10 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb7bf1d90d3f39b75bcc311dbeb8127.pdf 6732496b6af4b5edcb2f2a799594401e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2833 Title A name given to the resource Dionizos kourotrophos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.63-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz lengauer • DIONIZOS KOUROTROPHOS W V I I księdze swojej Wędrówki po Helladzie opisując achajskie Patraj (18,5-21,1) wspo­ mina Pauzaniasz (19,1-9) dawne sanktu­ arium Artemidy z przydomkiem Triklaria i związaną z tym miejscem opowieść mityczną, która stała się uza­ sadnieniem sprawowanego jeszcze w jego czasach ob­ rzędu. Ten typowy aition mógł, rzecz jasna, powstać d u ­ żo później niż opisany przez Pauzaniasza obrzęd. Ze względu na postać Eurypylosa, jakoby jednego z boha­ terów wojny trojańskiej, można m i t z Patraj wiązać z okresem albo rozwoju epiki archaicznej, albo nieco późniejszych badań i poszukiwań autorów lokalnych kronik czy genealogii. O samym, obrzędzie, naturalnie, niewiele da się powiedzieć, gdy idzie o datowanie jego wprowadzenia. Są wprawdzie pewne ważne ślady: daw­ ne sanktuarium Artemis Triklaria zostało bowiem włą­ czone w kult Artemis Laphria (jej świątynia i dziwny obrzęd ofiarny bogini są także opisane u Pauzaniasza) Zapewne w jej przypadku m.am.y do czynienia z bardzo dawnym kultem wvwodzacvm się z Etolii a może tak naorawde wiążącym sie z orzedheUeńskim leszcze k u l tern Wielkiej Bogini zwanej Laphria na obszarach pół' środkowei O rii imie ereck i p i etymologii) 7 na nk czy p narrnnke rr erb Triklaria ŁŁrrni ier opieKunKę a t r o n a trzecn Kia oi aa wskazuie lęc iakirhś jaKicns 1 okręgów urn jednostek poaziaiu administracyjnego ludności, cyc może jest to kuit z czasów Kształtowania się ratraj jako polis, L tego samego okresu mogmy pocnodzic obrzęd przedstawiony przez auzaniasza, co jednak nie przesądza wcale kwestii jego genezy, lecz co najwyżej mowi o jego włączeniu do obrzędowości zor¬ ganizowanej polis. Niewątpliwie i opowieść Pauzaniasza zawieta wątki czy tylko tropy znacznie wcześniejsze. Periegeta za­ czerpnął ją zapewne z jakiegoś źródła pisanego, które z kolei samo musiało już być obciążone całą tradycją l i ­ teracką od eposu po mitografów epoki hellenistycznej. Stąd występujący w niej Eurypylos, heros pochowany następnie w świętym okręgu Artemidy, został uznany za bohatera wojny trojańskiej. Postać o t y m imieniu rzeczywiście występuje u Homera. Jak wiadomo, pochodzenie różnych herosów grec­ kich to nieprosta sprawa. Z pewnością jest przynaj­ mniej w części prawdziwy pogląd dawniejszych uczo­ nych (wśród których na pierwszym miejscu przypo­ mnieć należy Farnella ), że niektórzy z nich to dawne bóstwa przedgreckie, przyjęte w nieco zmienionej po­ staci i obudowane często nowymi mitami przez grec­ kich przybyszów. Nieomal klasycznym takim przypad­ kiem jest najpewniej Hiakinthos. Jest więc wysoce prawdopodobne, że i w wypadku Eurypylosa mamy do czynienia z podobną metamorfo­ zą. Za Nilssonem wolno w każdym razie przyjąć, że je­ go greckie imię (szerokobramny) świadczy o jego praw2 63 WŁODZIMIERZ LENGAUER Dionizos kourotrophos Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej dziwej postaci - dawnego bóstwa podziemnego . Moż­ liwe więc, że historia opowiedziana przez Pauzaniasza jest mitem greckim ukształtowanym w związku z posta­ ciami (które uległy hellenizacji) z dawniejszej epoki. Podobnie przecież zdarzyło się właśnie z opowieścią o Apollonie i Hiacyncie. Dotyczyła więc ona pierwot­ nie trojga bóstw - bo obok Eurypylosa i Artemidy po­ jawia się tak w micie, jak i obtzędzie jeszcze Dionizos. Jej korzenie sięgają zaś najpewniej I I tysiąclecia. Ale przejdźmy do opowieści Pauzaniasza. 3 Periegeta opowiada zdarzenie z odległej przeszłości, kiedy to w sanktuarium Artemidy pełniła służbę ka­ płanki dziewica przed zamążpójściem. Była nią kiedyś niejaka Komajto („o długich włosach"), w której zako­ chał się młodzieniec imieniem Melanippos („czarny koń"). Ojciec Komajto nie zgodził się na małżeństwo, młodzi nie mogli się nawet widywać. Ostatecznie więc spełnili miłość w sanktuarium Artemidy. Natychmiast zagniewana bogini zesłała różne klęski - głód i choroby (loimos), a zapytana o przyczyny (jak zwykle w takich historiach) wyrocznia delficka wyjawi­ ła przyczynę gniewu Artemidy i poleciła złożyć w ofie­ rze oboje młodych oraz czynić tak na przyszłość, co ro­ k u ofiarowując parę najpiękniejszą z miejscowej mło­ dzieży. Zatrzymajmy się, n i m opowiemy dalszą część historii (kończy się ona, oczywiście, dobrze), nad pewnymi istotnymi cechami tej opowieści. Motyw dziewczynki lub dziewczynek na służbie u bogini albo postać dziewiczej kapłanki jest dobrze znanym elementem wielu opowieści mitycznych nader często z kręgu mitologii Artemidy, choć nie tylko. Po­ dobną rolę, tak w micie, jak i w obrzędowości, odgry­ wać może także Atena (jak w najbardziej znanym przy­ padku, poświadczonym dobrze dla czasów historycz­ nych, wysyłania z Lokrydy dwóch dziewczynek na służ­ bę Atenie w greckim już Ilion, jakoby na pamiątkę bez­ bożnego czynu Ajasa). W obu tych przypadkach mamy �Wladnmkn Lengnuer • DIONIZOS K O U R O T R O r H O S do czynienia z dziewiczymi boginiami, ale wskazać też można na związek młodych panien przed zamążpójściem z Herą. Stosunkowo obfity materiał tak ze sfery mitu, jak i obrzędu zbadał dokładnie całkiem niedawno w zna­ komitej i pięknej książce Deatfi and the Maiden Ken Dowden , którego rozumowania nie warto tu w całości przytaczać. Nie ulega wątpliwości inicjacyjny charak­ ter tych opowieści i wiązanych z nimi obrzędów. Mło­ da dziewczyna w okresie dojrzewania płciowego (często nawet przed pierwszym miesiączkowaniem) poświęco­ na jest Artemidzie, znajduje się pod jej opieką, musi z niej wyjść, wyzwalając się spod jej wpływów, mitycz­ na śmierć symbolizuje przemianę jej statusu, osiągnąw­ szy dojrzałość płciową (czyli - dojrzałość do małżeń­ stwa) staje się kimś innym. Jak ptzy każdym rite de pas¬ sage i obrzęd, i opowieść mówią o niebezpieczeństwie związanym z tym przejściem. 4 Ale warto może wydobyć dwa jeszcze aspekty takie­ go wiązanego z Artemidą mitu inicjacyjnego. Pierwszy z nich dotyczy natury bogini. Otóż nie jest ona opie­ kunką tylko dziewczynek. Nosi określenie kourotrophos - czyli w ogóle wychowawczyni młodych i nawet to ona właśnie miała jakobv „wynaleźć" opiekę nad dzieć­ mi (ten tonpaidion therapeian - Diodor V 73,5). Pauzaniasz zna w Koronę (w Messenii) świątynię Artemidy Paidotrophos (IV 34,6), epigraficznie jest dobrze po­ świadczona w Knidos Artemis Hiakinthotrophos. Wy­ chowuje więc ona także chłopców czy wręcz ich żywi. Wystarczy przytoczyć znany przykład Hippolita (zresz­ tą herosa czczonego w Trojdzenie) by wskazać, że po­ dobnie jak i w przypadku dziewcząt, zajmuje się A r t e ­ mida chłopcami dziewiczymi, przed osiągnięciem doj­ rzałości płciowej, na pewno przed ożenkiem. Stało się tak, rzecz jasna, w Patraj, gdzie znana była też przepowiednia, że ofiary ludzkie ku czci Artemidy będą trwać do czasu, gdy „pewien król przybędzie z obcych stron, przywiezie z sobą obcego boga i położy koniec ofiarom na cześć T r i k l a r i i " (Pauz. V I I 19,6). Dionizos w Patraj otrzymał przydomek Ajsymnetes (nieptzetlumaczalny właściwie termin oznaczający „rozjemcę" w wewnętrznych sporach politycznych, ale wobec tego władcę, kogoś, kogo poleceń i n n i słu­ chają), a na jego cześć i zarazem na wspomnienie dawnego obrzędu ofiar z ludzi składanych Artemidzie ustanowiono obrzęd dość szczegółowo opisany przez Pauzaniasza. Zanim go przedstawimy, zwtoćmy uwagę na inne ślady łączące Dionizosa z Artemidą Kourotrophos. Chyba najlepiej dziś znanym i najdokładniej przeba­ danym kultem Artemidy w Grecji jest kult brauroński. Wspomniany wyżej przypadek obrzędów inicjacyjnych dziewcząt (nawet: dziewczynek, chodzi bowiem o dzie­ ci w wieku między 6 - 1 0 lat) też właśnie najlepiej zna­ my z Brauron, a obrzęd arkteia (odgrywanie niedźwiad­ ków) stał się przedmiotem dogłębnych analiz tak we wspomnianej już książce Dowdena, jak u Pierre Brule i w pracach Christiane Sourvinou-Inwood. Przypo­ mnijmy, że zapewne doroczny obrzęd w Brauron speł¬ niany byt przez maté dziewczynki, które zapewne wcze** śniej pełniły służbę w świątyni Artemidy, a potem jako niedźwiadki wykonywały nie do końca dla nas jasny ryt. Jego częścią był bieg, może nago, chociaż c\ rajeni były one niedźwiadkami, nosząc szafranową szatę (mo­ że w którymś momencie obrzędu następowało zrzucę* nie szary), lest ciągle przedmiotem dyskusji skąd wła¬ ściwie btaly się braurońskie niedźwiadki i ile ich speł­ niało obrzęd. Informację z księgi Suda, że obrzęd speł­ niały wszystkie dziewczęta ateńskie (i tylko po odegra­ niu niedźwiadka w Brauron mogła dziewczyna wyjść zamaż) odrzucaia dziś raczei zgodnie niemal WSZYSCY komentator-Y Wvdaie sie że doroczny obrzęd orarbie rai nostać szczetóm.e uroczystego święta co cztery lata chociaż jest możliwe, ze arkiem w Brauron spełniano w ogóle tylko w cyklu pentetrycznym 5 t Drugi jednak'aspekt inicjacyjnego mitu Artemidy jest batdziej jeszcze złożony i w gruncie rzeczy dość nie­ jasny. Otóż pojawia się przy takiej wyraźnie kourotrophos Artemidzie także Dionizos. Wypada wrócić w t y m miejscu do przerwanej opowieści Pauzaniasza. Otóż Eurypylos (w micie znanym Pauzaniaszowi uczestnik wojny trojańskiej) przy podziale łupów otrzy­ mał skrzynię zawierającą wykonany przez Hefajstosa posąg (należałoby może powiedzieć ostrożniej: wyobra­ żenie, agalma) Dionizosa. Dostał się on do T r o i jako dar Dzeusa dla Dardanosa. Miał on jakoby zostać w T r o i umyślnie porzucony przez Kassandrę, by spro­ wadzał nieszczęście na Greków. Eurypylos zajrzawszy do wnętrza skrzyni, dostał się pod władanie marna, co w wypadku Dionizosa nie może dziwić. Bohater miewał jednak okresy przytomności umysłu i w Delfach radził się co do przyczyn swojej choroby. Otrzymał tam wróż­ bę, że szał jego minie, gdy spotkawszy ludzi składają­ cych ofiarę nie według helleńskiego obyczaju, zatrzyma się tam, pozostawi fatalny ładunek i sam się osiedli. Nas interesować będzie w tej chwili jedynie ślad dionizyjski w Brauron oraz związek tego typu mitów i ob­ rzędów z sytuacją w Patraj, gdzie, jak powiada Pauzaniasz, ustanowiono święto (zapewne doroczne) na cześć Dionizosa, wspominając zarazem dawne ofiary z ludzi składane Artemidzie. Opowieść o Komajto (to, że jest ona „długowłosa" wskazuje na jej status przedmałżeński) należy do klasy mitów Death and the Maiden, podobnie jak m i t brau­ roński, jak opowieści o innym obrzędzie arkteia w M u nichii czy wreszcie mit Ifigenii. W Brauron pozornie nie występuje ofiara czy śmierć dziewczynki, ale przyn a j m m n i e j od Fanodemosa (attydograf z I I połowy 64 �! l,,mb™>. • METAMORFOZY Metamorfozy, plakat do spektaklu. Proj. A n t o n i Rodowicz 65 �GcirJaeniLï • M f l AMORFOZY �I Üurdíimicí • Meummfm METAMORFOZY F « * Zbigniew Bielawka 67 �I WEWRÎEÏ • METAMORFOZY �I I G,.«lrifiiiLV • Mi;TAM0RF07Y Metamorfozy, „Chrystus Frasobliwy". Fot. archiwum OVT 69 �Gtmkienke * METAMORFOZY �71 �t'l �Gontóenk* • METAMORFOZY �Ganfefenia • METAMORFOZY Hefajstos, Dionizos, Satyrowie i Menady, hydria na wodę, 530/520 r. p.n.e., Londyn Książę M e n a d i Satyrów w ekstazie, 450 r. p.n.e., British Museum, Londyn Satyr i Menada, m a k r o n , wnętrze kielicha, 500 r. p.n.e., Florencja 74 i �! \Jmk}BÙa * METAMORFOZY Meumuirfozy. Fot. Zbigniew Bielawka 75 �Gaidturnkt • MKTAMORl'OZY �W ' i « W - r ; laęma * DIONIZOS KOUROTROPHOS I V w. p.n.e.) występował w starożytności pogląd, że właśnie tam miała miejsce ofiara Ifigenii. Z kolei w Brauron arkteia jest uważana za odpłatę za gniew A r ­ temidy wywołany zabiciem niedźwiedzia (bogini także tu zesłała bimos). Niedźwiedź to oczywiście zwierzę A r ­ temidy i na dodatek symbolizujące dziką kobiecość (trzeba tu pamiętać, że w grece arktos jest gramatycznie rodzaju żeńskiego), właśnie dlatego dziewczynki przed osiągnięciem wieku małżeńskiego (i stanu kwalifikują­ cego do małżeństwa, bo ptzed pierwszym miesiączko­ waniem) same stają się niedźwiadkami w Brauron. Ale w aiticm braurońskim jest także ślad jeśli nie śmierci, to zagrożenia dziewczynki. Zabito oswojonego niedźwie­ dzia żyjącego w sanktuarium Artemidy, bo ten bawiąc się z dziewczynką, poranił ją. Motyw śmierci, bardzo już przypominający ofiarę Ifigenii, występuje w aition z Municbii. T a m po prostu młodzieńcy (neoi) zabijają niedźwiedzia (niedźwiedzicę?) Artemidy i jako zadość­ uczynienie trzeba w ofierze złożyć dziewczynkę (korę). Niejaki Embaros podejmuje się ofiarować własną cór­ kę, ale w rzeczywistości chowa ją w adyton świątyni i na ołtarzu składa kozę w szatach dziewczęcych. Wspomi­ nana wyżej wersja mitu Ifigenii lokalizująca jej ofiarę w Brauron podawała z kolei, że ostatecznie na jej miej¬ sce bogini podstawiła właśnie niedźwiedzia w Aulis zaś (klasyczna najbardziej rozpowszechniona wersja mitu Ifiuenii) ooowiadano że zamieniła ia na łanie (ielenia - elabhos)W micie nie widać iak dotąd zanow edzia nera tronu dinniruiskiem chociaż namietać tT7p-ha ie jeleń jest tak zwierzęciem Artemidy, jak i Dionizosa. Tego ostatniego może nawet w większym stopniu bo zdaje się, że przynajmniej według późnych wersji povrkich bóg mógł sam przybierać taką postać, a z k i l ku te7wpr^wdzie pÓźnych wzmmnel"wynlka7że r B • ipjonkn iw d 7 i k i m namiarke «7alf> h a r l i a n f p k mva?ann ?a Dianu W ™ T n l r T r wspominane ra^I i"n^r iy rj n ne nuty 'w mtemiay A t id tu A aotąu łączy z opowieścią z i atraj tyiko postać *°nia,to czy motyw az.ewczynk. złożonejw onerze. w ratra, jeanak szczególne znaczenie ma takt, ze kres onarom wadzie uionizos na którego czesc w trakcie znanego rauzanmszowi święta miejscowi chłopcy idą ku rzece Mejlicho. w wieńcach z kłosów na głowach, a następnie, po kąpiel, w rzece w wieńcach z bluszczu udają się do świątyni Uionizosa Ajsymnetesa. Z.now nie wiemy, kim są uczestnicy obrzędu, to znaczy, czy biorą w mm udział wszyscy chłopcy w określonym wieku, czy tez jakieś wybrane grupy, formułowanie Pauzaniasza hoposoi ton epicnorum pauies Usynowie miejscowych ) dopuszcza obie interpretacje, w każdym razie inicjacyjny charak­ ter obrzędu doskonale przedstawiony niedawno w pra­ cach dwóch znakomitych uczonych nie ulega wątpli­ wości. Artemis kourotrophos znalazła w Patraj męski odpowiednik w postaci Dionizosa. 77 Otóż istnieją podejrzenia, ze i w Brauron jakąś rolę odgrywał Dionizos, a i chłopcy mogli tam, może przy innej okazji, występować w roli inicjowanych. N a to ostatnie przypuszczenie pozwala fakt, że w sanktu­ arium braurońskim znaleziono obok tetakotowych fi­ gurek wyobrażających dziewczęta (wota lub zwykłe pa­ miątki dziewczynek spełniających obrzęd arkteia) także statuetki chłopców. Nie ma jednak żadnych tekstów, które pozwoliłyby ten fakt wyjaśnić . 7 Niezależnie od tego zwraca uwagę także i to, że na naczyniach (fcraferisM z Brauron i Amarynthos (inne, podobnego typu sanktuarium Artemidy na Eubei) za­ chowanych, niestety, tylko we fragmentach, widać po­ stać Dionizosa . Pasjonujący, sprośny i zagadkowy tekst literacki mówi jednak więcej o jego bliskich związkach z Artemidą Braurońską. 8 Mowa tu o słynnym i kłopotliwym chyba już dla ko­ mentatorów starożytnych miejscu z Pokoju Arystofanesa (w. 874-876). Bohater komedii, Trygaios (Winobraniec w przekła­ dzie Srebrnego) wydobył z ukrycia Boginię Pokoju (Eirene) i dwie jej towarzyszki. Są to Opora (zbiory) i Theoria (Srebrny tłumaczy „Igra"). T a ostatnia to personifikacja święta czy raczej może świąteczności, sam termin theoria oznacza bowiem uroczyste posel­ stwo religijne udające się na wielkie święto, także w i ­ dowisko o charakterze świątecznym i religijnym. U Arystofanesa Theoria rozumiana jest bardzo kon­ kretnie, Trygaios tłumaczy, ze jest to theoria, któtą Ateńczycy, podpiwszy sobie, prowadzili do Brauron. Je­ go niewolnik czyni nieprzyzwoitą, sprośną aluzję mó­ wiąc (w przekładzie Srebrnego) „jaką to ma rozkoszną zadkopięciolatkę". Aluzja odnosi się więc do jakiegoś pentetrycznego święta obchodzonego w Brauron, w trakcie którego Ateńczycy piją i zachowują się nader swobodnie. Scholiasta starożytny wyjaśnia, że chodzi t u o D i o n i zja odbywane w Brauron, w których uczestniczyły licz­ ne pomai oddające się pijanym Ateńczykom. Niemal takie samo wyjaśnienie znajdziemy w księdze Suda z przytoczeniem inkryminowanego miejsca z Arystofa­ nesa. Jest to jedyna informacja (źródło scholiasty i au­ tora glossy w księdze Suda jest bez wątpienia jedno i to samo, być może nawet ten ostatni opierał się wyłącznie na tekście Arystofanesa i znanym mu komentarzu) o pentetrycznych Dionizjach w Brauron. Z pewnością w Brauron, jak i w innych miejscowo­ ściach na terenie A t t y k i , obchodzono tzw. Wiejskie Dionizja, doroczne święto pory winobrania, trudno jed­ nak uwierzyć, by na takie święto wiejskie wysyłano ofi­ cjalną ateńską theoria w cyklu pentetrycznym. Tymcza­ sem mamy inną informację o uroczystościach w Brau­ ron, którą da się łatwo powiązać ze wzmianką Arystofa­ nesa. Otóż Arystoteles (czy może raczej autor Atnena- �WhkmktzLaigauer * DIONIZO? KOUROTROPHOS Pauzaniasza, zgódźmy się jednak z licznymi komenta­ torami tego zdania, że Pauzaniasz musiał w Sparcie, dokładniej - w Amyklai, widzieć posąg skrzydlatego Dionizosa. Wprawdzie dość trudno jest znaleźć w iko­ nografii takie przedstawienie tego bóstwa. W L I M C znajdziemy właściwie tylko jeden taki zabytek, relief na bazie niewielkiej figurki z kości słoniowej". Mogą jednak wchodzić w grę jeszcze przynajmniej trzy inne przedstawienia . ion politeia) wymienia (AP 54,7) uroczystości, za któ­ rych organizację odpowiadają ateńscy keropobi („ofiarnicy" lub „organizatorzy rzeczy świętych"). Wśród nich pojawiają się właśnie pentetryczne Brauronia, bez wąt­ pienia święto Artemidy z obrzędem arkteia. Z n i m więc należy łączyć wspomnianą u Arystofanesa theoria, ale jednocześnie nie ulega wątpliwości jej dionizyjski cha­ rakter: rozwiązłość i pijaństwo". T o właśnie uznać nale­ ży za ślad powiązań Artemidy braurońskiej z Dionizo­ sem, tak wyraźnie połączonym z boginią w święcie w Patraj. W Brauron, a także i w innych miejscach, gdzie znajdujemy takie obrzędy inicjacyjne dziewczynek pod opieką Artemidy (Munichia, Aulis, może Pagasaj w Tessalii) uczestniczyli w święcie także ojcowie dziew­ czynek, a po obrzędzie arkteia następowała zapewne świąteczna, rytualna uczta . Dionizos jest więc t u na swoim miejscii wydaje się jednak, że rzecz nie tylko w tym, że pojawia się on przy tej okazji jako opiekun świątecznej theoria i może też obrzędowego pijaństwa. Jest on w Brauron towarzyszem Artemidy, ponieważ także może tu być uznany za bóstwo kourotrophos. 