11 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7ae55824577285e821a6f27384bfb40e.jpg ae7ba0bc8f54f91e642abfdcbdc1d36f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane budynki z dachem dwuspadowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy budynku ; dekarstwo ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia dwuspadowe dachy budynków drewnianych Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.12.3_01 budownictwo wiejskie dach dach dwuspadowy dekarstwo Dzianisz elementy budynku okolice Nowego Targu Podhale https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06729322b76069b1fb1662356916ba87.jpg 87976240eea3ccd33108fe8fef036404 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane domy wzdłuż drogi wiejskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę ; widać budynki drewniane Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.14.2_01 droga formy osadnicze okolice Ostrowi Mazowieckiej osadnictwo osadnictwo wiejskie Świerże wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0540b77c77444c902c903b436210f4c4.jpg 8d1b1408289ea9df697b6cb43b962a63 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane nosze do transportu / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ostrów [wyspa na Jeziorze Wdzydze], (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Kaszuby Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniane nosze do transportu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_18.12.X_G.4.2.5_01 Kaszuby nosze okolice Kościerzyny Ostrów transport lądowy transport ludzki wyspa na Jeziorze Wdzydze https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5f30c203be9a5405d60d66281798ffd.jpg f994a3a86aedf2fd2dc64f98e20c9192 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a16d78a0ea45f88bcd33da25b02ffa94.jpg a49ec832cd117b019b2cdbf0e46cede0 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/955dae1574995276a3e8a18b57e7f877.jpg 02914cdbbdd3b0ee05d0bf75d2d76eff https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a13ba0426178b846521beafd9c4fbf94.jpg da95acf3ecba4dfc8b84c86c80f7d94f https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feabbe6199365681c7512d71dedb51b7.jpg e18545c4d05254e7ef60b0a4d2bffbf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane sanie robocze (cykl zdjęć) / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; narzędzia ; pojazdy ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają pięć ujęć fragmentów sań roboczych Uwaga : zdjęcia z usterkami technicznymi. Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.1.6_01 PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.2.1_01 PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.2.2_01 PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.2.4_01 PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.2.3_01 Jegliniec narzędzia okolice Sejn Podlasie pojazdy sanie transport lądowy transport ludzki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef5054403f37089a581283a05ba8fe18.jpg bc03d3f5f2865c6006264d06e2653b1d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane taczki platformowe / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krajkowo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; transport ludzki ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniane taczki platformowe z żelaznym kółkiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_14.22.VII_K.3.10.4_01 Krajkowo okolice Śremu taczki taczki platformowe transport lądowy transport ludzki Wielkopolska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23c1b86c94d50b671090486320911a5f.jpg fec224c3e90273e2c35be85cbeef7494 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane wiadro klepkowe nad studnią z żurawiem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; bednarstwo ; elementy zagrody ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia wiadro klepkowe wiszące przy studni z żurawiem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.13.2_01 bednarstwo budownictwo wiejskie elementy zagrody Futoma okolice Rzeszowa studnia z żurawiem wiadro klepkowe https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a72a3446003fbaed8b3d71170038371.jpg 2c64c0864d120b3651777c196f9e3a7d https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a1fb4fc32f25c7f5caf3dcc3aefa7b2.jpg 68154de9a5370edbfccd115df0e32a65 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane zabudowania w dolinie Chochołowskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają widok na budynki gospodarcze (szopy). Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.10.3_01 PAE_FNK_24.38.XIII_O.2.10.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dolina Chochołowska szopa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf4ba84098ba68329fa2c9159108b0ac.jpg aa69512068adaa65aa21dcbcb2b68f76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniane zabudowania wiejskie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy o konstrukcji węgłowej ścian, w głebi widoczne zabudowania wiejskie. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.3.16.5_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/246ce77b65a930a28c5120b403f6b3f9.jpg 1cbe7a04cd4e9b3cad88b235f6451252 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9c96a19ed3d0c3d0ce9bbc72c673f150.jpg 95dd6643dbd51e55932867b00ade93aa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/268f8ca48102995541443b12b9ef466d.jpg 62b1b099e4fb06bf5b8ef79c5cb5b8e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia budynku gospodarczego o węgłowej konstrukcji ścian. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.4.1.4_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.4.1.3_01 PAE_FNK_19.29.XII_C.4.1.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/20ee8c45f294bf7440839224f265ad84.jpg 1fc1ac6560a2d4a7a0cf843789a46a1c https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/30121123ca5aea7de0fd6789f3dfe9e2.jpg e4c31cba8a6bf7fe4e6a09c89991cf14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy kryty gontem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; dekarstwo; ; Małopolska Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia budynku gospodarczego z dachem krytym gontem i deskami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.5_01 PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.1.6_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dekarstwo gont Lipnica Wielka okolice Nowego Targu pokrycie dachu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c136e46edcb367d41c3407d4c8b44646.jpg f3279e37536d82ad25534afc85568a47 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo ; budynek ; budynek gospodarczy ; konstrukcja węgłowa ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy o węgłowej konstrukcji ścian. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_C.4.1.1_01 budownictwo budynek budynek gospodarczy konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Radłowa ściana z drewna Sternalice https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eeca56c598e7af7ab9e87a1a6f3729b3.jpg 5f5d2972dea790c4556f784e3598da66 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy o konstrukcji ryglowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (stodołę) o ryglowej konstrukcji ścian (szalowanie) z dachem dwuspadowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.14.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian okolice Szamotuł ściana ryglowa stodoła szalowanie Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c081c52e8e3996d1b928c847b39d7b62.jpg 3b0b898da6cbe75e93e5cb71c7683518 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy o konstrukcji ryglowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wilczyna (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (stodołę) o ryglowej konstrukcji ścian (szalowanie) z dachem dwuspadowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_13.20.IX_K.3.14.3_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy konstrukcja ścian okolice Szamotuł ściana ryglowa stodoła szalowanie Wilczyna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c4e5f94bc3dac32b8278a94f49a95df.jpg d80d466f8c05f8d188f3a6e1d4bf4481 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek gospodarczy zwany jatą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (tzw. jata) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.15.3_01 - budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dzianisz jata okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d86b4171681fe7506ffce88a560a639c.jpg f4d875a97b1393301dd7598007a27fc0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Czarna Woda (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budownictwo wiejskie ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany budynek mieszkalny z gankiem, kryty strzchą i koźlinami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.13.V_K.5.10.2_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Czarna Woda okolice Starogardu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8bdfccc0d8fe8c4e31c533140b7c501f.jpg fdd2f8b564db4a8f26656df16e42c752 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek mieszkalno-godpodarczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Sternalice (woj. opolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; etnograficzne badania terenowe Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany budynek mieszkalno-gospodarczy, przed nim stoją dwa rowery. Uwaga:- zdjęcie powstało w trakcie miesięcznych badań archeologiczno-etnologicznych, w których uczestniczyli również studenci etnologii (w tym Zygmunt Kłodnicki) prowadzeni pod kierunkiem naukowym Adolfa Nasza Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_19.29.XII_N.1.C.4_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalno-gospodarczy okolice Radłowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35b90478d20e893a37dc410b3e0f4d85.jpg e927a05223c328d878e8eda0b8987dd5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek mieszkalno-gospodarczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia przysłupowy budynek mieszkalno-gospodarczy z dachem przyczółkowym; w głębi widać wieże kościelne Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.2.6.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy budynek mieszkalno-gospodarczy budynek mieszkalny Kalwaria Pacławska konstrukcja przysłupowa konstrukcja ścian ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/089496dc370af1fd7ec98fa7204f3d82.jpg 9fa4d3563a5a4efd77d70366d5420475 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek mieszkalny z dachem przyczółkowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korbielów (woj. śląskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Śląsk Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany budynek mieszkalny z dachem przyczółkowym, obok domu widoczny płot sztachetowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_22.37.VI_G.2.9.1_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach dach przyczółkowy Korbielów okolice Żywca https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b4b968d2dcc7f1589cc4f738e2c377d.jpg ccd843d5a8579fbd3eaee6525beb385c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek mieszkalny z podpiwniczeniem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Leluchów (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia podpiwniczony budynek mieszkalny o węgłowej konstrukcji ścian i dachu dwuspadowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.38.XIII_G.4.16.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa Leluchów okolice Muszyny ściana z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8c615bd0ae154bbec4f71c0ea260ab54.jpg 31405a836a4c5d487cd8ee3f7037d6ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek mieszkalny ze zdobionymi okiennicami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zubrzyca Górna (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; dekarstwo ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia kryty gontem, drewniany budynek mieszkalny ze zdobionymi okiennicami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.VII_K.4.13.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dekarstwo okolice Nowego Targu Zubrzyca Górna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cfd79b72f70bb3156669cf79ed9c8e42.jpg 534f47bffb08bf8d9bd8023cd101ce0e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany budynek z dachem czterospadowym krytym słomą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Futoma (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy z dachem czterospadowym krytym słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.35.XV_H.1.14.4_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy dach dach czterospadowy Futoma kształt dachy okolice Rzeszowa pokrycie dachu słoma https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5e917ac29803059c2987eae46fa2224c.jpg cf25b04ae0ae219fe111ad7c52b72c0f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany czerpak / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource serowarstwo ; naczynia drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany czerpak Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_R.1.F.2_01 Brzegi Górne czerpak dawniej Berehy Górne naczynia drewniane okolice Ustrzyk Dolnych oscypek oszczypek produkt regionalny serowarstwo wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05ed0a8259e80da623a050747083cb86.jpg caee7d7b12f3b85a1114c2eadddafec8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany czerpak / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource jedzenie regionalne ; serowarstwo ; rzemiosło ; naczynia drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia czerpak używany podczas produkcji sera Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.A.5_01 Bieszczady Brzegi Górne czerpak dawniej Berehy Górne drewno jedzenie regionalne naczynia drewniane okolice Ustrzyk Dolnych oscypek oszczypek produkt regionalny rzemiosło serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25981330b766f7bf5e3e30522ab1f563.jpg ff1336b15893aa124988ff6097a966ca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany dom o konstrukcji zrębowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia podpiwniczony budynek mieszkalny o zrębowej konstrukcji ścian z dachem dwuspadowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.4.1_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Leska piwnica ściana z drewna wnętrze Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4e01827b5635ae4d48e2fddd4cbfb1d9.jpg f12dd8b9fec9c17a0233238e68066bd3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany dom o konstrukcji zrębowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny o zrębowej konstrukcji ścian z dachem krytym słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.4.2_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Leska pokrycie dachu ściana z drewna słoma Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd1a0f30aa74cc8a94090f1072f4fe82.jpg 85c1973102c91203f67fe0dbcfb5994e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany dom o konstrukcji zrębowej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny o konstrukcji zrębowej ścian Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.16.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9421d818d9b5b169073b7c6bd084f866.jpg 1838ee0c4cb46e9f7695d047a4657fb1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany dom z dachem dwuspadowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Polańczyk (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dom mieszkalny z dachem dwuspadowym Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.VII_H.3.4.2_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach dach dwuspadowy okolice Leska Polańczyk https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16cbd779f879d99fc0f6e2759f7ca18d.jpg a99bd25e9187a116e524f3571773965b https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/98b6f468f5de3da95922cacfb923806d.jpg 1ec62a6014de9defb684dea8c07f8d9a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany ganek / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Ulaski Gostomskie (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Mazowsze Description An account of the resource fotografie przedstawiają dwa ujęcia drewnianego, ażurowego ganku i drzwi budynku mieszkalnego (2) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_27.26.III_F.5.14.4_01 PAE_FNK_27.26.III_F.5.14.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny ganek okolice Grójca Ulaski https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/39cb6b32f0f80b1bdf0781785662e9b8.jpg d725bed900a201271b5db82728ab562e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany krzyż / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Zapałów (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany krzyż stojący przy drodze we wsi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.34.VI_B.2.14.2_01 krzyż mała architektura sakralna okolice Jarosławia religijność ludowa Zapałów https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49ec3d73423df60a61dda427c49d02e5.jpg 45e353c58852058ac8da1c087ae60e6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany krzyż przed domem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany krzyż stojący przed budynkiem mieszkalnym Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_K.5.3.4_01 Jegliniec krzyż mała architektura sakralna okolice Sejn religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b902f12cd9bf9a7a8e9224fb99ae2a58.jpg c7a6c826a2783bef512be78956ce0d15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany krzyż przydrożny / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Płaska (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany krzyż przydrożny Uwaga: zdjęcie z usterką techniczną Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.13.VIII_K.5.3.6_01 krzyż mała architektura sakralna okolice Augustowa Płaska religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/03f75fa35a407b905aae9559ecaa2021.jpg 77ad5f2e21706a10c91424a9cbb417f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany kufer / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; meblarstwo drewniane ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kufer stanowiący wyposażenie szałasu pasterskiego. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.13.4_01 budynek mieszkalny Dolina Starobociańska kufer meblarstwo drewniane Rówień za Wodą szałas pasterski wnętrze szałasu pasterskiego https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13a8ba08dcd1a4b196ae015b7217a2d6.jpg 79f9843a8b3119cf2011a2b3cc6167af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany podlaski dom / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wyrzyki / Nowe Wyrzyki (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny o konstrukcji zrębowej ścian Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.17.XV_B.3.15.1_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny konstrukcja zrębowa Nowe Wyrzyki okolice Zambrowa Wyrzyki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77e30c5cae5a5f94a65d50dded4ef5f1.jpg 0c6176cc001656424b1b4e6ec1bd7dc6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany spichrz stojący we wsi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia spichrz drewniany na tle zagrody wiejskiej, z tyłu widoczny jest płot sztachetowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.2_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy okolice Ostrowi Mazowieckiej spichrz Świerże https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b62b735225c36410e0657151d4ebf4bb.jpg 309a7b5026c3e6c955e1877b09a1b7f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniany wózek czterokołowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kowalewo (woj. wielkopolskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport lądowy ; pojazdy ; Wielkopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany ręczny wózek czterokolny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_12.22.VIII_K.3.6.6_01 Kowalewo okolice Kościana pojazdy transport lądowy transport ludzki Wielkopolska wózek wózek czterokolny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16af763ac8aa28ae8ce569b28a9082c6.jpg 00ec927c55d283dbecc842da9c322d8d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga do wsi / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; wieś ; droga ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę prowadzącą do wsi Świerże Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.4_01 droga formy osadnicze okolice Ostrowi Mazowieckiej osadnictwo osadnictwo wiejskie Świerże wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6cb9597a427ea554227ec2cc56dc4282.pdf 66e3e8f2bfba2feac818e9ec94d9bba5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4180 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Subject The topic of the resource rzeźba ludowa Zaremba, Franciszek - rzeźbiarz ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3898 Title A name given to the resource Droga Franciszka Zaremby / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1959 t.13 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1959 t.13 ,z.1-2; s.66-68 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czajkowski, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Ćzajkoioski D R O G A F R A N C I S Z K A Franciszek Zaremba urodził się w roku 1911 we wsi Szarkówka, odległej o 10 km od Miechowa. Tu też mieszka obecnie ciesząc się w okolicy sławą uzdolnionego rzeźbiarza. Chłopięce lata spędził jak większość jego równieśników: uczęszczał do szkoły powszechnej w pobliskim Chodowie, a w wolnym czasie pasł bydło. Od najmłodszych lat posiadał jed­ nak niezwykły pociąg do rzezania kozikiem w drze­ wie różnego rodzaju świątków, lalek i figurek zwie­ rzęcych. W latach szkolnych używał do swoich prac rzeźbiarskich również takich materiałów, jak glina i miękki wapienny kamień, a ilustracje ze szkolnych podręczników były często wzorem jego dziecinnych rzeźb. Mając 10 lat zaczął rzeźbić figurki do szo­ pek, z których niestety nie zostało już we wsi śladu. W piętnastym roku życia wykonał swoją najwięk­ szą pracę — ołtarz o charakterze ludowym; do dziś znajduje się on w miejscowej kaplicy. Zyskał wów­ czas uznanie całej wsi i jednocześnie otrzymał za swą pracę pierwszą większą zapłatę w kwocie stu złotych. Rzeźbił go Zaremba „za krowami", mając jako jedyne narzędzie kozik. Przy pomocy tego ko­ zika powstały zarówno drobne elementy zdobnicze, jak i kolumny, postacie św. Piotra i Pawła, aniołki oraz główna płaskorzeźba w środku ołtarza — Chry­ stus z sercem otoczonym cierniową koroną, dziś za­ stąpiony przez -zwyczajny oleodruk. Wszystkie ele­ menty ołtarza pomalowane są farbą lakierową. Prze­ Z A R E M B Y waża kolcr ciemnozielony. Zarówno całość, jak i po­ szczególne fragmenty ołtarza wcale nie wydają się dziełem rąk piętnastoletniego chłopca. Sposób po­ traktowania postaci, wzajemne proporcje raczej ka­ załyby domyślać się bardziej wyrobionej ręki i oka. W domu rodziców młodego rzeźbiarza sytuacja ma­ terialna była ciężka, ojciec nie mógł pozwolić sobie na posyłanie syna dalej do szkoły. Mimo to chłopak nie rezygnował; składał pieniądze na dalszą naukę i w roku 1928 zapisał się na dział rzeźby w Szkole Przemysłu Artystycznego w Krakowie. Niestety, tyl­ ko dwa miesiące udało mu się pozostawać w szkole. Po śmierci ojca zmuszony był wrócić do domu. W rok potem dostał się na naukę do rzeźbiarzakamieniarza, Antoniego Małka w Częstochowie. Zręczność jego i nadzwyczaj szybkie postępy w pra­ cy wzbudziły zawiść współuczniów i czeladników. Z powodu intryg i posądzenia o złodziejstwo już po dwu tygodniach wrócił do domu, gdzie w wolnych chwilach rzeźbił, coraz bardziej doskonaląc swą rękę. Powstały w tym czasie rzeźby przedstawiające Koś­ ciuszkę, Sobieskiego, Krakowiaka w stroju regional­ nym i szereg innych prac, zarówno o tematyce świeckiej, jak i religijnej. Niewiele zachowało się do dziś z tego okresu, gdyż prace jego spłonęły wraz z domem w czasie drugiej wojny światowej. Mała ilość zachowanych rzeźb nie pozwala na szczegółowe prześledzenie rozwoju rzeźbiarza. Dla ��Ryc. 6. Sw. Paweł, rzeźba z ołtarza w Szarkówce. Wys. 47 cm. Ryc. 7. Sw. Jan Chrzciciel. Rzeźba wyk. w 1937 r. Wys. 50 cm. porównania podaję rzeźby: aniołka, św. Jana Chrzci­ ciela oraz Ursusa łamiącego kark bykowi. Zwłaszcza ta ostatnia praca wykracza już daleko poza granice twórczości ludowej. Za wzór <do niej posłużyła rzeźbiarzowi pocztówka z dziełem Siemiradzkiego. Rzeźba ta wykonana w roku 1932 nie zadowala jed­ nak rzeźbiarza ze względu na to, że jest kopią. W jakiś czas potem, po przeczytaniu „Quo vadis", Za­ remba tworzy własną kompozycję Ursusa, w której Ligia siedzi na grzbiecie byka, a Ursus łamiący bykowi kark stoi zwrócony frontem do niego, a nie jak poprzednio — bokiem. Niestety rzeźba ta spło­ nęła. Praca