewis ignoruje szczegóły podróży między świa­ tami, jest przeniknięcie Julii i Eustachego do Nami w Ostat­ niej bitwie. Przejście to dokonało się w rezultacie pojawienia się przed grupką przyjaciół zjawy, czy mglistego obrazu zroz­ paczonego króla Narni, Tiriana. Zrozumieli oni wówczas, że dzieje się tam coś niedobrego i tajemnicza postać wzywa ich na pomoc. Postanowili jakoś dostać się do Nami, ale ponie­ waż nie można tego dokonać samym pragnieniem, odkopali schowane wiele lat wcześniej magiczne pierścienie, aby po­ służyć się nimi jeszcze raz. Gdy Tirian budzi się w lesie po swojej wizji (która także była swego rodzaju przejściem mię­ dzy światami), „[pjrawie natychmiast ziemia zatrzęsła się raz, potem drugi - i oto stało przed nim dwoje dzieci". Jed­ nak przejście to nie dokonało się, wbrew planom, za pomocą pierścieni. Według słów Eustachego: 79 W dzień później Julia i ja wracaliśmy ze szkoły - tylko my dwoje chodzimy jeszcze do szkoły, i to do tej samej. Piotr i Ed­ mund mieli się z nami spotkać w umówionym miejscu na drodze ze szkoły, na stacji, i przekazać nam Pierścienie, bo to my mieli­ śmy przejść do Narni; oni są starsi i nie mogą tu już wrócić. Więc wsiedliśmy do pociągu - to taka rzecz, którą się w naszym świe­ cie podróżuje: mnóstwo zamkniętych wozów sczepionych razem - a Profesor, Ciotka Pola i Łucja towarzyszyli nam, bo chcieli­ śmy być jak najdłużej razem. No więc byliśmy razem w pociągu. I właśnie dojeżdżaliśmy do stacji, na której mieliśmy się spotkać z Piotrem i Edmundem, ja wyglądałem przez okno, żeby ich zo­ baczyć, gdy nagle nami okropnie szarpnęło, coś zahuczało i w tej samej chwili znaleźliśmy się w Narni, a ty stałeś przed nami przywiązany do drzewa. - A więc w ogóle nie użyliście Pierścieni? - zapytał Tirian. - Nie, nawet ich nie zobaczyliśmy. Asian uczynił to w swój własny sposób, bez Pierścieni, jak już nieraz bywało. go bólu. Nawet się nie przestraszyłem, tylko poczułem... no... ja­ kieś takie podniecenie. I... pamiętam jeszcze coś dziwnego Mia­ łem boleśnie stłuczone kolano, wiecie, ktoś mnie kopnął podczas gry w rugby. I wtedy poczułem, że to nagle minęło. Poczułem się bardzo lekko. No i... byliśmy już tutaj. - Z nami, w pociągu, było bardzo podobnie - rzekł Lord Di­ gory [...]. - Wydaje mi się tylko, że my, to znaczy ja i Pola, po­ czuliśmy się przede wszystkim o wiele bardziej rześcy i rozlu­ źnieni. Wy, młodzi, nie potraficie tego zrozumieć. Po prostu przestaliśmy czuć się staro. 81 Przyglądając się dwóm powyższym opisom tej samej w istocie sytuacji przeniesienia (choć bohaterowie zostali prze­ niesieni w różne miejsca i w różnym czasie: Julia i Eustachy do Narni, a reszta do wiecznej Nami za drzwiami stajni, i to kilka dni potem), można zauważyć, że wrażenia wszystkich bohate­ rów, jakie zapamiętali z tego przejścia, ograniczają się do ostat­ nich ich odczuć w rzeczywistości angielskiej. Nie ma żadnej wzmianki o jakichkolwiek wrażeniach, podróży między świa­ tami. Natychmiast po tym, gdy znikają z Anglii, znajdują się w Nami. Przejście to jest jednak szczególne, bowiem, jak później autor daje nam do zrozumienia, wszyscy bohaterowie giną wówczas w katastrofie kolejowej w Anglii i nigdy już tam nie wracają. Jest to więc nie tyle opis przejścia między światami równoległymi, ile raczej opis doświadczenia śmierci i świadomości ciągłości istnienia nawet po śmierci fizycznej w naszym świecie. Świadomość ta jest tak mocna, że przez długi czas do bohaterów nie dociera fakt, że umarli. 0 wiele ciekawszą grupę przejść przeniesienia stanowią przejścia zawierające opisy podróży bohaterów między róż­ nymi światami. W Kronikach narnijskich pierwsze takie przejście pojawia się w Księciu Kaspianie i opisuje wyjście dzieci z Nami i ich powrót do rzeczywistości angielskiej: Aż wreszcie Piotr stanął pierwszy, za nim Zuzanna, która po­ łożyła ręce na jego ramionach, Edmund położył ręce na jej ramio­ nach, Łucja położyła ręce na jego ramionach, pierwszy z Telmarów położył ręce na jej ramionach - i tak, w długim rzędzie, ru­ szyli ku Drzwiom. A potem nadszedł moment, który trudno jest opisać, ponieważ dzieciom wydawało się, że widzą trzy rzeczy naraz. Jedną był czarny wylot jaskini, otwierającej się na zieleń 1 błękit jakiejś wyspy na Pacyfiku, na której mieli się już za chwi­ lę znaleźć Telmarowie po przejściu przez Drzwi. Drugą była leśna polana w Narni, twarze Karłów i zwierząt, przepastne oczy Asla­ na i białe pasma na policzkach borsuka. A trzecią (która nagle po­ chłonęła tamte dwie) była szara, ponura płyta peronu na wiejskiej stacyjce i ławka z rozłożonymi wokół niej bagażami, na której wszyscy czworo siedzieli tak, jakby się z niej nigdy nie ruszali. 82 Natomiast w Siostrzeńcu czarodzieja przejść tego rodzaju jest aż siedem. Jest to pierwsze przejście Digorego do lasu między światami: 80 Podobne wrażenia mieli przeniesieni jednocześnie do wiecznej Nami wszyscy pozostali bohaterowie: Piotr i Ed­ mund, którzy stali na peronie, Profesor Digory Kirke, ciotka Pola oraz Łucja, którzy podróżowali pociągiem. Piotr opisu­ je to w następujący sposób: Edmund i ja staliśmy na peronie i zobaczyliśmy, jak nadjeż­ dża twój pociąg. Pamiętam, pomyślałem sobie, że bardzo szybko bierze zakręt przed stacją. [...] - I co się później stało? - zapytała Julia. - Cóż, nie tak łatwo to opisać, prawda, Edziu? - powiedział Wielki Król. - No, nie bardzo - zgodził się Edmund. - To w ogóle nie przypominało tego, no wiecie, jak zostaliśmy przeniesieni do Na­ mi poprzednim razem, za pomocą Magii. Usłyszałem okropny huk i coś jakby mnie z trzaskiem walnęło, ale nie czułem żadne­ Pracownia Wuja Andrzeja nagle znikła. Na moment wszyst­ ko się zamazało, poplątało i zawirowało. A potem Digory zoba­ czył zielone, mgliste światło padające na niego z góry i ciem­ ność przed sobą. Wyglądało na to, że jest zawieszony w jakiejś przestrzeni; trudno było powiedzieć, czy stoi, czy leży, czy sie­ dzi. Nic go nie dotykało. „Chyba jestem w wodzie - pomyślał Digory - Albo raczej POD wodą." Ta myśl go przeraziła, ale pra­ wie natychmiast poczuł, że unosi się szybko do góry. A potem je­ go głowa wynurzyła się nagle na powietrze i po chwili wczołgiwał się już na gładki, porośnięty trawą brzeg sadzawki. 83 Przejście próbujące właściwości pierścieni, podczas które­ go Digory i Pola prawie wracają do Londynu, ale zawracają do Lasu Między Światami tuż przed „lądowaniem" w Anglii: Włożyli zielone obrączki, wzięli się za ręce i raz jeszcze na „raz - dwa - trzy!" skoczyli do sadzawki. Tym razem podziałało. Bardzo mi jest trudno opowiedzieć, co czuli, bo wszystko stało się 99 �któ Ко sar Syi Nii CZE cfr cy Ci, my się cz< szc na ści tej św i i & (" stl sii zj m к в i w w c: w В si Ji к к d ś P / fi niezwykle szybko. Najpierw zobaczyli jaskrawe światła na tle czarnego nieba. Digory był później przekonany, że widzieli plane­ ty i gwiazdy i przysięgał, że widział z bliska Jowisza; dość blisko, by rozpoznać jego księżyce. Ale prawie w tej samej chwili poja­ wiły się rzędy dachów i kominów, zobaczyli katedrę Świętego Pawła i zrozumieli, że patrzą na Londyn, tyle że mogli widzieć przez ściany wszystkich domów. Zobaczyli postać Wuja Andrze­ ja, najpierw bardzo zamgloną i jakby przezroczystą, lecz gęstnie­ jącą i z każdą sekundą coraz bardziej wyraźną, tak jak w soczew­ ce lunety dostrajanej do odległości. Lecz tuż przedtem, zanim sta­ ła się prawdziwym, żywym człowiekiem, Pola zdążyła zawołać .Zamiana!". Szybko zamienili obrączki i nasz świat rozwiał się jak sen, a zielone światło w górze robiło się coraz jaśniejsze i ja­ śniejsze, aż w końcu głowy dzieci wynurzyły się nad powierzch­ nię sadzawki. [...] Próbna wyprawa nie trwała dłużej niż minutę. 84 Przejście Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu: Opadali z wielką szybkością w dół, najpierw przez ciemność, potem przez jakąś plątaninę mglistych i wirujących kształtów, które mogły być prawie wszystkim. Robiło się coraz jaśniej. A potem nagle poczuli, że stoją na czymś stałym i twardym. W chwilę później wszystko wyostrzyło się jak w soczewce i mo­ gli zobaczyć, gdzie są. 85 Ich powrót z Charnu wraz z uczepioną nogi Poli Czarow­ nicą Jadis: Każde wsadziło natychmiast lewą rękę do lewej kieszeni. Nie musieli zakładać obrączek na palce. Gdy tylko ich dotknęli, cały ten posępny, martwy świat zniknął im z oczu. Już unosili się w górę, a ciepłe, zielone światło nad ich głowami zbliżało się coraz szybciej. [...] A potem ich głowy wystrzeliły ponad powierzchnię sadzawki. Ogarnął ich słoneczny spokój Lasu Między Światami U." Następnie przeniesienie z Lasu Między Światami do Anglii: Ale gdy tylko skoczyli [do swojej sadzawki], Digory poczuł, że jakieś mocne i zimne kleszcze złapały go za ucho. A kiedy opadali w ciemność, a wokół nich zawirowały mgliste kształty naszego świata, zrozumiał, że Czarownica trzyma go dwoma pal­ cami za ucho [...]. W następnej chwili byli już w pracowni na poddaszu I . . . ] . 87 Ponowne przejście z Anglii do Lasu Między Światami: Rozgniewane i przerażone twarze znikły. Rozgniewane i przerażone głosy ucichły. [...] - Przecież nie... - zaczął Digory, ale nie skończył, bo ich głowy wynurzyły się w ciepłej, zielonej poświacie Lasu. A kiedy wygramolili się z sadzawki, Pola zawołała: - Och, zobacz! [Oprócz Czarownicy ś]ciągnęliśmy tu rów­ nież tego starego konia! I Pana Ketterleya. I dorożkarza. A to ci heca! 88 I prawie natychmiastowe przeniesienie całej grupy do Nami: Koń [...] poczłapał powoli do najbliższej sadzawki i wszedł do niej, żeby się napić. A z nim - zupełnie bezwiednie - w sa­ dzawce znalazła się reszta podróżników między światami. Digo­ ry wciąż ściskał kurczowo piętę Czarownicy, a Pola trzymała Di­ gorego za rękę. Jedna ręka Dorożkarza spoczywała na szyi konia, a drugą złapał właśnie Wuj Andrzej, wciąż dygoczący ze strachu. - Szybko! - powiedziała Pola patrząc Digoremu w oczy. - Zielone! I w ten sposób koń nie zdążył zaspokoić swego pragnienia. Wszyscy zaczęli nagle spadać w ciemność. Koń zarżał, Wuj An­ drzej zaszlochał. [...] Zapanowała cisza. [...] - To nie jest Cham - rozległ się głos Czarownicy. - To jest pusty świat. To jest NIC. I w rzeczy samej, było to najbliższe tego, co czuli. Otaczała ich taka ciemność, że nie widzieli się nawzajem i nie robiło to żadnej różnicy, czy miało się oczy otwarte czy zamknięte. Stopa­ mi dotykali czegoś zimnego i płaskiego, co mogło być ziemią, 100 ale na pewno nie trawą czy mchem. Powietrze było chłodne, che i nieruchome. ' su- 8 Wspólną cechą wszystkich tych przejść jest towarzyszące im wrażenie opadania (w ciemność) lub wznoszenia się (ku światłu). Jedynym zmysłem, który w jakiś sposób wówczas funkcjonuje, jest zmysł wzroku. Lewis ponownie podkreśla jego uprzywilejowaną pozycję. Choć bohaterowie nie widzą żadnych konkretnych kształtów, każde przeniesienie tego typu jest albo oddalaniem się od światła, albo przybliżaniem się do niego. Opis taki może sugerować rozmaite skojarzenia, na przykład z porodem, kiedy to stajemy się częścią tego świata, lub z doświadczeniami śmierci klinicznej, kiedy na jakiś czas go opuszczamy, przenosząc się na inne poziomy egzystencji. Oba te skojarzenia wiążą się w oczywisty sposób z kwestią podróży między światami - różnymi wymiarami egzystencji. Poza tym, przejściom przeniesienia towarzyszą także inne odczucia. Dzieci mogą widzieć kilka rzeczywistości naraz które wydają im się wyraźne na początku, a następnie są „wchłaniane" przez świat, do którego bohaterowie się prze­ noszą - albo też wszystko zaczyna wirować i zmieniać kształ­ ty; bohaterowie nie wiedzą, czy stoją, czy leżą, czy siedzą. Są zawieszeni w przestrzeni i nic ich nie dotyka. Świat, do które­ go zmierzają, wyłania się dla ich zmysłów stopniowo: naj­ pierw jako wirujące barwy, rozmyte kontury, a w końcu sta­ bilizuje się jako równoległa rzeczywistość. Skąd wzięła się idea przedstawiania przeniesienia w inny wymiar czasoprzestrzenny za pomocą wirowania, zamazania wrażeń zmysłowych, uczucia poplątania i dezorientacji? Jak wspomnieliśmy wcześniej, w 1884 r. ukazała się pierw­ sza powieść poruszająca kwestię istnienia różnych wielowy­ miarowych światów zatytułowana Flatiand: A Romance of Many Dimensions by a Square (Kraina Płaszczaków: Opo­ wieść Pana Kwadrata o wielu wymiarach), która przed 1915 r. doczekała się wielu wydań. Zawarte w niej opisy podróży głównego bohatera, pana Kwadrata, do krainy przestrzeni by­ ły pierwszymi opisami doświadczeń tego typu i zawierały fantastyczne opisy wirowania, zmieniających się kształtów i prawie psychodelicznych doświadczeń bohatera. Nie były one jednak wymysłem autora - ich siła polegała na tym, że były matematycznie poprawne. 90 Michio Kaku pisze, że gdyby pan Kwadrat został porwa­ ny ze swego dwuwymiarowego świata do naszego, szybował­ by w powietrzu jak kartka papieru. Ponieważ jego dwuwymiarowe oczy widzą tylko płaskie ka­ wałki naszego świata, człowiek wyglądałby dla niego wyjątkowo brzydko i przerażająco. Najpierw mógłby pan Kwadrat zobaczyć dwa skórzane koła wiszące przed nim (nasze buty). Wznosząc się dostrzega, że koła zmieniają kolor i stają się szmaciane (nasze spodnie). Następnie oba koła łączą się w jedno (nasze biodra), które z kolei dzieli się na trzy koła z tkaniny, ponownie zmienia­ jąc kolor (nasza koszula i ramiona). Gdy kontynuuje swoją podróż do góry, trzy kola z tkaniny znowu łączą się w jedno mniejsze koło z ciała (nasza szyja i głowa). W końcu koło z cia­ ła zmienia się w gąszcz włosów i nagle znika, gdy pan Kwadrat wzlatuje ponad naszą głowę. Dla pana Kwadrata tajemniczy „lu­ dzie" to koszmarne, doprowadzające do szaleństwa, ciągle zmie­ niające się koła ze skóry, tkaniny, ciała i włosów. Podobnie, gdyby nas wyjęto z trójwymiarowego Wszech­ świata i wysłano do czwartego wymiaru, odkrylibyśmy, że zdro­ wy rozsądek jest bezużyteczny. W czasie podróży w czwartym wymiarze strzępy materii pojawiałyby się nagle znikąd przed na­ szymi oczyma. Ciągle zmieniałyby kolor, rozmiar i skład, za­ przeczając wszystkim zasadom logiki trójwymiarowego świata. Znikałyby potem w powietrzu, zastępowane od razu przez inne, unoszące się obiekty." �podczas których bohaterowie zostają przeniesieni (jeżeli jest to przejście przeniesienia) lub wchodzą (jeżeli jest to przej­ ście bezpośrednie) do świata równoległego z impulsu własnej woli. Oznacza to, że przez cały czas są świadomi tego co się dzieje, a decyzja, czy wejść do świata równoległego czy też pozostać w swoim, zależy tylko od nich. Przejścia te są ła­ godne i przyjemne. Przejścia niewolicjonalne to przejścia, podczas których bo­ haterowie zostają wciągnięci do innego świata bez udziału swo­ jej woli albo nawet wbrew niej. Przejścia tego typu, niezależnie od tego, czy są przejściami bezpośrednimi czy przeniesieniami, są z reguły gwałtowne, nieprzyjemne i niebezpieczne. Podział na przejścia bezpośrednie i przeniesienia opiera się na wzajemnej relacji dwóch światów, między którymi prze­ mieszczają się bohaterowie. Gdy światy te są fizycznie blisko - przystają do siebie lub zachodzą na siebie - mówimy o przej­ ściach bezpośrednich. Gdy zaś po to, aby dostać się do innego świata, bohater musi pokonać przestrzeń i czas (bowiem świa­ ty te nie znajdują się w obrębie naszego wszechświata, a zatem nie są miejscami, do których można dolecieć za pomocą środ­ ków mechanicznych) - mówimy o przejściach przeniesienia. W przypadku przejść bezpośrednich miejsce styku dwóch światów czasami jest wyraźne, a czasami światy te przenika­ ją się nawzajem tak, że granica między nimi jest rozmyta. Niemniej jednak zawsze wówczas pojawia się - dzięki magii i zwykle tylko na chwilę według ziemskiego czasu - miejsce połączenia tych dwóch światów. Natomiast w przypadku przejść przeniesienia nie istnieje miejsce styku dwóch świa­ tów równoległych - bohaterowie dostają się do nich za pomo­ cą magii (czasami przenoszeni bohaterowie muszą posługi­ wać się magicznymi przedmiotami), ale nie rozumieją me­ chanizmu, w jaki do tego dochodzi. Opisy Abbota posłużyły za wzór kolejnym twórcom wy­ korzystującym motyw podróży w czasie i przestrzeni. Wyko­ rzystał je w swoich książkach Lewis Caroll, Herbert George Wells, George MacDonald, Edward Lear, Edith Nesbit i wie­ lu innych twórców, między innymi Lewis. Może właśnie dzięki temu opisane przez niego przejścia przeniesienia wy­ dają się nam tak prawdziwe. Podsumowując, wydaje się, że zaproponowana powyżej klasyfikacja opisanych w Kronikach narnijskich C.S. Lewisa przejść między światami uwzględnia ich główne typy, jak i indywidualną niepowtarzalność. Klasyfikacja ta oparta zo­ stała na opisach różnych rzeczywistości, które dla celów na­ szej analizy określiliśmy mianem światów równoległych i światów wtórnych. Zarysowując dwie możliwe perspekty­ wy postrzegania tych światów pokazaliśmy, którą z nich su­ geruje czytelnikowi autor i jakie konsekwencje dla odbioru Kronik wybór ten za sobą pociąga. Opisaliśmy też, czym światy równoległe różnią się od światów wtórnych, a następ­ nie skupiliśmy się na analizie tych pierwszych. Przyglądnęli­ śmy się ich cechom charakterystycznym, statusowi oraz cza­ soprzestrzeni - diametralnie różnej od czasoprzestrzeni ota­ czającej nas rzeczywistości. Następnie zlokalizowaliśmy miejsca styku światów równoległych i staraliśmy się zbadać mechanikę przenikania bohaterów z jednego do drugiego. Tak szerokie tło rozważań umożliwiło nam sklasyfikowa­ nie wszystkich pojawiających się w Kronikach przejść mię­ dzy światami według czterech kategorii (w opozycji binar­ nej): przejścia wolicjonalne i niewolicjonalne oraz przejścia bezpośrednie i przeniesienia. Następnie, na podstawie przy­ kładów z poszczególnych części cyklu narnijskiego, przeana­ lizowaliśmy te cztery kategorie przejść ze szczególnym uwzględnieniem zastosowanej przez Lewisa techniki gradacji wrażeń zmysłowych. Każde przejście między światami mieści się w dwóch ka­ tegoriach jednocześnie. Przejścia wolicjonalne to przejścia, TYTUŁ KSIĄŻKI Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Lew, czarownica i stara szafa Książę Kaspian Książę Kaspian Podróż „ Wędrowca do świtu " Podróż „ Wędrowca do świtu " Koń i jego chłopiec Srebrne krzesło Poniżej zamieszczamy tabelę wszystkich przejść, jakie pojawiają się w Kronikach narnijskich, wraz z proponowaną ich klasyfikacją na cztery kategorie. PRZEJŚCIE Wejście Łucji do N a m i . 92 wol./bezp. wol./bezp. Powrót Łucji z Nami do Anglii. wol./bezp. Wejście Edmunda do Nami. Powrót Edmunda i Łucji do Anglii. KLASYFIKACJA 93 Wejście Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Nami. Powrót całej czwórki do Anglii. „Wtrąbienie" Piotra, Zuzanny, Edmunda i Łucji do Narni przez Kaspiana. Powrót dzieci z Nami przez wybudowane przez Aslana Drzwi na łące. Wciągnięcie Łucji, Edmunda i Eustachego do Narni przez obraz na ścianie. Powrót dzieci do Anglii przez bramę w niebie. wol./bezp. wol./bezp. wol./bezp. niewol./przen. wol./przen. niewol./bezp. wol./przen. Nie zawiera żadnych przejść. Julia i Eustachy wchodzą do kraju Aslana przez drzwi prowadzące na wrzo­ wol./bezp. sowisko za szkołą. Stamtąd Asian zdmuchuje ich do Nami. Srebrne krzesło Asian zdmuchuje Narnię, a Julia i Eustachy odkrywają, że są na powrót wol./bezp. w jego kraju. Stąd powracają do Anglii przez wyrwę w szkolnym murze. Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego do Lasu Między Światami za sprawą magicznego pierścienia. Siostrzeniec czarodzieja niewol./przen. 94 Próbna podróż Digorego i Poli na Ziemię i z powrotem do Lasu Między wol./przen. Światami. Dzieci uczą się posługiwać magicznymi pierścieniami. Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja Przeniesienie Digorego i Poli z Lasu Między Światami do Charnu. Powrót dzieci z Charnu do Lasu Między Światami wraz z Czarownicą Jadis. Przeniesienie Digorego, Poli i Jadis z Lasu Między Światami do Anglii. wol./przen. 95 wol.(niewol. )/przen. wol.(niewól.)/przen. 101 �Siostrzeniec czarodzieja któ Ко san Siostrzeniec czarodzieja Siostrzeniec czarodzieja syi m Siostrzeniec czarodzieja cza ch\ cy Ostamia bitwa Ci, my się Ostamia bitwa Przeniesienie Digorego, Poli, Jadis, Wuja Andrzeja, dorożkarza i jego konia z Anglii do Lasu Między Światami. Przeniesienie całej grupy z Lasu Między Światami do Nami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Nami do La­ su Między Światami. Przeniesienie Digorego, Poli i Wuja Andrzeja przez Aslana z Lasu Między Światami do Anglii. Julia i Eustachy, przywołani przez króla Tiriana, zostają wyszarpnięci z po­ ciągu do Narni. Stamtąd razem z nim wchodzą do wiecznej Narni. Piotr, Edmund, Łucja, Profesor Digory Kirke i Ciotka Pola (a także państwo Pavensie - rodzice Piotra, Edmunda, Zuzanny i Łucji) giną w Anglii w ka­ tastrofie kolejowej i zostają natychmiast przeniesieni do wiecznej Narni. wol .(niewól. )/przen. wol. (niewól. )/przen. wol.(niewol.)/przen. wol. (niewól. )/przen. niewol./przen. niewol./przen. CZł szc PRZYPISY na ści Щ św i i (» stl si! Щ m 1? В i w w c: W В si Ji к к d ś F / t 4 7 Szafa ta wprowadza jedną z najważniejszych koncepcji filozofii Lewisa, często podkreślaną w kolejnych Kronikach narnijskich, a mia­ nowicie, że wnętrze jest większe niż zewnętrze. Karkainen pisze: „Z zewnątrz szafa wygląda normalnie. Jest przedmiotem znanym nawet dzieciom [i stąd nie wzbudza ich zainteresowania]. Jednak w środku Lucja znajduje o wiele więcej, niż mogłaby się spodziewać". Paul Kar­ kainen, Narnia Explored, Fleming H. Revell Company, New Jersey 1979, s. 13 4 8 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Tamże, s. 10 Koncepcję żywiołów można znaleźć także w filozofii greckiej, za­ tem nie był to wymysł myślicieli średniowiecza, lecz jeden z najstar­ szych elementów filozofii europejskiej. Lewis dodaje, że tak właśnie średniowieczni tłumaczyli fakt, że pło­ mienie zawsze lecą do góry - zasada instynktu do swego źródła. Jednak płomienie są widoczne tylko dlatego, że są ogniem zanieczyszczonym. Ogień jako żywioł tworzący sferę tuż pod sferą księżyca jest czysty i nie­ skalany, stąd jest niewidzialny i całkowicie przezroczysty; C S . Lewis, The Discarded Image, an Introduction to Medieval and Reneissance Lite­ rature, Cambridge University Press, Cambridge 1967, s. 95-96. 4 9 5 0 5 1 Co ciekawe, rosyjscy kosmonauci, którzy przebywali w przestrzeni okołoziemskiej przez ponad rok, twierdzą, że patrząc na Ziemię z góry można dostrzec nieustanne wyładowania elektryczne, do których docho­ dzi nad górnymi warstwami atmosfery. Przypominają one wieczną burzę i nie są widoczne z Ziemi. Czy zatem średniowieczni filozofowie mówi­ li o tym samym, co w naszym stuleciu zaobserwowali kosmonauci? 5 2 C. S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 10 Taką samą sekwencję można zauważyć w przypadku innych przejść wolicjonalnych. Np. Edmund po wejściu do szafy zawołał Łucję, ale „zauważył, że jego głos brzmi jakoś dziwnie - wcale nie tak, jakby można tego było oczekiwać pokrzykując w zamkniętej szafie, ale tak, jakby znajdował się na dworze"; C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 24 5 3 "Tamże, s. 25 Tamże, s. 41-42 Może właśnie dlatego Asian konsekwentnie odmawia wejścia do Narni wszystkim, którzy robią się „za starzy". Może wynika to także z tego, że w miarę dorastania i pobierania współczesnej edukacji w czło­ wieku zaczyna dominować rozum, przez co pewne poziomy pierwotnej wrażliwości zamykają się. 5 5 5 6 5 7 Wpływ obrazu mentalnego na naszą percepcję świata ilustruje wie­ le przykładów z Kronik: zacietrzewione karły w Ostatniej bitwie, Jadis z Charnu, Wuj Andrzej, Eustachy przed nawróceniem, czy dzieci w szko­ le eksperymentalnej. Paul Karkainen, Narnia Explored, s. 13 C . S. Lewis, Lew, czarownica i stara szafa, s. 20 Tamże, s. 34 Tamże, s. 135 Choć w następnych książkach odszedł od tego i powracające dzie­ ci magicznie pozbywały się strojów narnijskich, pojawiając się w na­ szym świecie ubrane tak, jak go opuściły. C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 156-157 Chodzi tu oczywiście o przejścia pojawiające się w Kronikach bez­ pośrednio. Autor wymienia też bowiem kilka przejść niewolicjonalnych, które dokonały się w przeszłości: np. przeniknięcie grupki piratów z wy­ spy na Pacyfiku do Telmaru, czy wyciągnięcie gnomów z Bizmu do Kra­ 5 8 5 9 6 0 6 1 6 2 6 3 6 4 102 iny Otchłani przez Czarownicę. Przeniesienia te nie pojawiają się jednak w Kronikach bezpośrednio. C. S. Lewis, Podróż „ Wędrowca do świtu", przeł. Andrzej Polkow­ ski, PAX, Warszawa 1985, s. 8-9 "Tamże, s. 10 Tamże, s. 10-12 Tamże, s. 13 Tamże, s. 23 Tamże, s. 12 C . S. Lewis, Książę Kaspian, s. 6 Ale, na przykład, nie przenoszą ławki, na której siedzą. C. S. Lewis, Srebrne krzesło, przeł. Andrzej Polkowski, PAX, War­ szawa 1987, s. 7 Tamże, s. 10 Tamże, s. 11 Tamże, s. 141 Tamże, s. 140 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 139 CS. Lewis, Ostatnia bitwa, s. 35. Co ciekawe, jest to chyba jedy­ ny w Kronikach opis przejścia między światami nie postrzeganego z per­ spektywy przenoszonych bohaterów, lecz postronnego świadka znajdują­ cego się w świecie, do którego dzieci zostają przeniesione. Nie wiadomo dlaczego tuż przed ich pojawieniem się w Narni „zatrzęsła się ziemia" nigdzie indziej w Kronikach nie ma żadnej wzmianki o tym, że takie zja­ wisko towarzyszyło przeniesieniom - ale może akurat w tym przypadku Lewisowi wydało się, że napisanie „prawie natychmiast pojawiło się przed nim dwoje dzieci" (bez najmniejszego wyjaśnienia, jak to się stało i jakie towarzyszyły temu zjawiska) byłoby zbyt lakoniczne. Może wła­ śnie dlatego dodał opis trzęsącej się ziemi? Należy jednak stwierdzić, że nie znajduje on uzasadnienia z perspektywy całego cyklu. 6 5 6 7 6 8 6 9 7 0 7 1 7 2 7 3 7 4 7 5 7 6 7 7 7 8 1 9 8 0 Tamże, s. 38 Tamże, s. 98 C. S. Lewis, Książę Kaspian, s. 158 C. S. Lewis, Siostrzeniec czarodzieja, s. 26 Tamże, s. 32 Tamże, s. 35 Tamże, s. 53-54 Tamże, s. 55 Tamże, s. 76 Tamże, s. 76-77 Obecnie, w czasach filmów i literatury fantastyczno-naukowej, ni­ kogo z nas nie dziwi - a nawet przyjmujemy to za oczywistość - że podróż między różnymi wymiarami czasoprzestrzeni przedstawiana jest jako gra migoczących świateł i wirujących czarnych chmur, ale we wczesnych latach pięćdziesiątych, kiedy Lewis pisał Kroniki, nie było to wcale aż tak oczywiste. 8 1 8 2 8 3 8 4 8 5 8 6 8 7 8 8 8 9 9 0 9 1 Michio Kaku, Hiperprzestrzeń, wszechświaty równoległe, pętle czasowe i dziesiąty wymiar, s. 87-88 Wszystkie przejścia między światami równoległymi w Lwie, cza­ rownicy i starej szafie odbywają się przez szafę. Drugie wejście Łucji nie zostało opisane. Przeniesienie Poli, która nieopatrznie dotknęła magicznego pier­ ścienia, nie zostało opisane. W przypadku kilku następnych przejść można mówić o przejściach wolicjonalnych lub niewolicjonalnych, bowiem są one różnie postrzega­ ne z perspektywy poszczególnych bohaterów. 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/608eed46936dad61f1fbccd1fb2b878e.pdf 5de57afbf52c5c826e5cb88fa6f52ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2563 Title A name given to the resource Krzesło. Szkic do portretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aldona Mickiewicz, Fotel, 1991 Krzesło. Szkic do portretu Dariusz Czaja Cóż my o krześle wiemy mili moi Josif Brodski, Dedykowane krzesłu Siedzenie na krześle to zupełnie co innego Witold Rybczyński, Dom. Krótka historia idei 1. Pamiętamy to wszyscy. Pierwsza lekcja mogła rozpoczynać się, powiedzmy, w ten sposób: This is a table and that is a chair. Albo tak: Je vais de la porte a la chaise. Albo tak: Eto stoi, no eto stuł. Albo jeszcze inaczej. Inaczej, ale przecież zawsze jakoś podobnie. Wchodząc w nowy język, przyswajając podstawowe struktu­ ry gramatyczne, ucząc się pierwszych obco brzmiących słów, nie przypadkiem, powoli, niezdarnie i bez wprawy usiłujemy na po­ czątku nazywać to, co pozostaje w zasięgu naszego wzroku. Świat rzeczy najbliższych. Lingwistyczne „alamakota" obejmuje więc kosmos obiektów dobrze znanych, oswojonych, opatrzo­ nych, zwykłych, zwyczajnych. Te klocki wypełniające po brzegi codzienność, w której mieszkamy, złożą się z czasem na pierwszy obrazek naszego nowego elementarza. Owszem, nietrudno sobie wyobrazić, że zestaw inicjalny może być inny. Zawsze znajdzie się pod ręką jakiś pencil czy crayon, zawsze też możemy zostać zmuszeni, by spojrzeć przez Fenster czy fenćtre. A jednak, wcze­ śniej czy później, krzesło pojawić się musi. I to raczej wcześniej. Nasze pierwsze w życiu obcojęzyczne krzesło. Krzesło egzemplaryczne. Krzesło niby konkretne a przecież uogólnione, pozba­ wione znaków szczególnych. To krzesło, na które teraz ty, adept obcego języka spoglądasz, ale w którym dostrzec masz w pierw­ szym rzędzie reprezentanta wszystkich obiektów określanych tym mianem. Krzesło bez właściwości. Krzesło jako przykład. Krzesło jako wymowny ślad po, rozcinającym brutalnie continu­ um doświadczenia, geście taksonomicznym. Nie jest niczym dziwnym to, że ucząc się nowego języka oswa­ jamy w obcym narzeczu świat już wcześniej w swoim języku (i w codziennym spojrzeniu) oswojony. Dziwić natomiast może to, że ci, którzy zdziwieniem się żywią i ze zdziwienia żyją, tak mało krzesłu się dziwią. Jak tonący brzytwy, tak filozof krzesła się chwyci. Krzesło, jeśli już w jakimś tekście filozoficznym się poja­ wia, to z reguły również w roli prostego exemplum. Oto Krzysztof Michalski tłumacząc nietzscheańską filozofię ciała, przywołuje dobrze zadomowiony w filozofii europejskiej paradygmat myślenia: „W dominującej w Europie do XIX wie103 �ku tradycji kartezjańskiej ciało było jednak pewnego rodzaju in­ telektualnym kłopotem; nawet dziecko zdaje sobie przecież spra­ wę (choć nie Kartezjusz), że jego ciało to coś zasadniczo innego niż krzesło czy ołówek - a jednocześnie dla każdego oczywiste jest (choćby u dentysty), że to nie tylko idea. Tymczasem trady­ cja kartezjańska miała do dyspozycji pojęcia tylko na te dwa ro­ dzaje rzeczy". Oto Claude Tresmontant w wywodzie o istniejącej w myśli hebrajskiej esencjalnej różnicy pomiędzy ideą stworzenia i wy­ twarzania konkluduje: „Przedmiot wytworzony ma własny status ontologiczny. Przedmiot wytworzony nie jest jako taki substan­ cją. Jest to element naturalny, który p e ł n i f u n k c j ę , który g r a r o l ę krzesła, broni, narzędzia itd. Ale funkcja nie może nadawać miana substancji. Dla obojętnego spojrzenia, które nie wiedziałoby, do czego dany przedmiot s ł u ż y , przedmiot ten redukowałby się do swojego tworzywa. Dla nieświadomego spojrzenia krzesło to zniekształcony kawałek drewna. Nie ma substancji krzesła; jest tylko drewno, które pełni funkcję krzesła. To, co i s t n i e j e w wytworzonym przedmiocie, to naturalny element, drewno, metal itd. Istnieje to, co jest s t w o r z o n e". Oto Witold Gombrowicz objaśniając w jednym z wykładów swojego mówionego Przewodnika po filozofii sartrowską ontologię konstatuje: „Ciekawostka: to grube porównywanie, do które­ go, doszedłem, może się wydać naiwne. No cóż, ale prowadzi jednak do pojęć o realnej treści, np. byt ludzki jest pusty z powo­ du słynnej intencjonalności świadomości. Jeśli krzesło jest krzesłem, to świadomość nigdy nie jest tożsama z samą sobą, gdyż zawsze jesteśmy świadomi c z e g o ś . Nie można wyobra­ zić sobie świadomości pustej. Słynna zasada identyczności 'A równa się A' (krzesło jest krzesłem) nie ma tu miejsca". Widzimy więc, że zarówno dla pani od języka obcego, jak i dla filozofa krzesło jest tym, co jako jedna z pierwszych rzeczy przychodzi na myśl, tym, co najpierw, mechanicznie, niemal bezwiednie, spada z języka. Nadaje się co najwyżej na przykład i to poręczny, bo wzięty z najbliższego, dobrze znanego otocze­ nia. Jest w zasięgu oka, zawsze pod ręką, albo pod... no, mniej­ sza o detale. W każdym razie nie jest krzesło żadnym proble­ mem. Jest oczywiste, samo-przez-się-zrozumiałe. Jego nieskom­ plikowana ontologia zdaje się wyczerpywać w tautologicznej tożsamości: krzesło jest krzesłem jest krzesłem jest krzesłem... Tym i niczym więcej. Krzesło, jak podpowiada praktyka a jednoznacznie potwier­ dza słownik, zasadniczo służy do siedzenia. I choć zapewne można korzystając zeń oddawać się szeregu innym, czasem bar­ dziej nawet wyrafinowanym czynnościom, nie mniej, wszystko na to wskazuje, że skonstruowane zostało ono w tym właśnie ce­ lu. I tu już pierwsze zdziwienie, które musi być udziałem antro­ pologa. Nic przecież, poza powielaną zbiorowo kulturową ruty­ ną, nie zmusza nas byśmy siadywali na krzesłach i egzystencję naszą codzienną z tą prozaiczną czynnością w sposób konieczny wiązali. Są liczne kultury, które bez tego sprzętu się obywają i ani nie ulegają one degeneracji ani też - by potrząsnąć socjolo­ gicznym brzękadłem - więź społeczna na tym nie cierpi. Nigdzie też nie odnotowano, by ci co siadają bezpośrednio na ziemi byli mentalnie i kulturowo upośledzeni, by w jakikolwiek sposób odbiegali na niekorzyść od tych, co krzeseł nagminnie używają. Prosty zabieg relatywizacji ujawnia, że w oczach tych pierw­ szych, siedzenie na krześle jest niepojętym dziwactwem i osobli­ wością. W Japonii, jeszcze w XIX wieku mówiono o europejczy­ kach, że siadają „ze zwieszonymi nogami". Krzesło jest wynalazkiem kulturowym. Kulturowym, a więc sztucznym. Sztucznym, a więc niepotrzebnym. To krzesło wy­ wołuje potrzebę i w ślad za tym przyzwyczajenie nad-ziemnego siedzenia. Nie bierze się ono z pewnością z przymusu motywo­ wanego determinantami biologicznymi czy też jakimś wprzód ustanowionym modelem komfortu. To dopiero kulturowy dyktat przemienia przypadkowe i nieoczywiste w konieczne i całkowi­ cie „naturalne". Jak widać, z antropologicznego punktu widze­ 1 2 3 4 104 nia, krzesło najmniej nadaje się na emblemat niekłopotliwej nor­ malności i zwyczajności. Krzesło, w swym zwyczajowym użyciu, „służy do". Spełnia więc dobrze heideggerowskie kryterium bycia narzędziem. „Od­ powiednio do swego narzędziowego charakteru narzędzie jest narzędziem zawsze na gruncie przynależności do innego narzę­ dzia: przyrząd do pisania, pióro, atrament, bibuła, stół, lampa, meble, okna, drzwi, pokój. Te 'rzeczy' nigdy nie pojawiają się najpierw same dla siebie, by potem jako suma realiów wypełnić pokój. Tym, co najpierw dane, choć nie ujęte tematycznie, jest pokój, ale niejako to, co 'w obrębie czterech ścian' w sensie ge­ ometryczno - przestrzennym , lecz jako narzędzie do mieszka­ nia". Heidegger, wydobywając na jaw poręczność narzędzia (przy okazji: ta skromna wyliczanka przedmiotów ze świata na­ szej codzienności, które w części przynajmniej - pióro, atrament, bibuła, lampa /przy założeniu, że chodzi o naftową/ - mają już dla nas urok archaicznego bibelotu, mimowolnie przywodzi na myśl nostalgiczną Elegią na odejście pióra atramentu lampy Zbi­ gniewa Herberta dedykowaną tym zanikającym przedmiotom) sytuuje go najpierw i przede wszystkim w obrębie naszego nietematycznego, przedteoretycznego odniesienia do świata. Narzę­ dzie „znamy" najpierw nie dzięki dyskursywnemu ujęciu, ale dlatego, że potrafimy się nim posługiwać, że ,już" umiemy go użyć. Tak też krzesło „znamy", „wiemy" o nim przede wszyst­ kim, rzec by można, przez zasiedzenie. Krzesło, wraz z innymi sprzętami mieści się w kategorii rzeczy, które Grecy określali ja­ ko ta pragmata, co w specyficznym heideggerowskim przekła­ dzie określane jest jako „to, z czym ma się do czynienia w zatro­ skanym obchodzie". Odejdźmy jednak od finezjifilozoficznegojęzyka, by skon­ statować prosto: w swej funkcji instrumentalnej jest krzesło przede wszystkim meblem. I w tej właśnie roli wchodzi najczę­ ściej w pole naszego widzenia, i myślenia o nim. Jest nieodzow­ ną częścią naszego wyposażenia domowego, szkolnego, biuro­ wego. Witold Rybczyński w swojej książce o idei domu, 0 względności w pojmowaniu tego czym dom jest, czym ma być, o kulturowej i historycznej zmienności takich kategorii jak wygoda, przyjemność, swoboda, praktyczność, śledzi również europejską historię krzesła. Krzesła jako idei, jako wyznacznika prestiżu, jako mebla wreszcie. Jeszcze za Ludwika XIV krzesło było nade wszystko elementem dekoracyjnym wnętrza, uwydat­ niało i podkreślało architekturę pomieszczenia. Krzesła projek­ towano do podziwiania, nie do siedzenia. Idee komfortu, wygo­ dy, funkcjonalności, które współcześnie wiążemy z krzesłem, pojawiły się z początkiem wieku XVIII, wraz z panowaniem Ludwika XV. Przepych formalny, dekoracyjność i zadęcie ustą­ piły miejsca przyjemności, intymności i wygodzie. W rokoko­ wym krześle trzeba by szukać antenatów krzesła współczesne­ go: „Siedzenie przestało być tylko funkcją czy rytuałem, a stało się też formą odpoczynku. Ludzie siadali razem, żeby posłuchać muzyki, porozmawiać czy zagrać w karty. Nowe pojęcie swobo­ dy widać było w ich sposobie siadania: dżentelmeni odchylali się do tyłu i zakładali nogę na nogę - nowa pozycja - a damy spoczywały, półleżąc. Także inne, przypadkowe pozy zaczęły wchodzić w modę. Formy krzeseł usiłowano dostosować do tych nowych pozycji i , po raz pierwszy od czasów greckich, do ludzkiego ciała. Ich oparcia już nie były pionowe, tylko pochy­ łe, a poręcze miały linie zaokrąglone zamiast prostych. Były szersze, niższe i umożliwiały większą swobodę w przybieraniu póz. Największą popularnością cieszył się teraz wyściełany fo­ tel, który miał kształt tylnego, obitego oparcia i był o wiele szer­ szy niż dawne krzesła". Od tego czasu, od chwili upowszechnienia się zgrabnego 1 funkcjonalnego fauteuila Ludwika XV, krzesło pojawia się w coraz to nowych wariantach, odmiennych kształtach i rozwią­ zaniach technicznych. Dostosowuje się do zapotrzebowań i gu­ stów swojego czasu, albo samo wytwarza nowe zachowania. Wy­ ściełane i wygodne krzesło rokokowe zapraszało do konwersacji 5 6 7 �i przyjemnego spędzania czasu, krzesło tzw. nowoczesne (w naj­ rozmaitszych odmianach), sterylne, praktyczne i ergonomiczne w każdym calu, przywodzi na myśl raczej racjonalny i pragma­ tyczny świat biurokracji. W swoim „ewolucyjnym" rozwoju krzesło zdążyło przybrać kilka kanonicznych, wzorcowych form: krzesło „Chippendale", georgiańskie typu „Windsor", fo­ tel wiktoriański, szezlong Art Deco, fotel „Wassily" Marcela Breuera, krzesło „Weissenhof' i „Barcelona" Mięsa van Rohe, krzesło „Butterfly" Hardoya („które charakteryzuje się tym, że im dłużej się na nim siedzi, tym bardziej tajemnicza wydaje się jego popularność" ), po liczne, „jednorazowe" projekty współ­ czesne, które wydają się wracać do ideałów przedosiemnastowiecznych. W zamierzeniach projektantów bowiem mają one ra­ czej poruszać i szokować użytym materiałem (metal, poliuretan, tektura, trzcina) i wymyślną estetyką niż służyć po prostu do sie­ dzenia. Swoją drogą zadziwia rozmaitość historycznych odmian wy­ wiedzionych z praformy (wiecznej idei?) „urządzenia do siedze­ nia": dostojny tron królewski, cesarski i papieski, przaśny zydel i stołek, dekoracyjny fotel i krzesło salonowe, proste krzesło biu­ rowe, fotel na biegunach, turystyczne krzesełko składane, fotel dentystyczny i ginekologiczny, wreszcie nowoczesna krzyżówka utylitaryzmu, biurokracji i technologii - krzesło elektryczne. I stosownie do tego, zastanawiać też może, że ten prosty obiekt - przywołując wiele metaforycznych, ale i całkiem dosłownych skojarzeń - tak mocno ingeruje w elementarne sfery naszego do­ świadczenia. Bo krzesło to i władza, pozycja, prestiż, potęga i słabość, komfort i wygoda, ale też ból i cierpienie, śmierć... lekceważoną dotąd i nieważną w każdym aspekcie. I omto jest krzesło. W niedostrzegalne jest wciśnięte jarzmo przestrzeni (forma tatarstwa) i przeszło czterdzieści cm. szerokie. Dochodzi do metra, albo więcej wysokości. Zrobione z burej jak drzewo w ogrodzie masy (sądzono tak w starożytności), co się zaliczy ozięble i sucho jako kamuflaż gdzieś w Królestwie Ducha."" 8 9 2. Czym więc jest krzesło? Czym jest ten przedmiot tak zwy­ czajny w swej banalności, tak udomowiony przestrzennie i my­ ślowo, tak znajomy, że już niemal niezauważany? Czym jest: uży­ teczną rzeczą? przestrzennym obiektem? kawałkiem uformowa­ nej materii? prostym meblem? Czy tym i oprócz tego czymś je­ szcze? Nie dowiemy się tego z praktycznego użycia, z natury swej bezrefleksyjnego. Niewiele też obiecać może nauka, która w zetknięciu z materialnym przedmiotem, ma tendencję do upro­ szczeń i redukcji, która, jak słusznie odnotowuje Heidegger w wykładzie o sposobie bycia rzeczy „zawsze dotyczy tylko tego, co jej sposób przedstawiania dopuścił z góry jako możliwy dla niej przedmiot". Cała „reszta" jest dla niej mało interesująca. Opuszczając zatem, na chwilę, sferę codziennych przyzwy­ czajeń, świat „naturalnego nastawienia", ale też i, samonarzucający się w tym przypadku, obszar wzornictwa przemysłowego, wszystkiego tego, co odwołuje do meblarstwa, technologii, pro­ jektowania, przeniesiemy tym samym akcent z pragmatyki rze­ czy na jej ejdetykę. Kilka krzeseł zawdzięczających swoje „nie realne" istnienie poezji i sztuce (tak jakby istota pierwszej nie za­ wierała się w drugiej i odwrotnie; to język arbitralnie rozgrani­ cza te dwa sposoby poznania), kilka obiektów, na których wprawdzie nie da się usiąść, ale ich obecność jest niewątpliwa, może nam pomóc w odpowiedzi na pytanie o krzesło. O to, czym jest, czym być może oraz jak istnieje. Nie jest to może „próba" reprezentatywna, ale z pewnością wystarczająca, by, w oczeki­ waniu na syntezę, pokusić się o wstępny szkic. Zróbmy pierwszy krok w stronę fenomenologii krzesła. Oto wzrok obserwatora przesuwa się beznamiętnie po najbliższym otoczeniu, tym samym brakiem uwagi obdziela wszystko, co wo­ kół niego, ślizga się po nie nazwanej powierzchni rzeczy, w pew­ nym momencie, z niejasnych powodów opada na krzesło. I zo­ staje tu przez chwilę. Spojrzenie wyłamuje się z codziennej ruty­ ny i z magmowatej, jednorodnej dotąd przestrzeni wykrawa po­ jedynczy obiekt: 10 „Oko odczuwać potrzebę zaczyna, aby się zająć niepozorną rzeczą, Czym jest ten samotny kształt, który widać w pokoju? Z po­ mocą przychodzi analogia: „Z czwórką, ósemką, albo innym znakiem skojarz z profilu - z kwadratem en face" 12 Albo i przestrzenna przyległość. Krzesło, jak wiadomo, czę­ sto razem ze stołem „chodzi": „ono podobnie jak stół zawsze stoi na wszystkich czterech nogach na podłodze. Stół jest płaszczyzną, tnie pierś na połówki, a krzesło z pionem żyje raczej zgodnie. Można postawić, wkręcając żarówkę, krzesło na stole. Lecz nigdy odwrotnie". 13 Pierwsze przybliżenia, skojarzenia, analogie, porównania. Ale dalej nie wiemy co to dokładnie jest, z czym mamy do czy­ nienia. „To tylko przestrzeń" i już za chwilę: „tylko powietrze". Wiązka dwóch żywiołów. Podobne do stołu, ale stołem nie jest. Wyraźnie pośledniejsze od niego. Można, wzorem dziecięcych poszukiwań, szukać esencji krzesła „wewnątrz", próbować od­ słaniać to, co dla oka niewidoczne, ale i tak w rezultacie wszy­ stko, co zostaje, to ledwie „dykta i gwoździe, nity i połączenia". Mamy już trochę wiedzy o jego konstrukcji, o tym „jak-to-jest-zrobione", ale istota rzeczy w dalszym ciągu wymyka się nazwaniu. Nawet dziecko, jak powiadał cytowany filozof, zdaje sobie sprawę, że jego ciało jest czymś zasadniczo innym od krzesła, że byt materialny jednego i drugiego nie da się opisać przy pomocy tego samego pojęcia. Tymczasem poeci, jakby niepomni filozo­ ficznych przestróg, mówią o krześle i do krzesła jak do ko­ goś/czegoś żywego. Brodski każe przyglądać się krzesłu z profi­ lu i en face, jak gdyby można było obejrzeć jego oblicze, stanąć z nim twarzą w twarz. Jego krzesło porusza się: „napina całą swoją postać", ale też widać u niego wyraźnie rozwinięte życie wewnętrzne: „ma nadzieję,/ że tak wygląda, jakby miało zostać/ niedostrzegalne". Bytowo niedookreślone, ze śladową tożsamo­ ścią - w każdym razie, czymkolwiek jest, zachowuje się tak, jak gdyby pulsowało w nim utajone życie. W świecie Herberta przedmioty żyją własnym życiem, cza­ sem bronią dostępu do swojego wnętrza (jak pamiętna drewnia­ na kostka, w której po przecięciu „następuje błyskawiczna prze­ miana tajemnicy w skórę"), niepodległe ludzkiemu poznaniu. Ale porażka poznawcza nie wyklucza uczucia. Chociażby, jak u wczesnego Herberta, do zwykłego stołka: „W końcu nie można ukryć tej miłości mały czworonóg na dębowych nogach 0 skórze szorstkiej i chłodnej nad podziw przedmiot codzienny bez oczu lecz z twarzą na której zmarszczki słojów sąd dojrzały znaczą szary osiołek najcierpliwszy z osłów sierść mu wypadła od zbyt długich postów 1 tylko kępkę szczeciny drewnianej czuję pod ręką gdy gładzę go rano" 14 105 �Zanimizowany stołek z tego ciepłego i dość dobrodusznego wyznania, ma twarz, „choć bez oczu", skórę i „zmarszczki sło­ jów". To zwierzę cierpliwe i ufne, może niezbyt mądre, ale na pewno wierne: „wiesz mój kochany byli szarlatani którzy mówili: kłamie ręka kłamie oko kiedy dotyka kształtów co są pustką to byli ludzie źli zawistni rzeczom świat chcieli złowić na wędkę zaprzeczeń jak ci wyrazić moją wdzięczność podziw przychodzisz do mnie na wołanie oczu nieruchomością wielką tłumaczą na migi biednemu rozumowi: jesteśmy prawdziwi na koniec wierność rzeczy otwiera nam oczy"" Ostatecznie, okazuje się, to biedny stołek, wbrew obiegowej hierarchii bytów, stoi wyżej od nas. To on ukazuje się biednemu rozumowi jako byt prawdziwy, coś , co naprawdę jest. Stołek, w całej swej drewnianej jedyności i niepowątpiewalnej oczywi­ stości staje wobec niepewnego siebie podmiotu jako gwarant ist­ nienia, widome i dotykalne świadectwo trwałości. Jak niedaleko od tego wyznania do równie mocnej tezy Białoszewskiego: „Stoi krzesło: artykuł prawdy rzeźba samego siebie" I choć za chwilę, na naszych oczach, połamie się, przyjmu­ jąc różne abstrakcyjne formy („tak - świecznik/ tak - mina by­ ka"), to przecież pozostaje faktem, że oto zwyczajne krzesło, wyizolowane artystycznym gestem z codziennego otoczenia, wciągnięte zostaje w obszar elementarnych sporów filozoficz­ nych. Krzesło Białoszewskiego niczego nie udaje, pod nic się nie podszywa, na nic nie wskazuje, do niczego nie odsyła, nie jest żadnym znakiem ani metaforą („rzeźba samego siebie"), po prostu jest. Zwyczajnie i mocno jest. Stoi na czterech nogach. Ma moc artykułu wiary. Jest prawdą obleczoną w materię. Kil­ kadziesiąt lat później Jarosław Marek Rymkiewicz, mimo że ogląda on krzesło z całkiem innej, bo grobowo-cmentarnej, śmiertelnej perspektywy, napisze podobnie: „To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała" Ma więc krzesło w sobie jakąś nieoczekiwaną siłę, zadziwia­ jącą moc istnienia i moc przetrwania. 16 17 Wiersz Rymkiewicza istotny jest dla nas z innego jeszcze po­ wodu. Jest on bowiem autorem wybitnego tekstu interpretacyjne­ go zatytułowanego Krzesło , który jest wnikliwą i odkrywczą egzegezą wiersza Herberta Studium przedmiotu („wyjmij /... z polarnej przestrzeni / z surowych marzeń wewnętrzego oka / krzesło"). Ale nie tylko dlatego. W jego wierszu To jest krzesło , z którego pochodzi powyższy wers, ale też w innym, pokrewnym mu, To jest pojęcie krzesła, bez wątpienia odżywa pamięć utwo­ ru Herberta. Obydwa wchodzą w interesujący dialog i z rozstrzy­ gnięciami Herberta i z cytowanymi uprzednio fragmentami. W To jest krzesło, zgodnie z kategorycznym stwierdzeniem tytu­ łu, opisuje i precyzuje Rymkiewicz bliżej „prawdziwą" ontologię tego dziwnego przedmiotu: 16 „To jest krzesło To nie ma nic do powiedzenia To istnienie przybite gwoździem do istnienia To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała To nie ma białych krwinek a więc nie ma ciała To się łamie rozpada rozkleja i gnije To przebito gwoździami ale to nie żyje To nie wie że to stoi To się w sobie chwieje Nie może mieć nadziei ale ma nadzieję To moje krzesło ale to mnie nie dotyczy To nicość która śpiewa To jej trel słowiczy To jest krzesło To nie ma nerwów ani kości Są czaszki które gniją które chcą miłości A to jest moje krzesło To jest rzecz umarła Jak czarny welon nicość się dla mnie rozdarła To moje zmarłe krzesło To rzecz niewesoła Bo to otwiera usta i o litość woła" 18 Krzesło jest rodzaju nijakiego. Ani męskie, ani żeńskie. I ta „nijakość" (powtarzające się „to") pojmowana też jako ontologiczna pośredniość, nieokreśloność (ani to, ani to) zostaje tu raz po raz akcentowana. Krzesło Rymkiewicza jest jak gdyby w sta­ nie nieustannej mediacji. Co chwilę przechyla się od przypisywa­ nej mu martwoty do niespodziewanego życia. Z „natury rzeczy" bowiem jest przedmiotem martwym (nie mówi, nie ma ciała, ner­ wów, kości), ale choć na zdrowy rozum nie powinno, to przecież jakoś żyje, może życiem pośmiertnym, ale jednak: ma w końcu, choć mieć nie powinno, nadzieję i „o litość woła". W To jest po­ jęcie krzesła (w którym konsekwentnie, jak i w całym tomie, do­ minuje stylistyka i obrazowanie z barokowej makabreski) poja­ wia się krzesło jako byt językowy, będący produktem wyobraźni, coś, co pełni jedynie rolę znaku, co uwikłane jest w semantyczny i językowy kontekst. Idea krzesła. Krzesło pomyślane i krzesło wypowiedziane w języku. Ale też krzesło to, dzięki dwuznaczno­ ści językowej (!), wypowiadane jest także przy pomocy języka, tego, już całkiem surowego, mięsnego, cielesnego narządu: „To jest idea krzesła Krew z krzeseł cieknąca Krtań krzesła jeszcze mokra i jeszcze gorąca To jest krzesło co samo się werbalizuje To moja krtań co pęka Język co się psuje To jest pojęcie krzesła To co uczestniczy To nicość w każdej krtani zgrzyta piszczy syczy Vincent van Gogh, Krzesło van Gogha, 1888-1889 106 To przepaść wszystkich krzeseł w każdym krześle ziewa To jest pojęcie krzesła które się rozwiewa (....) �W niczyich ustach język rusza się i gada To w moim pustym krześle mój kościotrup siada" 19 Bliskość podmiotu i przedmiotu, człowieka i rzeczy (tak na­ turalnie i bezrefleksyjnie w naszej tradycji filozoficznej i kultu­ rowej rozdzielanych) a w naszym przypadku bliskość człowieka i krzesła - bliskość tak intensywna, że zaciera i znosi granice między obydwojgiem, najmocniej chyba dochodzi do głosu w obrazach Andrzeja Wróblewskiego. Już w obrazie Kolejka trwa postacie zdają się przyrośnięte do krzeseł w beznadziejnym, dotrumiennym oczekiwaniu na swojego Godota. W cyklu Ukrzesłowień namalował Wróblewski inny byt ku śmierci. W najbar­ dziej może znanym, Ukrzesłowionej II (gwasz, akwarela), kobie­ ta - a ściślej: kształt ludzki, który mają przypominać - jest hybrydycznie połączona, całkowicie utożsamiona, jakby trwale zrośnięta z krzesłem. Jedno przechodzi w drugie. Poręcze stają się ramionami, oparcie plecami, nogi krzesła zaokrąglają się nie­ co, upodobniając do ludzkich. Pogięta i pokurczona postać wpi­ sana w krzesło. Można by w tym obrazie dostrzec, zapewne nie­ zamierzony, groteskowo-tragiczny dialog naszej współczesności ze znanym rysunkiem Leonarda demonstrującym człowieka wpi­ sanego w podstawowe figury geometryczne, przedstawieniem antyczno-renesansowego marzenia o ideale miary, harmonii i proporcji. Powiadano najczęściej, że obrazy ukrzesłowionych są eks­ presją i protestem wobec urzeczowienia człowieka, wobec za­ mienienia go w przedmiot, rzecz. Na pewno tak, ale jest tu chyba i coś jeszcze. Zauważmy, że w tych współczesnych wer­ sjach Ukrzyżowania (mniej dosłownych, ale równie poruszają­ cych jak te Francisa Bacona), mamy do czynienia nie tylko z uprzedmiotowieniem człowieka, ale, równolegle, ma tu miej­ sce uczłowieczenie krzesła. Jawnie demonstrowanej reifikacji odpowiada, słabiej może czytelna, personifikacja. Wzajemne przenikanie. Uchylona zostaje granica między ludzkim i nie­ ludzkim, między żywym i martwym. Zawiązuje się jakaś wspól­ nota losu, wspólnota w cierpieniu. Cierpiący, umęczony czło­ wiek spotyka się z „przybitym gwoździem do istnienia", „prze­ bitym gwoździami", krzesłem. Nie dziwi więc kiedy w Słowni­ ku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego znajdujemy, że przymiotnik „krzesłowaty" odniesiony jest do charakterystyki człowieka: krzywy, garbaty, sękowaty, knodowaty. Podobnie, odnotowana tam, kontekstowa bliskość „krzesła" i „krześciaństwa" zdaje się być nagle okolicznością wielce wymowną, czymś dalece bardziej znaczącym od przypadkowej zbieżności rdzenia językowego... Ta bliskość, pokrewieństwo człowieka i krzesła przejawia się w sztuce w inny jeszcze, nie tak już może dramatyczny sposób. Motyw pustego krzesła, mający długą, sięgającą co najmniej śre­ dniowiecza metrykę , u van Gogha znalazł miejsce jako element sztuki portretu. To właśnie krzesło jest tutaj reprezentantem po­ staci nieobecnej na obrazie. Nie zastępuje jej, ale uobecnia. Jak choćby, by przywołać wyrazisty przykład, kilka osobliwych obrazów - portretów: krzesło ojca, krzesło Gauguina czy własne krzesło. Te konkretne krzesła uczestniczyły w ich życiu, były związane z nimi, i dalej są w jakimś stopniu ich częścią, „mówią" o nich. Portrety i autoportrety z pustym krzesłem zbu­ dowane są na intrygującej grze widzialnego i niewidzialnego, obecnego i nieobecnego. Wykorzystują martwą (?) rzecz, ale dość szczególnie, nie koncentrują się na werystycznie oddanej zewnętrzności przedmiotu, ale zmierzają w stronę maksymalnej ekspresji, wydobycia tkwiących w nim możliwości. Dobrze uj­ muje to bohater powieści Ernesto Sabato: „Ale rzecz osobliwa: człowiek powiada 'krzesło', 'okno', 'zegarek', słowa te oznaczają zwyczajne przedmioty otaczające­ go nas obojętnego świata, a my nagle przekazujemy przy ich po­ mocy jakąś nieokreśloną patetyczną wiadomość z głębi naszej istoty. Powiadamy 'krzesto', ale nie o krzesło nam chodzi - i ro­ zumieją nas. A przynajmniej zrozumie nas ten, dla którego uta­ 20 jona, szyfrem pisana wiadomość jest przeznaczona; dosięgnie go ona poprzez obojętny i wrogi tłum. Para sabotów, żagiel, krzesło nie znaczą te saboty, ten oto biały żagiel, to krzesło ze słomy, ale znaczą ja, van Gogh, Vincent (przede wszystkim Vincent), moja tęsknota, moja udręka, moja samotność; są one właściwie moim autoportretem, opisem moich najgłębszych bolesnych przeżyć. Posługując się byle jakimi przedmiotami ze świata istniejącego poza nami, świata, który był, kiedy nas nie było, i który chyba będzie trwał obojętny i zimny, kiedy my pomrzemy, budujemy z nich chwiejny most (podobnie jak poeta ze słów) dla pokona­ nia przepaści, jaka zawsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem; są one jak gdyby symbolem tego, co tkwi ukryte w głębi nas: obojętne, obiektywne, nijakie dla tych, co nie potra­ fią odczytać szyfru, ale gorące, napięte i przepojone ukrytą inten­ cją dla wszystkich, którzy go znają". Obrazy Wróblewskiego to nie jedyne dzieła wikłające krze­ sło w osobliwe związki z ludźmi. Nawiasem mówiąc: mocna obecność krzesła w powojennej sztuce polskiej jest co najmniej zagadkowa. Cedując na historyków sztuki interpretację genezy i morfologii zjawiska, sięgnijmy po trzy przykłady malarskie ze sztuki ostatnich lat, w których krzesło jest tym, za co zwyczajo­ wo uchodzi (gombrowiczowskie „krzesło jest krzesłem"), jest mianowicie wyraźnie zaznaczonym malarsko obiektem material­ nym, ale i bezsprzecznie jest czymś (kimś ?) więcej. W obrazach Grzegorza Bednarskiego z cyklu Poruszenie z postacią ekstatyczną (1989) pojawia się, jako element obowiąz­ kowy, acz w różnych ujęciach, proste drewniane krzesło z opar­ ciem. W jednym z nich scenerię dramatu „człowieka spod podło­ gi" tworzy puste niemal, wyraźnie nieoswojone pomieszczenie: wypełniające znaczną część płótna surowe deski podłogi i kiwa­ jąca się u sufitu, ,,baconowska"(?) goła żarówka. Brak tu natręt­ nej symboliki, jednoznacznego przyporządkowania znaczeń. Ra­ czej mgliste sugestie, niejasne aluzje. Może krzesło jest tu po prostu częścią wyposażenia pokoju albo - pamiętać trzeba, że je­ steśmy w obrazie, nie w literaturze - jest co najwyżej elementem formalnym malarskiej przestrzeni, choć nie da się ukryć, że ta je­ go powtarzalność w całym cyklu „daje do myślenia". Trudno jednak wyzbyć się wrażenia, że to ciche, milczące krzesło jest „świadkiem" (a może po prostu: świadkiem) cierpienia, jakiegoś widocznego cielesnego (ale przecież nie tylko) udręczenia leżą­ cej na ziemi postaci. Bliskość obydwojga w tej obcej przestrzeni sugeruje ta sama tonacja barwna. Jak u Sabato: krzesło przeka23 21 22 Andrzej Wróblewski, Ukrzesłowiona II, 1957 107 �Grzegorz Bednarski, Poruszenie z postacią ekstatyczną żuje tu „jakąś' nieokreśloną patetyczną wiadomość" z wnętrza osoby. Reszta jest domysłem. Fotel (1991) Aldony Mickiewicz jest opowieścią o życiu już przeżytym, o życiu u kresu. Tak - życiu. Bo w jej obrazie stary, zniszczony fotel, z popękanym obiciem, z wyłażącym spod skóry włosiem, z wystającymi sprężynami, z tymi wszystkimi śladami zu-życia, z całą swoją długą historią (która splata się równocześnie z historią jego właścicieli i użytkowników), jest bez wątpienia stworzeniem żyjącym. Wyosobnienie, oddzielenie przedmiotu od innych, jego portretowe potraktowanie, a przy tym niemal iluzjonistyczne oddanie faktury przedmiotu, parado­ ksalnie, odsyła już nie tylko do tego właśnie, konkretnego fote­ la, ale kieruje wzrok w stronę metaforycznego uogólnienia. Mo­ że najbliższa tu droga do wanitatywnych „martwych natur" i ich śmiertelnych konotacji. Przy okazji, malarstwo to unaocznia jak nieprecyzyjne i zwodnicze jest to, przejęte z francuskiego, gatun­ kowe określenie. Jak, przypisywana rzeczom martwota, jest ra­ czej wynikiem rutyny patrzenia i jak wzrok malarza wydobywa utajone w nich życie. I choć niektórzy, nieco na przekór, wybie­ rają inną tradycję nazewniczą, zwracając się w stronę angielskie­ go wyrażenia still life i tłumacząje jako „ciche życie", co, pedan­ tycznie rzecz biorąc, jest językowo niepoprawne, to niewątpliwie zawarta w nim intuicja znaczeniowa z pewnością bliska jest in­ tencjom autorki. Ostatni z przywołanych tu przykładów, to kontynuacja linii van Gogha. Pośród malowanych w ostatnich latach przez Teresę Pągowską przedmiotów (czajnik, butelka, klucz, żarówka, kost­ ka) są i dwa obrazy - portrety krzesła: Biały fotel (1995) i Krze­ sło (1995). Ale nie o nie mi chodzi. Jest jeszcze jeden obraz z krzesłem jako głównym bohaterem przedstawienia. I ten jest szczególny. Nie jest to tylko i nie przede wszystkim kolejna próba malarskiej penetracji rzeczy, znalezienia dla niej jak naj­ właściwszego wizualnego ekwiwalentu. Tu idzie o coś jeszcze. Obraz nosi tytuł Autoportret (1997). Na ciemnym, stalowozielonawym tle, samotne, białe krzesło. Namalowane ascetycznie, przy użyciu minimalnych środków. Jak gdyby wydobyte na 108 (człowiek spod podłogi), 1989 chwilę z mroku światłem lampy punktowej. Kruche - z cienką ramą oparcia i na wiotkich nogach. Trochę niepewne siebie. Ale rozwibrowane bielą. Jaśniejące w środku i od środka. Byłby to właśnie ów „chwiejny most dla pokonania przepaści, jaka za­ wsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem"? Widok krzesła uruchomić może również, całkiem niespo­ dziewanie, ciąg metaforycznych skojarzeń kondensujących w so­ bie, w jednym rzucie, obraz pojedynczego życia, osobnego, nie­ powtarzalnego losu. Dokładniej: widok rzędu krzesełek. Bohumil Hrabal, dorzuca do wymienionych wcześniej typów i rodza­ jów krzeseł, obiekt, zdawać by się mogło, całkowicie wyprany z wszelkich znaczeń, trywialny w swej użyteczności - wyciąg krzesełkowy. Zjawiający się któregoś bezsennego poranka, nagle i bez wyraźnej przyczyny, obraz wyciągu krzesełkowego w ru­ chu, jest jakimś błyskiem całościowego widzenia, ma w sobie coś z epifanii otwierającej nie rozpoznane dotąd strony rzeczy­ wistości: „I zobaczyłem jeszcze raz ten opustoszały wyciąg na Gruń: maszyny pracowały, kółka się kręciły, puste krzesełka unosiły się w górę i zjeżdżały w dół, a numery na oparciach zmniejszały się jadąc w górę i zwiększały jadąc w dół, a ja w tym widzeniu sta­ łem na dole i potem na każdym krzesełku sadzałem samego sie­ bie, od dzieciństwa: najpierw byl to chłopczyk w czerwonym płaszczyku i czerwonym kapeluszu z kogucim piórkiem, po nim chłopiec w stroju marynarskim, potem uczeń w odświętnym ubranku... wszystkie te fazy mojego życia sadzałem na wznoszą­ cych się ku niebu krzesełkach z numerami, które jadąc w górę zmniejszały się, a kiedy chłopczyk w czerwonym płaszczyku ze złotymi guzikami i czerwonym kapeluszu zdobionym kogucim piórkiem dał mi znak... i wtedy ja usiadłem na krzesełku, łysie­ jący starzec z naiwnym uśmiechem i patrzyłem w górę, i widzia­ łem plecy sześćdziesięciu męskich postaci, jakby przed moimi oczami wspinały się do nieba po drabinie Jakubowej, widziałem plecy i głowy tych moich sześćdziesięciu odmian każdego roku... ale jednocześnie wspinając się w górę po drabinie Jakubowej zo­ baczyłem, że z góry schodzę ja jako chłopczyk w czerwonym �płaszczyku, zobaczyłem nagle, jak te dwa orszaki mego życia mijają się /.../ i tak oto mija się ze sobą moich sześćdziesiąt lat, a ja widzę tę smutną i radosną konfrontację, połamany błyska­ wiczny zamek, dwa pociągi krzyżujące się na nierzeczywistej stacji /.../. Wyciąg krzesełkowy na Gruń, bakelitowe siedzenia, koralo­ wo czerwone, błękitnoniebieskie, bananowożółte, na oparciach i siedzeniach czarne numerki, malowane według szablonów... Wszystko, co się oddala, znów powraca. Wieczny powrót tego samego... Wszystko powstaje ze swego przeciwieństwa. Wyciąg krzesełkowy na Gruń". 24 Widać zatem, że i Hrabal jak gdyby stosował się do uwag bo­ hatera Sabato. Odczytuje szyfr - ileż tu symbolicznych tropów: wieczny powrót, drabina Jakubowa, wstępowanie „w niebo" i schodzenie „w dół" - i przemienia ten „obojętny, obiektywny, nijaki" przedmiot w żywą, kipiącą od znaczeń rzeczywistość. Efekt jest zaskakujący: otrzymujemy, rozwijający się w czasie, zmontowany z wydobytych z pamięci fotografii i połączonych jak w filmie dokumentalnym, obraz całego życia. Biograficzne podsumowanie. Dynamiczny portret zobaczony w migających krzesełkach... 3. O ile w twórczości przywoływanych wczes'niej artystów krzesło pojawiało się incydentalnie, chociaż, trudno zaprzeczyć: znacząco, o tyle u Tadeusza Kantora krzesło było nie tylko efe­ merycznym elementem teatralnych przedstawień i akcji twór­ czych, ale stało się zwornikiem wszystkich bodaj najistotniej­ szych jego myśli o sztuce. Nieomal emblematem jego twórczo­ ści. W spisywanych w latach 80. notatkach wraca Kantor do po­ czątków swojej fascynacji krzesłem: „Jakiś przedmiot zapada w podświadomość wtedy, gdy pomimo swej pozornej błahości, powierzchowności i codzienności spełnia w sztuce głębsze funk­ cje inicjacyjne, choć niepostrzegalne. Zdarza się, że po wielu la­ tach, wydawałoby się, zapomnienia, powraca, zjawia się nagle, aby dać na nowo nadzieję rozwoju i życia. Tym 'odkryciem' by­ ło... к r z e s ł o, a raczej wiele krzeseł. Prostych, biednych, ku­ chennych, nie obarczonych pretensjonalną stylistyką, takich, na których siadamy, aby wypocząć po pracy, które udzielają nam swojej prostoty. Po prostu tylko u ż y t e c z n e . Dzisiaj! Dla nas!" To właśnie w latach czterdziestych, w czasie powstawa­ nia okupacyjnego spektaklu Powrót Odysa , pojawia się po raz pierwszy w myśleniu Kantora krzesło. Od początku też jasne jest o jaki przedmiot idzie. Nie o żaden wymyślny mebel, antyk ze stemplem stylowości, ale o najzwyklejsze, używane na co dzień krzesło. Obiekt bez żadnej pretensji do udawania czegokolwiek. To tu gdzieś trzeba by szukać początków rozwijanej później idei przedmiotu biednego czy Realności Najniższej Rangi. „KRZE­ SŁO nasunęło mi refleksję dalszą o elementarnej postawie czło­ wieka: s i e d z e n i u . Można by powiedzieć, że stan siedzenia jest następnym etapem rozwojowym po owym 'rewolucyjnym' momencie, gdy człowiek przyjął postawę stojącą. Aby się wy­ różnić. Prawdopodobnie naraził się na śmieszność: takie coś pio­ nowe. Napisałem wówczas (rok 1944) krótki esej o 'siedzeniu'. A w wiele lat później po kilku moich doświadczeniach z KRZE­ SŁEM rodzaj 'resume' pt. 'Krzesło'. Jeśli uważam to za odkry­ cie, to z przyczyn dość ważnych. Było to bowiem wmontowanie w sztuczną strukturę estetyczną p r z e d m i o t u wyrwanego z życia. Było to wtedy nie do pomyślenia. Grubo później pozna­ łem termin dadaistyczny ' 1'objet pret'. Jest to eksplikacja o zasięgu najszerszym tj. odnosząca się do sztuki w ogóle. Jeśli chodzi o znaczenie w węższym zakresie, w teatrze - to biedne KRZESŁO odegrało równie 'rewolucyjną' rolę. Zamiast efektownej, ale konwencjonalnej i l u z j i , falsy­ fikatów antyku, kolumn, kapiteli, fałszywych fal Morza Egej­ skiego, zamiast tego wszystkiego, co zastępowało wielki mit an­ tyku lombardowym blichtrem ku zadowoleniu widzów zasiada­ jących w pluszowych fotelach o złoconych lożach - zamiast te­ go: kuchenny stołek". Kantor wstawia do swojego teatru zwykłe krzesło - „artykuł prawdy". To obiekt, który ma siłę ujawniania i burzenia iluzji. Krzesło, poprzez swoją zwyczajność, asemiotyczność, brak pre­ tensji do sugerowania i oznaczania czegoś czym nie jest miało atakować, drażnić, prowokować. Podobnie i w „naturę" sztuki, wpisane jest nicowanie naszych przyzwyczajeń i nawyków. We­ dle znanego powiedzenia Matisse'a sztuka powinna być wygod­ nym fotelem, w którym można wypocząć, podczas gdy dla Kan­ tora miała być czymś dokładnie przeciwnym. Wiele lat później krzesła, zwykłe składane drewniane krzesła, pojawią się jeszcze w sztuce Witkiewicza Wariat i zakonnica (Teatr Cricot 2) two­ rząc groteskową, maszynę n e a n t y z a c y j n ą . W Kantorze dojrzewa idea „pomnika niemożliwego". Spośród licznych po­ mysłów (olbrzymich rozmiarów żarówka, wieszak, prasol) z czasem zaczął się liczyć tylko projekt ogromnego krzesła. Po wielu próbach, po wielu kłopotach (jeden z projektów nawet zre­ alizowano w Oslo, ale wkrótce został zniszczony przez wiatr ), w pięć lat po śmierci artysty, 10 - metrowe KRZESŁO stanęło wreszcie w Hucisku, obok domu projektu Kantora. I tak oto po­ wstał pomnik niemożliwy. Przedmiot stojący w hierarchii rzeczy bardzo nisko, sprzęt zwyczajny, trywialny, pospolity, wskazują­ cy w dodatku na pogardzany i obśmiewany „dół materialno-cielesny", zostaje nobilitowany. W jego miejsce pojawił obiekt do­ skonale nieużyteczny, intrygujący, monumentalny. Dzieło 26 27 „które opuściło ów uświęcony teren zarezerwowany jakoby wyłącznie dla niego bez potrzeby argumentów przydatności i obrony, które po prostu JEST które tylko przez swoje SAMOISTNIENIE USTANAWIA CAŁĄ SĄSIADUJĄCĄ RZECZYWISTOŚĆ W SYTUACJI NIEREALNEJ! 25 Teresa Pągowska, Autoportret, 1997 109 �шШПшШШШШШШШШШ Tadeusz Kantor, Krzesło, 1995 (można by rzec 'artystycznej') Co za niezwykła fascynacja tej niespodziewanej ODWROTNOŚCI !" 28 Krzesło Kantora uwolnione od swoich użytecznych funkcji jest esencją sztuki samej. To krzesło do oglądania, ale z pewno­ ścią nie do siadania. Przywołajmy więc jeszcze na koniec krze­ sło, którego związek z wielką sztuką jest niewątpliwy, ale które­ go znaczenie bez reszty, wydawać by się mogło, spełnia się w je­ go służebności. Krzesełko Glenna Goulda, genialnego pianisty kanadyjskiego jest niemal tak legendarne jak jego sztuka wyko­ nawcza. Specjalnie skonstruowane dla pianisty przez jego ojca składane krzesełko miało każdą nogę zakończoną śrubą służącą do regulacji wysokości. Krzesełko było bardzo niskie, chodziło o to, by długonogi Gould utrzymywał jak najbliższy kontakt z klawiaturą. Stąd jego dziwaczny, niepojęty dla wielu innych pianistów sposób gry. Artysta nie rozstawał się z nim, używał go nie tylko w czasie koncertów, ale również podczas nagrań studyj­ nych. Krzesełko starzało się wraz z Gouldem i z czasem zaczęło skrzypieć. Wyraźne skrzypienie, wraz ze szczególnym, ni to śpiewem ni to buczeniem pianisty, usłyszeć można na wielu jego nagraniach. Ale to, co doprowadzało do rozpaczy reżyserów dźwięku można odczytać też, jak sugeruje krytyk, jako szczegól­ nego rodzaju świadectwo: „Słuchając większości nagrań Goulda, stykamy się z trudno wytłumaczalnym paradoksem 'obecności nieobecności' w maksymalnym stężeniu. Kiedy gra ktoś inny, za 'polem magnetycznym' muzyki czujemy żywego człowieka; czasem nawet słyszymy bardziej tego człowieka niż muzykę. Ale przecież Gould jest fizycznie obecny jeszcze intensywniej. Daje znać o swojej obecności nie tylko skrzypiącym krzesełkiem, nie tylko nieodłącznym 'mruczandem' - lecz również natych­ miast rozpoznawalną artykulacją, niepodobnym do niczego brzmieniem, elektrycznym natężeniem frazy... A mimo to trudno oprzeć się wrażeniu, że go nie ma. Tylko krzesełko i śpiew przy­ pominają - nadaremnie - o jego istnieniu". 29 Dziwne to wszystko. Gould jest, a jakoby go nie było. Nawet chropawe, chciałoby się rzec: „ludzkie", dźwięki krzesła, rzeczy najbliższej mu, najbardziej własnej, intymnej wręcz, nic tu nie pomagają. Gould zdematerializował się. Krzesło jest nikłym świadectwem jego obecności. Została tylko muzyka, wobec której skrzypienie można by uznać za konieczny i dopełniający, bo ziemski, kontrapunkt. 