14 10 f Postać skrzydlatego męskiego bóstwa, czasem w to­ warzystwie postaci żeńskiej występuje często na płyt­ kach wotywnych z sanktuarium A r t e m i s O r t h i a w Sparcie. Zwykle widzi się tu jakiegoś paredros A r t e ­ midy - Pani Zwierząt - i interpretuje się przedstawie­ nie jako wyobrażenie Apollona, brata Artemidy. Otóż wypada się przychylić do wyrażanego niegdyś poglądu, że tym paredros jest jednak Dionizos, którego wiele łą¬ czy z Artemidą spartańską . Jej ksoanon miał być giem wyktadzionym przez Orestesa z Taurydy (Pauz. I I I 16,7), a więc jest to posąg - i może kult - bóstwa przybyłego z zewnątrz, jak Dionizos Ajsymnetes w Patraj. N a dodatek ten ksoanon miał równie fatalne dzia­ łanie, jak agalma Dionizosa ukryte w skrzyni, która przypadła w udziale Eurypylosowi. Wszyscy, którzy go widzieli, wpadali natychmiast w obłęd, przy składaniu ofiar wszczynano kłótnie, a nawet bójki kończące się morderstwem", co trwało tak długo, aż otrzymano wy­ rocznię że ołtarz bogini ma spłynąć ludzką krwią W związku z tym wprowadzono ofiarę z ludzi, zamie­ nioną przez Likurga na obrzędową chłostę młodzień­ ców, których krew zmywała ołtarz. (Pauz. I I I 16, 9-10). Obrzęd chłosty spartańskich chłopców ma pewno nie­ co inną genezę i wiąże się raczej z dawną walką na bi­ cze prowadzoną przez dwie konkurujące z sobą grupy młodzieży, ale i w takim wypadku idzie z całą pewno­ ścią o obtzęd inicjacyjny, któtemu patronowała bogini Orthia utożsamiona następnie z Artemidą . Jej mę­ skim towarzyszem był zaś Dionizos, na którego cześć przeprowadzano także chłostę - tyle, że kobiet - w A l e i w Arkadii w czasie święta Skiereja (Pauz. V I I I 23,1). 15 Związek obu bóstw jest zjawiskiem dobrze znanym, a najlepiej widocznym w licznych pokrewieństwach chorei dionizyjskiej i chorei Artemidy. W obu wypad­ kach obrzędowe tańce mają niemal ten sam, orgiastyczny w naszym rozumieniu czy ekstatyczny charak­ ter, bywają rozwiązłe, odbywają się na ogół w przebra­ niu, tancerze czasem występują w maskach lub z taki­ m i akcesoriami, które sugerują przebranie zwierzęce. W zachowanym u Plutarcha (de superst. 10,1; 170A) fragmencie (778 Page) Timotheos nazwał Artemidę menadą (rnamada) i zaliczył ją wyraźnie do towarzyszek Dionizosa (t/ryiada). W micie jej związek z Dionizosem najlepiej widoczny jest w niezbyt dokładnie przekaza­ nym aiticm wyjaśniającym tańce kariatyd. Idzie tu o co­ roczne obrzędowe święto z tańcami dziewcząt lacedemońskich w Karyai (na pograniczu Arkadii i Lakonii) k u czci Artemidy Karyatis. Karya miała zaś być uko­ chaną Dionizosa przemienioną w drzewo orzechowe. Artemida Karyatis to Artemida czczona w postaci drzewa orzechowego" (przypomnieć tu warto o Dioni­ zosie drzewnym" - Dendrites). Kariatydy w kulcie A r ­ temis musiały być jakoś wiązane z Dionizosem skoro Pratinas z Fliuntu napisał dramat (najpewniej trage­ dię) Karyatides e Dysmainai^. T e n ostatni termin ozna­ cza zaś, zgodnie z wyjaśnieniem Hesychiosa, spartań­ skie Bakehai, tancetki w kulcie dionizyjskim. Dość zagadkową postacią jest Dionizos skrzydlaty, 0 którym tak pisze Pauzaniasz; „Spośród bogów czczą mieszkańcy Amyklai Apollona, tzw. Amyklajos, oraz Dionizosa, jak najsłuszniej, wedłe mego zdania, darząc go przydomkiem Psilaks, t j . skrzydlaty. Dorowie nazwą psi/on oznaczają skrzydła, ludzi zaś wino unosi do góry 1 uskrzydla ich myśl" ( I I I 19,6). Zostawmy wyjaśnienie 78 16 Można zatem uznać Dionizosa za boga, który opie­ kuje się dojrzewającą młodzieżą i towarzyszy A r t e m i ­ dzie kourotrophos. Oboje zasadniczo interesują się mło­ dymi obojga płci, ale Artemida głównie, co zrozumiałe, zajmuje się dziewczętami, Dionizos -chłopcami. Nada­ je się on do tej roli z wielu względów. Przede wszystkim pizypomnijmy jego epitet drniorphos - „dwupostaciowy" czy „dwuksztaltny". Na pierw­ szym miejscu idzie bez wątpienia o to, że jest on bogiem tak młodzieńczym, niemal dziecięcym, jak i dojrzałym. Taką dwoistość poświadcza dobrze ikonografia najwcześniejsze przedstawienia Dionizosa na wazach czarnofigurowych z okresu archaicznego ukazują po­ stać brodatego, a więc dojrzałego, męskiego boga. Mło- �W1n<tem*r! LniRdwr • DIONIZOS KOUROTROPHOS Dionizos z brodą, rzeźba, Rzym, Muzea Watykańskie Głowa Dionizosa młodzieńca, Rzym, Muzeum Kapitolińskie dzieńczy Dionizos w przedstawieniach ikonograficz­ go, ergo - „wypędzić, wyłączyć, wykluczyć". Likurg to nych pojawia się znacznie później, dopiero w I I polowie V wieku p.n.e. więc ktoś, kto albo sam udaje wilka, spełnia może ob­ rzęd, w którym odgrywa rolę tego zwierzęcia, albo też Ale przecież, właśnie wtedy gdy na wazach malarze ktoś, kto ptzegania wilki, wypędza je i prześladuje. ukazują Dionizosa w pełni „dorosłego", teksty literac­ kie mówią coś innego. Może trzeba wprawdzie wyłą­ czyć świadectwo Hymnu Homerowego do Dionizosa, bo nie sposób określić dokładnie dary powstania tego tekstu i niektórzy uczeni przesuwają ją, bez podstaw, naszym zdaniem, nawet n a okres hellenistyczny. A l e pozostaje wtedy bezsporne poświadczenie literackie z wczesnego okresu archaicznego - słynne miejsce z V I pieśni Iliady. Bóg jest tam nieomal dziecięcy, skoro to­ warzyszą mu jego piastunki (tithenai). U Homera prze­ śladowcą Dionizosa jest tracki król, Likurg (Lykourgos), o którym może późniejsze niż Homer opowieści mityczne mówiły, że ukarany za swoją zuchwałość w o ­ bec boga wpadł w szal i zabił własnego syna, były żresz- Wbrew pozorom nie ma tu sprzeczności, Apollo Lykeios jest bóstwem wilczym i zarazem bogiem chroniącym przed w i l k a m i . 17 Ludzie-wilki to rozpoznawalny na pierwszy rzut oka motyw mitów inicjacyjnych. Imię o takim wilczym cha­ rakterze noszą różne postacie z mitologii Greków, a trzeba do tej sfery zaliczyć także spartańskiego Likurga, który, jak pamiętamy, według tradycji znanej Pauzaniaszowi ustanowił chłostę chłopców na ołtarzu Orthia. Pierwsza w tradycji literackiej opowieść o Dionizosie zawiera więc wyraźnie ślad związanego z tym bóstwem mitu inicjacyjnego. Młodzieńczy bóg przechodzi sam takie koleje losu, jak inicjowana młodzież - wyłącze­ nie, zastraszenie, prześladowanie. Jeszcze jeden motyw opowieści Homera pozwala na takie przypuszczenie. Dionizos jest bowiem nie tylko słaby, bezradny, przestraszony i bezbronny. Znajduje się on także pod niez w w a n i a i c v ze swem nańsrwa Penrhei. wpływem szału (mania). T e n zresztą element historii Imię L-iKurf, I ik, rl ma L d\ść n r e i rzystą r v t etvm ttfe Pr orchn c Dionizosa pojawia się i w późniejszych opowieściach im aosc prze ecyrnc,1logię, - szał miała zesłać na niego jego stała prześladowczyn i K a Lrgaazortiai „ronie, wyKonywac, spemiac a i D o eir*n i H e r a l z a r m n v T z T r f a ś ć ofiara Malino"- n o l S e Tak sam Dionizos iako dziecko i ak nie uznaiacv Z i rów a K 7 7 18 79 �Wbi&nim Lagmer * DIONIZOS KOUROTROPHOS Hera jest boginią zsyłającą szał, a najlepiej znany mit z takim motywem to opowieść o córkach Projtosa w ta­ kiej wersji, w jakiej opowiada ją Bakchylides. Otóż miały się one chełpić niezmierzonym bogactwem swe­ go ojca, które przewyższało jakoby wspaniałością przy­ bytek Hery. Zagniewana bogini ukarała je szaleń­ stwem, od którego uwolniły je dopiero przebłagalne ofiary Projtosa, złożone wcale nie Hetze, lecz A r t e m i ­ dzie w Lusos w Arkadii. Inicjacyjny charakter mitu jest tu dobrze widoczny, szał Projtyd to ich przedmałżeńska dzikość (małżeństwo zawsze uważali Grecy, wcale nie tylko w micie, za oswojenie, udomowienie i ucywilizo­ wanie dzikiej i niebezpiecznej istoty, takiej jaką jest nie włączona do oikos męża kobieta), ofiary dla Artemidy są niezbędne, bo w ten sposób kończą one okres jej władzy, dojrzałość kobieca wymaga zgody tak z Arte­ midą, jak i z Herą . Ale historia Projtyd jest bardziej jeszcze wieloznaczna przez obecność w niej także Dio­ nizosa. O t o według Hezjoda szaleństwo zesłał na nie ten właśnie bóg za to, że go nie rozpoznały i nie chcia­ ły uznać . pod jego władzą znajdują się dziewczęta. Być może prawdziwe jest przypuszczenie, że mamy tu do czynie­ nia ze wspomnieniem dawnego obrzędu prowadzącego do grupowego zawierania małżeństw przez uznaną ry­ tualnie za dojrzałą młodzież . 23 19 20 Być może w historii Projtyd jest Dionizos późnym wtrętem, m i t mógł ulec zmianom ze względu na histo­ rię Minyad - córek Minyasa z beockiego Orchomenos . A l e podobnych historii i wiązanych z nimi obrzę­ dów było więcej, do tej grupy należy znany z Argos (gdzie również lokalizowano historię Projtyd, chociaż były one, jak u Bakchylidesa, córkami króla Tirynsu) obrzęd Agrania, znany także, pod nieco inną, choć po­ dobną nazwą, w Beocji, w Cheronei, Orchomenos (Plutarch) i Tebach (Hesychios). W obrzędzie, o któ­ rym pisze Plutarch (Q. Gr. 299e-f), w trakcie corocz­ nego święta Agrionia kapłan z mieczem w ręku goni uciekające kobiety wywodzące się z rodu Minyad. W Argos, na pamiątkę Projtyd spełniano podobny ob­ rzęd, choć dawniejszy mit mówił zapewne w ogóle o szaleństwie miejscowych kobiet, zesłanym na nie przez Dionizosa. Wyzwolił je od szału Melampous, mi¬ tyczny wieszczek, który, według Herodota (II 49) wprowadził u Greków kult Dionizosa. Miał on zebrać młodzież i w jakimś korowodzie tanecznym {met'alalagmou kai tinos entheou choreias) zapędzić je (albo tylko Projtydy) do Sikyon gdzie w końu szał kobiet ustał (Apoll Bibi I I 2 2) 21 22 Beockie Agrionia, podobnie jak i argiwskie Agrania to święta dionizyjskie, których Otton sprowadza się do opowieści o szaleńczym tańcu młodych panien i chorei dionizyjskiej młodzieńców. Nietrudno tu dostrzec sce­ nariusz inicjacyjny. Szaleństwo łączy się ze stanem dzi­ kiej młodości, która zostaje, w obrzędzie inicjacyjnym oswojona i włączona w porządek społeczności. Szcze­ gólne znaczenie zyskuje tu dionizyjska choreia, w micie argiwskim prowadzona przez Melampousa. Dionizos prowadzi więc młodzież męską, ale w równym stopniu Argiwski Melampous z choreja młodzieńców stawia przed nami kolejny problem, niezmiernie trudny, tak skomplikowany, że aż - w świetle naszych skąpych źró­ deł - niestety właściwie nie do rozstrzygnięcia. Idzie tu mianowicie o genezę chórów tragicznych. Nie miejsce tu, by wchodzić szczegółowo w całość zagadnienia, trze­ ba jednak przypomnieć kłopotliwe miejsce Herodota (V 67), który mówi o chórach tragicznych w kulcie Adrastosa w Sikyonie na długo przed powstaniem lite­ rackiej tragedii w Atenach. Tyran Kleisthenes, według Herodota jakoby z powodu swej niechęci do argiwskiego, czyli doryckiego herosa, miał praktycznie znieść je­ go kult. Chóry „zwrócił Dionizosowi, a resztę ofiar przydzielił Melanippowi". Kult tego ostatniego sprowa­ dził Kleisthenes z Teb. Z pewnością mamy w przekazie Herodota do czynienia z nieco pogmatwaną i skażoną informacją o zasadniczych reformach religijnych Kleisthenesa, który także zmienił nazwy fyl w tym miejscu jest jednak dla nas najważniejsze zawarte u Herodota implicite stwierdzenie, że dionizyjskie chóry tragiczne są elementem bardzo dawnego kultu, przynajmniej w Si­ kyonie. Niestety, nic bliższego nie da się powiedzieć ani o przedkleisthenesowym kulcie dionizyjskim (podkre­ ślić wypada że Kleisthenes zwrócił chóry Dionizoso­ wi) ani o charakterze kultu Adrastosa ani wres cie o reformie m a n a . Nie wchodząc w snrawe obrzędowej enezv traeedii oowiedmw właśnie wlko tvle ze chór traeiczny iest zjawiskiem w L e ś n i e i s J n n.ż wvśrawiana w Atenach na Wielkich Dionizjach tragedia t - B Nawet w Atenach V - I V wieku związek wielkiego święta dionizyjskiego z młodzieżą był dla wszystkich oczywisty. Przed świętem efebowie (tu w znaczeniu czysto technicznym - tzn. młodzi mężczyźni w wieku 18-20 lat odbywający państwową służbę efebii ustano­ wioną zapewne w I połowie I V wieku, a w postaci zna­ nej z „Ustroju politycznego A t e n " Arystotelesa po Cheronei) przenosili posąg Dionizosa z miasta do gaju Akademosa, poczem w uroczystej procesji wprowadza­ li go znów do A t e n , do przybytku boga na stoku A k r o ­ polu. Dionizos czczony na Wielkich Dionizjach pochodzi z Eleuthetai, miejscowości na pograniczu Beocji, skąd ten kult sprowadzono do A t e n . T a m z kolei czczony był jako Melanaigis („czarnokozi") i wiązała się z nim historia córek Eleuthera, zawierająca ten sam schemat co opowieść o Projrydach i Minyadach. Odgrywa on też dziwną rolę w słynnym micie poda­ wanym jako aition ateńskiego Święta Apaturia. Otóż w czasie jakiejś wojny między Beotami a Ateńczykami 80 i �W-xfcmwr; USnpW * DIONIZOS K O U R O T R O P H O S doszło do pojedynku Beoty Ksanthosa („płowy", „ja­ snowłosy") z Ateńczykiem Melanthosem („czarny"). Melanthos wygrał dzięki podstępowi, krzyknął bowiem do przeciwnika, że ktoś za n i m stoi, i korzystając z za­ skoczenia Ksanthosa, który się naturalnie odwrócił, za­ bił go znienacka. Zdaniem niektórych mitografów za Ksanthosem ukazał się właśnie Dionizos Melanaigis. M i t o pojedynku dwóch wojowników odnosi się znów do sfery inicjacyjnej, co znakomicie wykazał w klasycz­ nym już studium V i d a l - N a q u e t . W tym przypadku Dionizos sprzyja po prostu młodzieży ateńskiej (Melan­ thos, zaznaczmy, jest przede wszystkim dlatego arche­ typowym efebem, że walczy nie jak hoplita i odnosi zwycięstwo podstępem, co przystoi tylko młodym, a nie dojrzałym wojownikom). 24 W czasie W i e l k i c h Dionizjów młodzież czciła boga przede wszystkim w pierwszym dniu, gdy chóry śpiewa­ ły dytyramby. Z każdej ateńskiej fyli występował chór liczący pięćdziesięciu chłopców (oraz chór męski, rów­ nież liczący tyluż chórzystów) . Związek dytyrambów z choreja młodych jest więc oczywisty, powstaje pyta­ nie, czy nie zachodzi on także w wypadku chóru tra­ gicznego. Wedle pewnej tradycji antycznej, przekaza­ nej u Polluksa i powszechnie uznanej przez wszystkie autorytety nowożytne za najzwyczajniej błędną , chór tragiczny pierwotnie także liczył pięćdziesięciu człon­ ków. Nic nie wiemy o liczbie młodych, których prowa¬ dził z sobą Melampous, ale różne dane z bogatego ma­ teriału porównawczego wskazują, że tyle właśnie liczy­ ły różne zorganizowane grupy młodzieży prowadzące odrębny od dorosłej społeczności tryb życia i przygoto­ wujące się do obrzędu inicjującego w życie doro­ słych Wśród publiczności teatralnej w Atenach efebowie stanowili wydzieloną grupę na widowni, zasia­ dając razem z członkami Rady którzy niejako symbo lizowali w pełni już dorosłą, dojrzałą grupę obywateli Aten Dionizos i Satyr. A m f o r a (520 r. p.n.e.), T a r e n t 25 26 (oinochoe, dzban do wina z A t e n , ok. 470 p.n.e.), ale wyraźnie widać, ze maskę ttzyina młodziutki chłopiec, przedstawiony nago, uważany przez nowożytnych ko­ mentatorów, bez żadnych wyraźnych podstaw, za nie­ wolnika czy towarzysza aktora pomagającego mu przed lub po występie' . Nieco późniejsza, z około połowy V wieku, jest inna waza ateńska ipelike), na której wy­ obrażeni są dwaj młodzieńcy przygotowujący się do wy­ stępu (lub tylko ćwiczący) w roli chórzystów . Być mo­ że związek chórów tragicznych z inicjacją młodych nie jest tak oczywisty i prosty, jak chciał John Winkler, za¬ pewne też raczej zanikał w miarę stopniowego rozwoju i zmian teattu, który miał coraz mniej wspólnego z ar­ chaiczną obrzędowością, ale są podstawy, by twierdzić, że patronujący W i e l k i m Dionizjom bóg występował także jako kourotrophos, a przedstawienia teattalne od­ grywały, przynajmniej w swych początkach, jakąś rolę w procesie wychowania młodzieży i wprowadzania jej w życie dorosłe. 0 31 27 Mamy jedno tylko przedstawienie ikonograficzne całego zespołu - 3 aktorów, 11 chórzystów, fletnista, autor. Jest to tak zwana waza Pronomosa (od imienia fletnisty, podpisanego przy jego wyobrażeniu), krater wolutowy, datowany na przełom V i I V wieku, wyrób attycki, dziś znajdujący się w muzeum w Neapolu *. Zwraca uwagę, że trzej aktorzy wyobrażeni są z brodą, co w ikonografii oznacza przedstawienie dorosłego mężczyzny, wszyscy chórzyści są zaś bez zarostu. T o świadectwo stało się podstawą tezy Johna Winklera o pochodzeniu tragedii z obrzędów inicjacyjnych, a do­ kładniej - o związku chorei tragicznej z wojskowym przygotowaniem młodych osiągających właśnie hebe ". Dwa inne zabytki ikonografii potwierdzają pośrednio słuszność takiego poglądu — idzie tu mianowicie o naj­ wcześniejsze przedstawienie postaci z maską aktora lub chórzysty. Niestety, jest to tylko fragment naczynia 2 2 81 Wróćmy t u do epitetu Dionizosa - dłmorphoy Była już mowa, że dwupostaciowość tego boga polega na tym, że bywa on młodzieńczy i dojrzały zarazem. W i a ­ domo jednak dobrze, że jest Dionizos bardziej jeszcze zmienny i wieloznaczny, wspominaliśmy, że może przy­ bierać postać zwierzęcą, o czym widzom ateńskiego te­ atru przypomniał Eurypides N i e tylko w micie bywał on koźlęciem, do tej jego postaci nawiązywano w ja­ kichś misteryjnych obrzędach orfickich, czczono go też pod postacią byka, jako byka wzywały go do świętego ptzybytku kobiety w Elidzie w jednym z może najstar­ szych zachowanych hymnów religijnych . Obrzęd, w trakcie którego zjawiał się o n w byczej postaci, spra¬ wowany był ciągle jeszcze w czasach Plutarcha i Pauzaniasza. O jego przedstawieniach w byczej postaci pisze 32 �WMtiMm Ungaun • DIONIZOS KOUROTROPHOS tkaniu z Prosymnosem zaprzecza tym cechom, ukazu­ jąc całkowicie niemęskie zachowanie boga. Dionizos i w t y m zakresie łączy w sobie przeciwne, wyłączające się, jak mogłoby się zdawać, cechy. Nieokreśloność płci zyskiwanej dopiero w momen­ cie przekraczania progu dojrzałości jest dobrze znaną cechą mitów i obrzędów inicjacyjnych wielu kultur. U Greków łączy się ten motyw z całą koncepcją eroty­ ki widoczną w micie, obrzędach i kulturze obiegowej. Istotą miłości pederastycznej jest negacja męskości ko­ chanego chłopca, jest on tylko obiektem namiętności, a sam jej nie okazuje i ma nie doświadczać. Mężczyzną w takim układzie jest wyłącznie kochanek, chłopiec świadczy mu tylko rfiaris, tak jakby sam nie miał jesz­ cze określonej seksualności. Właśnie tak zachowuje się Dionizos wobec Prosymnosa, a tę jego niemęskość podkreśla jeszcze fakt, że bóg imituje po śmierci zako­ chanego w n i m Prosymnosa stosunek analny, czyniący go nieomal kobietą. Homoseksualizm inicjacyjny jest zjawiskiem obec­ nym w kulturze greckiej, dobrze poświadczonym w micie i obrzędzie . Wiąże się o n zawsze z momen­ tem osiągania przez chłopca dojrzałości, która z kolei polega właśnie na tym, że chłopiec zaczyna odgrywać rolę mężczyzny. Opisany przez Pauzaniasza obrzęd w Patraj wyraźnie czyni aluzje do tego właśnie progu w życiu młodych ludzi, być może taką przede wszyst­ kim funkcję mają wieńce z kłosów zbóż niesione przez chłopców zmierzających w celu kąpieli do rzeki. Dość prawdopodobne wydaje się wyrażone ostatnio przy­ puszczenie, niepoparte wprawdzie żadnymi dowoda­ mi, że tajemniczym wizerunkiem boga schowanym w skrzyni Eurypylosa byl symbolizujący męskiego Dio­ nizosa fallus . 54 Dionizos i Bachamka grająca na tamburynie Athenajos (XI 76). Jest on, mówiąc słowami późnoantycznego hymnu, myriomorpkos - „o tysiącach postaci" czy „o wielu kształtach" (AP I X 524,13). Niewątpliwie ta zmienność Dionizosa wyraża jego naturę jako bóstwa stanów przejściowych, bóstwa po­ średniczącego między wrogimi sobie światami. Jest ludzki i zwierzęcy, olimpijski i chroniczny, dziki i cywi­ lizowany. Jest także dwiiplciowy". Tę jego ostatnią cechę najlepiej może wyraził O w i ­ diusz, nazywając go wprawdzie puer aetemus, ale doda­ jąc: tibi, cum sine cornibus adstas, virgineum caput est. (Met. I V 18-20). Jest więc on puer, ale można go pomy­ lić z mrgo. M i t tłumaczy tę dziewczęcą postać boga mó­ wiąc o tym, jak został on dzieckiem oddany na wycho­ wanie Ino i Atamasowi w przebraniu dziewczynki. Cho­ dziło o to, by ukryć go przed Herą. (Apoll. Bibl. III 4,3). Nie są to wymysły późnych mitografów, w najdawniej­ szych przedstawieniach ikonograficznych Dionizosa zwraca uwagę jego długa, kobieca szata, być może bassara, którą nosiły trackie i nie tylko trackie bachantki. Co więcej, w słynnej, opisanej przez Semosa z Delos ce­ remonii wnoszenia fallusa do teatru ityphcdbi noszą ko­ biece szaty. Bóg wyraźnie, chciałoby się powiedzieć jednoznacznie, falliczny, reprezentujący męską jurność, jest zarazem zniewieściały, właśnie przynajmniej tak, jak dziwny cudzoziemiec u Eurypidesa (r/ielyrnorphos). 