zatytułowana „Aniołek" (wykonana przed rokiem 1930) przedstawia postać chłopięcą w długiej, powłóczystej sukni, jakby albie, na wierzchu w ko­ szulce przypominającej komżę. Tablica, którą anioł trzyma w ręku, służy do umocowania kalendarza. Ślady na plecach „Aniołka" wskazują, że były tam skrzydła. Całość jest malowana lakierem, podobnie jak i figura św. Jana Chrzciciela wykonana w ro­ ku 1937 (ryc. 7). Obecnie Franciszek Zaremba nie zajmuje się drob­ ną rzeźbą, trudni się natomiast stolarką, a rzeźbi wyłącznie ołtarze do okolicznych kościołów i natu­ ralnej wielkości figury Matki Boskiej (z kamienia), z których jedna stoi na skraju Szarkówki, druga zaś we wsi Pstroszyce-Łapsze. Drewniany Chrystus na krzyżu jego roboty znajduje się przy drodze w Podleśnej Woli koło Tunelu. Rzeźbiarz twierdzi, że robił dawniej postacie Chrystusa Frasobliwego, ale nie wie, gdzie obecnie mogą się znajdować. W roku 1955 wykonał na zamówienie ołtarz w sty­ lu „gotyckim" do kościoła w Cieślinie (na północ od Rabsztyna). Jest to jeden z ołtarzy bocznych, zrobionych na wzór znajdującego się w tym kościele ołtarza z roku 1930 dłuta Wincentego Bratka z Wol­ bromia. Przed drugą wojną światową robił również ołtarz do kościoła w Szreniawie. Obecnie zamierza przystąpić do jego wykończenia. Jeszcze jeden ołtarz, który wyszedł spod jego dłuta, znajduje się w ka­ plicy w Chodowie. Pracy przy ołtarzach Zaremba nie od razu podjął się sam. Początkowo (ok. roku 1930) był on pomoc­ nikiem wspomnianego już Wincentego Bratka z Wol­ bromia, u którego „zapoznał się ze stylami". Reszty dopełniła literatura fachowa, którą rzeźbiarz sam zaczął studiować. W czasie drugiej wojny światowej rzeźbiarz zna­ lazł się w Niemczech. W wolnych od pracy chwilach wyrabiał on „Męki Pańskie" we .flaszkach, które cieszyły się dużym popytem u tamtejszej ludności. Tam też zapoznał się z prawdziwymi rzeźbiarskimi dłutkami, które w ilości 24 sztuk otrzymał za 4 bo­ chenki chleba. Od tego czasu zarzucił on dłutka własnej roboty, wyrabiane z gwoździ. Dzieje rozwoju Franciszka Zaremby stanowią in­ teresujący i dosyć typowy przykład, w jaki sposób utalentowany rzeźbiarz ludowy i w zasadzie samouk przechodzi od sztuki ludowej do twórczości o cha­ rakterze rzemieślniczym. Podobną drogę odbyło i odbywa wielu twórców ludowych, których później­ sze prace pozbawione już uroku prymitywu, a nie posiadające poziomu i mistrzostwa dzieł wychodzą­ cych z rąk artystów wykształconych, zmierzają w kierunku pewnego szablonu typowego np. dla ka­ mieniarzy produkujących nagrobki. Prace tych rzeź­ biarzy, pozbawione na ogół artystycznego wyrazu, znajdujemy później jako bezimienne dzieła w wiej­ skich kościołach, przydrożnych kapliczkach czy na cmentarzach. Fotografował Jerzy Czajkowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/179a2a4423aa9a4ba151998c9053b5c7.jpg 91aa2127086f7229b86d4e94d350b45d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy fragmenty wiejskiej drogi Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.10.1_01 Bartne droga formy osadnicze Łemkowszczyzna okolice Gorlic osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87d5f7a5c9e61c595882ef5b46927b9d.jpg 4692d4db051bd2cd27ee4f7f399aa9ed Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Łąka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; wieś ; droga ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę i kury Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.34.X_H.2.16.6_01 drób droga formy osadnicze łąka okolice Rzeszowa osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aeaf67ad1f41a254c40400965ee3956d.jpg 456e0696185ab712e4167d846cc526fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają drogę wiejską; widać także budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.1.2_01 formy osadnicze Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5313f6b78e5e39bd9c8687e37064da4f.jpg fdb0d2caf7268e4eca5429453c0b0fe9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Świerże (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę przez wieś Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.19.X_B.3.13.3_01 formy osadnicze okolice Ostrowi Mazowieckiej osadnictwo osadnictwo wiejskie Świerże wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec4bc4844e8e45adf65b0f855301a38.jpg 1b225ebbc77cdd9ee146fa8cd5dc180b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Tarzymiechy (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę do wsi Tarzymiechy. Uwaga:- w odległości 5 km od siebie znajdują się trzy wsie Tarzymiechy Pierwsze, Tarzymiechy Drugie i Tarzymiechy Trzecie, stąd lokalizacja miejscowości Tarzymiechy na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.30.IV_B.3.2.2_01 droga formy osadnicze okolice Zamościa osadnictwo osadnictwo wiejskie Tarzymiechy wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35773258f74376ab1293698b8cf1c64f.jpg e062f3db9c8b0236c5545fffc8e5ffb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska i zabudowania wsi Bartne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia wiejską drogę, na dalszym planie widać zabudowania Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.10.3_01 Bartne droga formy osadnicze Łemkowszczyzna okolice Gorlic osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/78cdc2a032526c2dd6bd5b114f5c03c2.jpg bfb9133b98e0044bd732d09d95f823e8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wiejska z zabudowaniami w tle/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drogę wiejską; widać także budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.1.3_01 formy osadnicze Murzasichle okolice Nowego Targu osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/800a28f0a4435e42dc80d3684726a606.jpg 1c5a225739d1cbdb70d2caf13b46426d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wśród wzgórz wsi Bartne / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartne (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource osadnictwo wiejskie ; formy osadnicze ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia krętą wiejską drogę którą jedzie mężczyzna na rowerze Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VIII_O.5.10.4_01 Bartne droga formy osadnicze Łemkowszczyzna okolice Gorlic osadnictwo osadnictwo wiejskie wieś https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2b7820a4f6cfc72b3ccd73ffd08d6390.jpg 8b1d3207435f0a7db03e072d09c1f862 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/481fe12324eb47ce49cbc9f1b6e99484.jpg 7cada9ab1d164612a2992b7c20f76925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Droga wzdłuż pastwisk / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource elementy zagrody ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają wiejską drogę pomiędzy drewnianymi płotami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.16.1_01 PAE_FNK_24.38.X_O.3.16.2_01 Dzianisz elementy zagrody ogrodzenie okolice Nowego Targu płot Podhale https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/240e532f6b3db9c82692c66e6ccdcbe3.pdf 0598f1438848ae44f14322699d4cfad2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3251 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3047 Title A name given to the resource Drogi w zaświaty. Materiały do eschatologii Azteków / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2, s.109-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryszard Tomicki D R O G I W Z A Ś W I A T Y . MATERIAŁY D O E S C H A T O L O G I I M n i e j więcej w polowie X V I w i e k u , kiedy cywilizacja zatecka AZTEKÓW ocenić, porównując jej w a l o r y poznawcze n a przykład z relacjami w przyśpieszonym tempie niknęła z powierzchni ziemi, w skoloni­ XVIII z o w a n y m przez Hiszpanię M e k s y k u doszło do prawdziwej erupcji stanowiącymi główną podstawę źródłową etnologii we wczesnej zainteresowań fazie j e j r o z w o j u , a nawet z materiałami dostarczanymi przez dziejami i kulturą niedawno p o d b i t y c h społe­ czeństw indiańskich. Zjawisko t o , owocujące nadzwyczaj piśmiennictwem o charakterze etnohistoryeznym, bogatym miało podróżników, kupców i misjonarzy, etnografów jeszcze w pierwszych dekadach X X stulecia. dwa zasadnicze źródła. P i e r w s z y m było dążenie przybywających zza i XIX-wiecznych Znaczenie zapisów zgromadzonych w X V I w i e k u w środ­ k o w y m M e k s y k u jest wszakże daleko większe niż t o b y mogło oceanu misjonarzy i urzędników k o l o n i a l n y c h — głównie zaś t y c h wynikać pierwszych, dość długo rekrutujących się wy łącznie z zakonu dzięki n i m istnieje dziś możliwość nieomal bezpośredniego do­ z jakiegokolwiek porównania, albowiem wyłącznie franciszkanów — do możliwie wszechstronnego poznania i „oswo­ tarcia do w i e l u sfer k u l t u r y nahuatlańskiej, których nie sposób j e n i a " Nowego Świata. D r u g i m źródłem było narastające z czasem byłoby zrekonstruować a n i n a podstawie zabytków archeologicz­ dążenie e l i t indiańskich do zachowania, u t r w a l e n i a , a w końcu n y c h , a n i w oparciu o obserwacje także do zaprezentowania n o w y m wladeom k r a j u zarówno od­ ległej h i s t o r i i swoich narodów, j a k też p o p r o s t u własnych praw­ do ziemi i władzy. J a k k o l w i e k p o w o d y i cele zainteresowania dziedzictwem k u l ­ t u r o w y m I n d i a n były u obu tycłi g r u p rozbieżne, fenomen nowohiszpańskiego 1 pieśmiennictwa etnohistorycznego pojawić się mógł wyłącznie w w y n i k u interferencji różnych dążeń i w w a r u n ­ kach daleko posuniętej współpracy hiszpańsko-indiańskiej. Bez tego t r u d n o wyobrazić sobie powstanie relacji i k r o n i k spisywa­ n y c h przez I n d i a n w r o d z i m y m języku, ale p r z y użyciu alfabetu łacińskiego, czy też w i e l u dziel stworzonych przez Hiszpanów, lecz o p a r t y c h n i e m a l całkowicie na materiałach (przekazach ust­ n y c h , rękopiśmienniczyeh relacjach w języku n a h u a t l , p i k t o graficznych księgach) u z y s k a n y c h o d I n d i a n . Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że epoka w i e l k i c h odkryć geo­ graficznych i początków k o l o n i a l n e j ekspansji E u r o p y dostarczyła przesłanek do r o z w o j u etnologii. Wówczas to właśnie powstawać zaczęły dzieła, których autorzy u z n a w a n i są dzisiaj za prekurso­ rów tej dziedziny wiedzy. Jednakże nigdzie c h y b a poza Meksy­ k i e m — a szczególnie M e k s y k i e m środkowym, gdzie znajdowały się centra c y w i l i z a c j i azteckiej — t u b y l c y nie m i e l i równie wiel­ kiego udziału w t w o r z e n i u tego, co obecnie nazw ać można k o r ­ Hiszpanów. Jedną z t a k i c h dziedzin jest eschatologia. W przeciwieństwie do genezy ludów środkowego M e k s y k u , i c h m i g r a c j i , dziejów wojen, genealogii rodów, r o z w o j u s t r u k t u r p o l i t y c z n y c h , prawo­ dawstwa, różnorodnych sztuk i t p . , „pogańskie" wyobrażenia 0 zaświatach i pośmiertnych losach dusz l u d z k i c h nie były tema­ t e m specjalnie a t r a k c y j n y m dla samodzielnie sięgających p o pióro I n d i a n . N i e znaczy t o , b y umyślnie p o m i j a n o tę problematykę 1 oczyszczano opisy wydarzeń h i s t o r y c z n y c h l u b życia codziennego z wszelkich odniesień do eschatologii. Przeciwnie, każda n i e m a l z większych relacji czy k r o n i k indiańskich zawiera jakieś infor­ macje dotyczące „tamtego świata" i pozaziemskich sposobów istnienia. Cywilizacja aztecka z b y t silnie powiązała archaiczną ideę życia dzięki śmierci z a k t e m i n d y w i d u a l n e g o umierania — zwłaszcza na p o l u w a l k i l u b w charakterze o f i a r y składanej bogom — aby mogło być inaczej. W o l n o wszelako sądzić, że te wszystkie drobne informacje rozproszone po różnych tekstach, często metaforyczne albo po p r o s t u wieloznaczne z uwagi n a k o n t e k s t w j a k i m występują, nie byłyby w stanie zastąpić naj­ ogólniejszego choćby, lecz w miarę całościowego opisu azteckiej eschatologii, w ramach którego one same zyskiwałyby właściwy w y m i a r i sens. T pusem Nigdzie też k o r p u s ów nie Jeżeli dła indiańskich neofitów — ze zrozumiałych powodów zaczął powstawać t a k wcześnie i nie objął t a k szerokiego zakresu źródeł etnohistorycznych. —- religia i c h ojców i dziadów nie stanowiła p r z e d m i o t u godnego rzeczywistości spoleczno-kulturowej. jakiejś szczególnej u w a g i , t o w p r z y p a d k u misjonarzy musiało 2 Było t o niewątpliwą zasługą misjonarzy franciszkańskich. Owładnięci utopijną wizją idealnego państwa, nominalnie podpo­ być akurat odwrotnie. Przyśpieszona chrystianizacja, którą franciszkanie zapoczątkowali w 1524 r o k u , kierowała się prostą rządkowanego K o r o n i e hiszpańskiej, faktycznie zaś rządzonego zasadą: „ a b y móc zniszczyć wroga, trzeba go poznać". Głównego przez następców Biedaczyny z Asyżu i oddanych i m potomków wroga, D i a b l a , misjonarze znali doskonale i bezpośrednio przeciw dawnej szlachty azteckiej, nie t y l k o wykształcili o n i szybko sto­ n i e m u skierowane było niszczenie miejsc k u l t u indiańskich bogów, sunkowo liczną grupę młodzieży indiańskiej, czyniąc z niej swych wznoszenie krzyży, umieszczanie w d a w n y c h świątyniach wize­ pomocników, informatorów i potencjalnych autorów" różnego ro­ runków świętych oraz dzaju dziel, lecz również — już o d l a t 30-tych X V I w i e k u — jednak Błąd, który dzięki Diabłu zalągł się w sercach i opanował masowe c h r z t y . D r u g i m wrogiem był rozpoczęli systematyczne i g r u n t o w n e studia n a d językiem, k u l ­ umysły l u d z i . Początkowe nadzieje, że da się go wykorzenić naj­ turą i historią mieszkańców przyszłej Republica I n d i a n a . p r o s t s z y m i m e t o d a m i — głosząc prawdę, a więc Zarówno wieloletnie badania prowadzone przez t a k i c h l u d z i j a k zasady w i a r y k a t o l i c k i e j , oraz dając osobisty podstawowe przykład życia Motolinia, bogobojnego, ubogiego, wypełnionego żarliwą miłością do Boga M a r t i n de la Coruna, Francisco de Las Navas, Alonso de M o l i n a , i ufnością w Jego sprawiedliwość — dość szybko pogodzić m u ­ czy B e r n a r d i n o de Sahagun, j a k i prace podjęte przez I n d i a n , siano się z wnioskiem, iż także Błąd należy poznać, a b y móc Andres którzy de Olmos, Toribio franciszkanom de Benavente zawdzięczali zwany przynajmniej umiejętność z n i m skutecznie walczyć. Cel t e n realizowano konsekwentnie, pisania, przyniosły w rezultacie tysiące — jeśli nie dziesiątki t y ­ gromadząc materiały niejednokrotnie u n i k a l n e , o j a k i c h marzyć sięcy — stronic tekstów będących w znacznej części m n i e j l u b mogą jedynie n a przykład badacze r e l i g i i Słowian, Prusów czy bardziej Litwinów — ludów żyjących przecież w bezpośrednim kontakcie dosłownym zapisem wierzeń, poglądów, poezji indiańskiej tradycji, wiedzy, i t d . Wagę tej d o k u m e n t a c j i łatwo ze światem chrześcijańskim, a chrystianizowanych niewiele 109 I �wcześniej ( p r z y n a j m n i e j jeśli chodzi o Litwinów) niż meksy­ p ana mogliśmy poznać się i rozmawiać z sobą podczas tego życia, a kańscy I n d i a n i e . teraz oto już cię zabrał bóg, który zwie się M i c t l a n t e c u t l i , Z pewnością, obok wielu różnorodnych czynników, które wa­ a także A e u l n a h u a c a t l i Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c ­ runkowały — b y t a k rzec, o b i e k t y w n i e — intensywność i rozleg­ t e c a c i h u a t l . Już umieścił cię o n w swej siedzibie, ponieważ m y łość zainteresowania misjonarzy dziedzictwem c y w i l i z a c j i aztec­ wszyscy t a m pójdziemy, jest t o miejsce d l a wszystkich, bardzo k i e j , wymienić również trzeba c z y n n i k i s u b i e k t y w n e : fascynację obszerne, i zaginie pamięć o tobie. egzotyczną, wysoko rozwiniętą kulturą oraz iście benedyktyńską Odszedłeś już do najciemniejszego miejsca, gdzie nie m a a n i pracowitość niektórych franciszkanów. Obie te cechy charakte­ światła, a n i okien. N i g d y nie powrócisz, nie wyjdziesz stamtąd, ryzowały B e r n a r d i n a de Sahagńn (1499—1590), o którym nie bez nie będziesz więcej troszczył się i zabiegał o swój powrót. pewnej r a c j i pisze się w w y d a n e j niedawno radzieckiej encyklo­ Ochodząc n a zawsze pozostawiłeś swoje dzieci, biedne i osie­ p e d i i — „hiszpański etnograf i językoznawca", a dopiero p o t y m rocone, swoje w n u k i . N a w e t nie wiesz j a k skończą, a n i j a k i e kło­ i n f o r m u j e — „ o d 1529 misjonarz w M e k s y k u " . Nio bez racji, bo p o t y będą przeżywać w s w y m obecnym życiu. A l e i m y pójdziemy chociaż B e r n a r d i n o b y l przede w s z y s t k i m z a k o n n i k i e m i misjo­ t a m , gdzie t y będziesz już znacznie wcześniej". 3 narzem, czego świadectwo daje n i e j e d n o k r o t n i e n a k a r t a c h swej m o n u m e n t a l n e j Historia general de las cosas de Nueva Espafia, t o j e d n a k przeszedł do h i s t o r i i przede w s z y s t k i m j a k o człowiek, który w X V I w i e k u stworzył p o d s t a w y m e k s y k a n i s t y k i . Historia „ O , s y n u ! Nabierz o t u c h y , nie upadaj n a d u c h u , nie odrzucaj jedzenia i p i c i a , niechaj u s p o k o i się t w o j e serce. Cóż możemy rzec dzieło które w ostatecznej, hiszpańskiej general..., Następnie rozmawiano z k r e w n y m zmarłego i przemawiano do n i e g o t a k i m i słowami: na t o , co c z y n i bóg? Czyżby śmierć t a nastąpiła dlatego, że wersji zredagowane zostało w l a t a c h 1569—1582, ale powstawać ktoś źle n a m życzy albo k p i sobie z nas ? Jest pewne, iż stało zaczęło w końcu l a t 4 0 - t y c h , k i e d y B e r n a r d i n o de Sahagńn roz­ się t a k , ponieważ nasz p a n chciał, a b y t o był jego koniec. K t o począł może sprawić, żeby nasze obecne życie, n a t y m świecie, przedłu­ gromadzenie materiałów źródłowych, wypełnia wiele t a k i c h l u k , o j a k i c h wspomniałem p r z e d chwiłą mówiąc o nahuatlańskiej eschatologii. Dostarcza całościowe, żone zostało o godzinę czy o dzień? syntetyczne A skoro już t a k jest, okaż cierpliwość w znoszeniu trudów zarysy w y b r a n y c h przez badaczy dziedzin k u l t u r y nahuatlańskiej tego życia oraz pustego odtąd i mrocznego d o m u , w którym o n (na wzór współczesnych n a m etnograficznych m o n o g r a f i i w s i czy żył w o c z e k i w a n i u n a wolę boga. I nie m i e j nadziei ujrzeć więcej regionów), podając n i e m a l i n extenso materiał u z y s k a n y o d i n ­ twego zmarłego. formatorów, z r z a d k a t y l k o k o m e n t o w a n y i t o z w y k l e we wstę­ N i e w y p a d a byś dręczył się z b y t n i o sieroctwem i biedą, j a k i e p a c h l u b uwagach końcowych, nie zaś w t r a k c i e opisu. W dwunas­ c i pozostały. Nabierz sił, s y n u , niechaj nie zabija cię s m u t e k . t u składających się n a dzieło księgach t e m a t y k a „religioznawcza" M y przyszliśmy t u t a j , żeby cię odwiedzić i pocieszyć t y m i k i l k o ­ zajmuje bodaj najwięcej miejsca, n i e t y l k o dlatego, że relacja m a słowami, j a k przystało czynić sędziwym o j c o m , którymi jes­ człowiek (społeczeństwo) — bogowie stanowiła oś organizującą teśmy, b o w i e m nasz p a n zabrał już i n n y c h , starszych i bardziej wszystkie bez wyjątku sfery życia ludności indiańskiej. Proporcje sędziwych, którzy t e m a t y k i uwzględnionej przez f r a y B e r n a r d i n o są również swego l u d z i o m ogarniętym s m u t k i e m . r o d z a j u s i g n u m temporis, gdyż w czasach, k i e d y pracował n a d Historia general... było już oczywiste, iż znacznie łatwiej walczyć z s a m y m Diabłem, niż z jego t w o r e m — Błędem, ciągle z b y t mało znanym. potrafili lepiej wyrażać słowa pocieszenia N a t y m kończymy naszą mowę, m y , którzy jesteśmy t w y m i ojcami i m a t k a m i . Bądź zdrów". A p o t e m w i e k o w i s t a r c y , specjaliści w cięciu p a p i e r u , p r z y ­ 5 c i n a l i , sposobili i wiązali p a p i e r y będące w i c h gestii, a prze­ T o czego próżno b y szukać w tekstach samodzielnie pisanych znaczone d l a zmarłego. P o w y k o n a n i u i p r z y g o t o w a n i u papierów przez I n d i a n , p o w i n n o się znaleźć i znalazło się w kręgu zainte­ b r a l i zmarłego, p o d k u r c z a l i m u n o g i , o k r y w a l i p a p i e r a m i i wiązali. resowań misjonarza-etnografa. B e r n a r d i n o de Sahagńn umieścił W t e d y b r a l i trochę w o d y i p o l e w a l i nią głowę zmarłego mówiąc: w s w y m kwestionariuszu p u n k t dotyczący eschatologii azteckiej „ O t o woda, z której korzystałeś żyjąc n a t y m świecie". i uzyskał o d I n d i a n informacje, które umożliwiały ogólną orien­ tację w s t r u k t u r z e zaświatów oraz prowadzących t a m drogach. T e n p o d s t a w o w y dziś t e k s t źródłowy znalazł się w d o d a t k u do Księgi I I I zatytułowanej O początku, jaki mieli bogowie, ujęty w pozaziemskim krai­ t r z y rozdziały odpowiadające trzem n o m i t r z e m r o d z a j o m pośmiertnych losów. N i e jest t o tekst n a z b y t obszerny, dlatego też w a r t o przytoczyć go w całości, t y m b a r d z i e j , iż n i e był dotąd p u b l i k o w a n y p o p o l s k u " : Brali też dzbanuszek napełniony wodą i d a w a l i m u go mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz wędrował"; i s t a w i a l i go pośród przeznaczonych d l a zmarłego rzeczy. I o b l e k a l i zmarłego w jego pośmiertne płaszcze oraz p a p i e r y , związując go mocno. D a w a l i też zmarłemu wszystkie p a p i e r y , j a k i e były przygotowane, kładąc je przed n i m p o k o l e i i mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m bę­ dziesz przechodził między d w o m a górami, które zderzają się ze sobą". D a w a l i też zmarłemu inne p a p i e r y , mówiąc do niego: „ W i ­ Rozdział I . O t y c h , którzy szli do piekła i o sposobie, w j a k i się z nimi obchodzono dzisz o t o , z c z y m będziesz szedł drogą, gdzie jest wąż, który drogi strzeże". D a w a l i też inne p a p i e r y , mówiąc: „Widzisz o t o , z czym bę­ „ O t o co d a w n i mieszkańcy oraz władcy tej ziemi powie­ dzieli i co wiedzieli o umierających l u d z i a c h : że duszo zmarłych udawały się do jednego z trzech miejsc. P i e r w s z y m jest piekło, gdzie przebywał i żył diabeł i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , n a z y w a n y także Tzontemoc, oraz b o g i n i o i m i e n i u M i c t e c a c i h u a t l , żona M i c t l a n t e c u t l i . D o piekła szły dusze t y c h zmarłych, którzy u m i e r a l i z p o w o d u dziesz szedł t a m , gdzie znajduje się zielona jaszczurka, która zwie się xochitonal". Mówili do zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przemie­ rzał osiem p u s t y n n y c h stepów". D a w a l i też kolejne papiery, mówiąc: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz przechodził przez osiem w z g ó r z " . Mówili też dc zmarłego: „Widzisz o t o , z c z y m będziesz mijał choroby, czy b y l i o n i władcami l u b n o b i l a m i , czy też ludźmi w i a t r noży, który n a z y w a się ,,itzegecayan", p r o s t y m i . I w d n i u , w którym ktoś umarł — mężczyzna, k o b i e t a t a k silny, że niósł kamienie i kawałki k r z e m i e n n y c h noży. albo dziecko — mówiono do nieboszczyka leżącego w łożu, z a n i m jeszcze go pochowano: ponieważ był t o w i a t r Z p o w o d u t y c h wiatrów oraz (panującego t a m ) z i m n a palono wszystkie tobołki i broń, cały łup z d o b y t y n a jeńcach p o j m a n y c h „ O , s y n u ! Przebyłeś już, przecierpiałeś już t r u d y tego życia. podczas w o j n y oraz wszystkie u b i o r y j a k i c h (zmarli) używali. Już zdecydował się p a n nasz zabrać ciebie, albowiem nie żyjemy Powiadano, iż rzeczy te szły razem ze zmarłym i w o w y m miejscu ciągle n a t y m świecie, lecz życie nasze krótkie jest n i c z y m c h w i l a , okrywały go, żeby nie ucierpiał z b y t mocno. T o samo r o b i o n o którą się poświęca b y ogrzać się w słońcu. Dzięki łasce naszego jeśli umierały 110 k o b i e t y ; palono wszystkie p r z e d m i o t y służące �Rozdział I I . 