110 �I mu pomóc w zrekonstruowaniu i spisaniu jego biografii. „Pierw­ szym moim zadaniem po śmierci Sebastiana było przejrzenie je­ go rzeczy. Wszystko pozostawił właśnie mnie /.../ W szafie wi­ Nie umiemy już w i d z i e ć rzeczy. Owszem, żyjemy po­ siało pół tuzina garniturów, przeważnie starych; na sekundę ule­ śród nich, omiatamy je codziennie wzrokiem, korzystamy z nich, głem dziwacznemu złudzeniu, że oglądam ciało Sebastiana roz­ posługujemy się nimi. Jednakże, mentalność naukowo - tech­ mnożone w szereg sztywnych form o kwadratowych barkach. niczna wyznaczająca niemal powszechnie standardy obchodze­ Widziałem go raz w tym brązowym płaszczu; dotknąłem rękawa, nia się z rzeczami, przekształca je - co najprzenikliwiej obnażył był jednak bezwładny i niczym nie odpowiedział na ten cichy Heidegger - w obojętny i abstrakcyjny świat przedmiotów. okrzyk z głębi mej pamięci. W szafie stały też buty: przeszły W rzeczywistość, w istocie nierzeczywistą, bo wydobywającą wiele kilometrów, a teraz dotarły do kresu wędrówki. Złożone z rzeczy ledwie ich powierzchniowy sens, wyczerpujący się naj­ koszule leżały na plecach. Cóż mogły mi powiedzieć o Sebastia­ częściej w pragmatycznej skuteczności albo w liczbowo mierzal­ nie wszystkie te milczące przedmioty? Jego łóżko. Na ścianie nej charakterystyce. Takie podejście rektyfikuje złożone i bogate barwy kości słoniowej wisiał nad łóżkiem nieduży obraz olejny pojęcie realności jedynie do jej zewnętrznych, widzialnych prze­ (błotnista droga, tęcza, piękne kałuże), stary i lekko spękany. jawów. „Gdy tak się patrzy na rzeczy, nie mają one nic niepoko­ Tam padało jego spojrzenie, kiedy się budził. Rozglądałem się po sypialni z wrażeniem, że wszystkie sprzęty jącego czy zagadkowego; przeciwnie: tworzą bezpieczny świat codziennych potrzeb, wydarzeń, kłopotów i pragnień, świat za­ ! uskoczyły w ostatniej chwili, jakbym zaszedł je znienacka, a teraz bezpieczony z samej swojej natury przed dwuznacznością i nie kolejno spoglądają mi w oczy, sprawdzając, czy zauważyłem ten podlegający niepokojom, gdyż z samej swej natury jest to świat j moment, gdy się wzdrygnęły, przyłapane na czymś zdrożnym. taki, jaki jest, i na tym można poprzestać: korzysta się na nim ze Zwłaszcza pewien niski fotel w białym pokrowcu stojący obok łóż­ ka miał taką minę; zastanawiałem się, co też mógł ukraść. Grzebiąc wszystkiego, ale się o nim nie myśli". Ma rację Nichola Chiaromonte. Naszym codziennym po­ w zakamarkach jego niechętnych fałd namacałem coś twardego: strzeganiem rządzą: umysłowe przyzwyczajenie, poznawcza okazało się, że to brazylijski orzech; fotel znów stanął z założony­ Glenn Gould i jego krzesło, reprodukcja za S. Rieger, Glenn Gould rutyna i zdroworozsądkowa trzeźwość. O tym najbliższym, mi rękami, oblókłszy się w tę samą co przedtem nieprzeniknioność czyli sztuka fugi, „Słowo/obraz Terytoria", 1997 (mogącą wyrażać pełne wzgardy dostojeństwo)." p o d r ę c z n y m i n a o c z n y m świecie nie myśli się. Zostaną po nas rzeczy. Od nich samych i od przenikliwości Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że owe schematy peri nie zadziwi go też ogień chyba. cepcyjne ustanawiają i wprowadzają nas w kosmos znaczeń tych, co pozostali, zależy czy zechcą o nas cokolwiek powie­ Z okrzykiem 'hurra!" wyskoczy z fal, skoro gotowych, w którym dopiero można spokojnie istnieć i dzia­ dzieć. Oddajmy raz jeszcze głos poecie, którego wiara w trwa­ robi to zręczniej i szybciej niż ryba. łać; osłaniając rzeczy kokonem zwyczajności organizują ob­ łość i niezniszczalność esencji rzeczy przypomina niezmąconą Użytecznością góruje nad hymnem szar życia bezpieczny i zrozumiały. Uciekamy nieustannie od pewność greckiego Filozofa w istnienie świata idealnego: językiem, sofą, szerokim widokiem. prawdy rzeczy. Boimy się spojrzeć „za zasłonę". Unikamy, jak „Niedzielny ranek. W pokoju zostało Gdy się rozchwieje, zmienią je na inne, tylko się da, poznawczej „nietrzeźwości". No, bo po prawdzie: to jedno krzesło. I ono przeżyje różnicy nawet nie wykryjesz okiem. po cóż tak od razu łamać krzesła? „Kto poprzestaje na normal­ ciebie i twoje doskonałe ciało Choć głos to wieszczy, nie złowieszczy, lecz nym sensie i użytkowych wartościach rzeczy, ten chce uniknąć spowite w szewiot od pięt aż po szyję. materia jest skończona, nie rzecz." realności, która zaczyna się ściśle od momentu, gdy rzeczy zo­ Krzesło nie padnie pod ciosem topora stały już użyte i wykorzystane i gdy zostało już stwierdzone ich piękno lub brzydota, osobliwość lub banalność, rozumność lub niedorzeczność, i gdy w końcu pojawia się najprostsze py­ PRZYPISY tanie: 'Czym to jednak jest naprawdę?' Wówczas realność od Herbert, Stołek, w: tegoż, Wiersze zebrane. Warszawa 1971, Po co Nietzsche? Dyskusja z udziałem LKołakowskiego i K.Mi­ razu znika z zasięgu wzroku". s. 60 chalskiego, „Gazeta Wyborcza" , 6-7 czerwca 1998, s. 24 (wytłuszcze­ Czym tak naprawdę jest krzesło? To pytanie najzupełniej ele­ Tamże nia w tym fragmencie i następnych - D C ) M. Białoszewski, Sprawdzone sobą, w: Rachunek zachciankowy mentarne. Elementarne i dlatego niebezpieczne. Pytanie o krze­ C . Tresmontant, Esej o myśli hebrajskiej, tl. M. Tarnowska, wstęp J. M. Rymkiewicz, To jest krzesło, w: tegoż, Moje życie pośmiert­ sło, jeśli uwolnić je od meblarsko-technologicznej retoryki, jeśli A. Żak, Kraków 1966, s. 60 wniknąć w głębsze sensy w nim obecne, jest bowiem pytaniem ne, Kraków 1993, s. 16 W. Gombrowicz, Przewodnik po filozofii w sześć godzin i kwa­ J . M. Rymkiewicz, Krzesło, „Twórczość" nr 1:1970, s. 50-88 0 parę kwestii całkowicie najprostszych i dlatego zwyczajowo Rymkiewicz, Moje życie...s. 16 drans, w: Gombrowiczfilozof, wybór i opracowanie F. Cataluccio, J. Ulg, pomijanych. Spojrzenie poety i malarza ujawnia jak mylące, nie­ Rymkiewicz, tamże. s. 18 Kraków 1991, s. 99 precyzyjne, nieprzemyślane i niedomyślane, jak problematyczne Por. Andrzej Wróblewski, орг. A. Wojciechowski, Warszawa 1979, .krzesło 1. mebel służący do siedzenia, z oparciem z tyłu, przezna­ są nasze nawykowe odpowiedzi na pytania o to: czym jest „ma­ b.s.; S. Wysłouch, Literatura a sztuki wizualne, Warszawa 1994, s. 71, 77 czony dla jednej osoby", Słownik języka polskiego, t. 3, s. 1211 teria" (nieożywiona jak lubimy mówić)? czym jest „duch"? S. B. Linde, Słownik języka polskiego. Warszawa 1951, s. 519 M. Heidegger, Bycie i czas, przel. B. Baran, Warszawa 1994, s. 97 Tamże, s. 96 czym jest „natura" (martwa oczywiście)?, co jest „ludzkie"? co J. Białostocki, Symbolika van Gogha, w: tegoż, Symbole i obrazy jest „nie-ludzkie"?, czym jest „życie"? co to jest „rzeczy-wiW. Rybczyński, Dom Krótka historia idei, przeł. K. Husarska, w świecie sztuki, Warszawa 1982, t.l, s. 458 E . Sabato, O bohaterach i grobach, tł. H.Czajka, Kraków 1977, stość"? co to znaczy „być"? Gdańsk - Warszawa 1996, s. 88 s. 419-420 Tamże, s. 210 Czasami, ale rzadko, nam również zdarza się być artystami Niezłe pojęcie o tego rodzaju „nowoczesnych" trendach w polskim B . Hrabal, Kim jestem, tł. A. S. Jagodziński, Warszawa 1994, 1 dotykać, najdosłowniej, tajemnicy. Wtedy, gdy po śmierci ko­ wzornictwie daje pokaźna część projektów przysłanych na ogólnopolski goś bliskiego zmuszeni jesteśmy s p o t k a ć się z tym, co po s. 57-59 konkurs KRZESŁO 94, który w zamierzeniu autorów wyłonić miał pra­ T. Kantor, Wielopole, Wielopole, Kraków 1984, s. 112 nim zostało. W dialogu śmiertelnych i rzeczy, te ostatnie wiodą ce, które nadawałyby się do seryjnego powielania, zob. Katalog wystawy Tamże żywot trwalszy. Ostatecznie, co po nas zostaje? Kiedyś: grzebie­ pokonkursowej „Krzesło 94", styczeń - luty 1995, Galeria BWA, Kra­ Historię projektu i losy jego realizacji referuje Lech Stangret, nie, biżuteria, broń, monety - skatalogowana zawartość podręcz­ ków 1995; nie mam, rzecz jasna, na myśli tych projektów, które intencjo­ 'Krzesło' Tadeusza Kantora, w: W cieniu krzesła. Malarstwo i sztuka ników archeologii. Teraz: łóżka, biurka, krzesła, przybory toale­ nalnie są kreacjami przede wszystkimi artystycznymi, a nie obiektami przedmiotu Tadeusza Kantora, red. T. Gryglewicz, Kraków 1997, towe, biblioteki z książkami, szafy pełne ubrań, szuflady z dro­ użytkowymi, i które czasami są ledwie wprawką formalną czy wariacją s. 13-22 biazgami, listy... No tak: jeszcze pamięć, ale tej nie da się zoba­ na temat krzesła, por. wystawa „Etiudy - meble z pracowni profesora T. Kantor, Manifest 70, cyt. za: L . Stangret, dz.cyt., s. 21 Kuczmy" (Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa listopad 1997 - sty­ czyć ani dotknąć. Wtedy to właśnie, w zetknięciu z tym, co, po S. Rieger, Glenn Gould czyli sztuka fugi, Gdańsk 1977, s. 51 czeń 1998) niegdyś żywych, pozostało, z oczu spadają łuski. Spojrzenie wy­ N. Chiaromonte, Granice duszy, przeł. S.Kasprzysiak, Warszawa M. Heidegger, Rzecz, tł. J. Mizera, „Principia" X V I - X V I I ostrza się. Świat rzeczy, tak dotąd oczywisty w swej zwyczajno­ 1996, s. 92 (1996-1997), s. 11 ści, staje się nagle, według aforystycznej formuły Rudolfa Otto, Tamże, s. 92-93 " J. Brodski, Dedykowane krzesłu, w: tegoż, Fin de siecle, wybrała „czymś zupełnie innym", ganz andere. V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, przeł. M.Kłobui przełożyła K. Krzyżewska, Kraków 1996, s. 12 Oto bohater Prawdziwego życia Sebastiana Knighta Vladimikowski, Warszawa 1992, s. 31-32 Tamże, s. 13 ra Nabokova poszukuje wszelkich możliwych informacji o swo­ Brodski, Dedykowane krzesłu, s. 15 Tamże, s. 14 111 im zmarłym bracie, pisarzu. Usiłuje zebrać ślady, które mogłyby 30 3 2 33 31 1 15 15 2 1 6 3 1 1 18 1 9 2 0 4 21 5 6 2 2 7 2 3 8 9 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 1 0 3 1 3 2 1 2 3 3 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/65089ed780a2d0bc456f230b98e75a3b.pdf 20410b3a60bccb3512e9a9d53ebdae78 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3319 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3111 Title A name given to the resource Erwin Sówka - duchowy spadkobierca nauk Teofila Ociepki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.77-88 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Święta Nikiszowiec Barbara, Seweryn A. Wistocki ERWIN SÓWKA D U C H O W Y SPADKOBIERCA NAUK OCIEPKI Oglądając p r z y różnych okazjach dawniejsze o b r a z y E r w i n a Sówki miałem t a k i e odczucie, końca, w y h a m o w a n o ż e są o n e n i e d o p o w i e d z i a n e do w pół d r o g i a przez t o niepełne. które b y ć m o ż e z r o d z i ł o się z t e g o , ż e o b r a z y t e g o m a l a r z a i n t r y g o w a ł y i wywoływały wewnętrzną znaczeniowy, potrzebę poznania innych jeszcze język, którego n i e z n a m , ale k t ó r y m a swoją i m m a m o ż n a się b y ł o z g u b i ć w o d c z y c i e o b r a z u , a prze­ cież m o g ł a t o b y ć m y l n a h i p o t e z a . M o g ł o n i e b y ć żadnego k o d u , j o d y n i e d o w o l n a g r a różnego r o d z a j u f a n t a s t y c z n y c h elementów, wywołująca takie skojarzenia. Zacząłem właściwie przychylać się d o p r z e k o n a n i a , że t o j e s t s p e c y f i c z n y , s a m o r o d n y s u r r e a l i z m . Los ciągoty zdarzył, że p r z e z p e w i e n czas m i e s z k a ł e m stosunkowo do wiedzy. objawia głębokiego Ma dla górnik, filozofowania, jak i Sówka imponującą r wywodu Wręcz wątków ono nic przeciwnie, rozważaniach poetyckich. sprawność intelektualną — uczynić niezliczoną ilość o d d y g r e s j i , rozwinąć wiele, jego z d a n i e m całości wynikałoby wykształcenia ale n i e m a „chłopską filozofią". metafizycznych prow adzonego dygresji prosty i dowodów formalnego się o n o w s u b t e l n y c h i w y r a f i n o w a n y c h zarazem od Ten społecznej wspólnego z osławioną m i się, ż e j e s t w n i c h j a k i ś u k r y t y k o d nentną „ g r a m a t y k ę " . S y m b o l i k a , ale j a k a ? Idąc z n a n y m i t r o p a m i dość s z y b k o zaskakującej z jego pozycji ma B y ł o t o odczucie właściwie n i c z y m n i e u m o t y w o w a n e , jogo prac. W y d a w a ł o i TEOFILA pobocznych i nigdy potrafi dygresji, niezbędnych n i e zdarzyło m u się p o g u b i ć , z a p l ą t a ć l u b s p r o w a d z i ć całość d o b a n a l n e j , c z y z g o ł a czczej g a d a n i n y . J e s t człowiekiem s k r o m n y m , z n a t u r y nieśmia­ ł y m , z a m k n i ę t y m w sobie i n ą « o dzień m a ł o m ó w n y m , lecz w m o ­ mencie wielkiej potrzeby duje się w gronie wewnętrznej, n a t c h n i e n i a , jeżeli z n a j ­ zaufanych przyjaciół p o t r a f i się otworzyć b l i s k o E r w i n a S ó w k i i p o s t a n o w i ł e m p o z n a ć g o b l i ż e j . O k a z a ł się szczerze i d o końca, a c z y n i t o w sposób n a t u r a l n y , bez e k s h i b i ­ bardzo cjonizmu. interesującym człowiekiem o rozwiniętej wyobraźni 77 �dlo robotników. J o się i n o w pełni w y ż y w o ł w tych różnych boginiach sumeryjskich, egipskich czy i n d y j s k i c h , b o t u mogłem sobie p o z w o l i ć . T a s y m b o l i k a s t a r o d a w n a , c o m ją stosował b y ł a d l a n i c h n i c a n i c n i e zrozumiała, i n o myśleli, że j o gołe b a b y m a ­ lują, t a k j a k t o t e r a z j e s t m o d a . N i m a t a k i e j g a z e t y , ż e b y chociaż g o ł y c h c y c k ó w r a z n a jakiś czas n i e p o k a z y w a ł a . N i e powiem, zawsze m n i e ciągło d o m a l o w a n i a aktów k o b i e c y c h , t a k j a k r o b i l i d a w n i m i s t r z o w i e , ale jo nio m a m n a t o warunków. N i e m o m p r a ­ c o w n i , a j a k b y m sobie m o d e l k a u nas w J a n o w i e przyprowadził i k a z a ł się j e j r o z d z i a ć , ż e b y p o n a g u j o m m a l c n a ć , j a k b y się t o rozniosło p o o k o l i c y , t o n i e m i o l b y m życia a n i j o , a n i m o j a ani dzieci. T o som ciemni ludzie. Szkoda baba, godki na ten temat." N i e w i e m w j a k i sposób m o ż n a dozować fantastykę w o b r a ­ z a c h , n i o w i e m też j a k m o ż n a udzielać t a k i c h k u r i o z a l n y c h r a d , a l e n a p e w n o w y w o d z ą się o n e z p r z e s t r a c h u p a n u j ą c e g o w p e w ­ nych kręgach administratorów kultury, którzy obawiają się iż t w ó r c z o ś ć t e g o , c z y i n n e g o a m a t o r a w y ł a m u j e się z g r z e c z n e j p o ­ prawności, z założonych z góry d l a n i c h , , r a m " . Wszystko o r y g i n a l n e , nowe, rzeczywiście twórcze g r o z i konsekwencjami, Wystarczy bowiem jest nie d o przykład Erwina przewidzenia! Sówki. 1981 r o k u w M u z e u m R e g i o n a l n y m „Wizjonerzy co nieprzewidzianymi Zdarzyło się latem w Z a b r z u , w czasie t r w a n i a interesującej wystawy fesjonalnej", że s t a r s z y m ę ż c z y z n a z w i e d z a j ą c y w polskiej sztuce niepro­ wystawę stanął j a k z a h i p n o t y z o w a n y p r z e d w i z e r u n k i e m świętej B a r b a r y n a m a l o ­ wanej przez S ó w k ę ( i l . 1). P o c h w i l i u k l ą k ł i z a c z ą ł się ż a r l i w i e m o d l i ć . W y w o ł a ł o t o sensację. M ę ż c z y z n a n i o z w r a c a ł n a n i k o g o u w a g i , a k i e d y s k o ń c z y ł się m o d l i ć , w s t a ł , o t a r ł ł z y i b e z s ł o w a opuścił m u z e u m . O t y m n i e c o d z i e n n y m j a k n a m u z e a l n e zwyczaje z d a r z e n i u opowiedziała m i J a d w i g a K o s - P a w l a s kierująca działem p l a s t y k i nieprofesjonalnej II. 2. E r w i n S ó w k a Wokół Sówki niezwykłach krążą których w różne muzeum. przypadków opowieści, związanych dziwne, n i e sposób przytaczać, l u b zgoła b o można z obrazami niesamowite, zostać posądzonym o b r a k „ w s z y s t k i c h k l e p e k " . J a k b y n i e patrzeć n a sprawę, dość specyficzna Nauczony i w i e l o m a doświadczeniami zarówno własnymi, j a k O c i e p k i , ale i S k u l i k a także, swoje predylekeje teozoficzne ukrywa w zręcznych peryfrazacb, i rozważania czy wręcz nie­ domówieniach. D o p i e r o p o długim czasie, k i e d y nastąpiło m i ę d z y n a m i o s t a t e c z n e p r z e ł a m a n i e l o d ó w , s t a l się Sówka, n i e o c e n i o n y m przewodnikiem niecodzienne pozwalającym niewielkim po krainie swojej wyobraźni inspirowanej w naszej rzeczywistości źródła oraz dokładniej zrozumieć wszystko teatruni janowskiej gminy D ł u g i e , n i e r a z całonocne r o z m o w y przez komentatorom co się d z i a ł o n a okultystycznej. o sztuce, w t y m i o jego m a l a r s t w i e potwierdziły moje niegdysiejszo, mgliste d o m n i e m a n i a . T o w z g l ą d n a najbliższo środowisko, n a o p i n i e jurorów w różno­ r a k i c h l o k a l n y c h k o n k u r s a c h w j a k i c h wcześniej k a r n i e s t a r t o ­ w a ł , aż d o m o m e n t u wewnętrznego b u n t u i i n n e tego s a m e g o r o ­ dzaju powody s t a ł y się w ę d z i d ł e m d l a j e g o w y o b r a ź n i . . . W i e s z - - m ó w i Sówka — j o robił n a t e j k o p a l n i , t r z a b y ł o z czegoś żyć, t o m u s i o l e i n się l i c z y ć z o p i n i o m , j a k t o p o w i e d z i e ć — władzy. 1'rzez s w o j e m a l a r s t w o , j a k b y m t a k d o k o ń c a p o w i e d z i o l co b y ł o we m n i e . t y l k o mogłem sobie bardzo zaszkodzić. Nie, chodziło o t o , że m o g l i b y ze m n i e z r o b i ć w a r i a t a , b o j o i t a k już b y l w i c h oczach n i e c a ł k i e m n o r m a l n y . Nie, e h c i o l e m , ż e b y m i p r z y l e p i l i , żem jakiś j e i c h wróg, j a k t o było z Ociepką, b o b y mną wierali, dowali do najgorszych robót z których n i ma ponie­ pienię­ dzy. aura otacza dzieła i postać j e d n e g o z n a j w y b i t n i e j ­ polskich twórców samorodnych pochodzącego z Janowa, a zamieszkałego o s t a t n i o w K a t o w i c a c h . Bronisław K r a w c z u k , zna­ n y m a l a r z n i e p r o f e s j o n a l n y i o d l a t p r z y j a c i e l S ó w k i , t w i e r d z i , że m a w swojej k o l e k c j i d w a t a k i e obrazy, które p r z y na wystawy za k a ż d y m razom stwarzają wypożyczaniu specyficzne G u b i ą się i k i e d y j u ż n i o m a n a d z i e i , o d n a j d u j ą się w okolicznościach. J e d n y m z n i c h jest z n a n y Hypnos wystawie O z wielu reprodukcji ( i l . okładka), który „swoje s z t u c z k i " wyprawiał poza granicami kraju, wej kłopoty. dziwnych również między i n n y m i w Jugosławii n a świato­ „Naiwni—77". początkach swojej przygody malarskiej tak opowiada S ó w k a : „ D o koła w k o p a l n i „ W i e c z o r e k " wstąpiłem w 1955 r o k u . Malowałem już wcześniej się z s z e d ł z E w a l d e m przypadkowo żem G a w l i k i e m . O n robił r a z e m z m o i m temperą. Jakoś ojcem w k o p a l n i i t a k jakoś trafiłem d o tego j e i c h k l u b u . Całkiem wcześ­ niej chodziłem d o d o m u k u l t u r y n a u l i c y F r a n c u s k i e j , t a m k a j teroz j e s t B i b l i o t e k o Śląska w K a t o w i c a c h i t a m u g ó r y b y ł a f a j u o pracownia plastyczna. T o był okres socrealizmu. Przede w s z y s t k i m r y s u n k u się t a m u c z y ł o . H u m n a w e t s t a m t ą d ś w i a d e c t w o . Cho­ d z i e ! coś ze d w a l a t a , a p o t e m t o r o z w i ą z a l i . T o b y ł a d l o m n i e przygoda, wtedy o t y c h sprawach. nie mioiem Lubiłem jeszcze jakiegoś jasnego pojęcia po p r o s t u malować. Jakoś m n i e to interesowało, a p o t e m p o m y ś l a l o m : c h y b a zostaną t y m m a l a r z o m . Później był k l u b , ale j o t a m o d r a z u byłem i n n y . N i e w i e m , czemu, Tak s o b i e p o s t a n o w i ł e m , ż e j a k już p r z e j d ą n a e m e r y t u r a , b ę d ę m a l o w a ł d o koń e n . а p r z e d t y m ćwiczenio d u c h o w e , moje takie przygotowanie go w sobie p r z e c z u w o m . jeszcze n i e p o w i e d z i o l . obrazy to m a j o m a l e się n i e p r z e j m o w a ł e m k r y t y k a m i , a n i t y m co k a z a l i m a l o w a ć . być P r o s t o ż e m s z e d ł , b o m u w a ż a ł , że j a k j a s a m się n i e s k r y t y k u j ą , t o d o t e g o m a l a r s t w a , co m n i e t a k n a p r o w d o n i k t n i e skrytykują. J o musza być s o m przed Tyś t o w y c z u l — ciekawe! N i k t m i tego sobą o d p o w i e d z i a l n y za t o co robią." Z a w s z e g o d o ł i t u u n o s , n a Ś l ą s k u , że są o n e z b y t f a n t a s t y c z n e i r a d z i l i m i , że l e p i e j b y m h a m o w o l z t o i n fantastyką, b o n i e będę zrozumiały d l o l u d z i , a już 78 szych nojbardziej Czterdziestoośmiołetni górnik z k o p a l n i „ W i e c z o r e k " o d p o ­ n a d ćwierćwiecza p o s z u k u j e sfery „lepszego świata" w medytac- �I �II. jach o k u l t y s t y c z n y c h i wynikającym 5. Vrella, oloj/pł., w y m . 5 0 x 6 0 c m , 1 9 7 3 r . z tego malarstwie. M i m o n i e i d z i e z d u c h e m c z a s u . N i k t się n i e s p o d z i e w a ł , ż e z O c i e p k ą b l i s k i e g o sąsiedztwa, b o w i e m o b a j m i e s z k a l i n a u l i c y o wdzięcznej i jego m a l a r s t w e m t a k i obrót przyjmą n a z w i e „Leśnego P o t o k u " w J a n o w i e i przynależeli przez p e w i e n siedemnaście l a t , t o co j a m o g ł e m z t o g o czas do tego samego zespołu malarzy-prymitywistów, Erwin Sówka n i e b y ł bezpośrednio u c z n i e m T e o f i l a O c i e p k i , lecz znalazł się o d r a z u p o d w p ł y w e m a potem dysydenta w dysputy ze ficznych niego Skulikiem, wciągnięcie pobudzających literatury Bolesława S k u l i k a , niegdyś ucznia, s t o s u n k u d o m i s t r z a . T o właśnie w otchłań rozważań wyobraźnię, okultystycznej lektura zaważyły długie Obok zdecydowanie zainteresowań o k u l t y s t y c z n y c h , a może która odegrała b a r d z o istotną rolę w jego dzieć. T e n W s c h ó d na duchowa, Tradycja u s t n a k r ę g u j a n o w s k i e g o n i e s i e , że p o m i m o t e g o T e o f i l Ociepka dzięki n i m , twórczości. „ S k ą d te zainteresowania, t r u d n o jest n a t o teraz od u k s z t a ł t o w a n i u się o s o b o w o ś c i w r a ż l i w e g o m ł o d z i e ń c a . miałem zrozumieć?!" z r o d z i ł a się u S ó w k i f a s c y n a c j a k u l t u r a m i s t a r o ż y t n e g o W s c h o d u , teozo- pożyczanej sprawy. W t e d y klimat ciągle n a m n i e duchowy tamtej ciążył. T o sztuki, odpowie­ jest jakaś który więź wyczuwam, k t ó r y j e s t m i b l i s k i . S a m się n i e r a z n a d t y m z a s t a n a w i a m , o d czego t o się z a c z ę ł o , a l e c h y b a o d baśni, z r o s y j s k i c h f i l m ó w . uczynił go j a k b y s w y m „ n a s t ę p c ą " w a r t y s t y c z n y m tego słowa M i e l i o n i w t e d y w i e l o t a k i c h baśniowych f i l m ó w , a za tą baśnią znaczeniu. P e w n e g o r a z u miał t a k powiedzieć d o Sówki: „Myślisz k r y ł a się w n i c h g ł ę b o k a f i l o z o f i a W s c h o d u . T e f i l m y m n i e i n ­ i malujesz boisz się inaczej swojej przemawia. j a k j a , ale t y jeden wyobraźni, Będziesz godnym czyli być z nich wszystkich nie tego, po że przez ciebie duch spirowały. M a m k i l k a książek n a t e n t e m a t , ale n i e t y l e interesuje, t o co jest napisane, ile k l i m a t , który mnie." ale Sówka potwierdza to zdarzenie, a o swych kontaktach t a m niepodzielnie I n d i e , szczególnie panuje. Indie i w w n i o j z a w s z e coś t a j e m n i c z e g o , sztuka Sumerów, sztuka Wschodu. Było a m n i e i n t o r e s o w a ł a siła m a g i i , z O c i e p k ą t a k m ó w i : „TJ T e o f i l a b y ł e m w d o m u t y l k o r a z w ż y c i u . iluzji, elektrowni n i e d o końca, b o j a k będę dużo czytał n a t e n t e m a t , t o m o g ę maszyny, nieświadomie odrzynać w obrazach pewne s p r a w y . Stwierdziłem, przez d z i w n y m człowiekiem. półtora roku. J a z n i m robił w Czasem chodziłem do niego, do ale o n był t a k i niezrozumiały w t y c h m e t a f i z y c z n y c h niach. Byłem za młody, wyobraźnio miołem nie rozważa­ rozbudzono niezwykłego. tylko ogóle mnie sztuce, Był dość czegoś Nie ten duch w Przeczytałem kilka że n a s z a c y w i l i z a c j a j e s t p ł y t k a , t a k m o ż n a książek, choć powiedzieć, t y l k o t e c h n i c z n a i n i e m a w n i e j t e j w i e l k i e j głębi d u c h o w e j j a k a jest i p o p r o s t u z a g ł u p i , ż e b y z t e g o coś z r o z u m i e ć . T a m g o u w a ż a l i w z a „ k o p n i ę t e g o " człowieka., a o n się w t e d y j u ż n i e k o n t a k t o w a ł szedłem z n i k i m . B y ł b a r d z o zamknięty. M o ż e b y ł b y i n n y , ałe mało k o g o medytują o w s z y s t k i m . L u b i ą samotność i rozmyślanio. P o w i e ­ i n t e r e s o w a ł y w t y m c z a s i e t e s p r a w y . N a ś m i e w a l i się z n i e g o , ż e dział 80 sztuce W s c h o d u . Trzeba do takiego przecież t o g o s a m e m u szukać. O s t a t n i o d o ­ stadium, mędrzec że dużo Wschodu, przebywam żeby nie sam i kontaktować dużo się �z nikim, bo n a u c z y c i e l p r z y j d z i e medytują przychodzą spływają jakby z takie som w postaci ducha. fascynacje powietrza, jakby że po m i jakiś Kiedy prostu głos obrazy powiedział: są t o u r o j e n i a l u b c z y s t a f a n t a z j a , a l e s t w i e r d z o n o n i e j e d n o k r o t ­ n i e u niego zdolność t e l e p a t y c z n e g o W sztuce jest wymagający n a d a w a n i a sygnałów. wobec siebie, ale też i w o b e c zrób t o t a k , a t a k . T a k i e o b r a z y wychodzą m i n a j l e p i e j . T o jest innych. s p r a w a k o n c e n t r a c j i , a l e i o b s e r w a c j i ż y c i a . W o l ę stać n a u b o c z u intelektualnego. Wyczuwa i obowiązków dorosłym artystą m ó w i , t o t r z e b a budować w a r s z t a t , ale pracę się dzieje? r a k t e r u . T o jest s p r a w a najważniejsza, b o t o jest s p r a w a d u c h a , t a k i głos w e w n ę t r z n y j a k i jest w człowieku, który m u p o t e m m o ż n a się u c z y ć j a k s t a w i a ć k r e s k i i p l a m y n a p ł ó t n i e . obserwować. Zrzucić z siebie i balast codziennych szukać u k r y t e g o sensu ż y c i a . To Weźmy ciągłe pytanie: każdy posiada taki uznaje łatwizny f o r m a l n e j , j a k również j e n a odległość. „Jak oszustwa się c h c e być t ę m u s i się z a c z y n a ć o d s w o j e g o w n ę t r z a , o d p o p r a w i a n i a c h a ­ dlaczego? Dlaczego tak m ó w i j a k c o m a r o b i ć . J e s t t o p e w n a siła d u c h o w a . N i e czy Nie głos w e w n ę t r z n y , a wiem, z drugiej strony O b r a z m u s i p o w s t a w a ć z m i ł o ś c i , m u s i się g o c z u ć s e r c e m , wtedy n i e t r z e b a się z a s t a n a w i a ć . s k o r o j e s t , t o s k ą d się b i e r z e ? C z y t o j e s t j a k i e ś d r u g i e j a ? Czy Są t a c y , k t ó r z y u d a j ą a r t y s t ó w . T a m g d z i e m a b y ć s e r c e o n o p o p r o s t u i s t n i e j e , t o m o j e d r u g i e j a ? Z czego i c z e m u me j e s t głaz. O n i n i c z e g o n i e odbierają w sensie d u c h o w y m . D l a n i c h podpowiado n i e m a ż a d n y c h w r a ż e ń , a w t y m co r o b i ą są całą powierzchow­ j a k b y p o p r o s t u z d a l n i e s t e r o w a n i ? J e d n i m ó w i ą , że życie m a •— z r ó b t o t a k , a t a k ! — C z y n i e jesteśmy czasem n o ś c i ą . N i e j e s t w a ż n e c z y są a m a t o r a m i , c z y p o akademiach, sens, a i n n i że n i e . G d y b y w ogóle n i e było łudzi, c z y b y ł o b y ż y c i e , n i o j e s t w a ż n e w j a k i sposób z a m a l o w u j ą płótna, jaką posługują t a k i e j a k m y g o r o z u m i e m y ? M y ś l ę , że w t e d y m u s i a ł o b y z a i s t n i e ć się t e c h n i k ą , b o w t y c h o b r a z a c h n i c w o g ó l e n i e m a . W e ź m y w m a t e r i i , ale naszych poza j a k r z u c i się p i ę k n e p l a m y , ł a d n e d l a o k a , t o w s z y s t k o , a p r z e c i e ż czystej to tyż Ja postaci duchowej, bo m y istniejemy jest jakoś jeszcze sprawa siebie zaprojektowano d o końca w daleko n i e odnalazłem, nami. ale w i e m , pójdę w k i e r u n k u m a l a r s t w a religijnego, co n i e znaczy, ono być takie j a k w Czuję w t y m m o j e Erwin Sówka kościele. C h o d z i o jego d u c h o w o m jest to j e s t w s t a n i e siłą s w e g o d u c h a s p r o w a d z i ć uważają, że że malują z n a t u r y a t o b u j d a ! Jedoń z d r u g i m m a t r o c h a pamięci treść, mediumicz- s p o t k a n a k o b i e t a zwróci jego co i c h z n a m t o j u ż b y ł o i t o s t o r a z y l e p s z e . C h w a l ą się j e d e n p i z e z d r u g i e g o , n y m i , chociaż n i e c z y n i z n i c h większego użytku. T w i e r d z i , jożcli jakaś p r z y p a d k o w o wszyscy, że wzrokowej, wychodzą właściwościami prawie że m a przeznaczenie." obdarzony amatorów, że uwagę, ją, a raczej jej któro im w u t i w a l o pewno obrazach elementy, ale one, o marnie i nieudolnie kiedy dziwo malujom śląski pejzaż. R o b i ą t o i n o j a k j e s t k o n k u r s b o t a k d l o z a r o b k u odrzynają niemieckie, francuskie, czy holenderskie landszafty. K o p i u j ą z c z e g o się d o . N i e c z u j ą k l i m a t u . T o m a j ą b y ć a m a t o r z y m a l a r s t w a ? T o są i n o g ł u p i e m a ł p y k t ó r e s k a c z ą j a k k t o i m z a g r a , d u c h a n o c ą d o s w e g o d o m u i d o w i e d z i e ć się o d n i e j w s z y s t k i c h a t o j a k i ś W y d z i a ł K u l t u r y , a t o s ą s i o d , b o se u m y ś l i ł , ż e m u szczegółów, n a w e t n a j b a r d z i e j i n t y m n y c h z j e j życia. B y ć m a l a r z widokówka powiększy n a ściana." II. może 6. Kleopatra, ołej/pł., 1 9 7 7 r . 81 �l ' j асе E r w i n a S ó w k i o d b i e g a j ą b a r d z o d a l e k o s w ą o r y g i n a l ­ nością o d twórczości i n n y c h m a l a r z y s a m o r o d n y c h , co j a k d o t ą d właśnie D u c h a i Materię. M a t e r i a jest s k a z a n a n a zagładę, n a zniszczenie." n i e p r z y c z y n i ł o m u popularności, a n i szerszego u z n a n i a . -Między jego twórczością, a pracą w k o p a l n i zachodzi c i e k a w e sprzężenie K o b i e t y w życiu i m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki t o interesujący temat. „Ja zawsze t a k i e k o b i e t y maluję — mówi jakieby się z w r o t n e . „ P r a c a w k o p a l n i dużo daje m o j e j sztuce, m ó w i , g d y b y m chciało spotkać. D u ż o b y m a k t ó w m a l o w a ł , ale n i e m a m w a r u n ­ nie r o b i ! n a dole, n i o byłbym w stanie namalować i jednej ków. trzeciej t e g o , co malują. P r a c a t a jest d l a m n i e c i o r p i e n i e m i z t e g o cier­ T e n o b r a z n a z w a ł e m Pieśń T a Ave z Dzie­ to jest całkiem r e l i g i j n y obraz, o Śląsku. Maryja choć p i e n i a powstają obrazy. T o jest t a k i mój „ k r w a w y p o t d u c h o w y " . ciątkiem J o t a m j e s t e m o p i e p i z a n y , g n o j o n y — m u s z a t w o r z y ć ! T a ciężka M a r i a m a gołe p i e r s i i t o serce z p i e r n i k a , j a k t o k i e d y ś b y w a ł o robota n a odpuście — zmusza mnie do r e f l e k s j i , o n a napędza życiowo. I n n y górnik n i e o d c z u w a moja filozofio tego, p r z y w y k ł już j a k koń i t e n Józef Święty „Kocham cię s t a r a " . K o t , co t a m się łasi j e s t t a k s e k s u a l n y , j a k c h o l e r a . O n j e s t s t a r y zbereźnik. U w a ż a m , że d o k i e r a t u i n a ś m i e w a się ze m n i e , c o t o j a t a k i e g o m a l u j ą . To t a k i e jest życie. N i g d y n i o malowałem k o b i e t t a k , żeby je p o r t r e ­ jest m o j a że tować. nielubiana praca. Nieroz budzą się ze w s t r ę t e m , m a m iść d o k o p a l n i . M y ś l ą , ż e j u ż się w e m n i e u t r w a l i ł p e w i e n s t a n d u c h a , że teroz, t o m ó g ł b y m n a g r u b i e n i e robić, a Nie daję i m uśmiechu, niczego." P i e r w s z ą swą miłość egzaltowaną i eteryczną p r z e ż y ł w w i e k u zająć l a t sześciu, k i e d y z o s t a ł r a z e m z r o d z i c a m i w y w i e z i o n y n a r o b o t y się i n o m a l o w a n i o m . M y ś l ą , żo t e r o z t o b y j u ż n i e z a s z k o d z i ł o d o N i o m i e c . S p o t k a ł t a m ró%vieśnicę z n a j d u j ą c ą się w i d e n t y c z n e j moim obrazom." Drogą s y t u a c j i . Była b r z y d k a , ale przyciągała go d o siebie z ogromną mozolnych warsztatową, przez ćwiczeń co o b r a z y osiągnął wspaniałą z o s t a t n i c h pięciu biegłość lat niewiele m a j ą w s p ó l n e g o ze s z t u k ą p r y m i t y w n ą . S ą w y s m a k o w a n e w k o m ­ pozycji, finezyjne zadziwiają w b a r w i e , chociaż precyzją rysunku, wołanych w wyobraźni Artysta posługuje proweniencji, szczególnie Erwin używa mocnych,- anatomicznego, wy­ modeli. się symboliką przeważnie ale n i e t y l k o . J e g o o b r a z y surrealistów. w sztuce. kolorów Sówka n i e uznaje tego chwile spędzali r a z e m , całowali się, z w i e r z a l i n a j - głębszo dziecięce t a j e m n i c o . K o n i e c wojny s t a l się i c h r o z ł ą k ą . N i g d y p o t e m n i e s p o t k a l i się, a l e o n a ż y j e c i ą g l e w j e g o p a m i ę c i , p o j a w i a się w s n a c h i w t e d y r o z m a w i a j ą spełnionej miłości i o e z o t e r y c z n y c h ze s o b ą o s w o j e j zagadkach bytu. nie­ Jest ona ideałem k o b i e c y m , jego o s o b i s t y m i d o l e m kobiocości. N a d a ł j e j magiczne imię U r e l l a . „Na t y m obrazie teozoficznej kojarzą się z p r a c a m i jednak silą. W o l n e ш pokazałem j a k we m n i e rodzą się siły, m ó w i Sówka, b o j e s t e m mężczyzną m a ł y m , ciężko pracuję. Czasem kierunku j e s t m i b r a k sił, w i ę c m o d ł ę się d o P e w n y c h S i ł , b y p o m o g ł y m i O b u r z a się k i e d y k t o ś p r ó b u j e p o r ó w n y w a ć j e g o m a ­ przetrwać d o następnego d n i a . T u jest t o p o k a z a n e , t o t a k o b i e t a , l a r s t w o z s u r r e a l i z m e m , t w i e r d z ą c , ż e są t o p ł y t k i e z a b a w y , p o ­ k t ó r a w e m n i e w n i k a . J e s t t o m a g i c z n a siła, j a k b y M a t k a D u c h a , z b a w i o n e głębszej m y ś l i , jakiegoś d u c h o w e g o k t ó r a w e m n i e w c h o d z i . P o c z ą t e k t e g o j e s t z a w s z e t a k i : j a k się sensu. Surrealizm, t o w e d ł u g n i e g o „ t a k i e w y g ł u p i a n i e się, r o b i e n i e r ó ż n y c h e f e k t ó w p a t r z ę n a j a w i e w n o c y , c z y w e śnie i nic poza t y m . " gwiazdy, właśnie j a k b y g w i a z d y — O n a m a cząstkę j a k b y i O n a w c h o d z i do m n i e i pro­ m i e n i u j e . Czuję t e p r ą d y , które biegną o d m ó z g u , aż d o nóg i p r z e ­ Silny wątek erotyczny, element k u l t u fallicznogo, tantryczna personifikacja ziemskich wpisane Nikiszowca mach Kutza), nadprzyrodzonych są c z ę s t o w r e a l i a s p e c y f i c z n e j (wykorzystanej „Sól ziemi mierza mocy d l a swojej czarnej" i „Perlą narzędzi i maszyn wyraźnie jak i zgoła architektury chorobliwej urody w w k o r o n i e " przez górniczych. Wszystkie te wymo­ w i e m o r a l i z a t o r s k i e j . „ T u j e s t B a r b a r a , m ó w i o j e d n y m ze s w y c h obrazów E r w i n Sówka, to jest nasza p a t r o n k a górników, ale ona powstała u m n i e z t a k i c h elementów murów N i k i s z o w c a , bo Nikiszowiec jak zbudowany chodniki na dole. jest To tak, jakby jest jakby zjechać kopalnię do kopalni, wyciągnąć na powierzchnia. z powrotem. Nazywam z elementów m a s z y n , cała j e s t zresztą z e l e m e n t ó w górniczych, które towa­ duchowym". Niej ź l e b y m się c z u ł . " Jedyną kobietą jego życia jest żona, którą k o c h a i z którą m a dwoje byłaby d z i e c i . J e d n a k Sówka uważa, że d l a a r t y s t y ideałem k o b i e t a bezpłodna — porządkowana potencji bardzo przekonaniu, bliskie towarzyszka twórczej z swego którego w y k s z t a ł c i ł a się i n s t y t u c j a h o t e r — dziewcząt przeznaczonych na życia zupełnie mężczyzny. w starożytnej pięknych i niekrępujące pod­ Jest to Grecji wykształconych towarzyszki życia polityków i artystów, wodzów i kapłanów, słowem l u d z i , k t ó r y m p o s i a d a n i e r o d z i n y utrudniałoby działalność Jest spocyficzny Koronę m a o n a z noży k o m b a j n o w y c h , szyja t o „Stosunkiem O n a o d r a d z a w e m n i e siły, których n i e r a z m i b r a k u j e . B e z fil­ Włodzi­ e l e m e n t y tworzą fascynujący k l i m a t w o b r a z a c h o m o c n e j chodzą który fenomen w m a l a r s t w i e E r w i n a Sówki, na p i e r w s i zwrócili uwagę Aleksander Zimmerer. Chodzi publiczną. o wspomniany Jackowski i wcześniej w Ludwig t y m szkicu, nie rzyszą n a m w p r a c y . I t a k właśnie powstała t a B a r b a r a . Święta s p o t y k a n y n i g d y ' i nigdzie p r z e d t e m w polskiej sztuce t a n t r y z m . B a r b a r a nie jest d l a m n i e t y l k o obrazem, który m a m y w cechowni, W y n i k a o n zarówno z fascynacji W s c h o d e m , jest j a k g d y b y t a c j i o k u l t y s t y c z n y c h , któro w istocie swojej d u c h o m . J o się m o d l ą d o n i e j , j o m y ś l ą o niej i nieroz mówię: — Częstego w rozumieć w odwiecznym ryjskie idole obrazach B a r b u r k o ! Pomóż m i ! " w i e l u twierdzeń f i l o z o f i c z n y c h Sówki wątku erotycznego zwulgaryzowany symbolem często sposób. Dla niego n i e należy kobieta miłości, ciągłości i radości życia. ż e ń s k i e są d l a n i e g o równoznaczne ze jest Sume- współczes­ n y m i k o b i e t a m i , c h o c i a ż p r z e k o n a n y j e s t , iż l u d z i e s p r z e d t y s i ę c y l a t m i e l i o w i e l e lepsze pojęcie o miłości i seksie, niż m y teraz. U w a ż a , ż e n a m się t y l k o d u ż o w y d a j e w t e j i i n n y c h d z i e d z i n a c h , j a k również był Erwin Sówka pod wpływom w Polsce istoty przed wojną alchemii. najmniej interesowali świadczalnymi, Głównym znaleźć Otóż można prawdziwi się sprawami choć i c h całkiem n i e celem interesującą alchemicy czysto chemicznymi, i c h działań i zainteresowań Została j a k mistycznego. to t a k wy­ cesów a l c h e m i c z n y c h r o z w i j a l i o n i t e o r i e f i l o z o f i c z n e , obraziłem, że o n a b y ł a ingerencję człowieka, Córka-Natura. straciła t o swoje Była piękno, ale przez piękno. T o myśmy ją było głosić otwarcie zgwałcili, gwałcąc p r a w a n a t u r y . I t u j e s t cało p r o w d a o b r u t a l n e j sztuką u m y s ł o w ą " — My d u c h o w y m o b j a w i e n i e m . Pokazując t o n a t y m obrazie, pokazują 82 człowiek pro­ psycholo­ giczne i kosmogoniczne, których w d a w n y c h w i e k a c h nie można i n g e r e n c j i człowieka w samą istotę życia n a k u l i z i e m s k i e j . takim do­ wtajemniczenia P o d maską n o m e n k l a t u r y i opisów różnych ryzykując d ą ż y m y j a k b y w k i e r u n k u u n i c e s t w i e n i a się, a o n a b y ł a wiodącej d o był p r o s t u K h a l i , bo> K h a l i b y ł a z córek b o g a . n a drodze wykładnię lekceważyli. i jego rozwój d u c h o w y zgwałcona. J o sobie loży różokrzyżowi z h i n d u s k i c h bogiń, opowiadał kiedyś Sówka, którą nazwałem p o jedną poprzez kalifornijskiej Różokrzyżowców. W publikacjach okultystycznych w y d a w a n y c h a p o p r o s t u d a l e k o odeszliśmy o d n a t u r y . „ M o ż e p o w i e m o j e d n e j mówi stara h i n d u s k a legenda, od r o d e m z I n d i i . C h c ą c t o , co p o - w i e d z i a ł o m p r z y b l i ż y ć , m u s z ę z w r ó c i ć u w a g ę n a f a k t , że Skulika medy­ n i o są o d l e g l e utraty Osiągnięcie w języku powszechnie głowy. „Prawdziwa głosi s t a r e p r z y s ł o w i e „nadświadomości zrozumiałym, nie transmutacja m e t a l i jest alchemiczne. ezoterycznej zwanej „ka­ m i e n i e m f i l o z o f i e z n y m " j e s t c e l e m w s z y s t k i c h szkół e z o t e r y c z n y c h �И. Wschodu i Zachodu. Podstawami energia i materia. W lecia nastąpiło w z a j e m n e а jedność w dociekaniami istocie Gdzieś p o d k o n i e c ubiegłego różokrzyżowców kulturowych - - Wzajemne izmem, między na naukami Zachodzie. tak przynajmniej zainteresowanie buddyzmem a okultyzmem grafią, związaną z k u l t e m m o c y Jego fascynacja stu­ Wschodu, Różnorodność wynika twierdzą jedynie okultyści. i w y m i a n a myśli między zachodnim, kalifornijską wpłynęły n a z a i n t e r e s o w a n i e została n i e m o w i e d n i e noszą s k o n s t a t o w a n i e f a k t u , że i s t n i e j e z a s a d ­ dociekań poprzez hindu­ lożę Sówki indyjską i k o n o ­ b o s k i c h w p o s t a c i a c h żeńskich. t y m właśnie nurtem w sztuce indyjskiej rozwinięta przez Z y g m u n t a L i s a , artystę- - p l a s t y k a , k t ó r y p r z e z długie l a t a p r o w a d z i ł zespół olej/pł., z Dzieciątkiem, tego światopoglądu są: umysł, f o r m w j a k i c h e f e k t y d o c i e k a ń są p r e z e n t o w a n o z różnic Maryja f i l o z o f i i i n d y j s k i e j te t r z y zasady nazwę Czitta. P r a n a i Akasa. nicza 7. Ave plastyczny p r z y k o p a l n i „ W i e c z o r e k " . O t ó ż n a prośbę S ó w k i — L i s t ł u m a c z y ł mu wiele barwne 1 9 7 3 r. p r o b l o m ó w z w i ą z a n y c h ze s z t u k ą i n d y j s k ą , reprodukcje, słowem zależności f i l o z o f i i i f o r m y Zwrócenie uwagi przoz pozwolił w tamtej Sówkę na lepsze przynosił zrozumienie kulturze. na indyjską ikonografię, z w i ą z a n ą z n u r t e m r e l i g i j n o - m a g i c z n y m w y w o d z ą c y m się z h i n ­ duizmu i b u d d y z m u , m a motywację zarówno toozoficzną, j a k i osobistą — w o g r o m n e j p o t r z o b i e m a l o w a n i a k o b i e c y c h a k t ó w . Typowym wanie z j a w i s k i e m w sztuco ludowej i samorodnej pretokstu do malowania kobiecego szym z nich jost t e m a t rajski, czyli A d a m wiadomości Dobrego i Złego. Pretekst aktu. i Ewa pod taki jest uży­ Najbanalniej­ drzewem jest konieczny dla o k p i o n i a p r u d o r i i środowiska w j a k i m twórca żyje. W p r z y p a d k u Erwina Sówki tantryczna stylizacja pełni podobną funkcję, choć t r u d n o n i e z a u w a ż y ć j e j oryginalności. Z d r u g i e j s t r o n y n i e można bez k r z y w d y d l a a r t y s t y t y l k o takiej wykładni stoso­ wać. 83 I �W jego obrazach funkcja znaczeniowa tantrycznych idoli posadziłem n a t r o n nagą Kleopatrę. T a k i e g o t r o n u n i e m a nigdzie, jest j e d n a k o d m i e n n a o d kanonów w s p o m n i a n y c h r e l i g i i wschod­ ale K l e o p a t r ę stworzyłem n a p o d s t a w i e n i c h . O i l e n a p o c z ą t k u b y ł y t o j e d y n i e własne f a n t a z j o n a t e m a t skich I d o l i . T o jest obraz wizerunków moce w bogiń wschodnich naturze, później personifikujących już tantryzm służebnie, j a k o f o r m a w y r a z u a r t y s t y c z n e g o , protestu niego przeciw zagrożeniu człowieka najważniejsze potraktowany został n p . d l a wyrażenia przez stworzoną przez N a początku powstała seria o r y g i n a l n y c h obrazów: Asztoret lub Isztar, Izys, Hathor, N a m m u w wielu odmianach. Ciekawym przykładem stylizacji, była Wenus, namalowana w indyjskiej z s u m e r y j s k i m i s y m b o l a m i płodności i w śląskim, l u d o w y m w i a n ­ k u n a głowie. W s z y s t k i e one zostały r o z c h w y t a n e d o p r y w a t n y c h kolekcji. J a k powstawały te obrazy? Różnie, z inspiracji czysto p r z y p a d k o w y c h . Miał w t e d y w duszy, j a k s a m o t y m mówił, taką skłonność b y t y l k o t e b o g i n i e m a l o w a ć i w s z y s t k o d o n i c h s p r o ­ wadzał. „Kiedy sobie z przydaniem zrobiłem, m ó w i Sówka, w rekonstrukcję Tel Arnarna, ja tej świątyni s a m , rzeczy. Tło zrobiłem nigdy nio byłem w Egipcie. w oparciu Potem o zdjęcie, bo zacząłem budować przecież kompo­ umysłowo i zupełnie uważa, że pozbawieni ducha technokraci. najokrutniejsi bogowie Erwin wymagający ofiar l u d z k i c h , b y l i łagodni j a k b a r a n k i i p o p r o s t u b a r d z o h u m a n i ­ t a r n i w s t o s u n k u d o naszej „ P a n i T e c h n i k i " . T a k rysuje protest się przeciwko najważniejsza sprawa dehumanizacji, jaką w niesie jego twórczości, nieuchronnie sobą t e c h n i k a , uważana p r z e z technokratów za cel s a m w ze sobie. B ę d ą c g ó r n i k i e m s p o t y k a się n a c o d z i e ń z „ d o b r o d z i e j s t w a ­ m i " mechanizacji pracy wydobywczej. t e m a t jest jednoznaczna: O p i n i a górników n a ten technika w naszych k o p a l n i a c h służy w p i e r w s z y m rzędzie d o zwiększenia w y d o b y c i a , a n i e d o z m n i e j ­ dziej pylotwórcze dopuszczalnie górnicze najbar­ są nie­ hałaśliwe. Przywiązany w w ę g l o w e są n a świecie, nasze m a s z y n y do maszyny człowiek swoim naturalnym, biologicznym przestaje r y t m i e musząc się d o t e m p a m e c h a n i z m u . „ P o k a z u j ę jest b r u t a l n a p r a w d a tej pracy — elementy dokoracyjne, które namalowałem. N a podstawie r y s u n ­ w N i k i s z o w c u , b o t o jest staro, górnicze osiedle, k ó w s t a r o e g i p s k i c h stworzyłem sobie taką wizję. W t y m w s z y s t k i m człowiek sprasowany, wtłoczony II. Barbara 8. Św. pracować dostosować j a k jest naprawdę, j a k a zycję. T a k i e b u d o w l e n i g d y n i e istniały, n a t o m i a s t istniały p e w n e 84 oczach m u atrybutów d a w n y c h b o g ó w . N a t e n piedestał w y n i e ś l i j ą ślepi i o g r a n i c z e n i z f a n t a z j i . T a m n i e b y ł o t a k i c h pylonów, w ogóle n i e b y ł o t a m takiej n a piedestale szenia uciążliwości p r a c y . Nasze k o m b a j n y Michałowski robił w y k o p a l i s k a sumeryj- T e c h n i k a , k t ó r e j u s i ł u j e się s p r z e c i w i ć , t o j e s t w j e g o moloch postawiony Sówka technikę. t y c h małych fantastyczny." m ó w i S ó w k a . T u t a j są w na bezduszną karmerze, domy a n a prźodzie technikę. I wersja Co �П . 9. Око o l e j / p l . , w y r a . 5 9 , 5 x 4 9 , 5 o m , 1 9 7 5 г. Gabriela, z tego człowieka zostało ? M a s z y n a go połknęła i jest t e r a z głowa, Ponieważ co są p r z y p a d k o w e , a l e i p r z o z wrosła w świder. T a ń c z y już t e n m e c h a n i c z n y taniec. Jest t y l k o częścią m a s z y n y . T o t a k i ś w i ę t y p r a c y z aureolą w p o s t a c i głowicy k o m b a j n u ścianowego. Resztki człowieczeństwa się t a m , w t y m d o m u . M y ś l ę c z a s a m i , ż e z t e g o o b r a z u powstać siebie z prawdziwy malowałem. t y m wszystkim będzie, k i e d y pomnik górnika. Czasem wydaje godzić. wszyscy To Może okropne. się z t y m p o g o d z i m y . mógłby nieświadomie m i się, że byłoby kryją zaczynam Jeszcze Wtedy wnętrznego ciepła l a t ewoluują patronki m o d l i ł się w s p o m n i a n y o d łagodnej starego górnictwa, n a wstępie człowiek w przed muzeum, więc J ó z e f B a ń k a , usiłujący s t w o r z y ć n o w y i j e g o p r a c e m a l a r s k i e , s t w i e r d z i ł , że j e g o z d a n i e m , j e s t t o w s p a ­ J e s t t o t e r m i n u k u t y przez Bańkę, oznaczający człowieka wrażli­ za­ wego n a wartości m o r a l n e dotychczasowej we­ swoje i sprzeciwiającego cywilizacji się s p o d kontroli technicznej, człowieka w się s a m e j której i zaczyna, p r a w a . J ó z e f B a ń k a u w a ż a , że o b r a z y mu są którą epoki i jej problemów przez w y w o ł u j ą one u odbiorców k o n t r o w e r s y j n e o c e n y i często szokują cywilizacyjnych. To jest przyczyną, n a u k o w e ilustrować o b r a z a m i S ó w k i ! Będzie t o g ó r n i c t w a , aż d o o k r u t n e j , n a m a l o w a n e j w j e d n e j t o n a c j i s t a l o w o - mariaż przyszłości naszego przemysłu dyktować t y m b a r d z i e j z d u m i e w a j ą c y m , iż s a m o r o d n y m d z i e ł e m n a m i a r ę l u d z i . Twórca e u t y f r o n i k i postanowił o s t a t n i o swoje Pani — istocie narzędzie E r w i n a Sówki r o n i e c i e r n i o w e j z n o ż y k o m b a j n o w y c h o p i e k u n k i współczesnego nagiej * k i e r u n e k w e współ­ pełną c i e r p i e n i a , ściśniętą łańcuchami i t r y b a m i m a s z y n , w k o ­ -zielonkawej zbieżności czesnej f i l o z o f i i , t z w . filozofię t e c h n i k i , p o z n a w s z y E r w i n a S ó w k ę wymyka i pełnej twórczości t o b a r d z i e j interesujące. się w i z e r u n k i świętej B a r b a r y , j a k i e powstały n a prze­ strzeni ostatnich k i l k u tamtej niały przykład powstającego współcześnie , , h o m o e u t y f r o n i k u s a " . braknąć n a z i e m i l u d z i , a zostaną d o d a t k i d o r o b o t ó w . " Cztery nie ^ n a sam gorzej może Sówka wy­ nauki z fantastyczną twórczością że publikacje bezprecedensowy malarza-samouka. A r t y s t a m a l a r z i długoletni r e d a k t o r n a c z e l n y „Przekroju" d o b y w c z e g o . S ó w k a n a z w a ł ją O n a , a r ę k ę j e j u m i e ś c i ł n a d ź w i g n i M a r i a n E i l e p o z a p o z n a n i u się z t w ó r c z o ś c i ą S ó w k i n a w y s t a w i e m e c h a n i z m u ułożonego z czaszek. jaką m u zorganizowałem w G a l e r i i P i w n i c y p o d B a r a n a m i w K r a ­ Zdumiewa o b r a z n a z w a n y Święty Transformator wystylizo­ k o w i e w m a j u 1980 r o k u — uznał, że j e s t t o m a l a r s t w o rewela­ w a n y j a k b y na sumeryjskiego boga wojny. Ogromny, przygniata cyjne i o b o k obrazów N i k i f o r a D r o w n i a k a , którego n i e wiedzieć m a ł e , l u d z k i e d r o b i n y p e ł z a j ą c e n i e ś m i a ł o u j e g o s t ó p . Są czemu j a k n p . Mechanizm na obrazy Legera obrazy w k t ó r y m znaleźć można uiemowiednią replikę i innyoh twórców awangardy początków X X - g o w i e k u , które b y ł y apoteozą t e c h n i k i i r o z u m u l u d z k i e g o . Banach przezwał K r y n i c k i m , nio widzi mu równych wśród żyjących j a k i zmarłych nieprofesjonalów w Polsce. W a r t o podkreślić, że d l a E i l e g o był t o pierwszy kontakt z obrazami t e g o twórcy, p o d o b n i e j a k d l a w s z y s t k i c l i gości wernisażowych. 85 �Nie malarz przoz tyle l a t był t r z y m a n y n a uboczu, podczas g d y — zdaniem bardzo Eilego — dobrej wystawa r o z u m i e l i , dlaczego tak oryginalny t a k a , j a k wówczas w P i w n i c y , pokazana g a l e r i f w P a r y ż u stała b y się n i e w ą t p l i w i e Jak bowiem to dotychczas n i e dość, malarstwo że jeszcze pośrednio rozbija Sówki kanon samo w sensacją. sobie „słodkiego malować Nie także „szkodziło" koncepcję jest t o wcale wśród momencie prymitywu", k o m p r o m i t u j e technokratyczną takie przyjemne dla oka i niefrasobliwe których można w y p o c z ą ć p o zgiełku i poważnej Przy odosobniona niektórych obrazy o p i n i a . S p o t k a ł e m się z n i ą etnografów, co p r z e s t a j e być w o k a z j i przytoczę inną anegdotę, t y m r a z o m sażu w y s t a w y z werni­ E r w i n a S ó w k i w P i w n i c y . E i l e d ł u g o się męczył reżyserując B y ł e m kiedyś świadkiem zabawnej m a l a r z a ś l ą s k i e g o , b o w i e m b a r d z o z a l e ż a ł o m u n a t y m , by rozmowy tegoż m a l a r z a n a U n i w o r s y t e c i e nobliwa i naukowo utytułowana w czasie wystawy Śląskim. Otóż powna p a n i stwierdziła z przekąsem: „ W r ó b e l e k ( P a w e ł W r ó b e l — p r z y p i s 8 . A . W . ) j e s t słodki w swo­ ich obrazkach. jest Skąd 86 Szczególnie ten bajkowy u niego u w i e l b i a m jego k l i m a c i k , ale t e n Sówka takie pomysły. Malarz duszki, u Nikifora jest niedzielny przerażający! to powinien on dobrze starannie „sceniczną" przyjęty czesną a w a n g a r d o w ą szona. Z tym t a k i e śmieszne. r o z w o j u k r a j u , co d o n i e d a w n a b y ł o szczególnie n i e m i l e w i d z i a n e . obrazów przy pracy." zarówno część p r e z e n t a c j i przez niegdysiojszą nieznanego jak i „ m a l a r i ę " krakowską, która została r e k w i z y t o r n i k a b a r e t u w y d o b y t o jakieś śmieszne został współ­ spro­ podium, t a k i e j a k d l a z w y c i ę s k i e h s p o r t o w c ó w . E r w i n a S ó w k ę ustawiono stawia się Cham­ piona, Eile przeprowadza żartobliwy wywiad z artystą, zbita na najwyższym postumencie, gdzie zwyczajowo �Malowidła w j e d n ą g r u p k ę s t o i a w a n g a r d a p r z e d w o j e n n a , , o b o k r o z p i e r a się długowłosa i udziwniona szpica polskich sztuk plastycznych. kleszczach przedstawiające „postępu", ostro człowieka w zarysowujące mechanicznych skazę psychiczną W p e w n y m m o m e n c i e z „drugiego p l a n u " widzów w y c h o d z i mło­ powstającą n a t y m t l e w n a s z y m społeczeństwie, n a w s z e l k i w y ­ d y , b r o d a t y i „ n a b i t y j a k ciężki b o m b o w i e c " człowiek i t u b a l n y m padek glosom r y m i n i e n a l e ż y się z b y t n i o p r z e j m o w a ć . S a m t w ó r c a kity przerywa wciskać! ceremoniał: „Dobra, To, panie, podobno dobra! malarz! Przestańcie Powiedz te człowieku p o t r a k t o w a n e zostały j a k o n i e s z k o d l i w e dziwactwa, któ­ wygłasza czasem o p i n i e , które w y m o w n i e świadczą p r z e c i w n i e m u ! J e s t t o skąd t y bierzesz te o k r o p n e baibarzyńskie k o l o r y n a t y c h o b r a ­ człowiek, w którym z a c h ? C o ! ! " E r w i n S ó w k a się n i e s p e s z y ł , l e c z o d p o w i e d z i a ł b a r d z o d r a ż n i ć się z o t o c z e n i e m . B y ł e m ś w i a d k i e m , j a k o g ł a s z a ł p u b l i c z ­ spokojnie: n i e , że j e s t w i e s z c z e m n a w i e d z o n y m przecież pan jako z palety. Z palety — Dostał a wtedy przyszpilowany z kieszeni W powienien Sówka brawa ripostą plastyk „przy t e n sposób „ w p r o w a d z i ł przez Boga, a dzieła jego otwartej kurtynie", p ę k — b a w i ł się r e a k c j ą o b e c n y c h . „ O n i i t a k n i c z e g o n a p r a w d ę do wyjął n i e r o z u m i e j ą , m ó w i ł p o t e m , t y l k o c o m a j ą zjeść, w y p i ć i k o m u jesteś!" zrobić n a złość. M o ż n a i m b y l e co p o w i e d z i e ć , n i c z e g o i t a k n i e niego, się! D o b r y s i ę " j a n o w s k i twórca malowidła na do Kra­ zrozumieją." E r w i n Sówka m a głęboki k u l t d l a hieroglifów e g i p s k i c h j a k o świeżym jednego z łuków p i w n i c z n y c h , v i s a v i s m a l a t u r y K a z i ­ dla pisma świętego, runicznego. U w a ż a , że p r z y jego pomooy technicznych można napisać dzieło o współczesnej t e c h n i c e , g d y ż jest w n i m W r a c a j ą c d o s p r a w y t r a k t o w a n i a o b r a z ó w Sówki n a Śląsku, k o ń c a ś w i a t a . K o s m i c i i U F O są w y m y s ł e m w s p ó ł c z e s n e j , c h o r e j realizacji trzeba nie z a w a r t a możliwość doszło. zrozumieć, że stanowiły o n e p o w a ż n y szkopuł d l a osób podchodzących do istoty twórczości artystycznej w sposób wyrażenia wszystkiego o d p o c z ą t k u , aż powinno już dojść d o jakiegoś k o n t a k t u i p o r o z u m i e n i a . „ N a s z świat— mówi o b y t a c h astralnych zgodnio Jeśli istnieją K o s m i c i , t o n a p e w n o mają zupełni można było zo s t a r y m i t r a k t a t a m i o k u l t y s t y c z ­ sprowadzić do kategorii nieszkodliwych, acz do ludzkości, b o g d y b y b y l i gdzieś w kosmosie, t o d a w n o u p r o s z c z o n y . O i l o o b r a z y T e o f i l a O c i e p k i w większości traktujące nymi lubi w pełni zostaną z r o z u m i a n e za d w a tysiące l a t , a później z c i c h a podszedł zaproponował m u zrobienie że górę i w t e d y akademii!" m i e r z a Wiśniaka, ale j a k dotąd z p r z y c z y n czysto do wiedzieć, bierze pana w tyle chyba nauczono s p o d n i butelkę i r z e k i : „ N a p i j kowa. Eile tynku malarz czasem przekora — kształty. jest niepowtarzalny, bo jost stworzony przez Boga. inne od naszych O n i , j e ś l i są, t o są c a ł k o w i c i e o d m i e n n i , b o przecież c i e k a w y c h bajeczek o k r a s n o l u d k a c h , a symbolikę wziętą żywcem jest rzeczą niemożliwą, b y B ó g p r z y swojej nieskończoności robił z owych jak od sztancy, t a k j a k ludzie." traktatów przedstawić j a k o „zacnego prostaczka" — zastosować w s t o s u n k u do osoby czystej i twórczości II. T twory wyobraźni tego r o d z a j u p r a k t y k nie można Erwina 1 1 . Narodziny uczuć, było Sówki. Dywagacje fakty. myślowe „Czwartym są d l a n i e g o wymiarem olej/pl., w y m . 95,5x1.18 c m , 1971 r. jest ważniejsze niż pospolite myśl, j a k o p i e r w i a s t e k bos- �kości, głębokiej -wiedzy d u c h o w e j — m ó w i — d o którego d ą ż y m y przez i c h twórcę j a k o specyficzny p o o m a c k u . T o j e s t t o co n a z y w a m y „ k a m i e n i e m filozoficznym" sztatowe czyli najwyższy człowiek osiągnąć. stopień d u c h o w e j Czasem człowiek jest wiedzy, tego jaki bliski, ale n a w e t może o tym i duchowe i doświadczenia f o r m a l n e z l a t p o p r z e d n i c h . b y ł c y k l Błękitny s z c z ę ś c i a . Z a w s z o j e s t coś p o n a d n a m i , b o p o p r o s t u t a k j e s t e ś m y nizm, zakodowani, w e r s j e św. Barbary t y l k o krótki taki wykres odcinków po j a k i c h się p o r u s z a m y z d n i a n a d z i e ń . T a k a j e s t n i e s t e t y p r a w d a . Przychodząc n a t e n świat wszystko poprzedników i t a k jest swoją linią, a m y m a m y o swoim przez cale mamy przygotowane pokolenia. Zycie n i e w i e l k i w p ł y w n a nią, a życiu t a k naprawdę to nic nie przez biegnie właściwie wiemy." tego rodzaju poglądy się w y g ł a s z a , w s z a k głupców, k i e d y spotykają podstawową jącą prze­ — interpretacją kulturowej. Czterej Mój Śląsk, Pomnik Mecha­ górnika, dwie obie opisane w t y m szkicu. O s t a t n i c y k l Do jeźdźcy końca niego naszej należy Apokalipsy, cywilizacji, stalowo-sina Chrystus i zbudowany naszej Ona i ukrzyżowany ze s z k i e l e t o - m a n e k i n ó w formacji niesamowici na pocisku Obieg naszej kultury. zasadą się z c z y m ś , c o n a k t ó r y s k ł a d a j ą się m i ę d z y i n n y m i Transformator, całość Pierwszy n a d k t ó r y m twórca zaczął pracować d w a l a t a t e m u j e s t wstrząsa­ sterowanym T r u d n o jest żyć człowiekowi w p r o s t a c k i m otoczeniu, k i e d y postępowania Święty war­ r o k u nastąpiło j a k b y ośmielenie S ó w k i , i zaczęły p o w s t a w a ć o b r a z y łącząco w elementy n i e w i e , zresztą n i g d y człowiek n i e j e s t w s t a n i e osiągnąć pełnego że m a m y t r e n i n g , j a k o ćwiczenia t o o d 1978 zarazem, Obrazy Erwina Sówki nawet w awangardowej są zjawiskiem sztuce profesjonalnej nie przeczuwanym uwikłanej między r a s t a i c h m o ż l i w o ś c i p e r c e p c j i , t o ogłosić, iż właśnie t o co d l a p o s t k o n c e p t u a l i z m e m , a jałowym naśladowaniem h i p e r r e a l i z m u . n i c h niezrozumiałe, jest p o p r o s t u głupie. S t a n o w i ą zupełne zaskoczenie Na Erwina marginesie rozważań o fenomenie wizyjnoj twórczości S ó w k i , c h c ę z w r ó c i ć u w a g ę , że w o s t a t n i c h l a t a c h n a ­ i zawsze wywołują m o c n e reakcje. L u d z i e n i e t y l k o się d o n i c h m o d l ą , a l e i z d a r z a s i ę , że k r a d n ą z wystaw. T a k było choćby w Piwnicy p o d B a r a n a m i , gdzie stąpiła w n i e j w a ż n a , jakościowa p r z e m i a n a . O i l e p r z e z długie u k r a d z i o n y został j e d e n z n a j l e p s z y c h w i z e r u n k ó w t a n t r y c z n y e h , lata Bogini powstawały różne serie tematyczne Fot.: obrazów, traktowane J . Świderski, Iszlar. i l . 3 — 5 , 7, 9 — 1 2 ; S . W i s l o c k i , 11. 1, 6 , 8 w j u n n o ś ć : 11. 4 — k o l . Z i m m c r e r ó w ; i l . 3 , 5, 7, 9 — 1 2 — B . K r a w ­ czuk, <tE» U. 12. 88 Adam, olej/płyta, w y m . 56x31 cm � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f09eb38f6427065cbf5d7dc61a5bc4de.pdf 503cc8f2f5241170faf73b7e790c873b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2062 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Kolberg, Oskar (1814-1890) kolekcje etnograficzne ikonografia etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1914 Title A name given to the resource Ikonografia etnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga/ LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skrukwa, Agata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1. 76, 1993 AGATA SKRUK Redakcja Dziel Oskara WA Wszystkich Kolberga Poznań IKONOGRAFIA ETNOGRAFICZNA W ZBIORACH OSKARA KOLBERGA Ikonografia etnograficzna w zbiorach Kolberga nie była dotąd przedmiotem zainteresowania w poświęcanej mu literaturze. Ryciny, drzeworyty i litografie zamieszczane w Ludzie były - zgodnie ze swym przeznaczeniem wykorzystywane jako dokumentacja XIX-wiecznego stanu kultury ludowej, np. w atlasach polskich strojów ludowych. Od strony warsztatu Kolberga problem ten nie był poruszany, a dla etnografów istotny może być stosunek Kolberga do ilustracji jako jednego ze źródeł etnograficznych, sposób ich uzyskiwania i publikowania, aktualny stan tego rodzaju materiałów w Kolbergowskim archiwum, a także problemy edytorskie, jakie nastręczają one wydawcom jego spuścizny. Do czasu podjęcia prac wydawniczych nad rękopisami Kolberga, tj. do roku 1962, znane były tylko te ryciny z jego zbiorów, które sam zamieścił w tomach Ludu i Ohrazów etnograficznych. Ale publikowane ilustracje były fragmentem dużej i starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej, albumów z fotografiami, akwarel i rysunków, które - o ile wiadomo - uległy zagładzie i rozproszeniu w czasie wojny. W zachowanych materiałach rękopiśmiennych pozostały tylko nieliczne rysunki, w większości mające charakter dokumentacji pomocniczej. Te trzy zespoły, tj. ryciny publikowane przez Kolberga, jego kolekcja ikonograficzna i rysunki zachowane w rękopisach, będą tutaj krótko omówione. Od początku badań terenowych rysunek był drugą obok opisu metodą tworzenia źródeł dla etnografi. Do dziś, mimo nowych technik utrwalania obrazu rzeczywistości - fotografii i filmu - dobry, profesjonalnie wykonany rysunek jest wysoko ceniony, a często niezastąpiony jako forma dokumentacji. Znaczenie ikonografii etnograficznej i wartość ilustracji w wydawanych przez siebie książkach doceniał także Oskar Kolberg. W Liście otwartym z 1865 roku, w którym przedstawił program badań i plan swych monografii etnograficznych, po wyliczeniu jedenastu zasadniczych problemów dodaje: ,,00 wszystkich tego rodzaju wiadomości nader pożądanymi byłyby i rysunki (gdzie się �48 nadają), o ile takowe pozyskać się dadzą" 1, a przy pytaniu o wicś i chatę pisze: "Do opisu przydałby się i rysunek, plan lub widok"2. Czytając czy przeglądając wydane przez Kolberga tomy Ludu i Obrazów etnograficznych zauważamy w nich barwne i czarno-białe ilustracje wykonane różnymi technikami, a przedstawiające przede wszystkim stroje ludowe, ale także zabudowania, wnętrza chat, narzędzia, detale ubioru, rzeźby, pisanki, pieczywo obrzędowe itd. Uzupełniają one opisy i relacje, precyzując kształt, a czasem także kolor opisywanych w tekście obiektów. Świadomość tej wartości poznawczej rycin była zasadniczą przyczyną, dla której Kolberg systematycznie gromadził kolekcję ikonograficzną i starał się dołączyć ilustracje do każdej monografii regionalnej. Ale istniała i druga przyczyna. Pierwsze tomy Ludu Kolberg wydał własnym nakładem i kapitał wyłożony na ich druk odzyskał przez sprzedaż tylko w części. Na edycję tomów następnych otrzymywał zasiłek Akademii Umiejętności lub innych instytucji, ale zasiłek taki nie pokrywał całości kosztów druku tomu. Szybka sprzedaż choć części nakladu była konieczna dla zapewnienia środków na dalsze badania terenowe, na zaliczkowanie druku tomów następnych, a także na wydatki osobiste. Na ładną, ilustrowaną książkę łatwiej było znaleźć nabywcę. W tym samym roku 1865, w którym opublikował List otwarty, tak pisze o swych perspektywach w jednym z listów: "Między owymi trudnościami jedną z najważniejszych jest tu spożytkowanie nagromadzonych materialów, czyli publikacja ich w sposób, który by dla nauki istotne mógł przynieść owoce. Dzieło takowe dla ogółu publiczności suchym się wydaje. Sądzę, że Pan wiesz, albo domyślasz się, ile trudnym jest skłonienie do podobnej publikacji księgarza i nakładcy, który zawsze pełen jest nieufności, zwłaszcza co do wydawnictwa przechodzącego przyjęte zwykłe rozmiary, chociażby mu je osłodzić, a nawet okrasić ilustrowaniem dzieła, dodatkiem 'mnóstwa nut muzycznych, drzeworytów i rycin kolorowych, zachęcających zwykle do pokupu"3. Ilustracje, zwłaszcza barwne litografie, podnosiły wartość książki, ale także jej koszt. Dla przykładu podać można, że druk l O litografii do Pie.'ini ludu polskiego w 1865 roku, stanowił około 25% wszystkich kosztów edycji, a cztery litografie do I i IT części Mazowsza w latach 1886-1887 pochłonęły około 15% kosztów tych dwu tomów 4. Dodatkową pozycję stanowiły wydatki na fotografie, tj. cena ustalona przez fotografa i wynagrodzenie dla fotografowanych osób, grupy wieśniaków w strojach regionalnych, specjalnie l Korespondencja Oskara Kolberga cz. I (Dzieła 1V.~zyslkie t. 64), Wrocław - Poznań 1965, s. lOS. 2 Ibidem, s. 103. s. 113. Zob. ibidem s. 90 oraz Korespondencja Wrocław-Poznań 1969, s. 316. 2 4 Ibidem, Oskara Kolberya cz. III (Dziela IVszl'slkie t. 66). �49 dowiezionych do miasta, aby im zrobić zdjęcie. Niekiedy dochodziło także honorarium za wykonanie rysunku czy akwareli, choć większość współpracujących z Kolbergiem artystów, związana z nim wieloletnią przyjaźnią, oddawała mu swe prace bez wynagrodzenia. Od początku badań ludoznawczych gromadził Kolberg materiały ikonograficzne wykonane przez różne osoby i różnymi technikami. Jako materiał ilustracyjny najwyżej cenił akwarele i rysunki profesjonalistów świadomych dokumentacyjnego znaczenia rycin. Takimi profesjonalistami byli uczestnicy wycieczek terenowych w okresie poprzedzającym wydanie Pidni ludu polskiego. Wspomniał ich Kołberg ciepło w pisanym wiele lat później wstępie do Mazowsza: "A znaleźli się [oo.J prawie zawsze do wędrówek naszych towarzysze tym samym ku rzeczom sielskim ożywieni duchem, przelewający dosadnie na papier dziarskie włościan typy i fizyognomie [ .. .]"5. Wtedy, tj. w latach czterdziestych, owe typy i fizjonomie włościan przelewali na papier Wojciech Gerson, Karol Marconi i Antoni - młodszy brat Oskara. Ich akwarele reprodukował w Pie.vniach ludu polskiego w 1856 roku. W następnych monografiach współpracował w dalszym ciągu z Gersonem, a także z Tadeuszem Rybkowskim, Tadeuszem Konopką, Bogumiłem Hoffem i Walerym Eliaszem. Akwarele tych artystów były przenoszone na kamień litograficzny w renomowanej firmie J. H. G. Rau i Syn w Dreźnie lub w jednej z firm warszawskich. Tak jak przy druku tekstu i nut, tak i przy ilustracjach Kolberg robił korekty i do końca czuwał nad ich jakością. Np. w trakcie pracy nad Pie.śniami ludu polskiego pisał do Drezna: "Litografia numerów l i 6 jest wykonana wprawdzie z dużą znajomością rzeczy i ładnie, jednakże niezupełnie wiernie z oryginałem, szczególnie co się tyczy twarzy. Proszę zrozumieć, że ubiorów narodowych z dobrze wykonanych rysunków (a tak było z pewnością w wypadku wiadomych numerów) nie wolno ani o włos zmieniać w konturach, gdyż w ten sposób zatraca się często prawdziwy charakter obrazu, co przy tego rodzaju rysunkach stanowi rzecz najważniejszą, a przy numerach 1 i 6, jakkolwiek tylko nieznacznie, jednak naruszono to,,6. Wiele lat później, gdy u Rau'a litografowane były ryciny do części I i II Mazowsza pisał m.in.: "Jedynie żebrak na rycinie jarmarku musi być całkowicie przerobiony i przedstawiony wiernie według oryginału, ponieważ na tym terenie nie ma takich żebraków [ .. .]" 7. Po odbiciu potrzebnej liczby egzemplarzy barwne tablice włączane były do drukowanych w Warszawie lub Krakowie tomów. Tak wykonane zostały ilustracje strojów regionalnych do Sandomierskiego, Kujaw, Lubelskiego, Kaliskiego i Mazowsza. 4 - 5 O. Kolberg. 6 KorespondelJ(ja Oskara Kolherga ez. I, op. cit., s. 63. 7 Korespondencja Oskara Kolherga cz. III, op. cit., s. 123. Lud l. LXXVI Mazowsze cz. II (Dziela wszystkie t. 25), Wrocław-Poznań 1963, s. XI. �50 Gdy środki finansowe nie pozwalały na drogie litografie, rysunek artysty był reprodukowany jako czarno-biały drzeworyt lub - w latach późniejszych - cynkotypia. Takie ilustracje widzimy w tomach Krakowskieyo, Pukucia. Chelmskieyo i częściowo w Mazowszu. Jeżeli tom zawierał tylko ryciny czarno-białe, dla części nakładu były one ręcznie kolorowane - na ROO egzemplarzy przeciętnego nakładu barwionych ręcznie było najwyżej około 100. Te egzemplarze ofiarowywał Kolberg przyjaciołom, współpracownikom i instytucjom sponsorującym druk danej monografii, rozsyłał subskrybentom lub drożej sprzedawał w księgarniach. Nie zawsze jednak dysponował Kolberg gotową akwarele!. Wtedy punktem wyjścia dla uzyskania kolorowej litografii lub drzeworytu musiała być fotografia. Technika wykonywania zdjęć fotograficznych w XIX wieku powodowała, że to nie fotograf szukał w terenie interesującego go obiektu, ale odwrotnie. Aparaty skrzynkowe były duże i ciężkie, szklane klisze też ciężkie, a do tego kruche. Większość zdjęć w czasach Kolberga wykonywano w atelier. Gdy chodziło o stroje ludowe trzeba było grupę włościan zauważone! np. na jarmarku, uprosić, opłacić i doprowadzić do fotografa w mieście, albo ze wsi. której właściciel był z Kolbergiem zaprzyjaźniony, zawieźć specjalnie do miasta. O takiej sytuacji pisze w swych wspomnieniach Justyna Konopczanka. córka Józefa Konopki, mieszkająca w Modłnicy w tym samym okresie co Kolberg: "Było to mniej więcej w 1870-2 roku. Rzewuskiemu zawieziono do jego atelier przeróżne sprzęty i dekoracje. Wykopano starą rosochatą wierzbę. kilka pni brzozowych, [zabrano też] kosy, sierpy, kądziele, ławy, misy, dzbany itp. W pogodne dni zimowe pean] Puchała [rządca w Modlnicy] wyjeżdżał kilku wozami pełnymi ludzi. Były to całe wesela, z basami, klarnetami. skrzypkami, z drużbami, druhnami, iskrzącymi się od wiet1ców, świecideł i wstążek, chust bajecznie kolorowych i korali prawdziwych"x. Według fotografii takiej wykonywana była dopiero akwarela - podstawa barwnej litografii. Wszystkie etapy procesu powstawania ilustracji, od sepiowej fotografii, do barwnej odbitki z kamienia litograficznego Kolberg bacznie obserwował i wymagał dokładnego wykonania swych wskazówek co do ustawienia postaci, odcieni barw, tła itp. Prześledzić to możemy na przykładzie jednej z ilustracji do Lubelskieyo, bo szczęśliwie zachowały się jej kolejne wersje 9. Fotografię przedstawiającą grupę włościan (ryc. 1) wysłał Kolberg do zakładu Rau'a w Dreźnie, dając na odwrocie szczegółowe wskazówki co do kolorów i precyzując dodatkowo w liście zmiany, jakich wymaga "treść" tablicy: "Pierwszy wzór podaje fotografia, która może być oddana w tej H J. Konopczanka, Maszynopis Wspomnienie datowany "luty-marzec moje z lat dziecinnych 1937 L, Kraków" i mio<iociallych o Oskarze w zhiorach Kolherqu. Muzeum Oskara Kolherga znajduje si~ ohecnie w Przysusze. 9 rycin Zespół rycin dotyczących w Archiwum PTL Lubelskiego. we Wrocławiu. o których sygn. dalej 1353 l, karla mowa. II i sygn. IV 1354 II. k. 14-16. lece �51 Ryc. 1. Myżczyzna w stroju regionalnym z okolie Lublina; fotografia nieznanego autora sprzed roku l RR2 (oryginał w Archiwum PTL, sygn. 1353 I, k. 11). samej skali, nie wymaga zatem żadnego powiększania, jak z początku sądziłem. Jednak szczegóły muszą zostać znacznie uwypuklone i dlatego załączam też jedm! mniejszą fotografię (ryc. 2), aby mogła lepiej objaśnić ewentualne wątpliwe miejsce większej. Należy przy tym zaznaczyć: 1. Zamiast czapki, którą środkowa osoba trzyma w ręku (i która ukazuje się tylko przypadkiem), byłoby lepiej umieścić inną, mianowicie taką, jaką widać (z wstążką) na mniejszej fotografii, nawet gdyby była tylko w połowie widoczna. 2. Tło w głębi obrazka ma oznaczać powietrze, na dole ziemia i trochę trawy" 10. Po 10K orcspondcllcja Oskara K o/herga cz. II, op. cit., s. 675. �52 Ryc. 2. Grupa włościan z okolic Lublina; akwarela E. Rau'a z I XX2 r. (oryginał sygn. 1354 II, k. 14). w Archiwum PTL. otrzymaniu wykonanej w Dreźnie akwareli (ryc. 3) wskazał, jakich dalszych korekt wymaga przed przeniesieniem na kamień litograficzny: "Barwy wykończonego rysunku trzech postaci [ ... J są na ogół podane prawidłowo. Jednak życzyłbym sobie chustce na głowę kobiety dać inny kolor niebieski niż odzieży wierzchniej (ewentualnie fiołkowy) i zrobić ją bardziej kolorową, tj. więcej czarnych, białych, żółtych i czerwonych plamek, odzież wierzchnią trochę ciemniejszą, guziki mosiężno-żółte (jak i też żółtą klamrę u białego pasa mężczyzny). Ozdoby przy surducie u mężczyzny z przodu, umieszczone w równiejszej linii, mają tu mieć czerwień, która jest bardziej pąsowa. i wpadająca w czerwień pomarańczową i nie jest, jak na ak wareli nr I, czerwienią karmazynową czy amarantową. Krajobraz tylnego planu [ ... J podchodzi tu, jak mi się zdaje, za wysoko ku górze i mógłby być ściągnięty trochę niżej (ewentualnie tylko do rąk)" 11. Gotowa litografia, wklejana do książki, zgodna była z życzeniami Kolberga (ryc. 4). Tu zaznaczyć trzeba koniecznie, że oryginalne litografie w pierwodruku Ludu mają delikatny 11 Ibidem, s. 700-701. �53 Ryc. 3. Rycina z I części Luhelskieyo O. Kolberga (Dziela wszystkie t. 16) zamieszczona tam przed s. I i akwarela E. Rau'a. koloryt bliski świetlistym barwom swych pierwowzorów - akwarel. W większości tomów przedrukowanych współcześnie techniką fotooffsetową barwy te zbliżone są do pierwodruków z XIX wieku. Niestety w wypadku Lubelskiego drukarze w 80 lat po Kolbergu nie potrafili prawidłowo odtworzyć rycin z oryginalnego wydania i ilustracje w tych dwu tomach Dziel wszystkich są zbyt ciemne i nie mają właściwych kolorów. Nie dysponując pierwodrukiem Lubelskiego z oryginalnymi litografiami, zestawiono akwarelę z kopią we współczesnym, choć złym przedruku, aby umożliwić porównanie zmian w rysunku, bo tylko dla tej ryciny zachowała się tak kompletna dokumentacja. �54 Ryc. 4. Kobiety I. Kujaw; fotografIc nieznanego PTL, sygn. autora spr/ed IX67 r. (oryginały w Archiwum 1353 I, k. 1-3). Dwie fotografie, które były podstawą ryciny w części l Luhel.~kiego niewątpliwie wykonano dla udokumentowania strojów ludowych, choć nie wiadomo czy były zrobione specjalnie dla Kolberga. Przykładem wykorzystania fotografii wykonanych dla innych celów jest rycina przedstawiająca czepce z części I Kujaw 12. Na dwu fotografiach (ryc. 5) przedstawione są kobiety w odświętnych strojach, każda z dzieckiem na ręku, na trzeciej rodzina z dzieckiem i stojąca z tyłu kobieta w stroju ludowym. Są to prawdopodobnie niańki lub mamki opiekujące się dziećmi ze dworu, a pamiątkowe fotografie wykonano raczej ze względu na dziecko, niż trzymającą je nianię, która z tej szczególnej okazji włożyła swój odświętny strój. Otrzymane na Kujawach fotografie, na których Kolberga zainteresowały nakrycia głowy kobiet, posłużyły jako wzorzec do drzeworytu przedstawiającego czepce Kujawianek (ryc. 6). Wyboru właściwych ilustracji do wydawanych przez siebie książek dokonywał Kolberg - jak już na początku wspomniano - z własnej, starannie gromadzonej kolekcji ikonograficznej. Była to teka rycin, niezależna od tek z materiałami regionalnymi oraz albumy ze zdjęciami fotograficznymi. W początkowych latach badań terenowych akwarele i rysunki powstawały podczas współnych wycieczek Kolberga notującego melodie, poetów szukających pieśni i bajek, i malarzy szkicujących pejzaże, i sceny rodzajowe. Bezpośredni udział 12 Fotografie I. k. 1-3. te znajdują silt obecnie w tece rycin w Archiwum PTL wc Wrocławiu, sygn. 1353 �55 : '1":.- -",.<, < •••••• l,.' .,:'LT <1-" ,,;·t. dl,,:.'; . ;:"':',", . •1; li ·-i <"'L,-~;' Ryc. ). [)r/cworyt stawiający opublikowany w I cz. Kuiaw O. Kolberga ubiór kobiet "oli Kowala, Cholicza" na Kujawach .~,,,~i (Dzieła w.