55 Dionizos jest więc męski i niemęski zarazem, mło­ dzieńczy i niedojrzały oraz dorosły i jurny, jest mężczy­ zną, ale ma cechy dziewczyny, występuje w kobiecej szacie , chociaż broda podkreśla jego męskość, a fallus jest atrybutem niemal stale obecnym w jego kulcie. Te wszystkie cechy dlatego łączą się w jednej postaci bo­ ga, że jest on także bóstwem inicjacyjnym, bóstwem czuwającym nad momentem osiągnięcia dojrzałości przez chłopców. Podobnie jak Artemida, z którą jest tak bardzo związany, również Dionizos jest kaurotrophos i jest to może jedna z najstarszych cech i funkcji tego boga. 36 Przypisy 1 Por. C l . A n t o n e t t i , Les Etoliens. Images et religion. Paris 1990, s. 253-262 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of : Immortality. O x f o r d 1921. W sferze seksualnej Dionizos zachowuje się bardzo dziwnie. Jest on przecież choiropsahs i oipholios, a jed­ nocześnie znany i wysoce nieprzyzwoity m i t o jego spo­ 1 Por. M . P. Nilsson, Griechische mit Ausschluss * Feste von Religiiiser Bedeutung der attischen. Leipzig 1906, s. 295 K D o w d e n , Death and the Maiden. Girls' Initiation Rites in Gre- 82 i �Whdzmuen Lengauer • DIONIZOS KOURÜTRÜPHOS L o n d o n and N e w York 1989, szczególnie s. 128¬ ek Mythobgy. 1 6 132. Por. też J. N . Bremmer, The rok ofthe tempie in Greek ini¬ tiatory ritual. [ W : ] Actes d u V I I ' congres de la F. I . E. C. t. 1, 1 7 main en Grèce ancienne. Kemos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, 1 9 La religion des fÛles à Athènes à Brauron. Repentirs, avancées, à l'épo<" mises au point. Dialogues d'histo* nos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, s. 192-193 Por. K . D o w d e n , Death and the Maiden, 2 2 Por. W . Burkert, Homo Necans. Construction Aisymnetes Tnklaria [ W : ] Before Sexuality. at Palras. of Erotic Expérience in the Anctent Greefc Greek Sacrificial The of Ancient Ritual and Myth. Berkeley, Los Angeles, L o n - d o n 1983, s. 168-179 2 1 K . D o w d e n , Death and the Maiden, Edited by D . M . . H a l p e r i n , J. J. W i n k l e r , F. I. Z e i t l i n , Prince­ 2 4 P. V i d a l - N a q u e t , Le chasseur noir. Formes de pensée et formes de Kult der Artemis Triklaria und Initiation. Der und des Dionysos Aisymnetes Walter Burken. Herausgegeben « Por. E. Zwolski, Choreia. Muza i bôstwo w religii greckie). War¬ szawa 1978, s. 105 v o n F. Graf. Stuttgart u n d 2 6 Leipzig 1998, s. 143-167 Por. A . Pickard-Cambridge, The Dramatic Festivals of Athens. O x f o r d 1953, s. 241 Por. P. Brûlé, De Brauron aux Pyrénées et retour: dans les pattes 2 7 Por. J. Bremmer, The Suodales of Pophos Valesios. Zeitschrift fur 2 8 A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 179, i l . 28 2 0 J. J. W i n k l e r , The Ephefces' Song: Tragodia and Polis. [ W : ] N o - de l'ours. „Dialogues d'histoire ancienne", 16,2, 1990 s. 24 Por. P. Brûlé, Artemis Amarysia. s. 86 société dans le monde grec. Paris 1983, s. 151-175 in Patrm. |W:] Ansichten griechischer Rituale. Geourtstags-Symposium für Des ports préférés Papirologie u n d Epigraphik, 47, 1982, s. 133-147 d'Anémts: l'Euripe. Kernos, 6, 1993, s. 62 ' s. 79-82 The Anthropology World. t o n 1990, s. 115-134; G . Baudy, Ackerhau * Por. P. Bonnechère, Le sacrifice humain en Grèce ancienne. Ker- ne, 16,2, 1990, s. 5-60 The Rites of Artemis Artemis, T h e Journal of Hellenic Studies, 2 1 and Dionysos ; Por. R. Seaford, The Eleventh Ode of Bacchylides. Hera, re les images, les textes, I animalité. Dialogues d'histoire ancien­ J. Redfield, From Sex to Politics: ou la folie divine. Ker- 108, 1988, s. 118-136 Représen- tations in Attic Iconography. A t h e n s 1988; taże, Lire l'arkteia - li­ I Por. P. W a t h e l e t , Dionysos chez Homère and the Absence of Dionysos. ire ancienne, 16,2,1990, s. 61-90; C h . S o u r v i n o u - I n w o o d , Studie* i n Girls' Transitions. Aspects ofthe Arkteia and Age Por. A . M o r e a u , Initiation en Grèce antique. Dialogues d ' H i s t o - nos, 4, l 9 9 1 , s . 6 1 - 8 2 Paris 1978; tenże, Retour que classique. Mythes, cultes et société. Spartia- ire A n c i e n n e , 18,1, 1992,s. 197-199 s. 150-163 P. Brûlé, La filie d'Athènes. et la flagellation des éphibes s. 11-22 1 Budapest 1983, s. 121-124 oraz P. Bonnechère, Le sacrifice hu- s Pot. P. Bonnechère, Onhia tes. Un souvenir chimérique de sacrifice humain. Kernos, 6, 1993, Por. P. J. Rhodes, A Comrnentary on the Ari stolelian Athenäum Pohlem O x f o r d 1981, s. 607-608 oraz P. Brûlé, La filie thing to Do with Dionysos.' A t h e n i a n Drama i n Its Social C o n - d'Athè- text. E d . by J. W i n k l e r , F. I . Z e i t l i n , Princeton 1990, s. 20-62 nes, s. 310-312 » 1 0 Por. P. Brûlé, Retour à Brauron, s. 71 I I Por. M . P. Nilsson, Griechische Feste, s. 196 i : Por. A . Lesky, Die tragische Dichtung der Hellenen. Göttingen A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 178 i i l . 25 " ramie, s. 182 i i l . 39 12 Por. C h . B r o w n , Dionysus and the Women of Elis. „Greek Rom a n and Byzantine Studies", 23, 1982, s. 305-314 1972, s. 63 " Por. W . Lengauer, D ^ y s o s dimorphes. „Kwartalnik Historii " Lexicon Iconographicum Myt/ioiogioe Ciassicoe. T o m I I I , Zürich Por. B. Sergent, L'homosexualité dans la mythologie grecque. Pa- M tamże, T o m V I I I , 1997, sub Despotes T h e r o n N r 2, 12 i 19. ris 1984; tenze. L'homosexualité initiatique dans l'Europe a Por. C h . Picard, Dionysos Psilox. [ W : | M o n g e s offerts à M. ne. Paris 1986. K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , 46, 1998, s. 87-92 und München 1986, sub Dionysos, N o 152 Octave Navarre par ses élèves 3 4 et ses amis. Toulouse s. 317-339; H . Jucker, Das Bildnis im Blatterfeeich. und Bedeutung einer römischen Porträlsform. s. 167-168; E . - L I . Marangou, Lakonische Lausanne Elfenbein- 1935, H Gescliichte und , 6 ancien- G . Baudy, op. cit., s. 160-162 Por. J. Bremmer, Dionysos Travesti. [ W : | L ' i n i t i a t i o n . Actes d u 1961, Colloque international de M o n t p e l l i e r 11-14 avril 1991. T o - Bein- me I : Les rites d'adolescence et les mystères. Ed. par A . M o r e a u , schnitzereien. T u b i n g e n 1969, s. 30 Montpellier 1992, s. 180-198 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/74a74672def1824c8fffb06d18d0ff9f.pdf 75c37ac6223cf03a40fcaa25028eedd0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3593 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3370 Title A name given to the resource Dlaczego apokryfy? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.3-4, s.94-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PAMIĘĆ STAROWIEKU. APOKRYFY Dlaczego „apokryfy"? Magdalena Zowczak Jako kryptonim b a d a ń , k t ó r y c h fragmentaryczne w y n i k i tu prezentujemy, s ł u ż y ł o nam nieraz o k r e ś l e n i e „ a p o k r y f y " . T o h a s ł o , rozumiane w jego potocznym znaczeniu, c h o c i a ż jest s k r ó t e m , dalekim od precyzyjnego w y j a ś n i e n i a celu, sygnalizuje jednak, że nie m o ż e tu b y ć mowy o o g ó l n e j charakterystyce religijności P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę . N i e cho­ d z i ł o t e ż w y ł ą c z n i e o najbardziej a r c h a i c z n ą w a r s t w ę w i e r z e ń , z a c h o w a n ą tam lepiej niż w Polsce. Nie powoduje bowiem naszymi poszukiwaniami nostalgia za p r z e s z ł o ś c i ą , lecz raczej zainteresowanie, w j a k i s p o s ó b w p ł y w a ona na obraz rzeczywis­ t o ś c i , stając się ź r ó d ł e m z a s k a k u j ą c y c h zagadek. O b o k d a w n y c h w i e r z e ń wtopionych w katolicyzm nie mniej i n t e r e s o w a ł y nas z w i ą z a n e z nimi specyficzne {nie zawsze z r e s z t ą sprzeczne z kanonem) interepretacje Biblii, dokonywane nieraz z p e w n o ś ­ cią adhoc, w odpowiedzi na nasze dziwaczne ( c h o ć zasadnicze) pytania. Dlaczego w i ę c „ a p o k r y f y " ? P o n i e w a ż , j a k s ą d z ę , s t a n o w i ą one dobry punkt wyjścia do opisu ludowej postaci religii; d o s t a r c z a j ą c wiedzy na temat duchowej r z e c z y w i s t o ś c i w s p ó l n o t y , w i ą ż ą się z p o j ę c i e m ojczyzny lokalnej w sferze interpretacji uniwersalnych symboli i w a r t o ś c i o w a n i a - w z w i ą z ­ ku z nimi - z d a r z e ń oraz ich a t r y b u t ó w . T a k a w ł a ś n i e „ w i a r a d o m o w a " jest celem naszych rekonstrukcji, z a ś „ a p o k r y f y " c h a r a k t e r y z u j ą j ą lepiej, n i ż to, co powszechne w w i ę k s z o ś c i katolickich w s p ó l n o t . Zasadnicza t o ż s a m o ś ć w i e r z e ń P o l a k ó w z a m i e s z k u j ą c y c h W i l e ń s z c z y z n ę wobec tych, k t ó r e n i e g d y ś f u n k c j o n o w a ł y b ą d ź trwają do d z i ś na terenie Polski, pozwala na ich o s t r o ż n e ł ą c z e n i e we w s p ó l n y c h syntezach. O d L i t w i n ó w dobrze m ó w i ą c y c h po polsku u z y s k i w a l i ś m y na tych terenach podobne informacje; czasem z a w i e r a ł y one więcej a r c h a i z m ó w b ą d ź - a m o ż e przede wszystkim c e c h o w a ł a je w i ę k s z a swoboda interpretacji w sto­ sunku do katolickiego kanonu. Wiele z rejestrowanych przez nas w i e r z e ń nie n a l e ż y do o g ó l n i e znanego repertuaru, przeciwnie trudno do nich b y ł o nieraz d o t r z e ć ; rekonstrukcje nie opierają się jednak n a odosob­ nionych informacjach, nie popartych wypowiedziami z innych r o z m ó w b ą d ź dawniejszymi przekazami ź r ó d ł o w y m i . Rolnictwo W i l e ń s z c z y z n y jest ubogie, gospodarstwa przypo­ minają wioski spod D ą b r o w y B i a ł o s t o c k i e j czy z gminy D u b i e n ­ ka sprzed kilkunastu lat. D o niedawna rolnicy dysponowali tylko niewielkimi d z i a ł k a m i przyzagrodowymi. Z a c h o w a ł o się sporo drewnianego budownictwa, a n i e k t ó r e wioski k o ł c h o z o w e podobne są do Osiedla Przyjaźń na Jelonkach, pozostawionego przez budowniczych P a ł a c u K u l t u r y . Betonowe bloki n a l e ż ą do nowszej generacji i są rzadsze n i ż na naszych wsiach. U d e r z a brak s p r z ę t u rolniczego i swoista prostota ż y c i a , obywanie się m a ł y m dobytkiem; p o d k r e ś l a ł n i e g d y ś te cechy prof. Witold D y n o w s k i , u z n a j ą c j e za charakterystyczne dla tej kultury. Z w r a c a zarazem u w a g ę o b f i t o ś ć s p r z ę t u R T V . Telewizory k r ó l o w a ł y niepodzielnie w domach z w ł a s z c z a wtedy, gdy w pro­ gramie rosyjskim w y ś w i e t l a n o senal p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i Bogatyje toie płaczut', nieraz m u s i e l i ś m y u c z e s t n i c z y ć w p r z e ż y ­ waniu perypetii p i ę k n e j i uczciwej M a r i a n y , k o l e ż a n k i ulubionej przez n a s z ą w i e ś Izaury. Jej przygody ś l e d z o n o nawet w sklepach i s t o ł ó w k a c h . Z a p a d ł mi w p a m i ę ć malowniczy widok kobiet w b i a ł y c h fartuchach i chustkach na g ł o w a c h , s i e d z ą c y c h r z ą d k i e m przed m a ł y m kolorowym telewizorem w barze w cent­ rum Solecznik, gdy z a j r z a ł e m tam w pewne s ł o n e c z n e p o p o ł u d ­ nie w nadziei na obiad. C z ę s t o też o d w o ł y w a n o się w rozmowach do p r o g r a m ó w telewizyjnych, c h c ą c d o d a ć powagi swym infor­ macjom, i to w d o ś ć niespodziewanych momentach, np aby 94 o p i s a ć , j a k w y g l ą d a d i a b e ł albo c z y ś c i e c . D u ż y m powodzeniem c i e s z y ł y się t e ż telewizyjne seanse Kaszpirowskiego. C i e k a w a jest p l a s t y c z n o ś ć , dzięki k t ó r e j dawne wierzenia czy zwyczaje dostosowywane są niekiedy do nowych w a r u n k ó w I tak w W i e l k ą S o b o t ę święci się z a p a ł k i , by z a p a l i ć nimi w kuchence gazowej, z a ś chleb Św. Agaty s ł u ż y j a k o środek ochronny przeciw celnikom, by nie zabrali p r z e w o ż o n y c h p r z e d m i o t ó w , podobnie j a k u ż y w a n o go dla ochrony p ó l p r a dzikami, ż e b y nie zryły kartofli. Pewna starsza kobieta th c z y ł a , ż e trzeba się m o d l i ć za L e n i n a , bo on nie m y ś l a ł , że się ti ludzi przez niego zmarnuje. „Ja się za niego m o d l i ł a - opowiadi la szła do autobusu, patrzę leż} rubel z Leninem, 1 o cud, Do d z i ś go c h o w a m . " O b r z ę d o w o ś ć w y m a g a j ą c a zbiorowego d z i a ł a n i a . pielgrz> i formy teatralne, ź l e widziane w radzieckim systemie, zapadł) w n i e p a m i ę ć w stopniu w i ę k s z y m jeszcze n i ż w Pol¬ see; np. nikt j u ż nie p o t r a f i ł w y t ł u m a c z y ć o b e c n o ś c i Królowej w ś r ó d k o l ę d n i k ó w , k t ó r z y obchodzili wsie z okazji T r z e c h Króli ( c h o d z i ł o zapewne o Sybillę). Z a n i k tych z w y c z a j ó w jest z pew­ n o ś c i ą j e d n ą z przyczyn n i e z w y k ł e j rangi takich z e s p o ł ó w jak Kapela Wileńska czy Wileńszczyzna, k t ó r a skupia do dziś najbardziej u z d o l n i o n ą m ł o d z i e ż . Natomiast podania z w i ą z a n e z h i s t o r i ą l o k a l n ą , nawiązujące do kampanii n a p o l e o ń s k i e j czy p o w s t a ń , oraz etymologie ludo­ we t ł u m a c z ą c e nazwy m i e j s c o w o ś c i , z a c h o w a ł y się lepiej niż u nas. D o t y c z y to c h y b a nie tylko w i l e ń s z c z y z n y . N a Laudzte p a m i ę t a n o o „ C z y c z y ń s k i m " z U p i t y ( s t a r o ś c i e Sicińskim), zabitym za s w ą n i e g o d z i w o ś ć przez piorun. „I potem nosili j< w s z ę d z i e do Ż y d ó w do k a r c z m ó w . Stawili do k ą t a , ż e b y dali si Ż y d z i napie /;i darmo, a Żydzi bali sic jego strasznie." H i s t o r i ę * z n a l e ź ć m o ż n a w nieznanej naszej r o z m ó w c z y n i balladzie Mic­ kiewicza Popas w Vpicie, gdzie starosta „ N i e znalazłszy na ziemi świeconej spoczynku, Strasząc ludzi, rzec m o ż n a , wala się po rynku. Bo go nieraz dziad jaki uniósłszy z cmentarza Wlecze w szabas do karczmy straszyć arendarza." M a t e r i a ł y nasze m o g ł y b y b y ć zapewne i n t e r e s u j ą c y m prz czynkiem do wzajemnego przenikania się folkloru i literatury. Problem jednak nie ogranicza się do ludowych w i e r z e ń i C h o d z i t a k ż e o p e j z a ż , a t m o s f e r ę , k t ó r e chwilami w y d a j ą siętt bardzo znane; ś w i a t ł o , kolory z a c h o d ó w s ł o ń c a jak z barkowycb o b r a z ó w , w i e ż e w i l e ń s k i c h k o ś c i o ł ó w , cienie o b ł o k ó w , p w a j ą c e się po rojstach czy l e ś n y c h p a g ó r k a c h g d z i e ś w okolic* Dziewieniszek i Solecznik, s k ą d niedaleko j u ż do Bieniakot miejsca spoczynku M a r y l i Puttkamerowej. W y o b r a ż o n a Liw trwa w naszej kulturze i wyostrza w r a ż l i w o ś ć n a tamtejs krajobrazy. D o d a ć trzeba bogactwo ś p i e w n e j kresowej pol­ szczyzny starszego pokolenia oraz r y t u a l n ą g o ś c i n n o ś ć (ti'*~ L i t w i n ó w ) , k t ó r a nie dopuszcza do takiej sytuacji, j a k w i nym p r z y s ł o w i u : b y ł o wszystkiego pod dostatkiem. brakoW tylko przymusu - a zatem d ł u g i e gorliwe namawianie T e r m i n ó w apokryf, „apokryf ludowy" u ż y w a n o r ó w n i e ż c z ę s t o w bi niach tradycyjnej wizji ś w i a t a , prowadzonych w latach 70-tych w Kate* Etnografii UW. Obejmowano tym h a s ł e m wierzenia d o t y c z ą c e mitu kosnt* gonicznego, wierzenia o ś w i ę t y c h , i o postaciach demonologii I " * * Por. m i n - L Stomma. Materiały z b a d a ń terenowych p r o w a d z a j w r a m a c h problemu w ę z ł o w e g o 11-1-3 ( K U L podtemat III. w: Antropologia kultury wsi polskiej XIX w, W-wa 1986; a także por. c y * " . Święta po polsku „Tygodnik Powszechny", lata 1973-77, m i n wteksiatf Joanny i R y s z a r d a Tom ick ich i Por t a k ż e Joann* I szard Tomiccy Drzewo życia. W-wa 1974 �n o ż v w a n i a b o ż y c h d a r ó w , k t ó r e m u tylko niewychowany gbur ulega bez ż a d n e g o oporu. P r z e t r w a ł o na Litwie wiele osobliwych s ą d ó w na temat ż y d ó w . Pozostawili tam oni nie m n i e j s z ą p u s t k ę niż w Polsce. r o z m ó w c y nasi nieraz p o w o ł y w a l i się na opowiadania swych dawnych s ą s i a d ó w , k t ó r e m i a ł y z n a c z ą c y w p ł y w na wierzenia i interpretacje Biblii. Konflikt etniczny, k t ó r y rzuca c i e ń na o b e c n ą s y t u a c j ę Wileńszczyzny, znajduje wprawdzie pewne odbicie w wierze­ niach z w i ą z a n y c h z m i t o l o g i ą n a r o d o w ą , lecz jest omawiany w opracowaniach naszych k o l e g ó w , z k t ó r y m i p r o w a d z i l i ś m y wspólne badania przez ostatnie cztery lata. Pisałam o zaniku pielgrzymek w okresie radzieckiej w ł a d z y . Na W i l e ń s z c z y ź n i e istniał jednak jeden wyjątek od tej reguły: Ostra Brama, k t ó r a p r z y c i ą g a ł a p i e l g r z y m ó w t a k ż e przed „ w y ­ buchem w o l n o ś c i " , z w ł a s z c z a w D n i a c h O p i e k i M a t k i Boskiej, trwającym przez t y d z i e ń (od 11 X I ) ś w i ę c i e Ostrobramskiej Madonny. Jej kult p r z e t r w a ł nienaruszony: jest to jedyne miejsce powszechnie uznawane za cudowne. Istotnie n i e z w y k ł e miejsce, w centrum W i l n a , miasta wielu k o ś c i o ł ó w , gdzie oblicze N a j ­ świętszej Panny s p o g l ą d a dniem i n o c ą na ludzi w w ą s k i e j ulicy: przypadkowych p r z e c h o d n i ó w , p i e l g r z y m ó w , zawsze tu obec­ nych ż e b r a k ó w i s p r z e d a w c ó w d e w o c j o n a l i ó w . D o s t ę p n o ś ć wizerunku, jego odwieczny u d z i a ł w życiu miasta (na co z w r a c a uwagę w swej p i ę k n e j monografii Ostrobramskiego obrazu Maria K a ł a m a j s k a - S a e e d ) p r z y c z y n i ł y się z p e w n o ś c i ą do jego kultu. Niewielkich r o z m i a r ó w sanktuarium przenika się z ruch­ liwa ulicą, k t ó r a w ł a ś c i w i e stanowi jego i n t e g r a l n ą c z ę ś ć . T a kameralna przestrzeń dostarcza takich w r a ż e ń , ż e ze smutkiem myśli się o coraz w i ę k s z y c h i coraz bardziej pustych w s p ó ł c z e s ­ nych k o ś c i o ł a c h . Bogata symbolika obrazu Marii Bramy Niebieskiej umieszczonego w tak u k s z t a ł t o w a n y m otoczeniu z powodzeniem służy r ó ż n o r o d n y m poziomom i formom religij­ ności: od wizji i mistycznych uniesień poprzez b ł a g a l n e modlitwy o cuda, o k t ó r y c h ś w i a d c z y bogactwo w o t ó w , o b o w i ą z k o w e ofiary dla tutejszych ż e b r a k ó w , aby dusze bliskich z m a r ł y c h znalazły ukojenie aż po zabiegi magiczne m a j ą c e ś c i ą g n ą ć kare bożą na znienawidzonego s ą s i a d a s a Typowa dla tutejszej tradycyjnej religijności p o z o s t a ł a opinia podsłuchanej przez Antoniego G o ł u b i e w a przekupki, t ł u m a c z ą ­ cej wyższość M a t k i Boskiej Ostrobramskiej nad C z ę s t o c h o w s k ą nieobecnością D z i e c i ą t k a Jezus, d z i ę k i czemu m o g ł a się z w i e r z y ć tej pierwszej z p e ł n ą d y s k r e c j ą , j a k kobieta kobiecie. P o d z i e l a j ą tę opinię nasi r o z m ó w c y : „żona 7, mężem pokłócili się czy podarli nawet i ta żona zagniewana mówi: dam na mszę za niego, żeby tam Pan Bóg jego skarał. Ale druga kobieta lak radzi: tylko nie dawaj do Pana Jezusa a do Matki Boskiej, bo to wiesz - mężczyzna za mężczyzną." Nawiasem m ó w i ą c , tę c h a r a k t e r y s t y c z n ą p o s t a w ę zarejest­ rował Julian K r z y ż a n o w s k i , u m i e s z c z a j ą c streszczenie podob­ nego tekstu w swej klasyfikacji w ą t k ó w bajkowych, pod n a g ł ó w ­ kiem Zaufanie kumoszki do Matki Boskiej ( T . 