0 tych, którzy szli do raju ziemskiego do t k a n i a i przędzenia, i całą odzież j a k i e j używały, a b y chroniło je t o w o w y m przejściu o d z i m n a i wielkiego w i a t r u , który zwano itzehecuyan. A k t o nie posiadał żadnego d o b y t k u , bardzo cierpiał od w i a t r u w t y m przejściu. I n n y m miejscem, do którego — j a k powiadano — odchodziły dusze zmarłych, jest raj ziemski o nazwie Tlalocan. Panuje w n i m P o n a d t o dawano zmarłemu pieska o jasnoczerwonej sierści, w i e l k a radość i wesele, bez żadnych t r o s k . N i g d y nie b r a k t a m a b y go zabrał ze sobą, na szyi zaś psa wiązano luźną bawełnianą zielonycłi k o l b k u k u r y d z y , d y n i i gałązek komosy, zielonego nić. P o w i a d a n o , że z m a r l i — płynąc n a piesku — p r z e b y w a l i i pomidorów, zielonej fasoli w strąkach i kwiatów. rzekę piekielną, która n a z y w a się Chiconahuapan. aji s Żyją t a m bogowie, którzy zwą się T l a l o q u e ; są o n i p o d o b n i G d y z m a r l i docierali do diabła i m i e n i e m M i c t l a n t e c u t l i , da­ do bałwochwalczych kapłanów noszących długie włosy. w a l i m u i o k a z y w a l i p a p i e r y , które m i e l i n a sobie, a także pęki Udają się t a m c i , którzy giną o d p i o r u n a albo topią się s m o l n y c h szczap, wypełnione wonnościami r u r k i , luźną bawełnia­ w wodzie, a także trędowaci, s y f i l i t y c y , ludzie p o k r y c i świerzbem, ną nić i drugą nić — czerwoną, i płaszcz oraz maxtle albo spódni­ chorzy n a podagrę i puchlinę wodną. Umierających n a choroby ce, koszule i cały d o b y t e k zmarłej k o b i e t y pozostawiony przez zakaźne i nieuleczalne n i c palono, lecz grzebano ciała t y c h cho­ nią n a świecie; wszystko t o o d c h w i l i jej śmierci było zwinięte r y c h i kładziono i m nasiona komosy n a szczęki, n a t w a r z . Kła­ 6 w tobołek. dziono i m też n a czole niebieski b a r w n i k i pocięte papiery, także Rzeczy te palono p o osiemdziesięciu d n i a c h i to samo czynio­ n o p r z y końcu r o k u , po dwóch l a t a c h , p o trzech l a t a c h i po czte­ rech l a t a c h . Wówczas, zgodnie z i c h zwyczajem, kończyły się i dopełniały o b c h o d y pogrzebowe, a l b o w i e m mówili, że wszystkie na p o t y l i c y kładziono i m papiery i odziewano i c h w papiery, a w dłoń (wkładano) laskę. I t a k właśnie powiadano — że w r a j u ziemskim, który zwał się T l a l o c a n , zawsze było zielono i stale trwało l a t o . o f i a r y j a k i e za zmarłych składano n a t y m świecie szły przed oblicze diabła, który nosił imię M i c t l a n t e c u t l i . Rozdział Ш . 0 tych, którzy szli do nieba Po upływie zaś czterech l a t zmarły w y c h o d z i i udaje się do dziewięciu piekieł, gdzie płynie bardzo szeroka rzeka. N a brzegu t e j r z e k i przez którą z m a r l i przepływają n a pieskach, żyją i bieg­ ają p s y . K o l e j n y m miejscem, do którogo odchodziły dusze zmarłych, jest niebo, gdzie mieszka słońce. D o nieba idą c i , którzy zabici zostali n a w o j n i e oraz jeńcy, Powiadają, że zmarłego, który p r z y c h o d z i n a brzeg rzeki, którzy z m a r l i będąc we władzy swych wrogów — j e d n i u m i e r a l i n a t y c h m i a s t spostrzega pies i jeżeli rozpozna swojego pana, skacze przebici nożem, i n n i do w o d y , płynie t a m , gdzie znajduje się jego p a n i przeprawia go o s t r y m i t r z c i n a m i , zatłuczeni s o s n o w y m i k i j a m i ałbo zabici w po­ na s w y m grzbiecie. j e d y n k u z w r o g a m i ; niektórym do całego ciała przywiązywano D l a t e g o k r a j o w c y z w y k l i w t y m właśnie celu trzymać i ho­ dować p i e s k i . żywcem spaleni, jeszcze i n n i p o r a n i e n i smolne szczapy, podpalano je i w t e n sposób się spalali. P o w i a d a się, że wszyscy o n i przebywają n a równinie i do­ P o w i a d a l i jeszcze, że psy o sierści białej i czarnej nie mogły kładnie o wschodzie słońca podnoszą o n i k r z y k i wrzask, uderzając pływać a n i przebyć tej r z e k i , bo — j a k u t r z y m y w a n o — pies (jednocześnie) w tarcze. I k t o m a tarczę podziurawioną strzałami, 0 sierści białej mówił: , , j a się umyłem", a pies o sierści czarnej: t e n p a t r z y przez d z i u r y w tarczy n a słońce, a k t o n i e m a tarczy ,,ja poplamiłem się n a ciemno i dlatego nie mogę cię przewieźć". podziurawionej strzałami, nie może patrzoć n a słońce. T y l k o pies o sierści jasnoczerwonej był w stanie przeprawić zmarłego n a grzbiecie. W niebie jest zagajnik i moc r o z m a i t y c h drzew. O f i a r y j a k i e żywi składają i m n a t y m świecie, docierają do I t a k t o , w t y m miejscu piekła, które zwie się Chiconaumict l a n , z m a r l i znajdowali swój kres i ginęli. n i c h i t a m je o n i otrzymują. Po upływie czterech l a t dusze t y c h zmarłych zamieniały się Powiadają p o n a d t o , że zaraz po obleczeniu zmarłego w całe w różnego rodzaju p t a k i o wspaniałym u p i e r z e n i u i fruwały w y ­ jego pośmiertne wyposażenie z papierów i i n n y c h rzeczy, zabijano sysając n e k t a r z wszelkich kwiatów — t a k w niebie, j a k i na psa zmarłego i o b u niesiono n a miejsce, gdzie zmarły miał być t y m świecie — podobnie j a k t o czynią zinzones." 9 N i e oceniajmy jakości materiału zdobytego przez B e r n a r d i n a wraz z psem spalony. D w a j spośród starców specjalnie d b a l i o spalenie zmarłego 1 z a j m o w a l i się t y m , i n n i zaś starcy śpiewali. A k i e d y zmarły płonął, c i d w a j starcy p o s z t u r c h i w a l i ciało k i j a m i . Po jego spale­ n i u zbierali popiół, węgiel i kości zmarłego, b r a l i wodę mówiąc: „Niechaj zmarły się u m y j e " , i polewali wodą węgiel i kości zmar­ łego. Następnie k o p a l i okrągły dołek i grzebali je. C z y n i l i t a k zarówno p r z y pochówkach szlachty, j a k i p r o s t y c h l u d z i . Kości wkładali do dzbana l u b g a r n k a wraz z zielonym k a ­ m i e n i e m , który n a z y w a się chalchihuitl, zakopywali w jednym z pomieszczeń jego d o m u i codziennie składali o f i a r y , umieszcza­ jąc je t a m , gdzie pogrzebane były kości zmarłego. m y n a t e n zapis inaczej. Załóżmy m i a n o w i c i e , iż mógłby o n być j e d y n y m istniejącym zapisem dotyczącym azteckiej eschatologii, co zdarza się nioraz w w y p a d k u etnograficznych relacji spisywa­ n y c h w m i n i o n y c h stuleciach. J a k w t e d y zostałby oceniony ? Ogólny obraz azteckiej koncepcji byłby w zasadzie j a s n y . Mielibyśmy do czynienia z d w o m a r o d z a j a m i śmierci: śmiercią naturalną, która p r e d y s t y n u j e dusze do pełnej trudów i przeszkód wędrówki do k r a i n y zwanej M i c t i o n (do „piekła", j a k mówi misjo­ narz), gdzie czeka je unicestwienie; oraz śmiercią w jakimś sensie nienaturalną, która w zależności od swoj k o n k r e t n e j f o r m y p r e d y s t y n u j e dusze do b y t o w a n i a w jednej z dwóch k r a i n szczęśli­ Powiadają też, że jeśli u m i e r a l i władcy i nobile do u s t kła­ dziono i m zielony kamień, który zwie się chalchihuitl. de Sahagun z p u n k t u widzenia współczesnych kryteriów. Spójrz­ wości — w Tlalocanie, r a j u boga deszczów i wegetacji Tlaloca A prostym albo w T o n a t i u h i l h u i c a c , niebie Słońca c z y l i boga T o n a t i u h a . l u d z i o m wkładano do ust kamień, który nie był t a k cenny i miał Ze względu n a formę pochówku podział wyglądałby nieco inaczej, małą wartość, zwany texoxoctli c z y l i kamień do w y r o b u noży. ciałopalenie obowiązywało b o w i e m zarówno w p r z y p a d k u śmierci Kamień — j a k mówią — kładziono zamiast serca zmarłego. n a t u r a l n e j , j a k też jednej z f o r m śmierci „nienaturalnej" (za- D l a zmarłych władców w y k o n y w a n o toż liczne i różnorodno bicio n a wojnie l u b w niewoli), grzebano n a t o m i a s t ciała t y c h p r z y b r a n i a z p a p i e m , które tworzyły długi n a cztery brazas 7 proporzec, zrobiony z p a p i e r u a p r z e t y k a n y pękami różnych piór. Zabijano p o n a d t o dwudziestu niewolników i ludzi, których forma śmierci kwalifikowała do przebywania w Tlalocanie. dwadzieścia Pozostawałoby wprawdzie bez odpowiedzi p y t a n i e , w j a k i e j niewolnic, mówili b o w i e m , że t a k j a k służyli o n i swemu p a n u na mierze obraz t e n jest wyczerpujący i zgodny z r z e c z y w i s t y m t y m świecie, podobnie służyć będą w piekle. I tego d n i a , k i e d y stanem rzeczy, ale w o l n o sądzić, że g d y b y relacja f r a y B e r n a r d i n a spalano władcę, zabijano również niewolników i niewolnice prze­ była f a k t y c z n i e j e d y n y m dostępnym źródłem naszej wiedzy, nie szywając i n gardło strzałami. N i e palono i c h razem z władcą, budziłaby ona większych zastrzeżeń. Po pierwsze lecz grzebano w o s o b n y m miejscu. koncepcja j a k a się z niej wyłania wydaje się być dostatecznie dlatego, że 111 �Wśród spójna i wystarczająco s k o m p l i k o w a n a . A po drugie, z uwagi n a kilkudziesięciu wspaniałych istnego huehuetlatolli, sposób uzyskania materiału (wieloletnie, systematyczne badania, zwierciadła wszystkich niemal sfer życia nahuatlańskiego spo­ łącznie z weryfikacją dany cli u różnych informatorów), j a k rów­ łeczeństwa (łącznie z życiem e r o t y c z n y m ) , znajduje się m o w a , nież kompetencja badacza i a u t o r a zapisu (doskonała znajomość jaką zwykł b j d wygłaszać ojciec do syna, aby m u wpoić zamiło­ języka i k u l t u r y n a h u a t l ) . wanie do życia godnego i c n o t l i w e g o . 10 O d r a z u p o w i e d z m y , że stanowisko t a k i e byłoby całkowicie Odwołując się do t r a d y c j i i mądrości przodków ojciec roz­ słuszne, gdyż opis fray B e r n a r d i n a jest bez wątpienia w i a r y g o d n y tacza przed synem panoramę postaw i sposobów życia specjalnie i zaświatów g o d n y c h pochwały. W p e w n y m momeńeie.,'"po wygłoszeniu peanu oraz sposobów przekraczania g r a n i c y życia ziemskiego. Jednakże na cześć dzieci dorastających w świątyniach p o d o k i e m kapłanów zawiera zasadnicze elementy azteckiej koncepcji dzięki wyjątkowo „źródłorodnej" s y t u a c j i powstałej w M e k s y k u i spędzający-ch czas n a modłach, ćwiczeniach i posługach, ojciec po konkwiście, dzięki rzadko spotykanej intensywności zaintere­ mówi: „aktywności „Jest także i n n y rodzaj l u d z i , którzy są m i l i bogu oraz bliź­ i n f o r m a c y j n e j " samych I n d i a n , w i e m y dziś również j a k dalece n i m . Są t o dobrzy kapłani żyjący w czystości, mający serca zacne sowań zdobywców kulturą p o d b i t y c h ludów oraz uproszczony i u b o g i jest obraz wyłaniający się z relacji francisz­ i nieskalane, dobre i czyste, białe j a k śnieg. I c h sposób bycia kanina. jest nienaganny, żadnego b r u d u , ani śladu grzechu nie m a w i c h Wspomniałem już wcześniej, że oprócz materiału zebranego przez B e r n a r d i n a de Sahagńn — wyjątkowego, bo gromadzonego celowo — istnieje stosunkowo dużo i n f o r m a c j i dotyczących aztec­ kiej eschatologii w różnego rodzaju zapisach zazwyczaj tema­ tycznie nie mających nic. wspólnego z tą dziedziną k u l t u r y . Otóż one właśnie, aczkolwiek n i e k i e d y same nabierają sensu dopiero w zestawieniu z opisem f r a y B e r n a r d i n a , pozwalają też dostrzec jego ograniczenia. Z a l e t y , ale i w a d y , tego t y p u i n f o r m a c j i wynikają z para­ doksalnej s y t u a c j i , j a k a decydowała o i c h p o j a w i e n i u się w zapi­ sach sporządzanych przez I n d i a n i Hiszpanów. Dostawały się one bowiem d o różnorakich tekstów w zasadzie p r z y p a d k o w o , a. zara­ zem — można b y powiedzieć — siłą rzeczy. P r z y p a d k o w o , po­ nieważ pojawiały się na marginesie zupełnie odmiennej proble­ m a t y k i (np. w relacjach historyczny-ch), nie mając z nią najczęś­ 7 ciej żadnych istotniejszych związków i będąc bez z p u n k t u widzenia celów przyświecających znaczenia autorowi danego zapisu. Stąd też bierze się lakoniczność, fragmentaryczność i nie­ jasność w i e l u z t y c h i n f o r m a c j i . A jednocześnie pojawiały się one silą rzeczy, gdyż częstokroć decydował o t y m nie t y l e świadomy zamysł indiańskiego a u t o r a l u b i n f o r m a t o r a przekazującego swą wiedzę H i s z p a n o w i , ile l o g i k a treści k u l t u r o w y c h będących przed­ m i o t e m zapisu. T o k o n t e k s t wymuszał niejako dodanie t y c h p a r u i n f o r m a c j i — n i e i s t o t n y c h ze względu na cel i p r z e d m i o t zapisu, lecz kojarzących się nieodparcie z którymś z elementów relacji na s k u t e k istnienia między n i m i u k r y t y c h więzi znaczeniowych. N i e m a potrzeby nikogo przekonywać, jaką wagę mają te sko­ jarzenia, niespodziewane odwołania, okruchy informacji dla r e k o n s t r u k c j i nahuatlańskiej w i z j i świata, a w j e j r a m a c h także eschatologii. O d dawna wiadomo, że j e d n y m z warunków powo­ dzenia badań n a d e t n i c z n y m i w i z j a m i świata jest przestrzeganie zasady, która b r z m i : pozwolić i n f o r m a t o r o w i mówić (w jego r o d z i m y m języku), jeśli już dał się do tego n a kłonić. W M e k s y k u w X V I w i e k u nie brakowało a n i nakłaniających, a n i chętnych do mówienia i pisania. obyczajach. A ponieważ są tacy, są też dobrze przez boga w i ­ d z i a n i i ofiarowują m u kadzidło oraz m o d l i t w y i zanoszą doń prośby w i m i e n i u l u d u . Władca mawiał: „ci są sługami m o i c h bogów", albowiem p r o w a d z i l i stateczne i przykładne życie: starcy zaś, ludzie sędziwi i mądrze-, znający się n a księgach zawierających naszą naukę, przekazali n a m , że ci co mają zacne serce i żyją z dala od wszelkich rozkoszy cielesnych i b r u d n y c h , wielce są g o d n i miłości. A ponie­ waż c i , co w t e n sposób żyją, są ludźmi s z l a c h e t n y m i , bogowie i c h pożądają, i pragną i c h zdobyć, i wzywają do siebie t y c h , którzy są bez najmniejszej skazy. I o n i umierają n a wojnie. P o w i a d a l i starcy, że w z y w a i c h do siebie Słońce a b y żyli razem z n i m t a m , w niebie, i żeby go cieszyli, śpiewali przed n i m i s p r a w i a l i m u przyjemność. Dzięki Słońcu są o n i stale zadowoleni, żyją w niekończącej się radości, delektują się zapachem i n e k t a ­ rem wszelakich kwiatów ponętnych i wonnych, n i g d y nie zaznając s m u t k u , bólu czy z m a r t w i e n i a , gdyż żyją w d o m u Słońca pełnym upajających rozkoszy. L u d z i e tego p o k r o j u , ginący n a w o j n a c h , cieszą się w i e l k i m szacunkiem t u t a j , n a ziemi, a t e n rodzaj śmierci jest przez w i e l u pożądany. I w i e l u zazdrości t y m , którzy t a k umierają, a wszyscy pragną tej śmierci dlatego, że c i co t a k umierają są wielce chwa­ leni. Jest i n n y jeszcze rodzaj l u d z i , którzy również są przez boga miłowani i pożądani. Są t o c i , co utonęli w wodzie z p o w o d u n a ­ paści jakiegoś wodnego stworzenia, j a k ahuizotl 11 albo ateponaztli' , 2 l u b czegoś innego, a także c i , którzy zostali zabici przez p i o r u n . O n i c h w s z y s t k i c h p o w i a d a l i starcy, że bogowie i c h miłują i dla­ tego zabierają i c h do siebie, do ziemskiego r a j u , a b y żyli razem z bogiem zw anym T l a l o c a t e c u t l i , którego czci się p r z y p o m o c y T oraz ulli 13 yauhtli'* i który jest bogiem roślin w a r z y w n y c h . L u d z i e z m a r l i w t a k i sposób są bardzo szczęśliwi p r z y bogu T l a l o c a t e c u t l i , gdzie zawsze mają w a r z y w a , zielone poła k u k u ­ rydziane, najrozmaitsze rośliny, k w i a t y i owoce. N i g d y nie więdną w o w y m miejscu rośliny i k w i a t y , t r w a t a m stale l a t o . Rośliny są ciągle zielone, a k w i a t y świeże i pachnące. N i e jest m o i m celem przeprowadzanie analizy eschatologii Także o chłopcach i dziewczynkach, którzy umierają zanim azteckiej, nio miejsce t u również n a jej całościową prezentację. zetkną się z j a k i m k o l w i e k grzechem, umierają w niewinności, W a r t o wszakże n a p a r u choćby przykładach pokazać, j a k dalece prostoduszni i dziewiczy, uzupełniają i komplikują znaną n a m już w ogólnych zarysach w i e l k i c h łask naszego pana, boga, są b o w i e m n i c z y m szlachetne powiadają starcy, że dostępują o n i koncepcję owe dodatkowe informacje rozsiano po całym nowo- kamienie i udają się przed oblicze boga czy-ści i nieskalani. hiszpańskim piśmiennictwie e t n o h i s t o r y c z n y m . P i e r w s z y m przy­ Posłuchaj też o k o l e j n y m r o d z a j u l u d z i , którzy są szczęśliwi, kładem niech będzie fragment t e k s t u pochodzącego także z opus są miłowani, i których bogowie zabierają do siebie. Są t o dzieci magnum B e r n a r d i n a de Sahagńn. Księga V I jego dzieła nosi tytuł 0 retoryce, filozofii i teologii narodu umierające w bardzo wczesnym w i e k u , będące n i c z y m szlachetne moralnej meksykańskiego, gdzie znajdują się rzeczy nader ciekawe tyczące doskonałości jego języka oraz kwestie wielce subtelne dotyczące cnót moralnych. T y m razem m a m y przed sobą nie t y l e misjonarza tropiącego ślady Błędu i badającego jego postacie, ile wrażliwego humanistę, miłośnika k u n s z t u oratorskiego i apo­ kamienie. One nie odchodzą do przerażających miejsc piekiel­ n y c h , lecz idą do d o m u boga, który zwie się Tonaeatecutli, do ogrodów o nazwde T o n a c a q u a u h t i t l a n , gdzie rosną o d m i a n y drzew, kwiatów i owoców. I t a m żyją j a k wszelkie tzintzones, maleńkie wielobarwne p t a s z k i , które fruwając wysysają k w i a t y drzew. logetę I n d i a n , usiłującego p r z y p o m o c y z b i o r u m o r a l i z a t o r s k i c h I k i e d y umierają c i maleńcy chłopcy i maleńkie d z i e w c z y n k i , o r a c j i — jeszcze, n a szczęście, pamiętanych — ukazać własnym nie bez racji grzebie się i c h obok spichrzy, w których przecho­ r o d a k o m , j a k cenne wartości poszły w ruinę wraz z i m p e r i u m w y w a n a jest k u k u r y d z a i i n n a żywność. A l b o w i e m oznacza t o , że azteckim. i c h dusze znajdują się w miejscu pełnym rozkoszy i pożywienia, 112 �ponieważ u m a r l i czyści i nieskazitelni j a k drogooonne kamienie, szlachetne szafiry. (...) Pvuszyli garbaci wraz z tequitque n a poszukiwanie miejsca, w którym znajdowała się j a s k i n i a Cincalco, kierując się wskazów­ Jest jeszcze- jeden rodzaj l u d z i miłowanych i pożądanych k a m i j a k i e d a l i m sam Motecuhzoma, gdzie mają szukać. A było przez bogów. Są n i m i mężczyźni i k o b i e t y o d o b r y m charakterze, to — j a k mówili niektórzy — między M e k s y k i e m i Cuyuacan, żyjący c n o t l i w i e , którym wszyscy ufają i których wszyscy szanu­ w miejscu z w a n y m A t l i x u a c a n (...). ją, i nie mający w sobie n i c nagannego, żyjący w s p o k o j u i w zgodzio ze w s z y s t k i m i i przez w s z y s t k i c h l u b i a n i . " Pozostawmy H i s t o r i a p o w i a d a , że do tego miejsca wysłał Motecuhzoma swoich posłańców. A o n i , wszedłszy do j a s k i n i , która t a m była, bez koai'enfflrza t e n m i n i - t r a k t a t o w y b o r a c h natknęli się n a bardzo czarnego człowieka z laską w dłoni, który d o k o n y w a n y c h przez l u d z i i przez bogów, zauważając j e d y n i e , iż nazywał się Totec. G d y i c h zapytał czego chcą, o d p a r l i , że p r z y ­ p o j a w i a się w n i m n o w a pozaziemska k r a i n a — Tonacaquauli- chodzą mówić z p a n e m j a s k i n i . I poprowadził i c h , trzymając za t i t l a n , rajski egzystują rękę, w głąb j a s k i n i aż d o t a r l i do Uemaca, który miał straszny dusze zmarłych niemowląt. T o już c z w a r t y region zaświatów, wygląd. Korząc się przed n i m , złożyli dziesięć przyniesionych całkowicie pominięty w materiałach o azteckiej eschatologii ze­ skór l u d z k i c h . " ogród boga T o n a c a t e c u t l i , w którym b r a n y c h przez f r a y B e r n a r d i n a . Czy o s t a t n i ? Otóż nie, b o w i e m Pierwsza g r u p a posłańców przyniosła Motecuhzomie nega­ w indiańskich relacjach h i s t o r y c z n y c h k i l k a k r o t n i e wspomina tywną odpowiedź Uemaca, za co zapłacić musieli życiem. P o d o b n y się jeszcze jedną, zagadkową krainę o nazwie Cincalco, z którą los spotkał kolejną grupę. Dopiero za t r z e c i m razem posłańcy łączy się najbardziej c h y b a niezwykły sposób odchodzenia z tego wrócili ze zgodą władcy Cincalco, ale uzależnioną o d spełnienia sw'iata, a mianowicie znikanie. Łączy się z nią również najbardziej k i l k u warunków. Motecuhzoma musiał odprawić osiemdziesięcio- t a j e m n i c z y epizod z życia M o t e c u h z o m y X o c o y o t z i n a , dniową pokutę, wyrzec władcy się w y t w o r n e g o jadła, napitków oraz T e n o c h t i t l a n u w l a t a c h 1502—1520, który — j a k twierdzą k r o ­ l i c z n y c h żon i k o n k u b i n . N i e mógł zasiadać n a t r o n i e , a n i wystę­ n i k a r z e — chciał uniknąć grozy hiszpańskiego p o d b o j u , odchodząc pować p u b l i c z n i e w r o l i władcy. Zamiast b o g a t y c h do Cincalco. P r z y t o c z m y n a koniec f r a g m e n t y opisu tego w y d a ­ insygniów władzy i klejnotów, miał włożyć ubiór p o k u t n i k a . G d y rzenia, zaczerpnięte z dzieła d o m i n i k a n i n a f r a y Diego D u r a n a , ale w a r u n k i Uemaca zostały spełnione, Motecuhzoma otrzymał p o ­ pochodzące z niezachowanej relacji w języku n a h u a t l . Pozwalają lecenie — za pośrednictwem kolejnej g r u p y posłów — stawienia 1 5 strojów, one dostrzec, poza w s z y s t k i m i n n y m , sposób w j a k i informacje się w w y z n a c z o n y m miejscu, skąd miał być zabrany do Cincalco. dotycząco eschatologii uwikłane są w relacje t y p u historycznego. Jednakże zamiar n i e został ostatecznie ,,(...) „Motecuhzoma był mocno zaniepokojony i miał t a k p o r u ­ szone serce, że ilekroć widział kometę albo słyszał l a m e n t , j a k i j e j texiptla zrealizowany: ze świątyni, będący podobizną b o g a , usłyszał 16 podczas s n u głos, który mówił: „Obudź się, t e x i p t l a , p a t r z że pojawienie się wywoływało wśród I n d i a n , nie mógł uciszyć serca twój król Motecuhzoma ucieka, odchodzi do j a s k i n i i uspokoić duszy, m i m o że był mężny i wielce odważny. Aż pewne­ T e x i p t l a zbudził się i otworzywszy oczy ujrzał jasność, j a k b y był Uemaca!". go d n i a , k i e d y b y ł pogrążony w myślach i zatroskany, wezwał dzień, i ponownie usłyszał, że Motecuhzoma ucieka, że oczekuje swych garbusów i karły, którzy usługiwali m u w pałacu. Ostrzegł na Uemaca w miejscu z w a n y m T l a c h t o n c o , i żeby zawrócić go ich do m i a s t a , przemówić m u do r o z u m u i zganić go za t a k wielką i uprzedziwszy najpierw, żeby zachowali w całkowitej t a j e m n i c y — p o d groźbą śmierci — t o , co chciał i m powiedzieć, lekkomyślność. rzekł do n i c h : T e x i p t l a ruszył sam ze świątyni i znalazłszy łódź n a brzegu „Powinniście wiedzieć, że jestem bardzo s m u t n y i wielce w o d y skoczył do niej i wiosłem, które w niej było, zaczął wiosłować n i e s p o k o j n y . Boję się tego, co — j a k m i powiedziano — spaść m a z całą siłą. Wkrótce dotarł do miejsca T l a c h t o n c o i t a m znalazł n a m n i e i co się m a zdarzyć za mego życia. Postanowiłem zatem Motecuhzomę oraz jego garbusów, będących p r z y n i m : wszyscy ukryć się w jakiejś j a s k i n i w lasach, gdzie więcej m n i e n i k t nie (...) b y l i wspaniale odziani i ozdobieni k l e j n o t a m i . Zbliżywszy u j r z y . D l a t e g o , jeżeli zechcecie pójść ze mną, będą w a m wdzięczny się do M o t e c u h z o m y , powiedział: mając was za t o w a r z y s z y " . Garbusi i karły odpowiedzieli m u , iż jest o n p a n e m , niech „Cóż t o znaczy, potężny panie ? Co t o za ogromna lekkomyśl­ ność u osoby o t a k i m znaczeniu i wadze, j a k t w o j a ? Gdzie idziesz ? więc rozkaże co zechce, a o n i będą m u posłuszni i pójdą gdzie Co powiedzą ludzie z T l a x c a l a , z H u e x o t z i n c o , z Cholula i z T l i - t y l k o zapragnie i c h zabrać. (...) liuhquitepec, i c i z Michoacan i z M e t z t i t l a n ? Z a co uważać będą Po p e w n y m czasie Motecuhzoma „zawołał swych garbusów M e k s y k , (miasto) które jest sercem całej ziemi ? T o pewne, w i e l k i i kazał wezwać k i l k u czarowników i wróżbitów, którzy zwani są będzie w s t y d d l a twego m i a s t a i d l a nas w s z y s t k i c h , którzy w n i m przez n i c h ( I n d i a n — R T ) tequitque. I polecił i m , a b y n a t y c h m i a s t pozostaniemy, g d y odezwio się głos i rozniesie się wieść o t w e j o b d a r l i ze skóry dziesięciu mężczyzn i przynieśli m u skóry, których ucieczce. Gdybyś umarł, g d y b y u j r z e l i cię m a r t w e g o i pogrzeba­ potrzebował. nego, t o rzecz n a t u r a l n a , ale żebyś uciekał? Cóż p o w i e m y ? Co K i o d y m u przyniesiono l u d z k i e skóry, kazał je zanieść do o d p o w i e m y t y m , którzy nas spytają o naszego króla? Będziomy swej u b i e r a l n i . I wziąwszy dwóch garbusów spośród t y c h , którzy m u s i e l i odrzec i m ze w s t y d e m , że uciekł... Wróć, panie, n a twój m u usługiwali, rzekł i m , iż znalazł już miejsce, gdzie się u k r y j e . urząd i miejsce, porzuć podobną lekkomyślność; zważ n a hańbę, Nazywało się ono Cincalco (...). Było t o miejsce bardzo przyjemne, jaką przynosisz n a m w s z y s t k i m ! " . zapewniające w y t c h n i e n i e , gdzie ludzie żyli bez końca, nie u m i e ­ rając; a zgodnie z t y m , co m u przekazano, były t a m również krystalicznie czyste w o d y , wszelkiego r o d z a j u pożywienie rodziło się w ogromnej obfitości, k w i a t y zaś i rośliny b y t y stale świeże. I żc t a m postanowił odejść. Ale chciał, żeby n a j p i e r w o n i poszli pozdrowić pana tego Motecuhzoma uległ i wrócił do M e k s y k u do T e n o c h t i t l a n . M y zaś, b y uczynić p r z y t o c z o n y t e k s t bardziej zrozumiałym, m u s i m y dodać, że władca, który zginął ostatecznie z ręki własnych p o d ­ d a n y c h podczas antyhiszpańskiego powstania w T e n o c h t i t l a n w 1520 r o k u , usiłował postąpić t a k , j a k niegdyś postępowali z n a n i m u z legend i mitów ludzie-bogowie, znikający po p r o s t u miejsca, który nazywał się Uemac, i żeby w jego (Motecuhzomy — pewnego d n i a spośród żywych i przenoszący się w zaświaty. T e n K T ) i m i e n i u d a l i m u owe skóry l u d z k i e i oświadczyli, iż król archaiczny wzorzec, trwający w t r a d y c j i azteckiej do X V I w i e k u , Motecuhzoma prosi o przyjęcie do jego otoczenia i n a służbę, nie był j e d n a k najwyraźniej a k c e p t o w a n y , o c z y m świadczy prze­ gdyż pragnie tego bardzo, a b y wyzwolić się o d tego, co T z o m - m o w a texiptli p a n t o c u t l i , władca Cuitlahuac, i król Tezcuco zapowiedzieli m u wcześniej p r z y t o c z o n y c h t e k s t a c h jest też wyraźnie powiedziane, uosabiającego główne bóstwo T e n o c h t i t l a n . W e przed swą śmiercią, a co uważał za nieuchronne p o u j r z e n i u t y l u j a k i ideał śmierci obowiązywał w i m p e r i u m a z t e c k i m tuż przed znaków n a niebie oraz po t y l u przepowiedniach i wróżbach n a przybyciem ziemi. I że prosi go o łaskawe przyjęcie n a służbę do siebie. z Motecuhzoma jest t y l k o literacką fikcją, u j a w n i a ona nieba­ I nakazując surowo, żeby nie w y j a w i a l i tego n i k o m u , dał i m n a drogę wszystko, czego p o t r z e b o w a l i . Hiszpanów. A zatem, nawet jeżeli cała h i s t o r i a g a t e l n y , ściśle związany z eschatologią p r o b l e m , który musiał nurtować jakąś część e l i t y azteckiej skoro k l u c z o w y dlań d y l e m a t : 113 �jak powinien odchodzić w zaświaty władca?, po konkwiście ludów N a h u a stanowią ciągle żywe problemy badawcze i przed­ zdecydowano miot rozlicznych interpretacji. B r a k źródeł nie rodzi problemów, sią połączyć z dramatem Motecuhzomy. brak problemów nio przyciąga uwagi badaczy. Rozwój meksykaPowstać może pytanie, w j a k i m stopniu podkreślana t u wie­ nistyki, zwłaszcza w okresie powojennym, świadczy, że liczba lokrotnie obfitość materiałów źródłowych umożliwia rekonstrukcję problemów jakie pozwala formułować zebrany w X V I wieku ma¬ azteckiej eschatologii. Myślę, że odpowiedzi n a nio udzielić nie teriał jest większa niż kiedyś sądzono. J a k odległy jost wszakże sposób, można natomiast powiedzieć, iż tylko dzięki owej obfi­ ton coraz bardziej zawiły k o n s t r u k t od niodosięgłej rzeczywistoś¬ tości zarówno eschatologia, j a k i wiele innych dziedzin kultury ci, nigdy nie będzie wiadomo. 