\zys/kic t. i fotografie, 3), s. 6X, przed- które były jego podstawą. w takich wyprawach pozwałał Kolbergowi orientować się w zasobach tek ze szkicami przyjaciół-malarzy, a prawdopodobnie także czynnie wpływać na wybór modeli, W póżniejszym okresie, jeżeli jego zbiory wymagały uzupełnień, zamawiał potrzehne ryciny u znanych sobie malarzy, np. u Wojciecha Gersona, którego jeden tylko szkic zachował się do dziś w spuściźnie Kolberga. Jeżeli chodzi o Wielkopolskę, to dla zbiorów ikonograficznych szczególnie owocne były hadania terenowe w rok u 1869, gdy towarzyszył mu Bogumił Hoff. Perypetie. jakie współpraca z Hoffem spowodowała w planach i finansach Kolberga prześledzić można w ich korespondencji, tu istotne jest, że etnograf i rysownik pracowali razem, opis Kolberga i rysunki Hoffa dotyczyły tych samych obiektów. Niestety z prac Hoffa przeznaczonych do monografii Wielkopolski pozostały tylko drzeworyty (wykonane przez inne osoby na podstawie rysunków Hoffa), z których sam Kolberg nie był bardzo zadowolony i jeden rysunek czepców z okolic Śremu (ryc. 6). Innym udokumentowanym przykładem takiej bezpośredniej współpracy jest okres organizowania Wystawy Etnograficznej w Kołomyi w 1880 roku. Kolberg sprawował patronat �56 Ryc. 6. Nakrycie głowy kobiety z okolic w Archiwum Śremu; PTL, B. HalTa sJH7eJ 1357, k. S). rysunek sygn. Ill71 r. (oryginał naukowy nad wystawą, a jednym z organizatorów był Tadeusz Rybkowski, zaprzyjaźniony z nim malarz, późniejszy ilustrator Pokucia, który towarzyszył mu także w wyborze eksponatów i w badaniach terenowych w Czortowcu. Niewątpliwie okazji takich było znacznie więcej i w czasie badań na Mazowszu i np. w Krakowskiem, gdzie bezpośrednio współpracował z Tadeuszem Konopką. Kolekcja ikonograficzna Kolberga, zgromadzona specjalnie jako dokumentacja etnograficzna, niestety zaginęła. Wiadomo, że część jej pozostawił w Modlnicy, gdy w 1884 roku przeprowadzał się do Krakowa. Wiadomo też, że w latach międzywojennych wnuk Józefa Konopki, właściciela Modlnicy z czasów, gdy mieszkał tam Kolberg, zabrał tę część spuścizny do Warszawy i tam uległa ona zagładzie w czasie powstania warszawskiego. Akwarele Gersona były w okresie międzywojennym w posiadaniu rodziny Kolberga w Warszawie i spłonęły w powstaniu. Większość jednak uległa rozproszeniu lub zaginęła po śmierci dra Izydora Kopernickiego, wykonawcy testamentu Kolberga. Stan tej kolekcji znamy tylko z przekazów pośrednich: litografii i drzeworytów zamieszczanych w Ludzie i ze wzmianek w korespondencji. Z listów wymienianych z malarzami wiadomo częściowo, jakie ryciny Kolberg miał, a jakie u nich zamawiał. Z korespondencji z Izydorem Kopernickim wiemy też, że kolekcja Kolberga była wysłana na światową wystawę w Paryżu �57 w 1878 roku, stanowiclc tam istotną część udziału krakowskiej Akademii Umiejętności w ekspozycji austriackiej. Dziś w spuściźnie znajdujemy tylko nikłą część zgromadzonej przez niego dokumentacji ikonograficznej, w większości nie należącej zresztą do owej teki rycin. Zachowały się głównie te przekazy ikonograficzne, które przechowywane były w tekach regionalnych, jako materiał pomocniczy, a nie przeznaczony bezpośrednio do reprodukcji. W czasie porządkowania rękopisów Kolberga w latach 1945-1956 w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, a później w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu zostały one wyłączone z tek regionalnych do odrębnego zespołu. Na zawartość obecnej teki rycin składają się rysunki ołówkiem i piórkiem różnych, nie zawsze znanych autorów, wśród nich m.in. pojedyncze rysunki W. Gersona i B. Hoffa, nieliczne akwarele nieznanych autorów, fotografie, głównie z Kujaw i Lubelskiego oraz rysunki terenowe Kolberga. Większość z tych rycin nie ma wartości artystycznej, ale nadal zachowuje duży walor dokumentacyjny. Część z nich znana jest już z ilustracji w monografiach wydawanych z rękopisów przez naszą Redakcję, np. w tomach Sanockiego (Dzieła wszystkie t. 56-57). Część będzie dopiero reprodukowana w tomach następnych. W wyniku działań wojennych i prac porządkowych prowadzonych bezpośrednio po wojnie przez osoby nie będące archiwistami i nie znające metod pracy Kolberga, stan jego spuścizny rękopiśmiennej odbiega od takiego, w jakim pozostawił ją autor. Dotyczy to i rycin. Były one wyjmowane z tek regionalnych, oddzielane od innych zapisów i przemieszczane między tekami, tak że ich pierwotna przynależność do określonego zespołu została często zatarta. Dziś np. materiały ikonograficzne Władysława Ciesielskiego, pochodzące z okolic Turobina i Żółkiewki w Lubelskiem, rozproszone są między pięcioma różnymi tekami: same rysunki znajdują się w tece rycin, w tece lubelskiej i w tece z korespondencją, zachowany fragment spisu rycin dołączonego przez Ciesielskiego do przesyłki znajduje się w jednej z tek Miscellanea, a uwagi Wilhelma Kolberga i Oskara o szkicach Ciesielskiego mają jeszcze inną sygnaturę. Przygotowując do druku zachowane rysunki trzeba odtworzyć ich związek z innymi materiałami drukowanymi lub rękopiśmiennymi, zwłaszcza przynależność regionalną, a także ustalić autorstwo. To ostatnie nie zawsze się udaje. Niektóre rysunki wykonane były przez amatorów, nie przywykłych do podpisywania się na takich pracach, a jeżeli na karcie z rysunkiem brak podpisów czy sygnatur autorskich, to zaginięcie części spuścizny rękopiśmiennej, np. listów czy notatek towarzyszących rysunkowi i przemieszanie rękopisów między tekami uniemożliwia dziś identyfikację autora. Niemniej zachowane i dziś dopiero publikowane materiały ikonograficzne są ciekawym źródłem dla etnografów. Na przykład w suplemencie do Lubelskiego, poza interesującym zespołem rysunków Ciesielskiego, opublikowane będą fotografie strojów sitarzy biłgorajskich, specyficznej grupy zawodowej, której Kolberg poświęcił osobne strony w swej monografii. �58 Kolberg dokonywał wyboru z posiadanego materiału ilustracyjnego, dziś publikujemy wszystkie zachowane w jego spuściźnie ryciny, z jego szkicami terenowymi włącznie. On sam traktował je wyh!cznie jako dokumentację pomocniczą przy konstruowaniu opisów strojów, zabudowań, sprzętów, narzędzi itp. Na marginesach takich rysunków notował kolory i gatunki tkanin, rodzaje i kolory naszyć, wypustek, guzików itp., nazwy naczyń i drobnych sprzętów domowych, określenie ich przeznaczenia i materiału, z którego były wykonane. Szkice takie wykonywał Kolberg bądź na osobnej karcie, bądź wśród notatek etnograficznych czy obok melodii i tekstów pieśni. Wszystkie zachowane w spuściźnie Kolberga materiały ikonograficzne mają dziś znaczenie jako dokumentacja etnograficzna. Rangę taką wyznacza im wiek - obrazują stan kultury ludowej sprzed ponad stu lat, a także geneza - tworzone były w większości świadomie jako źródla etnograficzne. Własnoręczne rysunki Kolberga mają walor dodatkowy - dokumentują jego metody badań terenowych. Agata Skrukwa ETNOGRAPHIC ICONOGRAPHY IN OSKAR KOLBERG'S COLLECTIONS (Summary) Etnographic iconography collected by Oskar Kolberg has not been discussed in the literature on Kolberg. Materials that have remained in his collections help us learn about the methods used to collcct drawings, water colours and phorographs, later used as illustrations in Lud, and about the financial and technical problems involved in the editing of the iconographic materials. It follows from the letters written to Kolberg's publishers and collaborators that he attached great importance to these source documenb and madc sure that they were properly printed. This is clearly seen in the case of a few drawings on the Lublin province ;Ind Kujawy, the originals of which have been preserved. Unfortunately, Kolberg's abundant :lIld meticulously collected iconographic materials were scattered after his death and probably got lost. They included water colours, drawings and photographs specially made at Kolberg's rcqucst. featuring evcryday and ceremonial folk costumes. Only a few illustrations in rcgional monographs and manuscript folders havc rcmaincd to datc. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58b559f2704ff30fa085726ec178aa79.pdf 8d4075f706cd2de099c9981b12e657e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2058 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1910 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L ORGAN U D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO l KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXVI ZA ROK 1993 ���Fol. M. Pokropek PAMIĘCI PROFESOR ANNY KUTRZEBY-POJNAROWEJ AUTORKI ROZWOJU ETNOGRAFII I ETNOLOGII W POLSCE, CZŁONKA POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH PAN, OGARNIAJĄCEJ MYŚLENIEM I PUBLIKACJAMI CAŁOŚĆ SPRAW ETNOLOGII POLSKIEJ �u L D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGANE DE LA SOCIETE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXVI ZA ROK 1993 PIl 1895 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POZNAŃ - WARSZAWA POLSKIEJ - AKADEMII WROCŁAW 1993 NAUK V\/v -lvJ. 0;13 �KOMITET REDAKCYJNY Maria Biernacka, Zbigniew Jasiewicz (przcwodniczący) Bronisława KopczYłlska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Antoni Kuczyński - sckretarz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz, Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bcdnarski, Sekretarz redakcji - Monika Leonowicz Tłumaczenie angielskie Zbigniew Nadstoga ISSN 0076-1435 POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 1993 ADMINISTRACJA. 50-U9 WROCŁAW, UL SZEWSKA 36 REDAKCJA, 61-R09 POZNAŃ, ŚW MARC! n WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA - zam. 2701/94 �SPIS TREŚCI Zbigniew J a s i ew i cz, Zygmunt Ludoznawczego K łod n i ck i, Przed ETNOLOGII Towarzystwa 1\ I. STUDIA A. DZIEJE lOO-leciem Polskiego I MIEJSCE I MATERIAŁY DOROBKU Z PRZESZŁOSCI W TERAŹ TEJSZOSCI Elżbieta M i II e ro wa, Kolbergowskie metody dokumentacji źródłowej folkloru. Danuta P a w Ia k o w a, Obraz ludowej kultury muzycznej w pracach Oskara Kolberga. Agata S k ru k wa, Ikonografia ctnograficzna w zbiorach Oskara Kolberga . Witold Przewoźny, Podstawowe założenia komputerowej bazy danych Dz;el wszystkich Oskara Kolberga Edward Piet raszek, Muzeum Etnograficzne w Krakowie w pierwszym okresie istnienia (1910-1948) Wacław Urban, Obyczaje Słowian w świetle książki Jana Boemusa (1520). Antoni K u c z YJ\s k i, Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej . fl. w KRI;OU WARTOSCI ORAZ INNYCH ASPEKTÓW I WYTWORÓW Conceptualizing (Wojciech society, pod red. Adama Dohllal) . 67 91 99 137 151 167 195 I DYSKUSJE Refleksja i konkret (Wojciech J. Burszta) . Projekt słowiaJ\skiego atlasu etnograficznego (Mojm;r Benza) . Czy Camilo Jose Cela jest etnografem? (Hubert Czachowski) a syberystyee i antologii polskich tekstów syberystycznych (Halina Maria Malgowska) III. 59 KULTURY Adam N o b i s, Geneza wartości w świetle badaJ\ nad meJanezyjską wymianą kula. Franciszek M. Rosiński, Wierzenia religijne pierwotnej ludności Tasmanii. Dan Wołkowycki, Analiza typograficzna tradycyjnych narzędzi łowieckich. Aleksander N y re k, Uwagi o systemie odwadniająco-melioracyjnym na Śląsku w okresie folwarczno-pańszczyźnianym II. POOLĄDY 21 37 47 203 211 217 . 221 RECENZJE Kupera, Routledge, London 1992, ss. 152 227 �6 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologiczne, Norbertinum, Lublin 1992, ss. III (Barhara Olszewska-Dyoniziak) .... Michał Buchowski, Magia i rytuał, Instytut Kultury, Warszawa 1993, ss. 169 (Tarzycjusz Marek Bufiński) . .... . . . . . 230 236 . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, ss. 354 (Danuta Penkala-Gaw(!cka). . . . . . . Wartości w kulturze polskiej, praca zbiorowa pod red. L. Dyczewskiego, Lublin 1993, ss. 276 (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . .. Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol, Pallottinum, Poznań 1993, ss. 237, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aksjosemiotyka karty pocztowej, pod red. P. Banasia, Wrocław 1992, ss. 253, il. (Ryszard Kantor). . . . . . . . (Ryszard Kantor) (Ryszard Kantor) . . . . Dzieje Polaków . . . . . . . . 254 258 . . . . . . . . . . . . . na ziemiach bułgarskich, . . . . . . . Poznań . . Kantor). . . .. Leszek Dzięgiel, Węzeł kurdyjski, . czuk). . . Universitas, . . . . Kraków . 1992, ss. 446 (Roman . . . 260 262 264 265 268 270 . 1993, ss. 120, il. . 271 . Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie, Toronto ł992, ss. 245, il. (Ryszard KallIar) . . Władymir Nikołajewicz Basiłow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moskwa 1992, ss. 328 (Maria Kaśko). . . . . . . . . Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem, Warszawa 1993, ss. 152 (Anna Barska). . . . . . . . . Derek Bryce, Symbolika krzyży celtyckich, tłum. P. Gręda, Kraków 1993, ss. 118, il (Ryszard 249 252 Kraków. Przestrzenie kulturowe, pod red. J. Bujaka, A. Zambrzyckiej-Steczkowskiej i R. Goduli, Kraków 1993, ss. 139, ił. (Ryszard Kantor) . . . . . Marian Morawczyński, Rzeź 1846 r., Dębica, Pilzno, Tarnów i okolice, Tarnów 1992, ss. 192, ok. 50 il. (Ryszard Kantor). . . . . . . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizaeyjno-k ulturowy Ameryki Łacińskiej, Wydawca: Komisarz Generalny Udziału Polski w Wystawie Uniwersalnej EXPO'92 w Sevilli, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, bez roku wydania, ss. 297, indeks nazwisk (Zbigniew Wójcik). .. Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii. Posłowiem opatrzyli A. Kuczyński i Z. Wójcik, Wrocław 1993, ss. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (Hanna Maria Ma/gowska). . . Polacy na Łotwie, pod red. ks. Edwarda Walewandera, Lublin 1993, ss. 348, aneksy, mapy Urszula Kaczmarek, 247 250 . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992, nr 3-4, ss. 224 (Numer specjalny poświęcony antropologii filmu i fotografii) (Dorota Skotarczak) . . Kultura ludowa śląskiej ludności rodzimej, pod red. Doroty Simonides przy udziale Piotra Kowalskiego, Wrocław- Warszawa 1991, ss. 438 (Teresa Smoli/iska). . . . Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej, Opole 1992, ss. 196 (Zbigniew Jasiewicz). . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne, Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, ss. 143 (Danuta Penkala-Gawęcka) 241 . . . 273 275 277 280 Karczmar- . Regina Merkiene, GyvuliV iikis XVIa.-XXa. pirmojoje pusćje. Etnincs patirties iśtakos (Iś Lietuviv kultiiros istorijos, t. 14), Mokslas, Vilnius 1989, ss. 236, il. (Jan Jurkiewicz) Adrian Kaszczenko, Opowidannia pro sławne wijs'ko zaporoz'ke nyzowe, Weselka, Kiew 1922, ss. 271, il. (W/adysław Bielecki). . . . r. A. I1UOlCOTT], Ciintili Armane~ti di-Amineiu. BAUX!KUTpyaolJow TOUMr:"to"ó~ou(Pieśni Aromunów z Aminciu, Metsovo), TOmKO! I10AtT!0"1l0!,t. I, EKoom;l~ rl:pOU, AST]UU 281 283 289 �7 1999, ss. 15g; r. A. nUOlCJJTT],Ciinti(i Fiir~erote~ti. Tpuy060w <jlapoaplffiTÓJVAp~l1vLTollA{ąOV(Pieśni Farserotów - Arwanitowołochów), TomKol nOALTtOJlOl, t. 2, Emlplfl<; ApffiJlUVlKOU(BAUXlKOU)nOAlTlOJlOU,AST]vU 1991, ss. 166 (Tomasz Wicht'rkit'wicz) Publikacje . Koła Zainteresowań . . . Kulturą . Ormian (3) (Grzegorz Pełczy/iski). . . . . 290 292 IV. KRONIKA Sprawozdanie l. działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego za okres od wrzcśnia 1992 roku do września 1993 (Magdalena Rostworowska) 69 Walne Zgromadzenic Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Chorzowie 24 września 1993 (Maria Niewiadomska) . . . . . . Sprawozdanie z działalności Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego TowarZySlwa Ludoznawczego za okres od czerwca 1992 roku do czerwca 1993 (Bronisława Kopczyńska-Jaworska) . . . . . . . . . . . . . 92 Doroczne Spotkanie American Anthropological Association, Waszyngton, 17-21 listopada 1993 (Michał Bachowski). . . . . . . . . . . . . . . Tam gdzie spotykają się ludzie - wystawa "Ameryka Indiańska - Spotkanie Dwóch Światów", M uzeum Etnograficzne w Poznaniu, 13 czerwca-31 października 1992 (M arek M aciołek) . . . . . . . . . . 8 Przegląd Filmów Etnograficznych, Łódź, 13-15 października 1992 (Danato Nadaj).. Konferencja "Polska a Europa Wschodnia. Dziedzictwo i przyszłość", Warszawa, 17-19 czerwca 1993 (Zhigniew Jasiewicz). . . . . . Kultury i religie Afryki a ewangelizacja. Sympozjum naukowe w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (ks. ł/t'nryk Zimoń SVD). . . . . . . . . . . . . . . . .. .,Oswoić śmierć" - sesja popularnonaukowa, Kraków, 19 listopada 1993 (Anna Spiss) Sesja "Ekologia a filozofie tubylcze świata", 14 grudnia 1993 (Waldemar Kuligowski).. V. IN 299 302 . Informacja o działalności Koła Zainteresowań Kulturą Asyryjską przy Poznańskim Oddziale PTL w okresie od marca do października 1993 (Michael Abdalla) . XI Międzynarodowa Konferencja Etnomedyczna - Środki lecznicze i pożywienie: podejście etnofarmakologiczne, Heidelberg, 24-27 marca 1993 (Danato Penkala-Gawęcka).. IV Konferencja Antropologów Społecznych Wspólnoty Europejskiej, Oxford, Wielka Brytania, 26-30 lipca 1993 (Joanna Ziemian) . . . . . Pierwszy Międzynarodowy Festiwal Filmów Etnograficznych w Gctyndze (G6ttingen International Ethnographic Film Festival - GIEFF), 16-19 września 1993 (Jerzy Kaniewski) 295 304 305 306 308 312 314 317 319 320 323 325 MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zojia Soko/ewicz, Marian Anna Zambrzyeka-Stcczkowska 1931-1993 (Małgorzata Maj) . Zofia Cieśla-Reinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pietraszkowa) Mario D. Zamora 1935-1993 (Zhigniew Jasiewicz). . Pokropek) 327 329 332 336 ��CONTENTS Zbigniew Jasiewiez, Zygmunt centennial Klodnieki, . . .. The Polish Ethnological .... I. STUDIES A. TIll' IIISTORY OF ETlINOLOGY AND TIlE Society. Before the 13 AND MATERIALS PLACE OF PAST ACHIEVEMENTS IN THE PRESENT Elżbieta Millerowa, Kolberg's methods to document folklore. . . . _ Danuta Pawlakowa, Folk musical culture in Oskar Kolberg's works. Agata Skrukwa, Ethnographic iconography in Oskar Kolberg's collections. Witold Przewożny, Basic assumptions of a computer database of Oskar Kolberg's Collected Works . . . .. .... Edward Pietraszek, The Ethnographic Museum in Cracow in its early years (1910-1948) Wacław Urban, Slavonic customs as depicted in Jan Boemus's book (1520) . Antoni Kuczyński, On the history of Australian ethnographic studies conducted by Poles B. VALUES AND OTlIER ASPECTS 21 37 47 59 67 91 99 OF CULTURE Adam Nobis, The genesis of value in the light of research on Melanesian exchange kula Franciszek M. Rosiński, Regious beliefs of Tasmanian aborigines. . . Dan Wolkowycki, Typological analysis of traditional hunting weapons. Aleksander Nyrek, Remarks on the drainage and irrigation system in Silesia during the grange-corvće period 137 151 167 195 II. VIEWS AND DISCUSSIONS ReDection and the concrete (Wojciech J. Burszta) . Slavonic ethnological atlas (Mojmir Benźa) . Is Camilo Jose Cela an ethnographer? (Hubert CzacllOwski) On Siberian studies and an anthology of Polish texts on Siberia (Hanna Maria Mal{lowska) 203 211 217 221 III. REVIEWS Conceptualizing Dohnal) society, ed. by Adam Kuper, Routledge, London 1993, pp. 152 (Wojciech 227 �10 Krzysztof J. Brozi, Ludzie i kryzys cywilizacji. Szkice antropologicznc (Pcoplc and the civilizational crisis. Anthropological essays), Norbertinum, Lublin 1992, pp. III (Barbara O/szewska-Dyoniziak) . 230 .... Michał Buchowski, Magia i rytuał (Magic and ritual), Instytut Kultury, Warszawa 1993, pp. 169 (Tarzycjusz M arek Bu/iński). . . . . . . . Sławoj Szynkiewicz, Pokrewieństwo. Studium etnologiczne (Kinship. An ethnological study), Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1992, pp. 354 (Dl/nutu Penka/a-Gawl(cka) . . 24 I . Wartości w kulturze polskiej (Values in Polish culture), cd. by L. Dyczewski, Luhlin 1993, pp. 276 (Ryszard Kantor) . Urszula Janicka-Krzywda, Patron-atrybut-symbol (Patron-attribute-symhol), Pallottinum, Poznań 1993, pp. 237, i1. (Ryszard Kantor). . Aksjosemiotyka karty pocztowej (Axiosemiotics of a postcard), cd. by P. Banaś, Wrocław 1992, pp. 253, i1. (Ryszard Kantor). . . . . . "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" (Polish Folk Culture. Contexts) 1992, 3-4, pp. 224 (Special issue on the anthropology of film and photography) (Doro/a Skoturczak) . Kultura ludowa śłąskiej łudności rodzimej (Folk culture of Silesian Poles), cd. by Dorota Simonides and Piotr Kowalski, Wrocław- Warszawa 1991, pp. 438 (Teresa Sl1lo/ińska) Teresa Smolińska, Rodzina o sobie. Folklorystyczny aspekt rodzinnej tradycji kulturowej (The family about themselves. The folkloristic aspect of the family cultural tradition), Opole 1992, pp. 196 (Zhigniew Jasiewicz) . . . . . . . . . Włodzimierz Piątkowski, Jagoda Jezior, Rafał Ohme, Listy do Kaszpirowskiego. Spojrzenie socjologiczne (Letters to Kashpirovsky. A sociological look), Wydawnictwo Marek Łoś, Lublin 1993, pp. 143 (Danuta Penkala-Gawl(cka). . Kraków. Przestrzenie kulturowe, (Cracow. Cultural dimensions), cd. hy J. Bujak, A. Zambrzycka-Steczkowska and R. Goduła, Kraków 1993, pp. 139, ił. (Ryszard Kantor). 236 . . . . 247 249 250 252 254 258 260 262 . Marian Morawczyński, Rzeż 1846 L, D~bica, Pilzno, Tarnów i okolice (The slaughter of 1846 - Dębica, Pilzno, Tarnów and environs), Tarnów 1992, pp. 192, about 50 il. (Ryszard Kantor) . . . . 264 . Maria Paradowska, Wkład Polaków w rozwój cywilizacyjno-kulturowy Ameryki Łacińskiej (Polish contrihution to the development of the civilization and culture of Latin America), Publisher: General Commissioner of Poland's Participation in the EX PO'92 Universal Exhibition, Seville, Wydawnictwo "Warsawa", Warszawa, no year of publication, pp. 297, name index (Zhigniew Wójcik) Zygmunt Librowicz, Polacy w Syberii (Poles in Siberia). Afterword by A. Kuczyński and Z. Wójcik, Wrocław 1993, pp. 380 (reprint, Kraków 1884)+51 (l/anna Maria Ma/gowska) . . . . . . Połacy na Łotwie (Poles in Latvia), ed. by Rav. Edward Walewandcr, Lublin 1993, pp. 348, appendices, maps (Ryszard Kantor) ..... ..... Urszula Kaczmarek, Dziejc Polaków na ziemiach bulgarskieh (Thc history of Poles on Bulgarian lands), Poznań 1993, pp. 120, ił. (Ryszard Kan/ar). . . . . . .. Edward Soltys, Benedykt Heydenkorn, Trwanie w walce. Kulturowa analiza Stowarzyszenia Polskich Kombatantów w Kanadzie (Benedykt Heydenkorn, Enduring in fight. Cultural analysis of the Association of Polish Veterans in Canada), Toronto 1992, pp. 245, i1. (Ryszard Kantor) . Wladymir Nikolajewicz Basilow, Szamanstwo u narodow Sredniej Azii i Kazachstana, Nauka, Moscow 1992, pp. 328 (Maria Kaśko).. ..... Marek M. Dziekan, Arabia Magica. Wiedza tajemna Arabów przed islamem (Arahia Magica. Occult knowledge of Arabs before Islam), Warszawa 1993, pp. 152 (Anna Barska) 265 268 270 271 273 275 277 �11 Derek Bryce, P. Gręda, Leszek Symbolika krzyży celtyckich (Symbolism of Celtic Kraków 1993, pp. 118, il. (Ryszard Kantor). Dzięgiel, (Roman Węzel kurdyjski Karczmarczuk) (The Kurdish .. knot), crosses), translated Kraków 1992, pp. 446 280 Universitas, .... by . . . . 281 Regina Merkienć, Gyvuli\l iikis XVla.-XXa. pirmojoje puseje. Etnines patirties istakos (IS Lietuvi\l kuJtiiros istorijos, vol. 14), Mokslas, Vilnius 1989, pp. 236, ił. (Jan Jurkiewicz) 283 Adrian Kasze7.enko, Opowidannia pro slawne 1992, pp. 271, ił. (Władysław r. A. nUÓlWTIl, Ciintili of Aromuns from Aminciu, . Interest Group) Kulturą (3) (Grzegorz . . Weselka, Kiev . 289 T01tlKOl nOAlTl<JIlOI, vol. I, EKÓO<Jcl<; łł:pOU, nllÓlWTT), Ciintiti - Far~erote~ti. Tpuyouólu Arvanitowalachians), vol. 2, ET<IlpLU<;ApWllllUlKOU (BAuXlKou) Wicherkiewicz) Kola Zainteresowań nyzowe, BAUXlKU TpfLyOiJÓlU TOU Mł:T<Jópou (Songs AP!3(lVlTOPAIIXOV (Song of Farserots Publikacja zaporoz'ke . di-Amineiu. Metsovo), r. A. A9T)uU 1988, pp. 158; - Bielecki) Armiine~ti wijs'ko <jlUp<JUplWTÓlU T01tlKOl nOAlTl<JIlOl, nOAlTlGIlOU, A3T)uU 1991, pp. 166 (Tomasz . . . . Ormian (Publications Pełczy/iski). . of Armenian Culture 290 Special . 292 IV. CHRONrCLE Report on the work of the Board of the Polish Ethnological 1992 to September 1993 (Magdalena Rostworowska). . 69th General Assembly 24 September Report 1993 (Maria on the work Polish Ethnological Information Poznań Branch International cological 26-30 July 1993 . . 1993 (Michal (Where Worlds), Ethnographic people Film Conference "Poland 1993 (Zhigniew African cultures University "To tame "Eeology and and and aborigine (Waldemar Eastern Europe. of Lublin the death" - . Łódź, Jasiewicz) from - medicines . . . 299 Centre of the Kopczyń- affiliated March . . . and . food: 1993 (Danuta . . to October 1993 304 an ethnopharma- Oxford, ~ the . . Festival with Penkala-Gawęcka) . . GIEFF, . Great . . 305 Britain, . 306 16-19 September . 308 Association, .. Washington, 17 - 21 .... "Ameryka . Group Anthropologists, 312 Indiańska "Indian Poznań, . . American 13 June-31 - Spotkanie - a Meeting October Dwóch of Two 1992 (Marek . 13-15 314 October Legacy 1992 (Danuta and the future", Nadaj) Warszawa, 317 17-19 June ..... versus (Rev. Zimoń, Kraków, philosophies . 319 evangelization. Henryk a session, Kuligowski) Interest . exhibition in . 1993 (Bronislawa Society . . wystawa - . in Chorzów, Information . Film Buchowski). Festival, religions to June Anthropological . Ethnographic . Museum . and . March . meet . Society 302 Social . - . Special . Ziemian). się ludzie Światów" 1992 Ethnographic of the American spotykają . 24-27 Maciolek) 8th . Community Kuniewski) . September . Conference International . Ethnological . Heidelberg, Meeting . Culture Polish . 1993 (Joanna November gdzie . Ethnomedieal (Jerzy 92nd Annual Tam of the of European Gottingen June . of Assyrian approach, 4th Conrerence First . . from 295 Ethnological Documentation rrom . Ahdalla) Polish Niewiadomska) Society . on the work (Michael of the of the Ethnographic ska-Jaworska). llrh of Delegates Society . Scientific SV D). of the world", . . . . 19 November . . . . .. . . 1993 (Anna a session, . symposium Poznań, .... . at the Catholic . . Spiss). . . . . . 14 December 320 323 1993 325 �12 Y. IN MEMORIAM Anna Kutrzeba-Pojnarowa 1913-1993 (Zofia Sokolewicz, Marian Anna Zambrzycka-Steczkowska 1931-1933 (Małgorzata Maj). Zofia Ceśla-Rcinfussowa 1910-1993 (Ewa Fry.~-Pielraszkowa) Mario D. Zamora 1935- 1993 (Zbigniew Jasiewicz) Pokropek) . 327 329 332 336 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0e07638004725f5c5605e09c4cde1933.pdf c644a3cc1db8ced24f1deb325d79c52a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2059 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1911 Title A name given to the resource Przed 100-leciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.13-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jasiewicz, Zbigniew Kłodnicki, Zygmunt Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 PRZED 100-LECIEM POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Dzieje zainteresowań poznawczych i dyscyplin naukowych niełatwo poddają się porządkowaniu i ocenie przy pomocy dat. W historii etnologii polskiej odnaleźć można wiele dat o uznanym znaczeniu. Ważny był rok 1802, w którym H. Hołłątaj w liście do J. Maja przedstawił program kształtującego się ludoznawstwa. Godny zapamiętania rok 1850 i prowadzone wówczas przez W. Pola pierwsze uniwersyteckie wykłady z etnografii. Istotny rok 1854, w którym R. Berwiński publikuje Studia o literaturze ludowej przyjmowane jako początek krytycznego myślenia, niezbędnego dla rozwoju rodzącej się etnologii. Zwraca uwagę rok 1873, w którym powołany został dział etnologiczny w ramach Komisji Antropologicznej Akademii Umiejętności, zapoczątkowujący instytucjonalizację naszej dyscypliny. Zdając sobie sprawę z umowności dat w rozwoju nauki, który przecież jest procesem obejmującym wiele jednostkowych wydarzeń, uznajemy wyjątkowe znaczenie roku 1895, roku powstania Towarzystwa Ludoznawczego i założenia "Ludu" - czasopisma tego Towarzystwa. Na czym polega dla etnologii polskiej szczególna historyczna i symboliczna wartość wydarzenia z roku 1895? Polega ona przede wszystkim na zainicjowaniu wówczas prac organizacyjnych, badawczych, popularyzatorskich i wydawniczych które, choć przekształcane, nie zostały przerwane poza okresami najcięższych w naszej historii katalizmów. Mogą one zatem dzisiaj zostać przywołane jako świadectwo trwałości etnologii polskiej. Rok 1895 potwierdza ponadto intensywność zainteresowań etnologicznych przed powołaniem Towarzystwa, które przecież nie pojawiło się w pustce i stanowi dowód dojrzałości środowiska naukowego i kulturalnego we Lwowie. Tworzy jednocześnie z przeszłości płynącą zachętę do analizy całości dziejów polskiej etnologii, w której przecież działania podejmowane w ramach Towarzystwa odegrały tak ważną rolę. Rok ten i związana z nim rocznica umożliwi także wybór z przeszłości tych idei i przedsięwzięć, które chcielibyśmy uznać za tradycję, za takie sposoby myślenia i prace, które zachowały swoją wartość do dzisiaj. Myślenie o przeszłości związane ze zbliżającą się rocznicą tworzy wreszcie poczucie wspólnoty z naszymi poprzednikami. Każe nam pamiętać o zasłu- �14 żonych prezesach i członkach Towarzystwa, a wśród nich o Antonim Kalinie, Adamie Fiszerze, Janie Czekanowskim, Józefie Gajku, Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej, Józefie Burszcie i Annie Kutrzebie-Pojnarowej. W naszym wystąpieniu pragniemy przedstawić zarówno wartości związane z dziejami Towarzystwa, po które dzisiaj można sięgać, jak i propozycje programu obchodów rocznicy t OO-lecia, przede wszystkim jednak próbę odpowiedzi na pytanie najważniejsze. Z jakimi założeniami, celami i przy pomocy jakich form organizacyjnych i metod działania Towarzystwo, bogate w doświadczenia przeszłości ale odpowiadające na potrzeby teraźniejszości i przyszłości, ma wkroczyć w drugie stulecie swego istnienia? Wartością związaną z dziejami Towarzystwa, obecną już w momencie jego zakładania, było połączenie w nim celów badawczych i popularyzatorskich, poznawczych i o praktycznym znaczeniu społeczno-kulturowym. Towarzystwo bowiem, choć powołane głównie dla realizacji zadań naukowych i skupiające członków o naukowym przygotowaniu, otwarte było dla wszystkich zainteresowanych poszukiwaniami naukowymi, gotowych służyć im pomocą i je upowszechniać. W ramach Towarzystwa wytworzyła się ważna do dzisiaj więż naukowców, już wówczas profesjonalistów, związanych przede wszystkim z uniwersytetami, oraz nieprofesjonalistów. Inną wartością pozostaje szerokie rozumienie ludoznawstwa bliskie koncepcji antropologii - całościowej nauki o człowieku. Poświadczone jest ono nie tylko przyjmowanym przed stu laty przedmiotem badań. Przedmiotem tym była bowiem w pierwszym rzędzie kultura "ludu prostego" jako części narodu, "niższych warstw, które stosunkowo najmniej uległy przemianom cywilizacyjnym", ale obok tego "ludów" - grup etnicznych z terenu Europy i innych części świata, "ludności" lub "rodzaju ludzkiego". Szerokie rozumienie ludoznawstwa związane było także z rozległością ówczesnych zainteresowań, których wyrazem było powołanie w Towarzystwie, już na samym początku, wielu sekcji, takich jak: archeologiczna, antropologiczna, geograficzna, językowa, literacka, muzyczna, przemysłowa i socjologiczna. Z uznania za przedmiot badań zarówno ludu własnego, ludu w innych krajach europejskich jak i ludów pozaeuropejskich, wzięła się utrwalona na gruncie polskim jedność studiów nad kulturami tych tak różnych kategorii "ludów", korzystna przy obecnych dążeniach do reantropologizacji etnologii. Dla współczesnej etnologii nadal cenną wartością pozostaje także akceptacja uniwersalnego charakteru nauki i wielości szkół i kierunków w nauce. Już w pierwszym tomie "Ludu" czytamy o stosunkach ponawiązywanych z podobnymi towarzystwami w Europie. W opublikowanym w tymże tomie odczycie z pierwszego zebrania naukowego Towarzystwa Iwan Franko, który omówił w tym odczycie ówczesne kierunki w ludoznawstwie i wskazał na różnice między nimi, zalecał jednocześnie komplementarne ich traktowanie. Bliskie są nam również przesłania ideowe, wykraczające swym znaczeniem poza wyłącznie poznawcze funkcje nauki, przyjęte w trakcie tworzenia Towa- �15 rzystwa i w jego dalszej historii. Towarzystwo pragnęło uczestniczyć w rozwiązywaniu najważniejszych problemów swoich czasów. Dlatego wskazywano na konieczność nie tylko poznania ludu ale jednocześnie objęcia ludu oświatą i polepszenia jego bytu materialnego po to, aby stworzyć warunki dla umocnienia narodu. Integracji i rozwojowi narodu służył także ponadregionalny od samego początku charakter Towarzystwa i "Ludu", skupiających członków i współpracowników ze wszystkich zaborów. Postawa etnocentryzmu i ksenofobii, tak niebezpieczna również dzisiaj, nie była jednak udziałem członków Towarzystwa. Przedmiotem zainteresowania stał się bowiem nie tylko "lud polski" ale również "lud ruski" oraz "ludy sąsiednie", a wśród pierwszych członków Towarzystwa znaleźli się zarówno Polacy jak i Ukraińcy oraz Żydzi. Godny uznania był wysiłek, tak bardzo ważny na wielonarodowościowym terenie, utrzymania współżycia i osłabienia uprzedzeń między różnymi grupami etnicznymi. Jakże cenne są słowa już wymienionego przez nas Iwana Franki, który w pierwszym tomie "Ludu" napisał, że prace etnologiczne mogą "przyczynić się do podniesienia nas w te jasne i czyste sfery tolerancji i wyrozumiałości", w których nieufność i wrogość etniczna staną się niemożliwe. Kolejnym, istotnym nadal, przesłaniem ideowym o poważnych konsekwencjach praktycznych, była myśl tworzenia porozumienia nie tylko pomiędzy różnymi grupami etnicznymi ale także społecznymi, terytorialnymi i wyznaniowymi. To właśnie Towarzystwo przyczyniło się do uznania walorów kultury ludowej a jednocześnie współtworzyło warunki stopniowego upodmiotowienia ludu, traktowanego przecież długo wyłącznie jako przedmiot poznania i działań rozwojowyh. To właśnie dzięki działalności Towarzystwa wzrastała znajomość odrębnych kultur i subkultur i w następstwie możliwość zrozumienia wartości i sposobów zachowania różnych grup. U schyłku XIX wieku, kiedy to powstawało Towarzystwo, dynamika przemian tradycyjnej kultury była znacznie wolniejsza niż obecnie i problem jej ochrony nie jawił się z taką ostrością jak dziś. Obecnie wiemy, że zachowanie części jej przejawów wymaga uświadomienia całemu społeczeństwu wartości, jakie wieś wniosła do kultury narodowej. Niezbędne więc staje się podejmowanie tej problematyki w programach kształcenia ogólnego oraz w środkach społecznego przekazu. Obecność członków Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w zespołach Ministerstwa Edukacji Narodowej przygotowujących nowe programy szkolne budzi uzasadnione nadzieje. Również w Ministerstwie Kultury i Sztuki Towarzystwo nasze z wieloletniej roli petenta przeszło na pozycję partnera - doradcy w sprawach kultury wsi. Uczestnictwo w pracach Centralnej Rady Towarzystw Regionalnych umożliwia wpływanie na kształt przygotowywanej Karty Regionalizmu Polskiego - dok umentu nader istotnego nie tylko dla kultury wiejskiej. Przynależność większości pracowników, w tym wszystkich kierowników katedr (placówek) etnologii i antropologii kulturowej uniwersytetów polskich, �16 do Towarzystwa ułatwia współpracę. Ale i tu sformułowalibyśmy postulat zmian programowych studiów, tak aby absolwenci byli lepiej przygotowani do pracy w zakresie upowszechniania wiedzy o kulturze w środkach społecznego przekazu oraz do pracy w szkolnictwie. Postulowane udzielanie się członków przez wypowiadanie się w sprawach kultury, poza obrębem Towarzystwa, świadczy o naszej aktywności: PTL jest postrzegane o tyle, o ile uczestniczy w życiu naukowym i kulturalnym kraju. Podczas gdy pierwsze zadanie wypełniamy w miarę potrzeb i możliwości, to drugie wymaga ożywienia. Obchody setnej rocznicy powstania Towarzystwa od pewnego czasu stały się przedmiotem rozmów, propozycji i realizowanych już ustaleń. Pierwsze z nich sformułowała na Walnym Zgromadzeniu Delegatów w Opolu w 1989 roku ówczesny prezes PTL dr Anna Kowalska-Lewicka. LXVIII Walne Zgromadzenie Delegatów PTL w Szamotułach w 1992 roku na przewodniczącego Komitetu Obchodów Setnej Rocznicy Towarzystwa powołało prof. Zbigniewa Jasiewicza. Wiceprzewodniczącym został prezes Towarzystwa dr Zygmunt Kłodnicki. Delegaci przedstawili także pierwsze propozycje związane z Jubileuszem. W lipcu 1993 roku rozesłano do oddziałów Towarzystwa oraz imiennie do kilkudziesięciu osób, szczególnie aktywnie udzielających się w pracach PTL, list z prośbą o nadesłanie swoich propozycji wiążących się z rocznicą. Odpowiedzi otrzymaliśmy od P.T. Anny Brzozowskiej-Krajki, Marii Fornal, Ewy Fryś-Pietraszek, Wilhelma Gaja-Piotrowskiego, Daniela Kadłubca, Janusza Kamockiego, Jana Kapłona i Kazimiery Łacnej, Teresy Karwickiej, Mirosława Kasjana, Anny Kowalskiej-Lewickiej, Antoniego Kuczyńskiego, Jerzego Pośpiecha, Ewy Siatkowskiej, Jana Stęszewskiego i Kazimiery Wołos. Poniżej przedstawiamy te z propozycji, które są już realizowane. Przygotowujemy odbycie LXXI Jubileuszowego Walnego Zgromadzenia PTL w dwu częściach: jedna w miejscu powstania Towarzystwa Ludoznawczego, to jest we Lwowie, druga natomiast we Wrocławiu. Ustalenia w sprawie konferencji we Lwowie między rektorami uniwersytetów wrocławskiego i lwowskiego są zachęcające, jednakże ich realizacja napotyka na trudności. W naszych pismach powołujemy się na argumenty, że Towarzystwo było zakładane nie tylko przez Polaków, ale i przedstawicieli innych grup narodowych zamieszkujących Kresy Południowo-Wschodnie, w tym przez Iwana Frankę. Stwierdzamy ponadto, że w "Ludzie" i innych naszych publikacjach zajmowano się kulturą zarówno ludności polskiej jak i ruskiej (ukraińskiej). Walnemu Zgromadzeniu we Wrocławiu towarzyszyć będzie sesja naukowa ,,100 lat PTL. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość etnologii polskiej" oraz okolicznościowe wystawy. Na Uniwersytecie Wrocławskim eksponowany będzie dorobek PTL w zakresie publikacji. We wrocławskim Arsenale będzie pokazana kultura Kresów Południowo-Wschodnich z uwzględnieniem doro b- �17 ku Towarzystwa. Podobne akcenty pojawią się również na wystawie okolicznościowej w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Jubileuszowy tom "Ludu" będzie zawierać przekształcone w artykuły wybrane referaty z sesji naukowej towarzyszącej Jubileuszowemu Walnemu Zgromadzeniu PTL. Winny one w syntetycznej formie przedstawiać główne zagadnienia historii i teraźniejszości etnologii polskiej, w której tak ważną rolę odgrywał i nadal pełni PTL, oraz omówić podstawowe kierunki badań i inne sfery działalności. Pragniemy w ten sposób uzyskać całościowy obraz dokonań etnologii polskiej i jej perspektyw rozwojowych. Będziemy zmierzali do wydania tomu w dwóch wersjach językowych: obok polskiej także angielskiej. Jesteśmy bowiem przekonani, że w okresie rozwijania kontaktów z nauką w innych krajach potrzebne jest dostarczenie informacji o etnologii w Polsce również światowej społeczności naukowej. Próbę odpowiedzi na postawione już pytanie o takie cele i metody postępowania, które pozwolą Towarzystwu nadal uczestniczyć w rozwoju nauki i upowszechnianiu wiedzy i w ten sposób w zaspokajaniu również innych potrzeb kulturalnych, poprzedzić należy omówieniem sytuacji Towarzy.stwa. Przedstawiając je korzystamy zarówno z przekazanych nam opinii, a wśród nich z cennej wypowiedzi Profesor B. Kopczyńskiej-Jaworskiej na posiedzeniu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN we Wrocławiu w dniu 11 grudnia 1992 roku, jak i z własnych ustaleń i przemyśleń. Ocena sytuacji w Towarzystwie nie może być jednoznaczna. Z jednej strony bowiem Towarzystwo nadal skupia wielu, bo ponad 1000 członków i liczba ta wykazuje stabilizację, prowadzi dynamiczną działalność wydawniczą, utrzymuje w swoich ramach Redakcję Dzieł Wszystkich Oskara Kolberga w Poznaniu i Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej w Łodzi, stworzyło nową formę organizacyjną, jaką są "koła zainteresowań", coraz śmielej przedstawia wnioski w sprawach związanych z polityką kulturalną i oświatową a z drugiej odczuwa brak zainteresowania części pracowników naukowych, przestaje być inicjatorem dyskusji i badań naukowych, pozwoliło wreszcie na osłabienie pracy w oddziałach i nie zaproponowało rekompensacyjnych form organizacji i działania. Nic dziwnego zatem, że opinie na temat kondycji Towarzystwa są różne: od uspokajających a nawet pochwalnych do zdecydowanie krytycznych i żądających reanimacji. Jaki jest zatem nasz pogląd na cele i formy działania Towarzystwa u progu drugiego stulecia jego istnienia? Opowiadamy się za programem realistycznym, który uwzględnia specyfikę współczesnej nauki, życia społecznego i kulturalnego, o rozbudowanych instytucjach oraz środkach komunikowania się, tak różną od tej sprzed 100 lat. Uważamy także, że program ten winien zostać przygotowany z myślą o rozwiązywaniu wewnętrznych napięć rozwojowych w etnologii, naturalnych przecież w obrębie dyscypliny dokumentującej i interpretującej złożoną i zmienną rzeczywistość kulturową, której sama jest częścią. 2 - Lud t. LXXVI �18 Napięcia te wywołane są również przez dynamiczne relacje w jakich etnologia pozostaje z wieloma innymi dyscyplinami naukowymi. Sądzimy, że IOO-letnie dzieje Towarzystwa mogą zapewnić konieczną dozę stabilizacji rozwiązującej swoje problemy i rozwijającej się dyscyplinie. Program, o którym myślimy, winien ponadto umożliwić Towarzystwu włączenie się do realizacji zadań ważnych w okresie budowy społeczeństwa demokratycznego i odzyskania suwerenności. Nowe warunki z jednej strony sprzyjają swobodzie poszukiwal1 i kontaktów naukowych, tworzą kontekst, w którym możliwe jest niezależne myślenie, a z drugiej wymagają przyjęcia odpowiedzialności za niełatwą transformację społeczeństwa i określenia tożsamości dyscypliny w skali kraju oraz stosunku do etnologii/antropologii światowej. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze w poszukiwaniu programu odpowiedniego dla teraźniejszości i przyszłości nie powinno, naszym zdaniem, rezygnować ze swego charakteru towarzystwa naukowego i upowszechniającego wiedzę naukową. Działalność Towarzystwa może zostać korzystnie skoordynowana z pracami placówek uniwersyteckich, akademickich i muzealnych w taki sposób, że stworzy ważną platformę porozumiewania się w skali całego środowiska. Towarzystwo ponadto nadal winno poszerzać możliwości publikacji. Ważnym zadaniem Towarzystwa powinno być także współuczestniczenie w formułowaniu ocen sytuacji w nauce i w zakresie upowszechniania wiedzy, i przedstawianie postulatów wobec polityki naukowej i kulturalnej. Uczestnictwo w Towarzystwie członków-profesjonalistów lub zainteresowanych nieprofesjonalistów - "miłośników" naszej dziedziny wiedzy nie stanowi dylematu już dzisiaj a tym bardziej nie będzie stanowiło w przyszłości. Większość członków Towarzystwa to przecież wykształceni etnologowie lub inni specjaliści pracujący w instytucjach naukowych, muzealnych, animacji działalności kulturalnej lub oświatowych. "Miłośników" etnologii bez przygotowania czy zawodowego zaangażowania nie ma już wielu. Są oni zresztą wartościowi intelektualnie i osobowościowo a ich obecność w Towarzystwie powinna być powodem do dumy z siły przyciągania właściwej Towarzystwu. Główne linie podziału biegną zatem nie między profesjonalistami i nieprofesjonalistami ale między różnymi grupami profesjonalistów. Niekiedy jest to granica między "praktykami" - pracownikami muzeów i innych instytucji podporządkowanych "kulturze" czy "oświacie" a "teoretykami" z uniwersytetów i Akademii Nauk, kiedy indziej między etnologami uprawiającymi inaczej własną dyscyplinę. Różnice między etnologami związane z przyjmowaniem innych teorii czy innych punktów wyjścia w badaniach nad kulturą mogą się nawet zwiększać. Rozwój nauki dostarcza nam bowiem wielu możliwości wyboru, na co wskazuje choćby interesujący szkic W. J. Burszty zamieszczony w tym tomie "Ludu". Znajdujemy w nim pochwałę postmodernizmu, kierunku w filozofii �19 o dużych wpływach wśród części humanistów, otwierającym pewne atrakcyjne możliwości etnologii/antropologii. Kierunek ten jednocześnie, o czym wspomniany już autor zresztą nie pisze, wywołuje silny sprzeciw w związku z proponowaniem ekstremalnych form relatywizmu metodologicznego. Poszukiwaniu nowych rozwiązań nie powinna towarzyszyć nieprzemyślana rezygnacja z podejść dotychczasowych. Bez sensu np. byłoby zaniechanie szeroko prowadzonych dotąd w etnologii polskiej studiów, w których punktem wyjścia były wytwory kulturowe, w tym obiekty materialne. Nie muszą one przecież ograniczać się do analiz i wniosków z zakresu morfologii i typologii lecz mogą być prowadzone dalej, w kierunku teorii kultury niezredukowanej, obejmującej wiele jej aspektów. Badania te mogą podlegać krytyce nie dlatego, że są niepotrzebne lub teoretycznie nieuzasadnione ale dlatego, że niekiedy poprzestają na opisie i pozbawione są treści intelektualnych. Czy różne stanowiska teoretyczne, które prezentujemy i różne usytuowanie instytucjonalne muszą nas poróżnić? Nie muszą, pod warunkiem jednak, że potrafimy się zdobyć na wysiłek zrozumienia tych różnych stanowisk i następstw wynikających z różnych miejsc pracy. Nie przeszkodzą we współdziałaniu pod kolejnym warunkiem, że prezentowane stanowiska i wyniki prac odpowiadać będą przyjętym w nauce standardom intelektualnym i etycznym a zajmowane miejsce w strukturze zawodowej, czy szerzej w życiu, nie będzie wykorzystywane dla forsowania partykularnych celów. Uzasadnianie możliwości współdziałania nie oznacza braku naszej akceptacji dla również szczególnych celów i zainteresowań. Być może Polskie Towarzystwo Ludoznawcze powinno więcej uwagi poświęcić nie tylko "kołom zainteresowań" ale również sekcjom czy jeszcze innego rodzaju grupom specjalistycznym, towarzystwom w Towarzystwie. Stać się w ten sposób konfederacją towarzystw i pójść drogą wybraną już przez niektóre towarzystwa naukowe na świecie. Jesteśmy przekonani, że Towarzystwo, jako teren z wyboru a nie z przymusu, o utrwalonej tradycji zrozumienia dla różnych podejść naukowych, oferujące wiele wyborów, stwarza atrakcyjną płaszczyznę dyskusji i ponadinstytucjonalnej oraz ponadśrodowiskowej integracji. Jubileusz IOO-lecia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, który będzie obchodzony w rok u 1995, poprzedzony zostanie w roku 1994 przypomnieniem innej rocznicy - 75-lecia Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. A. Mickiewicza i będzie równoczesny z 30-leciem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, powołanego w marcu 1975 roku. Okazji do przemyśleń zainspirowanych dziejami etnologii będzie zatem wiele. Przedstawione powyżej nasze uwagi mają charakter informacji i głosu w dyskusji. Do podjęcia dyskusji związanej z przeszłością, teraźniejszością i przyszłością etnologii polskiej i Towarzystwa gorąco zachęcamy. Zbigniew Jasiewicz Zygmunt Klodnicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4094526b5a0b84284914382df593bd2b.pdf 9af8be1e5eda322a95b4f4b7044ac3d9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2066 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Subject The topic of the resource oceanistyka etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1918 Title A name given to the resource Z dziejów polskiej oceanistyki etnograficznej / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.99-136 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, 1993 KUCZYŃSKI ANTONI Ośrodek l. 76, Badań Uniwersytetu Wschodnich Wrocławskiego Z DZIEJÓW POLSKIEJ OCEANISTYKI ETNOGRAFICZNEJ* Na przecinających się szlakach żeglarzy portugalskich, hiszpai1skich i holenderskich penetrujących w XVII i XVIII wieku wody Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku leżały liczne wyspy stanowiące morskie przystanie, które w XIX stuleciu otrzymały miano Oceanii. Rzecz mniejsza o szczegóły różniące te wyspy pod względem etnicznym i geograficznym, określanych jako Melanezja - z greckiego kraina czarnych wysp, a ściślej kraina zamieszkana przez ludność czarną, Mikronezja - kraina niewielkich wysp, głównie koralowych i Polinezja - z greckiego kraina wielu wysp rozrzuconych na ogromnym obszarze Pacyfiku. W tym samym czasie skrzętnie tworzony atlas świata wzbogacił się też o główny zarys naj mniejszego kontynentu, zwanego wówczas Terra Australis Incognita. Nie wykazały nim jednak większego zainteresowania wspomniane już załogi europejskich flotylli, znajdując tę ziemię prawie pustynną, pozbawioną fantastycznych bogactw, jakimi wówczas obdarzały Europejczyków tereny Ameryki Południowej, Azji i Afryki. Nie spieszono się więc z kolonizacją Australii. Jej tubylcy wyróżniali się ubogim inwentarzem kulturowym, będąc typowymi zbieraczami i myśliwymi, tylko okazjonałnie trudniącymi się łowieniem ryb. Z uwagi na permanentny nomadyzm zdeterminowany poszukiwaniem pożywienia krajowcy Australii nie posiadali trwałych domostw, a nierzadko ich funkcję pełniły skalne pieczary i wykroty w buszu. Nadal więc na mapach Azji, na południe od Malajów, rysowano zarysy lądu, nazywanego najczęściej Terra Australia nondum cognita, tj. dotychczas nie znana Ziemia Południowa. Australia i Oceania stosunkowo późno weszły w orbitę europejskiej cywilizacji. Ci z portugalskich czy holenderskich żeglarzy, którzy otarli się o australijski kontynent, zgodnie raportowali, że już od brzegów morskich ciągnęły się tam nieprzebrane obszary gorących pustyń, a tutejsi krajowcy posługiwali się często pięściowym tłukiem i innymi prymitywnymi narzędziami, • Artykuł świata. Ameryka, Studia ten stanowi 2 d2iejów Auslralia na obchody zapowiedź poznania i Oceania, kultur książki przygotowywanej IOO-lecia powstania A. Kuczyńskiego, ludowych Polskiego i plemiennych, przez Wydawnictwo Towarzystwa zatytułowanej t. I - Azja Uniwersytetu Ludoznawczego Polskie i Afryka, opisanie t. " Wrocławskiego (1995). - �100 Ryc. I. Ferdynand Plater, emigrant po powstaniu listopadowym, klóry osiadł w Australii chodzili nago i stadnie. Nic więc dziwnego, że oczy przedsiębiorczych wojażerów omijały tak dziki i niewdzięczny kraj, który z tego właśnie powodu nie od razu stał się terenem europejskiej ekspansji kolonialnej. Zgodność z historyczno-geograficzną faktografią nakazuje odnotować wydarzenie szczególne dla Australii. Było nim zajęcie w 1796 roku przez Anglików Nowej Zelandii gdzie, podobnie jak na innych wyspach Oceanii miejscowa ludność żyła w idealnej symbiozie z przyrodą, żywiąc się owocami i mięsem upolowanej zwierzyny, które gotowano w ukropie licznych gejzerów i pieczono na rozgrzanych kamieniach. W 1770 roku do wschodnich wybrzeży Australii dopłynął James Cook i ogłosił kontynent własnością korony brytyjskiej. �\0\ Przez pewien czas przebywał on też na Tahiti, Nowej Zelandii i zatrzymał się na innych wyspach Oceanii, wyznaczając najdogodniejsze trasy żeglugi, a także miejsca do zakładania portów. W sumie była to podróż doniosła, bowiem w jej rezultacie stwicrdzono z całą pewnością, że nie ma legendarnego południowego 1'ldu, a Australia otoczona jest oceanem ze wszystkich stron. Tak więc dzięki podróżom Cooka mapa Oceanu Spokojnego była w głównych zarysach gotowa. Nastąpił więc okres kolonizacji odkrytych ziem i ich geograficznego poznania. Od połowy XIX stulecia rozpoczęło się polityczne podporządkowywanie wysp Wielkiej Brytanii, Francji i Stanom Zjednoczonym, a pod koniec tego wieku także Niemcy przejęły szereg wysp w zachodniej Oceanii, głównie w Mikronezji. Pod względem geograficzno-etnograficznego poznania Australii i Oceanii, zasługi Polaków są zaledwie skromne w porównaniu do osiągnięć badawczych nauki francuskiej, angielskiej, amerykańskiej, niemieckiej czy nawet szwajcarskiej. W dziejach naszych związków badawczych z tymi rozległymi obszarami znaczne osiągnięcia poznawcze o charakterze georaficznym i etnologicznym mają eksploracje Jana Stanisława Kubarego na wyspach Mikronezji, Pawła Edmunda Strzeleckiego w Australii i na Tasmanii oraz przede wszystkim Bronisława Malinowskiego, wybitnego etnologa o światowej sławie, który prowadził badania na Nowej Gwinei i Wyspach Trobriandzkich, a także Aleksandra Lecha Godlewskiego, antropologa i etnografa, który przeprowadzał badania w centralnej i wschodniej Polinezji, starając się wyjaśnić złożone kwestie etnogenezy zarówno wyspiarskiego obszaru Pacyfiku, jak i A ustraIii. Każdy z tych badaczy przyczynił się do poznania egzotycznego świata Australii i wyspiarskiej Oceanii, jej ludów, kultur i przyrody. Ale historia naszych związków z tymi obszarami, to także działalność penetracyjna innych Polaków. w czasach dawniejszych i współczesnych, którzy w znacznym stopniu przyczynili się do tego, że obraz antypodów rysuje się wyraźniej w naszej potocznej świadomości społecznej. Wreszcie oprócz zasług poznawczych, zapisali się Polacy w różnych formach zbiorowego życia społecznego Australii, gdy przybywali tu, poczynając od XIX stulecia, jako emigranci polityczni lub dobrowolni osadnicy. Rozpoczynając od najstarszych polskich związków z tym kontynentem wspomnieć należy o wyprawie Cooka, przypadającej na lata 1772-] 775, w której brali udział dwaj obywatele polscy: Jan (UL w Tczewie w 1727 roku) i Jerzy (UL w 1754 roku w Wiślinie na Żuławach), ojciec i syn Forsterowie, gdańszczanie pochodzenia szkockiego, od XVII stulecia związani z Polską, formalni zatem jej obywatele, asymilujący się w nowym środowisku. Jerzy Forster w latach 1783-\787 był profesorem Uniwersytetu Wileńskiego. Podczas zajęć wykorzystywał między innymi kolekcje przyrodnicze i etnograficzne prZyWIeZIone z wyprawy. �102 Ryc. 2. Obóz Wilhelma Blandowskiego, nad dolnym biegiem l"I:di Murry Mimo formalnego obywatelstwa polskiego obaj gdańszczanie - oJciec i syn Forsterowie - nie byli chyba Polakami, jakkolwiek trudno obecnie o jednoznaczne rozstrzygnięcie tej kwestii. W każdym bądź razie bezsprzecznym faktem jest, że obaj oni urodzili się na polskiej ziemi i stąd wyruszyli na słynny morski szlak znakomitego żeglarza i odkrywcy Jamesa Cooka 1. Niemniej jednak warto zacytować tutaj odpowiedź, której Jerzy Forster udzielił w 1792 roku na pismo pruskiego ministra E. F. Hertzberga, gdy ten przekazał mu medal Akademii Berlińskiej i zasiłek finansowy z wyrażeniem przekonania, że w czasie rozgrywania się wydarzeń Wielkiej Rewolucji Francuskiej, on Forster zachowa się jak Prusak. Wówczas podróżnik oburzony takim stanowiskiem odpowiedział: "Urodziłem się na ziemi polskiej, o milę 1 the Relację z lej podróży 1. Forster opisał w 2-tomowym dziele zatytułowanym World in H.M.S. "Resolution", Comma/1{led by Captain Cook During the A Voyage Round Year.~ 1772 1775. Londyn 1777. W języku polskim skrócona wersja tej książki ukazała się w 200 lat od jej pierwszego wydania jako: 1. Forster, Podróż naokoło świata, wybrał i przełożył M. Roniker, wstępem poprzedził S. Rakusa-Suszczewski, Warszawa 1977. �103 ,:' . ·.... 1 .... { .-} Ryc. 3. W/,'" (alllaill slosowallcgo pr/.c/. micsl.kaliców Nuku-Hiva od Gdańska i opuściłem tęż ziemię rodzinną, gdy przeszła pod panowanie pruskie, a więc nie jestem Prusakiem"2. Potem mieszkał Forster w Paryżu, gdzie zmarł w 1794 roku. Sporządzone przez Forsterów mapy wielu wysp Pacyfiku miały doniosłe znaczenie poznawcze dla Anglików, którzy tracąc wówczas kolonie w Ameryce Północnej zaczęli kierować swe zainteresowania ku leżącej na antypodach Australii. W 1988 roku Commonwealth of Australia, czyli Związek Australijski - tak brzmi oficjalna nazwa tego państwa - święcił uroczyście swoje 200 lecie. Tyle bowiem czasu upłynęło od pojawienia się 20 stycznia 1788 roku na wodach Zatoki Botany tzw. Pierwszej Floty Brytyjskiej, złożonej z jedenastu statków i dowodzonej przez kapitana Arthura Phillipa, które przywiozły pierwszych osadników brytyjskich na australijski ląd. Łącznie przybyło wówczas 1487 pasażerów, z których 800 stanowili skazańcy, pozostali natomiast tworzyli administrację pierwszej kolonii karnej, którą nazwano Nowa Południowa Walia 3'. W tym samym roku pojawiła się na 2 Życiorys Jana Forslera i jego syna Jerzego opublikowane w: Słownik biologów polskich, pod red. S. Fcliksiaka, Warszawa 1987, s. 163-165. Zob. leż: W. Slabczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, Warszawa 1973, s. 342-351. 3 A. Aehmalowiel.-Otok, S. Otok, Polonia australijska, Lublin 1985, s. 6. �104 mapie nazwa Sydney i rozpoczęło się powolne opanowywanie Australii przez białych. Procesom tym towarzyszyła bezwzględna pacyfikacja aborygenów, którzy dla pierwszych osadników byli mniej więcej pośrednim ogniwem rozwoju pomiędzy stadnie żyjącymi zwierzętami a ludźmi. Pamiętać przy tym należy, iż pierwszymi osadnikami europejskimi w Australii byli brytyjscy wieźniowie i ich nadzorcy, a więc ludzie przyzwyczajeni do stosowania przemocy we wzajemnych stosunkach. Ponadto przybyli oni tutaj sami, nie towarzyszyły im rodziny, zatem głód kobiet powodował, że sprowadzano je od tubylczych plemion, uzależniając alkoholem, tytoniem i wszelkiego rodzaju używkami, zarażając syfilisem i innymi chorobami, na które podobnie jak amerykańscy Indianie - plemiona te okazały się bardzo nieodporne. Każdy rok przynosił jednak nowe zmiany w brytyjskiej polityce kolonialnej. Z biegiem czasu oprócz skazańców zaczęto posyłać do Australii wolnych imigrantów, którzy znali się na rolnictwie, hodowli, rzemiośle, kupiectwie. Nie obeszło się bez rozlewu krwi. Tubylcy rugowani z ziemi bronili się używając kamiennej siekiery, oszczepów i bumerangów. Muszkiety brytyjskie okazały się skuteczniejsze. Wypchnięto krajowców z ich odwiecznych siedzib lub po prostu wycięto w pień. Zresztą było to normalne zjawisko towarzyszące ekspansji białych na innych kontynentach. W tym piekle na ziemi, będącym udziałem aborygenów, ginie tragedia jednostki. Dość przypomnieć, że w roku dwusetnej rocznicy odkrycia Australii, tj. w 1988, rdzennej ludności australijskiej czystej krwi było około 380 tysięcy, osiedlonej w rezerwatach i stacjach misyjnych, podlegającej ciągłemu procesowi akulturacji. Dzieje kolonizowania Australii przez Europejczyków są niezwykle złożone. Pionierskie czasy były trudne, a 8-miesięczna podróż statkiem nie zachęcała do osiedlania się, zwłaszcza, że powroty były utrudnione, agenci kolonizacyjni bowiem nie zapewniali środków na ten cel. Ponadto trzeba też pamiętać, że niesamowite opowieści o dzikim kontynencie, częściowo pustynnym, ugruntowały w społecznym obiegu opinię o niegodności tej ziemi. Mimo tych obiegowych sądów byli tacy, którzy ciągnęli ku tej nieznanej Ziemi Południowej, a wśród nich trafiali się także Polacy, jakkolwiek ich kontakty z Australią były przypadkowe i sporadyczne. Od tego czasu polska grupa etniczna przybrała rozmiary wielotysięcznej zbiorowości obywateli współuczestniczących dzisiaj w rozwoju Australii. Najpełniej dzieje polskich związków z Australią i Oceanią przedstawił Lech Paszkowski 4, którego książka jest niezwykle ważnym świadectwem o wielorakiej działalności Polaków na tych obszarach. W skondensowanej formie problem ten ujmuje takźe Włodzimierz Helman 5, a Anna Achmatowicz-Otok 4 5 L. Paszkowski, Polacy w Australii i Oceanii 1790-1940, Londyn 1962. W. Helman, Polonia w Australii i Nowej Zelandii, Lublin 1979. �105 i Stanislaw Otok fi od lal zajmują się problemami związanymi z Polonią australijską. Problem polskich podróżników i odkrywców penetrujących odleglą Australię i Oceanię ujmuje także w nowatorski sposób Wacław Slabczyóski 7, a Anna Ketter-Pawlowska i Barbara Kopydłowska 8 poświęciły dwa artykuły dokumentujące wkład Polaków w badania i obserwacje etnograficzne prowadzone w tych odległych zakątkach świata. Rozrzucone na antypodach środowiska polonijne mają też piśmiennictwo własne, w ramach którego wyróżniają się opracowania Jerzego Zubrzyckiego 9, kierującego Katedrą Socjologii w Australijskim Narodowym Uniwersytecie w Canberze. Ambitne przedsięwzięcia z zakresu badaó polonijnych w Australii wyznaczyło sobie Polskie Towarzystwo Historyczne z siedzibą w Adelajdzie, któremu przewodniczył Marian Szczepanowski. W twórczym działaniu ludzie skupieni wokół Towarzystwa uratowali już od zapomnienia wiele pamiątek związanych z historią emigracji polskiej do Australii oraz wpisali swój dorobek naukowy w osiągnięcia kultury australijskiej. Egzotyczny świat odległej Australii i wyspiarskiej Oceanii fascynował swą urodą i niczym magnes przyciągał ludzi, żądnych poznania świata, wielkich doznaó, wrażeó, fortun, spokoju lub okazji do awanturnictwa. Najpierw kupcy, żeglarze, podróżnicy, różnego rodzaju obieżyświaty, zapuszczali się w te strony, powiększając liczbę ludzi wolnych, którzy w zakładanych tu warsztatach pracy zatrudniali przestępców, skazanych na resocjalizację z dala od brytyjskiego " A. Achmatowicz-Otok, Analiza wybranych zagadnień struktury demograjicznej Polonii "Przegląd Polonijny" 1978, nr 1; tejże, Rozmieszczenie emigrantów polskich w Australii. w: Liczba i rozmi('szczenie Polaków w .~wiecie, ez. lI, pod red. W. Wrzesińskiego, Wrocław 1985 (Uwaga: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławsiego na prawach rękopisu. Pierwsze po 1945 r. kompleksowe ujęcie prohlemu liczhy i rozmieszczenia Polaków w świecie. Ze względu na zapis "Do użytku wewnętrznego" książka posiada ograniczony zasięg), S. Otok, Imigracja polska IV metropoliach australijskich, "Przegląd Zachodni" 1974, nr 2; tenże, Polacy w Australii i ich wkład II' naukę i kultur(' australijską, "Przegląd Zachodni" 1975, nr 5-6; tenże, Próba ustalenia stanu liczbow('go Polonii australijskiej. w: H. Kubiak, A. Pilch (red.) Stan i potrzeby badań nad zbiorowo.~ciami polonijnymi, Wrocław 1976. 7 W. Slabczyński, op. cil. 8 A. Ketter-Pawlowska, B. Kopydłowska, Polacy na Oceanii, w: Ludy i kultury Oceanii. Sesja poświęcona pamięci prof: dra A. L('cha Godlewskiego, Wrocław 27-28 listopada 1976, pod red. A. Palucha, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1979,435; tychże, Polacy w Australii i na Archipelagu Malajskim, w: Australia i Wyspy Pacyjiku. Ludy i Kultury, pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislaviensis" 1983, 594. " 1. Zubrzycki, Polacy w Australii, "K ultura" 1958, nr 3 (Paryż); tenże, Polska emigracja do krajów Wspólnoty Brytyjskiej. Studium demograficzne, "Przegląd Polonijny" 1976, nr 2; tenże, australijskiej, Pozycja spoleczno-zawodowa Polonii australijskiej na Ile porównawczym Polonii w Kanadzie w: H. Kubiak, A. Pilch (red.), Stan i pOlrzeby ... , op. cit.; tenże, Selllers of the Latroby Valley, Melbourne 1964. Zubrzycki jest autorem wielu innych prac związanych bezpośrednio lub pośrednio z problematyką Polonii australijskiej i jest rządowym rzeczoznawcą od spraw imigracyjnych na terenie Australii. i Zjednoczonym Królestwie. �106 Ryc. 4. Tablica upamiętniająca pobyt Edmunda Pawła Str/.clcckicgo w Australii matecznika w Europie. Później podążali tam malarze, pisarze, naukowcy, by z niezapomnianego kolorytu Oceanii czerpać tworzywo do swych prac. Polski dramaturg i malarz Stanisław Ignacy Witkiewicz mający za sob,! doświadczenia z podróżowania do tropików wspominał po latach, iż trudno jest "ten urok Tropików rozłożyć na elementy proste, sprowadzić do rzeczy znanych jest jak blok litej skały, urąga wszelkiej analizie. Taka jest tajemna potęga tych krajów - kto raz je ujrzy - może znienawidzieć je nawet -- jest niewolnikiem tej wizji do końca życia" 10. Przez cały wiek XIX kontynent ten leżał na uboczu glównego traktu polskiego wychodźstwa, zdeterminowanego niewolą, powstaniami narodowymi i patriotyczną działalnością. O wiele częściej ten emigracyjny dukt prowadził wówczas Polaków do obu Ameryk, na teren Azji - zwłaszcza Syberii, gdzie osiedlano ich także jako skazańców, a nawet do Afryki. W czasach organizowania się osadnictwa białego człowieka na kontynencie australijskim, przypadającego na lata 1788-1840, odnotować należy przybycie tu, po powstaniu listopadowym, przedstawicieli dwu polskich rodzin: Oruckich-Lubeckich i Platerów. Ich poziom intelektualny i arystokratyczne pocho10 S. I. Witkiewicz, Pożegnllnie jesieni, Warszawa 1927, s. 368. �107 Ryc. 5. Ksi"dl: Leopold Rogalski. dUSl:pasler/ /. Polish Hill River w Australii dzenie sprawiły, że przyjęci przez towarzyskie kręgi ówczesnej Australii byli dobrymi ambasadorami spraw polskich na antypodach. W 1832 roku przypłynął do Australii dr Jan Lhotsky, Lwowianin z urodzenia, postać kontrowersyjna i niejedolita, nadal zasługująca na bliższe poznanie. W orbicie jego zainteresowaI'1 leżały geograficzne sprawy kontynentu, im też poświęcił swe obserwacje głównie w Nowej Południowej Walii i na Tasmanii 11. Na polistopadowy okres emigracyjny przypada także osiedlenie się w Australii malarza Piotra (?) Jastrzębskiego, którego obrazy, portrety i pejzaże, l l polskim O J. Lhotskym podróżnikom szeroko pisał i odkrywcom. W. SIabczyIiski w cytowanej powyżej książce poświęconej �108 należą do cenniejszych kolekcji muzeów australijskich, wyrastaj,! bowiem one z tutejszego podłoża kulturowego i wyraźnie zaświadczają o cywilizacyjnej tradycji kontynentu. Źródła archiwalne odkryte w Australii wspominają także o Wilhelmie Blandowskim, podającym się za Ślązaka, pieczętującego się herbem Wieniawa. Jego zasługą było zorganizowanie w Melbourne muzeum historii naturalnej, a ponadto prowadził on skromną działalność naukową, której rezultatem jest nieco publikacji obejmujących tematykę geograficzną, botaniczną, zoologiczną i etnologiczną 12. Wiemy też, że dzięki zabiegom wspomnianej już rodziny Platerów osiedlił się w Australii major z powstania listopadowego Stanisław Pągowski, a także, że czasowo przebywał tam Adam Mierosławski, brat Ludwika, krótkotrwałego dyktatora w powstaniu styczniowym oraz szefa sztabu armii sycylijskiej, walczącej przeciw Burbonom (1848). Osoba Mierosławskiego, a zwłaszcza jego przygody morskie nie poszły w zapomnienie. Pisali o nich współcześni mu pamiętnikarze, jak również późniejsi a.utorzy 13. Na tę fazę polskich związków z wyspami Oceanii przypada także działalność Aleksandra Zakrzewskiego, z zawodu topografa wojskowego, oficera powstania 1831 rok u. Przebywał on na Markizach i Tahiti, gdzie w 1842 roku brał udział we francuskiej wyprawie naukowo-kolonialnej i sporządził pierwsze - wprawdzie niedokładne - mapy tych wysp. Historyków Oceanii zdumiewa postać mało znana w Polsce, której przygody na morzach południowych pozostają w związku z operetkowym królem wyspy Nuku Hiva, baronem Karolem de Thierry. Chodzi tutaj o Edwarda Fergusa vel Fergissa, emigranta polskiego po powstaniu listopadowym, urodzonego w Augustowie w 1803 roku, dziedzica na Poniemuniu w okolicach Kowna. Nieznane są nam bliżej okoliczności, w których Fergus zawędrował na Antyle, gdzie wspomagał francuskiego gubernatora w rządzeniu wyspami. Wiemy natomiast, że w lipcu 1834 roku przyszły król Nuku Hiva i jego adiutant spotkali się na przyjęciu u gubernatora wyspy. Obaj przypadli sobie do gustu, a romantyczna propozycja barona Thierry porwała byłego powstańca znad Wisły. Niebawem pożeglowali ku wyspom Oceanii, by jedną z nich, o nazwie Nuku Hiva objąć we władanie, wydając stosowne do okoliczności dekrety i ustawy, które Fergus sygnował jako "adiutant królew12 J. Rzymełka, Wkład Wi/he/rna w: Materialy / fI Zjazdll Naukowego Gdańsk 13 Auslralii B/andvwskiego Po/skieyv iJlirno.i-/ąskieyo ye%ya 1(!\VarZ.l'Slwa Przyjaci/i/ 1\' poznalIi!' Nauk Auslra/ii. o Ziemi, CZyŚĆ 3. 1987, s. 126-141. J. Falkowski, Wspomnienia i poh.l't tamże Mierosławski ohieży.fwiatów (/8/5-186/), na morzach z roku /848-1849, /852-/856, "Przegląd i oceanach, t. 2, Warszawa Współczesny" Gdańsk w: Polacy w historii i kulturze krajIiw K. Kwaśniewskiego i L. Trzeciakowskiego, Poznań 1953; IK79; S. Korzeliliski. A. Lewak. 1921. nr 51; 1973. Zob. B. Kuźniriski, leź hasło: Europy Zachodniej. P07.nal1 1991. Opis podn)::y do Kopi/w/ marynarki I'rzyyody "Mierosławski Słownik Adam hio{/l'aliczllj', Adam po/skich Piotr". pod red. �109 ski" i "pułkownik". Niebawem znudziło się im władanie wyspą i pożeglowali na Tahiti. Tutaj Fergus osiadł na dłużej i wszedł w dyplomatyczne układy z królową wyspy, uroczą Pomarc I V Vahine. Zorganizował tam "armię" składającą się z jedenastu Tahitan i siedmiu Maorysów, których ubrał w wyszukane mundury. Po rozstaniu się z Tahiti i pobycie w Chile, powrócił w IR40 roku na wyspę, gdzie był oficjalnym tłumaczem i sędzią pokoju. Źródła podają, że znał dobrze język tahitaI1ski i nieźle sobie radził w wypełnianiu innych obowiązków na rzecz krajowców, ciesząc się ich szacunkiem i uznaniem samej królowej Pomare. Mieszkał w okręgu Faa, gdzie czuł się szczęśliwy, gospodarzcIe na małym skrawku ziemi, z palmami kokosowymi, które dawały Ryc. 6. Henryk Bobl:rski - podchorąży z korpusu gen. Józefa Bema, póżnicjs/.y trzykrotny burmistrz miasta Ararat w stanie Victoria �110 mu skromne utrzymanie. Wypadki polityczne na Tahiti, spowodowane intrygami misjonarzy angielskich, przerwały dni szczęścia Fergusa. Pozycji swojej już nie odzyskał, popadł w depresję, a "alkohol, wesołe obyczaje i piękne Tahitanki skróciły zdaje się jego żywot" - jak podaje Paszkowski. Zmarł nagle 13 maja 1853 roku w Papeete. W trzy miesiące od śmierci Fergusa mogiłę jego odwiedził jeden z mieszkańców Papeete i w miejscowym piśmie "Messager de Tahiti" z 28 sierpnia (1853) umieścił następuj.!cą refleksję: "Śpi nasz przyjaciel Fergus, dziecię Polski, który jako nie ustraszony wojak przebiegał przez Bałkany i stepy Tartarii aż do granic Chin oraz Chile i lasów nowozelandzkich, zakończył niespodziewanie swoje dni zajmując spokojne stanowisko sędziego pokoju w Papeete, w chwili gdy witał jutrzenkę Cesarstwa, której jego duch nie przestawał wywoływać" 14. Z wyspą Tahiti związana jest kolejna postać polskiego powstańca z 1831 roku, Adama Joachima Kulczyckiego, który wyemigrował do Francji, gdzie przebywał w latach 1831-1836, skąd przeniósł się do Brazylii prowadząc tam na zlecenie rządu różne prace inżynieryjne. Po powrocie do Francji. wstąpił do służby kolonialnej i jako topograf skierowany został na Tahiti, gdzie pozostawał do śmierci (1882). Będąc przez pewien czas kierownikiem do spraw krajowców oraz urzędu spraw wewnętrznych Nowej Kaledonii wiele podróżował i posiadł wiedzę o miejscowej kulturze tubylczej. Głównie jednak przedmiotem jego zainteresowań były obserwacje astronomiczne i topografia. Zorganizował obserwatorium astronomiczne w Numea, stolicy Nowej Kaledonii, którym zarządzał. Ponadto prowadził pomiary wysokości gór na Tahiti i Moorei, badania geologiczne i prace topograficzne. Wiele podróżował po Oceanii, był na archipelagu Tuamotu, na Markizach i Hawajach. Do najważniejszych jego osiągnięć należy określenie, na podstawie własnych pomiarów i obserwacji, położenia geograficznego wielu wysp archipelagu Towarzystwa i archipelagu Nowe Hebrydy. Opublikował także mapy Tahiti i Moorei, na których opierają się do dzisiaj wszystkie mapy tych wysp. Tak więc tułacze losy prowadziły niekiedy emigrantów do najbardziej odległych i egzotycznych zakątków świata. Na Nowej Kaledonii osadzili Francuzi kilkudziesęciu Polaków po zdławieniu Komuny Paryskiej. a szczególnym więźniem deportowanym tutaj był Antoni Berezowski, który dokonał nieudanego zamachu na rosyjskiego cara Aleksandra, gdy ten gościł w Paryżu. 14 Cyt. przyczyną jednak według: autora z całą A. L. Godlewski, tej książki pewności,! postać postać Czar Fergusa ta zasługuje teryzowanie jej działalności na Tahiti, że znajdzie Fergusswojego dociekliwego obieżyświatów - np. Krzysztof interesujących monografii. dalekiej Nuki Nica. weszła do historii na bliższe podobnie biografa, Arciszewski niż dotąd jak jej biografia. podobnie czy Maurycy podróży żródłowe Anonsując jak niejeden August 1971, s. 170-171. Wrocław polskich Za po świecie. Nadal zbadanie i scharak- ów fakt mam nadzieję. ze zbłąkanych Bcniowski. polskich k1órzy doczekali się �I 11 W okresie tych pierwszych kontaktów emigracyjnych, przypadających na początek organizowania się osadnictwa europejskiego w Australii, postatią nader wyróżniając.! się był Paweł Edmund Strzelecki, dla którego ląd ten stanowił przez cztery lata (1839-1843) przedmiot badań geologicznych, geograficznych i obserwacji etnologicznych. Obejmowały one południowowschodnią część kontynentu, koncentrując się przede wszystkim w najwyższych partiach tzw. Wielkich Gór Wododziałowych, a także kilka wysp Pacyfiku, położonych w geograficznej strefie zwanej Polinezją - Markizy, Hawaje, Tahiti, Tuamotu. Strzełecki wyemigrował z kraju po powstaniu listopadowym i zanim przybył do Australii, podróżował po Europie, Azji i Ameryce Południowej. Do Australii wyruszył w 1838 roku zatrzymując się po drodze na niek tórych wyspach Oceanii. Interesował się wówczas procesami wulkanicznymi. Nie pozostawał też obojętny na odmienności kulturowe tych ziem i interesował się sytuacją społeczną tubylczych plemion. Na Tahiti jednej z najpiękniejszych wysp Polinezji - spotkał się z panującą tu królową Pomare IV, której przedłożył projekt zreformowania miejscowego sądownictwa na wzór europejski. Przyjaznym stosunkiem do krajowców pozyskiwał ich sympatię i zawsze, gdy pisał o nich, czynił to z dużym obiektywizmem. Był zdania, że przybycie Europejczyków do Australii zburzyło normalny rytm bytowania krajowców. Chaty ich - stwierdza - cofnęły się w głąb buszu lub zupełnie zniknęły przed falą białych osadników. Podkreśla też: "Rozmaite klęski, w szczególności spadek liczebności ludności tubylczej, a w końcu jej wymieranie, które następowało i zawsze następuje po zetknięciu się z białym, jest faktem tak notorycznym, że smutny przykład krajowców australijskich potwierdza tak straszliwie zabójczy wpływ" Stosownie do panuj.lcej wówczas badawczej mody tzw. naturalistów, także i Strzelecki w penetracjach swych nie ograniczał się wyłącznie do zjawisk natury przyrodniczej, lecz dostrzegał ich związki z otaczającym je światem. Życie krajowców australijskich, w warunkach kolonialnej polityki angielskiej, nazywał nie lepszym od losu kangura. Występował jednoznacznie - a było to ponad 150 lat temu - przeciwko używaniu przez Europejczyków w stosunku do tubylców nazwy .,dziki". Swoimi penetracjami obj"ł także Strzelecki Nową Zelandię, gdzie spędził około trzech miesięcy. Poznał mieszkających tam Maorysów i ich kulturę, która wzbudziła jego zainteresowanie. Na wyspie, wolnej wówczas od silnych europejskich wpływów, plemienny ład i życie tubylców regulowały jeszcze ich odwieczne prawa. Zasada pokrewieństwa, która przez określenie stopnia bliskości dwóch osób określała zarazem ich wzajemne stosunki na płaszczyźnie społecznej i kultowej, a także wyznaczała ich wzajemne powinności i przyj " II artykule a l~ humanistyczni! pl. Polsc.