1489, warianty lwowski i b i a ł o r u s k i ) . Przykładem podobnego sensualizmu m o ż e b y ć o p o w i e ś ć wotum, z w i ą z a n a z ukaraniem T a t a r a , k t ó r y c h c i a ł wystrzelić do obrazu w Ostrej Bramie: 0 ..No to m ó w i ą , że Matka Boska uczyniła cud. O d tego niewierzącego oderwała się ręka i leciała. Ale w którym to wieku, to nie wiem. Ręka ta leciała i padła tam pod kościół Św. Jana, i na kościele Św. Jana był taki ołtarzyk, teraz po mojemu on chyba zniszczony, i w tym miejscu spadła ta jego ręka i na tą intencję był zrobiony ołtarzyk na ścianie kościoła." . tej samej rozmowie w y r a ż a się wiara w c u d o w n ą moc Wizerunku: w uzdrawiała Matka Boska. K t o prosi, kto błaga, kto idzie, modli się, zawsze j a k o ś ulży człowiekowi, c h o ć w nerwach, c h o ć w współczuciu, człowiek dobrze się czuje jak odchodzi od Matki oskiej Ostrobramskiej jakoś weselej lżej się żyje świat druai no to tak." Pojawiają się t a k ż e wypowiedzi ś w i a d c z ą c e o p r z e ż y c i a c h któ\v "?' J a r d z i e j dobitna pochodzi z L a u d y , od kobiety, dlo* 8 y m o w a ł a k i e d y ś w chorobie do sanktuarium w SzyZ p , e l c h ; r z n a b „Jak j a weszłam do kaplicy ( n a o k o ł o j a szłam kolanami, a do kaplicy weszłam j u ż nogami), to zobaczyłam figurę Matki Boskiej. Ja tak przeraziłam się, mnie zdaje się, że żywe oczy patrzą na mnie. Oparłam się o ścianę i ja poczułam się milionową cząsteczką o tego pyłku, co czasami bywa w pokoju przed słońcem, l j a stałam przy ścianie i lękałam się więcej popatrzeć. Przecież j a nie warta jestem, zeby Matka Boska na mnie żywymi oczami popatrzyła (...). Podobne d o ś w i a d c z e n i a lezą byc m o ż e u podstaw legend o obrazach, z k t ó r y c h ś w i ę t e oblicza patrzą wprost na c z ł o w i e k a , bez w z g l ę d u na to, gdzie stanie; takim m a byc wizerunek Madonny w Trokach. U z n a n y m w ś r ó d naszych r o z m ó w c ó w wizjonerem b y ł Alek­ sander ( O l e ś ) I w a s z k o ze wsi Popiszki. k t ó r y p r z e p o w i a d a ł w czasie wojny p r z y s z ł e zdarzenia i losy indywidualne. Był B i a ł o r u s i n e m i na co d z i e ń p o s ł u g i w a ł się tzw. prostym j ę z y k i e m , ale ś w i a d k o w i e t w i e r d z ą , że gdy w p a d a ł w trans, m ó w i ł c z y s t ą polszczyzną. „ten prorok, jak jemu nadchodzi ta godzina modlić się, to on stanie, bierze krzyż i tylko tak trzy razy wzdechnie. Ale tak on mówi pól godziny, ale żeby on mrugnął! O n robi się taki biały i taki zimny, zimny - j a jego trzymałam za rękę. O n opowiada, opowiada i nie mrugnie! A potem jak to wszystko powie, pomodli się wtedy znowu tak wzedchme trzy razy, tak jak umierający. Mrugnie oczkami i powie tak: C z y ja co tutaj mowjł. 1 znowu normalny człowKk. Nie znam w y r a ź n y c h k r y t e r i ó w k t ó r e by p o z w o l i ł y wy­ z n a c z y ć z gory idealnego r o z m ó w c ę do naszego lematu. Niekie­ dy pierwszy napotkany w wiosce c z ł o w i e k w towarzyskiej p o g a w ę d c e rzuca od niechcenia j a k i e ś zdanie, w p r a w i a j ą c e słuchacza w osłupienie i j u z mc więcej me potrafi do niego d o d a ć (nie bez znaczenia jest tu wspomniane bogactwo w i l e ń s ­ kiej polszczyzny, j a k ą p o s ł u g u j e s i ę starsze pokolenie, czy interesujące twory j ę z y k a „ p o prostu"). C z a s a m i trafia się specjalista, d z i e l ą c y z nam. zainteresowania; m o ż e byc on jednak a n a l f a b e t ą albo m i ł o ś n i k i e m literatury religijnej, szanowanym gospodarzem b ą d ź l e k c e w a ż o n y m biedakiem. R z a d k o n a l e ż y do m ł o d s z e g o pokolenia, c z ę s t o o b o j ę t n e g o lub w y k a z u j ą c e g o n i e z n a j o m o ś ć tej materii. N a W i l e ń s z c z y ź n i e b y w a to c z ę s t o osoba umiejąca zamawiać, czyli p o s i a d a j ą c a „magnes w oczach" i t a j e m n ą w i e d z ę o ś w i ę t y c h s ł o w a c h , l e c z ą c y c h ludzi oraz z w i e r z ę t a z r ó ż n y c h p r z y p a d ł o ś c i , bo p o c h o d z ą od samego Wielkiego L e k a r z a . T r z e b a jednak p o w i e d z i e ć , ż e nawet spec­ jalista m o ż e w d w ó c h o d r ę b n y c h rozmowach u d z i e l a ć innych odpowiedzi na nasze pytania, podobnie j a k my wszyscy, gdy zastanawiamy się nad znaczeniem j a k i c h ś symboli czy sensem z d a r z e ń . Dlatego tak niezmiernie w a ż n y jest kontekst k a ż d e j informacji w o b r ę b i e wypowiedzi, w odniesieniu do postawione­ go pytania, wreszcie w całej rozmowie, k t ó r a powinna być zapisana w całości j a k o dialog, wraz z t o w a r z y s z ą c y m i okolicz­ n o ś c i a m i ( z w ł a s z c z a brak uwag co do g e s t ó w r o z m ó w c y m o ż e w p ł y n ą ć na jego opaczne zrozumienie). J e d y n ą w ł a ś c i w ą f o r m ą uzyskania tego rodzaju wiedzy jesi taka r o z m o w a , w której pytania w p a d a j ą w s ł o w o monologowi r o z m ó w c y , dzięki czemu za k a ż d y m n a s t ę p n y m razem m o ż n a w coraz w i ę k s z y m stopniu o d w o ł y w a ć się do r e a l i ó w w ł a ś c i w y c h danej s p o ł e c z n o ś c i . U z y s ­ kujemy o c z y w i ś c i e w ten s p o s ó b informacje tak rozproszone, jak to tylko m o ż l i w e , ale zarazem m o ż e m y w s t ę p n i e o c e n i ć ich w i a r y g o d n o ś ć (wypada też tu w s p o m n i e ć takie techniczne zabiegi kwestionariuszowe, j a k np. powtarzanie tych samych p y t a ń w r ó ż n y c h grupach tematycznych b ą d ź inaczej sfor­ m u ł o w a n y c h , a t a k ż e istotne znaczenie biografii r o z m ó w c y ) . Dalsza weryfikacja odbywa s i ę poprzez p o r ó w n a n i e wielu r o z m ó w ( w a ż n e , by p r o w a d z i ł y je r o ż n e osoby) oraz zestawienie z literaturą, a z w ł a s z c z a z analogicznymi ź r ó d ł a m i tworzonymi w literaturze etnograficznej A n a l i z a taka jest zatem nie mniej konkretna, niż w przy­ padku ź r ó d e ł zastanych, c h o c i a ż n i e b e z p i e c z e ń s t w o forsowania za w s z e l k ą c e n ę swoich p o m y s ł ó w z w i ę k s z a się wielokrotnie, jeśli autor interpretacji jest zarazem w s p ó ł a u t o r e m ź r ó d ł a . Ostateczna synteza ma charakter modelu, gdzie informacje p o c h o d z ą c e ze ź r ó d e ł tworzonych s t a n o w i ą czasami zaledwie punkt wyjścia b ą d ź u z u p e ł n i e n i e tego, co znajduje się w literatu­ rze. O c z y w i ś c i e jest to m ó j model, jeden z wielu m o ż l i w y c h , c h o c i a ż w e d ł u g mnie najlepszy. Jeśli w i ę c ktokolwiek jest w posiadaniu informacji, k t ó r e go z b u r z ą , m o ż e m y w s p ó l n i e z b u d o w a ć doskonalszy. 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4f59286abec83131926bb059a5e6de.pdf aa8dec8cb0869cc0c61d195138ea5734 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2746 Title A name given to the resource Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Zowczak DLACZEGO CYGAN KRADNIE? PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA LUDZI WEDŁUG BIBLII LUDOWEJ Legendy, które t w o r z ą l u d o w y o d p o w i e d n i k Biblii, o p o w i a d a j ą o p e w n y c h t y p o w y c h sytuacjach, w i ą z a n y c h z w y k l e w y m i e n n i e jednego w z potomków konsekwencji zakłócenie formuje pojęcie grzechu, p o z o s t a w i a j ą c e g o protoplasty. Owo wieczne Owa p i ę t n o na s p r a w c y i j e g o p o t o m k a c h . Z a n i m przejdziemy o d t y c h wymienność, c h o c i a ż zrazu s p r a w i a w r a ż e n i e c h a o s u , często o g ó l n y c h konstatacji d o bardziej precyzyjnego opisu m o m e n t u z różnymi postaciami i zdarzeniami o b u Testamentów. jednak nie jest p r z y p a d k o w a , lecz w y n i k a z n i e ś w i a d o m e j t y p o l o ­ z r ó ż n i c o w a n i a , s p r ó b u j m y scharakteryzować p e w n e gii; kojarzy b o w i e m t y p o w e dla t e k s t ó w biblii l u d o w e j , z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n y c h jak postacie ze w z g l ę d u na podobieństwo zjawisko strukturalne zdarzeń, w k t ó r y c h o d g r y w a j ą o n e a n a l o g i c z n e role. z c z a s ó w Kolberga. Jest n i m w y m i e n n o ś ć postaci A d a m a i N o e g o M ó w i ą c o biblii l u d o w e j jej j a k o p i e r w s z y c h ludzi, w y m i e n n o ś ć p r z y p i s y w a n y c h im c z y n n o ­ Św.; p r ó b y u p o r z ą d k o w a n i a jej w ą t k ó w ści a także p o d o b i e ń s t w o z a c h o w a n i a ich ż o n , g r z e c h ó w ich i ich bezpośrednio z Pismem nie m o ż n a zatem p o r ó w n y w a ć nie m i a ł y b y w i ę k s z e g o dzieci, wreszcie niemal w s z y s t k i e g o , c o z nimi związane. K o n - sensu niż sztucznie s k o m p l e t o w a n a a n t o l o g i a . Nie znaczy t o , by taminacje w ą t k ó w d o t y c z ą c y c h t y c h d w ó c h b o h a t e r ó w nie są nie istniało p o k r e w i e ń s t w o między znaczną częścią t y c h legend p r z y p a d k o w e . Przytoczmy kilka p r z y k ł a d ó w . w e d ł u g Starego i Nowego Testamentu a kanonem chrześcijańskim; a j e d n a k w przekazach l u d o w y c h Kolberg n o t u j e , iż „staruszek j e d e n w M o d l n i c y " o p o w i a d a ł obowiązuje s w o i s t y porządek, ś w i a d e c t w o o d m i e n n e g o s p o s o ­ 0 N o e m , „ c o w harce p o p o t o p i e p ł y w a ł , i w s z y ć k i e zwierzęta miał bu w a r t o ś c i o w a n i a . ze s o b ą p a r a m i " , że „ k i e d y je w y p u s c a ł z harki na Ś w i a t , d a w a ł P o d o b i e ń s t w o między tekstem l u d o w y m i b i b l i j n y m opiera się każdej parze chrzest i n a z w i s k o , — z e az d o t e g o casu takie imię często t y l k o na a n a l o g i i , tak, że n a s u w a j ą się w ą t p l i w o ś c i , czy nosi w s y ć k o i p t a c t w o i gadzina r ó ż n a " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.105). chodzi o zapożyczenie, czy też — podobieństwo L u d o w a postać apokryficznej legendy o N o e m s t a n o w i trans­ o p i s y w a n y c h zdarzeń. Tak się dzieje c h o ć b y w przypadku Pios­ formację biblijnej wersji grzechu p i e r w o r o d n e g o . Ś w i a d c z y o t y m neczki o matce tekst zapisany przez E. Klicha w p o w . l i m a n o w s k i m , w y d r u k o w a ­ dzieciobójczyni, o wtórne pamiętanej d o dziś w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , którą J a n S. Bystroń uznał za o d ­ p o w i e d n i k f r a g m e n t u Ewangelii św. Jana ny w 1 9 1 0 r. (IV, 6 — 2 6 ) o roz­ N o e c h o d z i ł kilka lat d o jakiejś pracy z siekierą, a żona nie mowie Chrystusa z Samarytanką przy s t u d n i ( B y s t r o ń , 1 9 2 5 , wiedziała, d o k ą d c h o d z i . Diabeł ją kusił, żeby się dowiedziała. s.105). O p i n i ę tę p o w t a r z a C. Hernas ( 1 9 6 5 , s. 2 3 4 ) . Tymczasem Ukręcił z nosa w ó d k i i p o w i e d z i a ł j e g o żonie, żeby m u się dała rozmowa Pana Jezusa z „ d z i e w k ą ze d w o r a " s t a n o w i w tekstach napić, t o jej się przyzna. Tak się stało i d r u g i e g o d n i a , kiedy Noe l u d o w y c h w p r o w a d z e n i e d o obrazu p o k u t y piekielnej kobiety, przyszedł d o r o b o t y , już m u tak nie szło, jak przedtem, już grzech która p o z b a w i ł a życia s w e nieślubne dzieci ( p e w n e w a r i a n t y w i e l k i g o obciążył. Przedtem, jak d r z e w o za krótkie, pociągnął modlitewek zebranych przez F. Kotulę w p r o w a d z a j ą skruchę siekierą, w y d ł u ż y ł o się, teraz musiał nastawiać i s z t u k o w a ć , a jak dzieciobójczyni b y ł o dłuższe, urzynać ( K l i c h , 1 9 1 0 , s . 2 6 ) . i akt łaski w o b e c niej, g d y ostatni, pozostały przy życiu syn zostaje księdzem). Natomiast jedyny Biblia O b e c n e są t u wszystkie elementy w y s t ę p u j ą c e również w przy­ nieślubnym. p a d k u grzechu p i e r w o r o d n e g o : zakusy diabła i c i e k a w o ś ć kobie­ A n a l o g i a polega na podkreśleniu w i e d z y Chrystusa o przestępst­ ty, która podaje m ę ż o w i zatruty napój, d o p r o w a d z a j ą N o e g o d o mówi o pięciu mężach Samarytanki i szóstym w a c h kobiety, która, ś w i a d o m a swej zmazy, o b a w i a się p o d a ć M u pierwszego grzechu, j a k i m jest upicie się i w y j a w i e n i e tajemnicy. w o d ę . O d m i a n ą l u d o w e g o tekstu jest ballada Według porwana Dzieciobójczyni do pieklą, gdzie bohaterka r o z m a w i a nie z Chrystusem, średniowiecznej legendy anioł, przekazując posłanie o d B o g a , nakazał m u b o w i e m działać w Noemu, tajemnicy. lecz z d i a b ł e m , który ją p o r y w a i o d d a j e na męki ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , Diabeł zaś, przyszedłszy w ludzkiej postaci d o żony s . 2 6 8 — 2 7 1 ) . W zbiorze F. Kotuli Znaki przeszłości p o b u d z i ł jej zazdrość o p o w i a d a j ą c o sekretnych schadzkach jej p o j a w i a się kontaminacja o b u t e k s t ó w : p a n n a najpierw r o z m a w i a z Chrys­ tusem, p o t e m — z d i a b ł e m ( 1 9 7 6 , s.156 — 1 5 7 , 1 6 8 — efekt zaś pozostaje ten sam; z g o d n i e z l u d o w y m sprawiedliwości jest n i m m a l o w n i c z y opis mąk 169), poczuciem piekielnych. Noego, małżonka ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 1 0 6 ) . Inaczej nieco interpretuje tę historię X V I - w i e c z n y prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, Postępek gdzie znaj­ d u j e m y pierwszą ( w e d ł u g J . Krzyżanowskiego) jej wersję polską. W tych tekstach przesłanie grzesznicy d o m a t k i , by lepiej w y ­ „Przemienił się czart w o s o b ę m ł o d z i e ń c a g ł a d k i e g o , szedł d o chowała pozostałe córki, p r z y p o m i n a k o ń c o w y morał niektórych ż o n y N o e g o , pytając jej, aby m u p o w i e d z i a ł a , c o Noe ma czynić wersji pieśni o Łazarzu i b o g a c z u , który także pragnie ostrzec z t y m b u d o w a n i e m ; rzekła, iż jej nie c h c e powiedzieć. Nauczył ją grzeszników z czeluści piekła. w t e d y czart gorzałki naczynić ze zboża, a u p o i ć N o e g o , który, g d y J a n o w e j a jej l u d o w y m i się upił, p o w i e d z i a ł żonie, iż Pan B ó g ma zatopić wszytek świat „ p r z e r ó b k a m i " są większe niż p o d o b i e ń s t w a , chociaż o c z y w i ś c i e o k r o m nas, c o będzie w okręcie. Czart szedł, p o w i e d z i a ł t o w a r z y ­ trudno w y k l u c z y ć między nimi jakiś związek. T o stwierdzenie szom w s z y s t k o , c o się miało dziać. P i l n o w a l i t e g o , j a k o b y mogli odnosi się d o l i c z n y c h legend określanych p o t o c z n i e m i a n e m ostatek ludzi w y g ł a d z i ć ze ś w i a t a przez rozmaite fortele, ale Noe Różnice między f r a g m e n t e m Ewangelii apokryfów; w ł a ś c i w s z e j e d n a k w y d a j e się uznanie ich przynależ­ miał d o b r ą straż o d Boga u s t a w i o n ą , iż m u nie m o g l i nic uczynić, ności d o oryginalnej biblii l u d o w e j . Składają się na nią r ó w n i e ż te tylko przekazy, które w s p o s ó b o c z y w i s t y p o w i e l a j ą t e m a t y biblijne, s. 6 0 — 6 1 ) . zmieniając j e d n a k z d e c y d o w a n i e ich sens. Stereotyp o b c e g o znajduje bardzo m o c n e oparcie w zwierząt wiele wygładzili (...)" (Postępek..., 1892, Wszystkie wersje zdarzenia łączą d w a najpopularniejsze aspek­ biblii t y postaci N o e g o (nie na d a r m o był z a r ó w n o patronem cieśli ludowej, czy też raczej jest z nią p o w i ą z a n y w i e l o r a k i m i zależnoś­ 1 b u d o w n i c z y c h łodzi, jak też bednarzy i p i j a k ó w ) , a d w a odrębne ciami. W p r a w d z i e samo pojęcie grzechu nie d o t y c z y w zasadzie e p i z o d y biblijne zlewają się, t w o r z ą c n o w ą historię grzechu. Na obcego, p o n i e w a ż f u n k c j o n u j e o n poza u z n a n y m porządkiem u w a g ę zasługuje n a t y c h m i a s t o w y zanik c u d o w n y c h zdolności wartości, w ś w i e c i e „ n a o p a k " ; o b c y nie z j a w i ł się j e d n a k z pustki, N o e g o w l u d o w y m tekście; jest t o bezpośrednia kara za popeł­ mit w y w o d z i g o z sytuacji p i e r w o t n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości, n i o n e w y k r o c z e n i e . Noe musi o d t ą d ciężko p r a c o w a ć , p o d o b n i e która nastąpiła w w y n i k u zakłócenia p o c z ą t k o w e j harmonii przez jak A d a m i Ewa p o w y g n a n i u . Umiejętnością skracania lub 33 �w y d ł u ż a n i a desek odznaczać się też miało Dziecię Jezusa, które dzięki temu n a p r a w i a ł o fuszerki ś w . Józefa. Ten sam m o t y w , t y l k o o d w r ó c o n y , ł ą c z o n o też z d r z e w e m Krzyża Św.; kiedy S a l o m o n chciał je użyć d o b u d o w y ś w i ą t y n i , raz b y ł o za krótkie, t o z n ó w zbyt d ł u g i e , tak, że musiało pozostać n i e w y k o r z y s t a n e ( W r o c ł a w ­ ski 1 9 8 5 , s.66 — 6 7 ; E. K., 1 8 9 5 , s.173 — 1 7 4 ) . Tekst l u d o w y reprezentuje najbardziej k o m p l e t n ą t r a n s f o r m a ­ cję grzechu p i e r w o r o d n e g o , mniej może j e d n a k w j e g o biblijnej, c o raczej — z n ó w — w l u d o w e j postaci, czyli i n t e r p r e t o w a n e g o jako pierwszy akt seksualny. J e g o o d p o w i e d n i k i e m jest w przy­ p a d k u N o e g o o p i l s t w o , które p r o w a d z i d o w y j a w i e n i a tajemnicy. Następnym przyczynkiem d o identyfikacji A d a m a i N o e g o jest p o w s z e c h n e utożsamienie ich s y n ó w , Kaina i C h a m a . Wiązało się t o być może z p e w n y m p o d o b i e ń s t w e m f o n e t y c z n y m l u d o w e j postaci ich i m i o n : pierwszy z n i c h w y s t ę p u j e j a k o Hain ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.8) bądź C h a i m ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s.2). Obaj są protoplastami gorszej części ludzkości, blisko związanej ze złym d u c h e m , czy też, p o prostu, o b c y c h , z g o d n i e zresztą ze starotest a m e n t o w y m zamysłem. „ N i e śmiej się z ojca, b o zostaniesz M u r z y n k ą ! " — o s t r z e g a n o m n i e w dzieciństwie. Traktując o w ą M u r z y n k ę — c z y też raczej M u r z y n a — w s p o s ó b metaforyczny, m o ż e m y p o d s t a w i a ć na j e g o miejsce w rodzinie A d a m a - N o e g o przedstawiciela d o w o l n e j ludzkiej społeczności, skoro t y l k o ze­ c h c e m y uzasadnić jej ujemne w a r t o ś c i o w a n i e , c o d o n a ś m i e w a ­ nia się zaś z rodziciela, t o nie u s t ę p o w a ł o b y o n o j a k o przestępst­ w o ś m i e c h o w i w kościele, tradycyjnie u z n a w a n e m u za grzech (por. Świętek, 1 8 9 3 , s.461 — 4 6 2 ) ; T. M a n n podkreśla d e m o n i ­ czny charakter t a k i e g o ś m i e c h u pisząc, iż C h a m urodził się śmiejąc się d o r o z p u k u , c o n i e w ą t p l i w i e b y ł o s p r a w k ą szatana. P r z y s ł o w i o w y śmiech Chama był jednak d l a t e g o szczególnie grzeszny, p o n i e w a ż został w y w o ł a n y w i d o k i e m nagości N o e g o . W t y m fragmencie interpretacje biblijna i l u d o w a są c a ł k o w i c i e ze sobą zgodne. Oto współczesna wersja przestępstwa Cha­ m a — Kaina: „ I c h ojciec w ó d k ę pił bardzo, o n i szli, Kain szedł w p r z ó d , a A b e l z t y ł u . Kain zobaczył ojca pijanego na drodze i plunął na ojca. A b e l nadszedł, p a t r z y — o j c i e c r o z p y l o n y taki, rozkudłany, t o ubrał g o , majtki j e g o w z i ą ł . ( W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z n y c h m a t e r i a ł ó w w w y ­ niku e p i z o d u z w i n e m Noe miał zamienić suknię na s p o d n i e ; Rśau, 1 9 5 7 , II s . 