17 P E Z Y P I S Y „Nowa H i s z p a n i a " to nazwa kolonii powstałej n a gruzach imperium azteckiego. Pierwsza znana relacja spisana w języku nahuatl pochodzi już z 1528 roku, a więc powstała siodem lat po podboju. Latinskaja Amerika. Enciktopedieeskij spravotnik, Moskwa 1080, t . 2, s. 407 Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, Historia general de las cosas de Nueva Espana, Mexico: Editorial Роггйв, 1979, е. 205—208 » Malowany papier stanowił częstą ofiarę Bkładaną bogom. Przepaska biodrowa. Miara długości: 1 braza = 1,6718 m. Rodzaj ostrej papryki. Kolibry. Tłumaczenie autora n a podstawie: B . de Sahagun, op. cit., s. 356—357 Fantastyczne zwierzę wodne. I г 3 4 6 7 8 9 1 0 I I " P t a k wodny identyfikowany jako Botauros (Montagu). Żywica używana jako kadzidło, lentiginosue 1 3 1 4 W o n n a roślina używana jako kadzidło. " W i d a ć to nawet w przytoczonym niżej tekście, gdzie w pewnym momencie autor pisze „historia powiada...". Tekst pochodzi z D . Duran, Historia de las Indias de Nueva Espaha e Islas de la Tierra Firmę, Mexico: Editorial Роггйа, 1967, t. 2, s. 491—496 Chodzi t u o człowieka, którego przez pewien czas trakto­ wano jako wcielenio boga, a następnie składano w ofiorze. 1 6 Por. ostatnio A. López Austin, Cuerpo humano e ideologią. Las concepciones de los antiguos nakuas, t. 1—2, Mexico 1984 (wyd. 2)j D . B . Carannyk, An Exploration of the Nahua Nether­ world, „Estudios de Cultura N a h u a t l " , vol. 15: 1982, s. 2 1 9 — 236 1 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99db9a117294d7c294deaee37d78b259.pdf 2d0e6c46af171a9a5ecc8a52e47f3bb9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5750 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnobotanika osika (Populus tremula L.) - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5348 Title A name given to the resource Drżące liście osiki (Populus tremula L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.214 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3 8 . Drżące liście osiki (Populus tremula L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe"': Czy znane jest opowiadanie, dlaczego osika drży lub inne opowiadanie o tyra drzewie? O kołku osikowym? Skąd znają te opowiadania? Objaśnienia znaków: Osika: 1 — drży za karę; 2 — drży ze strachu; 3 — drży, ponieważ ktoś się na niej powiesił; 4 — drży, ponieważ ukrzyżowano na niej Chrystusa; 5 — drży, ponieważ pochowano pod nią zmarłego; 6 — inne odpowiedzi; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1cf365e1429e9b78511aa28d4b9effa2.pdf eb45835188487522c4b7500a53fd9b02 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3492 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3273 Title A name given to the resource Drzewo życia - Ołtarz Wniebowzięcia Rodziny - wykonany przez Stanisława Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.1, s.33-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Kurek DRZEWO ŻYCIA - OŁTARZ WNIEBOWZIĘCIA RODZINY - WYKONANY PRZEZ STANISŁAWA MAJEWSKIEGO Pierwsza p r ó b a scharakteryzowania t w ó r c z o ś c i ar­ tysty z o s t a ł a dokonana w szkicu jpt. „Wizja ś w i a t a w twórczości S t a n i s ł a w a Majewskiego", zamieszczonym w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w r o k u 1977 n r 4. W czasie pisania tego a r t y k u ł u o ł t a r z Wniebowzięcia Rodziny jeszcze nie i s t n i a ł . Obecnie m o ż n a o g l ą d a ć dzięki niemu najobszerniejszą ze znanych d o t ą d w Polsce, o b r a z o w ą w y p o w i e d ź jednego człowieka na temat w i z j i wszech­ ś w i a t a oraz w i e r z e ń w y w o d z ą c y c h się w dużej mierze z tradycyjnej k u l t u r y ludowej. Praca ta stanowi r ó w ­ nież z w i e ń c z e n i e dotychczasowej 'twórczości artysty. M a ­ jewski p r z e d s t a w i ł tutaj iswoje w c z e ś n i e j s z e p r z e m y ś l e ­ nia, k t ó r e w n i e p e ł n e j jeszcze postaci sygnalizował już w poprzednich pracach. Dlatego zanim p r z y s t ą p i m y do opisu samego ołtarza, nieco miejsca p o ś w i ę c i m y k r ó t ­ kiemu przypomnieniu jego w c z e ś n i e j s z y c h prac, k t ó r e naszym zdaniem p o w s t a ł y w dość ścisłym z w i ą z k u z k r y s t a l i z u j ą c ą się k o n c e p c j ą ołtarza. A r t y s t a w większości swych kompozycji, n i e z a l e ż n i e od ich tematu (historycznego, obyczajowego, r e l i g i j n e ­ go), Stosuje język sakralny, oparty na archaicznych opo­ zycjach b i n a r n y c h t y p u : lewa — prawa strona, dół — góra, b i a ł e — czarne, ś m i e r ć — życie, jedynka — para ltd., oraz na archetypach: drzewa życia, istot n i e b i a ń ­ skich, B o g a - C z ł o w i e k a i h e r o s ó w ziemskich *. Żeby to jednak zobaczyć, trzeba obejrzeć dużą ilość prac Majewskiego, w p a t r z e ć się w nie oraz w s ł u c h a ć w i n t e r p r e t a c j ę p o d a w a n ą przez A u t o r a . Opisanie i w y ­ t ł u m a c z e n i e k a ż d e j pracy jest dla Majewskiego bardzo w a ż n e , p o n i e w a ż dzięki s ł o w u m o ż e w y j a ś n i ć sens swo­ ich prac, dopowiedzieć je, odwołując się do t r a d y c j i i historii. Sama jednak werbalna w y p o w i e d ź nie jest m o c n ą s t r o n ą Majewskiego — w p r z e c i w i e ń s t w i e do twórczości plastycznej, k t ó r a dociera do w i e l u l u d z i bez słownej interpretacji. Dopiero dzięki rzeźbie, w y r a ż a w u p o r z ą d k o w a n e j formie to, czego nie u m i a ł b y wypo­ wiedzieć w i n n y sposób. Majewski, k t ó r y na co dzień m ó w i szybko, chaotycz­ nie i nerwowo, zanim zabierze się do nowej kompozy­ cji, długo nad n i ą r o z m y ś l a , k r e ś l i plany, szkicuje i choć w t y m czasie robi inne, drobniejsze prace, niejako pod­ ś w i a d o m i e żyje c a ł y czas w i ę k s z ą k o m p o z y c j ą . Plan j e ­ go dzieła musi b y ć bardzo logiczny i przejrzysty. To w ł a ś n i e zarzut b r a k u konsekwentnego n a s t ę p s t w a zda­ r z e ń w ołtarzu Wita Stwosza s t a ł się powodem, ż e p i e r ­ wotne, ogromne uznanie dla mistrza z K r a k o w a prze­ rodziło się u Majewisklego w pewnego rodzaju niena­ wiść i p o g a r d ę , gdy d o k ł a d n i e p r z e s t u d i o w a ł jego ^ka­ lendarz" w albumie p o ś w i ę c o n y m wielkiemu o ł t a r z o w i z kościoła Mariackiego w K r a k o w i e . „ P r a w d z i w a " czyli dobrze zaplanowana, klarowna rzeźba jest bowiem dla Majewskiego mocą, k t ó r ą chce przekształcić swoje i innych życie, n a d a j ą c mu sens. Dzięki niej artysta m o ż e „ p o r z ą d k o w a ć ś w i a t " i „gło­ sić p r a w d ę , k t ó r e j ludzie się zawsze boją...". Za pomo­ cą twórczości plastycznej Majewski przekracza też nie­ jako granice swych możliwości ż y c i o w y c h , bo b ę d ą c schorowanym r e n c i s t ą , rzeźbi w m a l e ń k i e j k o m ó r c e p i ę ­ ciometrowy ołtarz, a potem s k ł a d a go i stawia w obo­ 2 rze w pobliżu k r ó w i byków, przez wiele lat jako o b o r o w y . którymi zajmował się 3 Trudności metodologiczne w interpretacji prac Stanisława Majewskiego Kiedy Majewski interpretuje swoje prace, ma się w r a ż e n i e , że nie tyle w y p o w i a d a s i ę , co z dużą siłą w y ­ rzuca z siebie informacje, nie zważając na p r z e r y w n i k i , k r o p k i i przecinki. Ponadto w y p o w i e d ź , k t ó r a go bar­ dzo p o c h ł a n i a , może nagle p r z e r w a ć w p ó ł słowa, aby z p r z e j ę c i e m mówić o czymś zupełnie i n n y m . Przy t y m nie zmienia barwy głosu i gestykulacji. Zaskakuje s ł u ­ chacza, gdy np. niespodziewanie przerywa f r a p u j ą c ą go i n t e r p r e t a c j ę U k r z y ż o w a n i a , aby stwierdzić, że chciałby kiedyś w y r z e ź b i ć nagą k o b i e t ę w lustrze (która w y g l ą ­ dać będzie t a k a tak), a potem r ó w n i e nagle przechodzi do dywagacji na temat p o c z ą t k u ś w i a t a , kończąc ją nie­ oczekiwanie stwierdzeniem, że „Polak wszystko potrafi". W ten s p o s ó b powstaje — jak ś w i e t n i e z a u w a ż y ł L u d w i g Zimimerer — „ s a ł a t k a i d e o l o g i c z n o - ś w i a t o p o g l ą dowa", k t ó r ą n a m serwuje Majewski w pojedynczych wypowiedziach, gdzie wszystko jest r ó w n i e w a ż n e i jed­ nakowo fascynujące. Dopiero po w i e l o k r o t n y c h , długich spotkaniach z Majewskim m o ż n a spostrzec, że jego poszczególne w y ­ powiedzi z jednej strony wzajemnie się r e d u k u j ą , a z drugiej u z u p e ł n i a j ą . A r t y s t a p o w i e d z i a ł np. obcemu dziennikarzowi, że nigdy nie widział na oczy ołtarza Wita Stwosza, a imiesiąc potem z a p r o w a d z i ł do obory znajomych z pobliskiego miasteczka, aby p o k a z a ć i m ołtarz, k t ó r y dwa m i e s i ą c e temu zrobił ,yna wzór Wita Stwosza". Jednak nie t y l k o poczucie obcości w z g l ę d e m drugich rodzi w a r t y ś c i e podobnie sprzeczne w y p o w i e ­ dzi. Niekiedy osobie bardzo bliskiej potrafi w k r ó t k i m czasie p o d a ć dwie dość o d b i e g a j ą c e od siebie interpre­ tacje tej samej rzeźby. Trudno jest t e ż ustalić, na i l e Majewski zna Biblię. Twierdzi on, że jej nie czyta (choć posiada E w a n g e l i ę św. Mateusza i zapoznał się z przepowiedniami k r ó l o w e j Saby), a swoją wiedzę opiera na t y m , co słyszał od l u ­ dzi oraz widział na obrazach. Czasami jednak p a m i ę ć go zawodzi lulb nie jest pewny n i e k t ó r y c h imion np. a p o s t o ł ó w i w ó w c z a s p y t a się o nie żony, p o n i e w a ż u w a ż a , że ona powinna je znać skoro chodzi regularnie do kościoła. Charakterystyczne jest jednak, że spraw, co do k t ó r y c h zasięga rad i n n y c h , nie u w a ż a za n a j ­ ważniejsze. Jest przekonany, że nie jest istotne czy Abel zabił Kaina, czy K a i n Abla, w a ż n e jest bowiem to, że została p o p e ł n i o n a pierwsza na świecie zbrodnia... P o n i e w a ż Majewski ma bardzo p o j e m n ą p a m i ę ć i szybko przyswaja sobie informacje p o c h o d z ą c e z róż­ nych źródeł, trudno jest ustalić genezę jego wiedzy re­ ligijnej i ś w i a t o p o g l ą d o w e j . I n t e r p r e t u j ą c za Majewskim jego prace, trzeba być bardzo o s t r o ż n y m i od razu z a z n a c z a ć , że niekiedy po­ daje s i ę j e d n ą z d w ó c h l u b trzech interpretacji. Wybie­ ra się t ę w e r s j ę , k t ó r a wydaje się p i s z ą c e m u najbar­ dziej słuszna, w y n i k a bowiem z w s t ę p n e j r e d u k c j i w y - �powiedzi artysty oraz mieści się n a j p e ł n i e j w o g ó l n y m schemacie jego w y o b r a ż e ń i kompozycji. Wieloobrazowa w y p o w i e d ź , charakterystyczna dla ołtarzy szafkowych ś r e d n i o w i e c z a i renesansu, jest dla współczesnego odbiorcy zaskoczeniem, p o n i e w a ż symbo­ l i k a minionych epok uległa w d u ż e j mierze rozmyciu i jest nieczytelna. Majewskiemu forma przedstawienio­ wa o ł t a r z a ^ p e n t a p t y k u (jako gatunku) najbardziej od­ p o w i a d a ł a , z a s p o k a j a j ą c p o t r z e b ę epickiego wypowie­ dzenia się. Tak jak niegdyś rzeźbiarz ludowy robił i wieszał pod p o w a ł ą drewniany „świat", na k t ó r y m w y ­ o b r a ż o n e były dwie strefy kosmosu — ziemia i niebo, tak Majewski szafę o ł t a r z o w ą nazywa „ ś w i a t e m " . W niej z n a j d u j ą się niebo i ziemia. Z a m k n i ę t e d r z w i o ł t a ­ rza to „ ś w i a t z a k r y t y " w y r z e ź b i o n y na z e w n ę t r z n e j stro­ nie s k r z y d e ł szafy; po stronie w e w n ę t r z n e j , widocznej t y l k o po otwarciu o ł t a r z a , jest „ ś w i a t odkryty", k t ó r y można „ z r o z u m i e ć " dopiero po zapoznaniu się z poprze­ dzającymi go scenami ś w i a t a zakrytego (wbrew ich n u ­ merom i logice n a s t ę p s t w a scen). 4 T r e ś ć informacji zawartych w scenach ołtairza b ę ­ dziemy z e s t a w i a ć z tekstami m o d l i t w y , p i e ś n i , w ą t k ó w biblijnych, a p o k r y f ó w i przepowiedni, na k t ó r e często — c h o ć nie zawsze — p o w o ł u j e się artysta. Należy bowiem założyć, że ogólnie znane, a nie wypowiadane przez ar­ t y s t ę słowa, m o g ł y go — p o d ś w i a d o m i e — i n s p i r o w a ć . Kompozycje rzeźbiarskie poprzedzające prace nad ołtarzem k o n t e k ś c i e r e l i g i j n y m , k t ó r y cechuje kierunek w e r t y k a l ­ ny. P o p r z e d z a ł a ją kompozycja Ostatniej Wieczerzy, w k t ó r e j Majewski z a a k c e n t o w a ł g ł ó w n i e czynnik społecz­ ny i polityczny, w s k a z u j ą c powstanie d w ó c h kościołów. Pierwszym z nich był kościół Chrystusa — kościół chle­ ba, t w o r z ą c y pierwotny komunizm; drugim „kościół Ju­ dasza", oparty na p i e n i ą d z u (bliski p a ń s t w u W a t y k a ń ­ skiemu) . 8 Niejako syntezą d w ó c h wyżej wymienionych k o m ­ pozycji Wieczerzy P a ń s k i e j stała się potem Ostatnia Wieczerza z o ł t a r z a Wniebowzięcia Rodziny, gdzie w r ó w n e j mierze został zaakcentowany jej w y m i a r trans­ cendentalny (kierunek wertykalny) oraz s p o ł e c z n o - p o l i ­ tyczny (kierunek horyzontalny). Ta Ostatnia Wieczerza została umieszczona na antepedium ołtarza czyli najni­ żej ze wszystkich o b r a z o - r z e ź b w o ł t a r z u i t y m samym s t a ł a się z a r ó w n o w sensie d o s ł o w n y m j a k i p r z e n o ś n y m p o d s t a w ą oraz kluczem do zrozumienia całego ołtarza, k t ó r y n a l e ż y oglądać, j a k wszystkie prace Majewskiego, od dołu do góry. Opis ołtarza „ K o m o d a ołtarza". Na antepedium ołtarza w y r z e ź ­ biona jest Ostatnia Wieczerza. Postacie Chrystusa i apo­ stołów są umieszczone w dolnej części p ł a s k o r z e ź b y tak, że niemal p o ł o w ę powierzchni zajmuje ciemne t ł o , na k t ó r y m Majewski n a m a l o w a ł jasnoszare obłoki. Ozna­ czają one tak, jak w innych pracach artysty, ruch po­ wietrza. Jest to tchnienie w i a t r u , k t ó r y nie wiadomo s k ą d i d o k ą d wieje i ożywia w s z y s t k o . Powiew w i a t r u w y s t ę p u j e r ó w n i e ż w pozostałych scenach w y r z e ź b i o ­ nych na ołtarzu, z t y m t y l k o , że w scenie Wniebowziscia Rodziny widoczny jest nie nad postaciami, lecz pod n i m i , j a k b y u m o ż l i w i a j ą c i m wznoszenie się. Dla Majewskiego tchnienie w i a t r u w Ostatniej Wie­ czerzy jest tak istotne, że artysta zmuszony był p o ś w i ę ­ cić m u dużą ilość miejsca. Choć jest noc, jasne obłoki poruszane w i a t r e m p r z e s u w a j ą się nad osobami j e d z ą ­ cymi wieczerzę, tak że w y r a ź n i e w i d z i m y zebranych przy stole. K i l k u z nich stoi, i n n i siedzą. Ich formalne przedstawienie niewiele nam jednak powie, jeśli nie b ę d z i e m y znać ich symbolicznych imion, k t ó r e m ó w i ą o wiele w i ę c e j , niż m o g ł y b y p o w i e d z i e ć ich nazwiska znane z k a r t Ewangelii. e Majewski przed o s t a t n i ą operacją w szpitalu, a po­ tem wyjazdem do K r a k o w a (podczas k t ó r e g o oglądał ołtarz Wita Stwosza) rzeźbił s p o r t o w c ó w , piwoszy, „ k o p e r n i k ó w " , a obok tego sceny w kościele, M a t k ę Boską i i n . . Szczególnie jednak p a s j o n o w a ł o go w y k o n y w a n i e drzew z ptakami. W kompozycjach tych ptaki siedziały p r z e w a ż n i e na rozłożystych gałęziach jednego drzewa, dochodzącego niekiedy do p ó ł t o r a m e t r o w e j wysokości lub na d w ó c h niższych drzewkach, stojących obok sie­ bie. W y j ą t k o w o ś ć tych prac p o d k r e ś l a ł Majewski, m ó ­ w i ą c o specjalnie t w a r d y m gatunku drzewa, z jakiego je tworzy. Z czasem jego drugim ulubionym tematem stali się ucztujący ludzie (po raz pierwszy przedstawie­ ni w Ostatniej Wieczerzy). Po powrocie z K r a k o w a rzeźbił coraz więcej obrazo-rzeźb w miejsce pojedynczych r z e ź b i kompozycji przestrzennych i m a l o w a ł je coraz cieplejszymi kolora­ m i . Są to przede wszystkim prace o tematyce religijnej, gdzie bardzo w a ż n e staje się dla artysty niebo jako tło. W y k o n u j ą c te o b r a z o - r z e ź b y Majewski dużo r o z m y ś l a ł nad " ś w i a t e m utajonym" — k t ó r y w jego interpretacji jest r ó w n o z n a c z n y z s a m o z n i e w ó l e n i e m człowieka we w s p ó ł c z e s n y m ś w i e c i e . Ponadto c h c i a ł u k a z a ć sceny determinujące życie c z ł o w i e k a na ziemi oraz w a l k ę człowieka z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . Dochodzi wówczas do wniosku, że istnieje n a t u r a l ­ ne d ą ż e n i e ludzi i z w i e r z ą t do nieba, co chce przedsta­ wić plastycznie. R ó w n o c z e ś n i e k r z y ż e coraz częściej za­ s t ę p u j ą jego ulubione drzewa, a furgoczące na tle nieba m a ł e skrzydlate a n i o ł k i p o w o l i w y p i e r a j ą p t a k i siedzą­ ce p o c z ą t k o w o na drzewach, potem na k r z y ż a c h . Nagle, w pewnym momencie, Majewski zaczyna łączyć ulubio­ ne przez siebie tematy nieba i uczty. Powstaje w ó w c z a s koncepcja drzewa-łkrzyża, k t ó r e jest d r o g ą do nieba, d o s t ę p n ą dla ludzi tylko poprzez U c z t ę P a ń s k ą w y r z e ź ­ bioną w postaci Ostatniej Wieczerzy na belce poziomej k r z y ż a . Jest to trzecia oryginalna kompozycja artysty p r ó b u j ą c a ująć wydarzenia z wieczernika w szerszym 5 8 7 34 A p o s t o ł o w i e Majewskiego n o s z ą bowiem imiona zna­ ne ze Starego i Nowego Testamentu. Wśród n i c h jest tylko czterech a p o s t o ł ó w znanych z Ewangelii, przy czym jeden z nich ukazany jest jako dwie r ó ż n e oso­ by — Piotr i Szymon. Jezus jest c e n t r a l n ą , siódmą z kolei p o s t a c i ą , licząc z a r ó w n o od jednej jak i od drugiej strony kompozycji. P o n i e w a ż wszystkie prace Majewskiego orientowane są w z g l ę d e m postaci w y r z e ź b i o n y c h (a. nie w z g l ę d e m ze­ w n ę t r z n e g o obserwatora) na prawo od Jezusa z a s i a d a j ą postacie znane z Nowego Testamentu, a na lewo ze Sta­ rego Testamentu i Judasz z Iskariotu, k t ó r y zasadniczo nie bierze udziału w uczcie. Zajmuje on miejsce na sa­ m y m lewym rogu s t o ł u i lekko unosi się — jakby wsta­ wał — w momencie, gdy Mojżesz zwraca się ku niemu, p o k a z u j ą c na worek z p i e n i ę d z m i . W odpowiedzi Judasz z jednej strony opiera przyjacielsko r ę k ę na ramieniu Mojżesza, z drugiej odsuwa się od niego, p r z e c h y l a j ą c mocno głowę w lewo, jakby o d s u w a ł się od głosiciela podstawowych „ p r a w c z ł o w i e k a " — Dziesięciu Przyka­ zań Bożych. T y m samym odchodzi od s t o ł u w wieczer­ n i k u . Judasz jest więc niejako poza najbliższą m u g r u ­ pą starotestamentowych postaci i poza prawem, k t ó r e g o ��1 �I �oni przestrzegają. W starotestamentowej grupie, za M o j ­ żeszem w i d a ć błogosławionego przez Boga Izaaka, który jest p i e r w s z ą zapowiedzią bezkrwawej ofiary Chrystusa. Obok niego po p r a w e j stronie siedzi Jakub, „który oglą­ dał Boga t w a r z ą w twarz". Obok Jakuba prorok Daniel przyjacielsko obejmuje melancholijnie z a m y ś l o n e g o k r ó ­ la Dawida i robi to tak, j a k b y go p o c i e s z a ł . Z kolei król Dawid, od k t ó r e g o w y w o d z i się r ó d Mojżesza, sie­ dzi pod b ł o g o s ł a w i ą c ą lewicą Syna Bożego. Po prawej stronie Jezusa siedzi natomiast n a j b l i ż ­ szy jego uczeń, Szymon. Podpiera on obiema r ę k a m i głowę i robi w r a ż e n i e najbardziej zamyślonego uczest­ nika Ostatniej Wieczerzy. Dzieje się tak, p o n i e w a ż sam jego mistrz Jezus p o w i e d z i a ł mu, że zaprze się Boga trzykrotnie, i n n y m natomiast razem m ó w i ł mu, że sta­ nie się on skałą — Piotrem, na k t ó r e j zbuduje kościół. Nad z a m y ś l o n y m Szymonem unosi się z jednej strony b ł o g o s ł a w i ą c a prawica Jezusa, a z drugiej Biblia t r z y ­ 10 mana przez Jana E w a n g e l i s t ę . W ten sposób nad głową Szymona obrazowo zbiegaiją się: b ł o g o s ł a w i e ń s t w o Boże i s ł o w a Ewangelii, k t ó r e między i n n y m i w y z n a c z a j ą mu szczególne miejsce w ś r ó d apostołów. Jana E w a n g e l i s t ę .ujmuje pod p a c h ę k r ó l P i ł a t , bo­ wiem w e d ł u g apokryfu głoszonego przez Majewskiego m i a ł on być r ó w n i e ż uczestnikiem Ostatniej Wieczerzy, gdyż po śmierci Chrystusa m i a ł prawdopodobnie żyć zgodnie z nakazami Ewangelii i dlatego artysta w y r z e ź ­ bił go, jak trzyma pod r a m i ę św. Jana, k t ó r y pokazuje ludziom Biblię. 'Między P i ł a t e m a a p o s t o ł e m P a w ł e m siedzi cichy, bliżej n i k o m u n i e znany G a w e ł , k t ó r y w e d ł u g popular­ nego p r z y s ł o w i a m i a ł w a d z i ć się z P a w ł e m . W kompozycji Majewskiego P a w e ł zainteresowany jest r o z m o w ą z Piotrem, k t ó r y t r ą c a się z n i m pucha­ rem. Charakterystyczne jest, ż e c i dwaj t w ó r c y kościoła rzymskiego należą — obok Judasza i Mojżesza — d i Tabl. I . „ Ś w i a t z a k r y t y " na s k r z y d ł a c h ołtarza, niewidocznych dla widza w czasie jego otwarcia (por. i l . 3 i 4). Tabl. I I . „ Ś w i a t o d k r y t y " (por. i l . 1, 5, 6) --— — ^Puckfa., miijfi ca­ УпоШпе/ łym щес/е Щ$кй / pnedpopcł- Щк$\е- , \ x grzechu ^ (konsekkie*-/ , dm /flaw ' iobr^durdi) rmijne НоШШ \ /Popełnienie Ширив сг/vkh'ek 2ме4$\ роас$гя\ \ / * / Tabl. I I UkorowNiebo ^Zfrżenie Щ«/ \ ч • - rodzi KM, / ustom sit tmifotó Ргода \ / śmierć. JtfniebokistypienicЩШЙ \ %емза/ wdany Win&fdo Wydanie СкШ Chftfstiłsa Ziemie* 36 угслмт / шпек*) ш icierpieme �I I . 1. S t a n i s ł a w Majewski, Ołtarz wniebowzięcia rodziny, P M E w Warszawie. I I . 