\' ohrlJ/lcy postaw~ P. Strzeleckiego i hlUllIcz<' ludów ". zwrócił kolonialnych, kiedyś "Problemy" uwagę W. SłabczYliski 1953, nr 5. �112 Ryc. 7. Seweryn Rakowski, założyciel Towarzystwa Polskiego (1863) w Australii wi1eje, była tu wówczas w pełni przestrzegana. Totemizm Maoryjczyków wyznaczał swoistego rodzaju kierunek stosunków pomiędzy człowiekiem lub grupą ludzką, a gatunkiem zwierząt. Trudno by szukać pełniejszego opisu maoryjskiej kultury w pismach Strzeleckiego, chociaż tu i ówdzie temat ten przewija się w nich mimochodem. Był on na Nowej Zelandii na dwa lata przed podpisaniem traktatu z Waitanagi (1841), na mocy którego grupa maoryjskich wodzów przekazała władzę nad wyspą angielskiej administracji. Gdy Strzelecki przybył do Australii (1839) był to obszar prawie zupełnie nieznany pod względem geograficznym i przyrodniczym. Poświęcił się tutaj głównie badaniom geologicznym i geograficznym. Odkrył między innymi tereny �ił3 złotonośne, jednakże obawiając się niepożądanych reakcji, jakie mogłoby to wywołać wśród białych osadników ogarniętych "złotą gorączką", ukrył ten fakt na prośbę ówczesnego gubernatora Gipssa. Pięcioletni pobyt w tym kraju wypełniony był najróżniejszymi wycieczkami i badaniami. Podczas jednej z wypraw przeszedł całe pasmo Alp Australijskich, a odkryty wówczas najwyższy szczyt nazwał Górą Kościuszki. Odkrył także wiele nowych rzek, lokalizując je na mapach i wyjaśnił zjawisko tzw. rzek okresowych, wysychających latem. Prowadził także badania na terenie Tasmanii, odkrywając tam złoża węgla, rud miedzi i żył kwarcu ze złotem. Pozostawał w przyjaznych kontaktach ze słynnym podróżnikiem arktycznym Johnem Franklinem, wówczas gubernatorem wyspy oraz z jego sekretarzem, kapitanem Aleksandrem Maconochie, jednym z członków założycieli Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Londynie. Parę lat później Towarzystwo to powołało Strzeleckiego na swego członka honorowego, a królowa Wiktoria przyznała mu w 1869 roku Gwiazdę Orderu Św. Michała i Jerzego za pięcioletnie podróże badawcze w Australii, odkrycie złota, odkrycie nowych terenów nadających się do kolonizacji, za sporządzenie map geologicznych i topograficznych terenów badanych. Natomiast z inicjatywy władz australijskich imieniem jego nazwano góry i rzeki: Góry Strzeleckiego (Strzelecki Ranges) - górzysta kraina w stanie Wiktoria; Góra Strzeleckiego (Mount Strzelecki) - wzniesienie w rejonie tzw. Terytorium Północnego w Środkowej Australii; Szczyt Strzeleckiego (Strzelecki Peak) - najwyższy szczyt górski na wyspie Flindersa; rzeka Strzeleckiego (Strzelecki Creek) - rzeka okresowa na terenie Australii Południowej, licząca około 200 km, odkryta przez Anglika Ch. Stuarta. Ponadto wiele miejsc przyozdobionych jest obeliskami i tablicami pamiątkowymi, które znaczą szlak jego wędrówki po kontynencie, a podręczniki szkolne ze szczególną atencją piszą o jego odkryciach mających charakter ogólnoświatowy w dziejach historii odkryć i badań geograficznych 16. Dodajmy przy tym, powołując się na wybitnego monografistę dziejów Polaków w Australii i Oceanii, wspomnianego już Paszkowskiego, że "Strzelecki opuścił Polskę jako młodzieniec bez majątku, bez wyższych studiów i bez stosunków. Wspaniałe osiągnięcia na polu odkrywczym i naukowym, wysokie odznaczenia i zaszczyty, zdobycie tytułu sir'a i niezależności materialnej zawdzięcza jedynie swojej pracy, zdolnościom i charakterowi. Trzeba było być naprawdę nieprzeciętną indywidualnością, by jako cudzoziemiec osiągnąć to w elitarnym społeczeństwie anglosaskim epoki wiktoriańskiej" 17. '" Tenże, Pawel Edmund Strzelecki. Edmund Strzelecki - podróżnik, Zagranicznej" 1975, nr 9. 17 L. Paszkowski, op. cii., s. 123. 8 - Lud I. LXXVI Podróże - odkrycia UCZlJlly, humanista - prace, Warszawa (w swlecie 1957 oraz Pawel Polonii .\:mierci), "Problemy �114 • Ryc. 8. Władysław Zamoyski, właściciel Kórnika ofiarowanej i twórca państwu kolekcji muzealnej oraz biblioteki (1924) Dopełniając kontekstu polskich obserwacji i badań etnograficznych w Australii i Oceanii warto choćby mimochodem wspomnieć o innych postaciach, które poprzez swoją działalność utrwaliły się w dziejach tych odległych obszarów. W wieku XIX wybitnym pionierem w burzliwym okresie australijskiej gorączki złota był Leopold Kabat, nadkomisarz policji konnej w stanie Wiktoria oraz komendant okręgu Gippsland. Rotmistrz Kabat wprowadzając prewencyjną funkcję policji przyczynił się do złagodzenia wielu napięć wśród poszukiwaczy złota i uratował życie niejednemu z obieżyświatów, którzy �115 Ryc. 9. Paweł Edmund Strzelecki tutaj szukali łatwego zarobku, usprawnił też administrację terenową i ugruntował pozycję władzy państwowej w rejonach podlegających jego nadzorowi. W policji i administracji państwowej służył także Władysław Kossak (brat Juliusza, wybitnego malarza), który w stanie Wiktoria wspomagał działalność różnych instytucji gospodarczych dbając o przestrzeganie ładu i porządku w podległych mu rejonach. Był postacią szeroko tutaj znaną i gdy podjął decyzję powrotu do Polski na wieść o wybuchu powstania styczniowego, żegnano go uroczyście i z honorami, zapraszając do ponownego prz~azdu. Wyróżniającą się postacią tego okresu był Seweryn Korzeliński, autor pamiętników, których fragmenty cytowane są w antologii. Umiejętność współ- �116 życia zapewniła mu ogromny autorytet wśród poszukiwaczy złota, ludzi często bezwzględnych i bez skrupułów. Gdy wybuchła na kontynencie tzw. rewolucja górnicza (1854), proponowano mu, by staną l na jej czele. Korzeliński zrezygnował z propozycji i niebawem powrócił do kraju, tracąc tym samym wybornL1 okazję do trwałego zapisania się w historycznych wydarzeniach związanych z walką o prawa robotniczej Australii. Trudno przewidzieć jakim byłby dowódcą, praktykę w tym zakresie miał jednak wyborną, wyemigrowal bowiem z kraju po powstaniu listopadowym jako major wojsk polskich. W latach 1852-1854 przebywał na kontynencie Bolesław Dolański, autor pamiętnika oddającego atmosferę w złotym tyglu, w którym ludzie o skrajnych przyzwyczajeniach szukali możliwości wspomożenia swego bytu. Chodziło bowiem o to, aby zdobyć jak najwięcej złotego kruszcu i ukryć nieraz swą tożsamość przed współtowarzyszami i policją, która pilnie poszukiwała wśród tych ludzi zbiegów z karnych kolonii. Z pamiętnika wyray.nie widać, że na złotodajnych działkach australijskich Polacy nie należeli do rzadkości i to po nich zostały nazwy Strzelecki Reef i Polka Reef. Ponadto jest w nim trochę informacji o charakterze etniczno-socjologicznym obszerniej dokumentujących nasze obserwacje i badania nad tubylczymi kulturami tego oszaru. Na kontynencie australijskim osiedlił się także Emeryk Boberski, uczestnik powstania węgierskiego w oddziałach sformowanych przez gen. Józefa Bema. Mieszkał przez wiele lat w mieście Ararat w zachodniej Wiktorii, gdzie piastował wiele godności społecznych; trzy razy wybierano go na burmistrza. Z życia publicznego wycofał się mając 77 lat i przeniósł się do Melbourne. gdzie zmarł w wieku 93 lat. Członkiem Philosophical Institute of Victoria w Melbourne został w 1857 roku zdolny chemik Jan Dembiński, syn zasłużonego generała z powstania listopadowego. Oprócz dzialalności naukowej prowadził on ożywioną działalność społeczną i jest zaliczony do grona wyróżniających się polskich emigrantów, którzy dali australijskiej ziemi swą wiedzę i pasję, by kształtować jej instytucje społeczne i naukowe na wzór najlepszych osi"gnięć cywilizowanej Europy. Do odległej Australii dotarł także Gracjan Józef Brojnowski, który w 1857 roku, w dniu branki rosyjskiej do wojska, uciekł z domu i przez Hamburg i Londyn udał się na emigrację. Bez pieniędzy odbywał tę podróż, pracując na statku jako palacz. W Australii przez trzy lata pracowal na farmie, później osiedlił się w Melbourne, gdzie odbył studia malarskie, zarabiając na nie nauką rysunku i malarstwa w szkołach. Wiele pomagał polskim emigrantom i uważany był przez nich za męża opatrznościowego, który nigdy nie szczędził sił i środków, gdy szło o wspomożenie któregoś z rodakóv,·. Brojnowski był też działaczem na niwie ochrony przyrody i dziyki jego zabiegom rząd Nowej Południowej Walii wydał ustawy o ochronie ptaków i zwierząt. Pozostawił też po sobie dzieło o tematyce zoologicznej, bogato ilustrowane �117 własnoręcznie wykonanymi planszami, mającymi współcześnie unikatowy charakter 18. Wracając do polskich poszukiwaczy australijskiego złota odkrytego przez Strzeleckiego, wypada nadmienić, że najwięcej ich wywodziło się z węgierskiego legionu gen. Bema z okresu wiosny ludów. Ogólnie szacuje się ich na około 100 osób, a niektórzy z nich piastowali z czasem wysokie stanowiska w Australii. Emigranci wywodzili się przede wszystkim ze szlachty. Zasymilowani zostali szybko w nowym środowisku. Imali się różnych zajęć - służyli w administracji, policji, poszukiwali złota, zajmowali się rzemiosłem, handlem, służąc nowej ziemi lojalnie i z oddaniem. Przez tak organiczną postawę rodziły się propolskie sympatie w tych środowiskach, w których ludzie ci rozwijali swoją działalność społecznie u/yteczną, które swój szczególny wymiar znalazły tu podczas powstania styczniowego. Na wieść o jego wybuchu spora grupa byłych wojskowych powróciła do kraju. Inni prowadzili zakrojoną na szeroką skalę akcję propagandową wśród społeczeństwa australijskiego na rzecz pomocy powstańcom. Sympatie propolskie najbardziej uwidaczniały się wówczas w stanie Wiktoria, którego rząd oraz prasa wspierały przedsięwzięcia agitacyjne. Na stronach melbournskich gazet "Herald", "Argus" i "Age" publikowane artyk uły domagaj<!ce się wręcz, by Anglia udzieliła pomocy Polakom walczącym o swoją niepodległość. Aktywnym animatorem tych wielorakich działań był, mieszkający w Australii uczestnik powstania listopadowego, Seweryn Apolinary Rakowski, początkowo właściciel maleńkiej firmy importowo-handlowej, później zaś zamożny agent okrętowy między Hamburgiem, Melbourne i Nową Zelandią. Upadek powstania komentowany był także w tutejszym środowisku, ale postyczniowa emigracja nie obrała australijskiego kierunku i nadal tylko jednostki docierały na odległy ląd. Wyróżniającą się spośród nich postacią był Ludwik Bernstein, lekarz, który osiadł w Lismore, gdzie z czasem został burmistrzem. Przedsiębiorczość tego człowieka była zdumiewająca. Sam zaprojektował sicć oświetleniową i wodociągową dla tego miasta. Za jego kadencji powstało wiele instytucji o charakterze użyteczności publicznej. W Lismore pracował 25 lat, gdzie zmarł. Czcząc jego pamięć jedna z tutejszych szkół otrzymała nazwę Richmond River High School - Bernstein House. Z innych osób, które zysk<iły sobie tutaj miano "a distinguished character", w ok resie do pierwszej wojny światowej wymienić należy lekarzy 1. C. Łubieńskiego i Antoniego Sokołowskiego, inżyniera Wiktora Czarlińskiego, przebywającego tu od 1883 roku specjalisty od ochrony środowiska, znakomitego skrzypka S. Tarczyńskiego, który od chwili przybycia do Australii (1912) pozostawał przez 40 lat najpopularniejszym człowiekiem świata 1M Dzieło lo liczy 6 lomów, wydanc zostało w Sydncy jako Birds of Australia. Zob. lcż: K. A. Hindwood, Gracilis Joseph 8roinowski, "Thc Australian Zoologist" z 14 grudnia 1967. �118 artystycznego w Melbourne, muzyka H. Kowalskiego, który w latach 1886-1896, koncertował we wszystkich większych miastach Austraiii, animatora ważnych przedsięwzięć na rzecz krzewienia kultury muzycznej. Opinię najzdolniejszego geologa tamtych czasów mial w Australii inżynier górnictwa, absolwent Akademii Górniczej w Berlinie, Modest Maryański, ekspert do spraw geologicznych w "The Venture Syndicate", odkrywca złotonośnych piasków w Australii Zachodniej. W 1896 roku przybył on do Kalgoorlie, głównego miasta na polach złotodajnych w okręgu Eastern Goldfields, ze Stanów Zjednoczonych jako znany autorytet w dziedzinie geologii złóż. Po wykonaniu zleconych ekspertyz powrócił do kraju przywożąc zbiory mineralogiczne, zoologiczne, przyrodnicze i antropologiczne, które przekazał Poznańskiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk. Od 1891 roku był członkiem tego Towarzystwa. Zmarł w Gnieźnie w roku 1914. Działalność Maryańskiego Ryc. 10. Tubylka z okolic Port Sorell (Australia) �119 oraz polskich górników w sclsiednim Coolgardie jest kanwą powieści australijskiej pisarki Katarzyny Prichard, przetłumaczonej także na język polski 19. Poznawanie świata i towarzyszące mu przygody stanowiły pasję poczytnego w ubiegłym stuleciu pisarza Sygurda Wiśniowskiego, który geografii uczył się własnymi stopami i uważany był przez swoich biografów za "arcypodróżnika". Do Australii przybył w listopadzie 1862 roku jako dwudziestoletni młodzieniec. Pieniądze na tę podróż - podobnie jak i na następne - zdobywał poprzez doraL.ne zatrudnienie, o czym pisał bez żenady, podając np. że na wyspy Fidżi dotarł w charakterze okręgowego dozorcy Ryc. 19 K. Prichard, II. Sygurd BurzlilV£-' la/a, Warszawa Wiśniowski 1951. �120 bydła, innym razem był poszukiwaczem złota, palaczem okrętowym, drwalem itp. Swym usposobieniem zjednywał ludzi, którzy nierzadko pomagali mu w trudach samotnego wędrowania. Australijski kontynent i sąsiadujące z nim wyspy stanowiły przez 10 lat teren wędrówek Wiśniowskiego. Chwytał się tu różnych zajęć: pracował w kopalni złota, był pośrednikiem handlowym, dziennikarzem, doradcą. Wśród białych współplemieńców czuł się obco, a rozpalona wyobraźnia i pasja poznawcza kierowały go zawsze ku stronom dzikim i odległym, o czym sam wspomina podkreślając, że przez długie lata przebywał w pustkowiach, przez które raz ledwie przeciągali inni badacze. Wtedy też w Australii zbratał się z jednym z tubylczych plemion, z którym wiódł prymitywne życie koczownika. Trudno jest ustalić, gdzie był u niego koniec jednych podróży a początek drugich. Wiemy z całą pewnością, że bywał w takich stronach australijskiego kontynentu, gdzie biali ludzie nigdy przedtem nie byli. Na Nowej Zelandii z zainteresowaniem obserwował kulturę Maorysów, których darzył szczególnym upodobaniem. Tu spotkał się z Gustawem Ferdynandem Tempskim. z pochodzenia niewątpliwie Polakiem, który pacyfikował osady Maorysów i przeszedł do historii jako "Iew" Nowej Zelandii. Stał on na czele utworzonego przez siebie oddziału do walk leśnych z tubylcami. Zapuszczał się w odległe rejony, by dosięgnąć uchodzących przed nim Maorysów. Zginął podczas jednej z takich wypraw pacyfikacyjnych, a ciało jego zostało spalone na stosie przez tubylczych wojowników. W opinii cytowanego już Paszkowskiego był on człowiekiem okrutnym i "nie tylko rysy jego twarzy, ale i cały charakter przypomina typ polskich zagończyków". Z pewnością jednak niezwykle kontrowersyjna i mało u nas znana postać Tempskiego zasługuje na bardziej szczegółowe niż dotąd źródłowe zbadanie i opisanie. Powróćmy jednak do postaci Wiśniowskiego. Wśród kłopotów i braków kształtował się jego charakter, w niedostatku środków do życia czuł się normalnie, ba, widział nawet w nich czynnik wspomagający wyzwalanie ludzkiej inicjatywy. Jego podróżnicze pisarstwo jest tak dalece paraetnograficzne, iż znając realia kulturowe strefy Pacyfiku, można bez wątpienia stwierdzić, że nie faszeruje on fabuły fikcyjnymi przygodami i obrazami, lecz wydobywa na wierzch tubylczą obyczajowość i osadza ją w konkretnym środowisku geograficznym. O tym dystansie do przesady i fantazjowania przekonuje między innymi jego książka poświęcona Nowej Zelandii zatułowana Dzieci Królowej Oceanii 20, gdzie owymi "dziećmi" są jej odwieczni mieszkańcy Maorysi. Znając dokładnie to pisarstwo, Henryk Sienkiewicz był zdania, iż jest ono bardzo pożyteczne, bowiem wyśmienicie popularyzuje wiadomości geograficzne, etnograficzne i przyrodnicze, ułatwiając porównanie "naszych stosunków z innymi", co przyczyniało się do poszerzenia horyzontu geograficznego. 20 S. Wiśniowski, Dzieci Królowej Oceanii, Warszawa 1922. �121 Ryc. 12. Jan Stanislaw Kuhary Poczytność tych ksi"żek była wielka, bowiem dzięki nim odległe egzotyczne światy przybli7.ały się do polskiego czytelnika, kształtuj"c jego zainteresowania i potoczną wiedzę o stronach odległych. Mniej więcej współczesnym Wiśniowskiemu był podróżujący po Australii poeta, pisarz, archeolog, syn głośnego działacza emigracyjnego po powstaniu listopadowym Krystyna Lacha Szyrmy - piszący pod nazwiskiem Władysław Lach Szyrma Sommerville. Przybierał to dodatkowe nazwisko po matce. Podróżuj"c po Australii interesował się on kulturą aborygenów, zbierał legendy, a obraz tutejszej społeczności i typów ludzkich postrzegał przez pryzmat szacunku i głębokiej humanistycznej postawy21. 21 W. Lach-Szyrma, Association Journal" Australian/iI/hI 1898, l. 2; tenże, on Britain in/he /aller SlOne period, "British Archaeological A leric'l or a r;oya(je lo [offer worlds, Londyn 1883. �122 Na linii Polska ~ Australia i Oceania przewija się postać Napoleona Feliksa Żaby, profesora Uniwersytetu w Buenos Aires, który wędrując po świecie był też na antypodach. Z tej okazji wydał zbiór wierszy dedykowanych znakomitemu pisarzowi Józefowi Ignacemu Kraszewskiemu, obchodzącemu "półwiekowy jubileusz pracy literackiej"22. Swą podróż do Australii opisał też przyrodnik Roman Ujejski23, który w 1891 roku zwiedziwszy Adelajdę, zapuścił się do ujścia rzeki Richmond i osiadł na pewien czas na roli. W tym czasie polował i gromadził okazy fauny, zwłaszcza ornitologiczne. Pod koniec XIX stulecia stosunkowo wyraźnie rysuje się jeszcze jedna postać naszego podróżnika, który spędził w Australii półtora roku, gromadząc między innymi eksponaty etnograficzne obrazujące kulturę aborygenów. Kolekcja ta znajduje się w zbiorach Biblioteki Kórnickiej Polskiej Akademii Nauk i stanowi unikatowy zespół z końca XIX stulecia. Jej twórcą był Władysław hr. Zamoyski, syn generała Władysława, uczestnika powstania listopadowego, Ryc. 22 Jubileusz Kraków 23 N. F. Żaba, Wiązanka obchodzący pólwiekową 13. Rl;kopis Polaków pracy J. SI. KlIbarc~o zamieszkalych literacką pracę Józefa w Auslralii, lyna(Tyo Nowej 1879. R. Ujejski, Wspolllllienia z podró:y pO Australii, Zdandii K raszewskieyo Lwów 1893. i Tasmanii zlo:OII(/ przez na �123 najbliższego współpracownika księcia Adama Czartoryskiego na emigracji, współtwórcy polityki Hotelu Lambert24. Związany od dzieciństwa z Francją, twórca kolekcji - późniejszy właściciel Kórnika, przekazanego państwu na krótko przed śmiercią (1924) - wyruszył w 1879 roku w składzie francuskiej ekipy rządowej do Australii. W 1880 roku miała odbyć się w Sydney Wystawa Powszechna, na której Francja, podobnie jak inne państwa europejskie, przygotowywała wielką ekspozycję. Zamoyski, mianowany na ten czas konsulem, otrzymał dodatkowe zadania dyplomatyczne, jakkolwiek głównym powodem tego wyjazdu było przygotowanie wystawy obrazującej potęgę kolonialnej Francji. Na statku "Le Thin" zawinął do Melbourne we wrześniu 1879 roku. Zamoyski, podobnie jak i inni organizatorzy ekspozycji, przebywał na terenie Nowej Południowej Walii. Interesował się również życiem tutejszej Polonii, pozostawał w kontaktach z najwybitniejszymi jej reprezentantami, interesował się życiem naukowym inspirowanym między innymi przez Royal Society. Wiele podróżował, przebywał na Tasmanii, odwiedzał krótko Nową Zelandię i Nową Kaledonię, był we wszystkich większych miastach kontynentu. Spotkał się z przebywającym wówczas w Australii rosyjskim badaczem Oceanii N. N. Mikłucho-Makłajem, ożenionym z córką premiera Nowej Południowej Walii, z którym już po powrocie do Europy wymieniał korespondencję. Ogólnie rzecz biorąc Zamoyski dobrze poznał problemy współczesnej mu Australii, zróżnicowanej pod względem etnicznym, jak też klasowo-warstwowym. Widocznie jednak problematyka kulturowa dotycząca aborygenów absorbowała go w szczególności, bowiem podczas całego pobytu, przy każdej nadarzającej się okazji, starał się dowiedzieć czegoś nowego. Podczas jednej z podróży zatrzymał się w Auckland by zgromadzić eksponaty etnograficzne i okazy przyrodnicze. Obdarowany był przez znajomych zabytkami materialnej kultury aborygenów, a ilość nagromadzonych eksponatów i ich wartość naukowa, pozwalają wątpić w to, "aby podróżnik traktował swoją kolekcję jako rodzaj egzotycznej pamiątki z podróży; zaprzecza temu zarówno ilość, jak i wartość nagromadzonych przedmiotów. Są to bowiem okazy starannie wybrane, bardzo charakterystyczne dla określonych kultur i niejednokrotnie bardzo rzadkie i cenne już w czasach Zamoyskiego, przykładem mogą być tzw. maski czaszkowe z Nowej Brytanii"25. Ponadto kolekcję tę liczącą blisko 300 eksponatów uzupełniają fotografie - około 200 zdjęć, wśród których ponad 100 dotyczy tematyki etnograficznej. Ich różnicowanie faktograficzne jest dość szerokie. Mamy tam bowiem zdjęcia przedstawiające tubylców w tzw. ujęciu antropologicznym, ale są też różne sceny rodzajowe wykonane w terenie, przedstawiające grupy aborygenów, ich l. 24 J. Łapall, EgzotycZIla kolekcja 61, 1977. 25 Tenże, op. cit., s. 203. etnograficzna w zbiorach Biblioteki PAN w Kórniku, "Lud" �124 mieszkania, odzież, broń, przedmioty codziennego użytku itp. Do wyjątkowych natomiast tematów należą zdjęcia przedstawiające Tasmańczyków z podpisem "ostatnia Tasmanka i jej syn". W bezpośrednim związku tematycznym z powyższą kwestią pozostaje pobyt Maksymiliana Karola Łukowicza na wyspach Oceanii i zgromadzona tam przez niego kolekcja etnograficzna. Łukowicz po studiach medycznych we Wrocławiu, Halle i Berlinie pracował od roku 1888 jako lekarz Kompanii Nowogwinejskiej w Finschhafen i stamtąd brał udział w wyprawach badawczych w głąb wyspy. Jeszcze na Nowej Gwinei zaprzyjaźnił się z Janem Kubarym, pod którego wpływem umocniły się jego zainteresowania etnograficzne. Wkrótce po przyjeździe na wyspę, gdzie zgodnie z warunkami kontraktu miał przebywać trzy lata, popadł w konflikt z niemieckim zarządem kolonii, którego podłożem były sprawy natury politycznej i w roku 1889 wyjechał do Austrałii. Po kiłkakrotnej zmianie miejsca pracy - początkowo mieszkał na terenie Queenslandu - osiedlił się ostatecznie w Adelajdzie, gdzie spędził 30 łat. Australię opuścił w roku 192 ł i zamieszkał w Sopocie. Zmarł w Berlinie podczas II wojny światowej. Lata spędzone w Australii pozwoliły Łukowiczowi na względnie dobre poznanie problemów tego kontynentu. Wypełniając tu zawód lekarza miał zapewnioną stabiln<! sytuację materialną, a także środki na podróże, inicjowane zainteresowaniami etnograficznymi. A podróżował wiele docierając w trudno dostępne rejony kontynentu, gdzie w buszu z dała od białych przybyszów żyli tubylcy kultywuj<IC swe odwieczne zwyczaje i obyczaje. Kontakt z tubylcami, umacniany leczeniem członków ich rodzin, przyjaznym traktowaniem i wzajemnym zaufaniem, zaowocował interesującą kolekcją etnograficzną, którą Łukowicz przywózł do Polski. Wiemy ponadto, że powstała ona w większości z dobrowolnych darów aborygenów. którzy wspomagani w chorobach przez białego lekarza, rewanżowali się prezentami charakteryzującymi ich inwentarz kulturowy. Najwięcej w tej kolekcji - dzisiaj rozparcelowanej między rodzinę Łukowicza - znajdowało się bumerangów. Ponadto obejmowała ona okazy broni, rzemiosła, odzieży itp. Był też Łukowicz jednym z nielicznych białych przybyszów, którzy zostali dopuszczeni do uczestniczenia w obrzędach tubylczych, a obserwowanie uroczystości plemiennych zwanych corrohoree zaświadcza o wielkiej estymie. jaką mieli wobec niego krajowcy, chroniący zazdrośnie swych tajemnic 26 Mniej ważne, ale warte odnotowania, były te pionierskie próby polskich zainteresowań tubylczymi kulturami antypodów, które połączone z dziejami naszego wychodźstwa tworzą właściwe tło do omówienia największych osiągnięć, jakie w tym zakresie odnotowała nauka polska. U podstaw tych osiągnięć leżała nie tyłko twórcza ciekawość badaczy, lecz uwarunkowania wynikające z zaborów, które rzuciły w odległe i egzotyczne strony tych wiecznych tułaczy 26 W. SłabczyJ\ski, Polscy potiniżnicy ... , op. cil., s. 396. �125 pozbawionych ojczyzny. W osobie pierwszego z tych badaczy i podróżników Jana Stanisława K ubarego komasuje się jakoby wielość podobnych losów tych spośród naszych etnografów, którzy pracowali w różnych częściach globu, umożliwiając nauce światowej i kulturze dostęp do tradycji i wiedzy wielu grup etnicznych27. Kubary, badacz Mikronezji, po upadku powstania styczniowego, w którym uczestniczył jako kilkunastoletni młodzieniec, został aresztowany. Załamany na duchu, ratuj<Ic się przed zesłaniem na Sybir, pod presją śledztwa ,......1. ł~.. •••. ~ft' •• Rvc. 14. W /Dry lalua/u 27 K. Wypych, •••••• I. W bibliografia lam I.awarla: Warszawa 1956. ,,' < ',< /' ' ' wyspy Jap i wysp Mackcn/.icgo, cieniu .k .. ~/adall1i W. SlabczYllski, Jalla Na wyspach według oryginalnych Stallisława Pacyjiku. Kuharego, rysunków Wrocław O Janie Kuharym J. Kubarego 1969 hadaczu oraz Oceallii, �126 "carskiej ochrany" wmanewrowany został we współpracę z prześladowcami polskich patriotów. Wysłany do Paryża, by tam inwigilować polską emigrację, pełen wyrzutów sumienia, niewolnych od samobójczej myśli, powrócił do kraju. Nie na długo, gdyż w marcu 1868 roku zbiegł do Ham burga. Niebawem nawiązał kontakt z armatorem prowadzącym interesy handlowe na wyspach Pacyfiku, zaopatrującym także muzea niemieckie w okazy przyrodnicze i wytwory tubylczej sztuki. Przedsiębiorczy właściciel firmy C. Godeffrey zawarł z Kubarym pięcioletni kontrakt czyniąc z niego swego agenta muzealnego i wysłał go na Samoa, a potem do Mikronezji, by tam zbierał okazy przyrodnicze i etnograficzne. Wyjazd nastąpił I maja 1869 roku i odtąd Kubary pozostał w Oceanii przez 30 lat. Nie ograniczając się wyłącznie do kolekcjonerstwa przyrodniczo-etnograficznego prowadził jednocześnie badania nad kulturą tutejszych ludów - częściowo na własną rękę, częściowo na zlecenie różnych muzeów europejskich. Ponadto przeprowadzał różnorodne badania przyrodnicze, zajmował się topografią, rysował mapy wysp. Pochłaniały go wykopaliska archeologiczne - np. ruin Nan Matal na Ponape. Zbierał legendy, wykonywał pomiary antropologiczne i układał słowniki narzeczy tubylczych. Plonem tych zróżnicowanych zajęć były opublikowane w języku niemieckim trzy książki jego autorstwa oraz cztery napisane przez innych autorów, zawierające całe rozdziały opracowane przez Kubarego. Poza tym napisał wiele artykułów etnograficznych, których wartość naukowa nie została do dziś podważona. Przeciwnie, liczba naukowych cytowań tych publikacji stale wzrasta wśród badaczy zajmujących się współcześnie problematyką etnologiczną Oceanii. Biografia Kubarego kryje jeszcze wiele zagadek, są w niej łuki, kwestie nie wyjaśnione, fakty tylko hipotetycznie rozwiązane. Do rekonstrukcji tych spraw niezmiernie przydatna jest korespondencja badacza, mało dzisiaj znana. Mogłaby ona rzucić światło na wiele wydarzeń związanych z jego pobytem na wyspach Pacyfiku. Wreszcie na koniec zaakcentować należy rzecz o tyle paradoksalną, iż wszyscy zgodnie przyznają, że dorobek tego badacza ma pierwszorzędne znaczenie dla etnogenetycznych i etnologicznych studiów nad ludami Oceanii. Tak naprawdę jednak jest on bardzo rozproszony i nie mamy pełnej bibliografii prac Kubarego. Poważną luką w wiedzy o jego działalności naukowej jest prawie zupełny brak dokumentacji dostarczonych do muzeów europejskich kolekcji zdjęć i rysunków, które od czasu do czasu pojawiają się w jakichś etnologicznych pracach, nawet współcześnie wydawanych. Jest to więc kolejny obszar do penetracji związanej z życiem i pracą tego niestrudzonego badacza. Systematyczną działalność w tym zakresie podjął autor tego artykułu z zamiarem wydania Prac zebranych Jana Stanisława Kubarego przy współpracy z etnologicznymi ośrodkami zagraniczyrni. Jest to jednak temat do osobnej opowieści. �127 Ryc. 15. Bronisław Malinowski W dziejach etnologii światowej wyraźnie wyróżnia się działalność naukowa Bronisława Malinowskiego, etnologa i socjologa, twórcy metody funkcjonalnej i czołowego przedstawiciela funkcjonalizmu w antropologii społeczne/B. Właśnie z Australią, Nową Gwineą i Wyspami Trobriandzkimi łączą się jego największe osiągnięcia naukowe. Do Australii przybył 21 lipca 1914 roku, 28 Dzialalnosć praca zbiorowa zawarta. la pod przedstawiona red. M. Flis, w: A. K. Antropologia Palucha. spo/eezna Warszawa Bronisława 1985 oraz Malinowskiego. bibliografia tam �128 opuścił ją natomiast 28 lutego 1920 rok u. Wyjazd ten poprzedziły rozległe prace przygotowawcze podczas jego pobytu w Londynie, gdzie w latach 19 J 3- J 914 wykładał zagadnienia religii pierwotnej i psychologię społeczną w London School of Economic and Połitical Sciences - włączonej później do Uniwersytetu Londyńskiego. Świetny debiut książkowy o rodzinie tubylców australijskich - The .fómi/y among Australian Ahorigilll!s (1913) spotkał się z uznaniem ówczesnych autorytetów naukowych, rekomendujących go w podróż do tropików. Zajmował się tam badaniami życia i obyczajów krajowców, ich wierzeń i mitów. Jego prace, opisujące funkcjonowanie prymitywnych społeczeństw na wyspach Pacyfiku, stały się podstaw,! do studiów nad mechanizmami funkcjonowania przedcywilizacyjnych społeczności i ich kultur. Wywarły też one istotny wpływ na etnologię światową i umożliwiły pełniejsze zrozumienie procesów mających miejsce w odległych epokach, w odniesieniu do których nie mamy źródeł pisanych. Sponsorem tych badall był przede wszystkim przemysłowiec angielski Robert Mond, ale uczony mógł je prowadzić także między innymi dzięki przychyłności i pomocy finansowej federalnego rządu australijskiego. Dorobek etnologiczny Malinowskiego stał się przedmiotem tak licznych publikacji, że nie ma potrzeby powtarzać tu wielu znanych faktów. Badacz Oceanii stał się równocześnie niejako własnością zarówno polskiego, jak i angielskiego świata nauki. Jak wielu przed nim, warunki dla rozwoju swoich zdolności znalazł poza rodzinnym krajem, by już do Polski nigdy nie wrócić. Ryc. 16. Tubylk i I. wyspy I!"uk �...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... .••... a ,o ' .. o (SIZ;) .••.. Tennant Creek ° ') " I'or\ ~ed\and "- \ .... I , __ .•. - .•....•.•..•. __rv--~ Z Ą Z E K J '\ /0 j AliceOSprings I \I \ /' A U S T R \A L,~I J S K I 1. eyre: \~/ ~~I ~~.1 N1&P,.I,~/ ~, L ~ o l. oBr9k~~ M, o \ Australijska " :-..,l < Hill j!c i' u~~ ~ o SAeWtery/n KorzeJinski Usrala eWCastle SYdney Wol/on ~ , Sygurd W' . Aust I isniowski 1862-/872 rala. Nwlelandia PolinezJa' gong ~8'; Ge~u;ne Pawef Edmund Strzelecki Australia 1839-1843 / I> Q '000 i 1500 ' Daty podane 'm . cytowana za. na,lwiskiem ~ oznaczają okres ~ ;' Cl ;' Tasmania~iobart 500 ~ _.- \ \I.;.' pof;~~ug'~sta -~. -, Wielka lat /"- ~'fl ,. _) 0Wiluna z którego pochodzi relacja i czas pobytu autora na danym obszarze ;' / / t;/a ~ ~ // ~ ~/~Y~ 0> t> ~;Y Chr'Stch , nd )' ~g~ Urch DUnedIn W-b J Ch '-J_ r'\ at~a..:~,,-- �129 W historii polskich badań i obserwacji etnograficznych związanych z Australią i Oceanią drobnym epizodem jest planowany przez Malinowskiego udział w nich Stanisława Ignacego Witkiewicza, który wraz z nim przybył na antypody. Epilog tego przedsięwzięcia był niefortunny dla obu tak wielkich indywidualności i rozluźnił ich przyjacielskie kontakty, a ślady tego można znaleźć w sztukach Witkacego - Mister Price czyli Bzik Tropikalny (1920), Bezimienne dzielo - ezlery akty dość przykrego koszmaru poświęconego Bronislawowi Malinowskiemu. W Metafizyce dwuglowego cielęcia. Tropikalno-australijska sztuka w trzech aktach (1921) znajdujemy taką oto kwestię poświęconą Malinowskiemu, którą wypowiada król Aparura: "Mój przyjaciel umiera. Weź go na swoje łono, wielka złocista żabo Kapa-Kapa. To nic, że zbadał nas Malinowski, ten przeklęty anglezowany, nieposkromiony marzyciel. Totemy są prawdą. Wszystko jedno, co piszą o nich uczeni". Biografowie Witkiewicza wyraźnie podkreślają jego krytyczny stosunek do poglądów Malinowskiego głównie na problemy genezy religii i podają szczegółowo inne okoliczności, które potęgowały rodzący się między nimi dystans zakończony rozstaniem pod niebem tropików. W polskim dorobku naukowym obejmującym obszary kulturowe Pacyfiku wyraźnie zaznacza się działalność badawcza Aleksandra Lecha Godlewskiego, który przebywał w Polinezji w latach 1938-1939. Swoimi pracami przyczynił się znacznie do wyjaśnienia etnogenezy wyspiarskiego świata Oceanii, jak i Australii, a także wyjaśnił złożone problemy stosnków migracyjno-etnicznych na tych rozległych obszarach 29. Kontynuatorami jego studiów o charakterze etnohistorycznym są obecnie specjaliści z Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy tradycyjnie od wielu lat organizują seminaria poświęcone ludom i kulturom Oceanii 30. Skierujmy teraz swoją uwagę ku Nowej Gwinei, drugiej co do wielkości wyspie na Ziemi, odkrytej przez Portugalczyków w roku 1526. Nazwę tę nadał jej Hiszpan Inigo Ortiz de Retes, z uwagi na wielkie podobieństwo zewnętrzne jej krajowców do tubylców Gwinei w Afryce. Ludność tej wyspy tworzą głównie Papuasi i Melanezyjczycy, a jeszcze odkrywa się tu do dzisiaj nowe plemiona. Polskie badania i obserwacje etnograficzne na Nowej Gwinei, to przede wszystkich studia Malinowskiego. Ale nie tylko. Interesujące poznawczo 29 Dorobek ten oceniony został na sesji naukowej poświęconej pamięci A. L. Godlewskiego, zorganizowanej w 1976 r. przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego. Materiały z sesji opublikowano jako Ludy i kultury Oceanii. Sesja po.iwięcona ... op. cit. Oprócz studiów naukowych A. L. Godlewski opublikował cztery popularne książki: Tahiti najpiękniejsza, Warszawa 1957; Drogi synów Slońca, Wrocław 1963; Czar dalekiej Huku Hiva, Wrocław 1971; Na morzach poludniowych, Wrocław 1976. 30 Przedsi/twzięcia te spoczywają w rękach dr B. Kopydłowskiej i prof. dr. hab. A. Palucha, z inicjatywy których zorganizowano cztery konferencje naukowe poświęcone ludom i kulturom wysp Pacyfiku, integrujące specjalistów polskich zajmujących się oceanistyką etnologiczną. 9 - Lud t. LXXVI �130 są także relacje polskich misjonarzy werbistów, którzy od 1910 rok u prowadzą działalność misyjną na wyspie31. Oczywiście różny jest charakter tych relacji. podobnie jak ich wartość źródłowa i poznawcza. Bywa, iż niektóre prezentują nam tubylców nowogwinejskich jako "dzikich", nieokrzesanych, których trzeba ochrzcić, zbliżyć do Boga i ucywilizować. Takie postrzeganie Melanezyjczyków i Papuasów jako "biednych dzieci natury", jawi się nam przede wszystkim we wcześniejszych relacjach. Wspólcześnie bowiem wśród werbistów znajdują się księża i ojcowie, mający rozległą wiedzę etnologiczną, dobrze Ryc. 31 zbi0fOwa Z kraju pod kamienne; red. 17. Brat Andrzej siekiery. Mis;onarze-Werhi.i·ci ks. T. Dworeekiego SYD, Matyl, wieloletni Warszawa misjonarz o Nowe; 1975. Gwinei I'JJ()-I'J?] r. o praca �131 przygotowani do pracy misyjnej i badawczej w kontekście posoborowego kierunku, określajclcego rolę kościoła w obliczu nowych brzemiennych trudności, zdeterminowanych cywilizacyjnym wpływem na jeszcze plemienne nieraz społeczności 32. Podnoszenie tradycyjnej kultury i całej natury człowieka wysuwa się na plan pierwszy w tym posoborowym kierunku działalności misyjnej. Ryc. 18. Aleksander Lech Godlewski E. Perezak, Wk/ad polskich misjonarzy ze Zgromadzenia S/owa Bożego w poznanie ludów pierw: Polskie hadania ohcych kulIUl' ludowych. Materia/y z kOl!ferencji we Wroc/awiu w dniach 25-20 lis(()pada 1978 1'.0 pod red. E. Pietraszka, "Acta Universitatis Wratislavicnsis" 1981, 572. 32 \wtnvch, �132 Rzecz jasna, że aby sprostać tym zadaniom nowoczesnej ewangelizacji, trzeba je zgoła inaczej prowadzić. Werbiści dostosowali się do tej nowej sytuacji i przy okazji przenoszą na grunt światowej etnologii wiedzę o nowogwinejskich społeczeństwach plemiennych. Z polskich autorów wspomnieć należy takich misjonarzy, jak Alojzy Kasprus33 czy Wojciech Bęben34. Akulturacja Nowej Gwinei jest faktem. Cywilizacja białych poczyniła głębokie zmiany w mentalności tubylców. Proces ten postępuje nadal. Co świetlejsi Nowogwinejczycy, a także misjonarze, wyrażają obawy czy kraj ten przygotowany jest do samostanowienia w zetknięciu z obcą im cywilizacją, która przyniosła nowe konflikty. Wobec takiej sytuacji metody pracy misyjnej musiały ulec zmianie, na oczach misjonarzy dokonuje się bowiem szybki rozpad plemiennej wspólnoty. Umacnia się nienawiść do białych, odżywa "kult cargo", a dawne plemienne porachunki zabronione przez białą administrację, dzisiaj zyskały na ostrości. Ważność tych przekształcell rozumiej,! świetnie zorientowani w badaniach etnologicznych niektórzy spośród polskich werbistów przebywających na Nowej Gwinei. Wnosić zatem należy, że kolejne lata ich badań i pełnej obserwacji przyniosą nowe, ciekawe studia z tego zakresu. Życie pierwotnej Nowej Gwinei, podlegające obecnie procesowi akulturacji. wyraźnie zaobserwował i opisał w jednym z artykułów Józef Zwierzycki. geolog i podróżnik, który na wyspie tej spędził 2 lata (1914-1916), związany był bowiem ze służbą rządową w tzw. Indiach Holenderskich na stanowisku naczelnika robót geologicznych na Jawie i Sumatrze. Pobyt ten zaowocował także bogatą kolekcją etnograficzną, którą Zwierzycki ofiarował Muzeum Wielkopolskiemu w Poznaniu, niestety zniszczoną podczas ostatniej wojny. Interesujące są natomiast fotografie, które znajdują się w zbiorach rodzinnych we Wrocławiu, związane tematycznie z różnymi dziedzinami życia tubylców35. Przejawiane we współczesnej etnologii polskiej zainteresowania obszarami kulturowymi Pacyfiku pozostają przede wszystkim w sensie eksploracji terenowych zdominowane przez księży werbistów umiejętnie łączących pracę misyjną z badaniami typu etnologicznego. Ale w odniesieniu do Nowej Gwinei należy odnotować także aktualne badania, jakie prowadzi tam Maria Wrońska. absolwentka etnografii Uniwersytetu Łódzkiego. W rok u 1979 uczestniczyła ona w Wyprawie Naukowo-Alpinistycznej "Nowa Gwinea 79", zorganizowanej 33 A. Kańsk i, A. Kaspruś, Mo/ukken, 0/11 "Anthropos" mill/eren 34 Nowej W. Bęben, Gwinei, pracującego terenowe .15 Rama River Zwyczaje, "Etnografia w Nowej nad kulturą M. Paradowska, 35, 1991, z. 1. Oil' indone.~ich - t. 26, 1931; A. Kaspruś, in Neuquinea, obrzędy Gwinei tubylczych "Anthropos" i wierzenia Polska" me/anesisc!/(-' t. 31. w polskiej U herf/wlSSl'rachen Der qrosse "pra·hislorische" t. 35-36, związune auf den K /einell Sleinmiirser 1940-1941. in Alemh/e i inne. z uprawą yamu u ludu Arapl's: 1987, z. I. Artykuł placówce misyjnej ;:apowiada (werhiści) inne II" Papui- prace autora i prowadz<lcego studia plemion . JózefZwierzycki - badacz ludów pozoeuropeiskich, "Etnografia Polska" 1. �133 przez Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, podczas której odwiedziła główną wyspę Archipelagu Trobriandów - Kirwinę, na której w latach 1915-1918 Bronisław Malinowski prowadził badania terenowe, będące podstawc! do sformułowanej przez niego metody funkcjonalnej w badaniach nad kulture! Jn. Czas, który upłynął od chwili pobytu Malinowskiego na tej wyspie, spowodował wiele zmian społeczno-gospodarczych, ale nie na tyle ostrych, by jej mieszkańcy odstąpili od swej tradycyjnej kultury. Na Trobriandach nadal zachowany jest tradycyjny sposób życia. Do najważniejszych klanów należy Toliwaga, z naczelnikiem Moioju, oraz klan Tobalu, którego naczelnikiem jest Vanui - jeden z potomków Touluwa, wodza sprawującego rządy za czasów Malinowskiego. Tak jak przed laty, również i podczas pobytu Wrońskiej na Trobriandach wspomniany współczesny wódz Vanui mieszkał we wsi Omarakana i miał wysoką pozycję społeczną. Korzystał z prawa poligamii i posiadał dziewięć żon. Omarakana - wieś, w której mieszkał Malinowski ma prawie ten sam wygląd, co w czasach jego pobytu. Jej mieszkańcy zachowali w pamięci owego niezwykłego białego człowieka, który mieszkał na wyspie kilka lat, znał język jej mieszkańców, ich zwyczaje i obyczaje i często ochraniał przed chorobą i złym urzędnikiem. Trudne do wymówienia przez krajowców nazwisko uczonego zmieniono na "Miskambati", a starsi ludzie wsi potrafili nawet wskazać miejsce, w którym stał jego namiot. Zainteresowania Oceanią zaprowadziły również Jacka Szelegejda 37 na Nową Zelandię, gdzie podczas dwuletniego pobytu (1977~ 1978) prowadził badania nad sztuką Maorysów, zorientowane przede wszystkim na zagadnienia architektury i rzeźby, w tym także na odcyfrowanie symbolicznego znaczenia reprezentacyjnych budowli maoryjskich, tzw. whare hui, czyli domu spotkal1. Z innych penetracji zorientowanych na problematykę etnograficzną zwrócić należy uwagę na współczesne obserwacje terenowe, jakie nad autochtoniczną ludnoście! Australii przeprowadzili Maria i Bogdan Strzałkowie38 z Poznania, penetrujący także prowincję Wschodniego Sepiku na Nowej Gwinei pod kątem nowych przejawów "kultu cargo". Pobieżne obserwacje terenowe o sytuacji społeczno-ekonomicznej tubylczej ludności Australii poczyniła ostatnio Teresa Falkowska 39. Jej ostateczna konkluzja dotycząca asymilacji aborygenów wiedzie w kierunku stworzenia jakiegoś modus vivendi w kon3" M. Wroliska, i kulrury ... , op. cit. Trohriandr 37 J. S/clcgcjtl, 3" M. i B. SIr/alkowie. danych .19 i Wysp Wprowadzenie tamże . T. Sytuacja Falkowska, i wsprl/czesno,v(' Pacyfiku. "Acla lat po Malinowskim, ó(} do symholiki Syruacja statystycznych, w: TradFja w maoryjskiego społeczno-ekonomiczna ruhY/ClJW w australijskim w kulrurze Universitatis w: Australia społecznej Wratislaviensis" i Wyspy domu spotkań tubylczej rdzennych (w druku). "whare Judności ustawodawstwie i duchowej Pacyfiku. hui", tamże. Australii w Ludy ostatnich mieszkańców w świetle latach Australii �134 takcie z otaczającym ich światem białej nacji, która przez zespół przedsięwzięć prawnych i opiekuńczych będzie miała swój humanitarny wkład w rozwiązanie tego problemu. Ożywienie zainteresowań badawczych Oceanią oraz wyjazdy Polaków na antypody łączą się w pewnym stopniu z powstaniem (1973) i działalnością Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, chociaż realizowane są one także dzięki pasji badawczej jednostek i ich prywatnych środków 40. Osobno należy wspomnieć tematycznie związane z Oceanią najnowsze publikacje popularyzatorskie dające współczesny obraz tego rozległego obszaru, autorstwa reporterów - podróżników. Należy do nich Ewa Wolak41, lekarka, która przez pewien czas przebywała na Samoa, Wojciech Dworczyk42, autor pasjonujących książek, w których wyraźnym tworzywem fabuły jest zespół faktów kulturowych właściwych dla Oceanii i Australii. Wspominając motywy tych podróży pisze on, że "Jadąc w szeroki świat, myślałem nie tylko o wielkiej przygodzie, która stanie się moim udziałem i której nikt nie będzie już w stanie mi nigdy odebrać, lecz również o penetracji naj hardziej egzotycznych rejonów naszej planety (... ) W głębi Australii ogl<jdałem rzadkie tańce rytualne na "corroborre", w Nowej Gwinei - odbywające się tam co dwa lata. kolorowe widowisko "Mt. Hagen Show", na Tahiti zaś - hucznie obchodzone przez wyspiarzy święto 14 lipca"43. Na przetartym szlaku australijsko-oceanistycznym bywał niejednokrotnie współczesny pisarz-reportażysta Janusz Wolniewicz, który oprócz Australii zwiedził także Nową Gwineę, Tonga, Samoa, Tahiti, Hawaje, Bali i inne wyspy na Pacyfiku. Jego interesujące książki podejmują liczne tematy - gospodarcze, obyczajowe, polityczne, kulturowe, historyczne - przez co należą do lektur o dużych wartościach poznawczych44. Dojrzałym konkuretnem 1. Wolniewicza w dziedzinie reportażu i podróży jest Lucjan Wolanowski, dziennikarz i prozaik, którego książki, łącząc historię z problematyką współczesną, przynoszą bogactwo materiału fotograficzneg045. Pewne reminiscencje z podróży w tej rejon świata zawierają książki innych polskich autorów - Z. Sierszula, 40 programu J. Szelegejd, hadwl nad kulturami 41 E. Wolak, Archipelag 42 W. Dworczyk, nów, Warszawa szawa 1977. 1961; 43 Tenże, 44 J. Wolniewicz, Warszawa południowych, 45 Warszawa 1971. Warszawa dzicy Papuasi, i Pacyfiku Azji w: Ludy Oceanii, My Muzeum Oceanii, 1975; i kultury ten7.e, Warszawa w Wllrszawie w .Iprawie Oceanii ... , op. ci1. Archipt'Il/Y 1975; tenże, dymiących Pas;a wulka- wlticZ\'!łi, War- Uroda ... , op. cit., s. 7. 1971; tenże, Warszawa L. Wolanowski, Warszawa ieglarzy, Uroda tenże, Komunikat i ludami 1968; tenl.e, W krainie złota Kolorowy i lOtemów, pasat 1977; tenże, czyli Wyspy szmaragdoweyo Ocean nie hardzo spokojny, Ląd który przesIał Warszawa peregrynacje Warszawa hyć plIHką, 1968; tenże, z wyspy Pacyfiku, 1967; tenże, Warszawa 1983. IW Synowie WVSPl' Warszawa POCZIa ludożerców, po morzach 1986. do Niydy-Niydv, �135 np. Jacka Lilpopa46, Tadeusza Ziemeckieg047, Krzysztofa Baranowskieg048, reportaże Olgierda Budrewicza 4,), Przemysława Burcharda 50 i filmy Stanislawa Szwarc-Bronikowskiego 51. Utrwalone są także w naszym piśmiennictwie ślady polskich żagli na Oceanii 52 oraz inne rodzaje kontaktów, wyrażające się różnymi formani tekstów publikowanych przede wszystkim na łamach miesięczników "Poznaj Świat" i "Kontynenty". Ponadto polska oceanistyka etnologiczna, ze względu na ograniczone możliwości prowadzenia systematycznych badaó terenowych, nosi także charakter etno historyczny, syntetyczno-krytyczny, muzeologiczny i porównawczy. Do tego typu ujęć wykorzystuje ona różne źródła pisane, a także bezpośrednie kontakty ze specjalistami z innych krajów. Tak więc mimo przedłużającej się nieobecności badawczej naszych etnologów, która nastąpiła od czasu studiów terenowych B. Malinowskiego i A. L. Godlewskiego, żywy nadal pozostaje nurt zainteresowaó obszarami kulturowymi Pacyfiku, w którym tkwią prace Adama Pakucha 53, Henryki Romaóskiej 54, Anny Kozyry 55, Aleksandra Posern-Zielińskiego 56 i innych etnologów wywodzących się najczęściej z grupy uczniów A. L. Godlewskiego, pod kierunkiem którego powstało też wiele prac magisterskich omawiających różny charakter tubylczej kultury Australii i Oceanii 57. W tym samym nurcie 46 47 4H 49 50 lamach Po drllqiej stronie nieha, Warszawa 1987. Australia kusząca ohietnicą, Warszawa 1976. K. Baranowski, Polonezem dooko/a .Iwiata, Warszawa 1974. O. Budrewiez, Ten pi('kny sztuczny kwiat Australii, "Kontynenty" 1974, nr 4. P. Burchard, Z lil/ntej slrony qlohu, "Kontynenty" 1979, nr 10-12; 1980, nr 2. Ponadto 1. Lilpop, T. Ziemeeki, tego pisma oral miesiycwika "Poznaj Świat" traktujące a Australii i wyspach Pacyfiku. 51 Tematyka tych filmów jest różnorodna eukaliplUsy; Ji:rmity wskazalr tych filmów ukazując komentarzem - jak kierunek. CZysto czynią faktografią - np. W porównaniu egzotyk y kulturową dowartościowuje ohral 52 .I. Komorowski, spotkać to odległych inni Skarhy artykuły gorących z innymi innych nie zniekształca siy kamerą - lecz z dobrej znajomości realiów :':agli na Oceanii, w: Ludy i kullury na autorów skal; Śnieg, reporterami-filmowcami kontynentów, posługujący wynikającą można rekiny, autor jej slownym w celny sposób etnograficznych. ,~ladem polskich Oceanii ... , op. cit. Zjawisko wyst('pOWllllia kranitom;; IW wyspach Pacyfiku, tamże; tenże, ZwyczajoIlE okaleczenia cia/a u tuhylCilw australijskich II' X l X i X X w. Studium etnograficzne, Wrocław 1979; tenże, Ohszary klllturowe Pacyfiku. Materia/y wydane z okazji Sesji Naukowej "Australia i Oceania. kultury tradycyjne wczoraj i dzi.I", Wrocław 1-2 grudnia 1979, Wrocław 1979. 54 H. Romai1ska, Rairel'li, mily, lewndy i podania polinezyjskie, Wrocław 1972; tamże, Dalekomorska wyprawa po dro(jocenne pióra ptaka kula, tejże, Pidń ludowa na Tilhiti, w: Australia i \1'Yspy pacvfiku ... , op. cil.; tejże, Tekst Mamari z Wvspy Wielkanocnej, tamże; tejże, Śpiew o Wielkich Lodziac/z - z poezji polinezyjskiej, "Literatura Ludowa" 1982, nr 3. 55 A. Kozyra, Model konfliktu wojennego u kopieniaczych ludów Nowej Gwinei., w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit.; A. Kozyra, F. M. Rosii1ski, Struktura społeczna plemion górskich na Sowej Gwinei, tamże. 56 A. Posern-Ziclii1ski, Polinezja - .Iwiat nieznany, Warszawa 1972. l 53 A. Paluch, 57 Problematyką Katedry Etnografii Z zakresu Uniwersytetu pl. KullUra meqalityczna kultur Australii i Oceanii Wrocławskiego, która na Oc('(/nii .. , op. cil.; także zajmuje się również opublikowała Kanihalizm dr B. Kopydłowska między innymi u ludów Australii artykuly i Austro- �136 zainteresowań mających szerszy rezonans społeczny tkwią kolekcje etnograficzne z obszarów Pacyfiku zgromadzone w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Szczecinie, Zbiorach Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, Muzeum Wyższego Seminarium Misyjnego Księży Werbistów w Pieniężnie i innych mniejszych instytucjach tego typu. Różna jest pod względem merytorycznym wartość tych kolekcji, w sumie jednak każda z nich ukazuje nam fragment ludowej kultury mieszkańców Australii i Oceanii, daje możliwość pogłębienia naszej wiedzy o życiu różnych plemion i przybliża egzotyczny świat wyspiarski do szerokich kręgów społeczności odwiedzającej muzea. Kolekcje te systematycznie powiększają się dZ'ięki różnych przedsięwzięciom organizacyjnym, a szczególną aktywność przejawia wspomniane już Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie, w czym niemała zasługa twórcy tej placówki Andrzeja Wawrzyniaka. Jego przedsiębiorczość, nieformalne kontakty ze specjalistami z innych krajów, muzealnymi placówkami w Australii, na Nowej Zelandii, Fidżi, Papui-Nowej Gwinei, Tahiti, Tonga, Nowych Hebrydach i Wyspach Salomona, kolekcjonerami sztuki oceanistycznej, odgrywają większą rolę w gromadzeniu eksponatów muzealnych aniżeli instytucjonalna forma opieki sprawowana przez różne placówki państwowe 58. Antoni Kuczyński ON THE HISTORY OF AUSTRALIAN ETHNOGRAPHIC CONDUCTED BY POLES STUDIES (Summary) The article discusses the role that Polish scientists played in the recording and interpreeting of material pertaining to the cultures of Australian peoples. It also discusses the role that Poles played in promoting the cultures of Australian peoples. The lives and work of Paweł Edmund Strzelecki. Jan Stanisław Kubary and Bronislaw Kasper Malinowski are thoroughly discussed. The author also mentions names of many other Poles, perhaps less known scientists, travellers, missionaries. journalists and entrepreneurs who travelled round the Australian islands and left valuable information on the culture of local peoples. Modern Polish publications on Australian ethnology and ethnographic collections· from Australian islands found in Polish museums have also been discussed. The author also writes about works dealing with Poles who settled in Australia after the Second World War. nezji, w: Australia i wyspy Pacyfiku ... , op. cit. oraz jest inicjatork<, i organizatorem cyklicznych sesji naukowych z tego zakresu, organizowanych przez Katedrcr Etnografii i Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Pełny wykaz prac magisterskich dotyczących obszarów kulturowych Pacyfiku, pisanych pod kierunkiem A. L. Godlewskiego zapisał A. Paluch w cytowanej już książce Obszary kulturowe Pacyfiku ... Z. Sierszuła, J. Szelegejd, op. cit.; Zbiory etnograficzne z obszarów Pacyfiku znajdujące się w polskich muzeach scharakteryzował A. Paluch w książce Obszary ku[t.urowe Pacyfiku ... , op. cil. 58 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4771ca11bfc6518d172435b7bf357970.pdf bd1ab379032a526e3076e8600a952d09 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3322 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3114 Title A name given to the resource Głosy i wizje Ryszardowi Wójcickiemu z nieba zesłane / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.111-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksander Jackowski GŁOSY I WIZJE RYSZARDOWI WÓJCICKIEMU Z NIEBA ZESŁANE O s o b a m a l a r z a i j o g o o b r a z y z n a n e są c z y t e l n i k o w i „ P o l s k i e j Sztuki Ludowej" z tekstów zamieszczonych w r o c z n i k u 1982. W t y m m i e j s c u i kontekście chciałbym zaprezentować z briulionów, w których Wójcicki s y s t e m a t y c z n i e 1 fragmenty notuje otrzy­ m a n e z n i e b a p o l e c e n i a , a także w y j ą t k i z m a s z y n o p i s ó w (47 s t r . ) , (...) I b ę d z i e s z s z e d ł , p r z e z t e n o k r ó t n y i g r o ź n y ś w i a t , i głosił Me Najświętsze (...) I p o w i a d a m C i , że żadnej m a t u r y n i e m u s i s z k o ń c z y ć , a bę­ Boskie Słowa dziesz n a M e w y ł ą c z n e usługi Ale być (...)" w y b r a n y m , t o wielkie zobowiązanie. Anioł m u zleca: w których zanotował s n y o j c a w r a z z własną interpretacją t y c h „ M a s z się m o d l i ć r a n o i w i e c z o r e m " . M o d l i s i ę . K a ż e m u z ł o ż y ć snów. ślub U r o d z i ł się w 1 9 3 3 r . P r a c o w a ł j a k o ślusarz, m e c h a n i k , f o r - czystości. Składa. Przykazuje u m a r t w i a n i e się: „Unikać rozmów z ludźmi. Odpowiadać t y l k o n a p y t a n i a . . . Bądź dobry, kochaj wszystkich, nawet wrogów w pracy... Bądź wstrzemięźli­ W s t r z ą s , k t ó r y p r z e ż y ł , g d y z o r i e n t o w a ł się, ż e z d r a d z a g o ż o n a , w y , p i j k a w ę i herbatę bez c u k r u , w y r z e k n i j smakołyków, s t a ł się k a t a l i z a t o r e m w ó d k i , o d w i e d z i n , r o z r y w e k . (...) mierz, malarz rozpaczy konstrukcji metalowych, zmian w malarz jego psychice. W otworzył okno i wyskoczył z czwartego usłyszał glos „ b ę d z i e s z ż y ł " . D o b r z e północ, S y l w e s t e r 1958 r o k u . pokojowy. przypływie piętra. pamięta tamtą Lecąc chwilę, D r u g i r a z usłyszał głos z — nieba W s z u k a ć c i e n i a d r z e w , a l e iść p o d s ł o ń c e m . J e ż e l i t o b ę d z i e w s k w a r z e , p o słonecznej s t r o n i e u l i c y , w z i m i e n i e t u p i e . N a j g o ­ rzej j e d n a k , że P a n Jezus k a t e g o r y c z n i e życiu: palenie. z powikłaniami, gruźlica, zapalenie płuc, skręt k i s z e k . G d y w y z d r o w i a ł mógł już t y l k o w y k o n y w a ć lżejsze p r a c e , zima i m r ó z — n i e t u p a ć n o g a m i , stać w j e d n y m m i e j s c u . " W i ę c c h o d z i w 0 l a t p ó ź n i e j . T r z e c i — w 1967 r o k u . B y l t o ciężki o k r e s w j e g o grypa się d r o d z e , w upałach masz n i e Próbował. Nie domaga może, t o p o n a d jego się, a b y r z u c i ł siły. P a n m a r t w i się, n a l e g a . „ R y s i u , j a s o b i e C i e b i e w y b r a ł e m , Jezus upodoba­ jego, ł e m , a l e t y z r ó b t e ż coś d l a m n i e , r z u ć p a p i e r o s y ! " W i e d l a c z e g o s ł o w a , m u s i a ł y w y d a ć się d z i w a c z n e k o l e g o m z b r y g a d y , w k t ó r e j t o t a k i e t r u d n e : „ W ciągu całego d n i a miałem k u s z e n i e n a p a p i e ­ pracował, szpitalu psychiatrycznym. r o s y , w y r a ź n i e c z u ł e m złą s i ł ę . " N i e w i e , o z y g ł o s y , k t ó r e s ł y s z y P r z e b y w a ł w n i m k i l k a miesięcy. P o r o k u , 22 m a j a , pamięta t o pochodzą o d Anioła, t o n a j b a r d z i e j męczy, „Szatan jest podstęp­ został więc malarzem skoro pokojowym. umieszczono go Jednak w zachowanie dokładnie, o c z t e r n a s t e j z e r o z e r o usłyszał z n o w u g ł o s y i słyszy je stale. N a z y w a te głosy, wizje i sny — prywatnym o b j a w i e n i e m . Zaczął zapisywać w b r u l i o n i e te glosy, polecenia a także własne reakcje — odtąd objawienia, rozterki, akty skruchy, n y " z a p i s u j e , „ P o d s z y ł się p o d A n i o ł a S t r ó ż a . " N o t u j e Potem szatan? N i e wiem — się Lekarze jestem są o b j a w e m parafrenii, a l e o n w i e , że są t o g l o s y p r a w d z i w e , a s n y p r o r o c z e . O t o : 2 9 m a j a niczego m n i e obudził d o m o d l i t w y i byłem cały 3 0 Następnego dnia n o t u j e : „Składałem powiedział — nie załatwią C i t o g o . " podanie mokry". o urlop a Anioł N o i n i e załatwili. T a k i c h bać, j e s t e m ciągle z t o b ą . " (...) R y s i u nie bój p r z y t o b i e , w t y m p o k o j u jest szatan, będzie c i szkadzał w m o d l i t w i e , nie zwracaj „ k a z a ł A n i o ł z d j ą ć k o s z u l ę d o s p a n i a , b o b ę d ę się p o c i ł , i r z e c z y ­ wiście о 3 „chyba ozy t o d y k t o w a ł Anioł Stróż c z y S z a t a n ?" A Stróż Anioł p r z e m a w i a d o niego f a m i l i a r n i e „ R y s i u ! nie musisz z o b o w i ą z a n i a . P o k i l k u m i e s i ą c a c h z n ó w z n a l a z ł się w s z p i t a l u . tłumaczyli m u , że jego w i z j e polecenie. 29.06 przekreśla j e c z e r w o n y m t u s z e m , dopisując na, n i c u w a g i . " S p r a w y w i e l k i e i d o c z e s n e m i e s z a j ą się ze s o b ą . J ę z y k mów oscyluje czajną. W między tonacją się, prze­ biblijną a współczesną roz­ i zwy­ a k t a c h s t r z e l i s t y c h w y r w i e się W ó j c i c k i e m u : „ O Chorąży P o k o j u ! " — określenie, które w pięćdziesiątych Ty, latach f a k t ó w było w i c i e , jakże więc m a n i e wierzyć. Cały czas zresztą c i ą g l e p o w t a r z a ł o się w p r a s i e ( n b . W ó j c i c k i b y ł w t y c h l a t a c h prowadzi w nieustanny dialog — z Aniołem, Panem a g d y prosił o s t y g m a t y , o k o n k r e t n y z n a k — dostał Jezusem, go, kała m u skóra n a dłoniach. Głosy ostrzegają, nakazują, popę­ proszą, w o j s k u , w m i l i c j i , wstąpił d o PZPR). 21.03.1982 nazwał P a n a B o g a kłamcą i o s z u s t e m . O co chodziło? „Pierwszy c u d miał być 10.12.81, drugi 28.02.82 a trzeci c u d d y k t u j ą m u co m a m a l o w a ć , w szczegółach. O t o w y p i s y z b r u l i o ­ m i a l być 28.03.82 a t u j a k c u d u i w y s t a w y nie było, t a k i w d a l ­ n u , który nosi tytuł: ..Polecenia szym ża — St. Anioła". (St. oznacza Stró­ A.J.): ciągu „ J e s t e ś m o i m w y b r a ń c e m , d l a t e g o m a s z u m n i e t y l e łask. C h o ć „A ze s z p i t a l a z L u b l i n a , A l e w s z y s t k o wyrzekniesz Maria Panna bo jesteś Ci przebaczyłem J a i N a j ­ przeznaczony na świętego." Błądził. W t e d y p o j a w i a ł się g l o s w o śnie l u b n a j a w i e . np. takie zdarzenie: odnawiał księdzu figurę P a n a Opisuje Jezusa. d o m u usłyszał głos: „ P i s z t e r a z słowa P. Tar­ Jezusa s y n u m ó j , n i e t a r g u j się n a m n i e j a k h a n d l a r z k o ń m i . B o m i p r z y k r o , że n a m n i e c h c e s z z a r a b i a ć . N i e z d z i e r a j bo chciałeś 3 . 0 0 0 z l . W e ź t y l e ile C i d a . . . " Jesteś p o w t a r z a m u P a n Jezus. W k a z u j ą c słowa, z księdza „ W i e l k i m P o e m a c i e " pisze — matki j u ż u k o c h a ł e m , że n a M e g o w y b r a ń c a i p o m a z a ń c a obrałem n a M e g o najlepszego synem prze­ objawione: B o ż e g o z d a w i e n d a w n a Cię n a z n a c z y ł e m i w y b r a ł e m (...) przed jest wybranym! „ P o w i e m C i m ó j t y s y n u , k o c h a n y , b o cię o d ł o n a t w e j tak mocno którym od Rybińskiego wszystkie otworzyłem i najwierniejszego tajemnice Mego ż e Cię M i przyjaciela, skrytego serca, jak d l a c z e g o j a k t a k z r o b i ł e m ? B o b y ł e m c i e k a w , c z y się m n i e i c z y t e n c u d się d o k a r z e . N a s t ę p n i e c h c ę C i o z n a j ­ mić, że t e n powiększalnik j e s t całkowicie d o b r y i t e r a z go (25.05.1908) g o w a ł się. W dowiedziałem d o p i e r o w d n i u 2 . 0 4 . 8 2 . , , P a n B ó g u s p r a w i e d l i w i a się. M ó w i m u : m n i e t a l i s k r z y w d z i ł e ś k l u c ą c się z A n i o ł e m S t r ó ż e m p o p o w r o c i e świętsza n i e m a , a j a k się ( i n s t r u k t o r p l a s t y c z n y W D K w L u b l i n i e — A.J.) w y s t a w a będzie zrobiłeś, b o p r z e d t e m biono (...) wywalało Przed wyjazdem o p i s u z książki bo było do L u b l i n a (na wystawę włączysz do k o n t a k t u i w s z y s t k o według ci korki, dobrze źle — zro­ A.J.) się b ę d z i e p a l i ć j a k p o w i n n o , „Pracownia Fotoamatora". (Obok za­ p i s u i bluźnierstwa późniejszy k o m e n t a r z : „ P e w n o b y l t o sza­ tan"). K o n t a k t z Panom Bogiem dotyczy s p r a w ważnych i co­ d z i e n n y c h . O n z o b o w i ą z u j e się g ł o s i ć słowa, p r a w d y i nakazano m u obrazy, a P a n Bóg przyrzeka malować S y n u nie m a r t w się, d a m c i m o w ę b a r d z o p ł y n n ą , b e z ż a d n e g o z a j ą k n i ę c i a się , będziesz m ó w i ł b a r d z o płynnie i z a k c e n t e m , t a k j a k m ó w i jakiś prawdziwy mąż stanu. A oprócz 2 t e g o c h c ę Cię p o c i e s z y ć , że tą b o a z e r i ę i t e s z t u k a t o r s t w o S a m J a e i z r o b i ę i z t y c h 2 p o k o i zrobię Ci 5 p o k o i i d a m c i h e l i k o p t e r , abyś miał c z y m wrócić (i będziesz g o już miał n a stałe)... ale d l a l u d z i będzie niewi­ d z i a l n y . . . będzie pracował bez żadnego p a l i w a . " 111 I �• V z tego, żo l u d z i e m o g ą m u n i e wierzyć, g d y w y j a w i i m treść r o z m ó w o z y o b j a w i e ń . D r u g a s t r o n a w i e o t y m . ,,(...) s k ą d m o g ę c i r o b i ć w y m ó w k i , t o j e s t t w o j a własność, а twoją własnością nic mogę osobista J n rządzić. A l e s k o r o O t o n p . 20.10.67 z a p i s u j e : „Polecenie Stróża A n i o ł a : Masz z p o ­ 0 t y m j e s t m o w a , t o c i p o w i e m , żo i d z i e t l o d o m u b a r d z o lecenia B o g a Ojca, P. Jezusa, M . Boskiej nic lekarzom n i e mówić n e g o (...) I j e s z c z e j e d n o , ż e w z i ą ł e ś z a n i o g o t y l k o 5 t y s i ę c y z ł o ­ 0 t y c h glosach, b o t o Cię z g u b i i leczenie może b y ć przedłużone t y c h . J a c i p o w i e m , że w t e j c h w i l i t e n obraz jest w a r t n i e 5 ale 1 zabiegi będą najgorsze j a k : insulina i młotki. Masz religij­ mówić 10 t y s . z ł o t y c h , a z a parę l a t p o n a d 3 0 t y s . z ł o t y c h , d l a t e g o , że w t e n s p o s ó b l e k a r z o w i : P a n i d o k t ó r , P a n i e d o k t o r z e , c z u j ę się t a k i e g o s t y l u m a l o w a n i a n i e m a n i k t n a c a ł y m świecie. A p o t w o j e j b a r d z o d o b r z e a co d o głosów t o b y ł a m o j a głupota, j u ż t e g l o s y śmierci o b r a z y mnie aby opuściły. pomoc Sam Jestem samotny, zdany całkowicie na Pana i opiekę." Anioł Obrazy Stróż dobrze podopiecznego, jest zorientowany odpowiada w sprawach swego więc k o n k r e t n i e n a p y t a n i a : „ P y t a s z m i się, c o m a s z z r o b i ć z k s i ą ż k a m i m a l a r s k i m i w k t ó r y c h są b r z y d k i e r z e c z y , a l b o s p a l i ć , a l b o o d d a ć k o l e d z e . Oddałbyś L ( . . . ) , a l e że j e s t n a Ciebie zły i n a M n i e ( c z e m u zgubił teczkę? t o n i e m o j a w i n a , ż e słabo p r z y w i ą z a ł , o n też m a s w o j e g o A n i o ł a ) A że n a s L(...) o b u j e d n a k o w o Dasz traktuje, n i e możesz m udać. będą bezcenne, n i e będzie n a n i c h żadnej sumy określić i c h w a r t o ś ć . " Wójcickiego do rozszyfrowania zawierają treści symboliczne, trudne b e z k o m e n t a r z a autorskiego. Żaglowiec t a n y burzą wśród s p i e n i o n y c h f a l n i e jest z w y k ł y m mio­ „widokiem". S t a t e k — t o m y , ludzkość. Rozszalałe morze — t o życie, niebez­ pieczeństwa n a n a s czyhające. 1 chmury. Wazon Kamień — twardy T o P a n Jezus z k w i a t a m i symbolizuje w naszym obrazie kamień jest w y r a z e m — uspakaja życie to symbol morze i umieranie. ludzkiego serca, niezłomnej miłości i w i a r y . k o m u C i się s p o d o b a . " W Sny ojca 1 9 7 5 r . z a c z ę ł y się w i z j o s e n n e o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m i próby i c h o b j a w i e n i a i m a l a r s k i m . Pościł wówczas t r z y d n i w t y g o d n i u , spal n a podło­ d z e , c h o d z i ! w słońcu, u m a r t w i a ł s i ę . W n o c y m i a ł s e n — obja­ w i e n i e : p o j a w i ł a się M a t k a B o s k a , a l e b y ł a b e z g ł o w y . D l a c z e g o ? d z i w i ! się. „ B o S y n u m a s z c i ę ż k i e g r z e c h y . " P o w i e d z i a ł a , ż e u j r z y ( i ujrzał) także P a n a mu J e z u s a , św. Józefa i j e j teściową. Kazała namalować swój p o r t r e t . razy miał n a k a z a n o tłumaczył, że p a l i a przecież a b y rzucił p a p i e r o s y i n i e miał tyle kobiety, Ł a t w i e j j e s t j e d n a k b y ć w y b r a n y m , głosić p r a w d ę i p r o r o c t w a , 3 niż r z u c i ć p a l e n i e Wójcicki b y l krawcem odznaczał grał n a o r g a n a c h , w Janiszowic się w i e l o m a akordeonie, (kolo t a l e n t a m i , lubił Opola muzykę, u k ł a d a ! p i o s e n k i , , pisał wiersze. S n y s w o j e z a p i s y w a ł . Z e s z y t d o s t a ł się d o r ą k R y s z a r d a . Gotów w t y m widzieć interwencję s i l n i e b i e s k i c h . Piętnastego paździer­ P o j a w i ł m u się t e ż ( w 1 9 7 5 r . ) P a n J e z u s , a l e m a ł o z a p a m i ę ­ tał strzępy s n u , t o d l a t e g o , Stefan Lubelskiego), i p r z e s t a ć odczuw-ać u r o k i n i k a 1982 r . usłyszał, że o d t ą d będzie miał jasność sensu snów. i wyjaśniania t w e m u o j c u t e s n y , b o ojciec t a k b y n i c n i e wiedział o co w n i c h c h o d z i , p o p r o s t u t y l k o c z y t a ł (...) a l e treści ż a d n y c h b y n i e o d c z y t a ł . D l a t e g o J a , T w ó j Bóg kobiet. „ D l a t e g o zabrałem w sposób c u d o w n y zabrałem, c z y l i inaczej mówiąc prze­ niosłem t e s n y o j c a d o c i e b i e . " N a moją prośbę R y s z a r d s n y t o przepisał Objawienia na malarskie opatrzył komentarzami. u w a g ę , są b o w i e m Komentarze swoistym te testem zasługują mówiącym p r z e d e w s z y s t k i m o n i m s a m y m . M a s z y n o p i s z a w i e r a o p i s 12 s n ó w wraz Z a p i s 3 . 0 5 . 1 9 8 2 г.: „ B ó g d a j e m i g o t o w e całe o b r a z y , czyli m ó w i m i , w t y m obrazie będzie t o i t o , i o d r a z u widzę i c h w b a r ­ m a l a r s k i c h . (...) D a j ę c i w i z j ę k w i a t ó w takich z obszernymi k o m e n t a r z a m i . Cytując charakterystyczne, c z y m o i m z d a n i e m c i e k a w s z e s n y , p o d a j ę j e w całości, n a t o m i a s t wielostronicowy komentarz Son ostrzegawczy w a c h i kształtach, światłach, c i e n i a c h , półcieniach i w e w s z y s t ­ kich segmentach i szczególną s k r a c a m , t a k a b y zachować sens. w c z a s i e w o j n y : „ M i a ł e m w e śnie p o k a z a n e , k t ó r ę d y b ę d z i e m y iść j u t r o r a n o . A w i ę c ś n i m i s i ę , ż e i d z i e m y j a k i c h n i e m a w o g ó l e n a całej k u l i z i e m s k i e j , a l e i c h n a s z k i c u j , główną b o później z a p o m n i s z " . P a n Jezus w i e , że pamięć m a n i e najlepszą, l e w o , d r u g a n a p r a w o . I słyszę jakiś głos, k t ó r y m i m ó w i więc p o l e c a : n i e isc tą ścieżką n a l e w o , b o n a n i e j j e s t m i n a i n a s r o z e r w i e . „ M ó w i d o ciebie P. Jezus, weź s y n u b l o k i ołówek, ścieżką, b o będziesz r o b i ! szkic d o j e d n e g o c y k l u obrazów, a m a m i c h aż I 30 s z t u k . " miałem M a t k a Boska d y k t u j e uwagi n a temat malowanego Trójcy Świętej. obrazu „(...) a l e t a ścieżka się r o z d w a j a i jedna idzie n a żeby t a k tuż przed s a m y m w y m a r s z e m mówię d o kolegi, że t e j n o c y sen ostrzegawczy, że n i e p o w i n n i ś m y iść ś c i e ż k ą n a l e w o , lecz n a p r a w o , b o nas rozerwie, b o j e s t t a m m i n a . A kolega z t e g o t y l k o się r o z e ś m i a ł i w i ę c e j n i c . " N o i k o l e g a p o s z e d ł n a lewo B ó g Ojciec m a mieć n a k r y c i e suknię n i e czarną a l e czerwoną, i z g i n ą ł . „ T a k się s t a ł o , j a k m i się p r z y ś n i ł o w e ś n i e . " Sen o kobietach: „Widziałem 3 kobiety nago. Olbrzymią j a k b i r e t k a r d y n a l s k i , a p a s k i n i e białe a l e błękitne, j a k o s y m b o l salę, g d z i e s p a ł o w o j s k o w c z y s t y c h k a l e s o n a c h i c h c i a ł e m s i ę j a miłości B o g a O j c a i radości i szczęście p ł y n ą c e z r ą k B o g a tam Ojca d l a całej J e g o ludzkości. A A n i o ł o w i e p o J e g o s t r o n i e l e w e j i p r a w e j dostać." Znaczenie s n u : „(...) t e 3 k o b i e t y nago t o Trójca Święta. mają mieć s u k n i e n i e w k o l o r z e z i e l o n y m , a l ebiałym, j a k o s y m b o l Boga niewinności, a f a n f a r y mają b y ć n i e w k o l o r z e ż ó ł t y m , ale w k o ­ obrazy i rzeźby nagich k o b i e t w s a m y m W a t y k a n i e c z y l i inaczej lorze m ó w i ą c chciał B ó g p o w i e d z i e ć M o j e m u błękitno-srebrnym (...) Niebo p o d Aniołami m a być nie c i e m n y g r a n a t a l e b ł ę k i t n o - z i e l o n e (...)." U w a g i o t r z y m u j e k r e t n e , cały czas czuje, że j e s t t y l k o ręką, którą k i e r u j e kon­ Niebo. wcale t y m n i e o b r a ż a m , b o (...) to symbol. A n a w e t są O j c u , że Trójca t o j e d n a największa piękność, z a c h w y t i o c z a r o w a n i e i u w i e l b i e n i e " z e s t r o n y c z ł o w i e k a .(...) j e s t p r z e z r o c z y s t y m T o , c o p o t o c z n i e n a z y w a się n a t c h n i e n i e m , t r a k t u j e j a k o m o m e n t tałem włączenia o t , t a k pisane, w wizji — m o g ą się r ó w n a ć p i ę k n o ś c i ą c i a ł a i s z l a c h e t n o ś c i ą s w e g o się i n t e r w e n c j i B o s k i e j . są z ł e . W i e o t y m . O b r a z y „Np. Wierszo — n i e odtwarzające obraz wnętrze pałacowe n r 1 było t a k p o t w o r n i e niesharmonizowane w swym s t y l u , że prosiłem także. brzydkie w t e n sposób: M ó j T y P a n i e J e z u d a j m i jakąś wizję, a b y t e n m a l u t k i obrazek b y ł p i ę k n y , i słyszę głos zrób g o t a k j a k g o w t e j c h w i l i i odbiciem sobie wszystkich cała T r ó j c a Święta najpiękniejszych (...) cech Święta zarazem krysz­ jakie m a b o n a w e t i sami Aniołowie n i e umysłu (...) A s a l a t o s y m b o l ż y c i a w i e c z n e g o . Ż y c i a p i ę k n e g o i c i ą g l e n a m n i e dającego s p o k o j u j a k t a m jest, b o jeszcze n i k t z t a m ­ tego świata n i e przyszedł i n a m n i e powiedział j a k t a m f a k ­ widzisz t y c z n i e jest. D u ż a sala t o też s y m b o l l u d z k i e j radości. B o j a k w b a r w a c h i kształtach i t a k g o zrobiłem i jest b . ż y w y i i n t e ­ człowiek n i e m a s w o j e g o m i e s z k a n i a , t o z a n i m tęskni i ciągle resujący." za n i m w z d y c h a Objawienie dotyczy także losów i ogólnej o c e n y j e g o dzieł. P o n i e w a ż p y t a ł się, c z y M a t k a B o s k a n i e m a d o n i e g o ż a l u o t o , dostać że sprzedał o b r a z A 222 z ołtarza — u z y s k u j e odpowiedź: (...) A przecież nieraz ludzie oczekują na nie i p o 15 l a t a n a w e t dłużej. P r z e k u p u j ą n a w e t .urzędników, a b y mieszkanie co oznacza (...) A w t y c h powstają w i e l k i e dzieła t o śpiące w o j s k o i w d o d a t k u w c z y s t y c h (...) kaleso- �Ryszard Wójcicki, Biała noc morska, n a c h ? T o są r y c e r z e , d u c h y n i e b i e s k i e . B o j a k ż e m o ż n a w y o b r a z i ć A n i o ł ó w , j a k n i e ś p i ą c y c h ż o ł n i e r z y (...) m o ż e też w y o b r a ż a ć tęsknotę za w y b a w i e n i e m woli obcego w r o g a który mówi i o k u p a n t a (...) dobitnie o inaczej Następnie za chwilę m o j a żona bierze M a r k a n a ręce i niesie go śpiące w o j s k o d o źródła w o d y , która płynie w a r t k o . N a s t ę p n i e i d z i e d o sąsiada człowieka z nie­ jeszcze jest j e d e n tęsknocie k t ó r z y są n a m z a w s z e p o m o c n i (...) człowieka do olej/pł., w y m . 7 3 . 5 : 105 c m , 1900 r . symbol, Aniołów (...) A cóż oznaczają c z y s t e k a l e ­ i prosi o przetak bochenek przetak mąki pszennej, i parę m a l u t k i c h bo chce upiec chleb, ciastek. A l e prócz t e g o że joden dostała m ą k i , dostała też i k u b e k c z e r w o n e g o w i n a . I mówi t a k — p i j d r o g a sąsiadko n a z d r o w i e który ubrany w zbroję s o n y j a k n i e c z y s t o ś ć l u d z k i e g o ciała. B o k t ó r a część ciała n a j - jest bardzioj ze s z c z e r e g o z ł o t a i n o s i s r e b r n e b u t y , b o j e s t s y n e m r y c e r s k i m . w d ó ł (...) jest p o d d a n a grzechowi, j a k n i e t a w ł a ś n i e o d pępka, B ó g w t y m śnie c h c i a ł p o k a z a ć m e m u o j c u t ę s k n o t ę d o Odzianym życia c z y s t e g o , g d z i e n i e m a ż a d n e g o fałszu, o b ł u d y , z d r a d y i z d r a ­ dy małżeńskiej, okrócieństwa i wielu innych grzechów (...)