1 1 4 — M . Z . ) . T o Kain został L i t w i n e m , a A b e l , j e g o serce szlachetne, został Polakiem (...). Kain miał serce takie zakajane, nieżyczliwe dla c z ł o w i e k a , w i e k i nie daruje, a A b e l nie, był dobry. Kainska k r e w t o chamska krew, litewska, a polska — łagodna krew" ( 1 0 ) * . Z g o d n i e z c y t o w a n ą już wersją Kolberga, Kain j a k o zabójca A b l a musiał p r a c o w a ć na j e g o dzieci, „ k t ó r e m u t o p o t o m s t w u B ó g p o z w o l i ł żyć na świecie, żeby nic nie robili a dobrze się m i e l i " ( 1 9 6 2 , s. 8 ) , był w i ę c — p o d o b n i e jak C h a m — u w a ż a n y za protoplastę p o d d a n y c h c h ł o p ó w . C h a m zaś, p o d o b n i e jak herod Kain był synem E w y i szatana, m o ż n a t u przytoczyć oryginalną interpretację litewską zapisaną przez M . D o w o j n ę S y l w e s t r o w i cza, w y k o r z y s t u j ą c ą p o p u l a r n e w ą t k i b a j k o w e d o o p r a c o w a n i a tematu cyrografu Adama. „ A g d y o n ( A d a m — M.Z.) począł orać w p i e r w s z y m d n i u przyszedł d o n i e g o diabeł, i rzekł m u : Na c o ty m o j ą ziemię porzesz, ja s t w o r z y ł e m ją? J a zaraz zabiję ciebie i t w o j e w o ł y , lecz jeżeli t y tak zrobisz jak ja chcę: t o c o się dziś urodzi t o moje; a c o j u t r o t o t w o j e . W t e d y A d a m zląkł się i nie w i e d z i a ł c o ma o d p o w i e d z i e ć g d y ż o b a w i a ł się a b y g o nie zabito. I przyrzekł m u A d a m , że c o dziś t o t w o j e , a c o j u t r o t o moje. I z d r o w y m został A d a m , nic m u złego nie zrobił diabeł. A g d y A d a m przyszedł o r a w s z y d o d o m u znalazł u r o d z o n e g o C h a i m a , i zląkł się. Że nierozważnie zrobił, że d i a b ł u przyrzekł s w o j e g o syna p i e r w o r o d ­ nego. S ł o w a o j c o w s k i e u m ó w i o n e z d i a b ł e m w y p e ł n i ł y się c h o ć nie p r ę d k o , g d y C h a i m zabił s w o j e g o brata, pozostając prze­ klętym ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s. 2 ) . W d a w n e j sztuce chrześcijańskiej Kain p r z e d s t a w i a n y w szpi­ czastej czapce, jaką nosić musieli mieszkańcy getta, s y m b o l i z u j e Ż y d ó w , podczas g d y A b e l s t a n o w i prefigurację szlachcica, lecz także Chrystusa (Reau, I I , s. 9 6 ) . Kain jest także — jako u o s o b i e n i e zdrady — t r a d y c y j n i e k o j a r z o n y z J u d a s z e m ( o b u o b d a r z a n o o g n i ś c i e r u d y m i w ł o s a m i ) , c o w interpretacji l u d o w e j znajduje w y r a z w umieszczeniu ich o b o k siebie za d r z w i a m i piekła, a n a w e t w uznaniu ich p o k r e w i e ń s t w a . „ J u d a s z jest z Kaina p o t o m e k . Pan Jezus by m u przebaczył, ale J u d a s z z w ą t p i ł o miłosierdziu b o ż y m . Piotr zaparł się trzykrotnie przed taką z w y k ł ą służącą i został papieżem. Z a d a m pani zagadkę. Ilu ludzi Pan Jezus z b a w i ł , jak zstąpił d o piekieł?(...) W s z y s t k i c h ludzi oprócz d w ó c h : J u d a s z a i Kaina, b o się s c h o w a l i przed Panem J e z u s e m za d r z w i a m i . Pan Jezus chciał z b a w i ć w s z y s t ­ k i c h , ale za d r z w i już nie z a g l ą d a ł " ( 3 ) . Historii z a b ó j s t w a A b l a l u d o w e interpretacje d o d a j ą charak­ terystyczny szczegół, a m i a n o w i c i e p r ó b ę ukrycia j e g o ciała. „ P o n i e w a ż ziemia (chociaż t o już nie b y ł o w Raju) b y w a ł a w t e d y biała jak kreda, miejscami przeźroczysta g d y b y kryształ, w i ę c Hain się t u r b o w a ł ; b o gdzie t y l k o s c h o w a ł zabitego brata, w s z ę d y o n w y g l ą d a ł z ziemi. Zaczął w i ę c przeklinać, p o m s t o w a ć ziemi, i z t y c h p r z e k l e ń s t w Haina ziemia poczerniała, że aż p o dziś dzień pozostała w kolorze b r u d n y m , rozlaną k r e w zsiadłą przypo­ m i n a j ą c y m " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. 8 ) . „ G d y Pan B ó g s t w o r z y ł ziemię, była o n a zupełnie przeźroczystą i ś w i e c i ł a jak brylant, tyle jest w niej d r o g i c h kamieni, złota i srebra. Później d o p i e r o stała się czarną i nieprzeźroczystą, jak teraz, a t o d l a t e g o , b o ją przeklął Kain. G d y Kain zabił A b l a , chciał g o ukryć w ziemi, lecz nie m ó g ł t e g o dokazać, chociaż g ł ę b o k ą jamę w y k o p a ł , b o wszędzie i zawsze b y ł o w i d a ć ciało zabitego brata. Rozzłoszczony Kain z a w o ł a ł tedy: Przeklęta ziemio, czemu nie jesteś czarną? I ziemia stała się o d t e g o czarną, b o jest przeklętą" ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 8 ) . o n ( C h a m — M.Z.) został c h a m e m . Został w l i c z o n y przez B o g a , Scena w której Kain usiłuje ukryć s w o j ą z b r o d n i ę , p o j a w i a się, c h o ć sporadycznie, w sztuce ś r e d n i o w i e c z n e j (Reau, II, s.97). N a s u w a się t u skojarzenie o w e j biało-przezroczystej, świetlistej ziemi z przezroczystością bądź ś w i e t l i s t o ś c i ą p i e r w s z y c h ludzi, którzy wszak z niej p o w s t a l i , c h o ć ten ostatni m o t y w na S ł o w i a ń szczyźnie należy d o rzadkości ( T o m i c k i , 1 9 8 0 , s . 7 2 — 7 3 ) . Na u w a g ę zasługuje fakt, że w o b u s y t u a c j a c h utrata przezroczysto­ ści s p o w o d o w a n a jest grzechem ( w p r z y p a d k u p i e r w s z y c h ludzi oznaczony c h a m e m . (...) (Żyd — M.Z.) nie m ó w i ł , że t o c o na — czy judasz, t o tradycyjne pojęcia, które o d e r w a ł y się o d b i b l i j n y c h postaci i żyją s w y m w ł a s n y m życiem. „ O chamie j e d n y m m o g ę o p o w i e d z i e ć a n e g d o t ę , t o m n i e Ż y d w y t ł u m a c z y ł . Że nie ten c h a m , c o na w i o s c e żyje, a t e n , c o kajstrował s w e g o ojca. Ojciec pijany leżał, a o n takie ś w i ń s t w o zrobił. T o Ż y d mi p o w i e d z i a ł , t o o n już w i ę c e j wiedział. T o znaczy, w i o s c e , jak t o często (...) tak b y w a , że t o c h a m z w i o s k i . A t o Boże b r o ń , m ó w i , t o nie, t e n c h a m , c o takie sztuki w y r a b i a — t a k i p o d ł y , komuś szkodzi" (2). Przyczyny pierwszego z a b ó j s t w a t ł u m a c z y się, wykazując związki zabójcy ze złym d u c h e m . O b o k wersji apokryficznej, ( r o z p o w s z e c h n i o n e j przez Ż y d ó w , ale nieobcej także tradycji chrześcijańskiej, por. Klinger, 1 9 8 1 , s.31 — 3 2 ) , z g o d n i e z którą * Cyfry w nawiasach w s k a z u j ą informatora. Lista i n f o r m a t o r ó w na s. 4 8 34 grzechem p i e r w o r o d n y m ) . W materiałach w s p ó ł c z e s n y c h p a n u j e o d m i e n n a , bardziej s w o ­ jska wizja pejzażu, w k t ó r y m r o z g r y w a się dramat, interpretowany często j a k o w y n i k rywalizacji d w ó c h r o l n i k ó w , bądź Kaina — pasterza, i A b l a — rolnika: z a b ó j s t w o d o k o n a n e zostaje na p o l u , w życie, d l a t e g o w s c h o d z ą c e żyto jest c z e r w o n e . Pokutę o d b y w a zabójca u k r y t y za d r z w i a m i piekła, bądź też, w e d ł u g znacznie popularniejszej w e r s j i , p r z e c i w n i e — ze z w ł o k a m i Abla na księżycu, w y s t a w i o n y n a w i d o k p u b l i c z n y : stamtąd musi oglądać wszystkie niecne u c z y n k i d o k o n y w a n e nocą przez s w y c h p o t o m k ó w ( o b o k w s p ó ł c z e s n y c h m a t e r i a ł ó w polskich por. W r o c ł a w s k i , 1 9 8 5 , s. 5 3 — 51 — w a r i a n t m a c e d o ń s k i ) . �S c e n y z Księgi Rodzaju, d r z e w o r y t z Płazowa, 13,5 x 3 9 , 7 c m . Pierwsza poł. XIX w . Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w Krakowie związku o d b y w a się o n a w u k r y c i u , p o d nieckami, zaś efekt jest taki z A d a m e m bądź N o e m , wyjaśniają z r ó ż n i c o w a n i e kobiet; t y l k o sam, jak w w y n i k u grzechu różnicującego: p o w s t a j ą gorsze niektóre mają b o w i e m p r a w d z i w i e ludzką naturę, inne zaś p o ­ kobiety. D w a w ą t k i , które także w y s t ę p u j ą w y m i e n n i e w A b y zakończyć s p r a w ę w z a j e m n e g o przenikania się historii chodzą o d zwierząt p r z e m i e n i o n y c h w kobiety, aby każdy z sy­ A d a m a i N o e g o poprzez liczne kontaminacje, przytoczmy opinię nów protoplasty m ó g ł się ożenić. A d a m i Ewa mieli jedenastu s y n ó w i j e d n ą córkę. „ N o i jakoż biblisty, który charakteryzując pozabiblijne źródła o p o w i a d a n i a żenitsia? J e d e n ożenisia (...) a te jeszcze dziesięć, t y c h braci, o p o t o p i e zwraca u w a g ę , iż „ w p e w n e j liczbie z n a n y c h relacji (...) gdzie oni ożeniosia? N o i później ta córka s c h o w a l i i o n i takie losy katastrofa łączy się bezpośrednio i organicznie albo przynajmniej ciągnęli. I zrobili dla t y c h miejsca jedenaście, c h t o jakie w y c i ą g ­ p o ś r e d n i o z f a k t e m s t w o r z e n i a . Ż y w i o ł p o t o p u zlewa się niekiedy nie. Kto w y c i ą g n ą ł s p r a w i e d l i w a , siostra, ta i żona d o b r a . (...) A t o z p r a ż y w i o ł e m w o d n y m , p o j a w i a j ą c y się pierwszy była i gadzina, i ś w i n i a , i małpa, i rozmaite byli. I kto jaka necka — o d w r ó c i , t a k o o n (dostanie — M.Z.). A później o n i t o ostali panienkami (...). I b y w a takie, o, tera (...) o n i nie p i l n u j ą się ni męża, ni co, rozmaicie idą. J a nie w i e m , jak t o p o w i e d z i e ć , że czego o n a nie może żyć z mężem? 0 , t a k i c h d u ż o jest, (...), człowiek z u r a t o w a n y m z p o t o p u protoplastą ludzkości p o p o t o p o w e j " ( S t a c h o w i a k , 1 9 8 5 , s. 1 5 ) . O p i n i a ta o d n o s i się również d o t e k s t ó w biblii l u d o w e j . Ujawniony acz t r u d n y d o s p r e c y z o w a n i a związek między w ą t k a m i z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości i m o t y w e m ukrycia, w y s t ę p u j e gadzina taka, o. N o ot i b y w a , że o n a jest gadzina na całe w znanej historii o pramatce Ewie, która zaprezentowała B o g u życie" ( 4 ) . t y l k o część s w y c h licznych dzieci, resztę pozostawiając w ukry­ W e d ł u g innej o p o w i e ś c i pierwsi rodzice mieli w i ę c e j córek niż c i u , przez c o p o z b a w i ł a je b ł o g o s ł a w i e ń s t w a Pańskiego. Skazała synów. N a d l i c z b o w a córka, skazana na s a m o t n o ś ć , jest narzę­ je t y m s a m y m na służbę dla w y r ó ż n i o n e j części r o d z e ń s t w a . Ten dziem szatana, poprzedniczką zawitek w ą t e k , p o p u l a r n y w X V I - w i e c z n e j literaturze europejskiej (Wasy- czy też przeskoczek, tem i naszej „ m a t k i d z i e c i o b ó j c z y n i " . W n i e k t ó r y c h a za­ wersjach lewski, 1 9 1 0 , s.109 — 1 1 0 ; Fischer, 1 9 1 0 , s. 3 5 8 ) , f u n k c j o n u j e miejsc d o dziś. Opiera się o n na schemacie, b ę d ą c y m w ł a ś c i w i e w a r i a n ­ p o c h ó w k ó w , czy też raczej ukrycia z w ł o k k o l e j n y c h dzieci, która t e m przypadku Kaina, a p o w i e l a n y m w wielkiej ilości l u d o w y c h opowiadających o niej t e k s t ó w zwraca uwagę lista wyraźnie pogłębia w i n ę matki. ,,(...)jedno leży p o d ł a w ą , /przyroś­ legend e t i o l o g i c z n y c h . W interpretacji chrześcijańskiej wiąże się nięte m u r a w ą . / D r u g i e leży p o d p r o g i e m , /przytrzaśnięte bar­ o n z grzesznym p o w ą t p i e w a n i e m w boską w s z e c h w i e d z ę oraz łogiem./ Trzecie leży p o d ł ó ż k i e m , /przykryłaś je fartuszkiem./ wystawianiem czwarte leży w oborze /i w y r z e k a : m ó j Boże!/ Piąteś ś w i ń m i z a m o r d o w a n e g o brata, czy — skarmiła,/ szóste w piecu spaliła, " itp. ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , s. 2 7 0 ) . dzieci n i e u d a n y c h ) . Z t y m s a m y m s c h e m a t e m m a m y d o czynienia B o g a „ n a p r ó b ę " , czy t o przez ukrycie ciała nadmiernej ilości dzieci (bądź też u k r y w a n i u grzechu. w popularnych opowieściach o „żydowskiej ciotce", dziew­ G o d n y u w a g i w y d a j e się j e d n a k fakt, iż z reguły samo u k r y w a n i e czynie zamienionej w k u k u ł k ę za t o , że z ukrycia u d a w a ł a ptaka Nie ma o c z y w i ś c i e nic o s o b l i w e g o w siebie czy czegoś t o w a r z y s z y w y d a r z e n i u z a p o c z ą t k o w u j ą c e m u (np. Świętek, 1 8 9 3 , s. 5 8 0 ) , o młynarzu, w p o d o b n y c h okolicz­ zróżnicowanie ludzkości w z a j m u j ą c y m nas t u rodzaju o p o w i a ­ nościach z a m i e n i o n y m w niedźwiedzia ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 9 ) . dań e t i o l o g i c z n y c h . popełniane W ą t e k „ ż y d o w s k i e j c i o t k i " , będący o d w r ó c e n i e m historii o s y n o ­ w nich p r z e s t ę p s t w o grzechem r ó ż n i c u j ą c y m , p o n i e w a ż p r o w a ­ w y c h protoplasty, za k t ó r e g o o d p o w i e d n i k można uznać f r a g ­ Nazwijmy zatem umownie dzi on d o m e t a m o r f o z y , p o w s t a n i a n o w e g o , z w y k l e gorszego czy m e n t staroserbskiego a p o k r y f i c z n e g o w a r i a n t u Ewangelii upośledzonego g a t u n k u istot. W p r z y p a d k u s y n o w y c h — z w i e ­ ciństwa rząt metamorfozie nie t o w a r z y s z y w o g ó l e grzech, natomiast m ó w c y często wiążą z męką Chrystusa, traktując g o jako jeden Tomasza{Apokryfy, Dzie­ 1 9 8 6 , I, c z . 1 , s. 2 7 5 — 2 7 8 ) roz­ 35 �pierwszego k o w a l a w Genesis. z jej e p i z o d ó w . Stąd już ł a t w o w y w i e ś ć C y g a ­ „ Ż y d z i nie jedzą sadła, b o jak złapali Jezusa Chrystusa, t o n ó w , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d n i c h t e g o m ó w i ą : Ty m ó w i s z , żeś król, t y w s z y s t k o wiesz, znajesz, t o rzemiosła, jak i na k o c z o w n i c z y t r y b życia. B y w a l i oni także p o w i e d z , c o trzeba zrobić. Wzięli ż y d ó w k ę p o ł o ż y l i , obłożyli u z n a w a n i za p o t o m k ó w korytem ( w w i e l u wersjach p o j a w i a się niecka, k o p a ń k a — M o t y w tułaczki u m o ż l i w i a w myśleniu m i t y c z n y m społeczności M.Z.), Chama ( M r ó z , 1 9 8 7 , s.194 — 1 9 6 ) . przywiedli Jezusa Chrystusa. Ty król, p o w i e d z , c o t a m jest p o d rolniczej połączenie Ż y d ó w i C y g a n ó w s y m b o l i c z n y m z w i ą z k i e m . korytem. Jezus Chrystus m ó w i : To ś w i n i a leży i d w a n a ś c i e T y c h o s t a t n i c h uznaje się zatem za p o t o m k ó w p r z e ś l a d o w c ó w prosiąt, a o n i : che, che, my ci pokażemy, jaki ty B o h , o d k r y w a j ą , ż y d o w s k i c h z Exodus a t a m ś w i n i a i d w a n a ś c i e prosiąt" ( 5 ) . — „faraonów". „ M o j ż e s z ich ( I z r a e l i t ó w — Ta sama historia została n a w e t uznana za wydarzenie, które M.Z.) w y p r o w a d z i ł przez Morze C z e r w o n e , w t e d y laską m a c h n ą ł i b y ł o s u c h e przejście. A faraony z a p o c z ą t k o w a ł o zwyczaje p r i m a - a p r i l i s o w e : „ t o na pamiątkę, że o b m y ś l i l i jak t o będzie, że będą p r a c o w a ć i chcieli ich zawrócić. Żydzi oszukiwali Pana Jezusa t e g o d n i a , t o b y ł o w i e l k i m grze­ Te faraony, którzy przelecieli, t o teraz się tułają. T o z t y c h c h e m (...)" ( 6 ) . f a r a o n ó w są C y g a n i e , z t y c h , którzy zdążyli przejść" ( 1 0 ) . O b o k schematu zatajenia, czy też p r ó b y oszukania B o g a , nie „ C y g a n i e p o c h o d z ą z f a r a o n ó w , t a m gdzie Żydzi mieszkali. J a k mniejszą popularnością cieszy się j e g o o d w r o t n o ś ć , czyli bez­ Mojżesz zrobił c u d , w o d a się rozstąpiła, Żydzi przeszli, a f a r a o n ó w w s t y d n a c i e k a w o ś ć , p r o w a d z ą c a d o u j a w n i e n i a tajemnicy, o b ­ zatopiło. J e d n a C y g a n k a c h w y c i ł a się k o n i o w i o g o n a i w y s z ł a na łożonej b o s k i m zakazem. M o t y w Pandory p o j a w i a się szczegól­ ląd. Z tej jednej C y g a n k i p o w s t a l i Cyganie. (...) D a w n i e j m ó w i l i nie wyraźnie u P o l a k ó w na L i t w i e . T a m w ł a ś n i e c h ł o p a , przemie­ starzy ludzie, że nie C y g a n k a idzie, t y l k o f a r a o n k a " ( 1 1 ) . n i o n e g o w bociana za c i e k a w o ś ć i przekroczenia zakazu, za­ „ C y g a n i e tułają się, b o j e d n a C y g a n k a u r a t o w a ł a się w czasie stępuje „kiepska b a b a " , a czasami n a w e t w p r o s t Ewa, która ucieczki przez M o r z e C z e r w o n e . C h w y c i ł a się k o ń s k i e g o o g o n a p o w t ó r n i e popełnia grzech. i diabeł ją s k u r w i ł " ( 1 2 ) . „ P a n B ó g zebrał wszystkie p a s k u d z t w a : komary, żmiji, hady, złożył d o w o r k a i kazał zanieść d o jeziora, usiąść na ł ó d k a i t o „ M ó w i l i , że Cyganie z Egiptu. Zaś coś ich Pan B ó g pokarał, bo utopić wszystko. A Ewa niosła t e n w o r e k i bardzo ją c i e k a w i , c o oni się mścili bardzo na Ż y d a c h . I oni robili Ż y d a m i jak k u ń m i . No t a m siedzi. N o i myśli: rozwiążę, zobaczę, może c o d o b r e g o , t o i że ich Pan B ó g rozproszył p o ś w i e c i e , że nie będą mieli własnej sobie zabiorę. A t a m żmieji, hady, robaki w y s k o c z y l i . Ona zbierała ojczyzny. Tu był taki stary C y g a n przed w o j n ą , t o jak Żyda t o wszystko, ale nie wyzbierała. Tą kobietę Pan B ó g o b r ó c i ł zobaczył, t o tak w o ł a ł za n i m : Jeszcze m a m y w a m i robić pięć d n i ! b o c i a n e m . Bocian t o jest kobieta: biała bluzka, czarna s p ó d n i c z ­ — ka. Ona zbiera te p a s k u d z t w a " ( 7 ) . że jeszcze nie o d s ł u ż y l i " ( 1 3 ) . Los Ż y d ó w i C y g a n ó w ustala się j e d n a k ostatecznie w e d ł u g ról „ ( . . . ) m ó w i się tak, że kobieta jest taka c i e k a w a jak b o c i a n . Tak bociana się pokazuje i m ó w i się: t o t w o j a siostra tak ł o w i " ( 8 ) . Ewa, pierwsza „ c i e k a w a b a b a " , o b j a w i a jednak s w o j ą naturę p r z y p i s y w a n y c h im w w y d a r z e n i a c h pasyjnych. Tułaczka ma być karą za przelanie k r w i Chrystusa. Rola C y g a n a jest jednak i n t e r p r e t o w a n a w s p o s ó b bardzo d w u z n a c z n y . Z n a n a historia kradzieży g w o ź d z i a czy też ć w i e k a p r z y g o t o w a n e g o d o przybicia jeszcze przed grzechem p i e r w o r o d n y m , z n a n y m z Genesis. „ E w a i A d a m byli w raju u Boga. I B ó g zrobił ciasto na chleb Pana Jezusa d o krzyża t ł u m a c z y powszechnie „smykawkę" i zostawił. I zakrył t o , zawiązał, t y l k o nie patrzajcie, nie w o l n o . Cygana d o kradzieży, za którą nie jest przez B o g a karany. Na czym Ewa m ó w i : popatrzmy, A d a m : nie w o l n o . A d a m zasnął, Ewa j e d n a k p o l e g a zasługa C y g a n a , precyzują materiały z zobaczyła, że A d a m już śpi, zajrzała i ciasto w y c i e k ł o z beczki. i z Ł e m k o w s z c z y z n y . Otóż nie c h o d z i o t o (czy też nie t y l k o o t o ) , Potem B ó g m ó w i : źle zrobiliście, i w y g n a ł ich na ulicę, p o d j a b ł o ń , że chciał o n zapobiec t y l k o , żeby nie rwali j a b ł e k " ( 5 ) . — Ta sama c i e k a w o ś ć p o w o d u j e ż o n ą N o e g o w opisanej już ukrzyżowaniu Chrystusa, że Litwy „Żydów h e r o d ó w o k r a d ł " czy że dzięki j e g o kradzieży Chrystus miał mniej (?!) ran; j e g o uczynek z a p o b i e g ł „ r o z k r z y ż o w a n i u n ó g " . Lota A r g u m e n t a c j a ta jest o tyle „ l e p s z a " niż poprzednie (z Polski „ N o e kazał, żeby żona nie oglądała się, b o się stanie nie t e g o w ą t k u ; inne tłumaczenia