2. Ostatnia ba, polichrom., na antepedium o ł t a r z a czterech postaci, k t ó r e są najbardziej zaabsorbowane sobą i z n a j d u j ą się najdalej od błogosławiącego Jezusa. Znamienne jest przy t y m , że rozdwojony Piotr jako Szymon jest najbliżej Chrystusa, a poprzez p e ł n i e n i e kierowniczej f u n k c j i w kościele odsuwa się na najbar­ dziej odległą od Jezusa pozycję. Piotr, P a w e ł , P i ł a t i Jan stoją, t r z y m a j ą c puchary w r ę k a c h , Jezus Chrystus b ł o g o s ł a w i , a pozostali uczest­ nicy wieczerzy siedzą za stołem. Nad zgromadzonymi w wieczerniku, a ściślej nad Chrystusem, unosi się b ł o g o ­ s ł a w i ą c y Bóg Ojciec. Znajduje się on poniżej niebies­ kiego nieba na szerokim tle nocy, bo podczas wieczerzy z s t ę p u j e z b ł ę k i t n e g o nieba, aby otoczyć c h w a ł ą niebies­ k ą u c z e s t n i c z ą c y c h w Uczcie P a ń s k i e j co jest j a k b y s p e ł n i e n i e m słów m o d l i t w y : „Ojcze nasz, k t ó r y jesteś w niebie, przyjdź k r ó l e s t w o Twoje, b ą d ź wola Twoja jako w niebie tak i na ziemi..." Jest to więc niejako escha­ tologiczna wizja nieba realizowanego już na ziemi pod­ czas sprawowania ofiary eucharystycznej, k t ó r ą we wcześniejszych kompozycjach Ostatniej Wieczerzy M a ­ jewski sygnalizował, otaczając apostołów niebieskim t ł e m U c z e s t n i k i e m c h w a ł y Bożej w wieczerniku M a ­ jewskiego jest cały lud w y b r a n y przez Boga. Jego przedstawicielami są postacie ze Starego i Nowego Te­ stamentu, dla k t ó r y c h osoba Chrystusa jest jakby z w o r ­ nikiem starego i nowego ś w i a t a . Do przemienienia chle­ ba i wina w ciało i k r e w Jezusa p r z y g o t o w a ł y bowiem ludzi kolejne wydarzenia zapisane w B i b l i i . Dlatego na n i ą przede wszystkim pokazuje podczas Ostatniej Wie­ czerzy św. Jan, aby — jak m ó w i Majewski — „ o g l ą d a ­ j ą c y ołtarz ludzie czytali t ę księgę i wiedzieli, na co p a t r z ą " . Tam dowiedzą się też, że tylko przez tajem­ 1 2 wieczerza, płaskorzeź­ nicę Ostatniej Wieczerzy oraz jej owoc — p r z e n a j ś w i ę t ­ szy Chleb i Wino — m o ż n a „ o d k r y ć świat". Dla przechowywania Najświętszego Sakramentu M a ­ jewski buduje w n a s t ę p n e j kondygnacji ołtarza taber­ nakulum, czyli s k a r b n i c ę częściowo zmaterializowanej tajemnicy. Jest ono p o w a ż n y m p r z e w ę ż e n i e m w całej konstrukcji o ł t a r z o w e j , mieści się między szeroką men­ są a o b s z e r n ą szafą, i przypomina niemal ewangeliczne ucho igielne, przez k t ó r e należy przejść, aby za Majew­ skim o d k r y ć inny świat, w y r z e ź b i o n y w y ż e j . We w n ę t r z u tabernakulum schowane są: drewniany kielich i monstrancja z w y r z e ź b i o n ą b i a ł ą hostią. Te naczynia liturgiczne zamyka Majewski za g r u b y m i drzwiczkami tabernakulum, k t ó r e zostały od z e w n ą t r z oznaczone p ł a s k o r z e ź b ą d w ó c h kielichów z hostiami. Ma to m ó w i ć wszystkim o g l ą d a j ą c y m ołtarz, że we w n ę t r z u tabernakulum u k r y t a jest energia, u m o ż l i w i a j ą c a l u ­ dziom wznoszenie się z ziemi do nieba. W w y p a d k u jed­ nak niezrozumienia przez o g l ą d a j ą c y c h dolnej sceny Ostatniej Wieczerzy — p ł a s k o r z e ź b y na drzwiczkach ta­ b e r n a k u l u m p o z o s t a n ą n i e z r o z u m i a ł ą a t r a p ą czegoś, cze­ go obecność we w n ę t r z u nie jest konieczna, a co dla Majewskiego jest bardzo w a ż n e . Dla tych, k t ó r z y te^o nie r o z u m i e j ą , rzeźbi artysta „świat z a k r y t y " na pierwszym widocznym skrzydle sza­ fy ołtarza. Przedstawienie go ma p o b u d z a ć o g l ą d a j ą c y c h do refleksji nad życiem, k t ó r a p r o w a d z i ł a b y do zasta­ nowienia się nad ś w i a t e m , gdzie istnieje zło, z k t ó r y m człowiek musi ustawicznie walczyć. Genezy powstania zła zaczyna człowiek s z u k a ć w swojej przeszłości, k t ó r ą zna fragmentarycznie, z lekcji historii i katechezy b i ­ blijnej. W ten sposób dochodzi się do p y t a ń zasadni­ czych: s k ą d wzięły się słońce, księżyc, ziemia...? 37 ��O d p o w i e d z i ą na te pytania ma być scena trzynasta w „ k a l e n d a r z u Majewskiego", a pierwsza z prawej czę­ ści „ z a k r y t e g o ś w i a t a " . XIII Bóg ztwożyl świat, Stary Destament 13 Bóg Ojciec unosi się w o b ł o k a c h po lewej stronie kompozycji i stwarza po prawej stronie słońce — wska­ zując na nie p r a w ą r ę k ą i p r a w y m palcem, a poniżej ziemię, na k t ó r ą wskazuje p r a w y m palcem lewej ręki. Nad Bogiem Ojcem znajduje się księżyc stworzony jeszcze wcześniej niż ziemia i słońce. Bóg lekko odchyla od niego g ł o w ę — być m o ż e dlatego, że księżyc jest dla Majewskiego u c i e l e ś n i e n i e m zła. K w a d r y księżyca po­ w o d u j ą — jego zdaniem — z m i e n n o ś ć i fazowość wszy­ stkich p r o c e s ó w naturalnych na ziemi, gdzie n i e m o ż l i ­ wa jest stałość i n i e z m i e n n o ś ć o s i ą g a n a tylko w niebie. „Jeśli człowiek r o z w a l i ł b y atomami księżyc — k o n k l u ­ duje artysta — to skończyłoby się na ziemi wiele nie­ szczęść". XIV A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju Adam i Ewa leżą w Raju pod drzewem. Po prawej mężczyzna, po lewej kobieta. Ewa — uosobienie ludz­ kiej zmienności — podaje swemu mężowi zakazany owoc, k t ó r y jest w y r z e ź b i o n y po lewej stronie drzewa, bo grzech jeszcze nie został p o p e ł n i o n y . XV Wypędzenie z Raju Bóg Ojciec siedzi na szczycie drzewa, a z prawej strony obrazu A r c h a n i o ł w y p ę d z a pierwszych rodziców z Raju. Po lewej stronie w i d a ć już p r z e p a ś ć p r o w a d z ą c ą z Raju na ziemię — bez Boga. Wszędzie bowiem, gdzie mieszka i objawia się Bóg lub gdzie zsyła s w ą łaskę, Majewski rzeźbi i maluje ziemię k w i t n ą c ą , j a s n ą , a wszędzie tam, gdzie go nie ma — ciemną. W y j ą t e k sta­ nowi t y l k o scena zesłania Ducha Świętego. W scenie w y p ę d z e n i a z Raju pierwsze na ziemię idzie zwierzę — lew, druga jest Ewa, a trzeci Adam. Ten ostatni nie chce od razu opuścić raju i przytrzymuje się r ę k a m i drzewa. X V I Brat brata zabił. na świecie Abel i Kain. Pierwszy bandyta Artysta rzeźbi obu braci obok ich ognisk. Po p r a ­ wej stronie, w ognisku Kaina, ukazuje się w ciemnym niskim dymie diabeł, a nad ogniskiem Abla, po lewej stronie o b r a z o - r z e ź b y dym unosi się wysoko, a w nim Bóg Ojciec. K a i n rozzłoszczony widokiem Boga Ojca po stronie Abla chce zabić brata. Majewski dodaje przy t y m , że złość braci do siebie m i a ł a swoje źródło w spo­ rze o k o b i e t ę . XVII Noe (Szczęśliwość ziemska) Noe p ł y w a w arce, w k t ó r e j dym z komina idzie wprost do nieba (jak poprzednio unosił się z ogniska Abla), a Noe wypuszcza w ś w i a t dwa białe gołębie, by dowiedzieć się, czy wody już gdzieś o p a d ł y . XVIII Człowiek walczy z diabłem Po prawej stronie obrazu człowiek ubrany w strój mmiszo-rycerski idzie pod górę z piką. Ostrze broni skie­ r o w a ł w dół, w p o b l i ż e r ą k diabła, k t ó r y stoi z lewej strony g ó r y z uniesionymi w górę d ł o ń m i . Człowiek jest tu raczej a t a k u j ą c y niż atakowany. Na potwierdzenie słuszności takiego przedstawienia Majewski dodaje, że sam musi „co dzień w a l c z y ć z diabelskim ś w i a t e m " . Wiemy już, że scena X V I I I jest dla Majewskiego szczególnie w a ż n a i s t a ł a się dla niego nie tylko ostat­ n i m obrazem na drzwiach, ale i w s t ę p e m do r o z w a ż a ń nad złem p a n u j ą c y m w „ z a k r y t y m świecie" — co bez­ p o ś r e d n i o łączy się ze s c e n ą X I I I . Dlatego r o z p a t r u j ą c wzajemne relacje opisywanych wyżej scen na drzwiach, warto s k o r z y s t a ć z podawane­ go przez a r t y s t ę zestawienia. pierwszej sceny z o s t a t n i ą (i w e d ł u g tego wzoru drugiej z p r z e d o s t a t n i ą czyli po k r z y ż u j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h ) . Wszechmocny Bóg ( X I I I ) ' j e s t taik doskonały, że mo­ że nie zważać na. istnienie „złego księżyca" i tworzy dalej (dobry) w s z e c h ś w i a t . Natomiast człowiek musi walczyć ze złem ( X V I I I ) w postaci upersoniiikowanego d i a b ł a (ponieważ natura jest w zasadzie dobra i t y l k o czasami znajduje się pod w p ł y w e m księżyca). P r z y c z y n ą „diabelskiego ś w i a t a na ziemi" jest odej­ ście pierwszych rodziców od woli Boga Ojca i zjedze­ nie zakazanego owocu z drzewa w i a d o m o ś c i dobrego i złego. Zanim to jednak n a s t ą p i ł o , bezgrzeszny człowiek żył sobie szczęśliwie w Raju ( X I V ) . Temu życiu przeciwstawia Majewski szczęśliwość z i e m s k ą ( X V I I ) , ocalenie Noego od potopu. W obu w y ­ padkach ( X I V , X V I I ) pełnia szczęścia doznana jest przez ludzi w momentach p r ó b y granicznej, czyli przed sa­ m y m p o p e ł n i e n i e m grzechu ( X I V ) i w c h w i l i opadania wód grożących z a g ł a d ą ( X V I I ) . B e z p o ś r e d n i e konsekwen­ cje grzechu rzeźbi artysta na dwóch ś r o d k o w y c h sce­ nach: Wygnanie z Raju (XV) i Zabójstwo Kaina ( X V I ) . Scena X V to konsekwencja odejścia od Boga, a scena X V I , to trwanie w grzechu, co jest p r z y c z y n ą n a s t ę p ­ nego grzechu. Przy t y m charakterystyczne jest, że po­ wodem grzechu jest w obu wypadkach kobieta: za pierwszym razem Ewa, a za drugim żona Abla. Umiesz­ czenie tych scen w ś r o d k u drzwi nadaje i m charakter m o t y w u przewodniego, wokół k t ó r e g o rozgrywa się ak­ cja na scenach umieszczonych w y ż e j i niżej. Na p y t a ­ nie postawione na samym p o c z ą t k u : dlaczego człowiek walczy ze złem? — daje Majewski odpowiedź, k t ó r ą odnajdujemy blisko p u n k t u przecięcia się p r z e k ą t n y c h d r z w i — bo człowiek grzeszy. 1 to grzeszy społecznie, gdyż grzech z a p o c z ą t k o w a n y przez k o b i e t ę dopełnia mężczyzna. Wnioski i spostrzeżenia, do jakich dochodzi Majew­ ski na pierwszych drzwiach, m a j ą dla niego charakter z e w n ę t r z n y . G ł ę b i e j , po otwarciu drzwi, znajduje we­ w n ę t r z n ą w a r s t w ę „ ś w i a t a zakrytego". P o n i e w a ż jednak po drugiej stronie pierwszych drzwi są r ó w n i e ż w y ­ r z e ź b i o n e sceny, k t ó r y c h artysta nie chce na razie po­ k a z a ć , drzwi pierwsze s k ł a d a on tak, że r ó w n o c z e ś n i e można oglądać drugie drzwi i sceny X I V , X V I , X V I I z pierwszych drzwi. W drugiej części „ ś w i a t a zakrytego" kolejne sceny m a j ą kierunek w s t ę p u j ą c y , a więc odwrotny niż na pierwszych drzwiach. Po człowieku w a l c z ą c y m z dia­ belskim ś w i a t e m z pierwszych d r z w i ( X V I I I ) pojawia się na drugich Chrystus jako uzdrowiciel ( X I X ) , k t ó r e ­ mu przeciwstawiony jest starotestamentowy obraz Iza­ aka pocieszanego przez zwierzę ( X X ) . Ten u k ł a d prze­ ciwstawiania w l i n i i poziomej scen z Nowego Testa­ mentu scenom ze Starego Testamentu i przepowiedniom jest w zasadzie utrzymany na całych drugich drzwiach. XIX Chrystus uzdrawia chorego W jednej scenie uzdrowienia Majewski p r z e d s t a w i ł dwa r ó ż n e zdarzenia z Ewangelii: po prawej stronie Chrystusa U z d r a w i a j ą c e g o ( p r a w ą r ę k ą ) chorego, a po lewej S a m a r y t a n k ę z naczyniem przy studni. Dzięki temu zestawieniu artysta p o d k r e ś l a , że Chrystus nie tylko leczy ciało człowieka, lecz t a k ż e jest ź r ó d ł e m żywej wody u z d r a w i a j ą c e j dusze ludzi, o czym m ó w i Jezus Samarytance przy studni. XX Zwierz liże rany Izaakowi Izaak (Hiob?) siedzi między dwoma drzewami ozna­ czającymi las i trzyma nogi w sadzawce. Z prawej stro- 39 I �ny liże mu rany na nogach w i l k (pies?) i w ten koi ból Izaaka i pociesza go. XXI Dzień sposób zmarłych Scena przedstawia cmentarz z k r z y ż a m i , po k t ó r y m z prawej strony idzie ksiądz i modli się z k s i ą ż k i , a w dali, po lewej stronie, idzie kobieta z zapalonymi świeczkami. Obraz ten i jego t y t u ł ma p r z y p o m i n a ć ludziom, że k s i ą d z na cmentarzu chodzi po grobach i modli się nie t y l k o za wszystkich ś w i ę t y c h , lecz t a k ż e za „ n a p o l e o ­ n ó w , h i t l e r o w c ó w , żołnierzy polskich i a k o w c ó w " , s ł o ­ w e m za wszystkich z m a r ł y c h — konkluduje artysta — a nie za ś w i ę t y c h . Z m a r ł y m potrzebne jest ś w i a t ł o i dlatego ziemia w Dzień Z m a r ł y c h nie zakwita, lecz j a ś n i e j e blaskiem świec. Religijny obrzęd i m o d l i t w ę księdza przeciwstawia Majewski w tej samej l i n i i — p r a w u dziesięciu przy­ k a z a ń Bożych. XXII Dziesięć przykazań Po p r a w e j stronie sceny w y ł a n i a się zza chmur Bóg Ojciec, k t ó r y podaje Dekalog Mojżeszowi s t o j ą c e m u u s t ó p góry. Góra Synaj, gdzie objawia się Bóg Ojciec, przemienia się t u w Golgotę, na k t ó r e j stoi krzyż. Dzie­ sięć p r z y k a z a ń bożych o b o w i ą z u j e bowiem chrześcijan nadal, t y l k o w nowej ewangelicznej interpretacji Jezusa. XXIII Zesłanie Ducha Świętego Na ś r o d k u p ł a s k i e j ciemnej ziemi stoi Chrystus w białej szacie, na k t ó r e j w i d a ć czerwone serce. S p o g l ą d a on w górę i wznosi r ę c e do Boga Ojca z n a j d u j ą c e g o się nad n i m . Z kolei Bóg Ojciec pokazuje l e w ą r ę k ą na Ducha Świętego, k t ó r y unosi się nad n i m i w po­ staci gołębicy. A r t y s t a w y o b r a ż a w i ę c sobie zesłanie Ducha Ś w i ę t e g o jako s t a ł ą obecność na Ziemi Chrys­ tusa z „ g o r e j ą c y m sercem miłości". O d t ą d objawienie się Boga ludziom nie n a s t ę p u j e już w g ó r a c h czy na w y o d r ę b n i o n e j , rozjaśnionej i ukwieconej ziemi, jak to miało miejsce poprzednio, lecz w s z ę d z i e : na r ó w n i n i e i w y ż y n i e , i dotyczy wszystkich ludzi, a nie tylko w y ­ branych. W e d ł u g przepowiedni k r ó l o w e j Saby ma to — t w i e r ­ dzi Majewski — s p o w o d o w a ć „potopienie ś w i a t a utajo­ nego", p o g a ń s k i e g o , co przedstawia w alegorycznej sce­ nie: XXIV Potopienie świata utajonego W centrum obrazu stoi siłacz — cyklop na dużej r y b i e p ł y w a j ą c e j w morzu. Cyklop dźwiga na plecach obszerną truimnę z przytwierdzonymi do niej dwoma kluiczami. Z lewej strony z oceanu w y ł a n i a się k r ó l o w a m ó r z i p r a w ą r ę k ą pokazuje miejsce, w k t ó r y m siłacz ma w y r z u c i ć t r u m n ę . W z a m k n i ę t e j t r u m n i e ma mieścić się cały „ z a t a ­ jony", n i e c h r z e ś c i j a ń s k i ś w i a t . O jego szczelnym zam­ knięciu m a j ą m ó w i ć dwa w i e l k i e klucze, k t ó r e w i s z ą z boku t r u m n y i k t ó r e w t y m w y p a d k u są jakby od­ w r o t n o ś c i ą , p r z e c i w i e ń s t w e m kluczy św. Piotra do nie­ ba. „ Ś w i a t zatajony" polega bowiem na t y m , że czło­ wiek człowieka wykorzystuje, czyniąc swoim niewolni­ kiem, podczas gdy sam jest niewolnikiem śmierci... Pierwsze oibozy koncentracyjne — w y j a ś n i a Majewski — z a k ł a d a l i faraonowie, k a ż ą c niewolnikom b u d o w a ć grobowce-piramidy dla siebie i swoich u r z ę d n i k ó w . Dlate­ go, jak m ó w i przepowiednia, pod koniec obecnego ś w i a ­ ta ziemię zaleje woda, lecz nie cały ś w i a t zostanie za­ topiony w g ł ę b i n a c h morskich, a tylko jego nieludzka, n i e c h r z e ś c i j a ń s k a część. 4П Sauikając w u k ł a d z i e scen drugiej części „ ś w i a t a za­ krytego" p ó d o b n y o h relacji j a k na pierwszych drzwiach, m o ż n a z e s t a w i ć sceny X I X z X X I V i X X z X X I I I . Potopienie świata zatajonego ( X X I V ) jest uzdrowie­ niem m o r a l n y m ś w i a t a . Natomiast w Uzdrowieniu cho­ rego ( X I X ) , Chrystus uzdrawia nie t y l k o duchowo (Idź, nie grzesz więcej), ale i fizycznie (Wstań, podnieś łoże swoje i idź do domu swego — L u k . 5,23—24). Chrystus podchodzi do ludzi indywidualnie, a „ p o t o p i e n i e ś w i a t a utajonego" ma charakter alegoryczny i odnosi się do w y r z ą d z a n e g o przez ludzi zła na c a ł y m świecie. Jeszcze mocniej indywidualny, personalny stosunek do ludzi jest zaznaczony w d r u g i m zestawieniu. Błogosławiony Izaak (Hiob?) za jedynego pocieszyciela ma zwierzę, k t ó r e liże jego rany. Przyjaciele go opuścili, rodzina i m a j ę t n o ś c i p r z e p a d ł y , pozostał sam w lesie, lecz nie złorzeczy i nie odchodzi od Boga, a godzi się z jego wolą. Na tej o b r a z o - r z e ź b i e nie w i d a ć o b j a w i a j ą c e g o się Boga, lecz o jego obecności w pobliżu samotnego Izaaka ś w i a d c z y k w i t n ą c a ł ą k a (pojawiająca się na obrazie Majewskiego tam, gdzie jest Bóg). W inny zupełnie horyzont wierzeniowy (pochodzący z Dziejów Apostolskich) wpisane jest Z e s ł a n i e Ducha Świętego. Ma ono miejsce na niczym nie ukwieconej, ciemnej r ó w n i n i e i chciało by się powiedKieć, posiada z a s k a k u j ą c y chrystocentryczny charakter. Duch Ś w i ę t y unosi się bowiem nie t y l k o nad c a ł y m ś w i a t e m , ale i nad B o g i e m - i Chrystusem, który stoi na ziemi. Tchnie­ nie Ducha Ś w i ę t e g o obejmuje więc p o z o s t a ł e osoby bos­ kie i poprzez nie przenika na ś w i a t do wszelkich l u ­ dzi. Zesłanie jest konkretne, egzystencjalnie odczuwane przez k a ż d e g o człowieka, k t ó r e m u Chrystus olbjawa się niejako osobiście poprzez swe „ g o r e j ą c e serce miłości". Dopiero w dalszej kolajlnośei Jezus nakazuje (za p o ś r e d ­ nictwem kościoła) modlić się do Boga Ojca, k t ó r y z k o ­ lei przypomina o trzeciej osobie boskiej — Duchu Ś w i ę ­ t y m , p r z e n i k a j ą c y m wszystko. 'Na ten temat w y p o w i e d z i a ł się Majewski d o k ł a d ­ niej w swej kompozycji Krzyża z Ostatnią Wieczerzą, a w ołtarzu przypomina ją tylko w scenach X X I i X X I I . Obrazo-arzeźby te s ą podobnie jak na poprzednich drzwiach ( I I I , I V ) osią i tematem przewodnim sześciu scen. P o k a z u j ą one, że dzięki religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j , k t ó r e j p o d s t a w ą jest modlitwa do Boga za wszystkich z m a r ł y c h ludzi ( X X I ) i przestrzeganie dziesięciu przy­ k a z a ń m o ż l i w e jest p r z e k s z t a ł c e n i e starego ś w i a t a , po­ przez odkrycie Nowego Życia dzięki Duchowi Ś w i ę t e ­ mu, czego dalszą k o n s e k w e n c j ą ma być potopienie za­ tajonej i z a m k n i ę t e j w nieprawdzie i p ó ł p r a w d z i e czę­ ści starego ś w i a t a . Zrozumienie tego na poziomie „ z a k r y t e g o ś w i a t a " b ę d z i e i l u m i n a c j ą dla o g l ą d a j ą c e g o ołtarz, czego na­ s t ę p s t w e m powinno być otwarcie całego ołtarza. Histo­ ria człowieka religijnego zaczyna się bowiem od poczę­ cia Jezusa przez M a r i ę P a n n ę . Od tego momentu — w y j a ś n i a Majewski — liczą czas wszystkie p a ń s t w a i organizacje m i ę d z y n a r o d o w e i dlatego artysta rozpoczy­ na na ołtarzu opowieść o życiu M a r i i , Jezusa i Józefa. W e d ł u g apokryfu opowiadanego pnzez a r t y s t ę , przed poczęciem Jezusa żyły sobie trzy Marie, z k t ó r y c h jed­ na m i a ł a p o r a d z i ć Mesjasza. Ż a d n a jednak z nich nie w i e d z i a ł a , k t ó r ą do tego wybierze Bóg. P r z e b y w a ł y one p r z e w a ż n i e razem i oto w pewnej c h w i l i p o j a w i ł się Duch Ś w i ę t y , k t ó r y b i j ą c y m i od siebie promieniami łaski zapłodnił p r a w d z i w ą (a nie p o d e b r a n ą ) N a j ś w i ę t ­ szą P a n n ę M a r i ę . I Trzy podebrane Marie A r t y s t a łączy w jednej kompozycji dwa wydarze­ nia: Zwiastowanie N a j ś w i ę t s z e j Panny M a r i i i N a w i e - �I �dzenie w domu św. Anny. W obrazie t y m Duch Ś w i ę t y w postaci gołębicy unosi się w p r a w y m rogu kompo­ zycji i zsyła na klęczącą N a j ś w i ę t s z ą M a r i ę P a n n ę pro­ mienie u ś w i ę c a j ą c e j łaski. Poczyna ona w t y m momen­ cie Syna Bożego. Stojąca za P a n n ą M a r i ą Marynika (zwana T e r e s ą ) pokazuje na Ducha Ś w i ę t e g o r ę k ą , j a k ­ by mówiła „ Z d r o w a ś Mario, łaskiś pełna, Pan z Tobą..." a klęcząca po prawej stronie Maria (Anna?) dodaje „Błogosławionaś Ty między niewiastami i b ł o g o s ł a w i o n owoc żywota twojego...". II Maria porodziła Matka Boska idzie w czasie burzy przez las świecą, a w i l k i widząc ją, c h o w a j ą się za drzewa. V I Sw. Jan Chrzciciel polewa wodą głowę nurzonego do pasa w rzece-sadzawce Rodzina Syna Maria znika dopiero w ostatniej, V I scenie, gdy Jezus rozpoczyna s w ą działalność od chrztu z Ducha Świętego, a więc pozyskania p e ł n e j łaski Bożej, k t ó r ą posiada jego Matka. Jezusa Na odwrotnej stronie omawianych drzwi o ł t a r z o ­ wych w I części „świata zakrytego" Majewski u k a z a ł , że kobieta — Ewa — była p r z y c z y n ą grzechów, jakie pogrążyły ziemię w nieszczęściach. Teraz w „świecie o d k r y t y m " r ó w n i e ż kobieta — Maria — rodzi ludziom Boga i uczy swoim p o s t ę p o w a n i e m , jak można o s i ą g n ą ć r a d o ś ć i szczęście już na zismi. IV Su>. Trójca — czyli Maria, Jezus i św. Józef C e n t r a l n ą postacią na o b r a z o - r z e ź b i e jest dorasta­ jący Jezus. Po jego prawej stronie stoi Matka Boska, a po lewej św. Józef. Matka Boska i chłopczyk Jezus u b r a n i są na biało, co oznacza ich czystość i n i e w i n ­ ność. Na ich piersiach widzimy dwa „gorejące serca", k t ó r e m a j ą mówić ludziom o wielkiej miłości M a r i i i Chrystusa do człowieka. Matki Boskiej Gromnicznej niebezpieczeństwem za­ Scena V I koresponduje w jakiejś m i e r z ą ze sceną I , gdzie Duch Ś w i ę t y zsyła łaskę u ś w i ę c a j ą c ą na N a j ­ świętszą P a n n ę M a r l ę . Maria nie traci łaski po urodze­ niu syna (II) i jest nadal p r z y k ł a d e m bezwzględnego p o s ł u s z e ń s t w a w o l i Bożej ( I I I ) , a t a k ż e — wraz z Sy­ nem — miłości do Boga i ludzi (IV), co jest p o d s t a w ą do szczęścia i radości w rodzinie i stanowi m o t y w prze­ wodni omawianych drzwi. Ł a s k a Boska, k t ó r e j Maria jest p e ł n a , sprawia, że znikają przed Matką Boską wszystkie n i e b e z p i e c z e ń s t w a (V) z a r ó w n o na ziemi (w postaci wilków), j a k i niebie (pioruny), co Majewski j a k b y dla p o d k r e ś l e n i a siły M a r i i rzeźb: po p r z e k ą t n e j do sceny Maria porodziła Syna ( I I ) . Ucieczka da Egiptu. Św. Józef wskazuje r ę k ą na prawo, d o k ą d prowadzi osła, na k t ó r y m siedzi Matka Boska z D z i e c i ą t k i e m . S p o g l ą d a ona w l e w ą s t r o n ę j a k ­ by p a t r z y ł a na n a s t ę p n ą scenę p r z e d s t a w i a j ą c ą „miłość i radość św. Trójcy". V Jezusa Artysta nie w>rz2Źbił w tej scenie Ducha Świętego, choć m ó w i ł o jego obecności podczas chrztu Jezusa (i obiecał, że na niebie doklei gołębicę). Boże Narodzenie ma miejsce w Stajence Betlejem­ skiej. Jest ona j e d y n ą b u d o w l ą w y r z e ź b i o n ą na ołtarzu, bo w e d ł u g Majewskiego jej architektura nie utrudnia ludziom k o n t a k t u z p r z y r o d ą i kosmosem, gdyż przez jej dach w i d a ć g w i a z d ę b e t l e j e m s k ą . Na ś r o d k u szopki, nad żłobkiem, stoi m o d l ą c y się anioł. Obok niego po prawej stronie modli się stojąc Matka Boska, a z le­ wej św. Józef, który k ł a d ą c r ę k ę na żłobku p o d k r e ś l a , że jest opiekunem nowo narodzonego dziecka. Przed m a l e ń k i m Jezusem, M a t k ą Boską i św. J ó ­ zefem k l ę k a z lewej strony zamożny przybysz, a pod ż ł o b k i e m leży baranek s t a n o w i ą c y jakby zapowiedź przyszłej nauki i ofiary Chrystusa. III ze W „świecie o d k r y t y m " drugim w a ż n y m problemem (obok radości) jest sens ludzkiego cierpienia, w k t ó r y m r ó w n i e ż współuczestniczy Matka Boska, aby później mleć w s p ó ł u d z i a ł z Bogiem i ś w i ę t y m i w chwale nie­ bieskiej. Na scenach drugich drzwi „świata okrytego" pierw­ s z o p l a n o w ą postacią jest Chrystus. Z a p o w i e d z i ą przy­ szłej jego c h w a ł y niebieskiej jest Wjazd do Jerozolimy, ukazywany w V I I scenie. —• 2 luty — Marta przed nieba i ziemi Tabl. I I I . Ogólny schemat ruchu w „świecie o d k r y t y m " i kierunek ruchu w p o s z c z e g ó l n y c h scenach Niebo t i r * W 42 �VII Niedziela Palmowa Chrystus błogosławiąc wjeżdża na ośle do Jerozoli­ my. Przed n i m stoi mężczyzna, a za n i m kobieta, k t ó ­ rzy t r z y m a j ą w r ę k a c h palmy. Po t r i u m f a l n y m wjeździe Jezusa do miasta n a s t ę p u j e wydanie Go przez Judasza kapłanom. VIII Sąd nad Chrystusem W obrazie t y m rzeźbiarz ukazuje dwa r ó ż n e w y d a ­ rzenia: sprzedanie Jezusa k a p ł a n o m przez Judasza i scenę: Chrystus sądzony przez kapłana. Z prawej strony obrazu k a p ł a n wręcza Judaszowi woreczek ze srebrnikami, natomiast po 'lewej stronie, obok k a p ł a n a , stoi Chrystus ze z w i ą z a n y m i r ę k a m i , skazany na śmierć. IX Droga krzyżowa Jezus upada pod k r z y ż e m . Przed n i m stoi Maria, k t ó r a ze strachem patrzy na twarz u m ę c z o n e g o Boga. Natomiast za Chrystusem stoi Szymon Cyrenejczyk, k t ó r y pomaga Jezusowi podnieść krzyż. Na k o ń c u tej grupy w i d a ć żołnierza rzymskiego ze spisanym w y r o ­ kiem na Chrystusa. X Maria z Ukrzyżowanym Chrystusem Z prawej strony u k r z y ż o w a n e g o Chrystusa klęczy Matka Boska, a z lewej M a r y n i k a (Maria Magdalena). Z lewej strony podchodzi do k r z y ż a żołnierz rzymski, k t ó r y przebija bok Chrystusowi. Ze świeżej rany w y ­ p ł y w a woda i krew, co oznacza, że Jezus u m a r ł . Matka Boska modli się do swego Syna, s k ł a d a j ą c ręce, a Ma­ rynika rozpacza, c h w y t a j ą c się za g ł o w ę obiema r ę ­ kami. XI Złożenie Zmartwychwstanie Dwaj rycerze Chrystusa, m a j ą c rzymscy śpią na ziemi koło grobu między sobą r o z r z u c o n ą b r o ń . Nad Tabl. I V . N a s t ę p s t w o kolejnych \ . \ 1» W ten sposób Zmartwychwstanie stało się realiza­ cją pełni c h w a ł y niebieskiej, co na ziemi z a p o w i a d a ł a już c h w a ł a i cześć oddana Chrystusowi podczas wjazdu do Jerozolimy w obrazie V I I . Możliwość takiego wertykalnego n a s t ę p s t w a z d a r z e ń (ziemia — niebo) nie mieściła się w w y o b r a ź n i faryzeu­ szy, k t ó r z y skazali Jezusa na śmierć ( V I I I ) , aby potem złożyć jego ciało na zawsze do grobu ( X I ) . Zanim jed­ nak dopełniono życzenia faryzeuszy, konieczne było cier­ pienie Chrystusa w czasie drogi k