." wielkim pijakiem sąsiad twego syna, w pancerz Znaczenie w wodzie (...) treści i w i e l k i m żołnierzem bardzo drogi i bogaty." s n u : „Widziałem To znaczy swego syna jak że widziałeś g o w pełnej c h w a l e leżał laski. S e n o p t a s z k a c h : „ Ś n i ł o m i się, ż o p t a s z k i się o d z y w a ł y i j a B o p o n i e s i e śmierć za kościół i wiarę, d l a t e g o leżał n a g r u n c i e n a też śpiewałem j a k t e p t a s z k i , a b y ł y jeszcze m ł o d e i m a ł e , bez d n i e , a cóż oznacza g r u n t . T o z n a c z y , że j e g o w i a r a b y ł a s t a n o w ­ m a t k i . K i e d y się o d e z w a ł e m j a k i c h r o d z i c e , t o w s z y s t k i e p t a s z k i c z a , i o d w a ż n a o r a z s n n a . B o się n i o b a ł z a nią z g i n ą ć , z l e c i a ł y się d o m n i e . I b y ł o i c h t a k d u ż o , ż e n i e m o g ł y się p o ­ leżał s p o k o j n i e . A l e w o d a mieścić n a m o i c h rękach. I b y ł a m o j a żona i też brała n a s w o j e człowieka ręce i z a n o s i ł a , ż e b y i c h z a b r a ć i A wychować." I n t e r p r e t a c j a : „ T e małe p t a s z k i , t o p o l s k a młodzież szkolna w życiu była czysta. W o d a doczesnym, w s y m b o l u chrześcijańskim Sam Bóg. I dlatego bo bez oznacza wody życia człowiek ginie. wodę żywą, którą była o n a czysta b o był nasiąknięty i m ł o d z i e ż z g i m n a z j u m i w y ż s z y c h u c z e l n i z całej P o l s k i , a że i ż y w y m s ł o w e m J e z u s a C h r y s t u s a (...) się o d z y w a ł y k i c h gęsi l e c ą c y c h n a p o ł u d n i e ? Gęsi t e s y m b o l i z u j ą t o oznacza, że d y s k u t o w a ł y o j c z y z i у l o s o m . B o n i e chcą m i e ć k r a j u p r a w d ę P o l s k ę (...) i nad (...) swej lecz chcą mieć n a ­ sprawiedliwą, czystą i wolną o d obłudy^przekupstwa znaczy, (...) o swym kłamstwa, I j a też śpiewałem j a k t e p t a s z k i : t o że m ó w i ł e ś i c h j ę z y k i e m (...) S e n o M a r k u z 17 m a j a poruszałeś t e s a m e sprawy 1 9 7 0 г.: „ W i d z i a ł e m M a r k a , m e g o n a r ó d (...) Bogu. Woda daje wiarą A cóż o z n a c z a s t a d o d z i ­ rozkrzyczany Z o n a bierze g o n a ręce i niesie d o źródła — ofiarowanie dlatego to symbol płynie w a r t k o — oznacza b o słowa C h r y s t u s a r o z c h o d z ą się s z y b k o . S ą s i a d e m d o k t ó r e g o i d z i e j e s t s a m k o ś c i ó ł . B o c h e n e k c h l e b a jest komunią, która m a ją umocnić w życiu. Prośba o p r z e t a k mąki oznacza dalszym prośbę o łaski d l a s y n a . s y n a , j a k leżał w w o d z i e , t a k j a k b y b y l utopiony,.leżał s p o k o j n i e Za niego m a wypić w i n o , a ciasteczka to j a k b y umocnienie syna n a g r u n c i e , ale w o d a n a j e g o t r u d n e j d r o d z o i śmierci. W dzikich gęsi, które była czysta. Następnie zobaczyłem leciały z wielkim krzykiem na stado południe. t y m d u c h u następuje dalsze wyjaśnienie s n u . 113 T �о о п z j y u 9 г. m ó w i ą c y o p r z y s z ł o ś c i r o d z i n y : „ B y ł e m proszony się w n a jakąś Luwrze w konferencję polityczną. A Paryżu, n a sali rycerskiej Sala b a r d z o duża i okrągła. A wszystko za­ działo o stu kolumnach. p o środku t e j s a l i stał d u ż y stół m o ż n a robić młotem czy kwadratową, l u b i n n y m narzędziem rzecz ale rozbić coś o k r ą g ł e g o będzie silna i niezwyciężona po a śniący zostanie p r e z y d e n t e m wonym czerwonym Fotele głębokie też były obite czerwonym usiąść o z n a c z a łokcie b y ł y o n e o b i t e p a s a m i czarnej skóry. A n a t y m stole była s a m o znaczą fotele, a pasy — złota księga i rzeczywiście b y ł a o n a cała w k o l o r z e z ł o t a o w y m i a ­ l u d z i . Skóra oznacza r a c h półtora n a j e d e n m e t r szerokości z b a r d z o s z e r o k i m i w y c i s ­ z napisem „Złota Księga". A w s t r o n i e c z y l i okładce w t y m czasie j a k n a t ą salę k o ń c z y ł a się j u ż t a k o n f e r e n c j a proszony. I głąb wchodziłem n a którą byłem p o odejściu o d t e g o stołu, m ó w i ą za­ do mnie, niech P a n sobie usiądzie, b o c h c e m y P a n u coś powiedzieć i o z n a j m i ć . " G d y W ó j c i c k i chce t ł u m a c z y ć sens s n u p r z e r y w a m u g ł o s : „ N i e s y n u ! j a sama M a t k a B o s k a będę tłumaczyć twemu ojcu się j e s z c z e wybranego. Narodu Polskiego {...)." Sen m ó w i o w o l i B o g a . Sala t o P o l s k a , okrągła „ b o n p . prędzej To też b o g a c t w o i długowieczność. z romantycznego widzenia Polski I n t e r p r e t a c j a jest p r z y t y m n a poziomie wywodzą­ — narodu wydarzeń w latach 1 9 5 9 — 1 9 7 0 . Wyjaśnienie snów ojca było d l a Wójcickiego ważne. T r a k t u j e o n sferę s n ó w b a r d z o p o w a ż n i e j a k o ś w i a d e c t w o prawd o b j a w i o n y c h . D l a n a s , obserwujących i opisujących Wójcickiego, że Księgach urzędu. silne r z ą d y k r a j e m z miłością d o l a t osiemdziesiątych, podczas g d y s n y miały miejsce interpretacja w miłość, k r e w , m ę k ę . Proszę d o pełnienia w y s o k i e g o d o współczesnych realiów, d o stereotypów p r o r o c t w , cych i R e d a k t o r o w i A l e k s a n d r o w i J a c k o w s k i e m u a t o dlatego, że t o będzie zaproszenie nastąpią C h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t w i n t e r p r e t a c j a c h snów o d w o ł y w a n i e wszystko kiedyś k a t a k l i z m a c h które tego Polska i zasiądzie p r z y stole n a k r y t y m pluszem, który oznacza p l u s z e m , z t ą j e d y n ą r ó ż n i c ą , ż e t u g d z i e t r z y m a się r ę c e c z y l i k a n y m i literami n a jej przedniej do w i e l u sił i b a r d z o w i e l e c z a s u . " K o l u m n y o z n a c z a j ą , ż o okrągły, gdzieś o średnicy 1 5 - t u metrów, a cały b y ł o b i t y czer­ pluszem. prostokątną to trzeba stanowi snów j e s t interesująca projekcję jego przede osobowości, wszystkim wiary, dlatego, nadziei, prze­ świadczeń i marzeń. P R Z Y P I S Y R . W ó j c i c k i , Życiorys w głębię milczenia. O Ryszardzie 1982 n r 1 — 4 1 własny; D o m i n i k Opolski, Wejście Wójcickim, „Pol. Szt. L u d . " R. 36, W ó j c i c k i zaczął m ó w i ć w 3 r o k u życia. D y k c j ę m a niedobrą. W 1 9 7 0 r . p o j a w i ł y się z a b u r z e n i a m o w y , m ó w i , z w ł a s z c z a g d y jest czymś p o d e k s c y t o w a n y , s z y b k o , u r y w a n i e , niewyraźnie. 2 O t o n p . 1 5 . 0 7 . 1 9 6 8 r . słyszy głos M a t k i B o s k i e j : „ S y n u m ó j , p r z e m a w i a m p r z e z t w e u s t a , że w i a r a M e g o S y n a c h y l i się już p r a w i e k u u p a d k o w i . N a r o d y mało czynią wysiłku a b y za­ p o b i e c u p a d k o w i w i a r y i a b y z a p o b i e c zagładzie ludzkości. K i e d y m a b y ć zagłada ludzkości, t e g o c i n i e p o w i e m , ale pisz co następuje: 3 1. R o k 1 9 6 8 — 6 9 — 7 0 p r z e j d ą b e z ż a d n y c h s z c z e g ó l n y c h z m i a n 2. W l a t a c h 1 9 7 0 — 8 0 b ę d z i e g ł ó d , d u ż e p o w o d z i e (...)." Jeśli m ó w i m y d o B o g a , m o d l i m y się; jeśli B ó g p r z e m a w i a d o n a s , c i e r p i m y n a "schizo­ frenię. J e ż e l i z m a r l i m ó w i ą d o n a s , j e s t e ś m y s p i r y t y s t a m i ; jeśli B ó g m ó w i d o n a s jesteśmy schizofrenikami. Thomas Sen n i e z r o z u m i a n y jest j a k n i e o d c z y t a n y S. S z a s z list. Talmud Świadomość p o z w a l a się w y t r e s o w a ć j a k p a p u g a , a l e n i e nieświadomość. Carl Gustav J u n g 114 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1ca04e5577b1353c6f6760a32dcce3dc.pdf 86c5320d89be1b42752af460301a10d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5187 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe - Polska Ukraińcy - przesiedlenia tożsamość językowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4812 Title A name given to the resource Ukraińcy na Warmii i Mazurach/ LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.231-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Domagała, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 BOŻENA DOMAGAŁA Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego Olsztyn UKRAIŃCY NA WARMII I MAZURACH. MIĘDZY ZACHOWANIEM TOŻSAMOŚCI JĘZYKOWEJ A JĘZYKOWĄ ASYMILACJĄ Rozważania nad zjawiskiem etniczności we współczesnym świecie pokazały, iż zmieniają się społeczne sensy klasyfikowania ludzi do określonych zbiorowo­ ści etnicznych, a także sensy społecznego „użytkowania" etniczności. Dotyczy to kryteriów, które w praktyce badawczej, jak również w odczuciu badanych, kwa­ lifikują określoną grupę jako grupę etniczną właśnie. Takim podstawowym kry­ terium jest język; asymilacja w sferze kultury dopełnia się, gdy następuje zmiana statusu i następnie zanik języka grupy asymilowanej. Asymilacja językowa może być konsekwencją procesów tworzenia się nowoczesnych narodów, których dy¬ namika zakłada językową homogenizację i celowe działanie instytucji państwa promującego jeden ogólnonarodowy język jako język życia publicznego i kultury. Tego typu uniwersalizacja językowa traktuje język jako jeden z wymiarów polityki narodowej i wiąże się z mniej lub bardziej zinstytucjonalizowanym przymusem, mimo deklarowanej przez państwa gotowości do ochrony i popierania języków grup mniejszościowych. Asymilacja językowa nie musi być jednak tylko efektem działań politycznych. Pod uwagę należy brać także dynamikę przeobrażeń współ¬ czesnej kultury, związaną z rozpadem wielopokoleniowej rodziny tradycyjnej, z kurczeniem się wiejskich społeczności lokalnych, z zanikiem izolacji terytorial¬ nej i nasilającymi się migracjami do miast. Towarzyszą temu zjawiska opisywane jako desakralizacja życia społecznego, detradycjonalizacja i indywidualizacja, cha¬ rakterystyczne dla gwałtownie urbanizującego się i globalizującego świata. Powo¬ dują one erozję tradycyjnych kultur etnicznych. Proces zaniku tradycyjnych sposo¬ bów kreacji i autokreacji kulturowej ma swoje konsekwencje w postaci głębokich przeobrażeń tych treści kultury, które można uznać za nośniki etniczności oraz za kryteria klasyfikacji określonych grup jako grup etnicznych. Przeciwwagą dla za­ rysowanych powyżej tendencji, które — jak pokazują badania — wzmagają dyna¬ mikę procesów asymilacji, są zjawiska emancypacji etnicznych grup regionalnych. W literaturze są one określane jako mobilizacja etniczna czy etniczne odrodzenie (Burszta, 1998, s. 157-172; Żelazny, 2002, s. 57-85). Zdaniem Ewy Nowickiej, we współczesnym świecie mamy do czynienia z głębokimi przeobrażeniami zasad istnienia grup etnicznych, polegającymi, �232 Bożena Domagała najogólniej rzecz ujmując, na zmianie charakteru więzi społecznej. Chodzi tu o zmniejszanie się pola więzi nawykowej, a poszerzanie obszaru więzi ideolo­ gicznej jako podstawy istnienia tych grup. W konsekwencji etniczna przyna­ leżność czy tożsamość przemieszcza się z płaszczyzny oczywistości, nawyku, bezrefleksyjnej codzienności na płaszczyznę świadomych wyborów i ideologicz­ nie motywowanych deklaracji (Nowicka, 2006, s. 291). Grupy etniczne zyskują świadomość, iż posiadają coś, czego inni ludzie nie mają, pewien „skarb" niezby¬ walny, który może się stać ich politycznym, a nawet ekonomicznym kapitałem — własną niepowtarzalną kulturę etniczną, której znakiem widocznej odrębności jest język. W rezultacie jednym z najbardziej widocznych zjawisk współczesne¬ go świata jest wzrost samoświadomości własnej kultury. Ludy, które przez wieki nie zauważały swojej kulturowej specyfiki, dziś odkrywają j ą jako coś cennego, jako coś, co umożliwia nie tylko budowanie tożsamości indywidualnej i grupo¬ wej, ale także zdobycie odpowiedniej pozycji w świecie. Celem podejmowanych przez nie działań jest nie tyle zachowanie, co wydobycie i ukształtowanie według obowiązujących wzorców własnej tradycji kulturowej. Coraz częściej można za¬ uważyć, pisze Ewa Nowicka, iż używanie języka etnicznego nie jest tylko spra¬ wą podtrzymywania tradycji, ale przede wszystkim sprawą etnicznej świadomości jednostki, jej osobistego zaangażowania i indywidualnych wyborów, które sta¬ j ą się ważną częścią jej osobistego projektu tożsamościowego (Nowicka, 2006, s. 291-292; Babiński, 2005, s. 106-108). W tym procesie powstawania etniczności świadomej i refleksyjnej język ma znaczenie zasadnicze, ponieważ obok wartości, wierzeń i norm jest istotnym składnikiem kultury. Jest także jej produktem, znakiem przynależności, emblematem, przekazywanym z pokolenia na pokolenie w procesie socjalizacji. Nasze kulturowe reprezentacje przybierają językowe formy i oprócz funkcji uczestnictwa w przekazywaniu kultury, język jest głównym środkiem jej internalizacji. Język mówiony i pisany jest jednym z najważniejszych atrybutów kulturowych grupy; w języku zawierają się niepowtarzalny ogląd świata, wzory myślenia i wzory kultury. W tym sensie możemy mówić o tożsamości językowej grupy i jednostki. Badania pokazują, iż to właśnie język jest najwyraźniejszym społeczno-kulturowym wskaźnikiem przebiegu i natężenia procesów asymilacji grupy mniejszościowej w społeczeństwie globalnym, której ostatecznym efektem jest zmiana jednostkowej identyfikacji (Kłoskowska, 1996, s. 103-133). Tożsamość językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach — sytuacja wyjściowa Przybliżając problem tożsamości językowej w kontekście zachowania języ­ ka, jak i zaawansowania procesów asymilacji Ukraińców na Warmii i Mazurach, trzeba sobie uświadomić z jak rozległego obszaru byli oni wysiedlani w roku 1947, i w związku z tym, jak skomplikowana była ich sytuacja językowa po �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 233 osiedleniu. Badania historyków pokazują, iż wysiedlenia objęły cały południowo¬ -wschodni obszar Polski, od byłego województwa krakowskiego po białostockie. Były to tereny zamieszkałe przez Ukraińców Łemkowszczyzny, Bojkowszczyzny, Nadsania, Chełmszczyzny i południowego Podlasia (Sakson, 1998, s. 130-131; Misiło, 1993, s. 7-35). Osiedlani na Warmii i Mazurach Ukraińcy mówili bardzo różnymi odmianami gwary ukraińskiej; zdarzały się sytuacje, że ludzie w jednej wsi ze zdziwieniem konstatowali, iż mówią inaczej, zależnie od tego, skąd przy¬ jechali. Mówiąc o języku trzeba zaznaczyć, iż zwykle ma on dwie odmiany. Jedną potoczną, nieznormalizowaną, różną na różnych terenach obszaru etnicznego; takie odmiany języka zwykle określa się jako gwary, dialekty lub narzecza. Drugą zaś literacką, pisaną, normowaną, w miarę jednolitą dla całego narodu, choć nieko¬ niecznie pokrywającą się z językiem mówionym. Wydaje się, iż osiedlani na War¬ mii i Mazurach Ukraińcy po raz pierwszy uświadamiali sobie, iż mówią różnymi dialektami i że te dialekty dalekie są od jednego ogólnonarodowego językowego wzorca, którego najczęściej wcale nie znali. Pamięć o tym pierwotnym doświad¬ czeniu znajduje potwierdzenie w wynikach badań zrealizowanych w Ośrodku Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego w latach 1996-1997. W swojej pracy wykorzystuję 27 obszernych wywiadów swobodnych, przeprowadzonych w nastę¬ pujących miejscowościach: Wyskoku, Węgorzewie, Górowie Iławeckim, Zabroście Wielkim, Kętrzynie, Toprzynach, Bajorach Wielkich, Lidzbarku Warmińskim, Runowie, Żywkowie, Miłogórzu, Solance, Wydminach, Mazuchówce, Czarnówce, Bobrowie i Taborze. Badania te dostarczyły obszernego materiału, umożliwiające¬ go ukazanie procesu kształtowania się tożsamości kulturowej, w tym także języko¬ wej, osiedlanych na Warmii i Mazurach Ukraińców, opisywanego przez badaczy jako zderzenie kultur i tak też doświadczanego przez badanych. O językowym zróżnicowaniu mówili przede wszystkim starsi informatorzy; P.S., urodzony w 1921 w Rudzie Żurawieckiej pod Lubaczowem, w momencie prowa¬ dzenia badań zamieszkały w Zabroście Wielkim, zapamiętał zderzenie różnych gwar i dialektów języka ukraińskiego we wsiach, w których osiedlano Ukraińców: Byli Ukraińcy z różnych stron, z Leska, z Włodawy, z Przemyśla, z Lubaczowa (...) oni mówili inaczej, inaczej tam od Sanoka, od Leska, to oni tak jak górale. Trudno się było z nimi porozumieć. I oni nawet mówili: „Ty Ukrainka, dlaczego ty inaczej mówisz?" (...). Teraz tak już wyrównało się, zmieszało. Inny informator, nauczyciel historii z Górowa Iławeckiego, J. N., tak opisywał sytuację językową swojej rodziny, w której spotkały się różne języki: Moja mama potrafi mówić tym dialektem z Podlasia. To też nie jest literacki język, to jest bardzo archaiczny ukraiński język, ojciec z kolei ma znajomość literackiego i dialektu łemkowskiego. J.N. literackiego języka ukraińskiego uczył się w szkole w Żelaznej Górze, gdzie przez pewien czas mieszkał, ponieważ z rodzinnego domu wyniósł jedynie �234 Bożena Domagała znajomość gwary łemkowskiej. Różnych dialektów używało się także w rodzinie młodej Ukrainki J.G., zamieszkałej w Węgorzewie, której ojciec został wysiedlo­ ny z okolic Tomaszowa Lubelskiego, a matka z Wisłoka Krośnieńskiego: Dziadek (ze strony matki) do tej pory nie umie po polsku, babcia też. Mama, jak nami rozmawia, to mówi trochę inaczej, tata inaczej, my tak więcej rozmawialiśmy w domu językiem ukraińskim wymieszanym, ale raczej tak jak tata. Ale na przy­ kład ja się przysłuchiwałam, jak mama rozmawia z babcią, to nie tak, jak ze mną, tylko inaczej. Problem gwarowego zróżnicowania jest nadal widoczny w rodzinach ukra¬ ińskich. Obecnie trzecie i czwarte pokolenie Ukraińców na Warmii i Mazurach wynosi z domu znajomość języka gwarowego w takiej formie, w jakiej znali go dziadkowie czy pradziadkowie. Świadczyć mogą o tym badania zrealizowane przez autorkę w roku 2006 w środowisku nauczycieli języka ukraińskiego. Byli to nauczyciele pracujący w punktach nauczania zorganizowanych w szkołach podstawowych i w gimnazjach. Badania te dotyczyły problemów związanych z nauczaniem języka ukraińskiego, ujmowanych w kontekście kształtowania się tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach. W sumie zrealizowano w różnych częściach Warmii i Mazur 15 wywiadów swobodnych, które moż¬ na uznać za komplementarne do badań z lat 1996-1997, zwłaszcza jeśli chodzi o proces kształtowania się tożsamości językowej środowisk ukraińskich. Jego badanie z natury rzeczy wymaga przyjęcia perspektywy porównawczej, mię¬ dzypokoleniowej, uwzględniającej procesy długiego trwania. Taka perspektywa pozwala uchwycić trwałość i zmienność wzorców transmisji kulturowej, w tym także zasięg i tempo asymilacji kulturowej, której wskaźnikiem jest zanikanie odrębności językowej społeczności asymilującej się. O etnograficznym zróżnicowaniu językowym środowisk ukraińskich mówili wszyscy nauczyciele pracujący w regionie. K.K. z Ostródy potwierdziła, iż: Dzieci wynoszą z domu gwarę, na lekcji, gdy proszę dzieci by coś mówiły, to wte­ dy mówią gwarą, ale rodzice chcą, by nauczyły się języka literackiego. K.S. z Węgorzewa, z dziesięcioletnim stażem nauczycielki języka ukraińskie¬ go, potwierdza obserwacje z Ostródy: Dzieci z domu wynoszą znajomość ukraińskiego języka, ale to są dialekty. Słyszy się, skąd rodzice pochodzą, to od razu jest rozpoznawalne, kto skąd. To nie tyle ak­ cent, co gwara. Literacki bardzo dobrze opanowują, kiedy są występy, kiedy grają, kiedy czyta się teksty, ale mówią po swojemu. Z wywiadu udzielonego przez M.D.H. z Morąga także wynika, iż przycho¬ dzące na jej zajęcia dzieci „wynoszą z domu dialekt ukraiński, a w szkole uczą się języka ukraińskiego praktycznie od podstaw. Czytać, pisać i porozumiewać się, bo w nielicznych rodzinach mówi się w ogóle po ukraińsku". �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 235 Podobnie jest w Pozezdrzu. Tamtejszy nauczyciel B.K. wskazywał, iż językiem mówionym dzieci pozostaje gwara, nawet jeżeli w szkole uczą się literackiego: Dzieci rozmawiają w domu po ukraińsku, ale gwarą. Zależy, z jakich okolic przy­ jechali rodzice, inny akcent, inne słowa. W klasie rozmawiają tak jak w domu, a między sobą po polsku. Czytają normalnie, ale mówią tak jak w domu, to znaczy gwarą. Badani przeze mnie nauczyciele wskazują nie tylko na gwarowe zróżnicowanie języka mówionego wśród ukraińskich uczniów, ale także na obecność polonizmów. Historycznie rzecz biorąc, wpływ języka polskiego na język ukraiński wynikał ze współistnienia obok siebie obu tych języków na obszarach Polski południowowschodniej. Współistnienie to polegało nie tylko na praktycznej dwujęzyczności znacznej części mieszkańców tych terenów przed II wojną światową, ale także na wy¬ mianie form językowych. Poza tym, język gwarowy, którym posługiwały się środo¬ wiska ukraińskie, nie mógł dostarczyć określeń na oznaczenie pojęć abstrakcyjnych; szukano ich w języku polskim. Zdaniem historyków, zapożyczenia z języka polskie¬ go, zwłaszcza w środowiskach inteligencji zachodnioukraińskiej, stanowiły rzecz zwyczajną (Łesiów, 2006, s. 28-37). W badaniach zrealizowanych w latach 1996¬ -1997 mamy przykłady wypowiedzi, w których rozmówcy potwierdzali mniejszy lub większy wpływ języka polskiego na gwary ukraińskie, zwłaszcza tam, gdzie istniało polsko-ukraińskie sąsiedztwo i działała polska szkoła. Badania te pokazują także, iż mieszkańcy polsko-ukraińskiego pogranicza przed I I wojną światową w zdecydo¬ wanej większości byli dwujęzyczni. Używane przez nich języki tworzyły złożoną i dynamiczną sieć wzajemnych relacji bilingwalnych, z czym łączyła się niestałość i nieostrość podziałów językowych. Historycznie rzecz biorąc, ukraiński był języ¬ kiem życia codziennego ludności chłopskiej, w miastach natomiast używano języka polskiego. Poza tym język polski obowiązywał w instytucjach administracji pań¬ stwowej. Były także znaczące zróżnicowania związane ze strukturą społeczną. Na kresach Polski południowo-wschodniej język polski był językiem elit społecznych, właścicieli ziemskich i urzędników, a na wsi wśród ludności chłopskiej przeważał ukraiński (Serczyk, 1993, s. 219). Mimo to znaczna część przesiedlanych na Warmię i Mazury Ukraińców w mniejszym lub większym stopniu znała język polski. Zdarzali się jednak tacy, którzy nie znali go wcale. Wielu było też takich, którzy oba języki znali, ale tylko w formie mówionej i nie potrafili czytać ani pisać w żadnym. Poza tym oba te języki mieszały się i przenikały wzajemnie. W gwarowych odmianach języka ukraińskiego można dopatrzyć się wielu polonizmów także dzisiaj. Mówili o tym badani nauczyciele; I.O., ucząca w Pieniężnie, stwierdziła: Uczniowie często z domu wynoszą znajomość gwary. To nie jest język literacki, jest to język pełen kalek językowych z polskiego. Ale nawet używanie takiego języka jest ważne, to jest podstawa, na tym się pracuje. O gwarze nasyconej polonizmami mówiła także M.F. z Pasłęka: �236 Bożena Domagała Na te wszystkie dzieci, które uczę, to żadne nie wyniosło z domu języka literackie¬ go. Trzeba zaczynać od początku, bo gwara to mniejszy zasób słownictwa, inna wymowa i częste polonizmy. Z podobnymi problemami zetknęła się w swej pracy L.Ł., z punktu nauczania w Kętrzynie: Gdy uczniowie przychodzą tutaj, to zazwyczaj znajomość języka ukraińskiego jest słaba. Dzieci znają mieszankę polsko-ukraińskiego. Wpływ języka polskiego przejawia się w inny jeszcze sposób: ukraiński i pol¬ ski mieszają się w konkretnych aktach mowy. Mówiła o tym J.K. z Sępopola: Na początku było tak, że jakby dzieci wstydziły się mówić po ukraińsku, miały jakąś blokadę, potem ośmielały się i były już bardziej otwarte, ale trzeba zwracać uwagę, by konsekwentnie mówiły po ukraińsku, a nie zaczynały po ukraińsku, a kończyły po polsku. Jeszcze wyraźniej problemy językowe środowiska zauważa B.M. z Elbląga, nauczyciel który kilkanaście lat temu przyjechał z Ukrainy: Dzieci, jeżeli mówią po ukraińsku, to gwarą, jest sporo dialektów. Żeby rozmawiać językiem literackim, to trzeba znać słowa i składnię, tutaj dzieci mają małe pole do popisu, bo nie znają słów, nie są osłuchane, bo i skąd, jeżeli w wielu rodzinach nie mówi się po ukraińsku, a kiedy już zaczynają mówić, to wplatają wyrażenia gwa¬ rowe lub przechodzą na polski. Niektórzy uważają, że jak dodadzą końcówkę „t" do polskich wyrazów lub inaczej zaakcentują, to już będzie ukraiński, a przecież tylko niektóre słowa są podobne, wiele słów jest zupełnie innych. Odcięcie języka ukraińskiego od źródeł rozwoju, w nowoczesnych narodach istniejących w postaci centrów kulturalnych, skupiających elity intelektualne i ar¬ tystyczne pracujące nad językiem, było jednym ze skutków Akcji „Wisła". W re¬ zultacie język ten przetrwał aż do dzisiaj w postaci luźnego konglomeratu gwar i dialektów nasyconych polonizmami. Można jednak wskazać na inne jeszcze konsekwencje planowych przesiedleń, uderzające bezpośrednio w tę część dzie¬ dzictwa kulturowego Ukraińców, jaką stanowi język. Jednym z podstawowych założeń akcji „Wisła" było takie pokierowanie transportami, by osiedlani Ukraiń¬ cy zostali rozproszeni w polskim otoczeniu. Dążono do tego, by w danej miejsco¬ wości, a nawet w najbliższej okolicy nie było rodzin z tej samej wioski, by ludzie wyrwani siłą z małych społeczności, przeniesieni w obce otoczenie i rozprosze¬ ni, nie odbudowali dawnych więzi (Sakson, 1998, s. 134; Drozd, 2001). W no¬ wym otoczeniu Ukraińcy zostali poddani silnej presji asymilacyjnej, a jednym z wymiarów tej presji był nacisk na asymilację językową. Dokonywała się ona �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 237 poprzez szkoły, przedszkola, miejsca pracy, kontakty sąsiedzkie, a także środki masowego przekazu. Wszechobecność języka polskiego prowadziła nie tylko do mieszania ukraińskich i polskich form językowych, ale i do zmiany społecznej roli języka ukraińskiego. Jego używanie zostało ograniczone do wewnętrznej, prywatnej sfery życia rodzinnego. Po ukraińsku mówiło się w rodzinach oraz w kręgu znajomych pochodzenia ukraińskiego. Używanie ukraińskiego w miej­ scach publicznych było traktowane jako przejaw nacjonalizmu, podobnie jak pie¬ lęgnowanie rodzimych obyczajów i tradycji religijnych. W pierwszym okresie, to jest do roku 1956, Ukraińcy na Warmii i Mazurach byli praktycznie pozba­ wieni zewnętrznego kontaktu z językiem macierzystym; istotną rolę odgrywał tu także czynnik zastraszania ze strony władz oraz wrogie nastawienie części osadników polskich tak zwanych zabugowców. W badaniach zrealizowanych w latach 1996-1997 mamy szereg przykładów wypowiedzi, które pokazują, iż strach był jednym ze skutecznych środków administracyjnie sterowanej języ¬ kowej presji asymilacyjniej. Przykładem może być S. H . z Węgorzowa, która zapamiętała, iż: potem jak żeśmy tu przyjechali, to jak ojciec opowiadał, chodzili pod oknami, spraw­ dzali, jak się mówi, co się mówi (...). Moja rodzina była duża. Razem z nami mieszka­ ła babcia, dziadek i ich oboje dzieci, tak że nas było dziewięcioro i wszyscy mówili po ukraińsku (...). O, jak przypuśćmy, ktoś szedł z Polaków, zbliżał się, to wtedy się za­ czynało po polsku. Przy Polakach się mówiło po polsku (...). Może żeby nie sądził... może to był jeszcze strach, może, że nie rozumiał. Zdaniem Andrzeja Saksona, kulturowa samoizolacja Ukraińców polegała na tym, iż zamknęli się oni w obrębie własnej grupy, utrzymując kontakty tylko ze „swoimi" i zachowując przez długi czas ostrożność w stosunkach z „obcy­ mi" (Sakson 1998, s. 184). Dramatyczna przeszłość rodziny, pamięć przymu¬ sowej deportacji i wrogie nastawienie otoczenia doprowadziły do rozpadu tych elementów kultury, które ułatwiały zewnętrzną identyfikację i mogły wzbudzać w nowym otoczeniu wrogie postawy. Zachowały się natomiast te elementy kul¬ tury, które mogły pozostać wewnętrzną własnością poszczególnych rodzin. W tej zamkniętej sferze kultury znalazł się przede wszystkim język. Badania pokazu¬ ją, iż mówiło się „w domu po ukraińsku, na podwórku po polsku". Jedynie we wsiach, gdzie były większe skupiska osiedleńców, język ukraiński wychodził na ulicę, natomiast tam, gdzie Ukraińcy żyli w rozproszeniu, nie używano języka ukraińskiego w sferze publicznej wcale. Miało to konsekwencje dla jego statu¬ su społecznego. Został on zredukowany do języka domowego, języka tradycji, pamięci, jednak bez większego znaczenia dla życia publicznego. Brak zewnętrz¬ nych kontaktów z językiem macierzystym prowadził do jego erozji strukturalnej (mieszanie się różnych gwar i nasycanie polonizmami) i degradacji społecznej (język domowy). Świadomość tego mają młodzi i wykształceni Ukraińcy. Przy- �238 Bożena Domagała kładem może być wypowiedź Ukrainki z Węgorzowa, M.B., która tak opisuje swoje doświadczenia z pobytu na Ukrainie: Inny tam język był, trochę inne słowa. Może rodzice rozumieli, ja na przykład nie rozumiałam wszystkich słów, bo to był taki typowo czysty język, a nasz to taki był... nawet jak pan Włodek tu przyjdzie i do mnie rozmawia, to ja na przykład część rozumiem, a część nie, bo to typowo ukraiński, a tu, jak mówią, taki chachłacki. Jeszcze wyraźniej problem erozji języka w środowiskach ukraińskich postrze¬ gał młody Ukrainiec z Górowa Iławeckiego, nauczyciel historii w tamtejszym liceum: Ja w ogóle mam krytyczny stosunek do tego języka, jaki panuje tutaj, dlatego że ten język jest strasznie zanieczyszczony, on jest przemieszany polonizmami, albo wyrazami wymyślonymi ( . ) . Mnie to drażni czasem. Ja mówię w języku litera¬ ckim i z początku były trudności ze zrozumieniem mnie, rodzice nie rozumieli mnie. Rola szkoły w podtrzymywaniu tożsamości językowej Ukraińców na Warmii i Mazurach Historia szkolnictwa ukraińskiego na Warmii i Mazurach pokazuje, iż jego rozwój lub regres związane były z prowadzoną przez państwo polityką asymilacji tego środowiska i zainteresowaniem samych Ukraińców możliwościami kształ¬ cenia swoich dzieci w szkołach ukraińskich. Obecnie szkolnictwo ukraińskie na Warmii i Mazurach funkcjonuje na różnych poziomach i jest stosunkowo dobrze rozwinięte. W liceum i gimnazjum z ukraińskim językiem nauczania w Górowie Iławeckim oraz Szkole Podstawowej nr 8 i gimnazjum w Bartoszycach nauczanie wszystkich przedmiotów, oprócz języka polskiego i historii, odbywa się w języku ukraińskim. W szkole podstawowej w Baniach Mazurskich istnieją klasy z do¬ datkową nauką języka ukraińskiego (trzy i więcej godzin tygodniowo). Oprócz tego funkcjonują 42 punkty nauczania języka ukraińskiego, zapewniające kon¬ takt z ukraińskim językiem literackim na poziomie podstawowym; w 2006 roku korzystało z nich 997 dzieci. Liceum w Górowie Iławeckim działa od 1990 roku i jeśli uwzględnić ist¬ niejące przed 1990 rokiem klasy ukraińskie, to w 2004 roku obchodziło ono 35-lecie działalności. W latach 1968-2003 szkoła wykształciła 1111 uczniów z ca¬ łej Polski (w latach 1990-2003 — 660 uczniów); jednak w roku 2006-2007 do pierwszej klasy liceum przyjęto tylko 51 uczniów. Liceum górowskie jest nie tylko szkołą średnią z ukraińskim językiem nauczania, ale także centrum kultury ukraińskiej w Polsce północno-wschodniej, działającym zgodnie z założeniem, �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 239 iż: „Podstawowym zadaniem ukraińskiej szkoły jest (...) stworzenie atmosfery miejsca «przesyconego» ukraińskością, gdzie na każdym kroku słyszy się ukra¬ iński, ucznia angażuje się w wiele działań artystycznych, kulturalnych, związa¬ nych z tradycją ukraińską, kształtuje się poczucie własnej wartości ukraińskiej kultury" (Głowacka-Grajper, 2005, s. 51). Podobną rolę, chociaż na niższym poziomie, odgrywa powołana do życia także w 1990 roku Szkoła Podstawowa nr 8 w Bartoszycach z Ukraińskim Językiem Nauczania. Każdego roku uczy się w niej ponad stu uczniów. O szczególnych zadaniach tej szkoły tak pisała jej dyrektorka: Naszym pragnieniem było uchronić młode pokolenie przed asymilacją, stworzyć swoistą enklawę tożsamości i kultury ukraińskiej. Człowiek bowiem jest nieroze¬ rwalną częścią swojego narodu i zawsze boleśnie odczuwa zerwanie naturalnych więzi ze swoją ojczyzną, tradycjami i obyczajami, w których wzrastali jego przod¬ kowie, a które są mu bliskie" (Rohun, 2000, s. 5). Dzięki powstaniu wielostopniowego systemu szkolnego dokonuje się proces instytucjonalizacji transmisji kultury ukraińskiej na Warmii i Mazurach, polegają¬ cy na przejściu od przekazu rodzinnego, wewnętrznego, do przekazu pozarodzin¬ nego, zewnętrznego, zapewnianego przez szkołę. Oznacza to nie tylko zmianę sposobu transmisji kulturowej, ale także zmianę przekazywanych treści. Insty¬ tucjonalizacja przekazu wymusza określone zmiany w obrębie kultury etnicznej, polegające — zdaniem Ewy Nowickiej — na standaryzacji przekazywanych tre¬ ści, w celu stworzenia jednego, powszechnie obowiązującego (w ramach grupy etnicznej) kanonu czy standardu nauczania (Nowicka, 2006, s. 298). W sferze języka tym kanonem jest ukraiński język literacki, wypierający gwary i dialekty, język, który spełnia funkcje języka ogólnonarodowego i stwarza możliwość swo¬ bodnej komunikacji diaspory z narodem ukraińskim. W sferze historii i kultury tworzą go treści składające się na współczesną ideologię narodową, budujące i podtrzymujące więź ideologiczną z narodem ukraińskim. Szkolnictwo mniejszościowe jest także odpowiedzią na poczucie zagrożenia kultury mniejszościowej ze strony społeczeństwa globalnego. Specyfika stosunków między społeczeństwem większościowym a mniejszością sprawia, że znajomość własnego języka etnicznego, własnej obyczajowości, tradycji literackiej i historii nabiera obecnie szczególnego sensu. Przywódcy zbiorowości etnicznych starają się przeciwdziałać spontanicznie zachodzącym procesom asymilacji poprzez mo¬ bilizację świadomości etnicznej i pokazanie innej perspektywy i innych wartości członkom grupy mniejszościowej. Dotyczy to także programów mniejszościowego nauczania, które mają budować poczucie dumy z posiadania unikatowego i war¬ tościowego dziedzictwa kulturowego, do którego kluczem jest język. Dziedzictwo to może być cenione przez członków grupy mniejszościowej przede wszystkim ze względu na jego oryginalność i niepowtarzalność, co stanowi wartość samą w so¬ bie w społeczeństwie promującym kulturową uniformizację. Jak pisze Nowicka: �Bożena Domagała 240 Nie tylko utrzymanie wybranych, często wyselekcjonowanych lub nawet od nowa skonstruowanych elementów kultury tradycyjnej, ale także uzyskanie określonych efektów o charakterze społecznym (solidarność etnicznej zbiorowości), jak i psycho­ logicznym (poczucie własnej wartości), to cele, które stawiają sobie mniejszościowe systemy edukacyjne czy też programy etnopedagogiki (Nowicka, 2006, s. 299). Tak rozumiana etnopedagogika przekłada się na konkretne cele, jakie stawiają sobie nauczyciele pracujący w punktach nauczania, niezależnie od tego, jaki jest po¬ ziom zaangażowania dzieci i młodzieży uczęszczających na dodatkowe lekcje języka ukraińskiego, na ile jest to tylko wola rodziców, a na ile udało się nauczycielom roz¬ budzić zainteresowanie uczniów. Zdaniem M.D.H, jej praca polega on na tym, iż: Trzeba dzieci uczyć od podstaw czytać, pisać i porozumiewać się, bo tylko w nie¬ licznych rodzinach mówi się po ukraińsku. Bardzo często tak nawet jest, gdy oboje rodzice są Ukraińcami. O pracy od podstaw mówiła także E.K. ze Srokowa. Dzieci które trafiły do jej klas: Coś tam gdzieś słyszały, ale te dzieci nawet podstaw nie znają. Gdy pytam czy coś ro¬ zumieją, to mówią że nie i chcą, żeby tłumaczyć po polsku. Zwłaszcza te młodsze dzie­ ci. Starsze już coś umieją. Początki jednak są takie, jak przy nauce języka obcego, dla wielu dzieci nie jest to język ojczysty, a niektóre nawet czują niechęć, co mnie dziwi. Wielu nauczycieli, choć nie wszyscy, stara się w swej pracy uwzględniać tak¬ że oczekiwania rodziców. Mówiła o tym K.K. z Ostródy: Rodzice oczekują, żeby dzieci dobrze mówiły w języku ukraińskim, żeby czytały gazety, żeby się dobrze umiały porozumieć w tym języku. Mam dużo dzieci po¬ chodzących z rodzin mieszanych i np. rodzice chcą, by dziecko miało jakąś wiedzę o tej kulturze, z której jedno z rodziców wyszło. Według J.K. z Sępopola: Rodzice chcą, by dzieci nauczyły się mówić, pisać i czytać, bo rodzice nie zawsze rozmawiają po ukraińsku (zwłaszcza w rodzinach mieszanych). Uczniowie chcą więcej, zobaczyć fajny film, chcą zabawy. Mnie najbardziej satysfakcjonują zaba¬ wy z maluchami, ale w gimnazjum chodzi o to, by czytać i pisać, pogadać o Lwo¬ wie, o Ukrainie, by mówić w języku. Podobnie jest w Węgorzewie, gdzie rodzice jasno określili, czego oczekują od nauczycieli. K.S., która przybyła z Ukrainy, ma tego świadomość i stara się dostosować do oczekiwań rodziców: �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 241 Rodzice chcą, żeby dzieci czytały prasę, rozumiały, co mówi się w T V (czyli język słuchany i mówiony). Żeby troszkę poprawniej mówiły. Dużo rodziców uważa, że to język ojczysty i chcą, by dzieci mówiły w tym języku, chociaż kilka razy do roku, gdy jest jakiś jubileusz czy święta. Jest bardzo dużo takich rodziców. Czasami ambicje nauczycieli idą dalej niż oczekiwania rodziców. O tym, że ta sprzeczność może być źródłem konfliktów, przekonał się B.M. z Elbląga: Rodzice mieli do mnie pretensje, że zbyt poważnie traktuję ten przedmiot, że za¬ daję do domu, stawiam stopnie. Ja bym chciał, by dzieci poznały trochę historii, by wiedziały coś o Ukrainie, o kulturze ukraińskiej (nie tylko Iwan Franko i Łesia Ukrainka), a to budzi sprzeciw rodziców. Oni chcą, by dzieci trochę czytały, ale nie za dużo, aby trochę pisały, ale też nie za dużo. Młodsze dzieci chcą porysować, chcą pośpiewać, bo to lubią, chcą teatrzyk, kukiełki, by pokazywać dialogi. Także E.K. ze Srokowa napotkała na opór, gdy próbowała wyjść poza utrwa¬ loną w świadomości rodziców i dzieci formułę nauczania języka ukraińskiego w sposób łatwy i przyjemny, bardziej przypominający zabawę niż pracę: Zadałam wierszyk na św. Mikołaja i mama jednego z uczniów stwierdziła, że pani jest zbyt wymagająca. Ogólnie dzieci są znudzone czytankami i ćwiczeniami. Chcą na lekcjach śpiewać, tańczyć, malować plakaty, pisać ogłoszenia, by lekcje nie były monotonne i nużące. U podstaw zorganizowanego szkolnictwa mniejszościowego leży założenie, iż naturalnym dążeniem każdej mniejszości powinno być podtrzymanie i upo¬ wszechnianie znajomości języka ojczystego. Jest on podstawowym warunkiem międzypokoleniowej transmisji i kluczem do kultury narodu, którego częścią te środowiska się czują. Uzyskanie odpowiedniej kompetencji językowej, rozu¬ miane jako nauka języka ogólnonarodowego, literackiego, to cel podstawowy, realizowany w punktach nauczania języka ukraińskiego. Czasami jest on osiąga¬ ny poprzez wykorzenianie nawyków gwarowych w mówieniu, czasami języka trzeba uczyć od początku. Jednak, oprócz tego celu podstawowego, jest jeszcze jeden cel, który dla grup mniejszościowych może być równie ważny, zwłaszcza w konfrontacji ze społeczeństwem globalnym. Etnopedagogika bowiem to nie tylko przyswajanie pozytywnie wartościowanego dziedzictwa kultury, ale także budowanie wspólnoty opartej na wartościach tego dziedzictwa. Jest to możliwe w warunkach społeczeństwa wielokulturowego, którego cechą konstytutywnąjest wolność od nacisków i przymusów asymilacyjnych. Ta wolność jest pomostem ku wartościom i więziom budującym wspólnotę. O tym wymiarze pracy z dzieć¬ mi mówiła na przykład M.F. z Pasłęka. Jej zdaniem, rodzice posyłając dzieci na naukę języka ukraińskiego „na pewno chcą, by dzieci razem się integrowały, żeby tworzyły wspólnotę, by razem pójść na zabawę, do szkoły ukraińskiej". �Bożena Domagała 242 Jeszcze dobitniej wychowawczą i integracyjną rolę szkoły i jej ukraińskiej enklawy, w postaci kilku godzin ukraińskiego w tygodniu, podkreślała I.O. z Pie¬ niężna: Ja im mówię, jeżeli będziesz się ukrywać, to nic nie da, jeżeli jednak będziesz coś wiedzieć o swoim narodzie, będziesz z tego dumna, to zbudujesz swój autorytet. Tutaj nawiązuje się więzi na całe życie. Mniejszość narodowa ma to do siebie, że więzi są ważne, że szuka się kontaktu i szkoła te związki podtrzymuje, to daje ogromne możliwości. Tworzenie więzi i budowanie wspólnoty jest także celem M.S. z Braniewa. Wspólnota obejmuje nie tylko dzieci, ale także rodziców i realizuje się w kon¬ kretnych działaniach: W punkcie nauczania dzieci uczą się ortografii i literatury. Ale rodzice oczekują, by organizować różne święta, imprezy dla dzieci i dla rodziców. Bo to jest jakaś inte¬ gracja dzieci, które tu przychodzą z czterech różnych szkół (z trzech podstawówek i gimnazjum). Co roku wożę dzieci do Elbląga na przegląd zespołów szkolnych, bo dzieci bardzo chcą, dzieci chętnie jeżdżą z występami, poznają inne dzieci i na¬ wiązują kontakty. Chodzi o to, by dzieci utrzymywały ze sobą kontakt, bo dzisiaj nikt już nie wstydzi się swojego pochodzenia, dzieci do mnie mówią „dobry dzień" po ukraińsku. Ja też chcę, by dzieci zauważono, by dzieci nie wstydziły się ( . ) . Przywiozłam ze sobą mapę Lwowa i dzieci same szukają miejsc, z których po¬ chodzą ich dziadkowie. Poza tym wypracowałam sobie taki system, że rodzice są zżyci ze mną, ja wiem, kiedy dziecko nie przyjdzie na lekcje i dlaczego, rodzice utrzymują ścisły kontakt ze mną, bo inaczej ta praca nie miałaby sensu. Na przy¬ kład, gdy przygotowujemy kutię, to rodzice mi pomagają, gdy przygotowujemy wertep to pokazujemy ukraiński dom, dzieci poprzebierane za kozaków chodzą po kolędzie. 1 Takie właśnie działania budują obraz kultury ukraińskiej jako wartościowego dziedzictwa grupy etnicznej, tworzą wspólnotę uczniów i rodziców i pozwalają, jak powiedziała M.S. z Braniewa, „utrzymać klasy, bo przecież dla dzieci to są dodatkowe trzy godziny i nie wszyscy są zachwyceni". Czasami motyw spotka¬ nia może stać się najważniejszy; przekonał się o tym B . M z Elbląga: Robiłem ankietę wśród dzieci i powiedziały mi, że przychodzą po to, by się spot¬ kać, porozmawiać, powymieniać się nagraniami. Rodzice też chcą przede wszyst- 1 Ze Świętami Bożego Narodzenia związany był zwyczaj chodzenia kolędników, z wertepem. Skład grupy kolędników zwykle podobny jest do polskich kolędników, z tą różnicą, że w ukraińskiej wystę­ pują kozacy. W Liceum w Górowie Iławeckim z wertepem chodzą uczniowie; w jego przygotowaniu biorą udział ksiądz i siostra zakonna, następnie kolędnicy chodzą po domach, śpiewają kolędy, recytują zabawne teksty o treści religijno-patriotycznej, są obdarowywani słodyczami i drobnymi pieniążkami. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 243 kim tego by dzieci ze środowiska ukraińskiego spotykały się, a nauka języka jest na dalszym planie. Podobnie zresztą jest w cerkwi, spotkanie z rodziną i znajomy¬ mi jest najważniejsze. Program działań uwzględniający różne potrzeby uczniów i rodziców jest rea¬ lizowany w Giżycku w Szkole Podstawowej nr 7. Według J.K.: Na lekcjach prowadzone jest szerokie nauczanie i kształcenie ukrainistyczne — uczniowie zapoznawani są z językiem ojczystym, kulturą, tradycją, historią, lite¬ raturą i religią. Organizowane są ciekawe imprezy, spotkania, konkursy, zabawy, wyjazdy krajowe i zagraniczne. Dzięki takim działaniom, oprócz swej funkcji komunikacyjnej, język zaczyna pełnić innąjeszcze funkcję, określaną w literaturze mianem funkcji identyfikacyj¬ nej, istniejącej w relacji do grupy posiadającej wspólne uniwersum symboliczne. Język tworzy wówczas „społeczność językową". Obejmuje ona ludzi posługują¬ cych się tym samym językiem, posiadających świadomość jego symbolicznego zaplecza w postaci wiedzy, baśni, mitów, legend, podzielanej tradycji, wspólnie przeczytanych książek, wspólnie śpiewanych pieśni, słuchanej muzyki czy na¬ wet oglądanych filmów. Wspólne znaczenia i wspólna wiedza, składające się na identyfikacyjną moc języka, mają wpływ na realizację funkcji komunikacyjnej (Niżnik, 1985, s.74-83). Komunikacja jest tym pełniejsza i efektywniejsza, im większa jest jednorodność identyfikacyjnej warstwy języka, w tym przypadku budowanej właśnie poprzez wspólnie obchodzone święta, wyjazdy na Ukrainę, wspólne występy na różnych festiwalach i udział w licznych imprezach organi¬ zowanych przez szkołę. Wywiady z nauczycielami pokazały, iż pojawia się inny jeszcze, bardziej pragmatyczny i stosunkowo nowy rodzaj motywacji do nauki języka ukraińskie¬ go, motywacji wykraczającej poza tradycyjnie rozumianą etnopedagogikę. Coraz częściej zdarza się, iż naukę języka ukraińskiego traktuje się nie tyle jako naukę języka ojczystego, lecz jako naukę jeszcze jednego języka obcego, który w przy¬ szłości może się przydać, zwłaszcza gdyby Ukraina stała się jednym z krajów Unii Europejskiej. Z tym wiązałoby się jeszcze większe otwarcie granic i po¬ szerzenie skali kontaktów gospodarczych i politycznych, dla których warto znać język. O tego typu postawie wobec języka i motywacji do jego nauki mówiła J.K. z Giżycka: I rodzice i uczniowie traktują naukę języka ukraińskiego jako języka ojczystego, choć doskonale rozumieją, że jego znajomość może być traktowana w zgoła innych kategoriach — jako znajomość jeszcze jednego języka (obok angielskiego czy nie¬ mieckiego), który może w przyszłości przydać się w pracy zawodowej (tłumacz z języka ukraińskiego, dziennikarz, polityk, nauczyciel, biznesmen). Wykształco¬ ny, młody Ukrainiec z Polski zna dobrze przynajmniej cztery języki — polski, ukraiński, angielski, niemiecki. �244 Bożena Domagała Podobne perspektywy dla języka ukraińskiego dostrzegali uczniowie K.B. z Reszla. Jej zdaniem: Dzisiaj pojawia się motywacja, że język ukraiński może przydać się w życiu zawo¬ dowym. Język ten słyszy się w mediach, ludzie robią interesy na Ukrainie. Język ten staje się równoprawnym językiem obcym. Także zdaniem M.F. z Pasłęka, znajomość ukraińskiego może stać się kapita¬ łem kulturowym młodego pokolenia Ukraińców w Polsce. Niektórzy rodzice: Uważają, że dobrze jest znać wszystkie języki i może ukraiński też się przyda. To może być atut. Kiedyś takie świadectwo chowało się do szuflady, teraz to jest atut. Dzieci odbierają to czasem jako przymus, ale są takie, które to rozumieją. W rezultacie na lekcje ukraińskiego posyłają swe dzieci także ci, którzy prowadząjakieś interesy z Ukrainą. Planują oni, że kontakty te będą na tyle trwałe, iż w przyszłości zostaną przejęte przez dorastające dzieci i wtedy znajomość ukra¬ ińskiego może okazać się bardzo przydatna, niezależnie od tego, na ile będzie to ich język ojczysty. Przytoczone powyżej wypowiedzi wskazują, iż szkoły ukraińskie oraz punkty nauczania języka ukraińskiego wykonują ogromną pracę, która wchodzi w zakres szeroko rozumianej etnopedagogiki. Szkoła staje się ważnym ogniwem procesu deasymilacji młodego pokolenia Ukraińców, którzy w punktach nauczania pozna¬ j ą literacki język ukraiński i są wprowadzani w kulturę ukraińską. Dzięki szkole dokonuje się proces emancypacji języka: od konglomeratu gwar i dialektów do języka literackiego, czyli języka narodowego. W tym procesie ważna jest tradycja literacka przekazywana przez szkołę; gdy przekaz ten z jakichś powodów zostaje zaniedbany lub przerwany, język z powrotem ulega „uludowieniu" i kulturowej marginalizacji. Folklor językowy, przejawiający się w gwarach, może być trak¬ towany przez niektórych nauczycieli z sentymentem jako dowód etnicznej od¬ rębności i tożsamości, jednak kulturowy awans grup etnicznych jako mniejszości narodowych dokonuje się za sprawą języka literackiego ogólnonarodowego. Dla językowych grup pogranicza oznacza to konieczność ciągłej pracy nad językiem, pracy, do której „w sposób naturalny" angażowani są nauczyciele, pełniący rolę inteligencji odpowiedzialnej za utrzymanie czystości języka. Rola liderów ruchu narodowego wynika stąd, iż nauczyciele są najliczniejszą grupą przekazującą tra¬ dycję historyczną i literaturę ukraińską, grupą związaną ze społecznością ukraińską i znającą jej kulturowe potrzeby. Praca nad językiem zaczyna się w punktach na¬ uczania, a w szkołach z ukraińskim językiem nauczania (podstawowej i średniej) kompetencja językowa staje się pełna. Świadczą o tym matury pisane w języku ukraińskim w Liceum w Górowie Iławeckim. Poza tym uczniowie poznają także te wartości kultury, które tworzą kanon kultury narodowej i są podstawą budowa¬ nia więzi etnicznych. Doceniając znaczenie tego rozwiniętego systemu edukacji etnicznej w regionie, trzeba brać pod uwagę również pewne bariery, których nawet �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 245 tak dobrze zorganizowane szkolnictwo mniejszościowe nie jest w stanie przekro¬ czyć. Włodzimierz Mokry, pisząc o roli szkoły w transmisji kultury ukraińskiej, przestrzegał, iż w szkołach mniejszościowych przekaz kultury jest przekazem prze¬ de wszystkim odtwórczym, a nie twórczym; poza tym szkoła nie ma możliwości przezwyciężenia historycznie utrwalonych kompleksów. Jego zdaniem, w ukraiń¬ skich rodzinach wychowuje się dzieci w języku polskim; ukraiński przestaje być językiem macierzystym i staje się dla dzieci językiem babci i dziadka albo języ¬ kiem wyuczonym w szkole. W rezultacie młode pokolenia Ukraińców mogą być (i to często z trudem) jedynie odbiorcami, a nie twórcami kultury ukraińskiej (Mo¬ kry, 1989, s. 155-183). Interesujące, iż na ten problem zwróciła uwagę tylko jedna moja rozmówczyni, E.K. ze Srokowa. Jej zdaniem, język żyje tylko tam, gdzie się go używa w życiu codziennym rodziny i środowiska: W takich centrach, jak Węgorzewo czy Górowo to język tam trwa, żyje, dzieci cho¬ dzą na imprezy, śpiewają, mówią. To jednak nie może być tylko szkoła, nie tylko książki, ale język musi żyć. Z książek to będzie tylko niechęć do ojczystego języka. Inny rodzaj barier wynika z faktu, że to szkolnictwo większościowe, a nie mniejszościowe, z reguły, choć mogą być wyjątki, zwiększa zasoby kapitału spo¬ łecznego ucznia i lepiej przygotowuje go do życia w społeczeństwie globalnym. To z kolei może być czynnikiem hamującym rozwój szkół mniejszościowych w przyszłości. O dylematach związanych z wyborem szkoły mniejszościowej lub większościowej pisała Katarzyna Pająk wskazując, że istnieje możliwość, iż pod wpływem szkoły większościowej i rówieśników dziecko może zerwać z tra¬ dycyjnymi wartościami, wyznawanymi przez daną rodzinę i wspólnotę etniczną (Pająk, 2005, s.12-13; Tracewicz, 2000, s. 36-77). Nie wiadomo zatem, jaki mo¬ del edukacji będą w przyszłości wybierać dla swych dzieci ukraińskie rodziny. Problemy pojawią się wówczas, gdy będzie to wybór między zwiększaniem kapi¬ tału społecznego dziecka a zachowaniem wierności tradycji rodzinnej. Poza tym rodzice wybierając dla swoich dzieci model edukacji praktycznie dwujęzycznej, muszą uporać się z pewnymi obawami, które pojawiały się także w prezento¬ wanych wypowiedziach. Chodzi o przekonanie, iż edukacja dwujęzyczna może przyczyniać się do obniżenia kompetencji językowej uczniów w obu językach, z których żaden nie jest poznawany w takim zakresie, by stać się językiem umoż¬ liwiającym pełny dostęp zarówno do kultury grupy mniejszościowej, jak i społe¬ czeństwa większościowego (Secada, 1990, s. 81-106). Rodzina, sąsiedztwo, życie publiczne — tożsamość językowa Ukraińców na Warmii i Mazurach wobec wyzwań współczesności Stosunkowo dobrze rozbudowany system ukraińskiego szkolnictwa mniej¬ szościowego na Warmii i Mazurach skłania do postawienia ogólniejszego py- �246 Bożena Domagała tania: jak dzisiaj wygląda sytuacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach? Czy system rozbudowanego szkolnictwa ukraińskiego przyczynił się do zahamowania procesów asymilacji językowej, czy też proces ten odzna¬ cza się swoją wewnętrzną logiką, na którą nie mają większego wpływu wysiłki aktywnej części społeczności ukraińskiej w regionie oraz możliwości, jakie stwa¬ rza demokratyczne państwo, zapewniające ochronę praw i swobód językowych mniejszości? Pytanie o współczesny status języka ukraińskiego było jednym z najważniejszych spośród pytań zadawanych w wywiadach przeprowadzonych z nauczycielami nauczającym, w punktach nauczania tego języka. Odpowiedzi pokazują, iż generalnie zakres społecznego zasięgu tego języka, czyli jego moc, uległy ograniczeniom. Nauczyciele, na co dzień pracujący w środowiskach dzie¬ ci i młodzieży, i mający bezpośredni kontakt z pokoleniem rodziców, stwierdzają zgodnie, iż język ukraiński jest językiem domowym tylko nielicznych rodzin, a na zewnątrz jest używany tylko w szczególnych sytuacjach, które albo wyma¬ gają zamanifestowania ukraińskości, albo mają charakter spotkań rodzinno-religijnych. Obserwacje K.B. z Reszla potwierdzają, iż: W większości domów używa się języka polskiego. W tylko niewielu domach zwra¬ ca się uwagę na to, aby używać języka ukraińskiego. Języka ukraińskiego używa się na wszystkich spotkaniach środowiskowych, spotkaniach młodzieży, koncer¬ tach itp. Używa się go również podczas wszystkich wydarzeń kościelnych. Używa¬ nie języka ukraińskiego w domach zależy od bardzo różnorodnych czynników. Są to przede wszystkim: poziom znajomości języka ukraińskiego wśród rodziców oraz ich narodowa samoidentyfikacja, zaangażowanie w sprawy społeczne, utrzymywa­ nie kontaktów z innymi członkami społeczności ukraińskiej oraz cerkiewnej. Osoby, które są nieaktywne w społeczności lub skoncentrowane wyłącznie na sprawach ma¬ terialnych, nie zwracają żadnej uwagi na kwestię języka. M.F. z Morąga, mówiąc o procesie asymilacji językowej środowisk ukraiń¬ skich na Warmii i Mazurach, wskazała na sytuację językową swojej rodziny: Mój mąż jest polskojęzyczny, w domu u mnie też nie mówiono po ukraińsku. Ja się nauczyłam w szkole, w liceum w Legnicy. Pierwszym językiem w mojej rodzinie jest język polski ( . ) . Mąż nie umie, wstydzi się rozmawiać, bo nie umie. W rodzi¬ nach ukraińskich języka ukraińskiego używa się przy spotkaniach rodzinnych i to¬ warzyskich. To jest jednak coś więcej niż język domowy, bo to jest język liturgii. To jest druga okazja, by się spotkać i porozmawiać. Starsza wiekiem i doświadczeniem działaczka ukraińska i nauczycielka, pani L.Ł z Kętrzyna uznała, iż może mówić o całym środowisku, w którym pracuje od lat i bardzo dobrze zna jego sytuację językową: Sądzę, że język ukraiński jest używany na co dzień przez pokolenia dziadków i babć. Z pokoleniem rodziców bywa gorzej, bo oni się nigdzie nie uczyli ( . ) . W Kętrzynie zorganizowano dopiero w połowie lat 80. punkt nauczania, wcześniej �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 247 nie było tutaj. To jest sprawa rodziców, czy uczą swoje dzieci. Języka ukraińskiego używają różnie w różnych domach. Są domy, gdzie się używa języka i wymaga od dzieci, ale język polski wypiera, bo jest łatwiejszy, używany powszechnie (przed¬ szkole, szkoła, na ulicy). Podobną opinię wyraziła M.S. z Braniewa: Ci nasi dziadkowie mówią tylko po ukraińsku, pokolenie średnie w domu po pol¬ sku, a tylko, gdy się spotykamy w swoim gronie, to po ukraińsku. Wśród mło¬ dych rodzin dominuje język polski. Ale są pewne sytuacje, gdy mówi się tylko po ukraińsku: na przykład jak mamy przychodzą do mnie do szkoły, to starają się mówić po ukraińsku. Jest bardzo dużo imprez ukraińskich także w Braniewie (np. Głębock). Na przykład młodzież po polsku mówi ze swoimi rodzicami, ale na imprezach starają się mówić po ukraińsku, chociaż czasami łapię ich na tym, że mówią po polsku. Można więc powiedzieć, iż po ukraińsku mówi się na lekcjach, na imprezach ukraińskich, gdy spotykają się z dziadkami. Na przykład z rodzicami po polsku, ale z dziadkami jakoś nie mogą po polsku. Również obserwacje E.K. ze Srokowa potwierdzają prezentowane powyżej opinie; język ukraiński pojawia się w szczególnych sytuacjach, językiem życia codziennego staje się polski: Kiedy dzieci obchodzą święta, to wtedy wchodzi ukraiński, a na co dzień to polski, najwyżej wtrąca się jakieś słowa i chyba generalnie odchodzimy od tej tradycji, by w życiu codziennym posługiwać się tym językiem. Postępy procesu asymilacji językowej widać, porównując kolejne grupy dzie¬ ci przychodzące na naukę. Jak zauważyła M.S. Z Lidzbarka Warmińskiego, jest to sprawa młodego pokolenia rodziców urodzonych już na Warmii i Mazurach po roku 1956, pokolenia w znaczniej mierze zasymilowanego: Te dzieci, które przyszły w tym roku, to rozumieją po ukraińsku, ale nie mówią w tym języku. W domach rzadko się zdarza, by młodzi rodzice mówili po ukra¬ ińsku. W rezultacie te młodsze dzieci uczy się od początku, a tylko te starsze coś umieją. Zacytowane powyżej wypowiedzi potwierdzają fakt, że istnieje znaczne zróżni¬ cowanie pokoleniowe, jeśli chodzi o znajomość i zasięg języka ukraińskiego w śro¬ dowisku Ukraińców na Warmii i Mazurach. Dla pokolenia dziadków był on natu¬ ralnym językiem komunikacji, językiem życia codziennego, mimo iż wielu z nich znało także polski. Pokolenie średnie jest praktycznie dwujęzyczne: znajomość języka ojczystego wyniosło z domu, jednak językiem, jakiego używa ono w sytu¬ acjach życia codziennego, jest przede wszystkim język polski. W tym też języku rozmawia ono ze swoimi dziećmi. Młodzież zwykle posiada nikłą znajomość ję¬ zyka dziadków, dobrze jeżeli jest z nim osłuchana; języka literackiego uczy się już w szkole. Generalnie jest tak, iż — jak zauważyła J.K. z Sępopola: „To starszym �Bożena Domagała 248 ludziom zależy, by utrzymać język, młodszym nie". Język ukraiński jest dla dzieci i młodzieży językiem ojczystym, bo tak mówi tradycja i tak uczy się w szkole (nie¬ które dzieci, jak te w Srokowie, dowiedziały się o tym dopiero w szkole), ale i z ro¬ dzicami i między sobą młodzi mówią najczęściej po polsku. Oprócz podziałów pokoleniowych istnieje także skomplikowany kontekst sytuacyjny, określający, kiedy i gdzie powinno używać się języka ukraińskiego. Ukraiński to język kursów językowych, język oficjalnych spotkań organizacji ukraińskich, imprez organizo¬ wanych przez stowarzyszenia i organizacje ukraińskie, język cerkwi, a także język, który używany jest wtedy, gdy wielopokoleniowe rodziny ukraińskie spotykają się przy okazji tradycyjnych świąt. Czasami pojawia się na ulicy, co zauważył już na początku lat 90. Tomasz Marciniak (Marciniak, 1998, s. 126). Można zatem przyjąć, iż język ukraiński pojawia się wszędzie tam, gdzie ist¬ nieje potrzeba zamanifestowania odrębności i podkreślenia swojskości, czyli gdy język pełni funkcję identyfikacyjną. W rezultacie język polski i język ukraiński tworzą sieć wzajemnych relacji dysglosyjnych, czyli takich, w których zasady użycia każdego z dwóch języków zostały poddane konwencjom społecznym. Ję¬ zyki te są używane przemiennie w określonych społecznie warunkach i zgodnie z pewnymi normami społecznymi, które wskazują, gdzie wypada mówić w języ¬ ku ojczystym, a gdzie jego użycie może wzbudzać zdziwienie i niechęć polskiego lub ukraińskiego otoczenia (Bobrownicka, 2000, s.19-38). Konwencje te nie są jednak niezmienne; ogólna tendencja jest taka, iż język ukraiński jest wypierany przez język polski z życia publicznego. Reprezentująca starsze pokolenie pani K. z Czarnówki oburza się, gdy na spotkaniach Ukraińców słyszy obecnie język polski: „ A co to za małanka , za zabawa, jak oni pójdą tam i wszystko po polsku gadają, śpiewają po ukraińsku, a cała gadka po polsku". Asymilacja językowa środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie prze¬ biega według jednego wzorca ani w jednakowym tempie we wszystkich śro¬ dowiskach. Znaczące są tu różnice pokoleniowe, różnice związane z miejscem zamieszkania (zanik ukraińskiego sąsiedztwa, migracje do miast), stopniem inte¬ gracji środowiska, zwłaszcza w obliczu rosnącej liczby małżeństw mieszanych, które w sposób naturalny odchodzą od dwujęzyczności i w życiu codziennym używają języka polskiego. Mówił o tym B.M. z Elbląga: 2 Ludzie żyją w rozproszeniu. Przychodzą do miasta, żenią się i tracą kontakt ze swoim środowiskiem, niektórzy jeszcze się wstydzą. Jest duża bierność. Ci stara¬ j ą się zatrzeć ślady swego pochodzenia. Jest grupa, która nie wstydzi się, ale też nie manifestuje specjalnie swej ukraińskości. I jest wreszcie grupa świadomych Ukraińców, którzy rozumieją, co to jest tożsamość i starają się j ą podtrzymywać i rozwijać. Oni wiedzą, iż nie wystarczy raz do roku włożyć wyszywaną koszulę i pojechać na festiwal. Generalnie jednak w rodzinach miejskich nie rozmawia się 2 Małanka, od imienia Melanii, to ukraiński Sylwester, przypadający według kalendarza juliańskie­ go na noc z 13 na 14 stycznia. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... 249 po ukraińsku, a jeżeli babcia i dziadek mieszkają daleko, to dzieci praktycznie nie mają kontaktu z językiem, nie są osłuchane. Niektórzy rodzice robią chociaż tyle, iż zakładają anteny satelitarne i odbierają telewizję ukraińską, to chociaż dziecko posłucha muzyki, piosenek, bajek po ukraińsku. W rozważaniach nad stopniem asymilacji językowej środowisk ukraińskich na Warmii i Mazurach nie sposób pominąć kwestii statusu języka ukraińskie­ go jako języka narodowego. Język jest elementem kultury narodowej i jako taki jest obszarem rywalizacji kultur, obserwowanej nie tylko w stosunkach między­ narodowych, ale i trudnej do uniknięcia w relacjach mniejszość — większość społeczeństwa, nawet wówczas, gdy oficjalną ideologią i normą poprawności politycznej staje się kulturowy pluralizm. Język bowiem jest nie tylko biernym, neutralnym narzędziem komunikacji, lecz wartością, która pokazuje, jakie jest miejsce grupy mniejszościowej i jej kultury w systemie społecznym. Mówi o tym koncepcja mocy języka w komunikacji międzykulturowej. Zdaniem Elżbiety Ha¬ łas, moc języka, jego zdolność do trwania i konkurencyjności zależy od zjawisk występujących na zewnątrz języka, takich jak wielkość posługującej się nim gru¬ py, ruchliwość jej członków, poziom ekonomiczny, czynniki polityczne, promie¬ niowanie wartości i idei z nimi związanych (Hałas, 2001, s. 305). Status języka określają praktyki, działania i stosunki społeczne decydujące o tożsamości i miej­ scu kultury grupy w przestrzeni innych jakości kulturowych, identyfikowanych z określonymi kulturami narodowymi. Jeśli chodzi o Ukraińców, to problem kul¬ tury, tożsamości i symbolicznej komunikacji, czyli to, co określa moc języka, wskazuje na jego „niedoistnienie" nie tylko w odniesieniu do kultur i języków europejskich, ale przede wszystkim w odniesieniu do kultury i języka rosyjskie¬ go. Według Włodzimierza Pawluczuka, zjawiska te mają korzenie historyczne. W przeszłości, od X V I I I wieku do przynajmniej połowy X I X wieku, wzorcem kul¬ tury wysokiej, elitarnej, na wschodniej Ukrainie była kultura rosyjska, natomiast kulturę ukraińską uznawano za przeznaczoną dla ludu. Na Ukrainie zachodniej podobną rolę do rosyjskiej odgrywała kultura polska (Pawluczuk, 1998, s. 49). W rezultacie problem statusu i roli języka ukraińskiego jako języka narodowego jest jednym z najważniejszych, z jakim musi się uporać wolna Ukraina. Pisała o tym także Ola Hnatiuk, wskazując, że społeczeństwo ukraińskie domaga się od „elity rządzącej takich rozwiązań, by sfera użycia ukraińskiego przestała się kurczyć" (Hnatiuk, 2003, s. 328) i by język ukraiński awansował do roli języ¬ ka narodowego Ukrainy. Sytuacja na Ukrainie nie pozostaje bez wpływu na sytuację mniejszości ukra¬ ińskiej w Polsce. Można przypuszczać, iż w przyszłości status i rola języka ukraiń¬ skiego diaspory zależeć będzie od relacji mniejszość — większość, czyli od tego, na ile środowiska mniejszości będą podejmować wysiłki, by przeciwstawić się na¬ turalnym procesom asymilacji językowej („diaspora jest diasporą"). Warunkiem jest rozwijanie świadomej, refleksyjnej etniczności nowego typu, opartej na języ- �Bożena Domagała 250 ku. Będzie to możliwe, gdy w środowiskach mniejszości ukraińskiej w Polsce po¬ wstrzymany zostanie proces asymilacji językowej młodego pokolenia, które coraz większym stopniu uczy się literackiego języka ukraińskiego w szkole, a w coraz mniejszym przejmuje go od rodziców czy dziadków. Stwarza to szanse dla no¬ wej etniczności, której oznaką jest upowszechnianie wzorców języka literackiego, ogólnonarodowego. Język gwarowy, ludowy stanowi barierę rozwoju nowoczesnej kultury narodowej i opartej na niej tożsamości, unieruchamiając i izolując daną społeczność w jej folklorze. Język nauczany w szkole musi być jednak traktowany jako język ojczysty, a nie jako jeszcze jeden język obcy, którego można się uczyć z powodów sentymentalnych lub czysto pragmatycznych. Innym warunkiem kulturowego awansu mniejszości ukraińskiej w Polsce, na który ma ona niewielki wpływ, jest powstrzymanie degradacji języka ukraińskiego na Ukrainie. Dowartościowanie języka ukraińskiego w Ojczyźnie i w europejskiej przestrzeni kultur narodowych przełoży się na świadomość, iż jest to rzeczywi¬ ście „skarb" niezbywalny, coś cennego, niepowtarzalnego, co jest źródłem dumy i pozwala na zdobycie i zachowanie odpowiedniej pozycji w stosunkach z innymi grupami i kulturami. Słowa kluczowe: etniczność, tożsamość językowa, mniejszość ukraińska, etnopedagogika BIBLIOGRAFIA Babiński G. 2005 Tożsamość na pograniczach, w: Tożsamość bez granic. Współczesne wyz¬ wania, red. E. Budakowska, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. s. 99-117. Bobrownicka M . 2000 Poliglotyzm społeczeństw słowiańskich a rozwój ich świadomości naro­ dowej, w: Język a tożsamość narodowa, red. M . Bobrownicka, Slavica Universitas, Kraków, s. 19-38. Burszta W.J. 1998 Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i Spółka, Poznań. Drozd R. 2001 Polityka władz wobec ludności ukraińskiej w Polsce w latach 1944-1989, Tyrsa, Warszawa. Głowacka-Grajper M . 2005 Zróżnicowanie ideologii edukacyjnych w ramach etnicznego szkolnictwa ukraińskiego w Polsce, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa, s. 43-56. Hałas E. 2001 Symbole w interakcji, Oficyna Naukowa, Warszawa. �Ukraińcy na Warmii i Mazurach... Hnatiuk O. 2003 251 Pożegnanie imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Wydawnictwo UMCS, Lublin. Kłoskowska A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, PWN, Warszawa. Łesiów M . 2006 Pogranicze słowa polskiego i ukraińskiego, w: Dziedzictwo polsko¬ -ukraińskie, red. S. Chazbijewicz, K. Szulborski, Instytut Nauk Politycz¬ nych U W M , Olsztyn, s. 28-37. Marciniak T. 1998 Ukraińcy wschodnich Mazur. Istnienie realne, obecność symboliczna, w: Tożsamość kulturowa społeczeństwa Warmii i Mazur, red. B. Domagała, A. Sakson, OBN, Olsztyn, s. 118-125. Misiło E. 1993 Akcja „Wisła": Dokumenty, Archiwum Ukraińskie, Warszawa. Mokry W. 1989 Polaków i Ukraińców wczoraj, dziś, jutro, „Znak" nr 413-415, s. 155-183. Niżnik J. 1985 Symbole a adaptacja kulturowa, Centralny Ośrodek Metodyki Upowszech¬ niania Kultury, Warszawa. Nowicka E. 2006 Etniczność na sprzedaż i/lub etniczność domowa, w: Mniejszości narodowe w Polsce w świetle Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku, red. L. Adam¬ czuk, S. Łodziński, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, Warszawa, s. 285-301. Pająk K. 2005 Szkolna rzeczywistość a kwestia kulturowej odmienności, w: Edukacja w świecie wielokulturowym, red. K. Andrejuk, Instytut Socjologii UW, Warszawa. Pawluczuk W. 1998 Ukraina. Polityka i mistyka, NOMOS, Kraków. Rohun D. 2000 „10 lat minęło..." Szkoły Podstawowej nr 8 im. Łesi Ukrainki w Bartoszy¬ cach, Wydawnictwo Szkolne, Bartoszyce. Sakson A. 1998 Stosunki narodowościowe na Warmii i Mazurach 1945-1997, Instytut Za¬ chodni, Poznań. Secada W. G. 1990 Research, Politics and Bilingual Education, „Annals AAPSS" n. 508, s. 81-106. Serczyk W. 1993 Die sowjetische und die polnische Ukraine zwischen den Weltkriegen, w: Geschichte der Ukraine, red. F. Golczewski, Vendenhoeck und Rupre¬ cht, Gottingen, s. 210-231. Tracewicz Z. 2000 Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej, Wydawnic¬ two Adam Marszałek, Toruń. �Bożena Domagała 252 Żelazny W. 2002 Etniczność w naukach społecznych. rodowościowe" nr 20, s. 57-85. Zarys problematyki, „Sprawy Na­ Bożena Domagała U K R A I N I A N S I N W A R M I A A N D MAZURY. BETWEEN THE PRESERVATION OF LINGUISTIC I D E N T I T Y A N D LINGUISTIC ASSIMILATION (Summary) Ukrainians came to the region of Warmia and Mazury in 1947 when they were re­ settled from southeastern Poland. The resettlement and dispersion were the first stage of the policy of assimilation of the Ukrainian population, including linguistic assimilation, which was pursued in the following years. For the contemporary Ukrainians, who live in Warmia and Mazury, language is one of the basic values, next to religion and histori­ cal memory, which are pillars of their national identity. The basic role in sustaining and developing the linguistic identity of the community is played by the school. Its job is to promote the knowledge of literary language, which matches the standards of the national language. It is a key to the Ukrainian culture and a link between the Diaspora and the Ukrainian people. The school is also an institution which integrates the Ukrainian com¬ munity in the region, particularly the youth. It builds the linguistic community through the organisation of many events and local and regional meetings. The preservation of the Ukrainian language in the minority will depend on the extent to which it w i l l be a language used in everyday communication in families and in the community, despite the spontaneous processes of assimilation. A greater and greater number of mixed marriages is a danger to the Ukrainian language and culture. The migration of Ukrainian families to towns, which disintegrates the families and traditional neighbourhoods, does not favour the strengthening of links with the native language. As a result many Ukrainian families are facing a dilemma today - should they insist that their children attend extra language classes or not? Whatever the ultimate choices are, everything w i l l depend on raising the awareness that the culture of a minority group is a value, which favourably distinguishes a minority group, that it is a source of prestige in the culturally uniform society and that it accords a higher social status. Key words: ethnicity, linguistic identity, Ukrainian minority, ethnopedagogy � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7a06310fc3077aedb3ee3f8ddf2ea3f8.pdf faa569ccf71a31f52714caddd130cf5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5265 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource dialog międzykulturowy stereotyp obcego Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4887 Title A name given to the resource Spotkanie z innym w dialogu międzykulturowym / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.21-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L I I : 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABEIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN Warszawa SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM* Trzy możliwości stały zawsze przed człowiekiem, ilekroć spotkał się z Innym: mógł wybrać wojnę, odgrodzić się murem, mógł nawiązać dialog Ryszard Kapuściński (2004) 1 WARUNKI DIALOGU I JEGO CELE Słowo 'dialog' jest obecne w języku potocznym, w pracach naukowych, w polityce, w mediach. Powstają centra dialogu, firmy i pisma mające „Dialog" w nazwie lub tytule. Mam wrażenie, że słowo 'dialog' jest nadużywane. Mówi się np. o dialogu kultur w odniesieniu do festiwali, podczas których przedstawiciele różnych grup etnicznych prezentują swój dorobek: pieśni, tańce, rękodzieło, potrawy . Terminem 'dialog kultur' określane jest spotkanie z odmienną kulturą przy okazji wyjazdów turystycznych, także tych krótkotrwałych, o charakterze masowym, organizo¬ wanych przez wyspecjalizowane firmy , mimo że kontakt z Innym jest tu najczꜬ ciej znikomy, powierzchowny. Moim zdaniem, w obydwu wspomnianych tu dla przykładu przypadkach należałoby raczej mówić o zaproszeniu do dialogu (zapro­ szeniu, z którego można skorzystać lub nie) i stworzeniu wstępnych warunków, by mógł on zaistnieć. Na nadużywanie słowa 'dialog' wskazał ks. Waldemar Chrostowski. „Edarza się - pisał - że dwóch ludzi spotka się na ulicy albo zjedzą razem obiad - i to jest od razu nazywane dialogiem [przez dziennikarzy - dop. I.K.]. A oni tylko pospacerowali sobie, zjedli i porozmawiali. [...] Bywa, że ktoś, kto nie ma nic do powiedzenia, albo chce omijać drażliwe kwestie, mówi, że uprawia dialog. Nie brakuje także przejawów doraźnego koniunkturalizmu [ . . . ] " , traktowania 2 3 * Artykuł ten jest znacznie poszerzoną wersją tekstu przedstawionego przeze mnie podczas konferencji nt. „Komunikacja i dialog kultur", która odbyła się w Będlewie w dn. 13-15 czerwca 2008 roku. Jej organizatorami byli: Komitet Nauk Etnologicznych PAN, Zakład Etnologii Instytutu Archeologii i Etnologii PAN oraz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U A M . Cytat ten wybrał również jako motto swego artykułu Krzysztof Podemski (2007, s. 38). Na takie rozumienie dialogu wskazuje np. artykuł Kingi Czerwińskiej i Sylwii Żwak (Czerwiń­ ska, Żwak 2007). Patrz np.: Liśkiewicz 2007; Podemski 2007; Turystyka... 2005. 1 2 3 �22 IWONA KABZIŃSKA dialogu w sposób instrumentalny, wykorzystywania go dla doraźnych celów poli­ tycznych (Dialog bywa... 1998). Czymże więc jest prawdziwy dialog? Jakie są jego cechy? Jakie warunki po­ winny zostać spełnione, by można było mówić o takim dialogu? Termin 'dialog' wywodzi się z greckiego dialogein - rozmawiać (Rusecki 2004, s. 33). Można by więc uznać za uzasadnione pojmowanie każdej rozmowy jako dialogu. Przychylam się jednak do poglądu, że stawianie znaku równości mię¬ dzy wszelką rozmową i dialogiem jest daleko idącym uproszczeniem. Tego zdania jest np. cytowany wcześniej W. Chrostowski. Również Michaił Bachtin twierdził, że nie można traktować dialogu jedynie jako „rozmowy, [a nawet jako] sporu, polemiki, parodii" (za: Brocki 2008, s. 141). Taka „wąsko pojmowana dialogiczność [...] jest niewystarczająca" (tamże). Bachtin określił wymienione „formy dialogowości" jako „zewnętrzne, najbardziej oczywiste, ale [zarazem najbardziej] pospolite" (tamże). Znak równości między dialogiem (w tym przypadku antropologicznym) i rozmo¬ wami, „jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym" stawia Vincent Crapanzano (za: Ostojska 2007, s. 20). Polemizuje z nim Dennis Tedlock, słusznie, według mnie, zwracając uwagę, że gdyby dialog antropologiczny nie różnił się niczym od codziennej rozmowy, „każdy z nas byłby antropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji mógłby zyskać status etnograficz¬ nego" (za: Ostojska 2007, s. 20) . Dialog stanowi podstawę kontaktów interpersonalnych, jest warunkiem po¬ rozumienia i społecznego rozwoju. Jest również przedmiotem filozoficznej reflek¬ sji (pisali o nim m.in. Arystoteles i św. Augustyn) (Rusecki 2004, s. 29). Wielu badaczy, m.in. Martin Buber, Franz Rosenzweig i Emanuel Levinas, wskazywało na dialogiczny charakter życia ludzkiego oraz rolę, jaką dialog odgrywa w spot¬ kaniu z Innym (za: Domańska 2005, s. 144; patrz też: Brocki 2008, s. 115-170; Kaniowska 2006; Ostojska 2007). Według B. Mannheima i D. Tedlocka, w „ży­ wym dialogu należy poszukiwać reguł społecznego działania" (The Dialogic Emergence... 