r z y ż o w e j ( I X ) i ś m i e r ć na k r z y ż u (X). Dlatego ból i cierpienie stały się mo­ t y w e m przewodnim drugich drzwi „ ś w i a t a odkrytego". Na drugich drzwiach n a s t ę p s t w o kolejnych scen ma charakter w s t ę p u j ą c y spiralnie w g ó r ę — od c h w a ł y ziemskiej ( V I I ) poprzez drogę k a l w a r y j s k ą i u k r z y ż o ­ wanie ( I X , X ) , złożenie do grobu ( X I ) do Z m a r t w y c h ­ wstania ( X I I ) . Ten kierunek n a s t ę p s t w a z d a r z e ń jest odwrotny do kierunku na pierwszych drzwiach „świata odkrytego" (tabl. I I I ) , gdzie biegnie on od góry prawej strony w lewo, k u centrum kompozycji. R ó w n i e ż należy zwrócić u w a g ę na kierunek ruchu w poszczególnych scenach (tabl. V). U ż y w a j ą c p r z e n o ś n i , m o ż n a by po­ wiedzieć o drzwiach „ ś w i a t a odkrytego", że o ile ra­ dość ziemska ma dla Majewskiego ruch wielokierun­ kowy, to ból i cierpienie prowadzi u niego w jednym k i e r u n k u — do nieba i c h w a ł y niebieskiej. do grobu Niepozorne ciało Chrystusa, z a w i n i ę t e w b a n d a ż e , niosą w p r z e ś c i e r a d l e : z prawej strony nieznany m ę ż ­ czyzna, a z lewej Nikodem i Matka Boska. Maria oglą­ da się za siebie, widząc już jakby dzień Z m a r t w y c h ­ wstania ukazany w n a s t ę p n e j scenie. XII grobem, niejako ponad ostrzem ludzkiego oręża, unosi się Chrystus, obok k t ó r e g o na ziemi stoją dwaj anio­ łowie. Mesjasz trzyma w dłoni białą c h o r ą g i e w z k r z y ­ żem — symbol z w y c i ę s t w a . Anioł z prawej odwija o s t a t n i ą część ś m i e r t e l n e g o b a n d a ż a , a anioł z lewej strony oddaje Jezusowi pokłon. Zmartwychwstanie jest w ołtarzu pierwszym bez­ p o ś r e d n i m przejściem Chrystusa z ziemi do nieba. Po trzech dniach Jezus powraca na ziemię, aby po p e w n y m czasie wziąć ze sobą do nieba całą r o d z i n ę czyli M a t k ę Boską i opiekuna św. Józefa. Scena Wniebowzięcia Ro­ dziny jest dla artysty przede wszystkim w n i e b o w z i ę ­ ciem ludzkiej rodziny, a nie boskiej i dlatego nie po­ zwala jej n a z y w a ć ś w i ę t ą rodziną. W centralnej, naj­ wyższej scenie ołtarza chce on p o k a z a ć , że do nieba scen w „świecie odkrytym" Hie bo Л \ \ Ziemi я 43 1 ��Xi ��I П. 8. Ukoronowanie Marii, z w i e ń c z e n i e ołtarza chcą się dostać, wzorem rodziny Jezusa także i n n i wie­ rzący ludzie: pasterze i z w i e r z ę t a , z k t ó r y m i człowiek często przebywa. „ Z w i e r z ę t a bowiem są przyjacielami ludzi i wraz z n i m i zostały wygnane kiedyś z raju ( X V ) i chcą do niego wrócić". Scena centralna — Wniebowzięcie tami m i e s z k a ń c ó w ziemi. M a t k a Boska w y c i ą g a r ę k ę do ludzi i wskazuje na swoje g o r e j ą c e miłością serce. Po­ d o b n ą p o s t a w ę przybiera św. Józef unoszący się nad ziemią z prawej strony, z t y m t y l k o , że wskazuje na „ k r w a w i ą c e i g o r e j ą c e miłością serce Jezusa". Oba ser­ ca — Jezusa i M a r i i — są oznakami najwyższej bożej miłości do ludzi i znajdują się poniżej Chrystusa, na wysokości M a t k i Boskiej, czyli bliżej ziemi niż sam Bóg. P o m i ę d z y obu scenami unosi się obłok, na k t ó r y m stoi Jezus Chrystus. Jego r ę c e m a j ą ślady po g w o ź 'dziach, a z głowy niedawno ukoronowanej cierniem bije ogromny blask. P r a w ą r ę k ą Jezus wskazuje na uno­ szącego się nad n i m Boga Ojca, a lewą w y c i ą g a do l u ­ dzi, u k a z u j ą c i m swoje serce. Nad b ł o g o s ł a w i ą c y m Bogiem Ojcem unosi się Duch Ś w i ę t y w postaci g o ł ę ­ bicy. Wzlatuje ona pod samo sklepienie niebieskie, k t ó ­ re w obrazie centralnym tak jak i we wszystkich i n ­ nych scenach oznaczone jest ł u k i e m . Sklepienie to t y m jednak różni się od pozostałych, że w centralnej scenie zaznaczył w n i m Majewski „wejście do nieba" czyli słońce otoczone częstokołem promieni, które bronią w s t ę p u do nieba osobom nie p o w o ł a n y m . Wokół Chrystusa, Boga Ojca i Ducha Ś w i ę t e g o , uno­ si się pięć c h ó r ó w anielskich różnej wielkości, syme­ trycznie po dwa z k a ż d e j strony. Nad szafą ołtarza uno­ si się jeszcze jeden chór anielski z t r ą b a m i . Należące do niego dwa anioły n a c h y l a j ą się tak, aby w dole przez otwór w niebie słychać było dźwięki ich t r ą b głoszących n i e b i a ń s k ą c h w a ł ę Ukoronowania M a t k i Bos­ kiej, k t ó r e ma miejsce w samym centrum słońca. Po lewej stronie M a t k i Boskiej stoją dwaj k r ó l o w i e (pol- Tabl. V Rodziny Na ziemi, nad k t ó r ą ma miejsce scena W n i e b o w z i ę ­ cia M a t k i Boskiej, Jezusa i św. J*zefa, znajduje się góra. Oznacza ona miejsce na świecie, z którego naj­ bliżej jest do Boga (i dlatego z góry do nieba w s t ę p u j e Chrystus) oraz przypomina, że ziemia jest kulista. N a j ­ dalej od centrum, w k t ó r y m znajduje się Chrystus, sto­ ją Trzej K r ó l o w i e . Są oni m ę d r c a m i ś w i a t a , znają Pis­ mo, lecz nie oni p o k a z u j ą ludziom Chrystusa lecz na od­ w r ó t — ludzie i m . Po prawej stronie wskazuje na Je­ zusa Egipcjanin. Natomiast trzeciemu k r ó l o w i , m ę d r c o ­ w i s t o j ą c e m u po lewej stronie, pokazuje go dziecko sie­ d z ą c e na r ę k u kobiety, k t ó r a rozmawia ze swoją s ą ­ s i a d k ą . Bo dziecko jest zawsze bardziej spostrzegawcze niż dorośli — w y j a ś n i a artysta. R ó w n i e szybko jak ma­ l e ń s t w o na r ę k a c h matki, widzą Chrystusa w n i e b o w s t ę pującego: pasterz, w ę d r o w i e c i z w i e r z ę t a — bo żyją blisko z p r z y r o d ą i w i d z ą wszystko, co się w o k ó ł nich dzieje — dodaje Majewski, sam dawny pasterz i obo­ rowy... W ę d r o w i e c z a t r z y m a ł się u podnóża góry, a pasterz wszedł za Chrystusem aż na jej szczyt i tam olśniony blaskiem W n i e b o w s t ą p i e n i a cały odchylił się do tyłu i rozłożył ręce. Obok niego stoi na tylnych nogach osioł Jezusa, k t ó r y t a k ż e chce się za swym panem dostać do nieba. Wiedzione i n s t y n k t e m trzy inne z w i e r z ę t a r ó w ­ nież w s p i n a j ą się na górę, aby być j a k najbliżej Boga. W n i e b o w s t ę p u j ą e e postacie i m i e s z k a ń c y nieba m a j ą stroje bez srebra i złota, bo oba te metale są a t r y b u ­ 47 Г �sey?). Unoszą k o r o n ę nad M a r i ą P a n n ą , w drugiej r ę c e obaj zaciskają szable. T w o r z ą oni jakby siódmy chór anielski, który wraz z dwoma rycerzami s t o j ą c y m i da­ lej, trzyma s t r a ż przy Matce B o s k i e j . Gotowi są oni rozpocząć bój na k a ż d y rozkaz M a r i i , zgodnie ze sło­ w a m i pieśni „Rycerze M a r y i , kroczymy na b ó j , na k a ż ­ dy rozkaz T w ó j , My Polska, my n a r ó d , my Twój...". l4 W centralnej scenie i na szczycie ołtarza większość postaci została w y r z e ź b i o n a w dziesięciu t r ó j o s o b o w y c h grupach (tab. V ) . Istnieje tylko jedna czteroosobowa grupa, w k t ó r e j od trzech dorosłych postaci w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a się w i e l k o ś c i ą i jasnym kolorem stroju m a ­ łe dziecko, trzymane przez m a t k ę na r ę k u . Podobnie „Rodzina Jezusa" tworzy „Sw. T r ó j c ę " o ile nie w l i ­ czy się do trzech osób boskich Chrystusa. W t y m d r u ­ gim przypadku Matka Boska i święty Józef b ę d ą t w o ­ r z y l i w m i a r ę s t a b i l n ą p a r ę unoszącą się nad ziemią, różną od trzech osób boskich ( w y r z e ź b i o n y c h w pionie) podobnie jak dizdecko od trzech osób d o r o s ł y c h w czte­ roosobowej grupie. Dlatego można hipotetycznie zało­ żyć, ż e Matka Boska, ś w . Józef i dziecko t w o r z ą jakby g r u p ę trzech postaci ludzkich unoszonych do nieba na o b ł o k a c h lub, w przypadku dziecka, na r ę k a c h matki. Zgadzało by się to z n a u k ą Chrystusa, k t ó r y d a w a ł nie­ w i n n o ś ć dziecka za wzór do n a ś l a d o w a n i a t y m wszyst­ k i m , którzy chcą się dostać ido nieba. Tak więc w centralnej części szafy ołtarza panuje ożywiony r u c h dzięki niesymetrycznym, niestabilnym t r ó j k o m (w p r z e c i w i e ń s t w i e do w y w a ż o n y c h c z w ó r e k i dwójek) oraz gestykulacji tych postaci często przeciw­ nej do k i e r u n k u ruchu, np. M a t k a Boska i św. Józef w y c i ą g a j ą r ę c e w dół choć sami unoszą się do g ó r y . Należy też z a z n a c z y ć , ż e w scenie centralnej odpo­ wiednikiem ł u k u sklepienia niebieskiego jest na ziemi góra, a drugim przypomnieniem tego ł u k u jest usytuo­ wanie na o b ł o k a c h trzech osób z rodziny Chrystusa. Tak więc dwadzieścia cztery razy p o w t ó r z o n y l u k nie­ bieski na kolejnych scenach „ k a l e n d a r z a " Majewskiego jest w centrum o ł t a r z a t r z y k r o t n i e p o d k r e ś l o n y przez d w u k r o t n e o d w o ł a n i e się artysty do analogii l u k u : 1 — ziemi; 2 — obłoków-izbiarndków wody oraz 3 — samego sklepienia niebieskiego, zbudowanego z powietrza, za k t ó r y m znajduje się w centrum nieba ogień niebies­ k i — słońce. W ten sposób p r z y p o m n i a ł Majewski o czterech ż y ­ wiołach, k t ó r e w c h w i l i w n i e b o w z i ę c i a Boga i ludzi t w o r z ą ze sobą s t a b i l n ą jedność (w p r z e c i w i e ń s t w i e do ruchu postaci) podczas gdy naturalne przemieszczanie się żywiołów w przyrodzie jest powodem nieustannego ruchu z i e m i . W ten sposób ś w i a t przyrody upodabnia się przez moment do nieba, gdzie w jasności ognistego centrum ustaje wszelki ruch a w i e l k i s p o k ó j urozmai­ cają tylko d ź w i ę k i anielskich t r ą b d o p ł y w a j ą c e z niż­ szych p i ę t e r nieba (zaś postacie z Ukoronowania M a t k i Boskiej zastygają w hieratycznych pozach). W promieniach słońca nad Ukoronowaniem Matki Boskiej umieścił Majewski p r o s t o k ą t z k r z y ż e m św. A n ­ drzeja. Rysunek ten pełni rolę trzeciego ozdobnika w o ł t a r z u {obok d w ó c h b u k i e t ó w z k w i a t a m i ) jakie ar­ tysta n a m a l o w a ł na predelli ołtarza obok tabernaku­ l u m . Dla nas jednak ten trzeci ozdobnik staje się pewnego rodzaju kluczem czy raczej pdtwierdzeniem klucza, w e d ł u g k t ó r e g o z e s t a w i l i ś m y po p r z e c i n a j ą c y c h się p r z e k ą t n y c h sceny na s k r z y d ł a c h ołtarza. K r z y ż św. Andrzeja jest w o ł t a r z u p o d s t a w ą wielkiego k r z y ż a ( i t y m sa.mytm przypomina n a m symbolicznie, że w pod­ stawie knzyża mieści się grzech, religia, r a d o ś ć , ból i c h w a ł a , co zostało w y r z e ź b i o n e niżej na s k r z y d ł a c h oł­ tarza). W i e l k i k r z y ż jest d r u g i m r z y m s k i m k r z y ż e m 1 ! l ł 17 48 z n a j d u j ą c y m się na ś r o d k u ołtarza, bo pierwszy, czar­ ny krucyfiks z b i a ł y m Chrystusem, dostrzegamy na tabernakulum po „ o d k r y c i u " o ł t a r z a . T y l k o bowiem z perspektywy k r z y ż a z u k r z y ż o w a n y m Chrystusem mo­ żliwe jest o g l ą d a n i e Wniebowzięcia Rodziny. W ten sposób krzyż zostaje ukazany przez M a j e w ­ skiego jeszcze raz (po k r z y ż u z Ostatnią Wieczerzą), ja­ ko droga do nieba, poprzez k t ó r ą należy przejść i z perspektywy k t ó r e j powinno się oglądać ś w i a t — aby go pojąć. Rola krzyża jest dla Majewskiego tak wielka, że na szczycie ołtarza nie mieści się on w niebie, ale g ó ­ ruje ponad wszystkimi p i ę t r a m i niebieskimi jako zbaw­ czy znak — b r ą z o w y k r z y ż bez Chrystusa. Kolor b r ą z o w y przywodzi na myśl .barwę r a m i mensy o ł t a r z o w e j . Dla Majewskiego brąz jest też k o ­ lorem drzewek, k t ó r e tak bardzo lubii rzeźbić. Być m o ­ że więc na zasadzie analogii sam o ł t a r z r ó w n i e ż m o ż ­ na by p o r ó w n a ć do wielkiego drzewa, k t ó r e g o korzenie stanowi komoda — mensa, pień tabernakulum, g ł ó w n y konar szafa i z w i e ń c z e n i e ołtarza, a gałęzie to s k r z y d ł a szafy. O p r ó c z b r ą z u dużo jest w ołtarzu zieleni, k t ó r a przypomina b a r w ą liście oraz b ł ę k i t u , k o j a r z ą c e g o się z powietrzem p r z e ś w i t u j ą c y m między liśćmi i g a ł ę ­ ziami. Ponadto artysta k a ż d ą swoją p r a c ę nasyca sokiem ż y w i c z n y m i robi to też z o ł t a r z e m , aby działał na oglądającego nie tylko widokiem, ale i k o j ą c y m zapa­ chem poehbdiząeym z drzewa. Na zakończenie należy zaznaczyć, że S t a n i s ł a w M a ­ jewski m ó w i często o sobie, że jest n i e w i e r z ą c y — r o ­ z u m i e j ą c przez to, iż nie jest p r a k t y k u j ą c y m katolikiem, choć zaznacza, ż e wierzy w duchy i dusze oraz, że przynajmniej raz w r o k u chodzi do kościoła. Biblia jest dla niego w dużej mierze opowieścią f a n t a s t y c z n ą , co wcale nie umniejsza głoszonej przez niego prawdy. Majewski c h ę t n i e p o d p o r z ą d k o w u j e się b i b l i j n y m k o n ­ wencjom opowieści i w y o b r a ż e ń , by dzięki temu móc głosić p r a w d ę o świecie. Chce też, aby szerokie rzesze „prostego l u d u " ś m i a ł y się i p ł a k a ł y oglądając jego ołtarz. Wyjaśnia przy t y m , że dla siebie i dla n i e k t ó r y c h znajomych rzeźbiłby n i e k t ó r e biblijne postacie z u p e ł n i e inaczej, np. anioły byłyby bez s k r z y d e ł , ale dla ogól­ nego zrozumienia nie o d s t ę p u j e od p r z y j ę t e g o kanonu wyobrażeń. M i m o że często .myśli o niebie, duchach i duszach ( k t ó r e j a k twierdzi dwa razy d o k ł a d n i e w życiu w i ­ dział) n a j w a ż n i e j s z y jest dla niego, na co dzień, drugi człowiek, dla k t ó r e g o rzeźbi swoje prace. Słucha więc i czyta pilnie wszystkie opinie, jakie się o jego pracy w y g ł a s z a i pisze. Często nie zgadza się z n i m i , .lecz na skutek k r y t y k i mioże wiele zmienić w swoich k o n ­ cepcjach, np. w samym ołtarzu, po w y s ł u c h a n i u uwag krytycznych, zdjął misterne ryzality nad Ostatnią Wie­ czerzą i pod K o r o n a c j ą Matki Boskiej i co innego umie­ ścił w ich miejsce. R ó w n i e ż pod w p ł y w e m k r y t y k i doszedł do wnios­ ku, że za dużo zrobił krzyży na ołtarzu, tak że m o ż e on k o m u ś przywodzić na myśl cmentarz, a nie r a d o ś ć z w n i e b o w z i ę c i a Rodziny. Jednak w t y m przypadku nie z r e z y g n o w a ł nawet z postawienia p r z e n o ś n e g o k r u ­ cyfiksu r.a ołtarzu, p o n i e w a ż w kompozycji ołtarza wszystkie k r z y ż e m a j ą ogromne znaczenie i nie m o ż n a z nich z r e z y g n o w a ć tak, j a k rezygnuje się z wielu nieznaczących d r o b i a z g ó w . Podczas częstych s p o t k a ń z Majewskim w i d z i a ł e m go tylko dwa razy w pełni pogodnego, spokojnego i �dostojnego. Mówił wówczas nieco wolniej niż zwykle oraz rzadko przechodził z tematu na temat. Przypo­ m n i a ł y nam się w ó w c z a s jego r o z w a ż a n i a o t y m , jak to on jako artysta może żyć obecnie samodzielnie, bo jest samowystarczalny i dzięki swojej s a m o t n o ś c i mo­ że być szczęśliwy na ziemi niczyim w niebie, gdzie nie ma hierarchicznej zależności między ludźmi. Chwile „ziemskiego w n i e b o w z i ę c i a " są jednak dla artysty bar­ dzo rzadkie, bo na co dzień musi on, jako z w y k ł y czło­ wiek, stale w a l c z y ć z „ d i a b e l s k i m ś w i a t e m " . W realizacji planu zbudowania O ł t a r z a pomogło Majewskiemu Ministerstwo K u l t u r y i Sztuki, przyzna­ j ą c m u wysokie stypendium. O ł t a r z zakupiło P a ń s t w o w e Muzeum Etnograficzne w Warszawie, tam też jest on wystawiony. Mniejszy, zbliżony w koncepcji ideowej ołtarz w y ­ k o n a ł n a s t ę p n i e rzeźbiarz na z a m ó w i e n i e Ludwiga Z i m merera. Znajduje się on w jego kolekcji. PRZYPISY 1 Por.: W. W. Iwanow, W. N . T o p o r ó w , Issledowanija w oblasti słowiańskich drewnostiej, Moskwa 1974; M . Eliade, Sacrum, mit, historia, Warszawa 1970, s. 132—182. W i t Stwosz, Ołtarz krakowski, Warszawa 1951. Zycie Majewskiego bardzo często przypomina o d o ś w i a d c z e n i u r e l i g i j n y m , k t ó r e van der Leeuw ujmuje jako szukanie sensu życia i d ą ż e n i e do przekroczenia granic życia w danych sytuacjach poprzez poszukiwa­ nie i wykorzystanie „mocy", k t ó r ą w w y p a d k u Majew­ skiego jest twórczość artystyczna. Por.: G. van Leeuw, Phanomenologie der Religion, Tubingen 1970; Z. J. Zdybicka, Fenomenologiczne koncepcje religii (w.) Studio z filozofii Boga T. 3, Warszawa 1977, s. 308—309. T. Dobrowolski, Polska rzeźba ludowa, L w ó w 1933, s. 22—23. Por.: Współczesna rzeźba ludowa, Katalog w y ­ stawy pokonkursowei, Opole 1974, s. 16—17. Por.: J. K u r e k , Wizja wszechświata w twórczości Stanisława Majewskiego, „Polska Sztuka L u d o w a " R. X X I , 1977, nr 4. Majewskiemu nie w y s t a r c z y ł a pierwotna wersja krzyża z d r a b i n ą opisana w a r t y k u l e Jana K u r k a (op. cit.). Później artysta z a s t a n a w i a j ą c się, jak można naj­ lepiej p o k a z a ć ludziom d r o g ę p r o w a d z ą c ą poprzez k r z y ż do nieba, wyrzeźbił w n a s t ę p n y c h wersjach tej k o m ­ pozycja wizór do n a ś l a d o w a n i a — M a t k ę Boską wcho­ dzącą po szczeblach drabiny. Natomiast po bokach k r z y ż a zaznaczył cegiełki — stopnie drogi, k t ó r e m a j ą o b r a z o w a ć po jednej stronie krzyża dziesięć p r z y k a z a ń bożych, a po drugiej osiem s a k r a m e n t ó w (błogosła­ wieństw?). Judasz ukazany jest w tej kompozycji jako je­ dyna postać stająca w ś r ó d osób zebranych w wieczer­ n i k u . Stoi on najdalej z p r a w e j strony Chrystusa i t r z y ­ ma w r ę k u p i e n i ą d z tak, jak k a p ł a n rzymsko-katolicki h o s t i ę podczas Podniesienia przy ołtarzu. Wiatr w Starym i N o w y m Testamencie symboli­ zuje sposób działania Boga i i n t y m n o ś ć jego rozmowy z ludźmi. Jest n i m najczęściej ł a g o d n y powiew, ale mo­ że być t a k ż e wichura, burza jako symbole strasznych poleceń Boga (por. I . K r ó l e w s k i e , 19, 11—.14). in p o r o k Daniel jest p i e r w s z ą osobą w Starym Testamencie, k t ó r a zapowiada niemal apokaliptycznie przyjście Syna Człowieczego na o b ł o k a c h niebieskich 2 3 4 5 6 7 8 9 r (Daniel, 7, 13—14). Jego obraz w y s ł a n n i k a Boga jest z a s k a k u j ą c o odmienny od tego, co głoszą wcześniejsze księgi Starego Testamentu, p r z e p o w i a d a j ą c e Mesjasza jako króla i syna Dawida. Odnosi się to do Ostatniej Wieczerzy w y r z e ź b i o ­ nej na poziomej belce krzyża. Chairakterysitjсиле jest, że w Ewangelia św. Ja­ na nie ma b e z p o ś r e d n i e g o opisu Ostatniej Wieczerzy znanego z innych Ewangelii, jest natomiast interpreta­ cja znaczenia Eucharystii (Jan, 6). Por. A. Gerkcn, Teo­ logia Eucharystii, Warszawa 1977, s. 50—56. Nazwy n i e k t ó r y c h scen na ołtarzu cytuję zgod­ nie z ortografią podpisów do szkiców tych scen w y k o ­ nanych o ł ó w k i e m na l u ź n y c h kartkach papieru. Cha­ rakterystyczne jest przy t y m , że nazwy te często od­ noszą się do przeszłości lub m a j ą c e j n a s t ą p i ć p r z y s z ł o ­ ści w z g l ę d e m sceny w y r z e ź b i o n e j , np. „ A d a m i Ewa zgrzeszyli w Raju", podczas gdy scena przedstawia pierwszych r o d z i c ó w jeszcze przed p o p e ł n i e n i e m grze­ chu. M a t k a Boska znajduje się w centrum nieba symbolizowanym przez jego s i ó d m e p i ę t r o . S i ó d e m k a jest więc tu znakiem pełni. Liczby trzy i cztery, siedem i dziewięć m a j ą bardzo w a ż n e znaczenie w kulturze archaicznej, w t y m t a k ż e w polskiej k u l t u r z e ludowej. Por.: W. N . Topo­ r ó w , O modelach liczbowych w kulturach archaicznych, „ T e k s t y " 1974, n r 1, s. 157—168; J. Ś w i ą t e k , Liczby trzy i dziewięć w mitach, wyobrażeniach mistycznych, prak­ tykach i zwyczajach ludowych, „Lud", T. 11, 1905, s. 371—388. Majewski ujął lapidarnie ruch czterech ż y w i o ­ łów w r z e ź b i e Strażak. Por.: J. .Kurek, op. cit. Jasne bukiety k w i a t ó w są namalowane na czar­ nej predelli ołtarza po obu stronach tabernakulum. Są one umieszczone w p o ł o w i e wysokości predelli, aby w i ­ dać je było nad trojiramiennym świecznikiem w w y p a d ­ k u , gdyby się świece wypaliły... Trzeba bowiem jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że cała kompozycja ołtarza to przecho­ dzenie z m r o k u wieczernika poprzez noc otaczającą ta­ bernakulum do barwnego ś w i a t a i jasności niebieskiej, k t ó r e j szczytem jest k r ą g słoneczny. Podczas n a b o ż e ń ­ stwa mrok nocy, w k t ó r y m u k r y t e jest tabernakulum, m a j ą r o z ś w i e t l a ć świece, a w w y p a d k u ich b r a k u jasne kwiaty. 1 1 1 2 13 14 1 5 1 9 1 7 Wszystkie zdjęcia czarno-białe ołtarza: J . Swiderski: kolor: J . Sobolewski: rysunki: autor, opr. J . Michałowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/93a2e18b7c39133b414e0f457daeae07.pdf e06f082dfc5fd000302154dfdd2cea3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3195 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2992 Title A name given to the resource Drzeworyty leżajskie i ich rodowód / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.47-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa śMtr;iwi«4ue M a ł k i L Lożajsk jest dawną ^ n t s w inn-kn Bor.*'j k i DRZEWORYTY LEŻAJSKIE | ICH R O D O W Ó D m królowszczyzną, siedzibą starostwa, dowania k l a s z t o r u — droga b y ł a daleka. Z a n i m Tomasz Micha- wielo­ łok p e ł e n obaw i w ą t p l i w o ś c i z a c z ą ł d z i a ł a ć , m i a ł jeszcze t r z y - k r o t n i e niszczone przez n a p a d y T a t a r ó w , k t ó r y c h zagony do­ k r o t n o objawienio i zapownienie, że uda m u się z w a l c z y ć wszys-; miastem o starych tradycjach miejskich. cierały aż tutaj. Miasto było N i c dziwnego, ż e w y b u d o w a n y w X V I I w. tkie przeszkody. M a t k a Boska pokazała Michałkowi kształt klasztor m i a ł charaktor o b r o n n y , podobnio j a k inno k l a s z t o r y p r z y s z ł e j ś w i ą t y n i i u k a z a ł a miejsce 12 o ł t a r z y . Ona w y b r a ł a tego t y p u Bernardynów na wschodnich teronach Rzeczpospolitej. U g r u n t o ­ w a n i e r e l i g i i k a t o l i c k i o j w t y c h stronach nie n a s t ą p i ł o bez w a l k na stróżów świątyni i ponownie zapewniła, że udzieli p o m o c y nie t y l k o m i e s z k a ń c o m , ale i okolicznej l u d n o ś c i i zamieśzok. O d n o t o w a ć należy w a l k i p o m i ę d z y zwolennikiem a t a k ż e p i e l g r z y m o m . M i c h a ł e k p r z e k a z a ł w i a d o m o ś ć o obja­ reformacji Ł u k a s z e m z B n i n a O p a l i ń s k i m , wieniu starostą leżajskim, a Stanisławem Stadnickim zwanym diabłem z Ł a ń c u t a . wadzenie t u z a k o n u B e r n a r d y n ó w Wpro­ z n a n y c h ze swoich poczy­ n a ń na p o l u r o z w i j a n i a s z t u k i p r z y c z y n i ł o się walnio do w y b u dawania ogromnego barokowego k o ś c i o ł a . Sławę Lożajska zapoczątkowało Żyjący leżajski, wówczas Tomasz cudowne objawionie N a j ­ Michałek, Strykowski Chrystusa. K ł o p o t y r o z p o c z ę ł y się z c h w i l ą , g d y p o d k r z y ż zaczęli p r z y c h o ­ dzić ludzie. R o z c h o d z i ł y s i ę wieści o uzdrowieniach nie t y l k o l u d z i , ale i z w i o r z ą t w czasie szalejącej p o d ó w c z a s zarazy. K r o ­ 1 ś w i ę t s z e j P a n n y M a r i i , odnotowane w 1590 r . starszym m i a s t a , a n a b o ż n y r a d n y Jerzy k a z a ł w t y m miejscu p o s t a w i ć k r z y ż z p o d o b i z n ą pobożny n i k a r z z a k o n n y n o t u j e : , , A iż w t e n czas srogie powietrze na b y d ł o p a n o w a ł o , t e d y b y d ł o g r o m a d a m i o d W o ł y n i a i inszych 2 mieszczanin r o d e m z Giedlarowej, ilokroć s z o d ł do lasu zbiorać drzewo, z a n i m w z i ą ł s i e k i e r ę do r ę k i m o d l i ł się do M a t k i Bos­ stron n a t o mieysce p ę d z o n o , k t ó r e skoro o k o ł o onego s ł u p k a obegnano, zaraz zdrowo z o s t a ł o " . szerzenie się k u l t u miał 3 Niemały wpływ na roz­ opisany przez k r o n i k a r z a w y p a d e k , k i e j . W t r a k c i e jednej z w y p r a w do lasu zatopionemu w m o d l i ­ g d y p r z e j e ż d ż a j ą c y p a n Rzeszotarski zmuszony b y ł do zatrzy- t w i e M i c h a ł k o w i u k a z a ł o się n i e z w y k ł e ś w i a t ł o . U j r z a ł Matkę m a n i a s i ę , bo jego k o n i o p a d ł y n a k o l a n a przed o w y m „ s ł u p k i e m " , B o s k ą z D z i e c i ą t k i e m i Św. J ó z e f a w dostojnej postaci. Z w i o l k ą na k t ó r y m b y ł a zawieszona M ę k a P a ń s k a i nie c h c i a ł y r u s z y ć czcią przyjął z miejsca. W ł a ś c i c i e l u k l ą k ł p r z e d k r z y ż o m i z a c z ą ł się m o d l i ć . t o objawienie, p o w i ą z a n o z poleceniem: M a t k a B o ż a ż y c z y sobie, a b y t u t a j zbudowano k o ś c i ó ł , bo w y b r a ł a sobie W ó w c z a s „ N . Panna w i d o m i e p o k a z a ł a i z g r z e c h ó w strofowa- t o miejsce, a b y r a t o w a ć g r z e s z n i k ó w i b y ć dla n i c h ucioczką. wszy n o w i n ę t ę szczęśliwą l u d z i o m ogłosić k a z a ł a . J a k o ż zaraz P o l e c i ł a M i c h a ł k o w i iść do starszych m i a s t a i p r z e k a z a ć i m t o s t r o f o w a ł (pan Rzeszotarski) mieszczany tuteczne, ż e t a k nie­ ż y c z e n i e . Od p r y w a t n e g o objawienia do b u d o w y k o ś c i o ł a i fun­ d b a l i b y l i miejsca t a k ś w i ę t e g o , N a j ś w i ę t s z e j Pannie o d B o g a 47 I �Dopiero w 1608 r. Ł u k a s z Opaliński, m a r s z a ł e k wielki koronny, starosta l e ż a j s k i , w y b u d o w a ł na miejscu objawienia obszerniejszy k o ś c i ó ł d r e w n i a n y z 12 o ł t a r z a m i i o d d a ł go B e r n a r d y n o m . Dalszy etap r o z w o j u — to wystawienie murowanego k o ś c i o ł a przez A n n ę z P i l c z y O p a l i ń s k ą w l a t a c h 1618—1628. W t y m k s z t a ł c i e k o ś c i ó ł p r z e t r w a ł do d n i a dzisiejszego. 7 N a o d n o t o w a n i e z a s ł u g u j e jeszcze jedno wydarzenie z d z i e j ó w obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j : koronacja obrazu p a p i e s k i m i k o r o n a m i w 1752 r . za pozwoleniem p a p i e ż a B e n e d y k t a X I X . W h i e r a c h i i miejsc ś w i ę t y c h b y ł a to n o b i l i t a c j a s z c z e g ó l n e g o r o d z a j u . J u ż od 1634 r . miejsce to z o s t a ł o uznane za cudowne, a p r z y p a d k i c u d ó w z o s t a ł y przebadane przez s p e c j a l n ą K o m i s j ę duchowną. 8 U r o c z y s t o ś c i koronacyjne trwające ponad 8 dni, p r z y g o t o w y w a n e z w i e l k ą p i e c z ą przez d ł u ż s z y czas, z a p i s a ł y się na d ł u g o w p a m i ę c i w i e r n y c h . W a r t o t u p r z y t o c z y ć u r y w e k opisu, a b y z o r i e n t o w a ć się w randze u r o c z y s t o ś c i i j e j charaktorze: „Największy p r z y p ł y w l u d u m i a ł miejsce 7 września. W t y m d n i u nieustannie p r z y b y w a ł y mnogie k o m p a n i e , z k t ó ­ r y c h wiele liczyło po p a r ę t y s i ę c y g ł ó w , tak dalece, żo n a p e ł n i ­ ł y nie t y l k o c a ł y L e ż a j s k , ale i wsie okoliczne. T ł u m y b y ł y t a k w i e l k i e , ż e r u c h w L e ż a j s k u i na drodze do k l a s z t o r u b y ł utru­ d n i o n y . T e g o ż d n i a 7 w r z e ś n i a po p o ł u d n i u z o s t a ł c u d o w n y obraz M a t k i B o ż e j z k a p l i c y u r o c z y ś c i e wyniesiony. N i e b a w e m przed pałacom Potockich w mieście zaczęły się s z y k o w a ć wojska, m i l i c j e nadworne, cechy, b r a c t w a , c h o r ą g w i e , kompanie prze­ r ó ż n e i c a ł y ten o g r o m n y p o c h ó d r u s z y ł k u k l a s z t o r o w i . Z a n i e m i w przepysznej k a r o c y wieźli dwaj Potoccy S t a n i s ł a w i K s a w e r y owe k o r o n y do k o r o n a c j i przeznaczone. Dopiero teraz za t ą ka­ r o c ą r o z w i n ę ł a się niezmiernie d ł u g a k a w a l k a d a k a r e t , p o j a z d ó w , kolas, kolebek i różnogo rodzaju wehikułów, zajętych przoz m n i e j l u b więcoj dostojne osoby. P o c z ą t e k p o c h o d u j u ż od da­ w n a j a k m ó g ł , t a k się g r u p o w a ł w losie k o ł o k o ś c i o ł a , g d y ostatnio karoce w y j e ż d ż a ł y dopiero z p a ł a c u , w z g l ę d n i o z miasta. G d y j u ż ^ s ICY* a W W O O.BEF.NARDYNOU/j..« ! obaj Potoccy w i o z ą c y k o r o n y s t a n ę l i p r z ó d ś w i ą t y n i ą a p o t e m c h o ć z t r u d e m d o t a r l i przed „ m a j o s t a t " i do biskupa, o c z e k u j ą cogo i c h na s w y m t r o n i e , w ó w c z a s syn w o j e w o d y kijowskiego p a n I I . 2. Matka Boska Leżajska, K s a w e r y P o t o c k i w y g ł o s i ł u r o c z y s t ą m o w ę do k s i ę d z a d r z e w o r y t z 1826 r. biskupa — k o r o n a t o r a , i w jego r ę c e o b a j : ojciec i syn złożyli p r z y w i e ­ ziono k o r o n y . N a t o p r z e m ó w i e n i e z d o s t o j n ą p o w a g ą odpowia­ d a ł biskup, poczom obie k o r o n y z a n i ó s ł na o ł t a r z „majestatu" Żmudzi i złożył przed c u d o w n y m obrazem. T e j ż e c h w i l i z a g r a ł y w k o ś ­ samej. P r z e t o ż ludzie g r o m a d a m i s y p a ć się p o c z ę l i na t o miejsce, ciele fanfary, a na z e w n ą t r z z a g r z m i a ł a o g ł u s z a j ą c a salwa armat a mieszczanie się d z i w o w a l i co b y to takiego b y ł o i s k ą d b y ( l u ­ i r ę c z n o j b r o n i . Po tej salwie w y s z o d ł na a m b o n ę b y ł y p r o w i n ­ obranego. I w r a c a j ą c się rozgłosił t o wszystko a ż do dzie) w i a d o m o ś ć m i e l i . " W literaturze gólne etapy cjał naszego zakonu o. M i c h a ł Paszkiewicz i p o r y w a j ą c e w y g ł o ­ 4 kronikarskiej m o ż e m y prześledzić powstawania k u l t u p o c z y n a j ą c poszcze­ od i n d y w i d u a l n e j p o b o ż n o ś c i Tomasza M i c h a ł k a przez k u l t o znaczeniu lokalnym sił kazanie (...) N a z a j u t r z dnia 8 w r z e ś n i a j u ż od wczesnego ś w i t u w y c h o d z i ł y mszo Św., k t ó r o nieustannie odprawiano nie t y l k o p r z y wszystkich o ł t a r z a c h w kościele, ale t a k ż e p r z y licz­ n y c h o ł t a r z a c h , u s t a w i o n y c h na ten cel w d z i e d z i ń c u k o ś c i e l n y m , do o g ó l n o n a r o d o w e g o . Dalszy c i ą g h i s t o r i i „sprawiedliwego Michałka" w i ą ż e się a nawet na p l a c u p r z y k l a s z t o r n y m p r z y f i g u r a c h . Odprawiono z o s o b ą proboszcza miojseowego k o ś c i o ł a — A l b e r t a Wiszogrota. t y c h m s z y ś w . o k o ł o 400, m o g ł y zatem te k r o c i o w e t ł u m y l u d u — D o p u ś c i ł się o n p r o f a n a c j i s k ł a d a n y c h p r z y figurze w o t ó w , k a z a ł c h o ć nie d o c i s n ę ł y się do k o ś c i o ł a — w y s ł u c h a ć w t y m d n i u u r o ­ je b o w i e m s p a l i ć , a g r u p y p i e l g r z y m ó w r o z p ę d z i ł biczem. G d y c z y s t y m m s z y ś w . R ó w n i e ż od samego ś w i t u dnia tego g r a ł y nie­ proboszcz ustannie a r m a t y , a na ich o d g ł o s b i e g n ą c y daleko, ze w s z y s t k i c h z a c h o r o w a ł na f e b r ę z w a n ą ogniem ś w . A n t o n i e g o , a ciało jego wsi o k o l i c z n y c h r u s z y l i ludzie i z a r o i ł y się t a k drogi j a k b y t o M i c h a ł k a osadzono w w i ę z i e n i u i z a k u t o w k a j d a n y , s t a ł o się czarne j a k w ę g i e l . Miejscowi ludzie p o c z y t u j ą to za w i ­ b y ł a nowa w ę d r ó w k a n a r o d ó w " . W ł a ś c i w a koronacja o d b y ł a się d o m y znak k a r y za p r o f a n a c j ę ś w i ę t e g o miejsca. N a s t ę p n y p r o ­ po boszcz l e ż a j s k i z a a k c e p t o w a ł k u l t M a t k i B o ż e j na s t a r y m w y r ę - z b l i ż y ł się do cudownego obrazu, b y na g ł o w y Boskiego Dzie­ b i s k u d ę b ó w , gdzie j a k pisze k r o n i k a r z „ p a c h n ą c y sumie pontyfikalnej: , , K s . biskup koronator Sierakowski rumianek cięcia i Jogo M a t k i Niepokalanej w ł o ż y ć z ł o t e k o r o n y . W t y m cudownie na p i a s k u zawsze k w i t n ą ł " . Tomasz M i c h a ł e k z o s t a ł w i e l k i m i n i e z a p o m n i a n y m momencie cisza w całej ś w i ą t y n i b y ł a u w o l n i o n y z w i ę z i e n i a , lecz sam niewiele m ó g ł z d z i a ł a ć . Dopiero t a k uroczysta i p r z e j m u j ą c a , żo k a ż d y z p e w n o ś c i ą s ł y s z a ł w z m o ­ za p r z y c z y n ą n a w r ó c o n e g o l u t e r a n i n a K a c p r a Głuchowskiego, ż o n e bicie swego serca. I z n o w u toraz po u m o c n i o n i u k o r o n na dzierżawcy tu 5 r. obrazie z a t r z ę s ł a się ziemia i z a d r g a ł o powiotrze od o g ł u s z a j ą c e j drewniany kościół św. A n n y z trzema o ł t a r z a m i . K s i ą d z E r a z m , salwy a r m a t n i e j i r ę c z n o j p a l b y . Toraz ks. b i s k u p k o r o n a t o r za­ starostwa lożajskiego, wystawiono w 1598 d a w n y w ó j t l e ż a j s k i i rajca, po ś m i o r e i ż o n y k a p ł a n , w y m a l o w a ł i n t o n o w a ł : , , A v e M a r i a stolla", n a s t ę p n i e „ T e D o u m t r z y o b r a z y . Obraz p r z e d s t a w i a j ą c y k t ó r e pochwycone przez Najświętszą Pannę Marię szlachtę i setki k a p ł a n ó w laudamus" świeckich u z n a n y z o s t a ł za cu­ oraz z a k o n n y c h b r z m i a ł y t a k p o t ę ż n i e i r o z g ł o ś n i e , j a k n i g d y d o w n y , zwano go „ b i a ł y m " w o d r ó ż n i e n i u od „ c z a r n e g o " , wzo­ przedtem w tej leżajskiej ś w i ą t y n i . Po o d ś p i e w a n i u a n t y f o n y i z D z i e c i ą t k i e m , t y p u Sancla rowanego Zwiastowanie 48 na obrazie N. Panny Maria Maior częstochowskim. 6 Marii. Trzeci wizerunek to h y m n u a m b r o z j a ń s k i o g o o d ś p i e w a ł biskup m o d l i t w y cerem on iałem " . 9 wskazano �Wszyscy nie p o m i e ś c i l i . Cóż t a m za p ł a c z z r a d o ś c i , W kośeiole z t y l u . gości, G d y j u ż K r ó l o w ą w koronie, I Jezusa na Jej ł o n i e , Z r a d o ś c i ą zobaczyli... a na z a k o ń e z e n i o : „ D z i a ł o się t o w r o k u P a ń s k i m 1752, dnia 8-go w r z e ś n i a , W ś w i ę t o N'arodzenia P . M a r j i . " L u d o w a wersja została w Drukarni h i s t o r i i obrazu X I X w. przez Zygmunta Jelenia leżajskiego przodrukowana Wydawnictwo Pieśni w Tarnawie, ulica Odpustowych, Wolowa 4. Z a ­ wiera ona znacznie więcej szczegółów p r z e ś l a d o w a n i a „ s p r a w i e d l i ­ wego" Michałka, nawrócenia starosty luterakiego wyznania, opisy p r ó b spalenia f i g u r y etc. T ę w i e r s z o w a n ą h i s t o r i ę , podobnie j a k i inne p i o ś n i odpustowe ś p i e w a ł y p o b o ż n o p i e l g r z y m k i zmie¬ r z a j ą c e do L e ż a j s k a . 1 1 D r u c z k i te m o ż n a jeszcze w s p ó ł c z e ś n i e n a b y ć n a o d p u s t o w y m k r a m i e w L e ż a j s k u , wraz z o b r a z k a m i Matki Boskiej Leżajskiej wykonanymi techniką kolorowanej fotografii. Ś w i a d c z ą o zapotrzebowaniu na tego t y p u odpustowo-pielgrzymkową. Pobiły ono nie t y l k o literaturę funkcje i n ­ formacyjne, ale w p r o w a d z a ł y w k l i m a t miejsca ś w i ę t e g o i b y ł y odbierane j a k o wierszowanej ludowo eposv, p r z e k a z u j ą c e formie legendy przemieszano w z prymitywnej, historycznymi i n f o r m a c j a m i i d a t a m i , przetworzone „ d l a p o s p ó l s t w a " w d u c h u religijności charakterystycznej dla opoki baroku. N a s t r ó j cu­ r d o w n o ś c i , w y j ą t k o w o ś c i , u w y d a t n i o n j w p i e ś n i towarzyszy! bez przerwy temu miejscu, gdzie w e d ł u g legendy s k r o m n e m u M i ­ c h a ł k o w i o b j a w i ł a się M a t k a B o s k a . 12 Znany jest t y l k o jeden obrazek p r z e d s t a w i a j ą c y s c e n ę obja­ wienia. Jest n i m ilustracja w y k o n a n a t e c h n i k ą s t a l o r y t u przez Carla Meyer'u w N o r y m b e r d z e , p r z e d s t a w i a j ą c ą k l ę c z ą c e g o M i ­ c h a ł k a z r ó ż a ń c e m w r ę k u na tle drzewa. M a t k a Boska w o b ł o k u , otoczona p r o m i e n i a m i , wskazuje Tomaszowi miejsce gdzie m a b y ć postawiony k o ś c i ó ł . Postacie s ą obramowane po bokach ś w i e c a m i , w s k a z u j ą c y m i zapewno, żo n a ł o ż y j e z a p a l i ć w kościele I I . 3. Mruka Boska Leżajska, d r z e w o r y t z p o l . X I X w. — miejscu k u l t u . S t a ł o r y t ten jest i l u s t r a c j ą pierwszej wspomnianego d r u c z k u Pieśń Leżajskim, o Najśw. Pannie Maryi strony w obrazie lecz ftmkej ono w a t t a k ż e j a k o osobny obrazek, o c z y m ś w i a d c z y odnalezienie go w zbiorze O. W a c ł a w a z. B u ł g o s t o w a и napisem u d o ł u : „ o b j a w i e n i e M a t k i B o ż e j w B o r k u L e ż a j s k i m " . Z a r ó w n o sama koronacja, j a k i obchodzona w 100 l a t p ó ź n i e j rocznica k o r o n a c j i p r z y c z y n i ł y się do w z r o s t u s ł a w y obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j . w s t a ł a Pieśń 1 0 Prawdopodobnie o Nujńciełazej (O Michałku). Pannie po k o r o n a c j i obrazu po­ Marii w Obrazie Leżajskim Zuezynu się ona podobnie jok i inne p i e ś n i o M . Gwiazdo śliczna, w s p a n i a ł a . K t ó r a ś n a m Kzcszowskiego. 13 K o p i o w a n i e o b r a z ó w M a t k i Boskiej Leżajskiej rozpoczyna się już w X V I I interesujący zajaśniała, I do tego czasu świecisz, W r ó ż n y c h nas nieszczęściach ciężysz w . W książce Ludwika Janidly: „Odmalowanie Grodzicki, u r y w e k d o t y c z ą c y tej k w e s t i i : odnajdujemy Malarz czeladnik J a n a J a r o s ł a w s k i e g o m i s t r z a Stanisław malarskiego c h c i a ł w z i ą ć „ a b r y s " ze s ł y n n e g o obrazu L e ż a j s k i e g o , umieszczo­ oddaje. P ó j d ź m y ż p o w i t a ć nowa., Z nieba n a ś w i a t nego w k a p l i c y . „ G d y sobie n i e o s t r o ż n i e p o c z y n a j ą c " u s i a d ł n a Królowa, ł a w c e , r o z p o c z y n a j ą c malowanie „ t a k go zaraz r z u c i ł o od o ł t a r z a " Bo za L e ż a j s k i e m ,,a piasku, O b j a w i ł a się p r z y ł a s k u wraz z ł a w k ą i „ a b r y s a m t " daleko a ż za k r a t ę „ a ż do trzeciego Matka Boska M a r j a . Człowiekowi prostemu, ale sprawiedliwemu, Tomaszowi Michałkowi gradusa". Ś w i a d k a m i tego zdarzenia b y ł o wielu l u d z i , k t ó r z y u p a d l i na twarze z przorażojiju. Ten w y p a d e k o d n o t o w a n y z o s t a ł j a k o wydarzonio n i e z w y k ł o , d l a nas w a ż n o , bo m ó w i ą e o o j i r ó b i e Z rozkazem niech to opowie Rządowi stawione z o s t a ł y w drzewoiyoio z n i e z b y t odległego od I.ożajska — Borka obrazu L o ż a y s k i o g o . . . " w opisie c u d ó w z 1046 r. Boskiej od s ł ó w : K t o się Tobie B r a k natomiast l u d o w y c h wersji sceny objawienia, j a k i e przed­ o dwzoro w a n i a obraz u . Leżajskiemu. Przed M a t k ą B o s k ą w kracie, P r z y p a t r z n o się m ó j bracie, T e n ż e autor 1 4 wspomina r ó w n i e ż o p r ó b a c h przemalowania Co t a m za m a j s t r o w i e b y l i , Ż e t a k ą rzecz w y s t a w i l i , obrazu M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j na p o c z ą t k u X V I I w. ł ś w i a t u do widzenia. z o s t a ł o d d a n y nieznanemu Teraz р а ш о i p a n n y , P ó j d ź c i e p o d Co t a n i bo j a k stwierdzono m i a ł „ o b w i s ł ą t w a r z " . Malarz nio z a b r a ł się organy, Przypatrzcie się. i tam sztuce, Przedniej sznyeerskiej Obraz z nazwiska m a l a r z o w i do p o p r a w y , nauce, do tej pracy s a m ; t o w a r z y s z y ł m u k a p ł a n , k t ó r y „ o t a r ł s z y p ł ó t ­ n e m p r a y s t o y n y m t w a r z M a t k i Boskiej, powyrabiali. d a ł dozwolenie" dla Czynią przygotowanie, N a to koronowanie, tej a k c j i . Malarz jedynie dwa r a z y p o w l ó k ł p ę d z o l f a r b ą i stwier­ Zeszło więcej n i ż r o k c a ł y , W s z y s t k o d l a M a r j i c h w a ł y , dził, ż e n a obrazie „ r z e t e l n i e z a s ł o n a s t a ł a s i ę " i w i ę c e j nio p r ó ­ e j honoru czyniłi. bował poprawiać Ksiądz biskup Sierakowski, T o n w i e l k i s ł u g a B o s k i , jiodejmowano p r ó b y poprawienia obrazu, ale j a k Kursorje p o r o z a i e w a ł , Swej diecezji w z y w a ł , n i k a r z n i k o m u się one nie u d a ł y . Malarzu odczuwali Ogromny ^ a akt koronacji. strach. Sama t w a r z M a t k i Boskiej „ m i e n i ł a s i ę , albo b i a ł ą , albo J K ' e d y t a k obwieszczenie, O d biskupa proszenie, P r z y b y ł o t a k l u d z i wiele, Żo się w t a k w i e l k i m k o ś c i e l e , obrazu „dla strachu". Joszczo kilkakrotnie twiordzi r u m i a n ą , albo ś w i e t n ą , albo n a t u r a l n ą p o k a z o w a ł a większa kro­ s i ę , a co że s p a d y w a l i z rniojsc swoich, k i e d y się w a ż y l i w y - 49 �5 malować'" . Matka Boska z miedziorytu reprodukowanego Muzeum Czartoryskich w K r a k o w i e , w Archiwum 0 0 Kapucy j w książce L u d w i k a J a n i d ł y m a istotnie pełną twarz, głowę po­ n ó w w K r a k o w i e prowincji Krakowskiej, w Muzeum Narodowym i k r y t ą k o ł p a k i e m zdobnym w wotywno klejnoty. K o m p o z y c j a ta w K r a k o w i e , Muzeum Historycznym miasta Sanoka i w in. i wpisana jost w owal z czterema kwiatkami w n a r o ż a c h . Przed­ W zbiorach tych z n a j d u j ą się nie tylko drzeworytowe przedsta- | stawienie to odbiega zupolnio od ikonografii obrazu Matki Boskiej wienia, ale wiele o b r a z k ó w wykonanych r ó ż n y m i Leżajskiej spotykanego w okresie po koronacji w 1752 r. Nio graficznymi (il. 7, 9, 10). Zasługują, one o t y ł o na u w a g ę , że technikami znamy zupobiio tych w i z e r u n k ó w , k t ó r e bez w ą t p i e n i a k r ą ż y ł y bardzo często jeden i ten sam schemat ikonograficzny od p o c z ą t k u X V I w. Znamy natomiast m a ł y , zupełnie przyciem­ wywany jest w r ó ż n y c h technikach. W odniesieniu do wizerunków- niony Matki Boskiej miedzioryt Matki Boskiej Leżajskiej w prostokątnym obramowaniu otoczony b o g a t ą b a r o k o w ą r a m ą o Leżajskiej wykonywanych odwzoro* na przestrzeni okr ornamencie 150 ł a t po okresie koronacji stwierdzamy stosunkowo m a ł ą ilo&Ś m u j j z b w o - m a ł ż o w i n o w y m z napisom u dołu, wykonanym kur­ w a r i a n t ó w wzoru. W zasadzio m o ż e m y w y r ó ż n i ć tylko trzy wa­ s y w ą : „ W i z e r u n e k Cudownego Obrazu Koronowanego N . Maryi rianty : jeden realizuje opisany w y ż e j miedzioryt, drugi powtarza Parmy pocieszenia w K o ś c i e l e (Lozańskim W . W . O O . Bernar­ d y n ó w ) R o k u 1752 D n i a 8 września". N a perełko wanej sukience Matki Boskiej widnieje blaszka wotywna z motywom o c z u . ' 6 się w stosunkowo wczeenyoh drzeworytach (il. 3) oraz w znacznie późniejszych ehromolitografiach, szczególnie w marych obrazkach*"' dowoeyjnych. Trzeci wariant, najczęściej spotykany w ludowyefc Odmiennie jest t e ż potraktowano t ł o obrazu, pokryte motywiuni drzeworytach cliaraktoryzuje się s z a t ą Matki Boskiej dekorowaną kwiatowymi. c z t e r o p ł a t k o w y m kwiatom n a witej g a ł ą z c e , p e r o ł k o w a n y m коп* P o m i j a j ą c tu obrazy malowane olejno, w okresie po koronacji turem postaci z a r ó w n o Matki Boskiej j a k i D z i e c i ą t k a Jezua> obrazu spotykamy w zbiorach muzealnych, archiwach i biblio­ rozbudowanym tekach z n a c z n ą ilość obrazków Matki Boskiej Leżajskiej wyko- potraktowanymi gwiazdami dookoła g ł o w y Matki Boskiej (il 4}« czterowierszowym podpisem i dekoracyjnie, nyoh t e c h n i k ą drzeworytu. Drzeworytnicy l e ż a j s c y musieli pro­ Bernardyni zamawiali i rozprowadzali poprawne ioh zdaniem p a g o w a ć przede wszystkim wizerunek „ s w o j e j " Matki B o ż o j , wersje obrazu. K r o n i k a r z klasztorny notuje, żo w 1893 r. zamó­ czyli obraz kultowy, na k t ó r y b y ł o największe zapotrzobowanie wiono w Bawarii w Norymberdze 3 000 w i ę k s z y c h . ! obrazków" w ł a ś n i e w Leżajsku jako m i e j s c o w o ś c i p ą t n i c z e j . Z przeglądu Matki Boskiej Leżajskiej, mniejszych o b r a z k ó w 47 500, medalu, dotychczas k ó w z m o s i ą d z u i niklu 10 000 szt., m e d a l i k ó w srebrnych 100, znanogo m a t e r i a ł u wynika, że wizerunki M a t k i Boskiej Leżajskiej b y ł y wycinane przoz wiolu d r z e w o r y t n i k ó w W zbiorach Muzeum Okręgowego w Rzeszowie jest przechowy­ wana jedna deska drzeworytnicza, jednostronna (il. 8 ) . 17 Drze­ a to wszystko k o s z t o w a ł o razem 1 111 zlr, 50 et. Podobnie zamawiano obrazki z okazji bierzmowania, druko­ wano nowe książki „ l e ż a j s k i e " do modlenia, obrazki, medalikir woryty z n a j d u j ą s i ę obecnie w zbiorach Muzeum Etnograf icznogo książeczki z opisom kościoła, w i d o k ó w k i . w Krakowie, w Zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej w K r a k o w i e , X I X i poez. X X w., m ó w i ą j u ż o imporcie o b r a z k ó w ; wcześniej 50 18 T e dane, z końca �II. .;. Matin Both: Leiajtka, d w w o r y t kolorowany, ok. 1826 г., il. 5. Drzeworyt p o d ł o ż o n y pod kolorowane ezkło, przypuszczalnie pul. X I X w.; i l . 0. Matka Boska Leżajska, drzeworyt sygn. P . S . j i l . 7. Matka Возка Leżajska, staloryt korzystano prawdopodobno z miejscowej produkcji. Odnalezione w zbiorach muzoalnych obrazki zamawiane zagranicą często przez znanego kolekcjonera i t w ó r c ę Muzeum Budownictwa L u ­ dowego w Sanoku, Aleksandra Rybickiego, zakupiono zostały odbiegają od miejscowych w z o r ó w (il. 0, 10). W X I X w. w L e ­ w 1082 r. za p o ś r e d n i c t w e m w y ż e j podpisanej do zbiorów Muzeum żajsku wytwarzano spotykane n a kiolocozyźnie, słabo dotychczas Etnograficznego w Krakowie. K a ż d y z nich zasługuje n a d o k ł a d n y przebadano obrazki drzeworytowe przykryto s z k ł e m . J a k przy­ opis. N i e k t ó r e z nich s ą kolorowane wodnymi farbami, nieco puszczają badacze „ w obrazach z podklejonymi partiami drzewo­ s p ł o w i a ł y m i . I c h datowanie z a m y k a się w przedziale czasowym rytowymi w i d z i e ć nałoży o d m i a n ę , k t ó m istniała równolegle (do 1842—1888, eo przesuwa znacznie daty wykonywania drzewo­ produkowanych rytniczych desek na terenie P o l s k i . " obrazków malowanych na szkle) i p o w s t a ł a prawdopodobnie w ś r o d o w i s k u d r z e w o r y t n i k ó w czy sprzedawców Zespól ten s k ł a d a s i ę z dziewięciu drzeworytniczych odbitek drzeworytów starających się tą drogą nadać większą atrakcyjność o d c i ś n i ę t y c h n a ż ó ł t a w y m papierze czarną farbą. T r z y drzeworyty mało efektownym odbitkom 1 drzeworytniczvm". ' Drzeworyty odciśnięte s ą z jednej deski i p r z e d s t a w i a j ą M a t k ę B o s k ą L e ż a j s k ą . takie z o s t a ł y odnalezione w Ziemi Sanockiej i prawdopodobnie K a ż d a odbitka jeat kolorowana, lecz w s p o s ó b odmionny: po­ pochodziły ono z ośrodka loża jakiego. 20 Podobne formy, nieco c z y n a j ą c od d w ó c h k o l o r ó w ż ó ł t e g o i brązu (I. inw. 60.019), do bardziej zminiaturyzowano, odnajdujemy później w produkcji k o l o r ó w ultramaryny, zieloni, żółci, b r ą z u i różu (1. inw. 60.018 kalwaryjskieh i krakowskich o b r a ź n i k ó w i liandlarzy dewocjo­ i 00.017) n a d w ó c h innych odbitkach. T e m a t y k a p o z o s t a ł y c h naliami. Są to owalnej formv obrazki, czasom znacznie zmniej­ d r z e w o r y t ó w jest z r ó ż n i c o w a n a : jost t u przedstawienie szone, z podłożoną pod w v p u k ł e luli p ł a s k i e szkło litografią, Boskiej Szkaplerznej (1, inw. 00.020). Ten w ł a ś n i e drzeworyt jeet cbromoltttigrafią i otoczono wianuszkiem ze sygnowany przoz Tomasza B ą k o w s k i e g o ( T . B . ) i datowany n a sztucznych k w i a t ó w N i e k t ó r e b v ł v podmalowywano pod szkłom. rok 1842. Przez togo samego autora z o s t a ł ręcznie podpisany nio Obrazki te t w ó r z у lv jeden z e t a p ó w ogromnej produkcji dowo- sygnowany drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y św, Jerzego (1. inw. 60.013). - ^yjnej lub stidorytcm Matki i niezależnie od ich poziomu estetycznego b y ł na nie za wszo ybvt 2 i Prawdopodobnie w warsztacie Tomasza B ą k o w s k i e g o Jako miojsce p ą t n i c z e b y ł Leżajsk o M u g i w a n y t a k ż e przez wędrownych liandlarzy dewocjonaliami, którzy wędrowali od (1. inw. 60.014). L e c z j u ż jego odpowiednik • • Grób Matki Boskiej Kalwaryjskiej (I. inw. 60.013) jost sygnowany odpustu do odpustu obsługując wiole r ó ż n y c h miejscowości j a k (podpis o d r ę c z n y 2arczycka, O d p o i y s z ó w , Sokal, Milatyn, i bardziej na południo jak ś w . J a n Nepomucen Położną .Kalwario. dobnie »iej J i M powstał drzeworyt p r z e d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa Kalwaryjskiego P n c ł a w s k ą , K o b y l a n k ę , Tarnowiec, ozy daw- l „ i Kalwarię Zebrzydowską, Drzeworyty leżajskie odnalezione stosunkowo niedawno u atoW a D ą b r o w s k i e g o w Ż o ł y n i , leżącoj parę kilometrów od Leżajska w warsztacie Chrystusa ш literkami K . S . K s a w e r y Stankiewicz). P o z o s t a ł e drzeworyty (1. inw. 60.012) p o w s t a ł y Bąkowskich podobnie jak prawdopo­ drzeworyt k r z y ż u , bez sygnatury, z d a t ą 1888 г. (1. inw. 00.016). Zarówno Tomasz B ą k o w s k i j a k i K s a w e r y Stankiewicz byli m a l a r z a m i 23 o wszechstronnych zainteresowaniach Tomasz 51 �zwieńczone krzyżykiem. Dookoła głów 12 gwiazd. Maforic M a t k i Boskiej jest ozdobiony d u ż y m c z t e r o p ł a t k o w y r a kwia k i o m na w i t e j g a ł ą z c e z p ą k a m i i h e t k a m i . N a szyi M a t k i B o s k i cztery sznury k o r a l i z k r z y ż y k i e m , zawieszone n a d w ó c h t r ó listkach. C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą t y c h d r z e w o r y t ó w jest k o n t i postaci „ p o r o t k o w a n y " szoregowo u ł o ż o n y m i k ó ł e c z k a m i . Om, m o n t jest w y k o n a n y w s p o s ó b p o p r a w n y i zamierzony, awiadej 0 d u ż e j w p r a w i o i o p a n o w a n y m warsztacie. O p r ó c z tradycyjnej szrafowania widocznego t y l k o n a t w a r z y M a d o n n y , w y s t ę p u ryty o charakterze czysto o r n a m e n t a c y j n y m , j a k po jedyne! k r e s k i przerywano (mftforion n a d g ł o w ą M a t k i Boskiej, półkolią z ą b k i , zestawy k ó ł e c z e k u ł o ż o n e w k r z y ż y k i czy k w i a t k i ) . W i z runek u j ę t y w p o d w ó j n e obramionie od z e w n ą t r z , czarny pas< od s t r o n y w e w n ę t r z n e j w y p e ł n i o n y u k o ś n ą k r a t k ą . W n a r o ż n i k a * m a ł e c z t e r o p ł a t k o w o r o z e t k i . N a o b r a m o w a n i u od d o ł u po lew stronie r o z p o c z ę t y o r n a m e n t w postaci p o l o w y l i s t k a d ę b o w e g U d o ł u n a p i s : „ W I Z E R U N E K O B R A Z U X . P . M . jW L E L E Ż A I S K I M : U W W : OO B E R " (napis nio KOŚCII ukończony; N a podstawie cech f o r m a l n y c h m o ż n a ten d r z e w o r y t p r z y p o r z ą i k o w a ć T o m a s z o w i B ą k o w s k i e m u . *Wykazujo on d u ż e po dobieg s t w o do d r z e w o r y t ó w sygnowanych l i t e r a m i T . B . , p r z e d s t a w i a j ą cych M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą . T r z y d r z e w o r y t y s ą odciśnięj z jednej do^ki lecz ко1оголгапо inaczej ł>0 01 £) w y k a z u jo 11 ioziiacziie bóżnice /.o nu doat»i> dokonane" z o s t a ł y późjiioj rift o d b i t k ę jeden z n i c l i o n r i m co w s k a z y w a ł o b y na drobno rotiiezo, t prKonio&ionjj Aji&liza zestawu r y t ó w i o r n a m e n t ó w w|| krtzujfi znaczna ilość' d r o b n y o h d e t a l i zdobniczych o rozwiniętej iormio Te olomontv zdobnicze nkl&daja się z u l u b i o n y c h zostę- w ó w kresek, s k o m p o n o w a n y c h w o r n a m e n t k w i a t o w y liśoias^ ? go o m с t ryz o w a n o g w i a z d k i kóloczl^ r z ę d y kresek, t r ó j i i ^ t k i i t j krój litcii* w otoc/ono k r o p k a m i Si^ ouo podobnie- j ^ k niopowt-arzah^ p o d p i • io unikalna^ coc ILŁJ wlaśri io drzeworytnik*! чV^TIUJ-APP^O Na lub STVOJO 1 r pi'aco litfiranu l ' ł i ^ podstawie analizy r y t ó w m o ż n a s t w i e r d z i ć , ż e bardzo; b l i s k i formalnie i s t y l o w o jest. i n n y d r z e w o r y t odnaleziony w S*! noku, przedstawiający Św. B a r b a r ę , przechowywany obecnie; w M u z e u m H i s t o r y c z n y m w S a n o k u . " N i o m o ż n a wykluczyć, ż e jest on j e d n y m z wielu d r z e w o r y t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y w ośrodku l e ż a j s k i m . H i p o t e z a t y m bardziej jost prawdopodobna, że / a r ó w a o j św, B a r b a r a , j a k Matka Boska В^фка: il. 8 Klocek drzownrvtniczv, 1819 г.; i l . 