1995, s. 2; za: Brocki 2008, s. 128) . Bachtin uznał dialog za sposób „językowej ekspresji życia człowieka" (Cudowska 2003, s. 131) i stwierdził, że istnieje tylko jeden rodzaj poznania, a jest nim właśnie poznanie poprzez dialog (za: Brocki 2008, s. 142). Podkreślił ponadto, że dialog nie polega jedynie na „wczuwaniu się w sytuację innego", ani też na przy¬ jęciu jego perspektywy, sposobu postrzegania świata, nie chodzi o „«wżywanie 4 5 4 Tedlock zauważa również, że w dialogu antropologicznym niezbędna jest znajomość zasad komunikacji międzykulturowej oraz chęć zrozumienia odmienności przez badacza podejmującego rozmowę z Innym (tamże). Spotkanie z Innym może stać się ,,punkt[em] wyjścia antropologicz­ nej działalności, [...] dociera[nia] do tego, co odmienne poprzez dialog" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 18). Komentując to stanowisko Marcin Brocki dodaje, że w „żywym dialogu" uczestniczy także etnolog jako autor tekstów, będących jednym z efektów jego prac (Brocki 2008, s. 128); patrz też: Jakobson 1989; Ricoeur 1989 (za: Brocki 2008, s. 135-137; Kaniowska 2006). Osobiście nie jestem zwolenniczką przedstawiania etnologicznych badań terenowych jako formy dialogu, nie będę tu jednak polemizować z tą koncepcją. 5 �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 23 [się] w inną kulturę»", lecz o otwarcie się na odmienność (Bachtin 1986; za: Cudowska 2003, s. 129) Jedną z cech dialogu, na którą wskazywał Bachtin, a za nim inni badacze, jest „polifoniczność", rozumiana jako „równouprawnienie wielu głosów, odmiennych dyskursów i narracji rzeczywistości społecznej" (Cudowska 2003, s. 131; por. Bronk 1988; Gadamer 1993; 2003; za: Ostojska 2007, s. 24-25). Nie ma w nim miejsca na autorytaryzm i demagogię (Cudowska 2003, s. 131). Niezbędne jest również „«dobrowolne odsłonięcie»" się partnerów wobec siebie (Bachtin 1970; za: Cudowska 2003, s. 132; por. Brocki 2008, s. 140) . Fundamentalne znaczenie ma umiejętność cierpliwego słuchania (Rozmowa z... 1998; por. Boon 1979; Geertz 1973; Tokarska-Bakir 1995; za: Brocki 2008, s. 126). Zdaniem niektórych reprezentantów nurtu dialogicznego w antropologii, słuchanie rozmówców jest ważniejsze od obserwacji, ma „zająć jej uprzywilejo¬ wane miejsce" (Boon 1979; za: Brocki 2008, s. 126). Nie podzielam tego poglądu. Przychylam się natomiast do tych autorów, którzy - jak np. Tedlock - uważają, że słuchanie i obserwacja są równie ważne, uzupełniają się (za: Ostojska 2007, s. 20; patrz też Kaniowska 2006, s. 21-23). Zasadniczym celem dialogu jest „wymiana poglądów i poszukiwanie wspólne¬ go stanowiska w jakiejś sprawie" (Rusecki 2004, s. 33). Dochodzi tu do konfron¬ tacji odmiennych stanowisk, pojawia się wiele pytań wymagających udzielenia odpowiedzi, „ujawniają się nowe sensy i prawdy" (Słownik... 1977; za: Cudowska 2003, s. 131). Dialog nie polega na odrzuceniu „własnej perspektywy poznawczej". „Nie wzbo¬ gaca [to bowiem] w żaden sposób życia o nowe sensy (Cudowska 2003, s. 131). Chodzi tu o wyjście „poza obszar wspólnie podzielanych przekonań" (Crapanzano 1990; za: Ostojska 2007, s. 20). Zdaniem niektórych badaczy, o prawdziwym dia¬ logu można mówić tylko wtedy, kiedy pojawiają się różnice zdań między jego uczestnikami (tamże). Partnerami dialogu nie mogą być wyłącznie ludzie, „którzy nam odpowiadają, którzy nam potakują. Dialog dopiero wtedy staje się autentycz¬ ny, kiedy rozmawiamy z tymi, którzy są dla nas niewygodni, może nas obrazili" (Rozmowa z. 1998). „Gdy ktoś identyfikuje się ze mną, zobaczy tylko to, co ja już widzę, nie wzbogaci w ten sposób mojej interpretacji świata [ . ] " (Cudowska 2003, s. 131; patrz też: Bronk 1988; Gadamer 2003; za: Ostojska 2007, s. 24). Etnologowie/antropolodzy kultury wiele uwagi poświęcają dialogowi międzykulturowemu. Uczestniczą w nim (lub mogą uczestniczyć) osoby należące do róż¬ nych grup kulturowych, mające odmienne poglądy i doświadczenia, kierujące się w życiu różnymi wartościami. Chodzi tu o „wzajemne poznanie własnych argu¬ mentów, motywów i postaw" (Posern-Zieliński 2004, s. 41), a w konsekwencji - unikanie uprzedzeń, nietolerancji, patrzenia na świat przez pryzmat stereotypów. 6 6 W latach 1970. prace Bachtina na temat dialogu stały się inspiracją dla wielu zachodnich antropologów. Przyczyniły się też do rozwoju nurtu dialogicznego (dialogizmu) w antropologii. W centrum uwagi znajduje się tu m.in. relacja: „badany - badacz - tekst - odbiorca" (Brocki 2008, s. 116). Etnografia postrzegana jest jako „transformacja cudzego głosu, cudzej mowy [ . . . ] " , jej „tematyzacja" (Vrhel 1993; za: Brocki 2008, s. 117; por. Rabinow 1977; za: Brocki 2008, s. 117-120). �24 IWONA KABZIŃSKA Bardzo ważne jest również „poszukiwanie wspólnych wartości [i] konstruowanie przestrzeni dla własnej kulturowej ekspresji" (tamże). „Dialog międzykulturowy jest otwartą i pełną szacunku wymianą poglądów między jednostkami i grupami należącymi do różnych kultur, która prowadzi do głębszego zrozumienia pojmowania świata przez innych" (Sadowski 2008, s. 213 ). Biorą w nim udział reprezentanci różnych grup kulturowych, a jego podstawą jest poszanowanie i akceptacja norm prawnych, religijnych, obyczajowych oraz tole¬ rancja (tamże, s. 212-213). Zdaniem Sadowskiego, żeby prowadzić dialog międzykulturowy „niezbędny jest [również] przynajmniej elementarny pakiet wspólnie podzielanych wartości, konieczne jest wzajemne zainteresowanie, gruntowna wiedza [na przykład] o mniej¬ szościach i o większościach kulturowych, wiedza przynajmniej na temat dotychcza¬ sowych podstawowych form relacji między nimi, [oraz] kompetencje kulturowe do realizacji dialogu w praktyce [ . ] " (tamże, s. 214). Sadowski wyróżnia trzy grupy wartości. Do pierwszej z nich, akceptowanej - jego zdaniem - przez dużą część polskiego społeczeństwa, zalicza „poszanowanie godności ludzkiej, wol¬ ności, równości, państwa prawa, demokracji, braku zgody na dyskryminację [ . ] " . Do drugieje grupy należą wartości określone jako dodatkowe. Są to: partnerstwo kultur, pluralizm i relatywizm kulturowy, respektowanie interesów mniejszości kulturowych, wolność wyboru poszczególnych kultur (tamże). Upowszechnienie wartości zaliczonych do tej grupy wymaga, jak twierdzi Sadowski, „cierpliwej i długookresowej socjalizacji" (tamże). Trzecią grupę stanowią „wartości spe¬ cyficzne", „oczekiwane [m.in.] przez poszczególne mniejszości narodowe i et¬ niczne" (tamże). Od ich spełnienia zależy powstanie płaszczyzny dialogu (tamże) i zapewne także jego powodzenie. Nie może być mowy o autentycznym dialogu bez szacunku dla kulturowej odmienności i przekonania, że Inny nie znaczy gorszy (Cudowska 2003, s. 133). Niezbędna jest akceptacja różnic kulturowych, pojęta najprościej jako traktowanie Innych życzliwie, w sposób otwarty (Preece 2007, s. 38). Przekonujące jest dla mnie rozróżnienie akceptacji i tolerancji przedstawione przez Jennifer Jackson Preece. „Tolerować - jej zdaniem - znaczy «znosić lub być cierpliwym» w sto¬ sunku do kogoś/czegoś, kto/co nam nie odpowiada [ . ] " (tamże). Tolerancja może być uznana za „negatywną politykę powściągliwości, podczas gdy akceptacja jest pozytywną polityką wsparcia" (tamże). Inaczej pojmuje tolerancję Walerij Tiszkow. Według niego, nie można o niej mówić np. wówczas, gdy mieszkańcom jakiejś miejscowości nie przeszkadza budo¬ wa meczetu albo synagogi w sąsiedztwie istniejącej tam dotychczas cerkwi prawo¬ sławnej. Świadectwem tolerancji jest dopiero zaangażowanie miejscowej ludności 7 8 7 Sadowski powołuje się na fragment tekstu ze strony internetowej http://www.feminoteka. plnews.php.readmore = 1613). Bardzo ważne są również kompetencje intelektualne, instrumentalne, interpretacyjne i moralne (Cudowska 2003, s. 132). Nie każdy więc, jak widać, może uczestniczyć w dialogu, a jego prowa­ dzenie jest sztuką wymagającą od jego uczestników określonych umiejętności. Do tego wniosku prowadzą także uwagi dotyczące dialogu międzykulturowego poczynione przez Sadowskiego. 8 �25 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM w budowę świątyni wznoszonej przez przedstawicieli innego wyznania (Tiśkov 2005, s. 116). Preece uznałaby zapewne takie działanie za akceptację odmienności. Sądzę, że sposób rozumienia tolerancji jest istotny dla udziału w dialogu międzykulturowym i spojrzenia na to zjawisko. Inną kwestią, która - moim zdaniem - powinna zainteresować badaczy, jest rola, jaką odgrywa dialog w procesie zmian społecznych, jak również w przemianach charakteru poszczególnych społeczeństw i relacji międzyludzkich. Niektórzy badacze uważają dialog międzykulturowy za jedyny sposób „budo¬ wy społeczeństw prawdziwie wielokulturowych" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Cytowany autor twierdzi, że w tego typu społeczeństwach, zróżnicowanych pod względem kulturowym, etnicznym, rasowym, religijnym, obyczajowym, dominują tendencje integrujące, a pojawiające się napięcia i konflikty są „rozwiązywane [ . ] szybko, skutecznie i z zastosowaniem procedur demokratycznych" (tamże). Posern-Zieliński, moim zdaniem, pisze o ideale społeczeństwa wielokulturo¬ wego. W rzeczywistości, jak zauważa Sadowski (i co każdy może zaobserwować we własnym kraju i poza jego granicami) w społeczeństwach, które uważają się za demokratyczne, „relacje międzykulturowe w znacznym zakresie nadal nie mają charakteru demokratycznego" (Sadowski 2008, s. 208). Autor pyta: Dlaczego tak się dzieje? (tamże), nie udziela jednak odpowiedzi na to pytanie. Część badaczy uważa, że uczestnictwo w dialogu stanowi warunek „ewoluo¬ wania współczesnych społeczeństw od wielokulturowości do międzykulturowości" (np. Cudowska 2003, s. 128; Czyżewski 2004, s. 30-31). Zwolennicy tej koncep¬ cji postrzegają społeczeństwa wielokulturowe inaczej, niż czyni to np. PosernZieliński. Ich zdaniem, nie dochodzi tu do bliższych kontaktów między two¬ rzącymi je grupami, a odmienność jest przyczyną dyskryminacji. Otwarcie się na siebie zróżnicowanych kulturowo grup następuje dopiero w społeczeństwach międzykulturowych. Takie społeczeństwa cechuje m.in. wzajemne zrozumienie odmienności i wymiana kulturowa (tamże). „Akceptuje się [w nich ponadto] [ . ] polifoniczny obraz świata, nieuzurpujący sobie prawa do jednej tylko jego inter¬ pretacji" (Cudowska 2003, s. 133). Dopuszczane są do głosu „inne stanowiska aksojologiczne, etyczne i estetyczne" (tamże). Jeszcze inaczej proces transformacji społeczeństw przedstawia Sadowski. Mówi on o przeobrażaniu się społeczeństw zróżnicowanych kulturowo (w warun¬ kach demokracji) w społeczeństwa pluralistyczne, a następnie dopiero w spo¬ łeczeństwa wielokulturowe, tj. takie, „w którym problemy z zakresu współżycia międzykulturowego rozwiązywane są poprzez wdrażanie do życia zbiorowego zasad równości i wolności w sferze kulturowej" (Sadowski 2008, s. 205) . Nierzadko za dowód wielokulturowości uważana jest obecność w tej samej miejscowości domów kultury, w których (w każdym z osobna) prezentowany jest 9 10 9 Na temat różnych możliwości rozumienia tolerancji patrz np.: Tolerancja ijejgranice... (2004). Zdaniem tego badacza, w Europie Środkowo-Wschodniej można dziś jedynie mówić o społe­ czeństwach wielokulturowych jako „kategorii perspektywicznej"; na tym obszarze zróżnicowanie kulturowe dopiero „uzewnętrznia się, staje się widoczną strukturalną cechą społeczeństwa" (tamże). 1 0 �26 IWONA KABZIŃSKA dorobek sąsiadujących ze sobą na określonym obszarze grup etnicznych, naro­ dowych, regionalnych. Sytuację tę lapidarnie ujął Krzysztof Czyżewski: „Mamy wielokulturowość, bo mamy różne domy kultury" (Czyżewski 2004, s. 30). Przy­ pomniał on również, że we współczesnym świecie wielokulturowość jawi się często jako „archipelag kultur"; „to są różne wyspy, odrębne ośrodki, które bronią poszczególnych, odrębnych tożsamości kulturowych" (tamże, s. 31). Zdaniem Czyżewskiego, konieczna jest zmiana tej sytuacji, usunięcie murów oddzielających od siebie poszczególne kultury i reprezentujące je ośrodki, zainteresowanie się inny¬ mi kulturami, poznanie ich, uczynienie kroku w kierunku dialogu, który umożliwia przejście od społeczeństwa wielokulturowego do międzykulturowego (tamże). Trudno mi opowiedzieć się jednoznacznie za jedną ze wspomnianych tu przy¬ kładowo koncepcji. Dyskutowanie tej kwestii nie jest celem moich rozważań. Chciałabym przede wszystkim zasygnalizować konieczność podjęcia systema­ tycznych badań nad miejscem dialogu w społeczeństwach złożonych z przedsta­ wicieli wielu kultur, jego udziałem w procesie zmian społecznych oraz stosun­ kiem przedstawicieli różnych kultur do dialogu i warunkami umożliwiającymi jego zaistnienie lub utrudniającymi je. Znakomitym miejscem dialogu międzykulturowego może być pogranicze kul¬ turowe, tu bowiem najczęściej dochodzi do spotkania z Innym. Obszar ten „zawie­ ra w sobie [jednak również] potencjał [...] konfliktogenny" (Adamiak 2005, s. 218). To, czy pogranicze stanie się widownią konfliktów, czy dialogu zależy od wyborów dokonanych przez jego mieszkańców. Czy opowiedzą się za wojną, wznoszeniem murów, czy za współdziałaniem i rozwiązywaniem pojawiających się problemów przez podjęcie dialogu? Choć we współczesnym świecie dużo mówi się o dialogu, droga ta - moim zdaniem - w praktyce wybierana jest najrzadziej (por. Tiśkov 2005, s. 116). Pogranicza są nierzadko widownią napięć, zderzają się tam bowiem i konkurują ze sobą interesy różnych grup, m.in. większości i mniejszości (Sadowski 1995b, s. 12). Na pograniczu ma miejsce „nieustanna konfrontacja zmiennych wpływów kulturalnych, politycznych i gospodarczych [ . . . ] " (Żołędowski 2003, s. 72-73). Występuje tu m.in. zjawisko polegające na narzucaniu własnej kultury Innym przez grupę dominującą. Zmusza j ą to do obrony własnej tożsamości (tamże). Zdaniem Ryszarda Kantora, kultury pogranicza nierzadko są ofensywne, nastawione na kon¬ frontację, wręcz agresywne (Kantor 1996, s. 29), dlatego też - jak można wnio¬ skować - dominują tu konflikty, napięcia i animozje. Trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie „dlaczego na jednych pograni¬ czach odbywa się kooperacja, podczas gdy na innych rywalizacja lub konflikt" (Sadowski 1995a, s. 42). Często decyduje o tym historia, nawet „bardzo odległa przeszłość" (Sadowski 2001, s. 15; por. Żołędowski 2003, s. 231-324). „To, co należy do przeszłości", pisze Agnieszka Adamiak, „wydaje się być balastem i swo¬ istego rodzaju barierą dzielącą ludzi, ponieważ wspomnienia bolą, a urazy pielęg¬ nowane są pieczołowicie jak najdroższe pamiątki. [...] Potrzeba [...] dużo dobrej woli, by mimo różnych obciążeń z przeszłości otworzyć się na tego drugiego, innego, a w dużej mierze przecież swojego" (Adamiak 2005, s. 234). Przezwy- �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 27 ciężenie „balastu historii" jest, zdaniem Michała Horoszewicza, jednym z celów dialogu (Braterski dialog... 1999/2000; patrz też: Horoszewicz 2001). Charakter relacji między grupami spotykającymi się na pograniczach kultu­ rowych zależy również m.in. od uwarunkowań ustrojowo-politycznych, sytuacji społeczno-ekonomicznej, liczebności i przestrzennego rozmieszczenia poszczegól­ nych grup, możliwości udziału mniejszości w życiu publicznym, charakteru więzi łączących członków mniejszości narodowych z Macierzą, zróżnicowania reli¬ gijnego mieszkańców tych obszarów i stosunków między różnymi Kościołami (szerzej patrz: Żołędowski 2003). Niezależnie od tego, jak kształtują się relacje między mieszkańcami pogranicza kulturowego, jest tu zawsze (przynajmniej po¬ tencjalnie) miejsce na autentyczny dialog (patrz: Adamiak 2005, s. 218). Trzeba jednak - przypomnę - opowiedzieć się za nim, wybrać ten sposób postępowania i konsekwentnie realizować podjętą decyzję. DIALOG MIĘDZYRELIGIJNY We współczesnej Europie stosunkowo często mówi się o dialogu międzyreligijnym. Podejmowane są też inicjatywy świadczące o głębokim zainteresowaniu tą formą kontaktów z przedstawicielami innych wyznań (szerzej patrz: np. Chrostowski 1997; Horoszewicz 2001; Hryniewicz 1993; Kabzińska 2002; Pawłowicz 2004; Sakowicz 2004). Kwestia dialogu międzyreligijnego powinna, moim zdaniem, w większym niż dotychczas stopniu zainteresować etnologów/antropologów kultury. Jest on bo¬ wiem częścią dialogu międzykulturowego. Uczestniczą w nim wyznawcy różnych religii, a od relacji między nimi w dużej mierze zależy charakter stosunków spo¬ łecznych na pograniczach kulturowych. Szersza dyskusja na temat dialogu międzyreligijnego zapoczątkowana została przez Sobór Watykański I I . Wcześniej był on podejmowany na niewielką skalę (patrz np. Nosowski 2001, s. 107 ). „Po tragicznych doświadczeniach świato¬ wych wojen, izolacjonizmu systemów społeczno-politycznych, konfrontacyjnych postaw [ . ] zaczęto uświadamiać sobie potrzebę prowadzenia dialogu niemal na wszystkich płaszczyznach życia ludzkiego [ . . . ] " (Rusecki 2004, s. 29). Jedną z takich płaszczyzn jest religia (tamże). Fundamentalne znaczenie dla upowszech¬ nienia dialogu międzyreligijnego miała deklaracja „Nostra aetate". Opowiedziano się w niej za koniecznością podjęcia dialogu między członkami Kościoła Kato¬ lickiego i przedstawicielami innych wyznań, w tym także niechrześcijańskich, wskazano również sposoby prowadzenia tego dialogu (szerzej patrz: Solarz 2004; Pawłowicz 2004; Chrostowski 1997). Dialog międzyreligijny rozumiany jest jako „«całokształt pozytywnych i kon¬ struktywnych stosunków międzywyznaniowych z osobami i wspólnotami innych 11 1 1 Zbigniew Nosowski podaje przykład księdza Michała Piaseczyńskiego z diecezji łomżyń¬ skiej, który był prekursorem i promotorem dialogu między chrześcijaństwem i judaizmem na tym terenie w latach 1930. (tamże). �28 IWONA KABZIŃSKA religii mających na celu wzajemne poznanie i obopólne ubogaceniem" (Urban 2004, s. 149) . Nie ogranicza się on wyłącznie do kwestii teologicznych, lecz uwzględnia szeroki kontekst kulturowy. Religia, przy całej swojej wyjątkowości, wymiarze duchowym, teologicznym, transcendentalnym, jest postrzegana jako część kultury . Papież Paweł V I określił dialog jako narzędzie „przełamywania przesądów i braku zrozumienia między grupami ludzkimi" (Urban 2004, s. 145). Uznał go za „środek służący zdobywaniu takich dobrych celów, jak wolność religijna, kultura, porządek publiczny, czy inne dobra społeczne" (tamże). Spostrzeżenia te nie do­ tyczyły jedynie „dialogu międzyreligijn[ego] w ścisłym znaczeniu tego słowa". Paweł V I mówił bowiem również o „spotkaniu kultur", którego nie można pominąć w działalności Kościoła Katolickiego i jego kontaktach z innymi religiami (tamże). W wielu dokumentach wymienione zostały cechy dialogu, jego przymioty. Na¬ leży do nich np. jasność, łagodność, ufność i roztropność. Jasność - precyzuje papież Paweł V I - oznacza mówienie w sposób zrozumiały. Ufność zakłada, że przystępując do dialogu mamy do siebie zaufanie. Roztropność polega na uwzględ¬ nieniu okoliczności, do kogo się mówi i w jaki sposób. Jeśli chodzi o łagodność - pisał papież - „nie przystoi, aby dialog był nadęty pychą, zawierał ostre słowa, urażał dotkliwie innych [...]. Dialog nie posługuje się twierdzeniami autorytar­ nymi, niczego nie narzuca, niesie [...] pokój, odrzuca fanatyzm, toleruje sprze¬ ciwy, skłania do szerokich poglądów. Przy tym wszystkim dialog [o czym już była mowa] nie może być wyrzekaniem się własnej tożsamości" (Rozmowa z o. Markiem Nowakiem... 2000). Na konieczność zachowania własnej tożsamości przez uczestników dialogu wskazuje też np. David Novak (2000; 2001) (por. Sakowicz 2004, s. 279; Rozmowa z... 1998). W dokumencie ogłoszonym w roku 1984, noszącym tytuł Postawa Kościoła wobec wyznawców innych religii. Refleksje i wskazówki dotyczące dialogu i misji, zaznaczono, że „dialog jest przede wszystkim stylem działania, postawą [...] Za¬ kłada uwagę, szacunek i przychylność wobec drugiego człowieka, a także uznanie jego osobowej tożsamości, jego sposobów wyrażania siebie, jego wartości. [ . ] " (Pawłowicz 2004, s. 66). Sformułowano również podstawowe zasady dialogu. Mówi się tam również m.in. o „równości wszystkich ludzi", godności istoty ludz¬ kiej, chrześcijańskiej miłości i szacunku wobec każdej osoby, braku „jakiejkol¬ wiek dyskryminacji", „poszanowaniu prawa do wolności sumienia i wolności reli¬ gijnej, czyli prawa jednostek i wspólnot do wyznania i praktykowania własnej religii, [ . ] wykluczeniu z działalności ewangelizacyjnej wszelkich form przy12 13 1 2 Józef Urban powołuje się m.in. na dokument Papieskiej Rady do spraw Dialogu Międzyreligijnego oraz Kongregacji do spraw Ewangelizacji Narodów, z 19 maja 1991 roku, zatytułowany Dialog i przepowiadanie. Nawiązuje także do encykliki Jana Pawła I I Redemptoris missio. Badacze wyróżniają wiarę, rozumianą jako określony system wierzeń, i kulturę religijną, tj. system zachowań, norm i relacji międzyludzkich, które są następstwem przyjęcia określonej religii (Baranowski 1971, s. 167-188). Moim zdaniem, rozróżnienie to ma jedynie charakter porządkujący, systemy wierzeń funkcjonują bowiem zawsze w ludzkich zbiorowościach, stanowiąc część ich kultury, kształtują j ą i mają znaczący wpływ na ludzkie zachowania. Przyczyniają się też do powsta¬ wania określonych wzorów kulturowych, instytucji i więzi społecznych. 1 3 �SPOTKANIE E INNYM W DIALOGU MIĘDEYKULTUROWYM 29 musu, nieuczciwego nakłaniania, wyśmiewania i poniżania jakichkolwiek osób wyznających inne przekonania i wierzenia" (tamże, s. 67). Dialog międzyreligijny nie może prowadzić do asymilacji lub synkretyzmu (Bartoszewski 1998, s. 7 ; patrz też: Sakowicz 2004, s. 279). Na kwestie te zwraca­ j ą również uwagę twórcy deklaracji Dabru emet, ogłoszonej 10 września 2000 roku, będącej „żydowskim oświadczeniem na temat chrześcijan i chrześcijaństwa" (Dabru emet... 2001, s. 56), a zarazem „odpowiedzią na chrześcijańską inicjatywę teolo­ giczną" (Novak 2001, s. 68). Podkreślają oni stanowczo, że dialog międzyreligijny nie może być drogą do asymilacji, zmiany praktyk religijnych, synkretyzmu lub kon¬ wersji, ani też do wzrostu liczby małżeństw mieszanych między przedstawicielami różnych wyznań. Nie może w nim być również mowy o triumfalizmie i upieraniu się, że któraś ze wspólnot jest depozytariuszką prawdy najwyższej i ostatecznej (Dabru emet... 2001, s. 58; Novak 2000, s. 40-41; patrz też: Kabzińska 2002). Dialog międzyreligijny jest (lub może być) prowadzony na różnych poziomach. „Podstawową formą dialogu jest tzw. dialog życia, zwany też dialogiem codzien¬ ności bądź dialogiem codziennego życia" (Sakowicz 2004, s. 278; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 67-68). Polega on na akceptacji kulturowej odmienności, życz­ liwym stosunku do Innych, poczuciu solidarności, współuczestniczeniu w smut¬ kach i radościach innej grupy oraz budowaniu wspólnego społeczeństwa (tamże). Eugeniusz Sakowicz podaje, że „ta forma dialogu obejmuje najszerszy krąg uczest¬ ników" (tamże). Nie wiadomo jednak czy informację tę należy odnieść do rzeczy¬ wiście licznego uczestnictwa wielu osób w „dialogu życia", czy też jest tu jedynie mowa o potencjalnej możliwości takiego udziału. Kolejną „formą dialogu jest dialog doktrynalny, zwany też dialogiem teologicz¬ nym, dialogiem wymiany teologicznej, dialogiem specjalistów bądź ekspertów" (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 69-70). Jego celem jest m.in. „zrozumienie doktryny, w której wyrażają się najważniejsze treści każdej religii. [ . ] Dialog o charakterze doktrynalnym realizuje się w drodze rozmów, wymiany poglądów, nie zaś polemik. W dialogu tym, ze względu na jego charakter, zaanga¬ żowani są eksperci: teologowie, filozofowie, antropolodzy oraz znawcy kultury . E tego powodu dialog ten często określany jest właśnie jako dialog specjalistów bądź dialog ekspertów, którymi są zwykle oficjalni przywódcy religijni bądź też liderzy poszczególnych mniejszych społeczności. [ . ] " (Sakowicz 2004, s. 279). Istnieje również forma dialogu określana jako „dialog wymiany religijnego do¬ świadczenia, czyli dialog modlitwy" (tamże). „Na tym poziomie osoby silnie zako¬ rzenione we własnych tradycjach religijnych dzielą między sobą ich własne bogac¬ two duchowe, ich własne doświadczenie Boga" (Pawłowicz 2004, s. 69). Eygmunt Pawłowicz podkreśla, że „ta forma dialogu jest bardzo trudna, ponieważ wymaga [ . ] nie tylko sympatii i otwarcia na wyznawcę innej religii, ale również zdol¬ ności do relacji na poziomie o wiele bardziej pogłębionym" (tamże). Obowiązują 14 15 1 4 Autor powołuje się na wypowiedź bp. Stanisława Gądeckiego na temat dialogu. Zaproszenie do udziału w dialogu specjalistów „antropologów i znawców kultury" świadczy, moim zdaniem, o postrzeganiu tej formy dialogu międzyreligijnego jako części dialogu międzykul¬ turowego, a religii jako części kultury. 1 5 �30 IWONA KABZIŃSKA tu zasady dotyczące generalnie dialogu międzyreligijnego, Nie może być mowy 0 relatywizmie, indyferentyzmie, ani synkretyzmie. „W dialogu modlitwy każdy pozostaje sobą: jest wierny tożsamości, która stanowi znak rozpoznawczy danej religii" (Sakowicz 2004, s. 279). Jedna z form dialogu określana jest jako „dialog wspólnych dzieł". Jego istotą jest „współpraca wyznawców różnych religii [...] na płaszczyźnie humanitarnej, społecznej, ekonomicznej i politycznej" (tamże, s. 281). „[...] Dialog dzieł [...] ma uwrażliwić [...] na wszelkie problemy współczesnego świata", takie jak głód, nędza, bezrobocie, przymusowe migracje, łamanie praw człowieka, wojny, różnego typu konflikty (tamże). Bardzo ważna jest troska o pokój, zarówno w skali lokalnej, jak 1 międzynarodowej (Sakowicz 2004, s. 279; patrz też: Pawłowicz 2004, s. 68-69). Odpowiedniki wymienionych tu form dialogu międzyreligijnego można, moim zdaniem, znaleźć w szeroko rozumianym dialogu międzykulturowym, nie będą¬ cym wyłącznie spotkaniem przedstawicieli różnych konfesji. Dialog życia, w tym przypadku, obejmuje codzienne kontakty osób reprezentujących różne kultury, łączy się z otwartością na odmienność, jej akceptacją, a także poczuciem bliskości i zaangażowaniem w budowę wspólnego społeczeństwa. W dialogu specjalistów uczestniczą przywódcy poszczególnych grup kulturowych, znawcy ich dziedzictwa, a nierzadko zarazem znawcy dziedzictwa innych grup. Dialog dzieł przejawia się m.in. w niesieniu pomocy potrzebującym, niezależnie od ich wyznania lub identy¬ fikacji etnicznej, narodowej i kulturowej , podejmowaniu prób mających na celu czynienie świata lepszym, choćby w jego lokalnym wymiarze. Ma on - przy¬ pomnijmy - „uwrażliwiać na problemy współczesnego świata, budować pokojowe relacje między różnymi grupami kulturowymi" (Sakowicz 2004, s. 281). O takiej formie dialogu jest mowa m.in. w deklaracji „Dabru emet". Jeden z jej punktów głosi bowiem, że „Żydzi i chrześcijanie muszą razem pracować na rzecz sprawiedliwości i pokoju" (Dabru ernet... 2001, s. 58). Wprawdzie część Żydów sprzeciwia się podejmowaniu dialogu z chrześcijanami ze względów teologicz¬ nych, politycznych i historycznych (szerzej patrz: Novak 2001), pojawiają się jednak głosy przypominające o tym, że „w przeszłości były okresy, w których Żydzi i chrześcijanie potrafili żyć razem i porozumiewać się ze sobą z szacunkiem i w pokoju" (Novak 2001, s. 69). Zdaniem Novaka, „obecny klimat polityczny [ . ] pozwala [ . ] budować [stosunki między wyznawcami judaizmu i chrześci¬ jaństwa] na tych doświadczeniach z przeszłości, które były pozytywne, niezależnie od tego, jak były nieliczne" (tamże; por. Krajewski 2001, s. 103). Taka postawa cechuje zwolenników autentycznego dialogu, do których bez wątpienia należy rabin Novak, jeden z twórców deklaracji „Dabru emet". Szczególnie wymowne jest, moim zdaniem, podejmowanie dialogu mimo braku pozytywnych doświadczeń w kontaktach z Innymi, głębokich zranień, będących 16 1 6 Znakomitym przykładem są, moim zdaniem, działania rozmaitych organizacji charytatyw¬ nych, często powiązanych z określoną religią, oferujących jednak pomoc wszystkim potrzebującym bez względu na ich identyfikację etniczną lub narodową i wyznanie. O takich działaniach szerzej piszę w artykule poświęconym różnym obliczom transformacji zachodzącej obecnie w Republice Białoruś (Kabzińska 2006/2007, s. 28-40). �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 31 np. efektem wydarzeń historycznych, poczucia krzywdy. To dialog, w którym może nastąpić spotkanie katów i ofiar, w którym może dojść do szczerej rozmowy, wybaczenia (co nie znaczy zapomnienia), a w konsekwencji do daleko idących zmian w relacjach między różnymi grupami. Szukając odpowiedników form dialogu międzyreligijnego w dialogu międzykulturowym nie wspomniałam dotychczas o dialogu wymiany religijnego doświad¬ czenia (dialogu modlitwy). W dialogu międzykulturowym można również mówić o doświadczeniu. Wynika ono m.in. z uczestnictwa biorących w nim udział osób w kulturze własnej grupy i grup sąsiednich, przeżywania własnej tożsamości, m.in. w zetknięciu z tożsamością Innych i jej manifestacjami w życiu codziennym. Są to również doświadczenia wynikające ze wspólnoty losów, udziału w histo¬ rycznych wydarzeniach, narracji o nich, pamięci. Mogą być one „przedmiotem wymiany". Każdy z uczestników tej formy dialogu pozostaje wierny swojej tożsamości etnicznej, narodowej czy kulturowej. Zachowany więc zostaje jeden z zasadniczych warunków dialogu. Występowanie dialogu międzyreligijnego i - szerzej - międzykulturowego na różnych poziomach jest, według mnie, ogromnie interesującym problemem badawczym dla etnologów/antropologów kultury. Badając proces dochodzenia do dialogu, jego przebieg i efekty, dotykamy zarazem kwestii kontaktu kulturo¬ wego, relacji „swój"- „inny" - „obcy", integracji, relacji między różnymi grupami kulturowymi (w tym - wyznaniowymi) oraz między grupą dominującą i mniej¬ szościami. Opis i wyjaśnienie tych zjawisk dostarcza nam znakomitych informacji, na których podstawie można mówić o funkcjonowaniu społeczeństwa zróżnico¬ wanego kulturowo. Są one również niezwykle przydatne w badaniach o charak¬ terze syntetyczno-porównawczym (np. w skali europejskiej). K L I M A T I KULTURA DIALOGU Dla upowszechniania różnych form dialogu niezbędny jest klimat sprzyjający otwarciu się na Innych (Cudowska 2003, s. 132-133; Sadowski 2008, s. 203-204). Konieczne jest budowanie kultury dialogu (Pamięć... 2002, s. 54). Niezbędne jest także poszukiwanie wspólnego, zrozumiałego dla wszystkich języka. Nie chodzi przy tym jedynie o samo opanowanie języka pełniącego rolę lingua franca w ko¬ munikacji między różnymi grupami, jak by wynikało z książki Preece (2007, s. 146) , lecz o wykorzystanie kompetencji językowych do prowadzenia auten¬ tycznego dialogu, o czym już Preece nie wspomina. Powodzenie dialogu międzykulturowego zależy m.in. od uczestnictwa w nim osób reprezentujących organa władzy państwowej, instytucje zajmujące się wychowaniem i edukacją, środki masowego przekazu, organizacje działające w społeczeństwie obywatelskim. Powinien on być również przedmiotem badań 17 1 7 Wspomniany fragment książki nosi tytuł „Dialog w społeczeństwie międzynarodowym" (s. 146-147). �32 IWONA KABZIŃSKA naukowych i monitoringu (Tiśkov 2005, s. 110). Działania podejmowane na tak szeroką skalę miałyby przede wszystkim na celu kształtowanie sprzyjających dia¬ logowi postaw tolerancji, umiejętności rozwiązywania konfliktów, otwartości na inne kultury (tamże, s. 110-117). Andrzej Sadowski uważa, że „w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo wy¬ czerpały się możliwości dalszego żywiołowego kształtowania się stosunków międzykulturowych. Wymagają one podjęcia wielkiego wyzwania publicznego w postaci strategii, a w dalszej mierze także programów wspierania przeobrażeń z zakresu międzykulturowego współżycia w kierunku tworzenia (się) nowego ładu [...] [tego] współżycia. Dalszy brak zainteresowania w praktyce życia zbiorowego spra¬ wami współżycia międzykulturowego sprzyjać będzie raczej utrzymaniu się wza¬ jemnej izolacji, stratyfikacji, a nawet dyskryminacji kulturowej, nieakceptowanych procesów asymilacyjnych, aniżeli prowadzić do powstania nowego ładu [...]. Ład ów trzeba wspierać poprzez zróżnicowane działania prawno-polityczne, ale prze¬ ważnie poprzez działania edukacyjne, poprzez stymulowanie procesów zbliżenia i wzajemnego poznania między przedstawicielami poszczególnych kultur, a więc poprzez tworzenie odpowiednich warunków do dialogu oraz poprzez stymulowa¬ nie i organizowanie dialogu międzykulturowego" (Sadowski 2008, s. 203). O podejściu do dialogu w znacznym stopniu decyduje, moim zdaniem, stosunek do drugiego człowieka oraz sposób widzenia siebie w relacjach z innymi ludźmi. Trudno przypuszczać, by zwolennikiem autentycznego dialogu mogła być osoba dążąca za wszelką cenę do realizacji własnych celów, bezwzględnie rywalizują¬ ca z innymi, uwzględniająca jedynie własny punktu widzenia, przekonana o swej nieomylności. Świadectwem stosunku do innych osób, a zarazem jednym z warunków dialogu, jest wspomniana już umiejętność słuchania. Mam wrażenie, ze dla współczesnego człowieka jest to niezmiernie trudne. Brak umiejętności słuchania siebie nawza¬ jem jest zauważalny w codziennych kontaktach międzyludzkich, w dyskusjach polityków i publicystów, w wywiadach prowadzonych przez dziennikarzy. Jak w tej sytuacji, nie słuchając Innych, można podjąć z nimi dialog? OD FILOZOFICZNYCH TRAKTATÓW DO PRAKTYKI SPOŁECZNEJ Zwykłemu człowiekowi, często zmęczonemu i zniechęconemu codziennymi doniesieniami o różnego typu konfliktach, stykającemu się na co dzień z kłamstwem i manipulacją , może się wydawać, że we współczesnym świecie nie ma 18 1 8 19 Zdaniem Zygmunta Baumana, wiek X X I jest wiekiem kłamstwa, ludzie bowiem coraz częściej posługują się nieprawdą dla osiągnięcia określonych korzyści (Wiek kłamstwa... 2004; patrz też: Zarembina 2005). Dubravka Ugresic mówi o 'kulturze kłamstwa', opisując sytuację w państwach powstałych po rozpadzie Jugosławii i sposoby działania niektórych polityków (Ugresic 2006). Zjawisko to jest obecne w polityce, w mediach, w życiu publicznym. Wybrane mechaniz¬ my manipulacji odsłania Eryk Mistewicz (W jaki sposób. 2008); patrz też: Obamiacy. 2008; Zarembina 2005. 1 9 �33 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM miejsca na dialog, spełniający wymienione wcześniej warunki, różniący się defi¬ nitywnie od zwykłej rozmowy. Można też wątpić czy jest on skutecznym narzę¬ dziem zmian, śledząc sytuację w krajach, w których mimo wiele obiecujących zapisów konstytucyjnych i mnogości dokumentów mających gwarantować prze¬ strzeganie tzw. standardów europejskich, lekceważone są prawa mniejszości etnicznych, narodowych, kulturowych, gdzie dochodzi do konfliktów w wyniku zderzenia różnych interesów grupowych oraz odmiennych wizji społeczeństwa (np. modelu integracyjnego z asymilacyjnym lub secesjonistycznym) . Pojawia się również pytanie, jak prowadzić dialog, gdy obowiązuje nas tzw. poprawność polityczna? Na kwestię tę wskazuje Posern-Zieliński, przypominając jednocześnie, że w dialogu międzykulturowym chodzi przede wszystkim o sku¬ teczne rozwiązywanie problemów. Nie można „skrywać [...] [ich] pod warstwą «nowomowy» czy pozornych działań i w konsekwencji pozwalać im trwać w hi¬ bernacji aż do kolejnego momentu eksplozji antagonizmów" (Posern-Zieliński 2004, s. 41). Badacz podkreśla, że odrzucenie zasad dialogu i poszukiwania porozu¬ mienia prowadzi do tego, że każda ze stron trzyma się ściśle „swoich pryncypiów, uważając je za jedynie słuszne, ostateczne i niepodważalne" (tamże). Sprzyja to upowszechnianiu się postaw nietolerancji, powoduje napięcia w stosunkach międzyetnicznych i utrudnia integrację (tamże). Brak dialogu prowadzi do izolacji poszczególnych osób i zbiorowości kulturowych, sprzyja ugruntowaniu stereo¬ typowych obrazów Innych, narastaniu lęku przed nimi, nieporozumieniom i kon¬ fliktom (Sadowski 2008, s. 213). Konflikty, napięcia, społeczne lęki i niepokoje mogą się jednak okazać znako¬ mitym punktem wyjścia do dialogu, jeśli tylko zostanie on uznany przez „różne strony" za narzędzie oczekiwanych, pożądanych zmian. Jeśli przyjmiemy, powo¬ łując się na Heraklita, Denisa de Rougemont czy Edgara Morina, że konfrontacja różnych wzorów zachowań, walka przeciwieństw, jest zjawiskiem w konsekwen¬ cji pozytywnym, prowadzi bowiem do „dialogu pluralizmów", który „wytwarza zmianę" (Morin 1989, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35) , do „najpiękniejszej har¬ monii" (de Rougemont 1995, s. 45), do uznania Europy za „ojczyznę [ . ] twór¬ czej niezgody" (tamże) . Zdecydowana większość mieszkańców Europy z pewnością nie zna pism Morina, ani innych filozofów, ma jednak własne poglądy np. na temat zjawiska określonego przez niego jako „spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji i komplementarności" (za: Gajda 2003, s. 35). Postrzega też na swój własny sposób 20 21 22 2 0 O konfrontacji różnych modeli społeczeństwa pisze Żołędowski 2003; patrz też np. Kurcz 2005; Kabzińska 2007. Zdaniem Morina, „geniusz europejski tkwi nie tylko w pluralizmie i zmianach, ale także w dialogu pluralizmów, który wytwarza zmianę [...] w życiu i stawaniu się kultury europejskiej ważne jest zapładniające spotkanie rozmaitości, antagonizmów, konkurencji, komplementarności, to znaczy właśnie ich dialogika [ . . . ] " (Morin 1988, s. 820; za: Gajda 2003, s. 35). Cytowany przez de Rougemont Heraklit twierdził, że „to, co stawia sobie wzajemnie opór, to i współdziała ze sobą, a z walki przeciwieństw rodzi się najpiękniejsza harmonia" (de Rougemont 1995, s. 45). 2 1 2 2 �34 IWONA KABZIŃSKA konflikty i dialog. Poznanie tych poglądów, sposobów widzenia określonych wzo¬ rów kulturowych i idei, jest znakomitym zadaniem dla etnologów/antropologów kultury. Można np. poszukiwać odpowiedzi na pytania: Czym jest konflikt i dia¬ log według osób należących do badanej przez nas grupy/badanych grup? Jakie postawy przyjmują wobec tych zjawisk? Które z nich jest im lepiej znane? Czy podejmują dialog międzykulturowy, międzyreligijny, a także np. dialog obejmujący członków tej samej społeczności, tej samej grupy etnicznej, religijnej, by rozwią¬ zywać nękające j ą problemy? Jeśli tak, to w jaki sposób to czynią? Czy widzą ograniczenia uniemożliwiające lub utrudniające prowadzenie dialogu? Co, według nich, jest w tym przypadku największą przeszkodą? Jak można j ą usunąć? Czy podzielają pogląd, że w praktyce społecznej trudniej o dialog na różnych pozio¬ mach, niż o konflikty i brak współdziałania? Czy potrafią wskazać możliwość zmiany takiej sytuacji? Czy istnieje - ich zdaniem - „recepta" na dialog międzykulturowy? Kolejne pytanie może dotyczyć dialogu jako wartości. We współczesnej Europie wiele mówi się o wspólnych wartościach, takich jak: pokój, przedsiębiorczość, dobrobyt, demokracja (rozumiana jako odrzucenie tota¬ litaryzmu i wszelkich odmian rządów autorytarnych), praworządność, świeckość wolność, równość oraz altruizm (Pomian 2004, s. 217-227). Do wartości tych można także zaliczyć dialog. Jest on również uważany za narzędzie kulturowo bliskie Europejczykom , jeden z wyróżników Europy . Wymienione tu wartości, w tym - dialog, są elementami idealnego obrazu naszego kontynentu. Mają też swoje, konkurujące z nimi, przeciwieństwa. Żadna z nich nie jest powszechna, ani dominująca i być może nigdy taką się nie stanie. Nie znaczy to jednak, że nie należy do nich dążyć. Dla przyszłości Europy ważne są wybory, jakich dokonują jej mieszkańcy. Za którymi z wymienionych tu wartości (a może za ich przeciwieństwami) opowie się większość Europejczyków? Jakie będą motywy tych wyborów? Jakie motywy kierują obecnie tymi, którzy uznają określone wartości za „swoje" i na tym fun¬ damencie budują swoje życie? W jaki sposób wybory dokonane przez członków poszczególnych grup kulturowych wpływają na relacje z Innymi? Dialog międzykulturowy ma do spełnienia bardzo ważną rolę w zróżnicowanej kulturowo przestrzeni (nie tylko europejskiej). Jest niezbędną w sytuacji spotka¬ nia z Innym rozmową, spełniającą określone warunki, połączoną z poszukiwaniem 23 24 25 26 27 2 3 Pomijam tu kwestię dialogu wewnątrzkulturowego, może on być jednak równie ważnym spo¬ sobem rozwiązywania problemów jak dialog międzykulturowy. Twierdzi tak np. Tiszkow (Tiskov 2005, s. 116). Tego zdania jest np. Ronald Inglehart (Żakowski 2004). Narzędziami „kulturowo bliskimi Europejczykom" są również, według niego, perswazja, tolerancja i uznanie odmienności. Według Czyżewskiego, miejscem dialogu międzykulturowego jest przede wszystkim Europa Środkowa. Podkreśla on zarazem, że zjawisko to jest niezwykle rzadkie we współczesnym świecie (Czyżewski 2004, s. 30). Europa Środkowa byłaby więc miejscem wyjątkowym pod tym względem. Z poglądami Czyżewskiego polemizuję w jednym z artykułów (Kabzińska 2005/2006). Krzysztof Pomian zwraca np. uwagę na trudności w realizowaniu idei praworządności, de¬ mokracji i równości w wielu krajach Europy (Pomian 2004, s. 220-222). 2 4 2 5 2 6 2 7 �35 SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM możliwości porozumienia, dokonania zmian na lepsze (w przekonaniu jego uczest¬ ników). Dialog jest także zaproszeniem do przezwyciężania ograniczeń utrudnia¬ jących lub wręcz uniemożliwiających spotkanie z Innym. Jest wyzwaniem do zmian istniejącej sytuacji nie tylko wówczas, gdy budzi ona głębokie niezadowole¬ nie, rodzi konflikty, lęki, ale także, jeśli chcemy pełniej otworzyć się na Innego, poznać go, zrozumieć, zaakceptować. Jeśli chcemy odpowiedzieć na jego potrzebę poznania, zrozumienia i zaakceptowania nas. EUROPEJSKI ROK DIALOGU MIĘDZYKULTUROWEGO I CO Z TEGO W Y N I K A W sierpniu 2004 roku narodził się pomysł uznania roku 2008 za Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego. Komisja Europejska i Parlament Europejski zaakceptowały tę propozycję w październiku 2005 r., przyznając na odpowiednie działania 10 mln euro (Czerwińska, Żwak 2007, s. 39, przyp. 1). Inicjatywa ta ma przede wszystkim na celu „«promocję dialogu międzykulturowego jako instrumentu umożliwiającego obywatelom europejskim, jak również wszystkim osobom miesz¬ kającym w Unii Europejskiej, zdobywanie wiedzy i umiejętności, dzięki którym będą oni w stanie odnaleźć się w bardziej otwartym, a równocześnie bardziej złożo¬ nym środowisku»". „Dialog międzykulturowy jest traktowany jako ważne remedium na utrzymujące się zjawiska, między innymi stereotypizacji, rasizmu, ksenofobii, nietolerancji, dyskryminacji, a nawet przemocy względem przedstawicieli innych grup kulturowych, jak również osiągania wymaganej spójności społecznej w spo¬ łeczeństwach zróżnicowanych kulturowo" (Sadowski 2008, s. 203-204) . Nie zauważyłam, by wspomniana inicjatywa została spopularyzowana choćby przez media, by stała się przedmiotem publicznej dyskusji. Nie wykorzystano więc okazji do upowszechnienia idei dialogu, zainteresowania nim jak najszerszych krę¬ gów społeczeństwa. Kilkadziesiąt znanych mi osób, które spytałam o Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego, stwierdziło, że nigdy o nim nie słyszało . Żadna z tych osób nie potrafiła też wskazać przykładów dialogu międzykulturowego, a możliwości kształtowania rzeczywistości społecznej za pośrednictwem dialogu oceniono sceptycznie. Sam dialog uznano za ideał, który nigdy nie stanie się do¬ minującym wzorem kulturowym w Europie i w innych krajach świata, zwłaszcza w tych, które nie mają doświadczeń z systemem demokratycznym i nie są nim zainteresowane. Nie zanegowano jednak konieczności dążenia do niego, opowie¬ dzenia się po stronie dialogu. Sądzę, że ten sposób myślenia nie jest odosobniony. Upowszechnianie idei dialogu międzykulturowego, wskazywanie jego przykła¬ dów, podobnie jak wychowanie do dialogu i tworzenie sprzyjającego mu klimatu 28 29 2 8 Autor powołuje się na: http://europa.eu.int/como/culture/portal/index en.htm. Na początku września 2008 r. w warszawskim tramwaju zauważyłam mężczyznę w średnim wieku, ubranego w koszulkę z napisem „2008 - Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego". Byłam chyba jedyną osoba, która zwróciła uwagę na ten napis; nie zauważyłam, by ktoś spośród wielu pasażerów przyglądał się mu, by wzbudził on zainteresowanie i komentarze. 2 9 �36 IWONA KABZIŃSKA społecznego wymaga długiego czasu. Warto jednak, jak sądzę, podjąć ten wysiłek, chociażby po to, by coraz więcej osób miało świadomość, że w świecie, w którym żyjemy istnieją nie tylko wojny, różnego typu konflikty, napięcia, przemoc, kon¬ kurencja ale również zjawiska, takie jak dialog, że mamy możliwość dokonywania wyborów nie tylko w teorii, ale też w praktyce. Chociaż badacze coraz częściej podejmują temat dialogu międzykulturowego i zwracają uwagę na konieczność zwiększenia społecznego zainteresowania tą kwestią, brakuje publikacji ukazujących szczegółowo przykłady dialogu, jego uczestników, warunki umożliwiające podjęcie rozmów i trudności, które należy pokonać, by dialog mógł zaistnieć. Sadowski np. informuje, że zamierza „przedstawić [ . ] kilka uwag na temat dialogu międzykulturowego w Polsce", odwołując się do przykładu województwa podlaskiego (Sadowski 2008, s. 213). Ogranicza się jednak do kwestii znajo¬ mości „wspólnego języka jako podstawowego kodu kulturowego do prowadze¬ nia" tego rodzaju dialogu (Sadowski 2008, s. 214). Badania przeprowadzone przez Sadowskiego wśród mieszkańców Białegostoku wykazały, że „językiem poro¬ zumienia międzyetnicznego w mieście jest i pozostaje język polski. Ewentualne prowadzenie dialogu międzykulturowego może odbywać się jedynie w języku narodowej większości" (tamże, s. 215). Autor ubolewa nad brakiem znajomości języków innych grup etnicznych i narodowych przez mieszkających w Białym¬ stoku Polaków (m.in. białoruskiego, litewskiego i ukraińskiego), jak też nad nie¬ znajomością ojczystego języka przez wielu przedstawicieli mniejszości (tamże, s. 214-215). W cytowanym artykule nie znajdziemy żadnych przykładów dia¬ logu, mowa jest jedynie o spełnieniu jednego z jego warunków, jakim jest istnie¬ nie wspólnego języka, w którym dialog ten może być prowadzony. Autor pisze o ewentualnej możliwości prowadzenia dialogu. Nasuwa to przypuszczenie, że dotychczas nie został on podjęty (stąd - być może - brak jego przykładów we wspomnianym artykule). Pisząc o pograniczu jako miejscu konfliktów i dialogu, Adamiak odwołuje się do wyników własnych badań przeprowadzonych w Sejnach, na pograniczu polsko¬ -litewskim, wśród mieszkających tam Polaków i Litwinów. W artykule jest przede wszystkim mowa o negatywnym wpływie doświadczeń historycznych na postawy mieszkańców miasta wobec Innych. W rozdziale zatytułowanym „Pogranicze - prze¬ strzeń dialogu" czytamy o bardzo dobrze układających się - zdaniem rozmówców autorki - stosunkach sąsiedzkich. „Nieporozumienia [najczęściej] wywoływane są przez jednostki, które świadomie wykorzystują negatywne doświadczenia z prze¬ szłości i inne sporne kwestie, w celu osiągnięcia korzyści (np. uzyskania poparcia wyborczego" (Adamiak 2005, s. 230). Do wywołania konfliktów przyczyniają się też - zdaniem badanych - dziennikarze szukający sensacji, księża, którzy nie chcą lub nie potrafią dostosować godzin nabożeństw do oczekiwań wiernych należących do różnych grup narodowościowych, a także niektóre osoby pochodzące z rodzin mieszanych i te, które zmieniły identyfikację narodową (tamże). Adamiak pisze ogólnie o tym, że „obszary pogranicza to przykłady koopera¬ cji na wielu płaszczyznach życia społecznego, kulturalnego czy gospodarczego" �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 37 (tamże, s. 231), nie podaje jednak żadnego przykładu tego typu współdziałania. Ogólnikowo brzmią też słowa o „znaczeniu wspólnych inicjatyw zmierzających do przełamywania wrogości, niechęci, wzajemnych stereotypów" (tamże). Jakiego rodzaju są to inicjatywy? Kto je podejmuje? Jakie są ich efekty? Jeśli na pytanie to można odpowiedzieć na podstawie badań przeprowadzonych przez autorkę, dlaczego w napisanym przez nią tekście brak odniesień do rezultatów tych badań i stosownych przykładów? Można się spodziewać, że w najbliższym czasie będzie się ukazywać coraz więcej prac poświęconych kwestii dialogu międzykulturowego, w tym również międzyreligijnego, na pograniczach kulturowych. Prac, w których przedstawione zostaną konkretne przykłady takich działań, drogi dochodzenia do dialogu, który pozwala na przełamanie istniejących podziałów i uprzedzeń, inicjatywy świadczące o autentycznym zainteresowaniu dialogiem i ich skutki. Konieczne jest przejście od teoretycznych rozważań do opisu działań, u których źródeł leży chęć podjęcia dialogu. W opisach tych nie może zabraknąć odniesień do szerszego kontekstu społeczno-kulturowego i historyczno-politycznego. Są one niezbędne m.in. dla zrozumienia okoliczności, w jakich podejmowany jest dialog, wyzwań stojących przed tymi, którzy w nim uczestniczą, a także ukazania owoców działań określa¬ nych przez ich uczestników (i przez badaczy) jako dialog. LITERATURA A d a m i a k A g n i e s z k a 2005, Pogranicze - przestrzeń dialogu i rywalizacji. Na przykładzie Ziemi Sejneńskiej, [w:] Granice na pograniczach, red. J. Kurczewska, H. Bojar, Wydawnic­ two IFiS PAN, Warszawa, s. 217-236. B a c h t i n M i c h a i ł 1970, Problemy poetyki Dostojewskiego, przeł. N . Modzelewska, PWN, Warszawa. - 1983, Bachtin. Dialog - język - literatura, red. E. Czaplejewicz, E. Kasperski, PWN, Warszawa. - 1986, Estetyka twórczości słownej, przeł. D. Ulicka, PWN, Warszawa. B a r a n o w s k i B o g d a n 1971, Kultura ludowa XVII i XVIII w. na ziemiach Polski środkowej, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź. B a r t o s z e w s k i W ł a d y s ł a w 1998, Jesteśmy jednym obrazem, Więź, wydanie specjalne: Pod wspólnym niebem. Tematy polsko-żydowskie, s. 7-12. B o o n J e a n 1979, Saussure/Pierce a propos language, society, and culture, Semiotica, vol. 27, nr 1-3, s. 83-101. B r o c k i M a r c i n 2008, Literatura - Dialog - Przekład, Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antro¬ pologii Kulturowej, Wrocław. B r o n k A n d r z e j 1988, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. B r a t e r s k i d i a l o g . . . 1999 [wyd. 2000], Braterski dialog wymaga przedyskutowania i krytycz¬ nego rozbioru własnych pozycji obu stron. Rozmowa z red. Michałem Horoszewiczem, [rozm. A. Kuśmirek], Maqom. Biuletyn Informacyjny Instytutu Dialogu Katolicko-Judaistycznego, nr 1 (7), s. 5-16. C h r o s t o w s k i W a l d e m a r 1997, Rozmowy o dialogu, „Vocatio", Warszawa. C r a p a n z a n o V i n c e n t 1990, On Dialogue, [w:] The Interpretation of Dialogue, red. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago-London, s. 269-292. �38 IWONA KABZIŃSKA C u d o w s k a A g a t a 2003, Postawa „niewspółobecności" antropologii filozoficznej M . Bachtina w dialogu międzykulturowym, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego. Globalizm versus regionalizm, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Białystok, s. 127-135. C z e r w i ń s k a K i n g a , Ż w a k S y l w i a 2007, Berliński Karnaval der Kulturen miejscem dia­ logu kultur, [w:] Osiągnięcia naukowe młodzieży akademickiej w XXI wieku, red. A. Bobryk, R. Droba, A. Falba, Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 39-41. C z y ż e w s k i K r z y s z t o f 2004, Dialog międzykulturowy w regionie Europy Środkowej, [w:] Europa Środkowa: wspólnota czy zbiorowość?, red. R. Zenderowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich-Wydawnictwo, Wrocław-Warszawa-Kraków, s. 29-35. D a b r u e m e t . . . 2001, Dabru emet. Żydowskie oświadczenie na temat chrześcijan i chrześcijań­ stwa ogłoszone 10 września 2000 roku, tłum. S. Krajewski, Więź, nr 8 (514), s. 56-58. D i a l o g b y w a . 1998, Dialog bywa instrumentalizowany, rozmowa z księdzem Waldemarem Chrostowskim..., [rozm. G. Górny, R. Tichy], Fronda, nr 9-10, s. 1-6. D o m a ń s k a E l ż b i e t a 2005, Mikrohistorie, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. G a d a m e r H a n s - G e o r g 1993, Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Intern Esse, Kraków. - 2003, Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. G a j d a J a n u s z 2003, Europejskość i polskość jako kategoria wspólnotowych wartości trans­ misji dziedzictwa kulturowego jednoczącej się Europy, [w:] Międzygeneracyjna transmisja dziedzictwa kulturowego, red. J. Nikitorowicz, J. Halicki, J. Muszyńska, Trans Humana, Bia¬ łystok, s. 33-43. G e e r t z C l i f f o r d 1973, The Interpretation of Cultures, Basic Books, New York. H o r o s z e w i c z M i c h a ł 2001, Przez dwa millenia do rzymskiej synagogi. Szkice o ewolucji postawy Kościoła katolickiego wobec Żydów i judaizmu, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardy­ nała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa. H r y n i e w i c z W a c ł a w 1993, Kościoły siostrzane. Dialogkatolicko-prawosławny, „Vocatio", Warszawa. J a k o b s o n R o m a n 1989, W poszukiwaniu istoty języka, t. 1, PIW, Warszawa. K a b z i ń s k a I w o n a 2002, „Być może moglibyśmy żyć razem..." Dialog między judaizmem a chrześcijaństwem i zmiana modelu sąsiedztwa, Etnografia Polska, t. XLVI, z. 1-2, s. 77-100. - 2005/2006, Europa Środkowa: Pogranicze? - Wspólnota? - Miejsce dialogu międzykultu­ rowego?, Rocznik Wschodni, nr 11, s. 90-113. - 2006/2007, Dwa oblicza białoruskiej transformacji, Rocznik Wschodni, nr 12, s. 18-41. - 2007, Miejsce polskiej mniejszości narodowej w społeczeństwie obywatelskim Republiki Litewskiej, [w:] Etniczność i obywatelskość w Nowej Europie. Konteksty edukacji między¬ kulturowej, red. J. Nikitorowicz, D. Misiejuk, M . Sobecki, Trans Humana, Białystok, s. 252-265. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2006, Dialog i interpretacja we współczesnej antropologii, Etno¬ grafia Polska, t. L, z. 1-2, s. 17-34. K a p u ś c i ń s k i R y s z a r d 2004, Spotkanie z Innym jako wyzwanie XXI wieku, Universitas, Kraków. - 2006, Ten Inny, Wydawnictwo Znak, Kraków. K r a j e w s k i S t a n i s ł a w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 102-104. K u r c z Z b i g n i e w 2005, Mniejszość polska na Wileńszczyźnie, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław. L i ś k i e w i c z D a m i a n 2007, Turystyka X X I w. jako jedna z form dialogu międzykulturowego, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 181-189. M o r i n E d g a r 1989, Myśleć Europa, przeł. J. Łęczyński, Wola,Warszawa. N o s o w s k i Z b i g n i e w 2001 [głos w dyskusji], Co dalej z dialogiem chrześcijańsko-żydowskim w Polsce?, Więź, nr 8 (514), s. 105-107. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 39 N o v a k D a v i d 2000, Do czego dążyć i czego unikać w dialogu żydowsko-chrześcijańskim, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 5 (511), s. 36-41. - 2001, Dlaczego deklaracja „Dabru emet" jest potrzebna Żydom?, tłum. T. Wiścicki, Więź, nr 8 (514), s. 65-77. O b a m i a c y . . . 2008, Obamiacy, hilaryści, makkejnowcy. Rozmowa z prof. Tomaszem Tabako, wykładowcą retoryki i studiów komunikacji na Georgia State University w Atlancie, o języku i kodach kampanii prezydenckiej, [rozm. J. Makowski], Polityka, nr 25, 21 czerwca, s. 50-53. O s t o j s k a E l i z a 2007, Vincent Crapanzano o badaniach terenowych, Lud, t. 91, s. 17-33. P a m i ę ć . . . 2002, Pamięć za skrzypiącą bramą. Rozmowa z Krzysztofem Czyżewskim, szefem Ośrodka Pogranicze w Sejnach, o odkłamywaniu kresowej historii, [rozm. K. Janowska], Polityka, 16 marca, s. 54-55. P a w ł o w i c z Z y g m u n t 2004, Dialog międzyreligijny w Polsce, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 65-84. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2007, Od zakazu opuszczania Domu do nakazu dialogu z Innym. Ewo­ lucja etyki podróżowania, [w:] Turystyka i podróżowanie w aksjologicznej perspektywie, red. M . Kazimierczak, AWF, Poznań, s. 37-48. P o m i a n K r z y s z t o f 2004, Europa i jej narody, tłum. M . Szpakowska, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk. P o s e r n - Z i e l i ń s k i A l e k s a n d e r 2004, Negocjowanie tolerancji, czyli między groźbą kon­ fliktu a dążeniem do współdziałania, [w:] Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 25-41. P r e e c e J e n n i f e r J a c k s o n 2007, Prawa mniejszości,przekład M . Stolarska, Sic!, Warszawa. R a b i n o w P a u l 1977, Reflection on Fieldwork in Morocco, University of California Press, Berkeley. R i c o e u r P a u l 1989, Język, tekst, interpretacja, PIW, Warszawa. R o u g e m o n t D e n i s , de 1995, List otwarty do Europejczyków, Oficyna Wydawnicza Volumen, Warszawa. R o z m o w a z... 1998, Rozmowa z ks. prof. Waldemarem Chrostowskim, [rozm. J. Ostałowski], Rzeczpospolita, 25.05.1998, s. 7. R o z m o w a z o. M a r k i e m N o w a k i e m . . . 2000, Rozmowa z o. Markiem Nowakiem, domi¬ nikaninem, członkiem Polskiej Rady Chrześcijan i Żydów, [rozm. L. Molak], Niedziela War¬ szawska, Dodatek do tygodnika Niedziela, 23.01.2000, s. IV. R u s e c k i M a r i a n 2004, Chrystologiczne podstawy dialogu międzyreligijnego, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 29-64. S a c h a r c z u k J o a n n a 2005, Dialog kreujący tożsamość międzykulturową, [w:] Kierunki ba­ dawcze młodzieży akademickiej, red. K. Jankowski i in., Wydawnictwo Akademii Podlaskiej, Siedlce, s. 229-233. S a d o w s k i A n d r z e j 1995a, Pogranicze polsko-białoruskie. Tożsamość mieszkańców, Trans Humana, Białystok. - 1995b, Socjologia pogranicza, [w:] Wschodnie pogranicze w perspektywie socjologicznej, red. A. Sadowski, Wydawnictwo Ekonomia i Środowisko, Białystok, s. 12-19. - 2001, Harmonia i konflikty na pograniczach, [w:] Pogranicza etniczne w Europie. Har¬ monia i konflikty, red. K. Krzysztofek, A. Sadowski, Uniwersytet w Białymstoku, Instytut Socjologii, Białystok, s. 11-24. - 2008, Dialog w społeczeństwie zróżnicowanym kulturowo, [w:] Etniczność. O przemia¬ nach społeczeństw narodowych, red. M . Szmeja, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków, s. 203-217. S a k o w i c z E u g e n i u s z 2004, Dialog chrześcijaństwa z islamem w nauczaniu Jana Pawła I I , [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 259-288. Słownik... 1977, Słownik Wyrazów Obcych PWN, PWN, Warszawa. �40 IWONA KABZIŃSKA S o l a r z F r a n c i s z e k 2004, Stosunek Kościoła do religii niechrześcijańskich w świetle soboro­ wych schematów deklaracji Nostra aetate, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H. Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 85-121. T e d l o c k D e n n i s 1983, The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsyl¬ vania Press, Philadelphia. The Dialogic Emergence... 1995, The Dialogic Emergence of Culture, red. B. Mannheim, D. Tedlock, University of Illinois Press, Urbana. T i s k o v V a l e r i j A . 2005, Kul'tura tolerantnosti v Rossii, [w:] tegoż Etnologia i politika, Nauka, Moskva, s. 110-117. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nie­ przezroczystej, Konteksty. Polska Sztuka Ludowa, nr 1, s. 13-22. Tolerancja... 2004, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, red. A. Posern-Zieliński, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. Turystyka... 2005, Turystyka jako dialog kultur, red. Z. Krawczyk, E. Lewandowska-Tarasiuk, J.W. Sienkiewicz, Wyższa Szkoła Ekonomiczna, Warszawa. U g r e s i c D u b r a v k a 2006, Kultura kłamstwa, tłum. D.J. Cirlić, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec. U r b a n J ó z e f 2004, Dialog międzyreligijny a działalność misyjna Kościoła, [w:] Dialog międzyreligijny. Studia etnologiczne, t. 6, red. H . Zimoń, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin, s. 143-157. V r h e l F r a n t i s e k 1993, Bachtinowskie inspiracje w postmodernistycznej etnografii, Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace etnograficzne, z. 32, s. 7-22. W j a k i s p o s ó b . . . 2008, W jaki sposób reżyseruje się polską politykę. Rozmowa z Erykiem Mistewiczem, [rozm. M . Karnowski], Dziennik, 04.06.2008, s. 19-21. W i e k k ł a m s t w a . . . 2004, Wiek kłamstwa. Z prof. Zygmuntem Baumanem rozmawia Jacek Żakowski, Polityka. Niezbędnik inteligenta, dodatek do tygodnika Polityka, 11.12.2004, s. 3-9. Z a r e m b i n a J o l a n t a 2005, Kłamstwo popłaca, Newsweek, 17.07.2005, s. 64-65. Ż a k o w s k i J a c e k 2004, Różni nas seks. Rozmowa z Ronaldem Inglehartem, Polityka, nr 14, s. 55. Ż o ł ę d o w s k i C e z a r y 2003, Białorusini i Litwini w Polsce, Polacy na Białorusi i Litwie. Uwa¬ runkowania współczesnych stosunków między większością i mniejszościami narodowymi, Instytut Polityki Społecznej Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa. IWONA KABZIÑSKA MEETING THE OTHER I N THE INERCULTURAL DIALOGUE Summary Word dialogue is becoming very popular nowadays, but it is also being abused. Quite often every talk is described as a dialogue, though the talk to be called a dialogue should fulfill some criteria. Some of the dialogue's features are: the search for the common view of certain matters, the confrontation of attitudes, acquaintance with the argumentation and activities of the participants, also asking questions and giving the answers. A l l these features develop mutual understanding and help to comprehend the distinctness. Mikhail Bakhtin wrote that one of the dialogue's conditions is polyphonicity, i.e. equality of many voices, different discourses and narratives. There is no place for autocracy, demagogy and enforcing one's own will. The essential is the skill of patient listening, the will to communicate, mutual respect and acceptation. For Ethnologists/Cultural Anthropologists the most important is the intercultural dialogue, which is aimed at learning the arguments, motifs and attitudes of those who participate in the dialogue. �SPOTKANIE Z INNYM W DIALOGU MIĘDZYKULTUROWYM 41 It allows the better understanding of how Others perceive the world, helping this way to avoid prejudices, intolerance and looking at the world by the prism of stereotypes. The author points out the relationship between intercultural dialogue, the tolerance and acceptation. She focuses on the role played by the dialogue in the evolution of societies and conditions which make it difficult or even impossible. Quite often the unbreakable barrier is the history of relations between various groups. Overcoming the burden of the past is not only a necessary condition but also one of the dialogue's aims. Significant section of the article discusses the interdenominational dialogue, which is as pointed out by the author a part of intercultural dialogue. The article describes the features, aims and levels of such dialogue (the authors cited write about the dialogue: of life, of experts, of works and of the exchange of experience). The author believes the intercultural dialogue (not only interdenomina­ tional) can be led generally on the same levels. The relation to the other human and the way we perceive ourselves in such relation determine the adoption of certain attitude towards the dialogue. The ability to listen to the Others, necessary to lead the dialogue is a testimony of the high regard for Them. According to the author there is an urgent need to pass from theoretical discussions over the dialogue's nature to social practice. A t the same time the researchers should pay more attention to social behaviors which are believed to be the examples of the dialogue. EU Parliament announced 2008 as the European Year of the Intercultural Dialogue. The author points out this initiative didn't gain prominence and was not popularized (e.g. by media). Many people have never heard of it. It seems like the chance to spread the idea of intercultural dialogue was wasted. Even though the dialogue is considered to be one of the European values, a distinguishing feature of Europe, we experience too little manifestations of it in social practice. There are not many publications presenting the examples of intercultural dialogue and how it changes the relations between various groups. The author presumes this situation is going to change rapidly as researchers' interests in the various forms of dialogue will soon intensify. For societies which neglect wars, conflicts and building the walls, the dialogue is one of the way they might choose. The question arises whether they are willing to do so? J. D. Adres Autora: Doc. dr hab. Iwona Kabzińska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Zakład Etnologii A l . Solidarności 105, 00-140 Warszawa e-mail: red_etno@iaepan.edu.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/24bb67ad76dacc95f49ed82ad3272dfa.pdf 6f450cd348cae40db2ab821c26199672 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3366 Title A name given to the resource Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.69-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Halemba, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Katolicyzm Litwinów w oczach Polaków na Wileńszczyźnie Agnieszka Halemba Wileńszczyznę zamieszkuje k i l k a n a r o d o w o ś c i . N i e k t ó r e od dawna w s p ó ł t w o r z ą jej etniczny obraz, inne pojawiły się po wojnie w w y n i k u przemieszczeń, powszechnych w czasach istnienia Z S R R . R ó w n i e ż pod w z g l ę d e m religii nie jest to obszar jednorodny w i e l o n a r o d o w o ś ć i wieloreligijność są od dawna cechami w y r ó ż n i a j ą c y m i Wileńszczyznę. Pośród kościołów jakie tutaj działają, najliczniej reprezen­ towana jest religia rzymsko-katolicka. K a t o l i k a m i zaś są przede wszystkim Polacy i L i t w i n i . Ś w i a d o m i e pomijam w tym miejscu p r z y n a l e ż n o ś ć religijną B i a ł o r u s i n ó w . Jest to bowiem problem bardzo skomplikowany, a nieistotny dla treści niniejszego szkicu. O k r e ś l e n i e k o g o ś B i a ł o r u s i n e m jest trudne i problematyczne. Kryteria s a m o o k r e ś l e n i a wydają się dla samych zainteresowanych niezbyt jasne często nie potrafią się o n i jednoznacznie o p o w i e d z i e ć za w ł a s n ą przy­ należnością do n a r o d o w o ś c i białoruskiej b ą d ź polskiej. Zwykle ma to miejsce w ó w c z a s , gdy są katolikami a w d o m u używają gwary b i a ł o r u s k i e j . Religia staje się wtedy istotnym czynnikiem określenia p r z y n a l e ż n o ś c i narodowej. Bycie ka­ tolikiem implikuje w ich rozumieniu p r z y n a l e ż n o ś ć do narodowości polskiej. W ten więc s p o s ó b stwierdzamy, że - w powszechnym odczuciu r o z m ó w c ó w - na Wileńszczyźnie żyją tylko dwie n a r o d o w o ś c i katolickie: L i t w i n i i Polacy. Od lipca 1991 do listopada 1992 roku p r o w a d z i ł a m badania w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Wileńszczyźnie. Moimi informatorami byli m i e s z k a ń c y wsi i m a ł y c h mias­ teczek o r ó ż n y m wieku i w y k s z t a ł c e n i u . R o z m a w i a ł a m zarówno z osobami, k t ó r e skończyły zaledwie kilka klas szkoły powszechnej, jak i z dyrektorami szkół. Wiek roz­ mówców zawierał się między 28 a 90 rokiem życia. W y b ó r rozmówców był ś w i a d o m y . I n t e r e s o w a ł mnie szczególnie specyficzny dla relacji polsko-litewskich, problem stosunku Polaków do litewskiego katolicyzmu. Polacy przyznają, że L i t w i n i są katolikami. W trakcie badań p r z e k o n a ł a m się jednak, że jest to opinia powierz­ chowna, zawierająca zupełnie inny ukryty sens. Zebrane przeze mnie i k o l e g ó w m a t e r i a ł y d o w o d z ą , m o i m zdaniem, istnienia w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obrazu L i t w i n a - p o g a n i r*- To zaś przekonanie ma w p ł y w na p o g l ą d y d o t y c z ą c e litewskiego katolicyzmu. Narastający antagonizm polsko-litewski, coraz większa Jczoa n i e p o r o z u m i e ń i z a t a r g ó w między n a r o d o w o ś c i ą , która ostatnio zyskała w ł a d z ę na Wileńszczyźnie, a narodo­ wością, która tę w ł a d z ę kiedyś m i a ł a , jest p r z y c z y n ą tworzesię ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w coraz bardziej rozbudowa­ n o wizerunku L i t w i n a j a k o obcego. Tkwiący w ś w i a d o m o ś c i P o l a k ó w obraz Litwina-poganid z o dobrze koresponduje z wizerunkiem L i t w i n a •,°bcego. Polacy przypisując L i t w i n o m p o g a ń s k o ś ć . zdecy­ dowanie o d r ó ż n i a j ą w ł a s n ą wiarę od ich wiary. Religia jest ">yt ważną s p r a w ą w życiu społeczności wiejskiej, żebv £> cy mogli p r z y z n a ć w ostatnich latach antagonistycznej s^Pie pełny status w s p ó ł w y z n a w c ó w . 1113 w n a b a r la Polacy raczej nie zaprzeczają wprost istnieniu litewskiego katolicyzmu, c h o ć i o takich opiniach w dalszej części a r t y k u ł u będę pisać. Polacy wiedzą, że L i t w i n i są k a t o l i k a m i , ale czy rzeczywiście przyjmują to do w i a d o m o ś c i i a k c e p t u j ą ? Na podstawie przeprowadzonych r o z m ó w d o s z ł a m do wnio­ sku, że katolicyzm L i t w i n ó w nie jest t y m samym dla P o l a k ó w co ich w ł a s n a wiara. Przede wszystkim Polacy p r z y z n a j ą c , że L i t w i n i są katoli­ kami, nie z a p o m i n a j ą o ich p o g a ń s k i e j przeszłości. C z ę s t o i chętnie m ó w i ą o t y m , że L i t w i n i byli kiedyś poganami. Widoczne są dwa sposoby przedstawiania dawnych wierzeń litewskich. Pierwsza postawa, to kompletne deprecjonowanie litews­ kiej przeszłości. P o g a ń s k i okres w historii L i t w i n ó w jest k r ó t k o i dobitnie o k r e ś l a n y j a k o czas dzikości i n i e u p o r z ą d kowania. „ T o ż to dziki naród był, co pani myśli, że oni kultura mieli jaka'.' Żyli jak bydło takie!" ( M . , 1.80, S u ż a n y - K a j d a n e l e ) . „Ja dzisiaj jestem stara i bym za lego Jagaiłę me szła. Brodaly. kosmaty." ( K „ I. 55, Ż y ż m y ) . „Przed chrztem to oni byli jak dzikusy, w nikogo nie wierzyli." ( M . , 1.60, Podumble). D r u g i s p o s ó b przedstawiania p o g a ń s t w a L i t w i n ó w obej­ muje z a r ó w n o zupełnie fantastyczne, pojedynczo występują­ ce opowieści, j a k i opisy funkcjonujące w całej społeczności. W s p ó l n ą cechą tych wypowiedzi jest podawanie wielu szcze­ g ó ł ó w , k t ó r e mają s u g e r o w a ć z n a j o m o ś ć tematu przez rozmówców. W ś r ó d opowieści fantastycznych zwraca u w a g ę wypo­ wiedź 75-letniej kobiety ze S u ż a n , k t ó r a d o k o n a ł a p o r ó w ­ nania dawnej wiary litewskiej z w i a r ą z a b ó j c ó w Chrystusa. Jest to niewątpliwie p r z y k ł a d deprecjonowania litewskiego katolicyzmu. „ M n i e kiedyś jedna dziewczyna powiedziała, ja nie wierzyła, jakie oni byli podłe te Litwini. Oni mieli laka wiara jak le, co Pana Jezusa chcieli zabić. T a k a mieli wiara. T a k a j a k a ś niedobra ichnia, ja nie wiem jak ona nazywała się." ( K „ 1.75, Sużany). Jednak większość r o z m ó w c ó w opisuje wiarę Litwinów w s p o s ó b p r z y w o d z ą c y na myśl literackie prace d o t y c z ą c e dziejów L i t w y z X I X wieku. J e d n ą z prac, w której wymienio­ ne są prawie wszystkie z przytaczanych w rozmowach p r z y k ł a d ó w wierzeń litewskich, jest dzieło Teodora N a r b u t t a Dzieje starożytne narodu litewskiego, wydawane w latach 1835 1841. W s p o m i n a m tu o tej pracy, g d y ż m i m o wielo­ krotnej k r y t y k i , k t ó r a s p o t k a ł a Teodora N a r b u t t a j a k o historyka, i m i m o tak odległej daty wydania dzieła, jest ono obecnie propagowane przez w ł a d z e litewskie j a k o ź r ó d ł o potocznej wiedzy o dawnej historii i wierzeniach Litwinów. A u t o r był wielokrotnie krytykowany, m.in. przez Aleksand­ ra Brucknera, za wypaczanie, czy wręcz fałszowanie źródeł. C h o c i a ż jego książka jest uznawana obecnie przez nauko­ w c ó w za dzieło literackie a nie historyczne, na Litwie jest odbierana właśnie j a k o praca historyczna. Echa tej lektury. 