9. Obrazek dewocvjnv ( m o t a l o r v t ) ; i l . 10.* D u ż e g o formatu m i e d z i o r y t r ę c z n i e kolorowany, ok. p o l . X I X w., w v m . p ł y t y ok. 4 5 0 4 323 m m , i l . ] 1. D r z e w o r v t ilustracyjny-; i l . 12. D r z e w o r y t kolorowf.nv i Matka Boska Leżajska wykazują barda z b l i ż o n y t y p k o l o r y s t y k i i b y ł y sprzedawane j a k o obrazki pod-| kladane p o d szkło dla uzyskania większej t r w a ł o ś c i . ; D r z e w o r y t p r z e d s t a w i a j ą c y M a t k ę B o s k ą S z k a p l e r z n ą odci*n i ę t y n a ż ó ł t y m papierze k o l o r o w a n y jest. u l t r a m a r y n ą , b r ą z e m ' 1 ż ó ł c i e n i a i o k o l o n y g ł a d k ą r a m k ą p o d w ó j n ą •>, grubszej i cieńszej kreski. Obraz jest d w u s t r e f o w y : u g ó r y M a t k a Boska t r z y m a j ą * i m l e w y m r ę k u D z i e c i ą t k o Jezus, mo przoz p r a w ą r ę k o przewie-, .-.zono szkaplerze, n a k t ó r e wskazuje D z i e c i ą t k o . G ł o w a Matki Boskiej okolona o b s z e r n ą k r e s k o w ą a u r e o l ą pochylona jest Jcu Leżajskiej, D z i e c i ą t k u . l » r i ą 1 k o m a inaczej r o z w i ą z a n a aureole: jest on» Leżajska, w y p e ł n i o n a p r z e r y w a n y m i kreskami o o n t r y o z u y m i . N a giowaok z a j m o w a ł >». odnawianiem -darych o b r a z ó w . " Obrazy Ksaworego k a b l ą c z k o w ń k o r o n y . Szczególnie bogato są r y t o w a n e szaty M a t k i S t a n k i o w i w . , wy^iępujik Boskiej. D r z e w o r y t n i k z a s t o s o w a ł t u n i e m a l f a k t u r ę m a l a r s k ą - * B ą k o w ^ k i m u W a l odpustowe obrazy M a t k i Boskiej p o k r y w a ł m a l o w i d ł a m i -ściany kapliczek w okolicach w kapliczkach w Woli Żarczyckiej. Huciskach i Giediarowej. Jest on m . i n . a u t o r e m obrazów M a t k i Boskiej Salotyriskioj, Różańcowej i Leżajskiej. 2 5 Sygnaturę p o s ł u ż y ł się f a j k o w a t y m i b i a ł y m i l i s t k a m i na c z a r n y m tle, uto*; ż o n y m i szeregowo i oddzielonymi b i a ł y m i k r e s k a m i . Podbioir . . K . S , " od.ialozi,,!,,, ],a k i l k u drzeworytach. W e d ł u g zestawienia m a f o r i o n u p o k r y ł g ę s t o k ł a d z i o n y m i k r e s k a m i u k o ś n y m i a szat* dokonanego i u-/.-/, Kxaworego z r ó ż n i c o w a ł k r e s k a m i p i o n o w y m i . Natomiast sukienka Dzieciątka. drzeworycie Matki Buskiej Piwo.-fciogo w y s t ę p u j e Odjjoi yszow.skioj, ona na Rzeszowskiej, Jezus jest znacznie skromniejsza. Maforion M a t k i Boskiej p c f 16 m a l o w a n y na kolor u l t r a m a r y n y , podbicie ż ó ł t e , w ł o s y i koronj? 1'iwocki d o p a t r z y ł się p o d o b i e ń s t w a i w y k o n a w s t w a jodnej r ę k i częściowo b r ą z o w o . W dolnej strefie w ś r o d k u św. M i c h a ł ArcbfĆ Częstochowskiej i Różańcowej u Dominikanów Krakowskich. na tych trzech ostatnich drzeworytach." M o ż n a h y p o w i ę k s z y ć tutaj licę M a t k i Boskiej drzeworytów -sygnowanych Dzikowskiej.- „K.S." o drzeworyt 8 ck>rpi$eo w <-7vśćcu w p ł o m i e n i a c h W grupie leżajskich d r z e w o r y t ó w n a szcaogólną u w a g ę z a s ł u ­ guje przedstawienie Matki Boskiej u j ę t y w p ó ł k o l i s t a r a m k ę . Po lowej я ы о п ю paszeril szatana i d i a b ł y w p ę d z a j ą c e duszo p o t ę p i o n o Leżajskiej ( i l . 12). Matka w s p o s ó b n i e t v p o w v oddzielone S Ą krP-skami od t ł a napis' u s t a w i o n ą księgę, p r a w ą r ą c z k ę ma w z n i e s i o n ą do b ł o g o s ł a w i e ń ­ T I? wadi k o r o n y z i n i c j a ł a m i M a r i i i Jezusa, ozdobione puttami, dus^ : n y c h i d o m v o h n a r o ż n i k a c h w i z o r u n k u M a t k i Uoskiej w y k o n a n e Koska z D z i e c i ą t k i e m Jezus i ,a l e w y m r ę k u , t r z y m a j ą c y m pionowo stwa. M a r i a m a d ł o n i e s k r z y ż o w a n e i opuszczone w dół. N a gło- po pmwHJ O m a m o n t y k w i a t owo w gótC , ł OBRA.Z (il * NMP • H К Л PI A U dohji • ŚWIĘTEGO • 184JE podobnie Macief' lfi) Drzeworytnicy leżajscy stosowali, jak K o s u y e k i z P l a ż o w a e f e k t o w n ą l o c h n i k ę b i a ł o r y t u , czyli cięci*. i.1 52 ��г — -ж <р 4«, МЯ II, 13. Grób Pana Jezusa, 14' d r z w o r y t k o l o r o w a n y ; i l . 14. Grób Matki Boskiej miedzioryt c z ę s t o c h o w s k i na Kalwarii, w y k . Teresa T.anglinmmer białej kraski n a czarnym tle. W drzeworycie ze ś w . J e r z y m (il. p ł a c z ą nad l e ż ą c y m w grobie Chrystusem, k t ó r e g o c i a b położone 22) t e c h n i k ą t ą wykonano ornament brzogowy z ł o ż o n y z wkom­ poniżoj mensy ołtarza spoczywa w majestacie śmierci. Poszcze­ ponowanych w biało półkola piecio- lub trójlistków". Ponadto gólne partie ołtarza, zwłaszcza u d o ł u , zróżnicował drzeworytnik stosunkowo kreskami o r ó ż n y c h u k ł a d a c h — dając t y m samym przegląd grubą, czarną kresko u doht. T e n niezamierzony nujpruwdopo- możliwości swojego warsztatu. D l a wypołrironia pustej przestrzeni dołmioj efekt to j a k gdyby podstawka dla smoka i przebijającego w g ó r n y c h narożach umieścił dwa wiolopiatkowe kwiaty. Zamy­ go joźiiicit. kają drzeworytnik nie w y c i ą ł podpisu, pozostawiając żowania. Ma ona tutaj charakter rozdrobnionego umieszczając kompozycję, której centralnym ornamentu i cechy r y t u w s k a z u j ą na to, żo autorom togo drzeworytu jost się ząbki w y p e ł n i o n o b i a ł y m i trójUstkanii. Nieco inaczej potrak­ drzeworytnik narożniki, symetryczną punktem jest monstrancja z napisem I H S . Krój litor w podpisie o podobnym rozwiązaniu. Są to białe, rytmicznie p o w t a r z a j ą c e tował one całą Ukrzy­ P o d o b n ą bordiuro w y c i ą ł Tomasz B ą k o w s k i w scenie i .«ц <к ЛТ» Tomasz B ą k o w s k i , Zupełnie inny charaktor m a analogiczny drzeworyt przed­ w nich rozetki. s t a w i a j ą c y Grób Matki Boskiej Kalwaryjskioj (il. 15). Drzeworyt Kompozycja togo drzeworytu jest bardzo z a g ę s z c z o n a : autor l e j jest odbity czarną farbą n a papierze p o c i e m n i a ł y m i przybru­ deski niemal boi s i ę t ł a na odbitce, bo k a ż d e wolno miejsce dzonym. U j ę t y tylko w p o j e d y n c z ą ramkę kredkową w górnej szczelnie w y p e ł n i ł grupami poziomych kresek, W czerni pozosta­ części, w i ł jodynie pionowe i poziome ramię k r z y ż a . o t o c z o n ą w a ł e c z k i e m chmur, promionistą aureolą i gwiazdami, przedstawiającej Matkę Boską jako K r ó l o w ą Nieba, Drzoworyt p o d s t a w i a j ą c y Grób P a n a Jezusa K a W y j a k i e g o c i ę t y jost głównie czarną k r e s k ą na b i a ł y m tle. U góry w wieńcu (il. 13) odbity czarną farbą n a p o ż ó ł k ł y m papierze o o b c i ę t y c h o b ł o k ó w b ł o g o s ł a w i ą c y B ó g Ojciec. T e n półwionieo jest kompozy­ brzegach, nio jost kolorowany za w y j ą t k i e m w ł o s ó w , pomalowa­ cyjnie p o ł ą u z o n y z p o d w ó j n i e p o d w i ą z a n ą po bukach kotarą, nych n a brązowo. STa odwrocio papieru g ł ó w n e kontury s ą po­ z d o b n ą kreskami grzebykowatymi kropkowanymi i jodełką. W ciągnięte c i e m n o - b r ą z o w y m atramentem. Partia ś r o d k o w a drze­ g ó r n y c h n a r o ż a c h umieszczono gałązki z r ó ż y c z k a m i . Л\' dolnoj worytu jest wykonana tod m i k ę b i a ł o t y t u , pozostało techniką strefie na mensio ołtarza ciało Matki Boskiej z dwoma tviiolkanii, czarnej kreski na bieli. U doiu napis n i e u k o ń c z o n y • „GBOB n a tle k r a t y . Po bokach p o d w ó j n e kolumnv, d o ł e m stopnie. Na : X X X X X X " (w d o m y ś l e — P a n a Jezusa). W p ó ł k o l u tlo antepondiura krucyfiks i po trzy świece, a niżej balustrada, na czarnym tle n a mensie ołtarza stoi monstrancja, otoczona Drzeworyt m a wiolo drobnych detali, u ich umioszuzonio na PXXX świecami i wisi wieczna lumpa. .Pozostałe partie nad ołtarzom s ą dołu i w y p e ł n i o n o drobniutkimi kroskami przerywanymi w układzie K.S. poziomym bądź pionowym. niaturtrwycb formach, Obio strofy !асиу итЬчиоиошь rontralnie Górna część półkola jest pokryta kroskami i m i t u j ą c y m i fałdy draperii, po bokach spionowanoj. K s a w e r y Stankiewicz świetnm się CZUJA 'W tyci I mi-' r cyfra iMarii z dworcui udorujĄcymi twiiotkunii »Trik \v\ żł*j wsjjoni* 1 Po bokach ołtarza duże postacie a n i o ł ó w w szatach o obfitym niano, ten sam autor w y k o n a ł również drzeworyt przedstawiający* efałdowaniu usytuowane symetrycznie, w jednakowych pozach, M e t k ę Воэкф UzikowskĄ 54 przeebo* vy wtwiy w ЛЕииоиш Tutrziul - �skim w Z a k o p a n e m . 30 W s k a z y w a ł b y n a to specyficzny dla tego ryt z a s t o s o w a ł drzeworytnik dla wykoriczonia z a s ł o n y podwie¬ drzeworytnika zostaw r y t ó w i analiza grafologiczna jogo sygnatu- szonej u góry, j a k i dla zaakcentowania dolnej c z ę ś c i ołtarza. ту, w y k a z u j ą c a jednakowy s p o s ó b cięcia literki K . i S, U d o ł u ornamont jest jednak szerszy, wzmocniony ponadto mo­ Drzeworyt Św. J a n a Nepomucena (il. 17) o d c i ś n i ę t y c z a r n ą ferbąna tywem z drobnych z ą b k ó w . ż ó ł t a w y m papierze jest ręcznie kolorowany farbą u g r o w ą I n n ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą d r z e w o r y t ó w tego k r ę g u jest i n i e b i e s k ą : t ł o jest kolorowane ugrem, podobnie jak elementy w y p e ł n i e n i e t ł a drobnym ornamentem w postaci kółeczek, krzy­ mostu i postumentu oraz napisu. Natomiast łuki po bokach, ż y k ó w otoczonych kropkami, czy kropek otoczonych k ó ł e c z k a m i , obeliski, pelerynka ś w . J a n a i obramowanie postumentu jest r o m b i k ó w c z a r n o b i a ł y c h , również kropkowanych. Spotyka s i ę niebieskie. frontalnym t a k ż e przerywane kreski zgrupowane w p r o s t o k ą t y lub t r ó j k ą t y , lecz z g ł o w ą p o c h y l o n ą w lewo, w stylizacji szat i w atrybutach j a k na drzeworycio ś w . J a n a z Lożajska, lub prostokąciki z u k o ś ­ (palma m ę c z e ń s k a i krucyfiks) nie odbiega od stereotypu, j a k i n y m k r z y ż e m n a b i a ł y m Ho, j a k w drzeworycie ś w . T a w ł a , do występuje k t ó r e g o klocek z o s t a ł znaleziony w Woli Ż a r c z y c k i e j , niedaleko Przedstawienie św. J a n a w grafice popularnoj. W w układzie drzoworytach ludowych bardzo różnio rozwiązane s ą takio detale j a k obramowanie, ossy zdobiny. 31 Leżajska. 32 Te drobne elementy zdobniczo pełnią zawsze funkcję P o s t a ć J a n a Nepomucona ujęta jost w dwie kolumny, p o m o c n i c z ą , uzupełniającą g ł ó w n e przedstawienie. S t a n o w i ą one z a m k n i ę t e s p ł a s z c z o n ą a r k a d k ą , n a której drzoworytnik w y c i ą ł niekiedy r ó w n o w a g ę dla e l e m e n t ó w architektonicznych zaryso­ fajkowate listki, tak c h ę t n i e przoz niego stosowane. XI d o ł u za­ wanych w tle, a czasem p o d n o s z ą świetność g ł ó w n e j postaci. znaczony postument i fragment mostu oraz, u k o ś n y m i kreskami, Graficy profosjonałni w y r a ż a j ą nawet przypuszczenie, ż e s ą one płynąca woda wycinane celem niopozostawiania pustych miojsc w tle, p o n i e w a ż Z ł u k o w a t e g o mostu s t e r c z ą dwa niskie obeliski zwieńczone rozetkami U d o ł u n i e u k o ń c z o n y NBPO (mucon)". napis: , , S : I A N Drzeworyt m a format (150x92 mm) zbliżony do wielu o b r a z k ó w , k t ó r e oprawione zawioszano zazwy­ przy r ę c z n y m najczęściej odbijaniu d r z e w o r y t ó w , namoczony papier łatwiej ulegał przedarciu. W y d a w a ł o b y się, że dekorowanie szat. w drzeworytach lu¬ dowych jest zbędno, g d y ż najczęściej pokrywane b y ł y one ultra­ czaj n a ścianie. rytów m a r y n ą , z a k r y w a j ą c ą bogactwo białorytu. J e d n a k drzoworytnicy różnorodnie zestawionych. Zdobienia s ą zawsze p o d p o r z ą d k o w a n e — t w ó r c y desek - - m y ś l e l i kategoriami czarno-białych w a l o r ó w . idei rlrzoworytu i harmonijnie uzupełniają g ł ó w n e przedstawienie. W snycerskiej obróbce w y r a ż a ł o się mistrzowskie niekiedy w y ­ Np. w drzeworycie G R Ó B P A N A ( J E Z U S A ) ten s a m ozdobny czucie kompozycji i f o r m y . Drzeworyty leżajskie c h a r a k t e r y z u j ą się bogactwem 33 55 �'PRZYPISY 1 Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa 1884, t, 5. *. 193—193 ora/, Józof l i p o w s k i , Leżajsk i okolice, Warszawa JD59; Zuzanna K a z a n o w s k a , Bazyliko i klasztor 00 Bernardynów w Leżajsku, K a l w a r i a Zebrzydowska 1804; W ł a d y s ł a w Łuszcz.'tiowicz. Klasztor Uitijvki i jego dziełu sztuki — W mienia z po­ dróży, K r a k ó w 18!).-> " G u i l / o l n u s Gumponborg, Atlas Marianas... Monachium 1072, s. ДН1 podaje s z c z e g ó ł o w y opis cudu i obrazu. W indeksie < iumpoiiberga w y m i e n i o n y jest l e ż a j s k obok B o c h n i , B o r k u . K r a k o w a , CzOHtoeliiiWV-. G i d l i . Jaros'nwia. Myślenie, Koka';,, T a r n o w a , T u c h o w a , Warty. Z a m o ś c i a i Zielenie. Por. t e ż : ..Odmalowanie obrazu L e ż a j s k i e g o w kościele O v c ó w B e r n a r d i n ó w na T l i o a t r u m micysca c u d a m i w s ł a w i o n e g o , k t ó r e p r z y lasku Mariev Hożej oddano. Dla naprawienia oczu, k t ó r e iiiopravjazuie na cudowno obrazV p a t r z ą , laski z n a ć nio c h c ą , prawdziwych d o w o d ó w w i a d o m o ś c i ą przez wielebnego Oyea L u i l u w i k a J a i n d l a Dd'fmitora O y e ó w U o m a r d i n ó w wystawiono za dozwoleniem StiutusWh K o k u P a ń s k i e g o 1046 M i e s i ą c a Marca w Z a m o ś c i u , d r u k o w a ! Paweł Radieux". O. C z e s ł a w Rogdal.ikt Br. M u . , Pamiętni!: koMoUi i klasztoru 00 Bernardynów w Leżajsku, spisany ze s t a r y c h a k t ó w i k r o n i k , K r a k ó w 1929. s, 19 " t a m ż e , ». Iw t a m ż e , s. l!) " O. W a c ł a w v. Sulgostowa, O cudownych obrazach w Polecę Przenajświętszy Matki Bożej, K r a k ó w 1902, s. ЗОН J 5 7 t a m ż e . s. 38» Por. t o ż : K s i ą ż k a z a w i e r a j ą c a i w b o ż e l i s t w o do N a j ś w i ę t s z e j M a r y i P a i m v s ł y n ą c e j c u d a m i w U z n j s k i m obrazie z d o d a n ą historią objawienia sic N a j ś w i ę t s z e j Dziewicy p o b o ż n o m u Toma¬ szowi M i c h a ł k o w i i p r z y ł ą c z o n a opisaniem o b c h o d u etoletniej k o r o n a c y i w г. 18ЛЗ z a ' s t a r a n i e m Przewielebnych O j c ó w Ber­ n a r d y n ó w w y d a n a . T a r n ó w i J a s ł o , D r u k i e m Anastazego Rusinowskiogo 1861 ( I w y d . 1850), Książka do nabożeństwa oraz histon/a radnwiirjo obrazu .V«jświętsz, j Maryi Panny w kościele 00 litr,an-d„nów тс Uiajsh:' L w ó w 'lst»3. N a k ł a d e m 0 0 Bere.;u-dvnów, U ź s l j s k . " W i n c e n t y Wirus, Maje wspomnienia. Lublin 1981, s. 125 pisze, że m i e s z k a ń c y W i e r z c h o s ł a w i c gromadnie u c z ę s z c z a l i na wszystkie n i i p u s t v . jakie o d b y w a ł y -sic w o k o l i c y , N a j c h ę t n i e j jednak i najgr..itui<lnii'j chodzili do Odporyszowa, gdzie była , , M a t k a Boska cudowna, co p o b i ł a S z w e d ó w ' ' . N a K a l w a r i ę chodzili dwa tiizv do r o k u , a t o na W i e l k i P i ą t e k i na Wniebo­ wzięcie N.M. Г а п и у . Odbycie co najmniej * trzvkrotnej tam p i e l g r z y m k i u w a ż a n o za konieczny o b o w i ą z e k katolika, od k t ó r e g o nie mordo b y ć ż a d n e j d y i n e n s y Pubożniojszo i harduuj z a m o ż n e n i e w i a s t y z a p u s z c z a ł y się d o ś ć ezosto <lo C z ę s t o c h o w y 1 L e ż a j s k a , j a k o miejsc więcej od K a l w a r i i s ł a w n y c h i bardziej « u d o w n v r . l i . P i e l g r z y m k i n a b o ż n y c h p r o w a d z i l i specjalni prze­ w o d n i c y , k t ó r / , v c z ę s t o r o b i l i sobie z tego p o w a ż n e ź r ó d ł o do­ c h o d ó w , g d y ż k a / d v z p i e l g r z y m ó w m u s i a ł się im wielokrotnie o p ł a c a ć . Przewodnicy p i e l g r z y m e k i n t o n u j ą c y p i e ś n i , znali je dobrze na p a m i ę ć , za nimi powtarzali siewa i ś p i e w a l i uczestnicy pielgrzymki. C y t o w a ć p i e ś ń p ą t n i c z a o N a j ś w i ę t s z e j Pannie M a r i i w obrazie l e ż a j s k i m s k ł a d a s i ę ze Ш z w r o t e k . Kgzemplarz (w po­ siadaniu a u t o r k i ) z a k u p i o n y z o s t a ł w 1ВДЗ r. w k r a m i e klasztor­ nym w L e ż a j s k a . 'W o l i w i l i obecnej u k a z a ł a s i ę praca Zbigniewa L e n a r t o w i c z a , Kult Matki Haskiej Pocieszenia w bazylice OO Bernardynów w Leżajsku, Warszawa 1985. A u t o r p u b l i k u j e 29 pieśni o t o m a t y e e M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , w tvm 23 pieśni p ą t n i c z o . Z a c z e r p n i ę t o one zostalv z l o k a l n y c h ' ś p i e w n i k ó w , a t a k ż e spisano na podstawie ustnych рггл-knzów starszych ludzi z okolic L e ż a j s k a , s. 8 6 - - 1 0 2 W ł a d y s ł a w Skoczylas. Drzeworyt Ludowy w Polsce, Warstawa 1934, i l . 13 1 2 8 t a m ż e s. 36:! ora/, O. K a j e t a n Grudziński, Sanktuarium Maryjne, w /л:.-./*/.« (w:) . . K r o n i k a Diecezji Przemyskiej 1962'', z. s. oó 9 1 0 O. Czesiuw B o g d , i b k i op. c i t . s. (59 i nast, t a m ż e , s. 76 podaje, że j u ż przed okresom stulecia koronacji miejscowy g w a r d i a n w p r z e w i d y w a n i u t y s i ą c z n y c h t ł u m ó w piel¬ g r z y m ó w k r a j o w y c h t . j . z C a l i r j i oraz zagranicznych t . j . P o l a k ó w zza k o r d o n u rosyjskiego zwrócił się do w ł a d a z p r o ś b o o u m o ż l i ­ wienie swobodnego przekroczenia granicy. P o n a d t o na okres u r o c z y s t o ś c i m i a n o w a n o komisarza s t r z e g ą c e g o p o r z ą d k u i bez­ pieczeństwa. 56 1 3 �I I . 16. Matka I I . 18. Matką I Boska Szkaplerzna, Boska Leżajska, d r z e w o r y t k o l o r o w a n y , 1842 r . — w y k . Tomasz B ą k o w s k i ; i l . 17. Sw. Jan Nepomucen, drzeworyt kolorowany ok. pot. X I X w . , fragment, w y k . Wi. B ą k o w s k i ; i l . 19. Św. Jerzy, d r z e w o r y t ok, p o l . X I X w . , fragment, w y k . Tomasz B ą k o w s k i �1 4 O. L u d w i k J a n i d ł o , op. c i t . , s. 84 t a m ż e , 8. 68 Blaszka w o t y w n a jest p o z o s t a ł o ś c i ą p o licznych w o t a c h , k t ó r e b y ł y p r z y b i j a n e do lipowej deski obrazu. W protokole k o n ­ serwacji o b r a z u z 1959 r. ( B i b l i o t e k a 0 0 B e r n a r d y n ó w w K r a ­ kowie) podano, żo znaleziono 50 dziur po p r z y b i j a n y c h w o t a c h . O d b i t k a z toj deski eksponowana b y ł a na w y s t a w i e Polskiej G r a f i k i L u d o w e j w 1970 r. por. Polaka Grafika Ludowa, Kraków 1970, k a t . 26, s. 22 O. C z e s ł a w B o g d a l s k i , op. c i t . , s. 77 R o m a n Reinfuss, Malarstwo ludowe, K r a k ó w 1962, s. 74—• 75 Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , jest t o d r z e w o r y t Św. W a ­ lentego i M a t k i Boskiej L e ż a j s k i e j , i l . 57, k a t . 176 oraz i l . 68, k a t . 177 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 1 1 Por. kolokcje gromadzone w Gabinecie G r a f i k i M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e . 2 a N i e k t ó r z y badacze b y l i p r z e k o n a n i , żo nie z n a m y p ł y t и d a t ą późniejszą, niż r o k 1840. Por. J ó z e f G r a b o w s k i , Ludowe obrazy drzeworytnicze, Warszawa 1970, s. 25 2 3 Stefania K r z y s z t o f o w i c z , E w a Ś n i e ż y ń s k a , Mieszczańscy malarze leżajscy, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R . 17, 1963, n r 3/4, s. 157—164 2 4 T a m ż e . A u t o r k i p o d a j ą , że w s p ó ł c z e s n y K s a w e r e m u Stan­ kiewiczowi b y ł malarz p o d p i s u j ą c y się T . B ą k o w s k i . A u t o r k i nie Tozwiązują t u imienia. Jest t o Tomasz B ą k o w s k i , z w a n y t a k ż e B ą k i o m , ojciec malarza leżajskiego W ł a d y s ł a w a . W ś w i a d e c t w i e urodzenia W ł a d y s ł a w a z a w ó d Tomasza p o d a n y j a k o „ p i c t o r " . Ż o n ą Tomasza b y ł a A n t o n i n a z d o m u Szubartowicz. 2 5 t a m ż e , s. 160. Franciszek K s a w e r y Stankiewicz (1825— 1978) syn J a k u b a , o zawodzie o k r e ś l o n y m j a k o „ p i c t o r " , p o d p i ­ s y w a ł swoje o b r a z y olejno p e ł n y m i m i e n i e m i nazwiskiem l u b s k r ó t e m z d o d a t k i e m l i t e r M . L . (Malarz L e ż a j s k i ) . W p i s a n i u imienia stosował litery ł a c i ń s k i e : Xawer. K s a w e r y P i w o c k i , Drzeworyt ludowy w Polsce, Warszawa 1934, s. 92 t a m ż e , s. 93 D r z e w o r y t p u b l i k o w a n y : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , i l . 59, k a t . 4 t a m ż e , i l . 89, k a t . 3 1 . D r z e w o r y t ś w . B a r b a r y b y ł n i e g d y ś k o l o r o w a n y •— widoczne s ą ś l a d y f a r b y c y n o b r o w e j . Z b i o r y M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w S a n o k u , 1. i n w . 945 Te d w a d r z e w o r y t y , k t ó r e zestawiamy m o ż e m y t r a k t o w a ć j a k o system z n a k ó w i k o n i c z n y c h , o p e w n y m zespole, czy systemie kresek specyficznych t y l k o dla jednego a u t o r a . M o ż o m y s t o s o w a ć t u podobne m e t o d y j a k grafolodzy s t o s u j ą do badania i d e n t y f i ­ kacji pisma. Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , ś w . J a n N e p o m u c e n , i l . 101, k a t . 195 K l o c e k znaleziony w W o l i Ż a r c z y c k i e j , p o w . L e ż a j s k z pierwszej p o l o w y X I X w . , p r z e c h o w y w a n y w zbiorach M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, p o r . : Polska Grafika Ludowa, op. c i t . , k a t . 20 i 2 1 , i l . 48 i 50, w y m . o d n o t o w a n o w k a t . 270, n a s. 51 Przytoczmy t u opinię artysty grafika o d u ż y m doświadcze­ n i u , d ł u g o l e t n i e g o pedagoga, M a r k a Ł u c z y ń s k i e g o (Exetor College o f A r t , A n g l i a ) . U w a ż a on, żo p o l s k i d r z e w o r y t l u d o w y nio b y ł doceniany o d s t r o n y a r t y s t y c z n e j — bardzo c z ę s t o p r o ś c i drzewo­ r y t n i c y stosowali w s p o s ó b i n t u i c y j n y t a k i e r o z w i ą z a n i a do j a k i c h a r t y ś c i d o c h o d z ą czasami po d ł u g i c h l a t a c h p r a c y . 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 P o t . : oo K a p u c y n i , i l . 2, 3, 9, 1 1 ; J . K u b i e a a , i l . 10, 12, 14, 16 —19, 2 1 , 22; M . M a ś l i ń s k i , i l . 4—6, 8. O b i e k t y p o c h o d z ą ze z b i o r ó w : A r c h i w u m P r o w i n c j i K r a k o w s k i e j OO K a p u c y n ó w , K r a k ó w , zb. O. W a c ł a w a z Sulgostowa, i l . 2, 3, 9, 1 1 ; B i b l i o t e k i J a g i e l l o ń s k i e j , i l . 6, 7. 14; M u z e u m Etnograficznego w K r a k o w i e , i l . 10, 12, 13, 15—17, 2 1 , 22; M u z e u m H i s t o r y c z n e g o w Sanoku, i l . 4, 5; M u z e u m O k r ę g o w e g o w Rzeszowie, i l . 8 58 i �