69 �II. 1-5, Szawle. Góra Krzyży d o s t ę p n e j w wielu k s i ę g a r n i a c h , m o ż n a u s ł y s z e ć c h o c i a ż b y w g a j a c h i na u r o c z y s k a c h , k t ó r e s ł u ż y ł y z a miejsca o b r z ę d ó w w wypowiedziach i s p o t k a ń p o g a ń s k i c h , m o ż e m y u s ł y s z e ć o u r z ę d z i e najwyż­ wskazujących przewodników w jej p o d z i e m i a c h po katedrze wileńskiej, miejsce d a w n e g o k u l t u p o g a ń s k i e g o . P o p r z e z takie w y p o w i e d z i , r a d i o , p r a s ę , telewi­ zję, p o d r ę c z n i k i szkolne, wiadomości z dzieła Narbutta d o c i e r a j ą i do P o l a k ó w . N i e p o d e j r z e w a m w i ę k s z o ś c i m o i c h szego k a p ł a n a litewska traktuje j ą n a t o m i a s t jako 1 „Oni mieli takiego Perkuna w Wilnie. Perkun nazywał się, z czterema mordami bałwan taki. I temu Perkunowi wierzyli i jemu się kłaniali i ofiary dla niego składali. I to wszystko na tym placu, gdzie teraz katedra stanęła." ( M . , 1.80, Sużany). „ A oni w tych lasach palili ognie święte. Ot, w Wilnie koło katedry, tam m o ż e jeszcze jest taki kamień, gdzie oni palili te ognie. Były wybrane takie panienki, co pilnowały tego ognia. Tam się wieczny ogień palił. Pogański jeszcze nazywał się. a potem jak chrzest przyjęli to go zniszczyli." (K... 1.67, Janowo). „Litwini to byli poganie. Oni w swoje bożki wierzyli. Nawet je teraz w telewizji pokazują. Pod Solnecznikami im też takie drewniane bożki poustawiali. Nie chcą o pogaństwie zapomnieć." ( M . , 1.63, Podworyszki). „Litwini przed przyjęciem chrześcijan;,iwa byli poganami, w tym miejscu, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, był wcześniej pogański ołtarz, który został zniszczony. Ołtarzem pogańskim, gdzie jest teraz katedra w Wilnie, zajmował się kapłan Krywt Krywejtis z córką Piernata." ( M . , 1.60, Suderwa). P r z y k ł a d y o p i s ó w w i e r z e ń litewskich m o ż n a m n o ż y ć . źródło u p a t r u j ą c w p o p u l a r y z o w a n i u tej wiedzy j e d e n ze s p o s o b ó w integracji n a r o d o w e j . P o l a c y z a ś w y k o ­ rzystują d o c i e r a j ą c e do nich w i a d o m o ś c i na s w ó j s p o s ó b . Zainteresowanie o p o w i e ś c i a m i o d a w n y c h dziejach L i t w y jest w ś r ó d P o l a k ó w d u ż e . C z ę s t o u s ł y s z e ć m o ż n a s z c z e g ó ł o ­ we o p i s y w i e r z e ń l i t e w s k i c h . O p r ó c z i n n y c h p r z y c z y n , k t ó r e m o g ł y w p ł y n ą ć na tę p o p u l a r n o ś ć , w a ż n y m w y d a j e s i ę b y ć p r z e k o n a n i e , ż e L i t w i n i to przedstawiciele innej w i a r y . W i ę k s z o ś ć w i e r z e ń litewskich, o k t ó r y c h m ó w i ą Polacy, o p i s a n a jest t a k ż e u N a r b u t t a - w y j ą t e k s t a n o w i ą w i e r z e n i a o d n o s z ą c e s i ę do k r ó w . T r u d n o w tej c h w i l i s t w i e r d z i ć gdzie tkwi geneza p r z e k o n a n i a o istnieniu t a k i c h w i e r z e ń . M o ż n a t y l k o w y s u n ą ć h i p o t e z ę , ż e ich pojawienie s i ę m a z w i ą z e k z p r z y p i s y w a n i e m c z a s e m L i t w i n o m indyjskiego pochodze­ nia i n a s u w a j ą c y m s i ę s k o j a r z e n i e m : I n d i e - ś w i ę t e k r o w y . „ W i e , Litwini w krowę wierzyli. Oni do drzewa modlili się. świętego w i l e ń s k a k a t e d r a . L a s , u r o c z y s k o , b a g n o , „ r o j s t " , to miejs­ potocznej w i e d z y o d a w n e j , p o g a ń s k i e j historii L i t w i n ó w , prawdopodobnie Krywejte, który pilnował c a o d p r a w i a n i a o b r z ę d ó w przez d a w n y c h L i t w i n ó w : r o z m ó w c ó w o b e z p o ś r e d n i ą z n a j o m o ś ć wymienionej pracy. Propaganda Krywe o g n i a g d z i e ś g ł ę b o k o na L i t w i e l u b w m i e j s c u , gdzie d z i ś stoi 0 t y m , ż e L i t w i n i byli p o g a n a m i , wie k a ż d y . P o l a c y nato­ miast r z a d k o p o d e j r z e w a n i s ą o p o g a ń s k ą p r z e s z ł o ś ć . Ten- Dzikie byli [...] Nic nie rozumieli, tylko do słońca modlili się. do krowy." (K... 1.70, Dziewianiszki). temat Najliczniejsze jednak 1 P o l a k ó w , a nawet jeśli tak s i ę z d a r z y , to p o l s k a p r z e s z ł o ś ć i bardzo różnorodne są w roz­ nie w z b u d z a z a i n t e r e s o w a n i a rzadko przyznają, że p o g a ń s t w o rozmówców. mogło kiedyś Bardzo dotyczyć m o w a c h opisy w i e r z e ń , o k t ó r y c h m o ż n a p r z e c z y t a ć i u N a r ­ p o g a ń s k a jest b a r d z o mglista; n i e o k r e ś l o n y jest c z a s orirf* butta. P r a w i e k a ż d y z o p i s u j ą c y c h w s p o m i n a o l i t e w s k i m tematyka w i e r z e ń . bogu P e r k u n i e ; p o w s z e c h n i e p r z y t a c z a n e s ą opinie n a temat „ - C z y Polacy kiedyś poganami byli? czci o d d a w a n e j przez L i t w i n ó w w ę ż o m , d ę b o w i , k a m i e n i o m , - Polacy? Tego nie słyszałam. Nie, musi Polacy nie byli pogana­ świętym mi. Nie." ( K „ 1.63. Bieczany). ogniom. Polaków bardzo interesują te aspekty d a w n y c h w i e r z e ń L i t w i n ó w , przy opisywaniu k t ó r y c h ł a t w o M ó w i e n i e j e d y n i e o p o g a ń s k i e j p r z e s z ł o ś c i L i t w i n ó w nie m o ż n a w obrazowy s p o s ó b p o k a z a ć ich p o g a r i s k o ś ć i dzi­ jest w y s t a r c z a j ą c y m a r g u m e n t e m p r z e m a w i a j ą c y m z a przed-. k o ś ć . S p o t y k a m y się z o p o w i e ś c i a m i o p o s ą g a c h , s t o j ą c y c h s t a w i o n ą n a p o c z ą t k u t e z ą , ż e k a t o l i c y z m L i t w i n ó w nie j e * 70 �dla P o l a k ó w t y m samym co ich w ł a s n a wiara. Na szczęście dla tezy ten argument nie jest j e d y n y m . Relacje o p o g a ń s t w i e Litwinów nie są bowiem wyłącznie o p o w i e ś c i a m i z dawnych czasów dotyczą t a k ż e dnia dzisiejszego. Warto przyjrzeć się, w j a k i s p o s ó b Polacy przedstawiają litewskie zwyczaje. O k r e ś l a n e one są j a k o inne niż polskie, i jest to składnik o g ó l n e g o wizerunku Litwinów j a k o obcych. Dla nas ważne jest jednak t o , że Polacy szukając genezy tych różnic odwołują się do p o g a ń s t w a L i t w i n ó w . Bardzo często różne o d m i e n n o ś c i argumentowane są p o z o s t a ł o ś c i a m i w l i ­ tewskich zwyczajach e l e m e n t ó w dawnych o b r z ę d ó w . Polacy bardzo wyraźnie p o d k r e ś l a j ą p r z y w i ą z a n i e L i t w i n ó w do dawnych obyczajów, wydaje się. że d a w n o ś ć w t y m w y p a d k u znaczy tyle, co czas sprzed chrztu L i t w y . Określenie „ d a w ­ ny" i „ p o g a ń s k i " w k o n t e k ś c i e litewskim występują wymien­ nie, często pojawia się też wyrażenie „ z dawnych p o g a ń s k i c h czasów". D a w n o ś ć litewska to dla P o l a k ó w czasy p o g a ń s k i e . Najczęściej przytaczanymi i najmocniej, zdaniem roz­ mówców, z w i ą z a n y m i z p o g a ń s t w e m wydarzeniami w życiu Litwinów są o b r z ę d y weselne, wigilia świętego Jana, oraz zwyczaj kładzenia kamieni przed litewskimi d o m a m i . Oczy­ wiście, nie są to wszystkie przypadki przytaczane przez rozmówców, a jedynie najczęściej się p o w t a r z a j ą c e . Pozos•ałość dawnych k u l t ó w widzą bowiem r o z m ó w c y t a k ż e Pieśniach czy rzeźbieniu litewskich krzyży. C z ę s t o k a ż d a odmienność wobec polskiego w z o r u traktowana jest j a k o Pozostałość p o g a ń s k a . M o ż n a jednak z a u w a ż y ć tendencję wykorzystywania przez P o l a k ó w wiedzy o dawnych wierzeniach L i t w i n ó w przy wskazywaniu tych e l e m e n t ó w " ^ o z a j ó w , k t ó r e miałyby być pozostałościami czasów p o g a ń ­ w d o skich. Ogień, kamienie, d ę b y , n i e z r o z u m i a ł e śpiewy mające swoje miejsce w dzisiejszych zwyczajach litewskich, b u d z ą wątpliwości P o l a k ó w . T a k jest np. z obchodzeniem wigilii św. Jana. gdzie właśnie ogień j a k o z n a c z ą c y składnik daw­ nych wierzeń litewskich, wskazywany jest j a k o d o w ó d dzisiejszej p o g a ń s k o ś c i o b r z ę d u . Wesele litewskie jest postrzegane j a k o o b r z ę d stary, bar­ dzo rozbudowany, obfitujący w wiele zwyczajów nie zna­ nych Polakom. W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w opisujących, b ą d ź tylko w s p o m i n a j ą c y c h takie wesele, p o d k r e ś l a : to u nich jeszcze z dawniejszych czasów p o z o s t a ł o . O g ó l n e stwier­ dzenia o o d m i e n n o ś c i , d a w n o ś c i oraz p o g a ń s k o ś c i litews­ kiego wesela są częstsze niż d o k ł a d n e opisy. Pojawiają się też dłuższe opowieści z o k r e ś l e n i e m wesela j a k o o b r z ę d u prze­ c h o w u j ą c e g o zwyczaje p o g a ń s k i e : „Wesele u Litwinów jest inne. U nich e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h jest d u ż o . bardzo ciekawe, wieszają swata, wyjdą na p o d w ó r k o , przyszykują sznur i będą wieszać swata. Jeden z gości ubiera się za Cygana jako poganin, bo Cygan to najgorsze co m o ż e być. O n będzie wieszał swata. [...] Potem nad basen idą. polewają wianek p«i mi v młodej spirytusem i płonący na w o d ę puszczają. D o tej wody kwiatów narzucają, wianki ze świeczkami pływają. D o o k o ł a basenu wszyscy goście stoją, śpiewają. U nich bogata symbolika, różne pieśni, bo to z p o g a ń s t w a u nich się ciągnie. U nich wszystko dawniejsze." ( M . , 1.65, Suderwa). Polacy twierdzą też! że L i t w i n i lubią k o ł o swoich d o m ó w umieszczać kamienie. C h c i a ł a b y m t u podkreślić, że nie jest m o i m zamiarem śledzenie e l e m e n t ó w p o g a ń s k i c h w obycza­ jach i zachowaniach L i t w i n ó w . Nie twierdzę, że w j a k i m k o l ­ wiek opisanym przeze mnie litewskim zwyczaju są p o z o s t a ł o ­ ści dawnej wiary L i t w i n ó w . M o i m celem jest pokazanie 77 �w jaki sposób obraz L i t w i n a - k a t o l i k a jest u Polaków z d o m i n o w a n y przez w i z e r u n e k L i t w i n a p o g a n i n a . D l a t e g o w t y m w y p a d k u w a ż n e jest nie to, czy L i t w i n i k ł a d ą k a m i e n i e p r z e d s w o i m i d o m a m i , ale to, w j a k i s p o s ó b ten a u t e n t y c z n y za bardzo w a ż n y s k ł a d n i k d a w n y c h w i e r z e ń litewskich, w y ­ stępuje w opowieściach dotyczących k a p ł a n ó w pilnujących ś w i ę t e g o ognia, litewskich modlitw, ś p i e w ó w i t a ń c ó w w o k ó ł r o z p a l o n y c h ognisk. G d y z d a m y sobie s p r a w ę z tej wiedzy P o l a k ó w na temat litewskiej o b r z ę d o w o ś c i p o g a ń s k i e j , nie b ę d z i e n a m s i ę w y d a w a ć d z i w n y m k o j a r z e n i e przez n i c h o b c h o d z e n i a wigilii ś w . J a n a z p o g a ń s t w e m . P o l a c y n a d a j ą w s w o i c h w y p o w i e d z i a c h temu ś w i ę t u c h a r a k t e r w y ł ą c z n i e Doeański jednocześnie stanowczo odcinaiac sie od ieeo o b c h o d z e ń a i uznając obrzęd świętojański za zwyczaj wyłą­ c z n i e litewski U w a ż a j ą ż e n a j w a ż n i e j s z y m elementem ś w i ę ­ ta jest d l a L i t w i n ó w m i e n i e ognisk i ś o i e w y w i c h ś w i e t l e n a t y c h m i a s t k o j a r z o n e iest z k u l t a m . p o g a ń s k i m i nazwa nie c h r o n i tego ś w i ę t a przed takimi co Katolicka wyraźnymi ocenami T a k ż e w ś r ó d innych z w y c z a j ó w litewskich Polacy w i d z ą pozostałości pogańskiej przeszłości. R o z m ó w c y i komentują np. specyficzne zauważają rzeźbienia litewskich L i t w i n o m jest t e ż p r z y p i s y w a n a s z c z e g ó l n a c z e ś ć d l a dębu D ą b jest w y m i e n i a n y j a k o element d a w n y c h w i e r z e ń litews! c z y w y i m a g i n o w a n y fakt jest o d b i e r a n y przez P o l a k ó w . J a k j u ż p i s a ł a m , o g i e ń jest u w a ż a n y przez P o l a k ó w z p o g a ń s t w a . " ( M . , 1.65, Sużany). „Litwini inaczej rzeźbią swoje krzyże. Mnie się nie podobają u. krzyże, wielkie." ( K „ 1.86, Sużany). krzyży o r a z m a t e r i a ł , z k t ó r e g o s ą one n a j c z ę ś c i e j w y k o n y w a n e . N i e o b u r z a j ą s i ę , czego m o ż n a by s i ę s p o d z i e w a ć , n a o b a r c z a n i e symbolu c h r z e ś c i j a ń s k i e g o elementami, w e d ł u g nich, p o g a ń ­ kich z a r ó w n o przez N a r b u t t a , j a k i przez rozmówców W e d ł u g P o l a k ó w s z c z e g ó l n y s z a c u n e k m a j ą d l a niego L i t w i n i , t a k ż e d z i ś . T o w ł a ś n i e u s t ó p d ę b ó w P o l a c y umiej), c a w i a j ą s p o t k a n i a i festiwale litewskie, p r z y nich z b i e r a j ą sk L i t w i n i c h c ą c u c z c i ć j a k i e ś ś w i ę t o , p r z y n i c h ś p i e w a j ą dawnj p i e ś n i . T a k ż e oficjalne o k a z j e s ą p o d k r e ś l a n e przez sadzenie drzewek d ę b o w y c h . „Ja to już dawno słyszałam, że oni byli poganami i że u nich bót to był d ą b . Rzeczywiście oni teraz wszędzie dęby sadzą, bo to jui nazywają święte drzewa. Nawet w Niemenczynie jak ta Litwa s w o b o d ę dostała, to posadzili też d ą b k o ł o kinoteatru i tańczyli tam Litwini za ręce się wziąwszy i śpiewali te litewskie pieśni. Tańczyli, to bardzo dziko w y g l ą d a ł o [...] Ale d ą b został u nich i teraz świętym drzewem. Gdzie Litwini nie sadzą, to sadzą tylko d ę b y . " ( K , 1.40, Janowo). „ - No tak, d ą b to u nich święte drzewo. D ą b to najmocniejsze drzewo na Litwie. - Skąd się wzięło to święte drzewo? - Jak kiedyś oni byli pogany, to to też było ich święte drzewo. A teraz tak samo lubią dęby, jakieś wianki plotą, jak kto się zasłuży, to z d ę b o w y c h liści najwięcej. T o chyba, że z pogaństwa z o s t a ł o . " ( K „ 1.67, Janowo). Litwini są także posądzam o okazywanie szczególnej s \ m p a t n w ę ż o m z a r ó w n o d a w n i e j , j a k i teraz. C i e k a w e jesłj s k i m i . K r z y ż litewski pozostaje k r z y ż e m . Jego zdobienie c z y zestawienie s ą d ó w n a temat litewskiego m a t e r i a ł , z k t ó r e g o jest w y k o n a n y , nie s ą t r a k t o w a n e ze z t y m c o m ó w i s i ę o B i a ł o r u s i n a c h . W r o z m o w a c h dotyczą* c h o ć r o z m ó w c o m raczej sie nie p o d o ­ c y c h jednej i drugiej n a r o d o w ś c i w ę ż e p o j a w i a j ą się j a t o szczególna niechęcią s t o s u n k u do węży b a j ą . S ą to d l a n i c h kolejne p r z y k ł a d y p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t - zwierzęta hodowane w domach. W e d ł u g P o l a k ó w , wu w ś r ó d dzisiejszych L i t w i n ó w . „Poczucie dawnej wiary pogańskiej u Litwinów jest, w e ź m y rusini t r z y m a j ą w ę ż e ze w z g l ę d ó w u t y l i t a r n y c h krzyże, z jakiego drzewa oni je robią? Z dębu. Ja liczę, że to ostatek 72 Biało­ „gdzie wąi jest t a m j u ż m y s z y nie m a " , n a t o m i a s t L i t w i n i l u b i ą węże, ponieważ kiedyś, za c z a s ó w pogańskich „czcili ich jak �r I 5 świętych u nas, taki obrzad mieli. K a r m i l i ich czym mieli najlepszym". Wśród r ó ż n o r o d n y c h zwyczajów litewskich Polacy ko­ mentują tylko te, k t ó r y c h o d m i e n n o ś ć m o ż e być uzasad­ niona przez p o z o s t a ł o ś c i p o g a ń s t w a . W wielu o b r z ę d a c h Polacy widzą więc elementy p o g a ń s k i e , i to i m w konsekwen­ cji pozwala na ukazanie katolicyzmu Litwinów j a k o nie w pełni w a r t o ś c i o w e g o . W pokazanych p r z y k ł a d a c h Pola­ kom chodzi nie tylko o p o d k r e ś l e n i e różnicy w zwyczajach, ale też o zaakcentowanie tej różnicy w wierze. W czym jeszcze Polacy dostrzegają p o g a ń s t w o Litwinów? Jest w rozmowach kilka p r z y k ł a d ó w świadczących o t y m , że pewne ich negatywne cechy charakteru, j a k . . b e z k u l t u r n o ś ć " . „zajadłość", „ z a w z i ę t o ś ć " , są związane z nimi j a k o poganami. Z rozmów tych wynika, że Litwa dla P o l a k ó w zawsze była dzika, że Polacy przynieśli t u chrzest, a wraz nim kulturę, lecz mimo ich s t a r a ń i dzisiejsi L i t w i n i dzikimi w j a k i m ś stopniu pozostali. R o z m ó w c y o d p o w i a d a j ą c na pytanie o charakter Litwinów czy stosunki z nimi uzasadniają czasem swoje negatywne opinie stwierdzeniami: jakże oni m o g ą być kul­ turalni, dobrze wychowani dobrzy skoro dopiero niedawno [600 lat temu'] zostali wprowadzeni przez P o l a k ó w l ' ] w krąg ludów cywilizowanych T o że przed chrztem L i t w i n , byli bez kultury" i żyli jak dziczka" jest odnoszone do "czasów obecnych, bo przecież oni niedawno zostali ochrzczeni" " d o o P o l a c y k u ł t u r e i m p r z y n i e ś l i " Z a j a d ł o ś ć " litewska związana jest z p o g a ń s k i m i czasami " L i t w i n i wtedy tylko bili się, Walczyli, żyh niemal j a k zwierzęta: pier „Litwini są zawzięci. To z pogaństwa u nich we krwi taka *awzictość. teraz oni katolicy, ale kiedyś byli poganie. Bić się mogli ciągle." (K., 1.72, Piłałówka). . ' n n y m problemem poruszanym w rozmowach, k t ó r y c h mterpretacja dostarczy nam dobitnych a r g u m e n t ó w przema­ k a j ą c y c h za tezą p r z e d s t a w i o n ą na p o c z ą t k u pracy, jest z a u w a ż a n y przez P o l a k ó w ś w i a d o m y n a w r ó t L i t w i n ó w do dawnej wiary. Szczególnie ta sprawa wymaga b a d a ń t a k ż e w ś r ó d samych L i t w i n ó w , bez nich bowiem nie wiemy ile prawdy, a ile fikcji jest w o p o w i e ś c i a c h P o l a k ó w na ten temat. Potoczne obserwacje skłaniają do wniosku, że działa­ cze litewscy ze szczególnym pietyzmem o d n o s z ą się do przedchrześcijańskiej przeszłości swojego kraju. Szeroko rozpowszechniana jest omawiana j u ż przeze mnie książka Teodora Narbutta, w s p o m n i a ł a m też o p o d r ę c z n i k a c h szkol­ nych, pełnych opowieści o K r y w e Krywejte, Perkunie, Giedyminie. S p o t k a ł a m się z zestawem p o c z t ó w e k , usiłują­ cych w r ó ż n y s p o s ó b w p ł y n ą ć na ugruntowanie litewskich uczuć narodowych, między innymi przez ukazanie scen silnie k o j a r z ą c y c h się z p o g a ń s k i m i o b r z ę d a m i . Ustawienie po­ piersi postaci historycznych w muzeum w K o w n i e Jagiełło stoiacy gdzieś z b o k u i wielki oosag W i t o l d a - te i wiele innych f a k t ó w świadczy o nastawieniu działaczy litewskich. Jednak w z w i ą z k u z brakiem na ten temat b a d a ń , dla nas pozostaje na razie faktem tylko to że często litewskie pielęgnowanie tradycji jest odbierane przez P o l a k ó w jako cheć p o w r o t u do p o g a ń s t w a Ruch w k i e r u n k u p o d k r e ś l a n i a własne, h i s t o r i i . tradycji w ś r ó d L i t w i n ó w jest przez P o l a k ó w z a u w a ż a n y i komentowany Spotkania festiwale litewskie sa postrzegane r t k o orzeiawy n a w r o t u do p o g a ń s t w a Polacy uważnie o b s e r w u j ą takie fakty i k o j a r z ą ich elementy z daw¬ ną litewską w i a r ą „1 teraz te pogańskie zwyczaje wśród Litwinów odżywają. Zbierają się przy dawnych grodziskach, stare, pogańskie pieśni śpiewają. One się jeszcze przechowały. Zakładają kluby świętej rossy, w Kiernowie jest bardzo silny ten klub. Na całą noc zbierają się, ognie palą, śpiewają." ( M . , 1.65. Suderwa). Wielu P o l a k ó w zwraca u w a g ę na istnienie t a k ż e obecnie L i t w i n ó w - p o g a n . D u ż a część s p o ś r ó d tych, k t ó r z y na wstę- 73 �1 pie r o z m o w y o k r e ś l a j ą L i t w i n ó w j a k o k a t o l i k ó w , w d a l s z y m jej t o k u w y r a ż a d a l e k o i d ą c e w ą t p l i w o ś c i c o d o a u t e n t y c z n o ­ ści litewskiego k a t o l i c y z m u . P o l a c y p o d e j m u j ą c y ten temat p o d c h o d z ą do niego w d w o j a k i s p o s ó b . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w u w a ż a , ż e tak n a p r a w d ę w s z y s c y lub p r a w i e w s z y s c y L i t w i n i to poganie, k t ó r z y u d a j ą t y l k o k a t o l i k ó w . Jest to w y r a ź n e stwierdzenie o d m i e n n o ś c i litewskiej w i a r y . „Oni nie przyznają ni Boga ni wiary, oni tylko dla oka." ( M . , 1. 77, Widiniance). W i ę k s z o ś ć r o z m ó w c ó w twierdzi j e d n a k , ż e L i t w i n i o t w a r ­ cie p r z y z n a j ą się d o w y z n a w a n i a p o g a ń s k i e j w i a r y . T a k i e w y p o w i e d z i d o t y c z ą raczej k o n k r e t n y c h grup czy o s ó b n i ż o g ó h i L i t w i n ó w . Informatorzy m ó w i ą z a r ó w n o o tym, że w p o s z c z e g ó l n y c h w y p a d k a c h L i t w i n i nigdy nie przestali b y ć poganami, j a k i o tym, ż e w ostatnich latach m a s o w o z w r a c a j ą się k u s t a r y m ' k u l t o m . O p i n i e z b l i ż o n e d o tej ostatniej s ą c z ę s t s z e . L i t w i n i nie d o c e n i a j ą w i a r y k a t o l i c k i e j i c h c ą w r ó c i ć d o d a w n e i religii O d b i e r a i a ia i a k o religie w ł a s n a nrzez n i k o e o nie n a r z u c o n a n i e z a l e ż n a od P o l a k ó w P o i a w i a i a sie relacie m ó w i ą c e o m e t e n s i a c h L i t w i n ó w d o P o l a k ó w k t ó r z y s i ł ą p r z y n i e ś l i i m n o w ć | wiarę* „Jest parę takich, nawet moich przyjaciół z Maciuć, że bardzo tęsknią za dawnymi czasy i tej religii naszej nie chcą uważać. Katolickiej religii nie uważają. My nie widzieli boga, Polaki naszego boga nie widzieli, a niechby było tak jak było. Chcieliby wrócić do swojej wiary dawniejszej, do pogańskiej, do dawnych zwyczajów." ( M . , 1.80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . „Litwini wracają do tych swoich zwyczajów. U nich jest pogańskie zwyczaje. Młodzież jest u nich religii pogańskiej. Oni m ó w i ą : my jesteśmy religii pogańskiej. Niedawno w Wilnie było takie ich zebranie. M ł o d z i e ż z długimi włosami szła do pałacu sportu i tam obchodzili te swoje o b r z ę d y " ( K . , 1.50, Dziewianiszki). „Ja byłem kierowcą i jeździłem na L i t w ę ' to z niejednym Litwinem rozmawiałem co chciał na starą wiarę wracać. Ż e też mnie matka ochrzciła, jeden mówił. Trzeba wracać na stara wiara. Jakby kto odkrył pogański kościół teraz to więcej by w nim było ludzi co w katolickim." <M., 1.72, Dziewiamszki). W e d ł u g P o l a k ó w s ą w ś r ó d L i t w i n ó w i tacy, k t ó r z y nigdy nie p r z e s t a w a l i b y ć p o g a n a m i i o t w a r c i e m ó w i ą o swej wierze. P r z y t a c z a n e s ą w r o z m o w a c h k o n k r e t n e d e k l a r a c j e p o s z c z e g ó l n y c h o s ó b , t w i e r d z ą c y c h , ż e są p o g a n a m i . P o l a c y s t a w i a j ą siebie w t y m w y p a d k u n a p o z y c j i o s o b y relac­ jonującej, starają się s t w o r z y ć pozory n i e w a r t o ś c i o w a n i a litewskich p o s t a w , b a r d z o c z ę s t o u m i e s z c z a j ą o p i s y w a n e w y d a r z e n i e w k o n k r e t n y m czasie i m i e j s c u , c h c ą c u c z y n i ć s w o j ą w y p o w i e d ź bardziej w i a r y g o d n ą . T w i e r d z ą s t a n o w ­ czo, ż e p r z e k a z u j ą m i w r o z m o w i e nie swoje w ł a s n e s ą d y ale to co m ó w i ł L i t w i n . W t y m p r z y p a d k u nie o c e n i a j ą oni z w v c z a i ó w l i t e w s k i c h nie o o d e i r z e w a i a t e ż L i t w i n ó w o u k r y ­ wanie n r a w d z i w y c h zaDatrvwari na religie S t a r a i a sie o o k a z a ć w roli o b i e k t y w n y c h o b s e r w a t o r ó w k t ó r z y t y l k o m ó w i ą mi o litewskich deklaracjach. n a t y c h m i a s t p o p o s t a w i e n i u p y t a n i a o n a j d a w n i e j s z e dzieje kraju. O p o w i a d a j ą c o chrzcie Litwy Polacy z w r a c a j ą u w a g ę n a to, ż e jest o n w y d a r z e n i e m n i e d a w n y m , ż e w m o m e n c i e c h r z t u L i t w y P o l a c y j u ż od d a w n a byli k a t o l i k a m i i ż e w ł a ś n i e o n i p r z y n i e ś l i na L i t w ę n o w ą w i a r ę . S i l n i e p o d k r e ś ­ l a n a jest p o l s k o ś ć J a d w i g i , k t ó r a „ t e g o n i e d ź w i a d k a , tego durnia Jagiełłę przecież przechrzciła". Katolicyzm Litwinów iest m ł o d s z y i Drzez to mniei e o d n v s z a c u n k u P o l a c y w y s t e n u i a w roli n a u c z y c i e l i k t ó r z y m u s i e l i s i ł a z m u s i ć n i e n n k n r n y c h I i t w i n ó w d o n o d n o r z a d k o w a n i a sie n o w r i ™ S ™ T a k i e n ^ t r ^ a n i e ,rhrzti, m o ż e h v r ź r ó d ł e m wiehi interpretacji, jest to m a t e r i a ł n a o s o o n ą p r a c ę . vv t y m miejscu e n c ę z w r o c i e u w a g ę n a to iz sime p o a K r e s i a m e wtasnej roli p r z y c n r z c i e L i t w y daje f o l a K o m p r a w o a o s t a w i a n i a wtasnej w i a r y w y ż e j niz w i a r a L i t w i n o w : „ L i t w i n o m się trzeba pokłaniać dla Polski! Bo polska Jadwiga ochrzciła ich z dziczki." ( M . , 1.67, Bieczany). „Jagiełło to był król litewski i on ożenił się z Jadwigą, z Polką i dal jej Wilno. O n a ochrzciła Litwinów, bo wcześniej byli poganami, w kamienie wierzyli." ( K . , 1.60, Świątniki). „Ja sobie przypomnę, u nas był w pracy taki jeden mężczyzna [...] No i on zawsze śmiał się - wy [Litwini] taki pogański naród byl, niczego nie mieliście, w khimpiach chodziliście, dla tego dęba modliliście się, na tym dębie siedzieliście. Przyszli Polacy, was zdjęl. z tego drzewa, ochrzcili, teraz juz wy zrobiliście sie chrześcijanie i nas nie przyznajecie. (1.40, Janowo). N i e t y l k o fakt c h r z t u L i t w y w niedalekiej p r z e s z ł o ś c i jest k o m e n t o w a n y w r o z m o w a c h . Z d a r z a j ą s i ę t e ż c z ę s t o wypo­ wiedzi, k t ó r e p o d d a j ą w w ą t p l i w o ś ć p r a w o m o c n o ś ć litews­ kiego c h r z t u . C z ę ś ć r o z m ó w c ó w p o d e j r z e w a , ż e nie w s z y s c y Litwini zostali o b j ę c i c h r z t e m . W c z a s a c h p o g a ń s k i c h L i t w i n i miesz­ k a l i po l a s a c h , k t ó r e s t a ł y się k r y j ó w k ą przed P o l a k a m i u s i ł u j ą c y m i z m u s i ć i c h d o p r z y j ę c i a w i a r y k a t o l i c k i e j . Do wszystkich L i t w i n ó w trudno w i ę c b y ł o P o l a k o m dotrzeć i s t ą d w ą t p l i w o ś ć , c z y n i e k t ó r z y z n i c h nie zostali pozos­ t a w i e n i bez c h r z t u j e s z c z e przez d ł u g i e l a t a , m o ż e i d o dziś: Litwini to chrześcijanie katoliki tutaj [...]. T u u nas nie ma p o g a n ó w , m o ż e gdzieś na Litwie g ł ę b o k o . " ( K . 1.63, Wojdagi). „ - A wszystkich wtedy Jadwiga ochrzciła? - Gdzie tam wszystkich m o g ł a ochrzcić. Potem już ich łapali tych Litwinów, chrzcili pojedynczo, oni uciekali, chowali się." (M., 1.82, Sużany). I n n i r o z m ó w c y z w r a c a j ą u w a g ę na s p o s ó b przeprowadze­ nia o b r z ę d u c h r z t u . M a m y d o czynienie z a r ó w n o z opisami, k t ó r e p o d k r e ś l a j ą n i e d o p e ł n i e n i e p e w n y c h , z d a n i e m Pola­ „Przychodzili różni ludzie pożegnać się ze zmarłym. Przyszedł też jeden Litwin. Ludzie wiedzieli, że nie chodzi do kościoła. N o więc przyszedł do domu i zdjął czapkę. Przywitał się i powiedział, że on jest poganin, ale przyszedł pożegnać człowieka. O n mówił: jestem poganin, nie niewierzący." ( K . , 1.80. Dziewianiszki). G d y p r z y p a t r z y m y s i ę teraz w y p o w i e d z i o m P o l a k ó w to otrzymamy subiektywny obraz w s p ó ł c z e s n e g o życia L i t ­ w i n ó w j a k o p r z e s i ą k n i ę t e g o elementami p o g a ń s k i m i . M u s i ­ m y j e d n a k c a ł y czas p a m i ę t a ć o p i e r w s z y c h d e k l a r a c j a c h P o l a k ó w w k t ó r y c h o k r e ś l a j ą oni L i t w i n ó w i a k o k a t o l i k ó w A h v m ó c w nelni z a k w a l i f i k o w a ć w i a r ę l i t e w s k a iako i n n a n i ż w ł a s n a P o l a c y m u s z a o d n o w i e d n i o u s t o s u n k o w a ć sie d o l i h w d t i f w , k a t o l i c y z m u P n e a ń s t w o n o e a ń s t w e m ale nr^e cież Litwini oc^ C h r a e s t L i t w y jest w y d a r z e n i e m w a ż n y m d l a P o l a k ó w . Postacie J a d w i g i i J a g i e ł ł y p o j a w i a j ą s i ę p r a w i e z a w s z e 74 l i . 6. Frgm. pomnika dla wsi Ablinga, spalonej przez N i e m c ó w . I # | (stoi tam zespół przeszło 20 figur, wyk. przez różnych autorów) Fot.: Gasparas Rabkonis - il. 4, 5; L . M r ó z - il. 2 i 3 1 �ÓW koniecznych w a r u n k ó w , aby chrzest byl w pełni prawo­ mocny j a k i z takimi, k t ó r e mówią o chrzcie j a k o o wydarzeS z ł a d n y m i n i e u p o r z ą d k o w a n y m - na pewno nie jest to X a z pozytywny Chrzest L i t w i n ó w nie jest wydarzeniem k | . Obraz chrztu L i t w > ' t o t ł u m ^ t o k i c h U t w n ^ siłę, zmuszanych przez P o l a k ó w d o poddania się o b r z ę d o w i , polacy deprecjonują znaczenie litewskiego chrztu, nie c h c ą c uznać L i t w i n o w za przedstawicieli tej samej wiary: „Te Litwiny kiepskie, których Jadwiga kiepsko chrzciła. Jad­ wiga ich chrzciła w jeziorze. Ona niegramotna była i żle sobie obliczyła i nie dla wszystkich Litwinów starczyło długich, białych koszul do chrztu. Tym dla których nie starczyło ona pomalowała nogi wapnem na biało, a założyła im tylko krótkie koszulki. To ci » kiepsko ochrzczeni." ( M „ 1.50, Podumble). „Mówili, że Jagiełło kupował jakiś materiał i dawał na koszulę po dwa metry czy ile tam i ludzie szedli gdzieś do jakiejś rzeki, oblewali się wodą i to taki chrzest był." (K., 1.67. Janowo). „Litwini byli poganami, nie przyznawali Boga, całymi tabuna­ mi wchodzili do rzeki." ( M . , 1.70, Wojdagi). „Litwini ochrzcili się. Nie zrobili tego jednak z własnej woli. tylko Polacy gnali ich kołami do rzeki Jordan." ( K „ 1.80, Widiniance). Wszystkie sprawy, o k t ó r y c h d o tej pory m ó w i ł a m , m a j ą związek z p o g a ń s t w e m L i t w i n ó w . Rzeczywiście, p o g a ń s t w o jest podawane zdecydowanie najczęściej j a k o wyznacznik bądź przyczyna o d m i e n n o ś c i wiary i zwyczajów. Lecz m i m o występowania p o g a ń s k i c h e l e m e n t ó w w litewskiej kulturze, rnimo deklaracji n i e k t ó r y c h L i t w i n ó w , że wyznają w i a r ę pogańską, m i m o negatywnego obrazu chrztu L i t w y w świa­ domości P o l a k ó w , przyznają o n i , że w większości L i t w i n i są katolikami, a przynajmniej stwarzają takie pozory. Jak wobec tego Polacy oceniają L i t w i n ó w j u ż j a k o k a t o l i k ó w , jak widzą ich p o b o ż n o ś ć ? N a to pytanie nie m o ż n a udzielić ednoznacznej odpowiedzi. Z d a r z a j ą się wypowiedzi bardzo ostre, zarzucające L i t w i n o m nawet profanację k o ś c i o ł ó w oraz fckie, k t ó r e nie w i d z ą w t y m przypadku ż a d n y c h różnic między Polakami a L i t w m a m i Czasem ci sami ludzie k t ó r z y opowiadają o b e z ł a d n y m litewskim chrzcie nie oceniają negatywne uczestnictwa L i t w i n ó w w życiu kościoła D o w o ­ dzi to u nich istnienia bardziej n i e ś w i a d o m e j niż ś w i a d o m e j chęci o d r ó ż n i e n i a wiary litewskiej o d własnej. e g 0 Rzadko mamy d o czynienia z t a k śmiałymi atakami na Litwinów-katolików j a k to widzimy w wypowiedzi 72-letniej kobiety z P o w i e w i ó r k i , o p o w i a d a j ą c e j o zachowaniu się Litwinów stojących p o jednej ze stron w konflikcie d w u księży: Jak się Litwini dowiedzieli to przyszli do kościoła i w ten wieczór to nie był kościół. Bili starego księdza, do zakrystii zapędzili. Jeden Litwin na ołtarz wskoczył i nie dał mu mszy odprawić ani polskiej, ani litewskiej." O wiele częściej słyszy się opinie na temat małej frekwencji na litewskich mszach. R o z m ó w c y nie b i o r ą p o d u w a g ę np. małej liczby L i t w i n ó w m i e s z k a j ą c y c h w danej miejscowości. Zauważają natomiast prawie pusty kościół w czasie litews­ kiej mszy i dobrze z a p a m i ę t u j ą ten fakt: „Litwini to katoliki tak jak my [...] Ale większość z nich to nie chodzi. Jak była dla nich specjalna msza w kościele to bardzo mało ludzi do kościoła przyszło, parę osób tylko." (K., 1.60, Stare Troki). Czasami m a m y też d o czynienia z zarzutem o d m i e n n o ś c i wobec litewskich o b r z ę d ó w kościelnych. N i e z n a j o m o ś ć języ­ ka litewskiego i n i e m o ż n o ś ć zrozumienia t e k s t ó w litewskich n a b o ż e ń s t w , stała się dla k i l k u z moich r o z m ó w c ó w preteks­ tem d o przypuszczenia, że treści wypowiadane podczas litewskiej mszy nie o d p o w i a d a j ą d o k ł a d n i e temu, co dzieje się w czasie n a b o ż e ń s t w a polskiego. T a k ż e słowa wypowia­ dane przez L i t w i n ó w w momencie czynienia znaku k r z y ż a o b u d z i ł y wątpliwości u jednego z moich r o z m ó w c ó w . Twier­ dził o n że L i t w i n i ż e e n a i a sie nie w i m i e O i c a S v n a i D u c h a Ś w i ę t e g o " ale w imię Boga Ojca Syna i Ducha Ś w i ę t e g o " i u w a ż a ł io za bardzo z n a c z ą c e różnicę. Sądził, że jest w posiadaniu taiemnicy którei L i t w i n i strzeea krviac o d ­ m i e n n o ś ć swojej wiary przed Polakami: „My żegnamy się w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego, amen. A Lit winu jak w dupę wsypał Polak jeden, to oni przyznali Boga. że Vardau Piewo Tewo - imię Boga Ojca. Czy to prawda jest?! Oh. oh, to tylko ty wiesz [...] Żegnają się do końca, tylko jedno słowo jes , że oni wierzyli w Boga Ojca Tak to jest różnica " (M I 68 Bieczany). S p r a w ę postrzegania p o b o ż n o ś c i litewskiej o p i s a ł a m nie­ zbyt szeroko, g d y ż t o nie t u pada g ł ó w n y akcent polskich z a r z u t ó w wobec litewskiej wiary. Podstawowym argumen­ tem P o l a k ó w jest domniemane p o g a ń s t w o L i t w i n ó w , przeja­ wiające się na r ó ż n e sposoby w ich życiu. O n o właśnie jest g ł ó w n y m s k ł a d n i k i e m i uzasadnieniem o d m i e n n o ś c i litews­ kiej wiary. S t a r a ł a m się p o k a z a ć , że katolicyzm na Wileńszczyźnie jest cechą tylko pozornie w s p ó l n ą Polakom i L i t w i n o m . T o ż s a m o ś ć polskiego i litewskiego katolicyzmu widoczna jest t y l k o w najbardziej powierzchownych wypowiedziach. Przy głębszej refleksji okazuje się, ż e Polacy nie c h c ą d o p u ś c i ć L i t w i n ó w d o pełnego w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w wierze. L i t w i n i są dla P o l a k ó w obcymi. Polacy m ó w i ą c o litewskim p o g a ń s t w i e p o r z ą d k u j ą świat, o d b i e r a j ą c obcej i wrogiej n a r o d o w o ś c i prawo d o wyznawania tej samej wiary. Religia jest bardzo w a ż n a w s a m o o k r e ś l e n i u P o l a k ó w na Wileńsz­ czyźnie, w y r a ż e n i e Polak katolik występuje powszechnie. Polacy c h c ą z m o n o p o l i z o w a ć katolicyzm iako t o co i c h o d r ó ż n i a od innych grup W y ł ą c z n a p r z y n a l e ż n o ś ć d o jedy­ nej ich zdaniem prawdziwej wiary m o ż e k o n s o l i d o w a ć g r u p ę Polacy m ó w i ą co prawda o B i a ł o r u s i n a c h - k a t o l i k a c h i Litwinach katolikach z r o z m ó w wynika ,ednak że Biało­ rusini katolicy to właściwie Polacy o s k o m p l i k o w a n y c h losach prawdziwi B i a ł o r u s i n i " sa zaś p r a w o s ł a w n i Nato¬ miast r o z m a h e w a t p h w o ś Z . s t a r a ł a m sie n czynylno ^ ^ ^ S S ^ ^ ^ ^ 3 ^ v Ó S Z ^ ^ dopdSeS^ch^Sru^jakoo^h^ p S ^ ^ T ^ L l t w i n o w L s a P R Z Y P I S Y 1 Rojst [z Ht] - mokradło, torfowisko, bagno. (Wł. Kopaliński, tomik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa 1985). 2 Polacy z Wileńszczyzny często mówią „Litwa", mając na myśli Litwę w granicach przedwojennych. Tak jest i w tym przypadku 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7040e207b056801534a952cb8e064d96.pdf 81d41bb11bf050ed4c683ac64f0637e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3588 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3365 Title A name given to the resource Chrzest Litwy w świadomości polskiej społeczności wiejskiej na Litwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.66-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Smyrski, Łukasz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Chrzest Litwy w świadomości polskiej społeczności wiejskiej na Wileńszczyźnie Łukasz Smyrski U ź r ó d e ł wspólnej historii Polski i L i t w y leży akt pod­ pisany w K r e w i ę w 1385 r. W i e l k i książę litewski Jagiełło z o b o w i ą z a ł s i ę do przyłączenia ziem L i t w y i Rusi do K o r o n y K r ó l e s t w a Polskiego. N i e j e d n o z n a c z n o ś ć s ł o w a „ p r z y ł ą c z e ­ nie" w y w o ł a ł a polemiki w ś r ó d h i s t o r y k ó w . W historiografii polskiej s k ł a n i a n o się raczej do interpretacji przyłączenia j a k o inkorporacji L i t w y przez K o r o n ę . Przeciwnicy tego p o g l ą d u u w a ż a j ą , że akt w K r e w i ę był t y l k o utworzeniem związku dwóch państw, w którym z a r ó w n o Litwa, jak i Polska z a c h o w y w a ł y polityczna o d r ę b n o ś ć ( p o r Bardach 1986 s 108) Wydarzenia historyczne k t ó r e n a s t ą p i ł y po r o k u 1385 n a s u w a j ą pytanie w j a k i m stopniu m o ż n a tu m ó w i ć o inkorporacji Zgodnie z p a n u j ą c y m na L i t w i e prawem patriarchalnym s p r a w u j ą c a w ł a d z e dynastia roz­ p o r z ą d z a ł a r z ą d z o n y m przez siebie p a ń s t w e m jak prywatna w ł a s n o ś c i ą Jagiełło jako w ł a d c a L i t w y spełniając pod stawowe w a r u n k i unii krewskiej przyjął chrzest, a żeniąc się 7 larlwirra 7 n s t a ł a r i n n t o w a r w nr7P7 iei m a t k ę F l ż h i p t p TA adopcia i m a ł ż e ń s t w o z k r ó l o w a Polski w u i e S u systemu p a t i ^ r c h a l n e g o były t o ż s a m e z a k t e m i n k o r p o r a c j i L i t w y Strona litewska przeciwstawiając się tej tezie, z w r a c a u w a g ę na w y s t ę p u j ą c e j u ż pod koniec XIV w i e k u w W i e l k i m Księstwie L i t e w s k i m silne tendencje o d ś r o d k o w e . Z a w a r t a w 1392 r. u g o d a m i ę d z y Jagiełłą a W i t o l d e m była wzmoc­ nieniem politycznej pozycji p a ń s t w a litewskiego (por. Bar­ dach, s. 110). W w y n i k u ugody książę W i t o l d uzyskał praktycznie z g o d ę na sprawowanie własnej w ł a d z y w L i t w i e , k t ó r a to w ł a d z a z n a j d o w a ł a s i ę dotychczas w gestii namiest­ n i k ó w k r ó l e w s k i c h . Odebranie w ł a d z y osobie monarszej było a k t e m wymierzonym przeciwko tendencjom inkorporacyjnym i jednocześnie s t a ł o s i ę p r z y c z y n ą swobodniej­ szego z w i ą z k u o b u p a ń s t w K o l e j n y m wydarzeniem p r o w a ­ d z ą c y m do r o z l u ź n i e n i a s i ę w i ę z ó w unijnych był zjazd na wyspie Salin w 1398 r podczas k t ó r e g o bojarzy newscy wybrali W i t o l d a na k r ó l a L i t w y . K o ń c o w y m a k t e m zmierza­ j ą c y m rin u z y s k a n i a s u w e r e n n o ś c i s i a ł o sie norlnisanie unii w i l e ń s k o - r a d o m s k i e i uznaiacei o d r ę b n o ś ć L i t w y i ^Witolda X dożywotTego sonowicz s w S 9-M Dyskusia na temat wzaiemnvch Velacii S a d z v U t w a a P o k k a zawszeMbvta w w ó h i e s S e t ó l n f e ^ c ^ ^ i ^ ^ t a S ^ ^ ktera pohtycznego m e W S K 1 zywi ale os a t n i o W r a z z uzyskanTem n C n n a b r a , a c h a r a - P o w y ż s z y , b a r d z o s k r ó t o w y rys historyczny jest tłem do r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h w s p ó l n y c h p o c z ą t k ó w polsko-litew­ s k i c h , widzianych jednak nie przez pryzmat b a d a ń historycz­ nych, lecz o g l ą d a n y c h oczami ludzi nie m a j ą c y c h nic w s p ó l ­ nego z n a u k ą i h i s t o r i ą . B a d a j ą c , w czasie k i l k u p o b y t ó w na Wileńszczyźnie, ś w i a d o m o ś ć h i s t o r y c z n ą z a m i e s z k u j ą c y c h tam P o l a k ó w do­ 66 c h o d z ę do wniosku, że opowieści o historii najdawniejszej 0 chrzcie L i t w y m a j ą swoją u k r y t ą , głębszą treść. M o ż n a je bowiem i n t e r p r e t o w a ć j a k o wyraz d ą ż e ń do tego, by poprzez h i s t o r i ę u s a n k c j o n o w a ć prawo do ziemi wileńskiej. Pisząc o wileńskich Polakach m a m na myśli ludzi, któi m a j ą ś w i a d o m o ś ć „ b y c i a P o l a k i e m " , m ó w i ą po polsl 1 p o d k r e ś l a j ą w a g ę podtrzymywania p o l s k o ś c i . M o i m i roz¬ m ó w c a m i byli p r z e w a ż n i e ludzie starsi, p a m i ę t a j ą c y dobrze czasy przedwojenne. O d nich usłyszałem najwięcej opowieści 0 zamierzchłej przeszłości. Ich wiedza p o c h o d z i ł a głównie z polskich książek oraz z domowej tradycji ustnej. Miałem pewne obawy, czy moje obserwacje p o t w i e r d z ą się w roz¬ mowach z l u d ź m i ś r e d n i e g o pokolenia, k t ó r z y uczyli się już z powojennych p o d r ę c z n i k ó w do historii, k t ó r y c h treść była w y p a d k o w ą panującej ideologii. K u zaskoczeniu, ich wiado­ mości nie o d b i e g a ł y od powszechnego kanonu, według k t ó r e g o Jagiełło ożenił się z J a d w i g ą i dopiero wtedy zaczęła się prawdziwa historia, natomiast wcześniej w L i t w i e były t y l k o święte gaje, a ludzie m o d l i l i się do drzew i do krowy. Ten stan pierwotnej dzikości z a k o ń c z y ł się w momencie przyjęcia chrztu z rak polskich M o ż n a wiec sadzić że z a s a d n i c z ą rolę w k s z t a ł t o w a n i u się takiego schematu ode­ g r a ł o domowe wychowanie Wyniesiona z d o m u wiedza nie została z a g ł u s z o n a przez c z t e r d z i e s t o l e t n i ą p r o p a g a n d ę 1 t k w i g ł ę b o k o w ś w i a d o m o ś c i ludzi. Nawet więcej: od­ w o ł y w a n i e się do dawnej Polski i polskiej k r ó l o w e j , prze­ świadczenie o wyższości polskiej kultury nad tradycją litew­ ską stały się w obecnym czasie p r ó b ą obrony przed powszech­ n ą lituanizacją, p r ó b ą wzmocnienia swojej tożsamości. Na pytanie o h i s t o r i ę L i t w y , o czasy najdawniejsze, niemal wszyscy informatorzy opowiadali o chrzcie L i t w y . Chrzest stał się więc wydarzeniem najdawniejszym, najważniejszym. W ś w i a d o m o ś c i rozmówców wszystkie inne zdarzenia, fakty historyczne gdzieś zaginęły. Raz t y l k o i n f o r m a t o r k a wspo m n i a ł a , że n a s t ę p n y m wydarzeniem historycznym po chrzcił L i t w y była wyprawa Batorego p o d P s k ó w . Jednak ni< potrafiła już umiejscowić tego faktu w przestrzeni historycz­ ne. Jedynym bliższym o k r e ś l e n i e m czasowym owej wyprawy b y ł o stwierdzenie że nie z d a r z y ł o się t o " za jej pamięci. Natomiast n a s t ę p n y moment historyczny r o z m ó w c z y n i pa­ m i ę t a ł a już bardzo dobrze C h o d z i ł o o czasy marszałka Piłsudsk ego W n i e k t ó r y c h rozmowach informatorzy wspo­ m i n a l i także' o Katarzynie II czy o Napoleonie były « jednak przypadki jednostkowe i mieściły sie w szerokt poietei teraźniejszości (w b e z D o ś r e d n i o MDrzedząi* cym czas p a m i ę t a n y " ) W p r z e w a ż a acei liczbie inni wypowiedzi d o m i n o ^ Sasief r z a d T l i t w i Smetona Z^ o n L f e ś c f r o S w c ó w wyniki historycznyrJ^ był chrzest Z nim n a S S T S e lSa ti* tTycznej^z^^ �choćby połączenie Polski z Litwą w 1569 r. czy wojnę domową z p o c z ą t k u X V I I I w. Narzuca się zatem pytanie: dlaczego to jedno wydarzenie n a b r a ł o aż takiego znaczenia, je stało się właściwie jedynym faktem historycznym, a inne, linearnie bliższe nam wydarzenia zostały zapomniane? M i r cea Eliade pytał: „ D l a c z e g o taki właśnie mit czy taki symbol uległ rozprzestrzenieniu? Co one objawiły światu? Dlaczego pewne szczegóły nawet bardzo w a ż n e - znikają w trakcie Rozprzestrzeniania się, a inne o k a z u j ą niezwykłą t r w a ł o ś ć ? " (Eliade 1970, s. 51). Wydaje się, że to pewne p o d ś w i a d o m e , ..trvte intencie k a ż a Polakom zaDamietać akurat ten fakt Eoryczny M a ł ż e ń s t w o Jadwigi z Jagiełłą przyjęcie chrztu TriPolski sa owymi Eliadowskinusymbolarru m a j ą c y m i n a w i a ć p r a w d ę Prawda ta jest nobilitacja Polski Pola­ t a Polski do której Wileńszczyzna nie należy i P o l a k ó w t ^ y dzięki tei prawdzie moea m ó w i ć o Wileńszczyźnie jakTo swojej ziemi. Te do tej pory o g ó l n e r o z w a ż a n i a zilustrujmy teraz przykładami wypowiedzi P o l a k ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h L i t ­ winów z c z a s ó w p o p r z e d z a j ą c y c h przyjęcie chrztu: „Tutaj byl rojst w Wilnie. D o m ó w nie było. G ó r a tylko postawili, żeby zacząć Wilno stawiać. T o dziaduk Jagiełły, ja zapomniała jak on tam. A Jagiełło przyjeżdżał na polowanie, tam gdzie Wilno, a gdzie on mieszkał, to j a nie wiem. On n o c o w a ł na polowaniu, na tej górze i on przyśnił wilka. To to prawda, proszę pani, w historii m ą ż czytał. On przyśnił wilka i postawił Wilno. On tylko Wilno postawił, a potem kościoły stawiał. A wcześniej taki byl rojst, że koniem nie m o ż n a było przejechać." ( K . , 1. 86, Sużany). „Jagiełło mial królowa polska Jadwiga. On Litwin był. Jego rodzina była mieszkała gdzieś k o ł o K o w n a . On i jego brat przyjeżdżali do Starych Trok. Dawniej to ciężko było, koniami jechali przez puszcze, przez lasy [...] T a m jakieś ognie palili, stosy. A on mówił, głosił kazania [...] I Witałtas tam byl. Siedział na kamieniu przed kościołem i opisywał jak przyjdą Sowieci, co to będzie, co się wydarzy. Takie proroctwa głosił. On jasnowidzem był [...] T o prawda. Jego r ó w n o tysiąc lat wspominają. A Lit­ winów wcześniej Jadwiga chrzciła." ( K „ Świątniki). „Byli u nich przywódcy, którzy uroczystości doglądali i te kościoły ichnie w lasach, oni nie mieli k o ś c i o ł ó w , tylko takie uroczyska, gdzie rośli dęby. T a m schodzili się ludzie, takie swoje nabożeństwa mieli, c o ś takiego swojego rodzaju s z a m a ń s t w a . " (M., 1. 80, W o ł k o w s z c z y z n a ) . W powyższych wypowiedziach zostali wymienieni: Jagieł­ ło, Jadwiga, W i t o l d . Są to g ł ó w n e postacie najczęściej wspominane przez r o z m ó w c ó w . O p r ó c z nich wymienia się jeszcze Giedymina i Mendoga. W przypadku pierwszej opowieści dotyczącej legendy o w i l k u , w większości warian­ tów zamiast Jagiełły występuje W i t o l d . W cytowanej wypo­ wiedzi Jagiełło jest L i t w i n e m jeszcze sprzed przyjęcia chrztu. Należałoby go więc umieścić w jednej grupie z Witoldem Postacie znajdujące się na t y m przedchrześcijańskim pozio­ mie pełnią raczej role b o h a t e r ó w legend bajek n i ż o s ó b historycznych wymienianych w dokumentach Giedymin Witold Wytautas J a g i e l ł o - p o g a n i n żyli w czasie nieokreś­ lonym i nieokreślonej przestrzeni Zakres czasowy opowia­ danych w y d a r z e ń jest m a ł o precyzyjny W i a d o m o że działo sie to przed chrztem Ten czas przedchrześcijański nazywam ^ s e m mitycznym Nie jest t o ^ n S T t Ł u Eliadego. Nie sięga on sfery religijnej, me jest też czasem °owracalnym, k t ó r y m o ż n a o d t w a r z a ć dzięki stałym ob^ d o m (choć L i t w i n i starają się to czynić poprzez doroczne Potkania w lesie, w s p ó l n e palenie ogni. śpiewanie dawnych Pieśni itd). Jest to czas, w k t ó r y m prawda historyczna zlała | z mitami historycznymi. Czas mityczny - p r z e d c h r z e ś ­ cijański, p o g a ń s k i - zatracił charakter rzeczywistości, a przy¬ a ł walory b a ś n i . Wydarzenia rozgrywające się w czasie s 8 b r e mitycznym - jak w i d a ć w o p o w i e ś c i a c h - p r z e w a ż n i e mają miejsce w lesie. Polacy kojarzą L i t w i n ó w ze świętymi gajami, kamieniami, p o g a ń s k i m i zwyczajami. Ich kult związany z lasem, z ogniem, ze s ł o ń c e m , a więc ze zjawiskami nieuchwytnymi, ma miejsce w sferze n i e o k r e ś l o n e j . P o g a ń s ­ kie n a b o ż e ń s t w o nie było odprawiane w k o n k r e t n y m miejs­ cu, w kościele, ale w puszczy, w k t ó r e j trudno nawet o d r ó ż n i ć kierunki świata. A więc to, co l u d n o ś ć litewska u w a ż a za swoje narodowe korzenie Polacy lekceważą W oczach P o l a k ó w okres p o g a ń s k i dyskryminuje L i t w i n ó w i p o d w a ż a ich polityczne pretensje Polacy czas L i t w y pierwotnej spro­ wadzają do mitologii ' w której - owszem - wilk mógł przyśnić sie Janielle czy W i t o l d o w i ale W i t o l d w rzeczywis­ tości nie m ó e ł iuż b u d o w a ć W i l n a edyż kłóciłoby sie to z Drakonani^ zlSwac^PoS „Litwa m ó w i , że Wilno założył ten ich Giedyminas. Nieprawda. Wilno pochodzi od rzeki Wilni. Giedyminasa nie b y ł o jeszcze, to lam już chatki stali. T o nazywałoby się Neris czy jak? A to mała chatka stalą. Ostra Brama. Ostrą Bramę budowali Polacy. T a m stała brama taka, ostra, tam później dobudowali kapliczkę. Później koronowali Matkę B o s k ą i księża litewscy byli później." ( K „ ok. 75 1., K r a k u n y ) . Historia natomiast, tak n a p r a w d ę , zaczyna się dopiero w momencie chrztu: „ M o ż e kiedyś tu i byli Litwini. Ten ich Witałtas. A potem już jak ona to...Jadwiga. Ona wyszła za Jagiełło i chrzciła Litwinów." ( M . , ok. 50 1., Anciuszki). „ Z dawnych lat m ó w i ą , że lo Litwa zajmowała. Kaźmirz jak był. Jak Jadwiga wychodziła za mąż za Każmirza, Jagiełłę. W takim razie jak ochrzci naród. Ona królowa Polski, on król Litwy. T o niedawno było sześćset lat Litwy. T o dawniej to był król litewski." ( M . , ok. 70 1., K r a k u n y ) . „ R a d z i w i ł ł ó w n a była, wyszła za Jagiełłę. To był Litwin (...] a to później Litwa przyjęła chrzesl w tysiąc trzysta którymś. A oni tak samo nie wierzyli. Oni poganie byli. straszne poganie. Z Tatarami w jedno szli. Ludzie pamiętają jaka ona była p o g a ń s k a . Z Tatara­ mi. T o gdzieś i książka jest. K i o ich wie w co oni wierzyli?" ( K . . ok. 75 l„ Krakuny). „ D a w n o temu Jadwiga powiedziała Jagielle, że wyjdzie za niego, jeśli naród, któremu przewodzi przyjmie chrzest. W ó w c z a s Jagiełło był królem w Wilnie. Litwini ochrzcili się. ale Polacy gnali ich kolami do Jordanu, żeby się nawrócili." ( K „ 80 1., Widiniańce). „Polacy byli tu od dawien dawna. Najstarsza historia to Jagiełło. On ożenił się z Jadwigą i wtedy Litwa przyjęła chrzest. Litwiny były poganami, nie przyznawały się do Boga. Całymi tabunami wchodziły do rzeki. O Witoldzie nic nie słyszałem. Litwinów nie ma nigdzie w historii, oni z nikim nie walczyli. Nie wiem co było przed Jagiełło, a po nim nastał Smetona." (M., 59 1., Wojdagi). Pierwszą k o n k r e t n ą o s o b ą h i s t o r y c z n ą w y m i e n i a n ą przez P o l a k ó w jest Jagiełło, ale j u ż nie ten. k t ó r e m u przyśnił się wilk. Wizerunek litewskiego w ł a d c y uległ zmianie. Jagiełło zaniechał dawnych praktyk. Przyjmując chrzest z rąk pol­ skich zakończył okres pierwotnego b a r b a r z y ń s t w a (przeja­ wiającego się w religii pogańskiej) i przeszedł do świata cywilizacji ( u t o ż s a m i a n e g o z k u l t u r ą p o l s k ą ) . Chrzest stał się c e z u r ą r o z p o c z y n a j ą c ą nowy rodzaj historii. Ta metamor­ foza nie była m o ż l i w a bez udziału P o l a k ó w . Jagielle od p o c z ą t k u tej przemiany towarzyszy Polka. Nie wystarczy powiedzieć „ t o w a r z y s z y " . K r ó l u j e . Ona rozkazuje L i t w i n o ­ w i i ona otwiera jemu oczy na świat. Nie dzieje się to gdzieś w puszczy, ale w przestrzeni historycznej, w przestrzeni, w której zdarzyły się fakty historyczne zapisane przez kronikarzy. Miejsca z d a r z e ń n a b i e r a j ą o k r e ś l o n o ś c i . Dzieją się na Litwie, potrafimy je n a z w a ć - W i l n o , Ostra Brama. 67 �Informatorka z K r a k u n z n a ł a nawet p r z y b l i ż o n ą d a t ę tego wydarzenia: „ t y s i ą c trzysta k t ó r y ś r o k " . Przy czym z w r ó ć m y u w a g ę na rzecz najistotniejszą, na uwypuklenie w wypowie­ dziach kontekstu narodowego. Semantycznie nie jest w a ż n e , czy to Jadwiga wyszła za m ą ż za Jagiełłę (stąd pomylenie Jadwigi z R a d z i w i ł ł ó w n ą ) , nie jest w a ż n e , że L i t w i n i przyjęli chrzest. Istotne jest, że Polka n a w r ó c i ł a L i t w i n a na wiarę k a t o l i c k ą (o której m ó w i się „ p o l s k a w i a r a " ) i że L i t w a przyjęła chrzest z r ą k Polski. T o nie Jagiełłó-Litwin, ale Jadwiga-Polka w p r o w a d z i ł a L i t w i n ó w do rzeczywistości historycznej. O d tego momentu zaczęła się historia. Czas Witolda, m i m o że linearnie r ó w n o l e g ł y czasowi Jagiełły, jest czasem ahistorycznym. Wraz z pojawieniem się w ą t k u polskiego m o ż e m y natomiast m ó w i ć o polskim czasie w his­ t o r i i . Ten czas uprawomocnia P o l a k ó w do m ó w i e n i a o W i ­ leńszczyźnie j a k o o swojej własności. W rozmowach często p o w t a r z a ł y się przeciwstawne w ą t k i . P r z y k ł a d e m jest o p o w i e ś ć o proroctwach W i t o l d a . Dotyczy ona niewątpliwie czasu ahistorycznego. T o wydarzenie dzia­ ło się tysiąc lat temu, a w puencie wypowiedzi o k a z a ł o się, że wcześniej Jadwiga chrzciła L i t w i n ó w . Takich p r z y p a d k ó w inwersji czasowej spotykamy wiele. Nie dyskwalifikuje to wcale wypowiedzi. W r ę c z przeciwnie, potwierdza tezę w s p ó ł w y s t ę p o w a n i a d w ó c h uzupełniających się c z a s ó w : historycz­ nego i ahistorycznego. „ Z d a r z e n i a , k t ó r e rozegrały się w przeszłości historycznej p o z o s t a j ą w naszej ś w i a d o m o ś c i w postaci m i t u , a cechą i m m a n e n t n ą mitu [...] jest to, iż nieistotne jest w n i m chronologiczne n a s t ę p s t w o f a k t ó w " (Leach 1976, s. 16). Zgodnie z t y m stwierdzeniem przestają b u d z i ć wątpliwości sprzeczne informacje w jednej wypowie­ dzi. N a p r z y k ł a d opinia, że W i l n o z b u d o w a ł W i t o l d czy Giedymin, nie kłóci się z przekonaniem, że W i l n o zostało zbudowane przez P o l a k ó w . W najbardziej potocznym rozu¬ mieniu ludzie d o p u s z c z a j ą mit o przedpolskiej genezie tego miasta, ale j e d n o c z e ś n i e czują się spadkobiercami polskiej tradycji W i l n a . R o z m a w i a j ą c o dziejach L i t w y s t a r a ł e m się t a k ż e dowie¬ dzieć czegoś o innych n a r o d o w o ś c i a c h mieszkających na tych terenach kilkaset lat temu. Informatorzy nie potrafili mi przybliżyć ich dziejów, a grupy te nie p r o w o k o w a ł y do bardziej zdecydowanych, negatywnych wypowiedzi. W kon­ tekście historycznym, inne n a r o d o w o ś c i nie p r e t e n d u j ą do roli pierwszych m i e s z k a ń c ó w . C i , k t ó r z y byli sprowadzeni Dół tvsiaca lat temu - Tatarzv i K a r a i m i - sa zbyt m a ł a tmina aby stanowili zagrożenie dla kogokolwiek Cyganie i Żydzi odbierani sa często iako narody bez ojczyzny tułające s i e Z całym świecie Przecież C y e a n ó w i Ż y d ó w m o ż n a spotkać wszędzie Owszem w ś r ó d ludzi starszych istnieje poczuci! n^neno^eroŻeniazestronY ż y d o s t w a " ale nie iest to ^ ^ ^ t e m i ^ Z l Wileńszczyzny T o zagrożę! n ^ c z y n ^ Me^kS^^MOd^^^^S! r,nołerznnśH w u j ę ć m S w s ^ m i ^ ^ Na podstawie r o z m ó w z informatorami otrzymaliśmy zatem stereotypowe modele d w ó c h n a r o d o w o ś c i : Polaków i L i t w i n ó w . Polacy są wyznawcami religii chrześcijańskiej i pozytywnymi bohaterami historii. L i t w i n i są poganami wierzącymi w s z a m a ń s t w o . Ta opozycja wartościuje oba narody. L i t w i n i wraz z odrzuceniem p r a k t y k pogańskich wkroczyli do historii, ale stało się lak przy bezpośrednim I udziale kultury polskiej. L I T E R A T U R A Bardach J . 1986 Związek Polski z Litwą, [w:] Polska w epoce red. A . Wyczański, Warszawa Eliade M . 1970 Sacrum. Mil. Historia. Warszawa Leach E . Odrodzenia 1976 Leii-Strauss. Wilno, pomnik z okazji rocznicy założenia Wilna. fot. L . M r ó z 68 Warszawa Samsonowicz H . 1985 Historia Polski do ¡795 roku. Warszawa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59c33695c685407f989415d3418de331.pdf 692218b76fa3adfa8c6feb44634ddb54 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource płeć i seksualność - aspekt antropologiczny gender studies Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4731 Title A name given to the resource Płeć, religia,polityka - o mojej antropologii / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.203-218 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 AGNIESZKA KOŚClAŃSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PŁEĆ, RELIGIA, POLITYKA - O MOJEJ ANTROPOLOGII* Kiedy ponad dwa lata temu przygotowywałam projekt doktoratu, dotyczącego działalności dwóch kobiecych wspólnot religijnych, tak określałam główne zagadnienia, którymi chciałam się zająć: Celem badań dotyczących kobiecej religijności jest odpowiedź na pytania: kim są "charyzmatyczne kobiety", jak funkcjonują zakładane przez nie wspólnoty i wreszcie, jak ich działalność jest odbierana przez otoczenie? Drugi cel ma wymiar teoretyczny - analiza dokonań brytyjskich i amerykańskich antropologów zajmujących się płcią w kulturze ipróba wypracowania teoretycznych ram umożliwiających badanie problemu płci w kulturze w kontekście polskim. Praca nad tym projektem pozwoliła mi przeformułować częściowo powyższe pytania, przede wszystkim te dotyczące zebranego materiału. Niniejszy tekst prezentuje moje rozumienie głównych celów i założeń antropologii społecznej. Zamiast jednak pisać manifest bądź tekst stricte teoretyczny, zrobię to, prezentując prowadzone przeze mnie badania. Ponieważ zajmuję się tematem, który można by określić jako ,,religia a płeć", w pierwszej części tekstu omawiam w skrócie rozwój koncepcji płci kulturowej (gender) w antropologii, następnie - odnosząc się do ustaleń tejże - omawiam wstępne wyniki moich badań oraz problemy związane z samym procesem badawczym na linii badaczka - badane grupy i wynikające z tego konsekwencje dla analizy, interpretacji oraz samego pisania antropologii. W końcu przeformułowuję zarysowane pytania badawcze i staram się umieścić zagadnienie ,,religia a płeć" w szerszym spektrum antropologicznych studiów nad oporem i polityką. *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną 2004 roku w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej DAM w Poznaniu. �204 Agnieszka Kościańska Tło teoretyczne Początki l antropologicznych gender studies sięgają połowy lat 70., kiedy ukazał się pielWszy zbiór tekstów dotyczących tak zwanej "antropologii kobiet" pod redakcją Michelle RosaIdo i Louise Lamphere (1974). Od tego czasu doszło do kilku istotnych przewrotów w ramach debaty, którą rozpoczęła owa publikacja Dwie, ściśle ze sobą związane sprawy wymagają omówienia: po pielWsze droga od antropologii kobiet do antropologii płci (anthropology of gender), po drugie dyskusja na temat związku pomiędzy terminami sex (płeć) agender (płeć kulturowa). Podstawą teoretyczną antropologii kobiet z lat 70. były trzy teksty, których autorki poszukiwały uniwersalnych kategorii związanych z niższym statusem kobiet. Sherry Ortner odwoływała się do dychotomii naturalkultura, Michelle RosaIdo do publiczne/prywatne, a Olivia Harris, w duchu marksistowskim, opierała się na rozróżnieniu produkcja/reprodukcja. Początkowe założenia bardzo szybko zostały poddane krytyce. Odchodzono od poszukiwania uniwersalnej asymetrii między płciami. Był to czas, kiedy antropologowie zdali sobie sprawę, iż ich prace bardzo często są projekcją kategorii charakterystycznych dla ich własnej kultury na kultury badane. W ścisłym związku z tym zagadnieniem zmieniło się też znaczenie terminów płeć i gender. Termin gender pojawił się w nowym znaczeniu (oryginalnie oznaczał to, co polski rodzaj) również w latach 70. Początkowo rozróżnienie sex/gender można było sprowadzić do płci biologicznej/kulturowej (notabene te terminy ukonstytuowały się w języku polskim, mimo że -jak się okaże za chwilę - pojęcie płci biologicznej jest wielce problematyczne). Płeć, kategoria biologiczna, to, czy jesteśmy kobietami, czy mężczyznami, była początkowo nieobecna w dyskusjach, główny nacisk kładziono nagender. Antropologia przecież zajmuje się kulturą, a nie naturą (biologią). Przełomem okazała się publikacja Collier i Yanagisako (1987). Od tego momentu możemy obselWować, jak myśl foucaultowska wkracza do antropologii (por. też Moore, 1994 i 2004). Wyłożone przez Foucaulta (1995, por. 1993) w pielWszym tomie Historii seksualności twierdzenie, iż związek między seksualnością, płcią i reprodukcjąjest jedynie konstrukcją, okazało się kluczowe dla rozwoju antropologii płci. Od tego momentu ten nurt naszej dyscypliny opierać się będzie na konstruktywizmie społecznym, który notabene będzie też postawą teoretycznąmojej pracy. Wróćmy jednak do słynnego artykułu Collier i Yanagisaco. Autorki przywołują klasycznąjuż pracę Davida Schneidera i wysuwają argument, iż zarówno koncepcje systemów pokrewieństwa, jak i płci odwołują się do naszych ludowych założeń dotyczących reprodukcji. Ich zdaniem ,,gender jako kategoria analityczna powinna być uwolniona od założenia o biologicznie danej płci" (1987). Z faktu, iż na Zachodzie płeć jest ściśle związana z reprodukcją (co zresztą stopniowo jest podważane za pośrednictwem rozpowszechniających się nowych techI Kolejne stadia rozwoju refleksji nad płcią kulturową w ramach antropologii przejmuję za Moore, 2004. Na ten temat por. też Baer, 1997. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 205 nik rozrodczych), a płeć kulturowa konstruowana jest w oparciu o reprodukcyjne role kobiet i mężczyzn, nie wynika wcale, ich zdaniem, że taki związek będzie zachodził we wszystkich ludzkich społecznościach. Ich rozważania posłużyły za punkt wyjścia również pozostającej pod wpływem myśli konstruktywistycznej Shelley Errington, która zaproponowała rozróżnienie na płeć, Płeć i gender: płeć (sex małą literą) to ciało obdarzone płcią; Płeć (Sex wielką literą) to szczególna konstrukcja ciała powszechna na Zachodzie, rodzaj okularów, przez które antropologowie postrzegają płeć i gender w innych kulturach; gender to określenie "tego, co różne kultury robią z płcią" (1990, por. też Moore, 1994,2004). Od tej koncepcji jest już tylko jeden krok do teorii Judith Butler (1990), która w znaczący sposób wpłynęła na antropologiczne myślenie o gender. Butler, reprezentująca radykalny nurt konstruktywizmu społecznego, proponuje odwrócenie porządku. To już nie płeć jest pierwotna w stosunku do gender, ale to gender jako kategoria dyskursywna konstruuje płeć, która jawi sięjako imitacja imitacji, jest wynikiem performatywnego działania gen der. Stwierdzenie lekarza przyjmującego poród: "to jest dziewczynka" lub "to jest chłopiec", jest wypowiedzią performatywną, nie tyle opisuje biologiczny stan rzeczy, co rozpoczyna kształtowanie płci, która jest podstawą "konstruowania podmiotowości jednostki". Do inspiracji Butler należy zaliczyć również austinowskie akty mowy oraz koncepcjępeiformance (działania) i symboli Victora Tumera (por. Moore, 2004). Prace Butler poświęcone są głównie środowiskom lesbijskim i gejowskim, jednakże koncepcja perforn1atywności płci kulturowej okazała się niezwykle inspirująca dla antropologów. Płeć przestaje być czymś stabilnym, jest odgrywana. Relacje pomiędzy płciami, cechy uznawane za męskie bądź kobiece, mogą być konstruowane na przykład przez pracę (por. np. Pine, 2000) czy przez religię (o czym za chwilę). Butler przeciwstawia się zamkniętym tożsamościom płciowym -. kategoria ,,kobieta" nie jest uniwersalna, nawet w ramach jednej kultury, to pewne typy kobiecości są odgrywane. Butler dowodzi, iż dyskurs regulacyjny wytwarzający płeć dąży do narzucenia i obrony heteroseksualizmu. Podsumowując, tak rozumiana płeć będzie czymś, co robisz, a nie co masz, będzie praktyką. W związku z tym możliwa jest zmiana relacji pomiędzy płciami - to co kobiece i to co męskie otwarte jest na reinterpretację2. Tak uformowała się antropologia płci (gender), która stała się integralną częścią zarówno amerykańskiej antropologii kulturowej,jak i brytyjskiej antropologii społecznej. Badane grupy Legion Małych Rycerzy Miłosiernego Serca Jezusowego (wcześniej Miłosierdzia Bożego) powstał w połowie lat 80. jako nieformalna grupa związana z wizjo2 Więcej o koncepcji Butler por.: Butler, 2003, Mizielińska, 2003, o płci w kontekście organizacji społecznej Butler, 2000. �206 Agnieszka Kościańska nerkąZofią Grochowską (zwaną siostrą Zofią)3. Siostra Zofia jest uznawana przez swoich zwolenników za duchową spadkobierczynię św. Faustyny Kowalskiej. W tej chwili ruch działa w 17 krajach, ma swoje ośrodki w wielu miastach Polski. Większość uczestników to kobiety. Wspólnota przez cały czas pozostaje w mniej lub bardziej otwartym konflikcie z hierarchią kościelną. Siostra Zofia rozmawia z Matką Boską, Jezusem i Duchem Świętym, ma dar leczenia, zajmuje się też magią pogody. Podczas jednego ze spotkań członków Legionu zdarzył się tak zwany "cud słońca"4. Drugi ruch to Światowy Uniwersytet Duchowy Brahma Kumaris, który powstał w 1936 roku w stanie Sind, na terenie dzisiejszego Pakistanu, po tym jak zamożny jubiler Dada Lekhraj (późnej znany jako Brahma Baba) doznał wizji i założył szkołę duchową. Od samego początku promował kobiety, a po jego śmierci w 1969 roku kobiety przejęły kierownictwo nad Uniwersytetem. Członkowie wspólnoty określają się mianem studentów. Pierwszą polską studentką i jednocześnie założycielką polskich wspólnot jest Halina Paradela. W 1982 roku wróciła do Polski po kilkunastu latach spędzonych w Kanadzie i zajęła się propagowaniem Raja Yogi. Obecnie Brahma Kumaris (BK) mają ośrodki w Warszawie, Łodzi, Gdańsku i nowy w Katowicach5. Członkowie obu ruchów tworzą małe, lokalne wspólnoty, w ramach których spotykają się na modlitwę i medytację. W spólnoty te prowadzone są również przez kobiety pełniące funkcje administracyjne oraz prowadzące kursy bądź spotkania modlitewne. W obu ruchach przywódczyni jest traktowana na równi z wyznawcami,jest rodzajem medium, przez które przemawia Bóg. Przywódczyni uznawana jest za matkę, przy czym matczyność rozumiana jest w szczególny sposób - ten aspekt rozwijam poniżej. Uczestnicy podkreślają, że cechy matki są podstawowymi cechami potrzebnymi do założenia i prowadzenia wspólnoty duchowej. Przynależność do tych ruchów wymaga wielkiego zaangażowania i licznych wyrzeczeń, np.: częste posty, nocne czuwanie (Legion) czy celibat, ściśle określona dieta, poranna medytacja (BK). Oba ruchy łączy też wiek uczestników: prawie wszyscy to osoby powyżej czterdziestego roku życia, a dużą część stanowią osoby w wieku powyżej sześćdziesięciu lat. Cechą wspólnąjest też wiara w rychły koniec (czy też transformację) świata. Jednakże cele tych grup są zupełnie inne. Podczas gdy BK zwracają się ku globalnej rodzinie, wspólnotą na rzecz której działa Legion jest polski, katolicki naród. Jeśli chodzi o liczbę członków, to jest ona trudna do oszacowania. Po pierwsze z uwagi na to, co uważamy za członkostwo - czy będą to tylko te osoby, które 3 Mistyczny pamiętnik s. Zofii miał dwa wydania, oba bez zgody władz duchownych, por. Grochowska, ł 999. 4 Więcej o Legionie: Kościańska, 2004b. l Więcej o Brahma Kumaris: Doktór, ł 991, Howell, 1997, ł 998, Howell i Nelson, 2000, Kościańska, 2002, 2003a, 2003b,2003c, Zimniak, 2003. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 207 w przypadku BK codziennie wstają o czwartej, a w przypadku siostry Zofii wedle jej nauki. Czy można za członków uznać też osoby, które co prawda znają owe ruchy od wielu lat, uważają się za członków, ale nie przestrzegają wszystkich zasad. W tym miejscu zostańmy przy deklaracjach, Legion -7000 (zdecydowanie zawyżona liczba), BK - ok. 200. Należy jednak podkreślić, iż w przypadku tego typu ruchów ich wpływ na przemiany kulturowe jest znacznie większy, niż mogłaby wskazywać na to liczba członków (por. np. Puttick, 2000). Metoda badań i zebrane materiały Moje badania to przede wszystkim obserwacja uczestnicząca (uczestnictwo w religijnej i społecznej działalności obu grup) oraz wywiady biograficzne, w trakcie których szczególny nacisk był położony na cielesność i seksualność, oraz bardziej ogólne zagadnienia roli kobiet w dzisiejszym świecie. Ponadto zebrałam pokaźną kolekcję publikacji (ulotki, książki) sygnowanych przez obie grupy. W tym miejscu chciałabym też podkreślić, iż z uwagi na specyfikę badanych ruchów materiał zebrany w obu grupach jest zupełnie innej natury. BK to grupa zwarta, a jej nauki ściśle określone. Podstawowy wykładnik, tak zwane murli (lekcje wygłoszone przez założyciela za życia oraz przekazane za pośrednictwem medium) są powtarzane w trzyletnim cyklu oraz dostępne w Internecie. Jest to nauka ruchu, do której odwołują się rozmówcy, oczywiście często interpretują to na własny bądź mój użytek, wpasowując w ową wiedzę elementy różnego pochodzenia, jednakże punkt odniesienia jest dość jasny (szczególnie dla tzw. oddanych braminów - jak sami siebie nazywają). W przypadku Legionu podstawę, oprócz dość eklektycznej nauki założycielki, stanowi to, co rozmówcy uważają za katolicyzm (miszmasz nauk Jana Pawła II, kultu Miłosierdzia Bożego z wątkami przedsoborowymi i ludowymi, uzupełniony o liczne ukazujące się bez zgody władz duchownych dzienniczki wizjonerów, m.in. członkiń Legionu). Ta dość eklektyczna podstawa, podobnie jak w przypadku BK, poddawanajest rozlicznym interpretacjom. W związku z tym trudno jest jasno określić doktrynę, na której opiera się ruch. Ponadto, o ile BKjest organizacją sformalizowaną, o dość jasnej strukturze, której przynajmniej część członków widuje się codziennie, a część mieszka razem, to Legion ma zdecydowanie luźniejszy charakter. Ta sytuacja odbiła się na charakterze uzyskanych przeze mnie źródeł. W przypadku BK wywiady uzupełnione są moimi obserwacjami życia grupy. Nie było to możliwe na taką skalę w przypadku Legionu. W związku z taką dysproporcją materiału, za wskazane uznałam potraktowanie materiału dotyczącego BK jako podstawowego. Dane etnograficzne dotyczące Legionu będą służyły jako materiał porównawczy, który pomoże osadzić moją rozprawę w szerokim kontekście postsocjalistycznej, katolickiej Polski. �Agnieszka Kościańska 208 w tym miejscu należy również postawić pytanie dotyczące procesu badawczego. Niezwykle istotne były dla mnie dwie prace polskich badaczek Anny E. Kubiak (1997) oraz Marty Zimniak (2003). Obie pracowały w środowisku wspólnot religijnych. Książka Kubiak była dla mnie przewodnikiem po rzeczywistości nowych ruchów religijnych6. Autorka pozostaje pod wpływem antropologii uprawianej przez Kirsten Hastrup i w interesujący sposób przeniosła wnioski z badań duńskiej antropolożki na Islandii na grunt obserwacji uczestniczącej w nowych ruchach religijnych (por. np. Hastrup, 1995). Kubiak zwraca uwagę na liminalny charakter postaci etnografa: Dziś niektórzy określają mnie jako pół-karmitę. Termin ten trafnie wyraża zarówno moje poczucie tożsamości wobec grupy,jak i stosunek wielu uczestników do mnie, jako do kogoś z pogranicza, kogoś pół-swojego. Myślę, że ta liminalna kondycja pozwoliła mi na rolę, którą, tym razem sama, określiłabym jako spowiednika (Kubiak, 1997,s. 16). Mogę w pełni podpisać się pod tym wyznaniem. Jednakże ta pozycja implikuje poważne komplikacje w momencie, gdy przystępujemy do pisania: Staję wobec dylematu lojalności - czy "analizować" przyjaciół i podawać fakty z ich życia? Tekst antropologiczny będzie dla nich najpewniej obraźliwy poprzez swoją optykę, niezależnie od treści (Zimniak, 2003, s. 50). Jak wybrnąć z tego dylematu, który w przypadku badań prowadzonych zarówno przeze mnie,jak i przez cytowane autorki,jest o tyle silniejszy niż w przypadku "zamorskich" ekspedycji, iż często mamy do czynienia ze wspólnotą doświadczeń życiowych - nasi "badani" to osoby nie tylko z tego samego kraju, miasta, ale też często pochodzące z tej samej klasy społecznej czy będące w tym samym wieku. Nasi badani wcześniej czy później przeczytają teksty. Pewnym rozwiązaniem jest pokazanie tekstu przed publikacją, robiła to Marta Zimniak, próbowałam ija. Jest to z pewnością słuszne postępowanie, które może spowodować wyłonienie się nowych sensów, negocjowanie znaczenia. Tekst antropologiczny może jednak okazać się niezbyt jasny dla laika z uwagi na często hermetyczny, teoretyczny charakter. Z drugiej jednak strony, z mojego doświadczania wynika, iż członkowie marginalnych grup, które często są atakowane przez media, doceniają wartość tekstu powstałego w wyniku długoterminowych badań. Aby jednak tak się stało, należy pamiętać o tym, czego uczy Anna Tsing: etnograficzna dociekliwość wyłania się nie z konfrontacji między dwoma kulturami, ani nie z porozumienia między dwoma kobietami, ale, zamiast tego, z historii opowie- 6 Książka Zimniak jest dużo późniejsza i w zasadzie ukazała się, gdy moje badania były zaawansowane. �Od Niźniowa (Pokucie) Wieśniaczka z Pokucia. Z Podzamcza Buczackiego Ryciny K.W. Kielisińskiego. Z Cisowa (Bojkowie) ��Pleć, religia, polityka - o mojej antropologii 209 dzianej przez jednego krytyka kultury umiejscowionego w specyficznym kontekście innemu krytykowi kultury (Tsing, 1993, s. 225). To zdanie jest szczególnie ważne w kontekście badań nad marginalnymi zjawiskami religijnymi. Tsing pisze o tym w komentarzu do historii Urny Hati, która opowiada o swoim romansie z japońskim oficerem (Tsing prowadziła badania w Indonezji w Górach Meratus). Urna Hati na doświadczeniu kontaktu rniędzykulturowego i renegocjacji znaczenia płci zbudowała swoją refleksję na ten temat. To skłania Tsing do zastanowienia się nad kondycją feministycznej etnografii. Wiele autorek, aby usankcjonować swoją pracę w ramach dyskursu naukowego, odchodzi od studiowania pojedynczych historii na rzecz badania prawidłowości, odżegnując sięjednocześnie od interpretacji i refleksji informatorów/informatorek. Jest to częsta metoda feministycznych antropolożek, aby nie zostać posądzanymi o bycie niewyedukowanymi ,,żonami" badaczy bądź radykalnymi "siostrami" wczuwającymi się w życie wszystkich kobiet na Ziemi. Efektem tego jest niespodziany tekstowy konserwatyzm antropologii feministycznej (s. 220-225). Ale w ten sposób - kontynuuje swoją myśl Tsing - nie opiszemy historii takich, jak ta opowiedziana przez Urnę Hati. Historia ta podważa zdaniem Tsing wyłączność zachodniej nauki na interpretacje. Właśnie ze zderzenia tubylczych i obcych analiz rodzi się etnografia pisana przez Tsing. Jej rozważania zdają się adekwatne również w przypadku moich badań. Tego typu wspólnoty są rodzajem krytyki społecznej. Moje rozmówczynie wchodzą w relacje ze wspólnotą, które tak bardzo reorganizują ich życie małżeńskie oraz, bardziej ogólnie, usytuowanie w całym zespole zależności przyjacielsko--profesjonalno-krewniaczych. To wyzwala w moich rozmówczyniach niezwykle głęboką refleksję między innymi nad systemem płci we współczesnej Polsce, często niewerbalną, wyrażaną za pośrednictwem działania. Ich interpretacje prowadzone z pozycji outsidera umożliwiają moją analizę tegoż sytemu. Taka strategia uprawiania etnografii zmienia, przynajmniej częściowo, optykę tekstu, występuje przeciw uprzedmiotowieniu. Ku nowej kobiecości i duchowej rodzinie Kobiety zaangażowane w działalność badanych grup na nowo konstruują swoją kobiecość, czy też jest ona poddana przebudowie. W przypadku Brahma Kumaris proces stawania się oddanym(ą) braminem(ką) jest długi i składa się z kilku etapów. Pierwszy krok to trwające z reguły siedem tygodni kursy pozytywnego myślenia i medytacji techniką Radża Jogi. W tym czasie kandydat/ka na bramina/kę dowiaduje się o zasadach życia w czystości. Osoba, która chce uczestniczyć w porannych lekcjach, tak zwanych murli, musi między innymi powstrzymać się od spożywania nieczystego pożywienia, toksycznych substancji takichjak alkohol, �210 Agnieszka Kościańska papierosy, narkotyki oraz od stosunków seksualnych; zalecane są też rozliczne praktyki związane z szeroko rozumianą higieną oraz rytualnie przygotowywanym pożywieniem. Ponadto członkowie prowadzą dzienniki, w których zapisują nauki oraz swoje duchowe post((py. Osoby, z którymi rozmawiałam, często zwierzały się, że nie było im trudno wyrzec się doczesnych przyjemności. Zwykle pierwszym sesjom medytacyjnym towarzyszą silne doznania. Jedna z sióstr opowiada: któregoś wieczoru, po jakiejś bardzo udanej medytacji, miałam fantastyczne doświadczenie, że jestem duszą; teoretycznie ja wcześniej to wiedziałam, ale miałam takie doświadczenie i to mi dało taką radość wewnętrzną; było po deszczu, i miałam taką radość, 'jestem duszą' chciałam krzyczeć i z każdym się dzielić. To spowodowało, że do dziś tu jestem. W tym samym czasie rzuciła palenie: "po którejś medytacji wyszłam, zapaliłam i zrobiło mi się tak niedobrze, że to był ostatni papieros w moim życiu". Zaczęła przestrzegać restrykcyjnych zasad związanych z przygotowywaniem i spożywaniem pożywienia. Wprowadzenie ich zupełnie zreorganizowało jej życie rodzinne. Bramini nie tylko nie jedzą mięsa, ryb i jajek, ale nie spożywają niczego, co nie byłoby przygotowane przez kucharza znajdującego się w "odpowiednim czystym stroju i z odpowiednim stanem umysłu". Do gotowania są używane specjalne garnki i sztućce - powinny być przeznaczone wyłącznie do przyrządzania czystego pożywienia. Nie-bramini nie powinni znajdować się w tym czasie w kuchni. Posiłek przed podaniem musi być ofiarowany Bogu. Bramini zwykle jedzą w skupieniu. Nigdy nie dzielą stołu z osobami, które akurat jedzą mięso. Dlatego jeśli spożywają posiłek w domu, zwykle nie siadają do stołu z innymi domownikami. Tak daleko idąca rytualizacjajedzenia powoduje, iż w ramach takiej rodziny spotkania przy stole, które są kluczowe dla podtrzymywania ogniska domowego, stają się coraz rzadsze. Szczególnie, a tak zdarza się najczęściej, gdy osobą zaangażowaną w Brahma Kumaris jest kobieta. Wspólne jedzenie i gotowanie oraz wymienianie się przepisami stanowi podstawę w konstruowaniu "bramińskiej rodziny". Było to szczególnie istotne w latach 80., kiedy to produkty spożywcze były trudno dostępne, a o wegetariańskich frykasach nie mogło być mowy. Wtedy też zaczęto wypiekać chleb, którego recepturę dopracowano do perfekcji. Cała "bramińska rodzina" piecze chleb z tego samego zakwasu. Co w takim razie robią bramini, gdy muszą zjeść poza domem lub ośrodkiem? "Trzeba dać jedzeniu driszti", czyli przekazać pozytywną energię za pomocą spojrzenia. Jednakże dużo trudniejsze jest przestrzeganie abstynencji seksualnej. Duża część kobiet należących do wspólnoty BK ma mężów. W Złotym Wieku, na którego nastanie się przygotowują, związki między dwojgiem ludzi będą małżeństwem dusz. Już dziś siostry i bracia powinni traktować wszystkich jak dusze. Zdaniem BK, tego typu relacje bezcielesne będą obowiązywały właśnie w Złotym Wieku. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 211 Nie przekonuje to jednak, jak już wspominałam, mężów bram inek. Reorganizacja ,,kultury stołu" i dziennego rozkładu zajęć (medytacja o 4 rano, poranna lekcja o 7, a co za tym idzie bardzo wczesne kładzenie się spać wieczorem) powoduje liczne nieporozumienia. Decyzja o abstynencji seksualnej to już prawdziwa burza. Tym bardziej, że często relacje między małżonkami nie układały się pomyślnie już wcześniej, a wyrzeczenie się kontaktów seksualnych potęguje to napięcie. Często sprawa jest rozpatrywana przez krewnych i znajomych (kontakty seksualne między małżonkami zostały uznane za uświęcony obowiązek). Zwykle moje rozmówczynie najpierw mówią mężowi, że są chore, potem tłumaczą, że ich decyzja jest nieodwołalna, przeprowadzają się do drugiego pokoju. Jedna z moich rozmówczyń, która od 20 lat zachowuje wszystkie zasady, zwraca uwagę, że dzięki temu relacje pomiędzy nią a mężem stały się dużo lepsze, ponadto oboje zachowali zdrowie, uniknęli chorób wynikających, jej zdaniem, z nadużywania seksu. Menstruacja jest wynikiem nadużywania seksu, cała ludzkość w to wpadła, tak jak Ewa i wąż. Dziewczynka mówi ,jestem chora", jak dostaje menstruacji; jest przerażona, to jest dowód na to, że to nie jest naturalne. To jest jedno z wypaczeń zdrowotnych spowodowane przez pokolenia nadużywaniem seksu. Choćby rak piersi u kobiet - piersi są maltretowane, tak samo prostata. To są choroby związane z gwałtem na własnym ciele, to jest przemoc, gwałt na własnym ciele. Obojętnie w jaki sposób to się odbywa, w parze, czy w orgii, są to nienaturalne, niefizjologiczne stosunki, wypaczone, chora wyobraźnia. Brahma Kurnaris wyrzekają się cielesności swojej i otaczającego świata materii. W raporcie z warsztatów dla kobiet, zorganizowanych w Łodzi w 1994 roku czytamy: Współczesny świat - królestwo materii, wykłada pełną ofertę przedmiotów pięknych, barwnych, luksusowych, wykwintnych, modnych, a przede wszystkim niezbędnych kobiecie do podobania się i zdobywania upragnionego mężczyzny jej życia. Reklama, moda promują model kobiety-maskotki, która pięknie ubrana lub rozebrana, wotoczeniu licznych dóbr materialnych, włącznie z luksusowym samochodem, tworzy kompletny zestaw dla modelu sukcesu życiowego mężczyzny. Życie w celibacie jest dla moich rozmówczyń wyrazem sprzeciwu wobec takiej rzeczywistości, daje im poczucie siły i możliwość wyjścia z roli, która jest im przypisana przez społeczeństwo. Jedna z kobiet, które opowiedziały mi swoją historię, wyznaje: "byłam chora z mojej podległości, z oczekiwań, mówią chora z miłości, robiłam to, co robi wiele dziewcząt, starszych kobiet, czekałam w domu na jego telefon, to jest choroba". Gdy zdecydowała się na życie w celibacie, jej relacje z mężczyznami zmieniły się. Stała się silną kobietą, której głosu słuchają przyjaciele i współpracownicy. Złoty Wiek, który ma się wkrótce rozpocząć, a już trwa w umysłach moich rozmówców, rządzi się własną logiką. I tak na przykład dzieci będą rodziły się bez aktu seksualnego: �Agnieszka Kościańska 212 Za pośrednictwem potęgi jogi. Np. jeśli przekonam siebie, że coś się dzieje to, to się dzieje, jeśli będę sobie wmawiać, że mam raka, to on się rozwinie. Potęga myśli! Jest tak wielka, jeśli w odpowiednim momencie pomyślę, że przyszedł czas na dziecko, będę miała tak potężne, czyste myśli reprodukcji, i w rezultacie moich i mojego partnera. Jeśli razem mamy wspólnotę myśli, wtedy się reprodukujemy, nie ma seksu. Wszystkie działania Brahma Kumaris maj ą na celu wywoływanie Złotego Wieku w umysłach i sercach ludzkości. Temu służą liczne lokalne i międzynarodowe programy na rzecz budowy nowego świata. Siostry i bracia mówią, że żyją w anielskim stanie, są szczęśliwi. Jednak z drugiej strony powoduje to totalną alienację ze społeczeństwa. Bezpośrednią konsekwencją wszystkich tych praktyk jest zwrócenie się ku nowej globalnej rodzinie zamiast podtrzymywania więzów krwi, ku nowej kobiecości zamiast tradycyjnej roli Matki-Polki. Należy jednak pamiętać, że opisane powyżej przykłady są ekstremalne, istnieje też znaczna grupa sympatyków BK, którzy tylko częściowo przestrzegają zasad. W przypadku Legionu sytuacja wydaje się mniej radykalna, chociażby ze względu na brak tak silnie zorganizowanej struktury. Jednakże można mówić o wielu wspólnych cechach. Życie osoby, zaangażowanie w działalność Legionu, też się zmienia (choć oczywiście nie są to aż tak istotne zmiany). Co prawda celibat nie jest ortodoksją, ale cielesność czy seksualność postrzegane są podobnie jak u BK. W jednym z wywiadów rozmówczyni opowiada nawet jak z boskim przyzwoleniem, by nie powiedzieć z boskiej inspiracji, dokonuje aborcji, dziecko było owocem grzesznego aktu cielesnego, ,,nosicielem zła". Bardzo wysoko ceniona jest za to duchowa adopcja. Modlitwy i aktywność na rzecz wspólnoty zajmują bardzo dużo czasu. Nie ma specjalnych zaleceń co do gotowania, ale siostra Zofia widziana jest jako najwyższy autorytet w tej dziedzinie. Przygotowane przez niąjedzenie ma specjalną moc (np. zaproszenie ,,księdza profesora" na obiad miało pomóc w rejestracji wspólnoty), a pobłogosławiona przez nią woda ma siłę uzdrawiania. Przystąpieniu do wspólnoty często towarzyszą konflikty rodzinne. Ciało i dusza doskonałej matki W materiale przedstawionym powyżej zaskakuje stosunek do własnego ciała. Analizując grupę kobiecą, można by się spodziewać raczej afirmacji niż odrzucenia własnej cielesności. Taką sytuację można interpretować jako dążenie do utopijnej koncepcji doskonałej płci, androgyniczności. BK dążą do zdobycia pozytywnych cech uważanych za męskie (np. odwaga) i pozbycia się niedobrych cech kobiecych (np. zbytniej nieśmiałości). Dusza nie ma przecież płci. Kobiety tylko w tym szczególnym momencie, w jakim znalazła się ludzkość, są predestynowane do objęcia przywództwa, z uwagi na cechy matczyne. Zdaniem moich rozmówców z BK matka łączy w sobie męskie i kobiece cechy, i dotyczy to zarówno matek w biologicznym sensie, jak i przywódczyń ruchu. Hinduski, które kierują ruchem, �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 213 postrzegane sąjako osoby, które osiągnęły idealną androgyniczność, też w sensie fizycznym (w czasie publicznego spotkania zjednąz nich- Dadi Janki, hinduska została wzięta przez osobę niewtajemniczoną, która zadawała pytanie, za mężczyznę, wywołało to zdecydowane zadowolenie wśród członków badanej grupy). Owo dążenie można, moim zdaniem, interpretować w tych samych kategoriach, w których Henrietta Moore (2004) widzi transseksualizm - jest to dążenie nie tyle do zmiany płci, ile do osiągnięcia doskonałości. Wypowiedzi moich rozmówców można porównać do tych cytowanych w pracy Moore: Genetyczne kobiety nie mogą twierdzić, że posiadają odwagę, współczucie i rozmach wizji, które można osiągnąć doświadczając transseksualizmu. Wolne odjarzma menstruacji i prokreacji, transseksualistki są znacznie lepsze od genetycznych kobiet (s.415). Przy czym dla moich rozmówczyń środkiem do osiągnięcia owej doskonałości nie jest chirurgiczny skalpel, a rozwój duchowy. W szczególnym momencie, w jakim zdaniem BK przyszło nam żyć, poszukuje się przede wszystkim idealnej matczyności, w związku z tym to, co uprawiają moje rozmówczynie, to raczej rodzaj - tu znowu odwołam się do materiału analizowanego przez Moore "transeksualizmu z kobiety na kobietę" (tak określiła swoje praktyki artystka parająca się sztuką ciała Orlan, por. też Davis, 1999): dążą do bycia idealną matką, której ucieleśnieniem może być Matka Boża. Do Matki Bożej, jako najwyższego wzoru, odwołują się zarówno BK,jak i członkinie Legionu. Jednakże Maryja, matka i dziewica jednocześnie, zdaje się być postacią, której drogą nie sposób podążać w pełni, a wszelkie próby, zdawałoby się, mogą wywołać jedynie frustrację. Ale uczestnictwo w badanych ruchach daje możliwość zrealizowania utopii. Z jednej strony moje rozmówczynie zachowują czystość, z drugiej strony są matkami dla narodu bądź świata, czyli dla rodziny Polaków, Kościoła katolickiego bądź globalnej rodziny narodów zjednoczonych. Wnioski Szukając odpowiedzi na postawione w pierwotnym projekcie pytania, doszłam do wniosku, iż należy sformułować je inaczej. Punkt ciężkości powinien być przeniesiony ze wspólnoty na jej członków i przywódczynie. Szczególnie interesujące wydają się praktyki związane z ksztahowaniem nowego modelu kobiecości (i męskości), który budowany jest od momentu przystąpienia do wspólnoty. Funkcjonowanie wspólnoty wydaje się istotne bardziej jako środowiska, w ramach którego dochodzi do "transformacji" jednostki i w kontekście budowania nowych, duchowych więzi pomiędzy uczestnikami. Z kolei stosunek otoczenia do tych ruchów będzie rozpatrywany raczej w ramach relacji z bliskimi (rodzinami) oraz �214 Agnieszka Kościańska debaty o "roli kobiety" w społeczeństwie polskim7 czy może - mówiąc bardziej ogólnie - krytyki dominującego modelu kobiecości. Często owa krytyka odwraca się w stronę instytucji państwowych, Kościoła czy mass mediów. Mimo że badane ruchy stają na skrajnie różnych pozycjach politycznych, można moim zdaniem pewne przejawy ich działalności traktować łącznie - oba te millenarystyczne ruchy są bowiem przejawem radykalizmu, który ma na celu całkowitą przebudowę systemu społecznego i są odpowiedzią na te same zjawiska kulturowo-polityczno-ekonomiczne (por. np. Holmes, 2000). Analizując proces rekonstruowania kobiecości, chciałabym odwołać się do turnerowskiej koncepcji obrzędów przejścia, a w zasadzie do jej krytyki przedstawionej przez Bruce'a Lincolna. Lincoln, w książce Emergingfrom the Chrysalis zwraca uwagę, iż ów model nie jest uniwersalny - nie obejmuje bowiem doświadczenia kobiet. Dziewczynki przechodzą swoją inicjację po pierwsze samotnie (nie ma communitas), często w domu, po drugie system inicjacyjny nie jest dla nich źródłem wiedzy - to wszystko, co muszą umieć jako żony, poznały już wcześniej, nauczyły się od matki. W trakcie inicjacji uczą się raczej odpowiedniej postawy czy też określonego stosunku do tych czynności - od tego czasu będą wykonywać je chętniej. Zatem kobieca inicjacja byłaby rytualnym potwierdzeniem roli kobiety, usankcjonowaniem dawno przyswojonej wiedzy i roli. W pierwszym wydaniu swojego studium Lincoln zastanawia się, kto inicjuje kobiety. Jego zdaniem, jest to cała społeczność. Wyciąga też wniosek, że de facto owe praktyki są dobre dla kobiet, dzięki nim akceptują swoje role społeczne. Wnioski Lincolna spotkały się z ostrą krytyką, głównie ze strony badaczek reprezentujących feministyczny punkt widzenia. W efekcie, w drugim wydaniu (1991) Lincoln poddaje krytyce swoje wcześniejsze wnioski, stwierdza, iż "owe rytuały nie zawsze służą kobietom i powodują, iż jest im bardzo trudno zbuntować się przeciwko" (Lincoln, 1991, s.117) tym, co owe rytuały sankcjonują. Skoro rytuały są tym, co podtrzymuje pewien porządek społeczny, Lincoln dochodzi do wniosku, iż ,,nowe rytuały" mogą być ważnym elementem oporu wobec określonego układu. Takim nowym, moim zdaniem, funkcjonującym w społeczeństwie posttradycyjnym "rytuałem przejścia" może być przystąpienie do alternatywnej wspólnoty religijnej. Może tak być zarówno w przypadku, gdy adepci (adeptki) są związani z ruchem przez krótki czas, jak dowodzi badaczka nowych ruchów religijnych Susan Palmer (przeciętna przynależność do nowych ruchów religijnych na Zachodzie to ok. 2-3 lata, wtedy cały czas jest fazą liminalną), jak i w sytuacji, gdy zdecydują się związać z ruchem na stałe - w tym przypadku funkcję inicjacyjną pełni początkowy okres, kiedy to nowicjuszelki przyswajają wiedzę, kiedy doświadczenia religijne są najbardziej intensywne. Jest to też czas reorganizowania życia codziennego, zmiany stosunków 7 Ruchy te w pierwszej chwili trudno zakwalifikować jako feministyczne, również ich uczestniczki z reguły nie identyfikują się z feminizmem. Jednakże biorąc pod uwagę zróżnicowanie feminizmu, można w tym przypadku mówić o feminizmie prawicowym bądź relacyjnym (por. Rommelspacher, 1999). �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 215 rodzinnych i nowego postrzegania siebie (przede wszystkim własnego ciała). Często po pielWszym okresie fascynacji następuje osłabienie zaangażowania, niejako powrót do życia, przy jednoczesnym zachowaniu części zasad, które proponuje ruch. Palmer dowodzi też, że praktyki charakterystyczne dla alternatywnych wspólnot mogą, zwykle w łagodniejszej formie, przyjąć się w szerszych kręgach. Ten schemat inicjacji połączyć można z pewnymi elementami koncepcji płci, proponowanymi przez badaczki inspirujące się pisarstwem Foucaulta. Sandra Lee Bartky (1997) zwraca uwagę, iż władza dyscyplinarna, której Foucault dopatrywał się w nowoczesnych instytucjach, w przypadku ciała kobiecego jest dużo bardziej rozległa, wykracza bowiem poza te instytucje, jest wszechobecna. Z tej perspektywy przystąpienie do alternatywnej wspólnoty można interpretować jako rodzaj oporu wobec władzy dyscyplinarnej, wylWania się spodjej wpływu. Zaangażowanie w alternatywną wspólnotę byłoby upomnieniem się o "prawo do życia, ciała, zdrowia, szczęścia, zaspokojenia potrzeb, prawo do odnalezienia własnej tożsamości (...), do własnych możliwości" -jak pisze Foucault (1995, s. 127). W tym sensie alternatywny obrzęd przejścia będzie praktykowaniem nowej tożsamości płciowej - by znów odwołać się do języka Butler, rekonstruowaniem płci, odgrywaniem nowej płci. Takie ujęcie nadaje nowe znaczenia stwierdzeniu "transseksualizm z kobiety na kobietę". Ale z drugiej strony przystąpienie do wspólnoty jest otwarciem się na oddziaływanie innego reżimu płci, nie może być rozumiane jako wyzwolenie. Kobiecość jest rekonstruowana przez nową religię (czy też nowy typ religijności). To, co ma dawać wolność, może stać się nowym, choć alternatywnym, podporządkowaniem reżimowi. Dotyczy to szczególnie najbardziej oddanych uczestników. Jednakże, nawet jeśli wymknięcie się zjednego reżimu jest poddaniem się drugiemu i tak jest rodzajem działania o potencjale wywrotowym. W tym kontekście moja praca będzie wpisywała się w ogólny nurt studiów nad oporem. Zgodnie z zaleceniami Sherry Ortner, antropologiczne studia na oporem, aby spełniać postulat opisu gęstego, powinny zwracać uwagę na rozliczne konteksty, między innymi na napięcie wewnątrz grupy, która dąży do zmiany. Nieuwzględnianie tego postulatu przez wielu badaczy powoduje, że studia nad oporem nabierają "romantycznego" charakteru (Ortner, 1995, s. 177). Jeżeli zaangażowanie kobiet w alternatywne wspólnoty religijne potraktujemy jako przejaw ogólnej tendencji do przemiany norm regulujących modele płci oraz relacje pomiędzy nimi w Polsce, musimy pamiętać, że kategoria "polska kobieta" nie jest jednorodna, musimy też pamiętać o wewnętrznych napięciach w ramach tych grup oraz o relaGjach ich członków z najbliższym otoczeniem. Religijność,zdaniem Ortner,jest niezwykleupolitycznionym,istotnymelementem sprzeciwu (tamże, s. 180). Badanie alternatywnych grup religijnych może zatem przyczynić się do głębszego zrozumienia istoty przemian systemu płci w Polsce8• , O potrzebie zajęcia się tematami społecznie zaangażowanymi, por. Kościańska, 2004a. �Agnieszka Kościańska 216 BIBLIOGRAFIA BaerM. 1997 BartkyS.L. 1997 Butler J. 1990 Ewolucja myślifeministycznej w antropologii kulturowej. Szkic na podstawie wybranej literatury, w: Humanistyka i Płeć. Kobiety w poznaniu naukowym wczoraj i dziś, red. E. Pakszys, D. Sobczyńska, Poznań. Foucault, Feminity, and the Modernization of Patriarchal Power, w: Writing on the Body. Female Embodiment and Feminist Theory, red. K. Conboy, N. Medina i S. Stanbury, New York, Columbia University Press. Gender Trouble: Feminism and the Subversion of Identity, London and New York, Routledge. 2000 Antigone s Claim. Kinship Between Life and Death, New York, Columbia University Press. Imitacje i nieposłuszeństwo płciowe, "Przegląd Filozoficzno-Literacki", 2003 nr l, s. 86-110. Collier J., Yanagisako SJ. (red.) 1987 Gender and Kinship: Essays Toward Unified Analysis, Stanford, Stanford University Press. DavisK. "My Body is My Art": Cosmetic Surgery as Feminist Utopia?, w: Feminist 1999 Theory and the Body. A Reader, red. J. Price, M. Shildrick, New York, Routledge. Doktór T. Ruchy kultowe. Psychosocjologiczna charakterystyka uczestników, Kraków, 1991 Zakład Wydawniczy "Nomos". Errington S. Recasting Sex, Gender and Power: A Theoretical and Regional Overview, 1990 w: Power and Difference: Gender in Island Southeast Asia, red. J. Atkinson, S. Errington, Stanford, Stanford University Press. Foucault F. 1993 Nadzorować i karać, Warszawa, Aletheia/Spacja. 1995 Historia seksualności, Warszawa, Czytelnik. Grochowska Z. 1999 U źródeł Bożego miłosierdzia, Tolkmicko. Hastrup K. 1995 A Passage to Anthropology. Between Experience and Theory, London & New York, Routledge. HolmesD.R. 2000 Integral Europe. Fast-Capitalism, Multiculturalism, Neofascism, Princeton & Oxford, Princeton University Press. HowellJ.D. 1997 ASC Induction Techniques, Spiritual Experiences, and Commitment to New Religious Movements, "Sociology ofReligion", Summer, s. 141-164. 1998 Gender Role Experimentation in New Religious Movements: Classification of the Brahma Kumaris Case, "Journal for the Scientific Study of Religion", 37 (3), s. 453-461. �Płeć, religia, polityka - o mojej antropologii 217 Howell J.D., Nelson P.L. 2<XXl The Brahma Kumaris in the Western World, Part II: Demographic Change and Secularization in an Asian New Religious Movement, "Research in the Social Scientific Study ofReligion", II, s. 225-239. Kościańska A. 2002 Brahma Kumaris w Polsce czyli duchowość w peerelu, "Op.cit., Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne", nr 3. The Shakti Power. The Brahma Kumaris World Spiritual University: an Idea 2oo3a of Female Leadership, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn ofthe Millenium, red. L. Mróz, Z. Sokolewicz, Warszawa, Wydawnictwo DiG, s. 81-94. Poles, Catholics and the Brahmins. New Religious Movements in the Transi2003b tional Society, "Nord Nytt", nr 88, s. 59-75. Magia bezcielesności, "Ha!art", nr 1(14), s. 142-143. 2003c Ku odpowiedzialności. Etnologia w Polsce: tradycje i wyzwania, " (Op.cit.,) 2004a Maszyna Interpretacyjna. Pismo Kulturalno-Społeczne" nr 19-20, s. 12-13. (w druku) Legion o.lSmall Knights: Informal Movement within the Polish 2004b Roman Catholic Church, w: Religious Innovations in a Global Age, Essays on the Construction of Spirituality, red. George N. Lundskow, Jefferson, North Carolina, McFarland. KubiakA. 1997 Delicje i lewa ręka Kryszny. Kreacja i ewolucja ruchu Hare Kryszna w Polsce, Warszawa, Wydawnictwo IFiS PAN. LincolnB. 1991 Emerging from the Chrysalis: Rituals of Women s Initiation, New York, Oxford, Oxford University Press. Mizielińska 1. 2003 Płeć jako kategoria filozoficzna. Znaczenie prac Judith Butler dla feministycznej refleksji o 'kobietach', "Przegląd Filozoficzno-Literacki", nr I, s. 119-141. MooreH.L. 1994 Understanding Sex and Gender, w: Companion Encyclopedia of Anthropology. Humanity, Culture and Social Life, red. T. Ingold, London, New York, Roultedge, s. 813-830. 2004 Co się stało kobietom i mężczyznom. Płeć kulturowa i inne kryzysy w antropologii, w: Badanie kultury. Kontynuacje, red. M. Kempny i E. Nowicka, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 402--419. OrtnerS.B. 1982 Czy kobieta ma się tak do mężczyzny, jak natura do kultury?, w: Nikt nie rodzi się kobietą?, (red. i tłum.) T. Hołówka, Warszawa, Czytelnik, s. 112-140. 1995 Resistance and the problem of Ethnographic Refusal, "Comparative Studies in Society and History", s. 173-193. PineE 2<XXl Kinship, gender and work in socialist and post-socialism Poland, w: Gender, Agency and Change. Anthropological Perspectives, red. v.A. Goddard, London, New York, Routledge, s. 86-101. Palmer SJ. 1994 Moon Sisters, Krishna Mothers, Rajneesh Lovers: Women s Roles in New Religions, Syracuse (New York), Syracuse University Press. �Agnieszka Kościańska 218 Puttick E. 2000 Personal Development: the Spiritualisation and Secularisation of Human Potential Movement, w: Beyond New Age. Exploring Alternative Spirituality, ed. S. Sutcliffe and M. Bowman, Edinburgh, Edinburgh University Press. Romrnelspacher B. 1999 Right-Wing 'Feminism' a Challenge to Feminism as an Emanipatory Movement, w: Women, Citizenship and Different, red. N. Yuval-Davis, P. Werbner, London, New York, Zed Books. RosaIdo M., Lampher. L. (red.) 1974 Women, Culture and Society, Stanford, Stanford University Press. Schneider D. 1972 What Is Kinship All About, w: Kinship Studies in the Morgan Centennial Year, P. Reining (red.), Washington D.C., The Anthropological Society ofWashington. Skultans V. 1993 The Brahma Kumaris and the Role of Women, w: Women as Teachers and Disciples in Traditional and New Religions, Puttick E., Clarke P.B., Lewiston, Queenston, Lampeter, Edwin Mellen Press. TsingA.L. In the Realm of the Diamond Queen. Marginality in an Out-of-the-Way 1993 Place, Princeton, New Jersey, Princeton University Press. ZimniakM. 2003 Raj oswojony. Antropologia nowych ruchów religijnych, Gdańsk. Agnieszka Kościańska GENDER, RELIGION, POLITICS - ABOUT MY ANTHROPOLOGY (Summa.ty) In the first part of the article the author presents the theoretical context of her research - the development ofthe anthropological reflection on cultural gender. In the second part she discusses the method and preliminary results. Research was conducted among members oftwo woman-led millenaristic religious movements - Brahma Kumaris and the Legion of Small Knights. The process of conversion/involvement in the movement is perceived as reconstruction of the gender identity. At the same time, it can be analysed as a form ofnon-verbal cultural criticism. Consequently, studies into cultural gender and religion are part of the general trend of anthropological studies into resistance. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/342a6a4283b0a70773083f6a9760e7bc.pdf 2bbe8f6ae0cc342ba9c42aa0150b0562 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5098 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource etnografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4730 Title A name given to the resource Moje spojrznie na etnografię / LUD 2004 t.88 Description An account of the resource LUD 2004 t.88, s.187-202 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 88, 2004 SŁAWOMIR SIKORA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski MOJE SPOJRZENIE NA ETNOGRAFIĘ* Przyjmując zaproszenie Waldemara Kuligowskiego nie bardzo zdawałem sobie sprawę, jak poważnym jest ono wyzwaniem. Skoro jednak uczyniłem ten krok, postaram się powiedzieć o paru kwestiach, mając nadzieję, że przynajmniej niektóre z nich wydadzą się interesujące. Moje uwagi będą zapewne pozbawione unilineamości. Podobnie jak w przypadku ankiety opublikowanej przed laty w ,,Polskiej Sztuce Ludowej", gdy część respondentów odpowiadała nie wprost na zadane pytania, nie podawała pozytywnych definicji etnologii, etnografii, antropologii, tak ija chciałbym uniknąć czasem bezpośrednich odpowiedzi na pytania. Mam jednak nadzieję, że niektóre z podjętych kwestii zostaną częściowo lub pośrednio zdefmiowane, a przynajmniej zobrazowane, nawet jeśli będzie to obraz odbity w lustrze i nie zawsze wyraźny. Na moją optykę widzenia etnografii niewątpliwie wpłynęła długoletnia praca w "Kontekstach". U:vi-Strauss zauważył niegdyś, że etnografia jest tak misją, jak i azylem. Pracy w "Kontekstach" nie traktowałem zapewne jako misji, lecz z pewnością była ona przez czas jakiś szczególną fonną azylu. Sprzyjała też obcowaniu z określoną odmianą tekstów. Nie da się ukryć, że koniec lat 70. i początek 80. był w antropologii polskiej znaczący i niósł ze sobą zmiany. Czuję się też po trosze "potomkiem" owych zmian, przynajmniej do pewnego stopnia dane mi było skorzystać z powstałego wtedy fennentu. Wiązało się to m.in. z dyskusjami na temat zmiany fonnuły i zakresu studiów. W warszawskiej Katedrze nie doszło wówczas do radykalnych zmian (w sensie fonnalnym), jednak czas ów zaowocował m.in. pewnymi studenckimi kontaktami przede wszystkim ze środowiskiem krakowskim (i np. ciekawym cyklem studenckich sesji naukowych w Skawicy). W Katedrze Etnografii, a raczej już Etnologii i Antropologii Kulturowej, gościnne zajęcia prowadził Zbigniew Benedyktowicz. W ramach owych zajęć pojawiały się różnorodne tematy od kultury średniowiecza (np. Le Goft), klasycznych już dziś rozważań o obcości, aż po świeżo wydany Ikonostas Florenskiego. Owe uniwersyteckie spotkania przerodziły *Prezentowany tekst jest efektem spotkań z cyklu "Antropologia kultury w Polsce - następne pokolenie", które odbywały się wiosną2004 w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM w Poznaniu. �188 Sławomir Sikora się następnie w prywatne,jeśli można się tak wyrazić, seminaria, w ramach których rozwijaliśmy różne "prywatne" tematy: poza bardziej tradycyjnymi etnograficznymi kwestiami pojawiły się tam tak "osobliwe" etnograficzne lektury,jak ,,rozmowy" Mandelsztama z Dantem, Mann, Proust, Rilke, Ricoeur, "twarz Levinasa". To w związku z owymi doświadczeniami antropologia zawsze miała dla mnie szeroką postać próby zrozumienia Człowieka, "człowieka w ogóle". Sądzę, że przynajmniej dla kilku osób ze środowiska warszawskiego były to ciekawe i ważne doświadczenia odbiegające znacząco od tego, co istniało w murach uniwersytetu. Moje doświadczenie etnograficzne na początku zostało więc "skażone" literaturą i hermeneutyką, symbolem, który dawał do myślenia, i nawet jeśli myślenie owo było często naiwne, to zawsze miało pewien komponent egzystencjalny. Nigdy też nie miałem specjalnej predylekcji do "twardych" metod nauki (mam tu przede wszystkim na myśli nie tyle swoisty rygor i logikę postępowania, ile raczej pewność rezultatów). Choć pewnie nie brzmi to nazbyt pozytywnie, to powtórzę tu również definicję (to z pewnością za mocne słowo) etnografii, którą na jednych ze swych zajęć przywołała profesor Anna Zadrożyńska. Porównała wówczas etnologa do dyletanta, oczywiście w dawnym, pozytywnym rozumieniu tego słowanie specjalisty, lecz amatora, amatora, którego wiedza wykracza poza jakąś określoną dziedzinę, osoby osadzonej w szerokim kontekście kulturowym. Taką opcję można też wyśledzić np. w ówczesnej odpowiedzi Benedyktowicza na ankietę "Polskiej Sztuki Ludowej". Zauważył on, że antropologia, ta antropologia, do której ma szczególną atencję, jest dziedziną pogranicza i tematów z marginesu. A myśl ta nieobca jest też różnym autorom dnia dzisiejszego. Sądzę, że przy wszelkich zmianach, jakie zaszły w antropologii, pozostaje ona dziedziną pogranicza i otwarcia na wielość (taką próbę rozumienia antropologii można np. odnaleźć w nie tak dawnym zbiorze tekstów Rethinking Visual Anthropology pod red. Marcusa Banksa i Howarda Morphy' ego, 1997). Jakiś czas temu uderzyła mnie przytaczana przez Jamesa Clifforda (2000) opinia na temat sposobu, w jaki Marcel Mauss prowadził wykłady. Clifford przywołał zdanie Andre Leroi-Gourhana, który powiada, że wraz z DeborąLifchitz próbowali dociec, na czym polegał fenomen wykładów Maussa. W tym celu postanowili niezależnie prowadzić szczegółowe notatki. Kiedy je skonfrontowali, okazało się, że zapiski owe diametralnie się od siebie różniły. Opublikowane później notatki innych studentów mówiły jeszcze coś innego. Leroi-Gourhan zauważa, że to, co było najbardziej frapujące w wykładach Maussa, to jego milczenie i sposób, w jaki konstruował zdania. Zdania owe miały konstrukcję otwartą, i nie tyle wyjawiały, oznajmiały jakąś konkluzywnąprawdę, ile raczej zapraszały do myślenia. Same w sobie stanowiły formę otwartą. Taką otwartość myślenia odnajduję też w prozie Rolanda Barthesa. Dawniej powtarzałem sobie, że antropologia jest sposobem (powiada sięsztuką) rozumienia rzeczywistości; obecnie już tego nie powtarzam, lecz pewnie nadal tak po trosze myślę. Może jest to sztuka interpretacji - jak powiadają nie- �Moje spojrzenie na etnografie< 189 którzy, m.in. Benedyktowicz. Pytanie, jak rozumieć tu rzeczywistość, czy sprowadza się ona do kultury. Czym jest owa kultura, który to termin obecnie czasem się podważa (przede wszystkim wtedy, gdy zaczyna przybierać postać koherentnej całości, za pomocą której próbuje się opisać, oddać rzeczywistość jakiejś grupy ludzi; por. np. tytuły Adieu, Culture, Anthropology Beyond Culture czy niedawna propozycja Dariusza Czai). Być może antropologię można by zdefiniować jako próbę, sztukę nieperswazyjnego rozumienia i interpretowania rzeczywistości, odwołującą się do różnych metod, czy też formę praktycznej filozofii (Hastrup, za Buchowski,2004). To, co widać dziś "gołym okiem", to znaczne rozszerzenie i rozmycie granic dyscypliny. Znaczącym pytaniem pozostaje, jak sobie z tym radzić, jak radzić sobie z tymi, którzy dawniej lub całkiem niedawno zaczęli korzystać z terminów antropolog, antropologia, nie mając jednocześnie "profesjonalnego, akademickiego wykształcenia antropologicznego". Z tego terminu korzystał niegdyś profesor Aleksander Jackiewicz, obecnie zaś np. Maryla Hopfmger, Barbara Fatyga czy Leszek Kolankiewicz. To ciekawy i,jak sądzę, nobilitujący antropologię fakt. Ale warto zastanowić się, jakie są granice dziedziny, jakie kryteria trzeba spełnić, żeby nazwać się antropologiem. Czy wystarczą same antropologiczne lektury, czy wiąże się to ze sposobem podejścia do zagadnienia, poruszanymi zagadnieniami, czy w końcu - to również bywa uznawane za kryterium - badania terenowe. (Karl Heider zdefiniował niegdyś [1976] film etnograficzny jako taki film, który został zrobiony przez antropologa, bądź w ścisłej z nim współpracy; taką opcję wyznawał również np. Jay Ruby - postać znacząca w antropologii wizualnej - i powtórzył ją też w niedawno wydanej książce [2000), co nie przeszkadza mu jednocześnie uznawać za niemal niedościgniony przykład filmu etnograficznego Nanooka z Północy [1922] Roberta Flaherty'ego, który wszak etnografem nie był). Ciekawe jest to, że w swoim podsumowaniu książki Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony Czesław Robotycki (1995) nie wymienia prac postaci (zob. bibliografia), które wywodzą się spoza trzonu tradycyjnie pojmowanej akademickiej etnografii-antropologii. Myślę tu np. o tak ważnych postaciach, jak Roch Sulima czy, by pójść dalej, Piotr Kowalski, Leszek Kolankiewicz i inne osoby "spoza" (?) dyscypliny. (Oczywiście to ograniczenie u Robotyckiego w znacznym stopniu jest umotywowane tematem i zakresem jego wypowiedzi). W ciekawej książce Dariusza Czai Sygnatura ifragment. Narracje antropologiczne (2004), mamy zaś do czynienia z sytuacją odwrotną. Zebrane w niej teksty pochodzą prawie wyłącznie z "Kontekstów", gdzie były publikowane przez ostatnie piętnaście lat (są oczywiście nieco zmienione i ukoherentnione), ale choć nikt (nikt to może zbyt kategoryczne stwierdzenie) nie wątpi w to, że Dariusz Czaja jest antropologiem, to trudno tam znaleźć przypisy do innych antropologów, poza nielicznymi chlubnymi wyjątkami Levi-Straussa, Geertza, Clifforda, Malinowskiego, no i Ludwika Stommy (chyba nikogo nie pominąłem; prace dwóch ostatnich stały się punktem wyjścia do dalszych rozważań). Zdecydowanie częst- �190 Sławomir Sikora sze są przypisy odwołujące się do filozofów, ludzi literatury (zarówno 1iteratów,jak i ludzi piszących o literaturze), historyków sztuki itd. To ciekawe również dlatego, że można sądzić, iż to właśnie teksty tworzą, bądź przynajmniej aktywnie współtworzą dziedzinę, którą się zajmujemy (poza, oczywiście, nauczaniem); teksty są przecież szczególnymi wypowiedziami prowadzonymi w obrębie dziedziny (lub, oczywiście, poza nią). Przywołując bliższych i dalszych kolegów w tekście prowadzimy z nimi rozmowę, w pewnych sprawach się z nimi zgadzając, w innych zaś nie, owa rozmowa zaś wiąże się z wytyczaniem obszaru, po którym się poruszamy. Czy należy zatem sądzić, że Czaja wędruje zupełnie odrębnymi ścieżkami? Poza innymi sprawami, przykład ten dobitnie wskazuje na to, że dziś antropologia nie ma łatwego do wytyczenia, koherentnego pola działania (vide też np. szerokie spektrum tekstów publikowanych w "Kontekstach"). Kolejna kwestia - ulubieni autorzy - jest tylko pozornie łatwa. Ograniczę się do kilku nazwisk. Z pewnością blisko początku tej listy znalazłby się Roland Barthes. I choć przede wszystkim lubięjego późną "twórczość" - Camera lucida (polskie tłumaczenie, Światło obrazu [1995], gubi, niestety, ukryte w tytule, a związane zjej "podwójnością", odwołanie do istoty fotografii) stała się jedną z ważnych książek dla mojego doktoratu - to cenię nadal również jego wcześniejsze teksty. W późnej twórczości Barthes "wychodzi" poza naukę, rozumianąjako tworzenie spójnego, restrykcyjnego systemu rozumienia, jako dążenia do uzyskania uniwersalizujących wzorów. To, co u Barthesa zapewne szczególnie cenne, to głębokie wyczulenie na język, na różne języki "rzeczywistości". I ta wrażliwość na odmienność winna, jak sądzę, wzbudzić zainteresowanie antropologów. Kolejną kwestiąjest szczególna samoświadomość i refleksyjność Barthesa. To też cechy, na które antropolog powinien mieć baczenie (Roland Barthes par lui meme). Barthes opowiedział się za literaturyzacją nauki, ale także - co warte tu szczególnego podkreślenia - do niego należą słowa, że "spośród wszystkich uczonych dyskursów, ten należący do etnologii najbliższy jest Fikcji". Uwrażliwienie na językową stronę rzeczywistości widać wyraźnie już w Mitologiach, ale ze szczególną siłąpojawia się ono w późnej twórczości. We wczesnym eseju pisał: "Nauka jest pospolita, życie jest subtelne, i aby skorygować ten rozstęp, potrzebna jest nam literatura" (1986). W drugiej połowie lat 70., w mowie wygłoszonej z racji przyjęcia do College de France, stwierdził zaś: ,język jest porządkowaniem, a porządkowanie jest opresywne: ordo znaczy zarazem rozdział i zastraszanie". Tę próbę ominięcia opresywności języka, jego uwikłania w dyskurs siły (vide m.in. Foucault i całe upolitycznienie dyskursu) Barthes dostrzegał m.in. w próbie ucieczki przed dążeniem do ujęć całościowych, uogólnieniem, we fragmentacji: "przekonuję się coraz bardziej, czy to pisząc, czy to nauczając, że podstawową operacją metody udaremniania jest, gdy się pisze, fragmentacja, gdy się wykłada, dygresja, albo, by ująć to w jednym, cudownie dwuznacznym słowie: wycieczka. Chciałbym więc, by mowa i słuchanie, które będą się tu splatały, podobne były odejściom i powrotom bawiącego się wokół matki dziecka, które oddala się i za chwilę wraca, by �Moje spojrzenie na etnografi<; 191 przynieść kamyk, kłaczek wełny, zarysowując mimochodem wokół spokojnego centrum sferę zabawy, wewnątrz której kamyk i wełna znaczą w końcu mniej niż dokonany - pełen gorliwości - dar" (1979). W tym wyznaniu pobrzmiewa mityczna aura mowy, ale - być może - co odnajdujemy i u Schulza, i u Kołakowskiego, poza mit nie ma wyjścia. Jak sądzę, etnolog może szukać inspiracji nawet w tak osobliwych książkach, jak Imperium znaków czy Fragmenty dyskursu miłosnego. I dotyczy to tak fonny, jak i wyboru "tematu". W cytowanym już wykładzie Barthes opowiada się też za szczególną formą "przekazywania" wiedzy, a może nawet "tworzenia" wiedzy, a mianowicie za seminarium. Seminarium (etymologicznie szkółka dla roślin; semen - nasienie) to przestrzeń wymiany i rozmowy. Dopuszcza myśl, że wiedza nie jest czymś ustalonym i "płynącym z góry", lecz także właśnie przestrzenią tworzenia i wymiany (por. rozważania Johannesa Fabiana [1983] na temat tego, czym stała się wiedza w nauce europejskiej oraz metod jej przekazywania, które ustaliły się w XVI wieku, jednak których model pokutuje po dziś dzień). Zapewne etnologom nie trzeba też tłumaczyć tego, czym jest dar i wymiana. Jeśli - co dziś wydaje sięjuż oczywistością-język nie może uciec od metaforyczności, to nie dość, że owej metaforyczności trzeba być świadomym, ale trzeba również starać się poszukiwać (właśnie z wyczuleniem na opresywność języka) adekwatnych metafor opisu rzeczywistości. Tu również można szukać inspiracji u Barthesa. Przytoczę tylko jeden przykład (poza wspomnianym już - właśnie znaczącym - tytułem: Camera lucida) próby dociekania, ujmowania specyficznej rzeczywistości, jakąjest fotografia: "F otografia zawsze zabiera ze sobą swoje odniesienie (...). Jedno jest przyklejone do drugiego, całym ciałem, jak skazaniec przywiązany do trupa w pewnych torturach czy jak te pary ryb (chyba rekinów, według Micheleta), płynących w połączeniu, jakby w wiecznym zespoleniu miłosnym. Fotografia należy do tej klasy przedmiotów składających się z kilku warstw, gdzie nie można oddzielić od siebie dwu bez ich zniszczenia" (1995). Pełne rozwinięcie znaczenia tych metafor, ukazanie ich siły i wewnętrznych odniesień wymagałoby więcej miejsca. Powiem tylko, że porównania te odnoszą się na różnych poziomach do opisu tego, czym jest fotografia według Barthesa. Przywołana tortura wiąże się odczuciem silnej traumy, przerażenia, i podobnie jak relacja miłosna, łączy się m.in. ze szczególnym odniesieniem do czasu, a raczej aczasowości (tak w uniesieniu miłosnym,jouissance,jak i odczuciu bólu czy strachu czas "przestaje" płynąć, chwila zaś staje się wiecznością). Warto zauważyć również, że jedno z istotnych wprowadzonych przez Barthesa pojęć, punctum,jest etymologicznie pokrewne greckiemu wyrazowi trauma (czyli rana). Zdjęcie z uwagi na swą szczególną strukturę czasową Barthes odczuwa właśnie jako ranę, traumę. (Rozwinięcie tych kwestii można znaleźć w mojej pracy Fotografia. Między dokumentem a symbolem, 2004). Paradoks Barthesa polega też na tym, że przy całym "porwaniu" i fragmentaryczności jego późnych książek, pozostają one w szczególny sposób spójne i całościowe, połączone wewnętrzną relacyjnością. �192 Sławomir Sikora Do cenionych i lubianych przeze mnie autorów należą również Clifford Geertz i James Clifford. Choć ten pierwszy bywa dziś już często postacią laytykowaną, to sądzę, że szczególnie jego wczesne eseje kryją wiele pomysłów rozwijanych później tak przez niego samego, jak ijego młodszych kolegów. Podczas dyskusji wokół tekstu Opis gęsty (The Interpretation ofCuLtures) pewien młodszy kolega zauważył, że przecież etnologia zawsze była wyczulona na (zajmowałją) opis gęsty. Co zatem nowego w tym tekście? To po części paradoks późnego - powszechnego! - docierania pewnych tekstów "tu" (pierwodruk 1973), ale warto pamiętać również, że termin ten jest właśnie jedną z silnych metafor wprowadzonych do etnologii. "Opis gęsty" stawia przecież mocno problem lokalności znaczenia (Local Knowledge), a sam esej kryje w sobie również silny zalążek odniesień do pisarskich uwikłań etnologa. (Co robi etnograf? - on pisze; ten pisarski, związany ze strategiami pisarskimi, aspekt pracy etnograficznej będzie później mocno rozwijany - por. np. Writing Culture Clifforda i Marcusa). U Geertza znajdziemy przecież także silną wątpliwość co do "naukowości" etnologii, twardych metod i teorii (wątpliwości, co do możliwości uogólnień i "wysokich lotów naszych teorii" - być może etnologia cierpi na swoisty "kompleks Ikara", ale wskazywałoby to właśnie na jej ludzki wymiar), czyli także operacjonalizacji (zaczynanie zawsze od początku - metafora biegaczy, z których każdy musi przebiec całą drogę; teoria, która nie lata wysoko). Pojawia się tu również silne odniesienie do fikcji. Mając w pamięci odwołania do fikcji i literackości u Barthesa, warto zestawić ze sobą definicje "fikcyjności" tekstów etnograficznych, którą odnajdujemy u Geertza, z tą, którą odkrywamy u Clifforda w Writing CuLture(1986), i prześledzić przesunięcie akcentów i wyostrzenie sądów. Clifford Geertz: "prace antropologiczne same składają się z interpretacji, i do tego interpretacji drugiego i trzeciego stopnia. (Z definicji, tylko 'krajowiec' tworzy interpretacje pierwszego stopnia: jest tojego kultura). Są zatem fikcjami; fikcjami w tym znaczeniu, że są 'czymś stworzonym', 'czymś ukształtowanym' -takie jest pierwotne znaczenie słowafictio - nie zaś w znaczeniu czegoś fałszywego, niefaktycznego, czy też jedynie eksperymentów pomyślanych 'jak gdyby'. (...) (Są) aktami wyobraźni" (2003; pierwodruk 1973). W 13 lat później James Clifford tak napisze o "fikcji": "Prace etnograficzne mogą zasadnie być nazwane fikcjami w znaczeniu czegoś 'stworzonego lub ukształtowanego', niosąc brzemię źródła jakim jest łacińskie słowofingere. Lecz ważne jest, aby zachować nie tylko znaczenie tworzenia, lecz także zmyślania (making up), wymyślania (inventing) rzeczy nie całkiem rzeczywistych. (Fingere, w niektórych swoich użyciach zakłada pewien stopień błędu). Uczeni interpretatywnych nauk społecznych doszli ostatnio do przeświadczenia, że dobre prace etnograficzne są 'prawdziwymi fikcjami', lecz zazwyczaj kosztem osłabienia tego oksymoronu, redukując go do banalnego twierdzenia, że wszystkie prawdy są skonstruowane" (1986). Rodzi to oczywiście wyzwanie, jak sobie poradzić z tego typu "obciążeniem". l czy jest to w ogóle obciążenie? Pozbywając się złudzeń właściwych dawniej- �Drwal lwowski Przekupka lwowska Tragarz lwowski Lampiarz lwowski Ryciny K.W. Kielisińskiego. ��Moje spojrzenie na etnografię 193 szym obiektywizującym opisom, jednocześnie jednak nabywamy wątpliwości na temat tego, czym poszczególne rodzaje fikcji się różnią;fiction to przecież również fikcja literacka. Dariusz Czaja, cytując Petera Ackroyda, jak się wydaje, idzie jeszcze dalej: "Ważne jest samo pisanie. Nie fakty, nie skandale, nie daty. Najważniejszą rzeczą jest pisać dobrze. (...) Mogę podać przykłady: Swetoniusza Żywoty Cezarów, Carlyle'a Żywot Fryderyka Wielkiego, Forstera Życie Dickensa. Te biografie przetrwają dlatego, że są dobrze napisane. Nie dlatego, że ci autorzy coś nowego odkryli, że odpowiedzieli na jakieś pytania. Podobnie jest z pisaniem historii. Z każdym rodzajem literatury. Przetrwa to, co jest dobrze napisane" (2004). Cytat ten Czaja pozostawia właściwie bez komentarza, a to, czy cytat taki można pozostawić bez mocnego komentarza, budzi pewne moje wątpliwości. Czaja nie przywołuje nawet książki Writing Culture, choć,jak sam pisze, zajmuje się testowaniem języka pod względem jego wyporności, możliwości udźwignięcia, możliwości uobecnienia różnych doświadczeń rzeczywistości. A tego, jak rozumiem, dotyczy również książka wydana przez Clifforda i Marcusa. Samo zaś słowo uobecnienie, choć kojarzy się mocno m.in. z książkami George'a Steinera Prawdziwe obecności i Michała Pawła Markowskiego Pragnienie obecności, mogłoby być również propozycją zręcznego sposobu poradzenia sobie z tłumaczeniem terminu "ewokować" (evoke) użytego przez Stephena Tylera, a to ewokacja, przywołanie, wywoływanie,jak sugeruje ów autor, powinna stać się ambicją dla tekstu antropologicznego (w: Writing Culture; może to zresztą zbyt daleko idąca propozycja; warto jednak pamiętać o tej szczególnej relacji: "rzeczywistość" - tekst, w obu przypadkach idzie bowiem o próbę wyjścia poza "zwykłą" reprezentację, a przynajmniej o walkę z nią). Teksty antropologiczne winny być twórcze w tym znaczeniu, że powinny poszukiwać różnych możliwości "dotarcia do rzeczywistości", nie odwołując się do prostego wizualnego paradygmatu dyskursu referencyjnego. Wracając do wyjściowego problemu i sięgając po analogię filmową: mimo że bardzo trudno poradzić sobie z przeprowadzeniem (szczelnej) granicy między fabułą (fikcją) a dokumentem - w zasadzie jest to, jak sądzę, niemożliwe - to nie znaczy, że nie ma różnicy pomiędzy tymi "gatunkami" twórczości filmowej. A świadomość owej różnicy powinna nam towarzyszyć, nawet jeśli nie umiemy skonstruować spójnych i rozłącznych definicji tych "zmąconych gatunków". Dodamjeszcze jeden ważny cytat z Clifforda, ważny pewnie przede wszystkim dla "hardlinerów": "Ujednolicenie paradygmatu badawczego umożliwia akumulację wiedzy, a co za tym idzie postęp akademicki. Tym, na co rzadziej zwraca się uwagę, przynajmniej w odniesieniu do nauk hurnanistycznych,jest to, że każda konsolidacja paradygmatu wymaga wykluczenia lub zepchnięcia na pozycję 'sztuki' tych składników rozwijającej się dyscypliny, które podważająjej status naukowości" (2000). Otóż wydaje mi się, choć może to tylko złudzenie albo przewrażliwienie, że taką dążność do ujednolicenia paradygmatu zauważam czasem u niektórych swoich młodszych (pewnie zresztą nie tylko) koleżanek i kolegów. Sądzę, że nie jest to �194 Sławomir Sikora dobra tendencja. Etnologia powinna pozostać otwarta i wrażliwa na różne języki, także w ramach własnej dyscypliny (na dyskurs otwierający, a nie zamykający). Podoba mi się to, że w swoim opisie różnych strategii pisarskich Clifford (2000) podkreśla, że nie są one zamknięte i że każda z nich może mieć jeszcze swoje dobre chwile. I uwaga końcowa, wiążąca się również z moimi zmaganiami translatorskimi. Obaj przywołani obecnie autorzy posługują się szczególnym, często trudnym w tłumaczeniu językiem (wystarczy porównać różne przekłady Geertza, a ułatwia to fakt, że niektóre eseje mają więcej niż jedno tłumaczenie). Na swoje potrzeby nazwałem Geertza konstruktorem, teksty układa on z "prefabrykatów", gotowych już jak gdyby elementów, "układa" po trosze puzzle. Geertz chowa się za język. Odmiennie Clifford. Ten ,,rzeźbi", nadaje kształt, wydobywa na powierzchnię pewną rzeczywistość za pomocąjęzyka. Muszę wyznać, że większą atencją darzę wysiłki tego drugiego. To, że jego rozważania nie dotyczą tylko dyskursu samych antropologów, że potrafi on bacznie i subtelnie przypatrywać się "samej rzeczywistości", wyraźnie pokazuje np. ostatni esej z tomu Kłopoty z kulturą, w którym analizuje on proces sądowy o uznanie plemienności (a tym samym prawa do ziemi) Indian Mashpee. Wspomniałem tu tylko o trzech autorach, nie ma bowiem sensu, żeby tekst ten przemienił się w rozszerzony indeks lektur. Przywołamjeszcze Kirsten Hastrup, a szczególnie jej tekst Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego (1998), bowiem jest to silny przykład - jak sądzę, ważnego - nacisku na wagę doświadczenia i refleksyjność (które są ważnym, niedocenianym często wcześniej, doświadczeniem dla etnologa). Być może jeszcze trudniej omawiać autorów, których nie lubię. Po trosze, z prostej przyczyny, że nie wypada ich tak sobie wymieniać. Nie lubię pewnie osób nazbyt apodyktycznych, szczególnie wtedy, gdy znając ich dłużej, widzę, jak zmieniając czasem zdecydowanie opcje teoretyczno-metodologiczne, jedyne, co zachowują, to apodyktyczność głoszonej "prawdy", szczególnie, gdy przybiera ona wymiar publicystyczny. (Nie znaczy to wcale, że obstaję przy niezmienności poglądów). Odwróciłbym tu też przytoczone wcześniej (via Czaja) zdanie Ackroyda: nie lubię tekstów żle napisanych ... Zdecydowanie wolę też teksty, które nie są jedynie "gimnastykąintelektualną", przez które prześwitują doświadczenia (szeroko rozumiane) i emocje. Dlatego przywołałem tu Kirsten Hastrup, dlatego też bardziej powaźam Barthesa niż Umberta Eco, którego teksty są często przede wszystkim wypracowaniem intelektualnym, nierzadko - trzeba przyznać - ważnym i ciekawym. Problem badań terenowych to kolejna nieoczywista kwestia w etnologii. Moje własne doświadczenia w tym zakresie są raczej skromne i choćby z tego powodu wolałbym unikać autorytatywnej odpowiedzi. Odwołam się i tym razem do tekstu Clifforda (1997), który świetnie ukazuje związek, jaki zachodził pomiędzy profesjonalizacją antropologii i badaniami terenowymi. I choć można tu dostrzec paralelizm, to paralelizm ów wcale nie jest prosty. Otóż Clifford wskazuje na silne reto- �Moje spojrzenie na etnografię 195 ryczne (a nie tylko merytoryczne) aspekty konstruowania wizerunku antropologa-profesjonalisty. Duża zresztą w tym zasługa Bronisława Malinowskiego, który modelując wizerunek profesjonalnego etnografa wprowadził badania terenowe jako warunek sine qua non dyscypliny. Chcąc wyodrębnić etnografa od innych "ludzi na miejscu" stworzył specyficzny "kodeks etyczny" postępowania w terenie, który, jak zauważa Clifford, wcale nie zawsze ma uzasadnienie merytoryczne czy praktyczne: dotyczyło to m.in. ubioru, zachowania dystansu,języka, właściwego przygotowania, "niewchodzenia w związki seksualne z tubylcami" itd., ogólnie, całego habitusu życia w terenie. Sądzę też, że znaczenie badań terenowych nie może się sprowadzać jedynie do ich utylitarności, tzn. pozyskania materiału, a do takiej utylitarności bywają one sprowadzane. Pytanie zresztą, gdzie jest teren. 1czy twierdzenie: "teren jest wszędzie" (Deborah D' Amico-Samuels), które Clifford dyskontuje, odwołując się do logiki Geśli wszędzie, to zarazem nigdzie), nie jest jednak zasadne (logiczne opozycje nie zawsze najlepiej tłumaczą i "rozpracowują" świat). Tekst Jacka Olędzkiego o grach dziecięcych był w znacznym stopniu oparty na obserwacjach poczynionych w parku, nieopodal domu, w którym mieszkał. Piotr Szacki zaś nie tak dawno wyznał w rozmowie, że w terenie zamiast "poprawnie" realizować kwestionariusze często miał skłonność do prowadzenia "zwykłych" rozmów o życiu (oczywiście' nie tylko). To odkrywanie inności, fascynacja innością, nie miało jedynie ,,naukowego" charakteru, nie wiązało sięjedynie z próbą poznania ,,rzeczowości" kultury, kultury jako obiektu. To paradoks, bo Szacki, pracując całe życie w muzeum, pośród "zwykłych" rzeczy, najczęściej wchodzących w skład dobytku chłopskiego, potrafił właśnie z owymi przedmiotami (również z przedmiotami) ,,nawiązywać dialog", nadawać im "czasowość", choćby poprzez odwołanie się do technologii ich wytwarzania. W jego opowieściach stawały się one obiektami fascynującymi, nabierały, po trosze jak u "tubylczych animalistów", ducha. Na tę cechę odejścia od rzeczowości poznania, położenie nacisku na samo spotkanie, jego uwarunkowanie, kładzie się dziś coraz większy nacisk (np. George Marcus, w druku). Charakteryzując problem badań terenowych Clifford podkreśla, że ich waga polega również na tym, że sąjednym z niewielu miejsc, gdzie można usłyszeć głos nieuprzywilejowanych tego świata. Ale przytacza również wyznanie Joan Larcom, która powiada, że badania terenowe dostarczyły jej doświadczeń, na które nigdy nie sądziła, że zasługuje (warto tu też przywołać osobiste doświadczenia Kirsten Hastrup i oparty na nich teatralny spektakl Eugenio Barby - Talaha!, 1988). Myślę, że tak jak przesunięciu ulega przedmiot antropologii, tak też zmianie musi ulegać zakres badań terenowych, ich fonna i miejsce, jak i sam stosunek do nich. Ostatnie przykłady sąjednak dla mnie mocnym argumentem za ich wagą. Jeśli antropologia jest badaniem uniwersum symbolicznego (kultura?, życie?, dyskurs?), to z pewnością nie można go (dziś) ograniczyć jedynie do tradycyjnie rozumianych badań terenowych: co z tak szczególnym uniwersum symbolicznym,jak choćby film, kino, telewizja. I czy rzeczywiście jedynym adekwatnym i najlepszym �196 Sławomir Sikora sposobem badania tegoż miałyby być rozmowy z widzami. To ciekawe, że Karl Heider, który pisząc o filmie etnograficmym sformułował (1976), jak się powiada, najbardziej restrykcyjny jego "kodeks" (czasem iście absurdalny), pisał później o pożytkach, jakie etnolog może wynieść z filmu fabulamego. I ostatnia kwestia: antropologia wizualna, temat moich ostatnich i najbliższych zainteresowań (wcześniej zajmowałem się też nieco czasem, pamięcią i śmiercią). Bywa ona różnie rozumiana. Dawniej użycie tego terminu najczęściej ograniczano do wizualnych sposobów rejestracji (innej) kultury. Często sprowadzało się to niemal do pojmowania jej jako środka służącego do sporządzania doskonalszych i bardziej obiektywnych "notatek terenowych", które dawałyby się znakomicie wykorzystywać w dalszej pracy (np. Margaret Mead). Czasem aparat fotograficmy lub kamerę postrzegano jako środek eksploracji innej kultury, czyli środek, który nie tylko zapisuje, ale także pozwala osiągnąć sobie właściwe i specyficzne dla siebie prawdy. Kolejnym krokiem była próba zbadania, jak członkowie innych kultur wykorzystują takie media jak fotografia czy film, a co za tym idzie, na ile inaczej postrzegają świat. W końcu, co dziś zdaje się sposobem najważniejszym, najszerszym, obejmującym niejako poprzednie sposoby rozumienia tegoż terminu, antropologią wizualną nazywa się próby badania systemów wizualnych badanych kultur, sposobów, w jakie członkowie danych kultur (w tym i naszej) podchodzą do wizualności. W Polsce temat ten jest względnie świeży, choć zawsze można przytoczyć zdanie Iry Jakinsa, który powiada, że antropolodzy często zajmują się wizualnością, nie mając tego świadomości. (Bezpieczniej może byłoby powiedzieć, że jest to również temat powracający). Ostatnio wydana książka Krzysztofa Olechnickiego Antropologia obrazu (2003) jest przede wszystkim próbą przedstawienia polskiemu czytelnikowi obszernej już literatury tematu (w większości zachodniej i trudno w Polsce dostępnej) oraz skali potencjalnego obszaru zainteresowań. Warta jest ona niewątpliwie szerszego omówienia, Tu, z oczywistych względów, zajmę się tylko jednym, choć znaczącym problemem. Otóż Olechnicki próbuje zaszczepić na polskim "rynku" inną nazwę. Używany powszechnie na Zachodzie (i nie tylko) termin "antropologia wizualna" proponuje zastąpić terminem "antropologia obrazu". Oczywiście, nie mam nic przeciwko korzystaniu z takiego terminu, sądzę tylko, że nie odnosi się on do tego, co w swoim naj szerszym rozumieniu obejmuje antropologia wizualna. (Zresztą termin antropologia obrazu też można znaleźć w literaturze zachodniej). Olechnicki powiada, że nie należy bezmyślnie tłumaczyć terminów zachodnich i że nauka również winna się kierować elegancją. Będęjednak twierdził, żejego propozycja terminologiczna nie została dogłębnie przemyślana Albo inaczej. Termin Olechnickiego można by umać za adekwatny dla jego książki, nie pokrywa się on jednak z szerszym pojęciem "antropologii wizualnej". Jego książka sprowadza się bowiem przede wszystkim (mimo pewnych ogólniejszych wycieczek w stronę filmu, wideo i spraw widzenia) do pożytków, jakie fotografia może mieć dla antropologii (tak jako narzędzie badawcze, jak i przedmiot badań). �Moje spojrzenie na etnografię 197 Rzeczywiście, w języku polskim słowo "wizualny" znaczy przede wszystkim wzrokowy, odnoszący się do wzroku. Termin angielski jest szerszy i odnosi się do widzenia (zmysłu wzroku), naoczności, ale także do obrazu, wyobraźni. Olechnicki nie rezygnuje z terminu wizualny, sprowadza go jednak właśnie do "wzrokowości" (oraz wizualnych technik zapisu). W tym rozbiciu na obraz i widzenie gubi jednak pewne istotne rzeczy. Weźmy tak banalną, wydawałoby się, kwestię, jak sprawa różnicy "widzenia" człowieka i aparatu fotograficznego, omawianą w detalach przez Joela Snydera (1980) (Olechnicki nie pisze o tej sprawie). I choć ze Snyderem można nieco polemizować, to jedno jest pewne, że nie można widzenia człowieka sprowadzić do pomysłów, które oko przyrównują do camery obscury (Kepler, Kartezjusz itd. - nie twierdzę wcale, że Olechnicki to robi). Choć Olechnicki w nad wyraz obfitej bibliografii nie wspomina o Jamesie Gibsonie Gest chyba tylko jedno pośrednie odniesienie do niego w tekście), to przywołuje rozważania Terence'a Wrighta (1997), który do nich bezpośrednio nawiązuje. Upraszczając sprawę: Gibson (np. 1979) zrywa z "obrazowością" widzenia, próbuje wykazać, że człowiek nie postrzega rzeczywistości jako obrazu, że nie na tym polega percepcja ludzka. Metafora obrazu w tym przypadku wydaje mi się zdecydowanie spłycająca, a pewnie też europocentryczna - ciągnący się od renesansu perspektywizm widzenia, oko jako camera obscura itd. Czy rozważania zawarte w takich książkachjak Sposoby widzenia i O patrzeniu Bergera czy Fenomenologia percepcji Merleau-Ponty'ego sprowadzają się do mówienia tylko o obrazach? Co zrobić z całą metaforyką patrzenia (np. spojrzeniem u Sartre'a; to, jak ludzie na siebie patrzą, zaczyna się badać, nie tylko zresztą w obrazach: spojrzenie kobiece, męskie)? Nawet analizy spojrzeń w filmie nie da się sprowadzić (w sensie ścisłym) do antropologii obrazu (Olechnicki przywołuje analizy spojrzeń w fotografii - odwołując się do dotyczących "National Geographic" badań Catherine Lutz i Jane Collins). Co zrobić z badaniem całej metaforyki wizualności zawartej w języku Gęzykach), w kulturze? (Choćby w takim wydaniu, jakie odnajdujemy w Time and the Other Johannesa Fabiana [1983] czy Downcast Eyes. The Denigration o/Vision in Twentieth-Century French Thought Martina Jaya [1993 D. Czy antropolog nie może jej badać? I czy nie jest ona rzeczą różną w różnych kulturach? Gdzie pomieścić badania nad metaforycznością funkcjonowania fotografii w kulturze (a kwestie te mogą również zdecydowanie wykraczać poza obrazowość - zajmuję się tym nieco w swojej książce [2004D? Kultura europejskajest silnie "obrazowa", ale czy inne kultury muszą być takie same? Czy odwołując się do terminu "obraz", jakkolwiek szeroko rozumianego (Olechnicki mówi również o obrazach mentalnych), nie kastrujemy odmiennych sposobów widzenia, odbierania rzeczywistości? Gdzie pomieścić potencjalne rozważania nad wizualną formą wystawy Piotra Szackiego "Mieć"? Jej ubóstwo było tak przejmujące i tak sugestywnie dawało do myślenia. Tym ubóstwem i pustką Szacki próbował "odzwyczaić" nas od rzeczy i obrazów, w przepychu których żyjemy (wystawa była prezentowana w Warszawie, Radomiu i Poznaniu). �198 Sławomir Sikora To, że pomysł Olechnickiego jest trudny do przyjęcia, widać nawet w tym, że autor nie do końca radzi sobie z utrzymaniem konsekwencji w jego stosowaniu: sięgając do oczywistości, dlaczego antropologia obrazu (visual anthropology) i socjologia obrazu (visual sociology) "zlewają się" w wizualne dyscypliny (s. 11), dlaczego anthropology ofvisual communication staje się nagle "antropologią komunikacji wizualnej" (s. 58), co to znaczy, że wizualne środowisko symboliczne składa się z trzech dziedzin otoczenia obrazowego (s. 59); że "antropologia obrazu staje się antropologią systemów wizualnych czy też, ujmując rzecz szerzej, antropologią widzialnych form kulturowych" (s. 53; cyt. wewnętrzny z Rethinking Visual Anthropology). Nadużywanie słowa wizualny, może oczywiście razić w języku polskim (ale Olechnicki wcale od niego nie stroni), natomiast pomieszanie obrazowości z wizualnością przyczynia się, niestety, do tego, że książka traci klarowność (a deklarowana elegancja ulega zachwianiu). Przynajmniej czasem może się też wydawać, że ta nowa nazwa staje się niepotrzebnym mnożeniem bytów. Jeśli zatrzymałem się tak długo nad tą propozycją translatorską terminu visual anthropology, to także dlatego, żeby zwrócić uwagę na rozległość pola badawczego, które w Polsce na razie dość skromnie zaistniało jako obszar badań. Słów jeszcze kilka o tej subdziedzinie antropologii. Zamiast mówić o pojawieniu się zainteresowania wizualnością antropologii (koniec lat 60.), należałoby raczej mówić o powtórnym zainteresowaniu - od późnych lat 30. obserwuje się odwrót od wizualności, przejawiający się m.in. zanikiem ilustracji w monografiach etnograficznych. Badacze znajdują różne przyczyny dla tego stanu rzeczy - przytoczę jedną z, jak sądzę, ciekawszych. Cluistopher Pinney (1992) powiada mianowicie, że to sam antropolog miał stać się właśnie ową "naświetloną w terenie kliszą", niosącą "prawdę terenu", to on miał być jedynym gwarantem owej prawdy. Jakakolwiek konkurencja, nawet w postaci zwykłych zdjęć, stwarzała zagrożenie (problem ambiwalencji znaczenia w fotografii). (Tu znowu ważną postacią był Bronisław Malinowski - por. wcześniejsze uwagi o habitusie badań terenowych). Ponowny zwrot w stronę wizualności (koniec lat 60.) spotkał się u części antropologów z niechęcią lub wstrzemięźliwością. Pośród największych adwersarzy antropologii wizualnej wylicza się najczęściej Maurice'a Blocha i - o dziwoKirsten Hastrup. Jeśli mówię o dziwo, to dlatego, że Hastrup, kładąc tak duży nacisk na doświadczenie w antropologii, a także nowe obszary zainteresowania, zupełnie nie zauważa potencjalnych jakości, jakie w tym zakresie mogą nieść film i fotografia. Hastrup opiera swoją krytykę, wychodząc od własnych negatywnych doświadczeń, m.in. dotyczących recepcji (interpretacji?) zdjęcia: fotografii chrzestnej dziecka w zbyt kusym stroju. Okazało się, że fotografię wykonano kilka lat po samym chrzcie, czego oczywiście z samej fotografii wyczytać nie można (opisany przykład Hastrup, 1986; szerzej na temat wizualności Hastrup, 1992). Przykład ten dowodzi moim zdaniem przede wszystkim jednego, a mianowicie tego, że sama fotografia (film) jest często traktowananawet przez tak wrażliwych i wyczulonych badaczy - jako bezdyskusyjna oczywistość (a jeśli tak nie jest, to jest to �Moje spojrzenie na etnografię 199 właśnie argument przeciwko wizualności), a nie jako materiał do dalszej interpretacji. Owa oczywistość przekłada się również na bezproblematyczność (potoczne przeświadczenie, że widzieć to wiedzieć). Tylko pozornie podkreślana chwiejność znaczenia w fotografii stoi z tym w sprzeczności. Owąnieapodyktyczność znaczenia w fotografii i filmie można również interpretować pozytywnie, a sprzeciw wobec niej jako chęć do bycia "prowadzonym za rączkę". Na taką sytuację wskazuje zresztą użyta przez Hastrup (1992) metafora mapy i itinerarium. Mapa (wizualność) nie dawałaby nam jasnych wskazówek, którędy Gaką drogą) mamy podążać, itinerarium byłoby klarownym opisem drogi postępowania. Bloch deklaruje, że wizualność interesuje go jedynie wtedy, gdy zostaje podporządkowana tekstualności, dyskursywności. Ale pytanie, czy tym samym badacz nie odcina się świadomie (?) od pewnych form doświadczenia człowieka. Czy dążenie do tekstualności nie jest próbą zamknięcia się przed pewnym niedomknięciem i niekonkluzywnością nauki o człowieku. To, co podkreślają "obrońcy wizualności", m.in. David MacDougall (1998) i Lucien Taylor (1996), to fakt, że wizualność odrzuca się, ponieważ nie da się łatwo zapanować nad znaczeniami, które ona niesie. (Przypominam cytat z Clifforda dla "hardlinerów"). Geertz stwierdził niegdyś, że antropologia znajduje się przede wszystkim w książkach. Idąca jego śladami Hastrup, silnie łączy fotografię i film z "opisem rzadkim" Gak wiadomo "obcym" etnografii). Rozważania MacDougalla i Taylora ukazująjednak, że "opisy" owe mogą być na swój sposób "gęste" (i ważne dla doświadczenia antropologa). Taylor dowodzi zaś mocno i przekonująco, że są one nie tyle opisem gęstym, co gęstym przedstawieniem (ukazaniem - thick (dense) depiction). Są innym rod?aj eIDjęzyka. )Varto tu przypomnieć, że John Berger (1982) nazwał niegdyś futografię ,Językiem połowicznym" - i tu powraca otwartość na różne języki, o kt'órych wspominałem przy okazji Barthesa. Taka retoryka dowodzenia, spierania się o wagę (często wręcz pierwszeństwo), jak każda walka, może być rujnująca. Nie da się ukryć, że antropologia w ostateczności zawsze będzie przede wszystkim dziedziną słowa (logia). Nawet jeśli obrazowe formy wypowiedzi dopuszczone zostaną w mocny sposób - w ostateczności tak czy owak, prędzej czy później, istnieje konieczność sięgnięcia do słów. Ważne jest jednak, żeby usłyszeć również to, co mogą pokazać obrazy, mówić i ukazywać, ewokować i uobecniać. MacDougall- jedna z najbardziej znaczących postaci filmu etnograficznego dziś - powiada zdecydowanie: "W pewnym znaczeniu filmy są rozbudowanymi metaforami tego, co niewidzialne" (Barabash, Taylor 2000-200 l). Nawet jeśli sugestia Jaya Ruby'ego (2000) ma na razie status utopii i postulatu, to warto ją tu na zakończenie przytoczyć: ,,kino antropologiczne istnieje - nie filmy dokumentalne na tematy 'antropologiczne', lecz filmy realizowane według projektu samych antropologów tak, aby komunikowały antropologiczną intuicję i wgląd. (oo.) gatunek dobrze wyartykułowany, różny od pojęciowych ograniczeń dokumentu realistycznego czy publicystyki. Gatunek, który zapożycza konwencje i technikę z obszaru całego kina - filmu fabularnego, dokumentalnego, animowanego i eks- �Sławomir Sikora 200 perymentalnego. Mnogość rywalizujących ze sobą stylów - równa jest liczbie teoretycznych stanowisk, spotykanych w pracy terenowej. Odnajdujemy tam zarówno filmy przeznaczone dla szerokiej publiczności, tworzone dla telewizji,jak i wysoce wyrafinowane prace przeznaczone dla specjalistów". BIBLIOGRAFIA Banks Marcus, Morphy Howard (red.) 1997 Rethinking Visual Anthropology, Yale University Press, New Haven and London. Barabash Bisa, Taylor Lucien 2000-2001 Radically Empirical Documentary. An Interview with David and Judith MacDougall, "Film Quarterly" vol. 54, ill 2, Winter. Barthes Roland 1979 Wykład, przeł. T. Komendant, "Teksty", ill 5. 1986 From Science to Literature, w: tegoż, Rustle o{Language, Basil Blackwell. 1995 Światło obrazu. Uwagi o fotografii, przeł. 1. 'Trznadel, Wydawnictwo KR, Warszawa. Berger John, Mohr Jean 1982 Another Way ofTelling, New York. Buchowski Michał 2004 Zrozumieć innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo UJ, Kraków. Clifford James 1997 Routes. Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Harvard University Press, Cambridge. 2000 Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. E. Dżurak, 1. Iracka, E. Klekot, M. Krupa, S. Sikora, M. Sznajderman, Wydawnictwo KR, Warszawa. Clifford James, Marcus George E. (red.) 1986 Writing Culture. The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London. Czaja Dariusz 2002 Życie czyli nieprzejrzystość. Poza antropologię - kultury, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", ill 3-4 (tekst przedrukowany również w: Czaja, 2004). 2004 Sygnatura i fragment. Narracje antropologiczne, Wydawnictwo UJ, Kraków2004. Fabian Johannes 1983 TIme and the Other. How Anthropologist Makes Its Object, Columbia University Press. Fox Richard G., King Barbara 1. 2002 Anthropology Beyond Culture, Berg, Oxford, New York. Geertz Clifford 2000 Dzieło i życie. Antropologjako autor, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. 2003 Opis gęsty - w stronę interpretatywnej teorii kultury, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej, wybór M. Kempny, E. Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. �Moje spojrzenie na etnografię 201 Gibson James 1979 The Ecological Approach to Visual Perception, Houghton Mifflin, Boston. Hastrup Kirsten 1986 Veracity and Visibility: The Problem of Authenticity in Anthropology, "Folk: Journal ofthe Danish Ethnographic Society",voJ. 2. 1992 Anthropological Visions:Some Notes on Visual and Textual Authority, w: Film as Ethnography, ed. by P.I. Crawford, D. Turton, Manchester University Press, Manchester-New York. 1998 Poza antropologią. Antropologjako przedmiot przedstawienia dramatycznego, przeł. G. Godlewski, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 2. HeiderKarl 1976 Ethnographic Film, University ofTexas Press. JayMartin 1993 Downcast Eyes. The Denigration of Vision in Twentieth-Century French Thought, University ofCalifornia Press. MacDougall David 1998 Transcultural Cinema, Princeton University Press. Marcus George Wymogi stawiane pracom etnograficznym w obliczu ogólnoświatowej nowoczesności, w: Badania kultury, t. 2, red. M. Kempny, E. Nowicka, PWN, Warszawa (w druku). Olechnicki Krzysztof 2003 Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. Pinney Christopher 1992 The Parallel Histories of Anthropology and Photography, w: E. Edwards (red.), Anthropology and Photography 1860-1920, Yale University Press, New Haven-London. Robotycki Czesław 1995 Antropologia kultury w Polsce - projekt urzeczywistniony, "Lud" t. 78. Ruby Jay 2<XXl Picturing Culture. Explorations of Film and Anthropology, The University ofChicago Press, Chicago-London. Sikora Sławomir 2001 Obrazowanie kultury. Jaya Ruby 'ego wizja antropologii wizualnej, "Kwartalnik Filmowy" nr 34. 2004 F%grafia. Między dokumentem a symbolem, Świat Literacki, IS PAN, Warszawa. Snyder Joel 1980 Picturing Vision, w; WJ.T. Mitchell (red.), Language ofImages, The University of Chicago Press, Chicago-London. Taylor Lucien 1996 lconophobia. How anthropologist lost it at the movies, "Transition", nr 69. Wright Terence 1997 Fotografia: teorie realizmu i konwencji, przeł. S. Sikora, "Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4. �Sławomir Sikora 202 Sławomir Sikora MY LOOKAT ETHNOGRAPHY (Summmy) The text is a free peregrination trying to answer some questions on ethnology oftoday and my "place" in it. The author makes an attempt at expressing his own position on ethnology. Assuming that ethnology is a science with limits that are difficult to be determined, he believes that it should be also open to other languages ofthe discourse. Writing about his favourite authors (R. Barthes, J. Cliffiord, C. Geertz, K. Hastrup) the author focuses on the problem ofthe presence of fiction in the language of ethnologists. He also describes a certain evolution offiction in ethnology. Addressing the issue offield studies, he acknowledges their importance, although he does not claim that they are necessary. An extensive part ofthe article deals with visual anthropology (which is the main area ofhis interest), its extent and some translational suggestions. K.W. Kielisiński, Na targu w Janowie. �