stają się przy niej bardzo o g ó l n e . transformacji grzechu p i e r w o r o d n e g o , a także — żoną p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j ) , p o n i e w a ż jest specyficzna t y l k o dla ( u t o ż s a m i a n e g o czasami z N o e m ) . sobie „ K i e d y Jezus Chrystus umierał, t o przynieśli cztery g w o ź d z i e , p o p r a w i ć i o d w r ó c i ł a się i w słup soli zamieniła się r a p t e m " ( 9 ) . żeby w s z y s t k o o s o b n o przybić. C y g a n gdzieś był, krążył i jego Kolejnym przypadkiem s c h e m a t u , w e d ł u g k t ó r e g o grzeszna z d z i w i ł o , że jak t o mężczyzna będzie tak, że będzie rozłożony wiadomo co, ale o n a nachyliła się, żeby pończoszki c i e k a w o ś ć zostaje ukarana poprzez w i e c z n e n a p i ę t n o w a n i e , bądź i w s z y s t k o będzie w i d a ć . Przybijają, patrzą, że g w ó ź d ź zabrany, niekorzystną metamorfozę grzesznika, jest też ukraińska legenda złożyli n o g i i przybili. I z t e g o czasu w o l n o C y g a n o m kraść" (5). o przyczynie kobiecej miesiączki, z a n o t o w a n a przez J . T a l - „ I m Pan B ó g p o w i e d z i a ł tak: To teraz w i e l e będziecie żyć na świecie, t o kraść w a m m o ż n a . (...) Dla n i c h nie ma g r z e c h u " ( 1 4 ) . ko-Hryncewicza. „(...) d o czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesiączki nie U c z y n e k b ł o g o s ł a w i o n e g o złodzieja, k t ó r e m u w o l n o cyganić m i e w a ł y , t y l k o p o p o r o d o w e oczyszczenie. Z m i a n a j e d n a k n a ­ i kraść bezkarnie, b y w a j e d n a k na t y c h s a m y c h terenach ( L i t w a , stąpiła o d czasu, g d y N. Panna p o w i ł a Chrystusa i rozkazała Ł e m k o w s z c z y z n a ) i n t e r p r e t o w a n y zgoła o d w r o t n i e . Pan Jezus służącej s w ą koszulę k r w i ą z b r o c z o n ą w r z u c i ć d o rzeki z t y m w s k u t e k kradzieży cierpiał p o d w ó j n i e : „ B o nie kradnij, nie trzeba, zastrzeżeniem, aby jej nie rozwijała i nie oglądała. Służąca nie tak robić nie w o l n o . Pan Jezus w Ewangelii usłuchawszy t e g o , stała się przyczyną, że Najś. Panna w g n i e w i e u k r z y ż o w a n y , będzie z a m o r d o w a n y i nie w o l n o b y ł o komuś rozkazała, aby o d t ą d cały ród niewieści c o miesiąc w t r ą c a ć się, że ukradli t a m g w o ź d z i e , a p o t e m przytępionymi odbywał oczyszczenie, a o d t e g o zdarzenia i samo oczyszczenie miesięczne otrzymało nazwę «soroczka» (koszula)" (Talko-Hryncewicz, 1 8 9 3 , s. 3 7 ) . Odnotowawszy g w o ź d z i a m i Pana Jezusa p r z y b i w a l i " ( 1 5 ) . Niekiedy n e g a t y w n a interpretacja u c z y n k u Cygana wiąże się z s a m y m f a k t e m j e g o udziału w u k r z y ż o w a n i u ; w y s t ę p u j e on postacie p i e r w s z y c h , różniących ludzkość g r z e c h ó w , p o w r ó ć m y d o K a i n o w e g o p o t o m s t w a . Kain, przed­ s t a w i a n y j a k o protoplasta Ż y d ó w , był p r z o d k i e m T u b a l k a i n a , 36 m ó w i ł , że będzie w ó w c z a s przede w s z y s t k i m w f u n k c j i k o w a l a — dostarczyciela g w o ź d z i , później d o p i e r o j a k o złodziej. „Cygany (...) będą r o z w l e c z e n y p o c a ł y m świecie, bo też �pomagały Pana Jezusa męczyć. T o o n y nie mają swojego p r z y p o m i n a grecki inicjał imienia Chrystusa. W e d ł u g L. Reau taki s p o s ó b u k r z y ż o w a n i a został w y o b r a ż o n y , aby odróżnić Andrzeja, państwa, nie mają w s z y s t k o , b o tak r o b i ł y " ( 1 6 ) . Czasami taka o c e n a roli Cygana w z b o g a c o n a b y w a d o d a t ­ z g o d n i e z tradycją pierwszego apostoła p o w o ł a n e g o przez Chry­ kowym m o t y w e m u k r y c i a g w o ź d z i a p o d j ę z y k i e m ; czyni t o nie stusa, o d j e g o brata Piotra z a w i e s z o n e g o na krzyżu g ł o w ą w dół sam producent, lecz j e g o żona. Karą za t o jest „ n i e c z y s t a " m o w a . ( 1 9 5 3 , III, s. 7 6 — 8 0 ) . Taką wizję własnej przeszłości roztacza n a w e t sam C y g a n ( 1 7 ) . Należy c h y b a przypuszczać, że m o t y w „ u k r z y ż o w a n i a inaczej" „Żołnierze Piłata prosili C y g a n a - k o w a l a , by zrobił cztery g w o ź ­ p o w s t a ł w w y n i k u skojarzenia w i z e r u n k ó w Chrystusa i ś w i ę t e g o dzie do krzyża. C z w a r t y m mieli g ł o w ę Chrystusa przebić. Ż o n a Andrzeja na p o g r a n i c z u k a t o l i c k o - p r a w o s ł a w n y m , p o d w p ł y ­ Cygana s c h o w a ł a g w ó ź d ź p o d język. Kiedy żołnierze przyszli d o w e m silnego o d d z i a ł y w a n i a k u l t u patrona kościoła w s c h o d ­ kowala, j e g o nie było w domu, więc o n a musiała z nimi rozmawiać — przebiła se język, d l a t e g o ich język jest t r u d n y , niego, apostoła Andrzeja z w a n e g o Pierwozwannym lopedia, 1 9 7 3 , I, s. 5 3 3 — 5 3 4 ; Mify, (por. Encyk­ 1 9 8 0 , I, s. 8 0 — 8 1 ) . M o ż l i w o ś ć tę p o t w i e r d z a fakt, iż niektórzy Ł e m k o w i e , pytani czerkodoczą (...)" ( 1 8 ) . Wersja zdarzenia, w e d ł u g której C y g a n k a zostaje przeklęta (a o s y m b o l i k ę krzyża, t ł u m a c z ą ukośną d o l n ą poprzeczkę związ­ zatem dopuściła się g r z e c h u ) , jest kolejną transformacją s c h e m a ­ kiem z krzyżem ś w i ę t e g o Andrzeja ( 1 9 ) . Samo jednak s y m b o l i c z ­ tu, na k t ó r y m opiera się w ą t e k u k r y t y c h dzieci E w y i „ ż y d o w s k i e j ne znaczenie r o z p a t r y w a n e g o t u m o t y w u nie staje się dzięki t y m ciotki"; nie c h o d z i t u już b o w i e m o p o m o c o p r a w c o m , lecz w s z y s t k i m s z c z e g ó ł o m d u ż o jaśniejsze. W r ó ć m y zatem d o pytania poniekąd przeciwnie: o przeszkadzanie w zbawienia. 0 p r a w d z i w ą zasługę Cygana, n a g r o d z o n ą przez Boga. Było nią Zgodnie z taką interpretacją kradzież i o s z u s t w o , objęte w poprze­ u n i e m o ż l i w i e n i e u k r z y ż o w a n i a Chrystusa w pozycji szczególnie dziele dnich w y p o w i e d z i a c h i m m u n i t e t e m , zmieniają się w nieczyste hańbiącej. Z p e w n ą ostrożnością m o ż n a t u p o w o ł a ć się na piętno Kaina. f r a g m e n t prozy pisarza, który p o c h o d z i z Wileńszczyzny i jest z nią właściwych g ł ę b o k o związany, a zatem w sferze s y m b o l i c z n e g o o b r a z o w a n i a apokryfów. L. Reau utrzymuje, iż p o w s t a ł a o n a w s k u t e k p o p u l a r ­ może być bliski interesującej nas interpretacji legendy. Tadeusz Nie znalazłam o d p o w i e d n i k a tej historii w ś r ó d ności Ś w i ę t y c h G w o ź d z i , które miały zostać o d n a l e z i o n e wraz Konwicki z drzewem Krzyża Ś w . przez c e s a r z o w ą Helenę. W e d ł u g ś r e d n i o ­ polskiego, wiecznej legendy k o w a l o d m ó w i ł zrobienia g w o ź d z i d o ukrzyżo­ ucieczce j e g o z t r u d e m s k l e c o n e g o o d d z i a ł u , kiedy chory i opusz­ wania Chrystusa, w y m a w i a j ą c się nagłą o p u c h l i z n ą ręki. J e g o c z o n y zostaje w y d a n y Kozakom przez c h ł o p ó w ; ci w r z u c a j ą g o na żona, porażona d z i w n ą n i e n a w i ś c i ą , sama w y k u ł a je na m ę ż o w s ­ w y ś c i e l o n ą n a w o z e m furę i „ z g o s p o d a r s k ą d r o b i a z g o w o ś c i ą " kim k o w a d l e . p r z y w i ą z u j ą d o kłonic j e g o „rozkraczone haniebnie nogi jak ( W teatralnych adaptacjach Pasji wykuwa z p o m o c n i k i e m , ś p i e w a j ą c ) . Temat t e n p o j a w i ł się w je sztuce ukazuje m ł o d e g o p o w s t a ń c a , bohatera Kompleksu w sytuacji ostatecznego upokorzenia i hańby po u patroszonego k a b a n a " . „ W W i l n i e budiet sud i wieszatielnica, w XIII w . K o w a l o w a żona w y o b r a ż o n a jest z w y k l e w trakcie rozumisz p a n ? " — kucia, z g w o ź d z i a m i w mękę Z y g m u n t M i n e y k o w i d z i omszały przydrożny krzyż i prze­ ręce ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 4 7 2 — 4 7 3 ) . Współczesne w y p o w i e d z i , przypisując tę historię Cyganom, pyta stary podoficer. J a d ą c zatem na p e w n ą c h o d z ą c ą o b o k n i e g o jakąś nieszczęśliwą postać, p r z y p o m i n a j ą ­ prezentują w y n i k skojarzeń szeregu w y m i e n i o n y c h w y ż e j p o - cą m u j e d n e g o z j e g o ż o ł n i e r z y - z d r a j c ó w , Chaima, Polaka w y ­ staci-typów: Kain — T u b a l k a i n — znania mojżeszowego... kowal — C y g a n , p o n a d t o zaś ( K o n w i c k i , 1 9 8 9 , s. 6 7 — 6 9 ) . Jest dodają trzy m o t y w y : zamierzone „ r o z k r z y ż o w a n i e " n ó g Chrys­ zatem i „ d r z e w o h a ń b y " , szubienica niczym krzyż, są o p r a w c y , tusa, kradzież i s c h o w a n i e g w o ź d z i a p o d językiem. zadający c h ł o p c u ciosy nahajką czy kolbą, s p o k o j n i c h ł o p i , którzy W e w c z e s n y m ś r e d n i o w i e c z u w i z e r u n k i przedstawiają Ukrzy­ w imię porządku w y d a j ą g o na śmierć, a n a w e t C h a i m — Judasz, ż o w a n e g o przybitego czterema g w o ź d z i a m i , o d XIII w . — t r z e m a . tragiczny zdrajca. Ten obraz, w y p e ł n i o n y znakami sacrum, T w ó r c y kontrreformacji nie podjęli w tej s p r a w i e o b o w i ą z u j ą c y c h fituje zarazem w realia chłopskie. Być może nie p o m y l i m y się w i ę c ob­ ustaleń, toteż niekiedy artyści p o w r a c a j ą d o p i e r w o t n e j ilości bardzo, łącząc g o ze s p r a w ą Cygana. Przeciwstawne jej interp­ prawosławnych retacje, n o t o w a n e w y m i e n n i e na t y c h samych terenach, upat­ stopy Chrystusa przybite są r ó w n o l e g l e , zatem g w o ź d z i e muszą rujące w j e g o u c z y n k u t o zasługę, t o w i n ę , pozwalają uważać jej (Reau, 1 9 5 7 , II, s . 4 8 0 ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h być cztery. Trzeba t u j e d n a k p o w i e d z i e ć , że legenda o skradzio­ bohatera za idealnego pośrednika między różnymi sferami rzeczy­ nym g w o ź d z i u f u n k c j o n u j e bez różnicy u k a t o l i k ó w jak i u g r e k o - w i s t o ś c i mitycznej. katolickich lub p r a w o s ł a w n y c h Ł e m k ó w , przy czym w ł a ś n i e na J a k stwierdził c y t o w a n y już C y g a n z Ł e m k o w s z c z y z n y , oprócz terenach Ł e m k o w s z c z y z n y m o t y w ukrycia g w o ź d z i a p o j a w i ł się j e g o w s p ó ł b r a c i przeszkadzały C h r y s t u s o w i w czasie męki ptaki ze szczególną wyrazistością. ( 1 7 ) . Nie w y j a ś n i ł w p r a w d z i e tej u w a g i , lecz w i a d o m o , że istnieją Zaskakujący pomysł, iż n o g i Chrystusa miały być „ r o z k r z y ż o wane" tak jak i ręce, znajduje p o w s z e c h n e p o t w i e r d z e n i e w m a ­ liczne p o w i a s t k i etiologiczne o z a c h o w a n i u ptaków wobec U k r z y ż o w a n e g o ; uzasadniają one, dlaczego w o l n o tępić w r ó b l e teriałach z Wileńszczyzny. S p o r a d y c z n i e p o j a w i ł się r ó w n i e ż 1 ich pisklęta oraz niszczyć u Ł e m k ó w , c h o ć uległ już t a m zatarciu, na c o w s k a z u j e c y t o w a n a zabronione w ich gniazda, czemu zaś jest t o wyżej w y p o w i e d ź , w e d ł u g której c z w a r t y g w ó ź d ź służyć miał d o jednej z t y c h legend w r ó b l e przyniosły g w o ź d z i e d o u k r z y ż o w a ­ przypadku s k o w r o n k ó w lub jaskółek. Według przebicia g ł o w y Chrystusa. O s o b l i w o ś ć ta p r z y w o d z i na myśl nia Z b a w i c i e l a ( G u s t a w i c z , 1 9 8 1 , s. 1 7 8 ) ; p o d o b n i e jak Cygan, krzyż ś w . Andrzeja, r ó w n i e ż zresztą należący d o dziedziny a p o ­ k r z y w o n o s chciał p o w y c i ą g a ć g w o ź d z i e i u w o l n i ć z krzyża Pana kryfów. Tak z w a n y crux decussis Jezusa o d męki, lecz przy tej daremnej pracy w y k r z y w i ł sobie — d z i e s i ę ć ) , w p r o w a d z o n y w sztuce w X w i e k u , stał się szczegól­ d z i ó b i t o m u zostało na pamiątkę (tamże, s.14). I n n y tekst m ó w i , decussata ( o d łacińskiego nie p o p u l a r n y w malarstwie X V I I - w i e c z n y m . (Najstarsze przed­ iż jaskółki o t o c z y ł y zmarłego „płacząc i w o ł a j ą c z rozpaczą: stawienia t e g o ś w i ę t e g o ukazują g o na krzyżu rzymskim; Farmer, «umarł, umarł», a w r ó b l e na przekór: «żyw, ż y w , ż y w » " . Za t o 1987, s.18 — 1 9 ) . W e d ł u g a p o k r y f i c z n y c h Dziejów świętego diabły w o k r e ś l o n y m d n i u łapią je garściami i w s y p u j ą d o piekła, Andrzeja, apostoł głosił kazania, p o ś w i ę c o n e c a ł k o w i t e j w s t r z e ­ zaś jaskółki są u l u b i e ń c a m i nieba i ziemi ( S t e l m a c h o w s k a , 1 9 3 3 , mięźliwości cielesnej, c o ściągnęło nań n i e n a w i ś ć s . 1 9 0 ) . W g r u n c i e rzeczy interpretacje ptasich o k r z y k ó w m o g ł y mężczyzn (Langkammer, 1 9 8 9 , s . 5 2 ) . Egeasz, w ł a d c a Partos (Azja M n i e j ­ być o d w r o t n e ; nie zdarza się t o jednak ze w z g l ę d u na ustalone sza), kazał przywiązać apostoła d o krzyża w kształcie X, który w a r t o ś c i o w a n i e w y m i e n i o n y c h g a t u n k ó w . Najwyraźniej z C y g a - 37 �nem rzecz się ma inaczej: b y w a o n raz w r ó b l e m , raz jaskółką. Związek historii o o b c y c h z ukryciem, zatajeniem oraz j e g o przeciwieństwem: odkryciem przez „podglądacza" tego, co retacją wydarzenia zapoczątkowującego zróżnicowanie jako grzechu, biblia l u d o w a u k r y w a bardziej archaiczne zależności. M o ż n a t u t y l k o o g ó l n i e s k o n s t a t o w a ć , iż w y n i k i e m zaprezen­ z w o l i boskiej miało pozostać n i e w i a d o m e , ma z a p e w n e charakter towanej w strukturalny. Te d w i e sytuacje, czy raczej j e d n a ze s w ą o d w r o t ­ jednej z p o c z ą t k o w o r ó w n y c h sobie istot w zwierzę, ptaka, bądź r ó ż n o r o d n y c h w a r i a n t a c h sytuacji jest przemiana nością, posłużyły t u j a k o schemat, u m o ż l i w i a j ą c y u p o r z ą d k o w a ­ — nie przekazów o z r ó ż n i c o w a n i u ludzi. Pod chrześcijańską interp­ d e m o n i c z n e j , inaczej m ó w i ą c — c z ł o w i e k a gorszej kategorii, o naturze na poły zwierzęcej lub w obcego. L I T E R A T U RA Apokryfy 1 9 8 6 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. M . S t a r o w i e y s ­ kiego, t . 1 , L u b l i n . Bystroń J.S. 1 9 2 5 Polska pieśń ludowa. Wybór, Kraków. Dowojna Sylwestrowicz M. Podania zebrane w okolicach Rossień. 1 8 8 3 . N i e p u b ­ l i k o w a n y rękopis z tek J . Karłowicza ze z b i o r ó w W i l e ń s ­ kiego A r c h i w u m Historycznego, nr 1 1 3 5 E. K. 1895 Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu, „ L u d " , t. 1 Encyklopedia katolicka, Lublin. The Oxford Dictionnary of Saints, O x f o r d . Fischer A. 1910 Wątek nierównych dzieci Ewy, „ L u d " , t. XVI Gustawicz B. 1 8 8 1 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, „ Z b i ó r W i a d o m o ś c i d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t. 5 Hernas C. 1965 W kalinowym lesie. Antologia polskiej pieśni ludowej ze zbiorków polskich XVIII wieku, W a r s z a w a , t. 2 J a w o r s k a E. 1 9 9 0 Katalog polskiej ballady ludowej, W r o c ł a w . Klich E. 1 9 1 0 Materiały etnograficzne zpd.-zach. częścipow. limanow­ skiego, „ M a t e r i a ł y A r c h e o l o g i c z n e , A n t r o p o l o g i c z n e i Et­ n o g r a f i c z n e " , t. XI Klinger M . 1981 1980 1987 Farmer D. H. 1987 polski, Warszawa. Kotula F. 1 9 7 6 Znaki przeszłości, W a r s z a w a . L a n g k a m m e r H. 1 9 8 9 Apokryfy N o w e g o Testamentu, Katowice. Mify Mify narodov mira, M o s k v a . M r ó z L. Encyklopedia 1973 K o n w i c k i T. 1 9 8 9 Kompleks Tajemnica Kaina, W a r s z a w a . Kolberg O. 1 9 6 2 Krakowskie, cz. 3, ( w : ) Dzieła wszystkie, t. 7, W r o c ł a w . Z rodu Kaina, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I , z. 2. Postępek 1 8 9 2 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludz­ kiemu, 1 5 7 0 . W y d . A. Benis, K r a k ó w . Réau L. 1 9 5 7 Iconographie de l'art chrétien, t. 2, 3, Paris. S i e w i ń s k i A. 1 9 0 3 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w pow. sokalskim, „ L u d " , t. IX S t a c h o w i a k L. 1 9 8 8 Potop biblijny, L u b l i n . S t e l m a c h o w s k a B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Swiętek J . 1 8 9 3 Lud nadrabski, Kraków. Talko-Hryncewicz J. 1 8 9 3 Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kra­ ków. T o m i c k i R. 1 9 8 0 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Pol­ s k a " , t. XXIV W a s y l e w s k i S. 1 9 1 0 Lament chłopski na pany, „ L u d " , t. XVI W r o c ł a w s k i K. 1 9 8 5 O Bogu, jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik legend Południowej Słowiańszczyzny, Warszawa. W y k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h c y t o w a n y c h w artykule ( A r c h i w u m Katedry Etnologii U W ) . 1. K. ur. 1 9 0 4 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 1 1 . M . ur. 1 9 1 1 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 2. M. ur. 1 9 1 3 , Rajstele, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. K. Kocjan, 1 9 9 0 12. M . ur. 1 9 1 1 , Mszana, w o j . krośnieńskie. Not. J . Domańska, 1991 3. K. ur. 1 9 1 3 , Pruchnik, w o j . przemyskie. Not. M . Z o w c z a k , 1989 13. M . ur. 1 9 1 5 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 4. M . ur. 1 9 2 1 , Ryliszki, rej. orański, L i t w a . Zapis magnet. J . D o m a ń s k a , 1991 5. K. ur. 1 9 2 0 , L i t w i n k a , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska i K. Kocjan, 1 9 9 0 6. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 7. K. ur. 1 9 0 5 , M. Zowczak, 1991 Gowkieliszki, rej. w i l e ń s k i , Litwa. Not. 8. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 9. K. ?, W o j d a t y , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. M . M a r ­ cinkowska, J . Lewicka, 1990 10. K. ur. ok. 1 9 4 0 , Krawczuny, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 38 14. K. ur. 1 9 0 8 , Stare T r o k i , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan, 1991 1 5. K. ur. 1 9 1 4 , M e j s z a g o ł a , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan i A. M a ń k o w s k i , 1 9 9 1 16. K. ur. 1 9 1 3 , Ł e m k i n i , Krempna, w o j . krośnieńskie. Zapis magnet. A. K o w a l c z y k , M . Olszewski, 1 9 9 1 17. M . ur. 1 9 0 9 , C y g a n , Ś w i ą t k o w a M a ł a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Kucharska, P. K o w a l s k i , 1 9 9 1 18. Brak d a n y c h , K e m p n a , w o j . krośnieńskie. Z bad. L. Mroza, 1978 19. M . ur. 1 9 1 0 . Ł e m k o , Bartne, w o j . n o w o s ą d e c k i e . Not. M. Zowczak, 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9ac9e863161d6ee94a933ce4efa62c.pdf 48839377ddbd33db02b089babb56cba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3133 Title A name given to the resource Dlaczego krowa jest czerwona? O kategoriach widzenia barwnego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.4, s.247-251 Creator An entity primarily responsible for making the resource Michera, Wojciech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wojciech Michera DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA? O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO Największy obrazka sce mieszczuch na opakowaniu dwie odmiany tych wone. A trzeba b y zaoponować: mają przecież, rzeczywiście nie czerwone tę sprzeczność znający masła zwierząt: jeśli krowę chcielibyśmy być ale brązowe! językową Wielu będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia pewnymi odcienie jednolite do r o z w a ż a ń antropologicznymi problemami barwne do sfery przez dzielone i badawczej nowicie prezentujących relatywizmu należącym w y ­ głównej posta­ Pojawienie a mia­ się n a z ­ n i e u c h r o n n i e przywołanie i n ­ nej i — Są „uniwersalizm" zmagają — oto m a m y się o n i o d d o b r y c h n a m obaj potrzebni, byśmy obu antagoni­ kilkudziesięciu l a t . mogli lepiej określić Początki a zmianę a n t r o p o l o g i i stały przede wszystkim przyniosły tedencje znawstwo amerykańskie B. L . Whorfa. nistów, że ludzka", mie Stwierdzono, nie istnieje że m ó w i ć f i c z n y m i sposobami głównej który mierze przykładem nia tezy O przystosowania środowiskowych. pozostałe. relatywistów, t y m , że poszczególne k u l t u r y kategorii Początkowo kolorów dzisiejszej polskiej specy­ się w Przypadkiem relatywiści zimnej nych części n a który (np. polskim) kolory: nych zielony języków obszar Ten t e n odcień barwny 2 obejmuje ugruntowany znawstwa. koncepcję Opozycja ze spotykamy — ubo­ się dzielenia odcieni języku zielo­ europej­ się n a cały t e n 4 turalnego, przeciwstawiająca i a n a l i z o w a n i u faktów wynikiem sobu ale jącym j e d n a k się samego języko­ z Chomsky'm na tzw. językoznawstwa indukcyjnemu p o s z u k i w a n i e ogólnej nurtu podział a dokładniej barw n i e jest ( i a r b i t r a l n i e określonego) się d a n e j kultury o różnym s t o p n i u rozwoju zapoczątkowanego ewolucjonizm, zróżnicowany przystosowania świadczy prac jest odmiennego norodnym zaawansowania ewolucyjnym. Czynnikiem tę e w o l u c j ę jest fizjologia. spo­ d o środowiska, w jed­ organizu­ T e n ostatni widziany, element, powoduje, fizjologii widze­ w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e ­ zentowana stawiają t e o r i a różni się z n a c z n i e podręczniki Uznawany o d t e j , którą dzisiaj pogląd na mechanizm w prostej w — Younga-Helmholtza X I X w . teorii Pierwsza teoria, mówiąca ocznego, przed­ szkolne. kolorów pochodzi linii jest oraz Heringa . 7 podstawo­ wszelkie odnosi — obrazu widzenia powstałych barwach tworzących chromatyczne, a dokładniej o d dwóch o trzech spostrze­ się d o widzenia powstającego na siat­ t u sumą k o l o r ó w struk­ zbieraniu zasady p o ­ powstaje w mózgu, chromatycznych, ważniejsze wra­ jest, przez niego czarnemu, czerwonemu parom kolorów: i zielonemu b i e s k i e m u . T e t r z y kanały tworzone komórek: i antagonistyczne sze reagują wołują tej, na zielonej, tworzą wrażenie Łatwo bieli jednocześnie teraz są p r z e z d w a t y p y odpowiadają achromalycznych odpowiednich jako i wy­ (czerwonej, jednocześnie barwa żół­ polega doznania czerwono-zie- nieantagonistyczne — barwy t e mogą b y ć szarość. na czym potrzebne polegają trzy do jego o p i s u : i nasycenie. Komórki za. określanie antagonistycznych, „wy­ jasność, nieantago­ jasności, j a k i chromatycznych, komórek Pierw­ długości f a l i Komórki i czerni określić cechy chromatyczny nistyczne barw powstawać (nie istnieje i żółtemu i n i e ­ I c h antagonistyczność a n i żółto-niebieska). miary" koloru, odcień pary trzem białemu nieantagonistyczne. chromatycznych niebieskiej). jednej widziane nie barw t y m , ż e n i e mogą kolorów oraz n a bodźce o określonej wrażenie w z poglądami E. H e r i n g a : t r z y kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają wymienionym co z impulsem barwnym wytworzonym o k u . T e n etap jest zgodny spadło n a tę o g ó l n o - generatywistów, czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o neoewolucjonizm: lona, nazwą . strony cechą Berlina i Kay'a się d a l e j zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z ­ antropologiczną Najważniejszą przez dzieje z doczekały 3 w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze, w szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " . barwy powołują się pogląd i Kay. W re­ i ulepszona żenie zgodnie czy N a v a j o ) jedną Berlin czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e s p e k t r u m dzieli zdawałoby również X I X w. i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n ­ (np. j a k u c k i , nimi i meto­ przez krytyków. C o odmienne antropologicznej „standardowym byli kówce o k a (biel fakty czyli repre­ od jej ukazania z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach i i c h połączeniach odmienność spektrum barwnego, minęły skrzętnie w y c h w y t y w a n e odcienie dla zilustrowa­ najczęściej międzykulturowa i niebieskich. W skim" dwa jest lat jakie wych zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r giej kilkunastu gane już w te same literaturze spektywy kultury, t o spostrzeżenie ewolucjonizmu. Potem i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r ­ się u l u b i o n y m posiadają wiedziano interpretowano 5 poruszenie jako o s u ­ się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e w „kultura o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r . zestawy duchem ewolucjo- t e n odnosił pokazywanym Basic w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób wreszcie będących stały doko­ święconych języko­ i tego e l e m e n t u Kolory barw P. K a y ' a też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o ­ się g r u p l u d z k i c h do Pogląd d o języka, j a k o kształtuje wyłącznie i nia b a r w . Proponuję poglądom etnicznych, B. Berlina że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m b y t j a k jedna można kultur o kategoryzowaniu uniwersa­ przez E. S a p i r a wbrew taki o niej poszczególnych warunków wypracowane była Generalną pod znakiem ewolucjonizmu. F . Boasa, nauce książka n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e . lizmu, c o l o r terms mierze go antropologów, popraw­ u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u . w niewielka najważniejsze, kategorie. w y „relatywizm" powoduje stów; Rewolucji nała tworzą w kulturowego. opozycją człowieka na nieskończonej ilości się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e barw. o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej wy również dologiczne, następnie zależeć n a generowanie n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h , opinia, miał b y ć p r o c e s e m kultury zwalającej panowała powszechnie widziane kontinuum, Podział n a k a t e g o r i e łącznie zapewne już w c z e ś n i e j ; d l a nad że czer­ odmiany czytelników dostrzegło do n i e d a w n a i t o t e d r u g i e są nas Jeszcze Pol­ precyzyjni pierwszej czarno-białą, z w czarno-białe o ile k r o w y barwę jedynie w i e , że istnieją zarówno pobudze­ pojedyn- 247 �czych lub w odpowiedniej chromatyczny; światłem białym budzenia zasadne z t e g o , że b a r w y w nie pobudzającą oczach odbiega dla g a t u n k u stopniu organów falą widzenia od pewnej strzec kolory, tworzą często w tzw. formie przestrzeń kuli: jej bieguny wspólne fał­ danej kategorii barw­ prototypów, g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są zarówno przez się współczesnych na poziomie plemię D u g u m Dani, podstawowymi organizują które one przestrzeń łat­ i na­ Amerykanów epoki kamienia no­ przez dorosłych j a k dzieci . i kolorami jest ogniskowymi, oczywiście znana które już nam szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń. zali do­ poprosić najlepszy zwrócić przedstawianą przez wyróżnionych n i e m ó w i ą c e jeszcze małe Jeśliby są zajęte całemu — Tymi obraz może wokół i znajdujące przyjętej człowiek barwną, są i się p o d w z g l ę d e m k o ­ jakie zdrowy się wogwinejskie l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości. Wszystkie tworzą jak barwnego. ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy świata p s a czy k o n i a , składający ne zywane ultra­ fizyczną normy zwiększonej k o - środku w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e bez­ d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m po 1 0 n i e są rzeczywistością f i ­ jest o i s t n i e n i u t z w . punktów umieszczanych (a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e po­ e kolorem, jedynie dowalności, komórek . się, j a k n p . w y g l ą d a jest naszych O b r a z świata w czyli tywistycznego między s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że jest z a s t a n a w i a n i e Ultrafiolet szywym, typu odcień proporcji chromatycznym, zewnętrzną fiolet. nie i odpowiada jednego i drugiego Wynika zyczną k o m b i n a c j i , określają nasycenie i biel się stu Polaków l u b Francuzów ich zdaniem wzór z t y m samym Eskimosów, by czerwieni, a wska­ następnie do, p o w i e d z m y , Buszmenów się, że międzyjęzy- t o okazałoby różnice i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a ­ k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d ­ tomiast n e g o społeczeństwa. pokryta jącymi jest największe b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga­ nasycenie b i e l i , c z e r n i i szarości — w t a m , gdzie na „równiku" najdalej od (odpowiada on zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W cji pojęciowej ne, że po kolory chromatyczne przeciwległych leżą: c z e r w i e ń żenie sobie nam i zieleń takiej wielu (na żółcień przestrzeni zrozumienie są t a k stronach oraz tej rozmieszczo­ „antypodach") barwnej bardzo z jej kategoryzowaniem. Powróćmy goryzacją lina już d o s p r a w y badań nad kate­ wadzenie było, zgodnie rozróżnienia drugorzędnymi między podstawowymi (DNK) nazwami (PNK) kolorów, oraz i z Peru A m e r y k i P n . n a pięć, Ara­ bowie my Berlin, Kay Zgodnie dział barwy ria 1. P N K terminy ( n i e są n i m i t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ; PNK b a r w n e j , do których odnoszą nie mogą obiektów, wiązać się jak np. blond, gniady muszą być o b e c n e w społeczeństwa, być nazw określoną lub nazwy śnie­ (muszą świadomości w s z y s t k i c h członków danego odniesienia kolorów podrzędne w tegorie nej. kulturach przez s t o s u n k u do t e n , j a k już muszą i zawierają się takiego jest twier­ o n ogólnej, uni­ różnią zwrócili Navajo się uwagę ale przede które w się ośrodkami określali sobą. na się n a przykładzie Ewolucjoniści wszystkim na punkty przestrzeni jej kategoryzowania potwierdzenie g i c z n y c h . N i e można nato­ między k a ­ stawały tworzonych kategorii. I c h koncepcja całkowite zawiera każdy w wiec z nich „najlepszy w pierwszej lufo po badaniach zna­ psycholo­ n a t o m i a s t utrzymać, poglądu rela­ I na dwie typy ewolucyjny, barw etap na prze­ wprowadził połowy. Jedna po­ zawiera wspomniani odcienie głównych kolorów wskazywany kategorii; zielone ja­ praktycznie, to wydzielenie więc z żółcią, o r a z połączenie etap dopuszcza połówki z albo niebieskie. się n a t y m e t a p i e Dugum Dani z Nowej bieli. M a m y III danej l u d e m znajdującym etap nozimnej z sześciu — katego­ j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń Współcześnie II i zieleń). K a ż d a być t e o r e t y c z n i e przykład" najciemniejsze czystej trzy może są Gwinei. kategorii trzy kategorie: „ciepło-jasnej" biel, czerwień czerń-błękit-zieleń. dwie możliwości: wyodrębnia się czerń, albo z albo (przypa­ ciem- d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń roz­ p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y . W o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący wyróżnia cztery Piąta będącym się n a t y m e t a p i e PKK. kategoria koloru połączeniem jest osiągana obu wersji na I V etapie, e t a p u I I I . Przestrzeń b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł ­ cień oraz sobie tzw. Grue (green-blue), Każdy z czterech jedną żemy łączącą etapów „łączoną", posiada zawierającą w kolorów. N a z w t y c h co 2 lub kategorii nie dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h określić b a r d z o dużym k i m i spotykają jako niektórych biel l u b jako się f i l o l o g o w i e i czerwień nazwy zielonych z etapem jedynie w są też k ł o p o t y , z j a ­ k l a s y c z n i próbujący przez H o m e r a kwiatów j e s t związana eta­ „ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o ­ przybliżeniu. Z n a n e tłumaczyć s t o s o w a n e Grue pierwszych kategorię pów. N o w o g w i n e j s k i e rza, kategorię zieleń i błękit. 3 z sześciu g ł ó w n y c h ją opierając terminologii (czerń, błękit można nie t y l k o na granice procesie zimne możliwe kate­ określają- t w i e r d z i , że różne na schemat t y m poglądem barwnej i polskiego — t a k rozumiane między z się p e w n y m s t o p n i u pojęcia nałożyć rozwój korzeni wspólną. i wielu innych można kategorii stało n a pojęcie j e j granic. J a k widzieliśmy porównania języka tegoriami, barw­ różnych (neoewolucjoniśoi) twierdzenia spojrzenia ogóle). Relatywiści wyznaczeniu barwnej, być w i najmniej (choć w n i o s k i dotyczą w kategorie może w Ka­ zasadzie. Wysunięcie gorii w listy DNK k o l o r u niebieskiego). wiemy, różny. Ewolucjoniści odwróceniu lazła użycia informatorów). PNK j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y wersalnej miast okazje b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i Podział dzą i się muszą też n a początku podawanych n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m 248 z wyróżnione ich psychologicznie być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć po wyłącznie Eskimosów; 4. P N K są się muszą być rozłączne; klasą gu przestrzeni głównych podstawowych j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a i drugo­ ko jednowyrazowe sześć jedenaście j e s t cechą przestrzeni b a r w ciemne kolorów: być na Aguaruna s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci. k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w 3. P N K a Jednakże zestawów P K K i 2. Z a k r e s y sześć, jących t e n podział rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y mają na odpowia­ dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K ) n a t y m , że na dwie, M u ­ na trzy, Ber­ z t y t u ł e m i c h książki, w p r o ­ dzielą Indian odzwierciedlający jednak b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć i Kay'a środkowej polegałaby przestrzeń Afryki ułatwi związanych ze Odmienność D a n i całą n a c z t e r y , większość kategorii. Wyobra­ e Dugum rzyni konstruk­ i błękit . problemów np. prze­ kolorów roślin. mo­ Kategoria I V i stąd s p o t y k a się ją najczęściej. V etap głównych mórek przynosi kolorów zdekodowanie odpowiadających neurofizjologicznych. Dalsze wszystkich sześciu ewolucja sześciu typom ko­ polega na �wyodrębnianiu się tych fragmentów n e j , które leżą p o m i ę d z y Na VI etapie wydzielony a b a r w a m i ciepłymi Na V I I etapie wienią punktami kolor a bielą), f i o l e t o w y rozwój będzie kategorią ostatni czerwienią czerwienią (obecnie będący przypadek znajduje a błęki­ jeszcze n i e w y k o ­ jeszcze istniejące drugorzędną zielenią a żółcią. potwierdzenie ,2 chartreuse, w w w ba­ Stanach obecnie, Jeśli analo­ ze schemat opisuje synchroniczne ewolucyjny, przemawiających nie tylko zróżnicowanie, wymagałoby ale osobnego arty­ jednak z dwóch danego koloru jednego kolorów podziale połączyć. G ł ó w n ą całą nazwy mówiłem, kategorię koloru odcienia, a umysł na dwóch poziomie punkty jest neurofizjologicznym rodzajem PKK. funkcjonowanie kalne umieszczone pobudzenia Na pojedynczych oddziaływania dwóch 1 6 ). W pierw­ odpowiadają jednego, przedstawiającym ich punkty punktami komórek spośród dla które r z e c z się m a z t r z e ­ wzrokowych są m i ę d z y właśnie pobudzeniu wykresie komórek za i c h odcieni, fokalne określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j bo­ przykłady" reprezentacja dla wszystkich typach P K K . 1 4 t y m może­ ludzki barwną; specyficzna nie VII rolę o d g r y w a j ą mogą być określone za pomocą t e j n a z w y szych poprzed­ związane f o k a l n e , c z y l i „najlepsze ( j a k już tworzy poznawcza barw­ się n a e t a p i e V I i psychologicznym, w tzw. punkty pomocą typom i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e 1. i 2. r o d z a j wiem sześciu mózgowych; wyprowadzone znaczeniem my cim argumentów przedstawiony rozwój sposób . omówienie t y m , że dalszy N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e ­ do i n n y c h P K K 3. K a t e g o r i e czer­ a żółcią), s z a r y przeprowadzonych ten kolor, nazywany także (między p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między psychologicznych Dokładne za czernią ściśle odpowiadające komórek niego t y p u , a pojawiające polegał n a zapełnieniu Zjednoczonych. giczny między barwną g r a n a t ) , l u b między daniach 2. K a t e g o r i e nych bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że b ł ę k i t e m a czernią ślały zostaje (między (między rzystanych fragmentów Ten barw­ brązowy. powstają: k o l o r r ó ż o w y tem), pomarańczowy (między przestrzeni ogniskowymi. — nich fo­ maksymalnego t a m , gdzie zrównuje siła się. Na przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o umiesz­ n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a czony stopniu s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h czerwone j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y czerwieni i ż ó ł c i . Oczywiście kułu. Choć więc zdaję sobie s p r a w ę , że k o n t a k t u ludów egzotycznych jest to obecnie zagad­ przypadkach z kulturą europejską prze­ jest tego t y p u kle schematem: są zgodne kategorią z przedstawionym wyżej pierwszych przyjętą język, sadzie najpierw n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a pejskiemu), badania lecz IV etapowi . rozpowszechnienia nych terminów (więc i dawności) barwnych odpowiada na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony czynnika, jest języków polinezyjskich byta została i Europie w bardzo w ciągu — droga kilku wiadomo, jakiegoś — tysięcy sto­ poszczegól­ Berli­ przyspiesza­ w o d I I do V że że schematowi powolny przypadku etapu prze­ antycznej które jest kolorów będzie rodzajów pojawić się w równym punktami fokalnymi znaczenie mniejsze psychologiczne niż kolorów dwóch (dodać należy, że n i e m o g ą w jednocześnie w jednej za­ kulturze ro­ 1. i 3.). Tak więc w języku z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e znaczenie biały, c z a r n y , c z e r w o n y , żółty, z i e l o n y tym Wśród jednak n i e koniec. m a 6 kolorów: i niebieski . Na 1 1 tych sześciu podstawo­ w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e niają obok się dwa kolory achrornatyczne n i c h czołowe miejsce przypada — biel wyróż­ i czerwieni. czerń; Dopiero było w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w ­ Grecji ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad­ lat. Podobnie kultury dzaje porównawcze p o l i n e z y j s k i m i wykazały, pień jącego nie V I I (euro­ Również n n a d językami przez miejscu, l e m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y ­ przyspieszone, w i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l ­ czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e nym w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż ­ rozwojem wale kulturowym drugorzędne n a z w y Powróćmy wreszcie na samym początku: nazywane są nasz dlaczego brąz nie jest bardzo z punktem określiłby tzw. fokalnym i czystą W świetle zostało ności czerwieni). podstawowe czerwieni? się „barwna" czasów, słabo rozwinięte. — odległych, l u b że Oczywiście, klasyfikacja a poza nazwy krów słownictwo t y m wydaje do z Konga (podsta­ interesującego języku p o l ­ że p o p u l a r n a pochodzi z daw­ polskiego rozwiązania ta pochodzi a może i w i ę k s z y m s t o p n i u wówczas d l a brązu i d l a ludu oba — Murzyn odpowiedź, k l a s y f i k a c j a rodzajów nych odrzucić może PKK terminem i ubarwienie s k i m istnieją o s o b n e jeśli (czerwień-żółć nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w Nasunąć co z trzeba czasów m i się, że w jest stosowana jest niezbyt równym, przez miesz­ k a ń c ó w m i a s t niż w s i . Znalezienie Quechua związanych odpowiedzi wymaga wyjaś­ i wyniki przedstawię — czer­ badań krótko j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d Aymara . Wywiady , s z różnymi d z i e d z i n a m i te­ jedne z lud­ dotyczyły nazw życia. S p ó j r z m y np. j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a ­ wy potato. Prosta (350 r ó ż n y c h ) rami. lista n a z w określeń, w Przeważnie były p o t a t o dała w s u m i e 914 t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o ­ to PKK, najczęściej: czerwień, b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y ­ t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w : w odniesieniu do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące naz­ wy sza­ kolorów rość, błękit, — czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz, fiolet, róż, zieleń, granat; w odniesieniu d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza­ rość, zieleń, i t d . W o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń ilości n a z w nazw przecież używano mniejszej k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o 192, z czego nych czerwień. właściwej pokazują przykładu tego rozwiązanie, skojarzenia barwne t e ż kolejność Dla nich. Przeprowadził należy t y m samym taką renowych. krowy etapu rozwoju ciemny) czerwień postawionego brązowe makroczerwieni w z pewnością wowym) polskie z wczesnego kategorii, nieby­ niejsze, kłopot znalazłby języka (jeśli tam kolorów). dotyczyłby szerszej się j e d n a k do p y t a n i a czerwonymi? już p o w i e d z i a n e rozwinęły 97,4°/o t o P K K . Częstość użycia jest p o d o b n a , Jest obiekty to wynik d o m i n u j e trójka zaskakujący, do których odnoszą poszczegól­ b i e l , czerń zważywszy, się t e określenia n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e ­ różnią de m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i ­ wszystkim dany kolor on z i n n y m i wiłem wych należy statusu PKK PKK 1. W y s t ę p u j ą c e czone"; że osiągnięcie n i e oznacza, że wyróżnić trzy rodzaje przez zrównał co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j . już, że można kategorii powiedzieć, się Mó­ podstawo­ kolorów: na wczesnych zyczną się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o , i że statystyczna się zwiększa. W siła tego uporządkowania tekstach rytualnych wśród kategorie „łą­ lizując pieśni, o p o w i a d a n i a do­ jeszcze 65 t y s . z a ­ r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w — s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i etapach że w uzyskano wszy­ ana­ i słownictwo h a n d l o w e . D o ­ dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y 249 �się pewne bardzo szczegóły — analiza statystyczna silną zgodność częstości u ż y w a n i a wykazała poszczególnych elementach odnoszą —• lecz się i do pewne niego. spostrzeżenia Reprezentację nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e oraz sposób na — oraz na poziomie kolejnością niezagrożony czerwień wyodrębniania dominują (liczba się k o l o r ó w . oba k o l o r y klas obiektów c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y achromatyczne do większa których niż w ny) sposób następująco: Można kiej w już m n i e j w y r a ź n y ciach wśród tylko —• a n i jest w szybkości szukając widma zasadzie rozwiązania t y m , że chromatyczne czyli z (zielona na (uporządkowanie pochopnym mi z fazą h a m o w a n i a Przestrzec szukaniem czenia czerwieni; nie — wzbogacało „zimne" poprzestanę tylko przed wydaje że zna­ w każdego kon­ dwóch z nich. problemów. Gdyby rzeczywistości ślenia chodziło fizycznej precyzyjne i jednak wyłącznie informatorzy dokładne. To, o wszystkich opis pewnej stosowaliby że pochodzenia obu odmian: holeiiderek dzenie funkcjonują stwierdziliśmy, ubarwienia kacyjny. wyraźny zwierząt w należy mianowicie c y j n y , wykorzystujący Każdy mów: system szym nazwy niczenia te (głębokiego) przypadku poziomem gatunki 'krów. T a być odzwierciedlona to twierdzenie W będzie Ta jaki znaku . Ta w 2 1 różne sama strony czynnej Przypadek sty — jest i zdanie że s t r u k t u r a jest właśnie jednak na musi sposób? mówi o generatywno- poziomu ową m o ż e być głębokie­ powierzch­ arbitralnością transformowana powierzchniowe, np. w zdanie strony biernej. dwóch gatunków krów zwykłym na­ podział slrukturalizmu Językoznawstwo semantyka reprezentacje go j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy mówi, dowolność W semantyczna go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę niową. pozio­ i reprezentującego głębokim założeń rozumieć? -transformacyjne dwóch jednoklasowym kodem o pro­ dwóch nawet to o tym, pocho­ wtedy, „polska" k o d . Drugą o n e , j a k już rzeczywistego system klasyfi­ mógłby ograniczenia. gdy się z j a w i s k a wprawdzie leń z a k a z akurat przechodzenia, za pomocą 2 2 wyobrazić, jednak nazwy ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m sób powiązane czynniki nych z wpływające jezdnię. że czerń będzie pruderyjność a zie­ że jest zupełnie n i e d o pomy­ m o g ł y być r ó w n i e dowol­ są z j a w i s k a barwami. zna­ swobodę przez lecz t o n i e p r z y p a d e k , o d w r o t n i e . Jest być Ogra­ z k o l o r a m i nie m a ­ przechodzenia sobie ślenia, b y z a s t o s o w a n e Wskazać n a dobór w n a t u r a l n y spo­ więc kolorów można trzy wykorzystywa­ jako znaki: t o być P K K , n a j l e p i e j ciepłe czołowa i c h trójka; k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a ­ wewnętrznych — opozycji zimne) (np. k o l o r y odzwierciedlać jasne — strukturę semantyki; 3. Wykorzystane k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy­ wistych opisywanej barw spełnione. trzy punkty Pamiętamy, przestrzeni barwnej, rzeczywistości. zostały w n a s z y m że brąz zajmuje leży między który przypadku ten fragment czernią a bar­ w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r ­ wień. Z w r ó ć m y no-białych kowane do nazwy jej też u w a g ę , że w określenie wartość nazwy nazwa — jako krowa Kłopot większym szczek jest bieguna do n a z w y nazwami zmartwieniem opisu, opozycji. krów takie osłabia jednak W „czarna", i nie jest bardzo takim z bardziej że wiele którymi przykład kwestii badacz z dla dziedziny spotyka s k o m p l i k o w a n y c h , niż się sjq ujęciu jedynie jako odwrotnie. oczywiście i nie przysparza pouczający redu­ poprawia m a znaczenie — czar­ często chyba n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m . jednak barw, z prostego „czerwona" przeciwstawienie p r z y p a d k u krów ich ubarwienia „czarna". Uproszczenie jako wyrazistość Pokazuje, jest s k r a j n i e bar­ popularnością kolorów oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń klasyfika­ (powierzchniowego). fizycznie. t y m , że z n a k d o b i e r a n y z nazw oczywiście l u b możliwość Powinny Gd u w a g ę , że określają tworzą do ho­ „holenderska", ale re­ się jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a , Wszystkie się rzeczywistość z podstawowych system istnieją Wykorzystywane krów. dwie nazywana są k o l o r y . I dobór jednak 1. ubarwienia tych zwrócić nie zwierząt, ków b a r w n y c h opisuje kolorów. składa „fonologicznego" dwa Jedno naszych odróżnić znakowy semantycznego materialnie przypadku dotyczącego r z e c z y w i s t e g o jest dwuelementowy zasadzie d o w o l n y . Istnieją ciemne, nazewnictwa w sierści Teoretycznie snych szczególnie w p o l s k i m i ; świadczy powierzchniową 2. on jest odnoszący zwiedzeni i że określenia taka Jest pierwsza po p r o s t u j a k o reprezentacją cel. inny je dwóch naszym k o n k r e t n y m nazw miasta, nazywają gatunku, takiego a nie jeszcze z układ, się z że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e innego miało ludzie okre­ hierarchia system d r u g a polską. W a r t o często mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e nazewnictwa jest fizycz­ tworzą składać transformowana Jedną dzo oba g a t u n k i jednostek. W prezentacje. lenderską, zjawiska w a r u n k a m i . Ponieważ nie może semantyka fizjologiczne połączenie t y c h nie rozwiązuje u p e l n i e niezależnych przypadku wybrane jednak semantycznym powierzchniowy Można S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż ­ ności p s y c h o l o g i c z n e j poziom seksualną, i kulturowego znaczenia lecz p o d p e w n y m i związkach w to oczywiście, 7 antugoni- k u l t u r o w e jest, od fizjologicznego n i e znaczy barwy „ciepłymi", j e j znaczenie znaczenie kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h elementów 1 0 chcę wyjaśnienia do najszybciej ), barwy 2 3 w oka komórek wyróżnione, faktu. z niego z wyróżnione pobudzenia mniej się, niezależne jest bardziej czerwonego z krwią; wynikające fal), ani barwnego i żółta) są b a r w a m i z fazą dwie i niebieska) koloru i a skonstatowaniu zbyt dwie Lecz właściwoś­ długością impulsu (czerwona związanymi stycznych, barw. na nie od­ we świetlnego zgodne przewodzenia np. w zaistnienia t a ­ n i e będę p r ó b o w a ł mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y ani statystycz­ sześciu p o d s t a w o w y c h tekście fizycznych barw pozo­ uszeregowane żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i . t y m krótkim powiadać — postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę hierarchii odnoszono przypadku stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są (lecz w W lingwistyczne powierzchniową na naj­ zmar­ Jest to antropologów. antropologii codzień, jest wydaje. P R Z Y P I S Y Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję­ i mowa, [ w : ] Psychologia, 1979, s. 4 3 8 — 9 Z o b . n p . tamże Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc and Culture, Oxford 1966, s. 49, 227 D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e dostrzegający różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m a języ­ 1 zyk 2 3 4 k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a ­ kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę ­ zykami B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms: their Uni­ versality and, Evolution, B e r k e l e y 1969 D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h 5 0 �tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt­ kowe stwierdzenia. Całą t q problematykę dokładnie o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys antropolo­ gicznej problematyki b a r w , W a r s z a w a 1981 I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o ­ l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły i odbiór wrażeń przez czloioieka, W a r s z a w a 1970 W e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e color vision, . . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40 Utworzenie formy rzeczownikowej dla nazwy k o ­ l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest najlepsza, o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a stosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na­ ming, Color Recognition, Color Discrimination: A Re-Appraisal, . . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s. 375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a I . Kurcz, op. c i t . Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories of Hue in Infancy, „ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202; podstawowe b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o ­ r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R. H e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development oj color names, , , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55; Universals in Color Naming and M e m o r y , J o u r n a l o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H . R o s c h , On the internal structure of perceptual and se­ mantic categories, [ w : ] Cognitive development and the acquisition of language, N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press, s. 111—44 7 8 9 1 0 1 1 P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic signifi­ cance of the meanings of basic color terms, ..Language" 54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6 1 2 B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna colors catego­ ries, „ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ; zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't talk much about colour here': a study of colour semantics on Bellona Isand, , , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42 1 3 К. B. Branstetter, lynesian color terminology, 19, 1977, s. 1—25 A 1 4 reconstruction of proto-po..Anthropological Linguistics" E . R o s c h , The nature of mental codes for color categories, „Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u ­ m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312 1 5 Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t . l s P o r . M . D u r b i n , Basic terms — off color?, „Sem i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r , Universals...; A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term salience and neuropsychology of color vision, „American A n t h r o ­ p o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88 1 7 R. B o l t o n , Black, white r i d d l e o f c o l o r term salience, 287—311 and red all over: the . . E t h n o l o g y " 17, 1978, s. 1 8 Z o b . G. M . W y b u r n , 1 9 R. W. Pickford, op. cit, s. 125 Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t . 2 0 Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie do gramatyki neratywnej, W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y , nienia teorii składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184 geZagad­ 2 1 Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej oma­ w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e symbolizacji (w druku) 2 2 Aleksander Błachowski WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e 3 z 1983 r . chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m kiewiczem pracowałem ki, że G o z n a ł e m myślę wdzięczam. były Znali sprawy go wszystkich wisku etnografów stkich ważniejszych czości ludowej. zajmował sztuce Obok w pracy i wygłaszając Instytucie Ministerstwie wym Muzeum stanowiła służby Kto Kultury w środo­ poświęconych twór­ i nauko­ Kazimierza Jego w y p o w i e d z i a c h wagę wej. Autor prawo spotkań, jakiejś (1934—1938), (1938—1939), a Kultury i w Warszawie w Państwo­ (1967—1974) kariery z. w y z n a w a n y m i ideałami niż w i e l u skąd nie tylko pojawiał się aspekcie m a t e r i a l n e j Łotwy swnjcj isuiych był wyczulony kultury narodo­ miał, j a k r z a d k o i;u!sko< -i, ! bardziej на n i e s i o n e przez wtopionych oddziafywaniu Kazimierza nikiem kolejowym dziną w cie Władysław rosyjskiego dzień spędził tchu. pracy do domu ulicach Petersburga brak któregoś jedenaście odzieży, w wykorzystali wsi Rzeżyca. wielkich Potem zagrożenie Jego Cóż życia pamięci. szansę Syna kłopotów Zofia p o ­ przyszedł n a W t y m mieś­ l a t życia oczekujące Wiele i zaczął oglądał i scen W repatriacji posłali i mienia, 1921 r . i wrócili do p o l s k i e j m a t e r i a l n y c h zdał prze­ powrotu oglądanych w t a m t y c h l a t a c h , głód, odbył o b o w i ą z k o w ą samodzielne mierz z rodziców. zro­ szlakach 1910 r . n a s t a c j i k o ­ koło P e t e r s b u r g a . często z t r w o g ą na był r o b o t ­ na Kazimierz uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę żywał j a k o dziecko, nie­ polskości, imperium. Matka 9 grudnia pierwszjch obce e t ­ do o d b y w a n i a w r a z rodziny. Aleksandrowna odzie­ kultur, Pietkiewicz poszukiwaniu chłopskiej w mroźny lejowej w masy innych za d e m o n s t r o w a n i e zmuszonym wędrówek pozostały bliżej, t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e ­ być i - u m n . - m Ojciec wytworzonych narodową r o z s i a n y c h n a rubieżach a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego z pracę kulturalnych i wrażliwość jednokrotnie krzywdzonych kolei się p o s z c z e b l a c h Pietkiewicza w poddanych żelaznej po wojnie (1945—1967) ten rozumie sprawy Rzeczypospolitej, chodziła p o l s k i e m u społeczeństwu. znal dawnej nicznie, o stu­ wartości p o l s k i l u d . Dumę dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w świat Warszawskim i Sztuki zagrożenia przez pisząc wiedzy społecznych od w s i łotewskiej, przez zawsze w zgodzie w też był obecny kręgach wspinanie oficjalnych kio, bliskie czas zabierał głos n a w s z y ­ administracyjnej Etnograficznym z ślał m u za­ prelekcje. Bałtyckim ambitne zawodowej, Wiele którym upowszechnianiem różnych na Uniwersytecie w szczebli, konferencjach Cała droga. Jego życia dia wszyscy, i muzeolojjów, się chętnie ludowej artykuły i rozumiałem. zresztą i Sztu­ s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a ­ łacze k u l t u r y wej w Ministerstwie Kultury Piet­ zimno, na zawsze Pietkiewiczowie na Łotwę szkoły i maturę w służbę w o j s k o w ą do mimo 1931 r . i rozpoczął życie. my d z i s i a j Pietkiewicz wiemy marzył o Polonii łotewskiej? Kazi­ o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o - 251 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6e72b40e474abaef738d5a1b99a00aeb.pdf e60633cb8e87ab6200d620e8b68e1418 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6545 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Brook, Peter teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6117 Title A name given to the resource Dlaczego Pan podróżuje?.../Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Brook, Peter Rodzińska, Justyna (tł.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dlaczego Pan podróżuje? ••• Zapis spotkania z Peterem Brookiem w Teatrze Polskim we Wrocławiu, 9 marca 2005, przed próbą spektaklu Tierno Bokar prezentowanego na zaproszenie Ośrodka im. Jerzego Grotowskiego Pytanie: Dlaczego p a n tyle podróżuje? Czemu słu­ żą podróże warsztatowe i p r y w a t n e , czym się one róż­ nią o d siebie i jakie znajdują p o t e m odbicie na scenie, w teatrze? Peter B r o o k : To pytanie, które sam sobie zadaję każdego dnia. Wydaje m i się, że zawsze należy patrzeć na teatr z dwóch punktów widzenia jednocześnie: z te­ go, który s t a n o w i czyjeś osobiste, skryte marzenie i te­ go, który jest praktyczny. Jeśli teatr nie jest zakorze­ n i o n y w życiu, nie jest praktyczny. Dlatego osobiście Bogdan Tosza: Dzień dobry, chciałbym serdecznie nie lubię, gdy ktoś mówi o teatrze jako o sztuce. To powitać państwa w Teatrze Polskim we Wrocławiu, kwestia odróżnienia rzemiosła o d k u n s z t u . W y k o n u j e ­ przede wszystkim zaś chciałbym my naszą pracę, aby utrzymać się jako zawodowcy, jak powitać naszego i n n i artyści czy rzemieślnicy wyrabiający krzesło czy wspaniałego gościa - Petera Brooka. Dziękuję dyrekcji Ośrodka Badań Twórczości Je­ d y w a n , a marzeniem jest, by robić to możliwie najle­ rzego Grotowskiego i Poszukiwań T e a t r a l n o - K u l t u r o - piej. Wówczas może pojawić się jakość. Jesteśmy j e d ­ wych, gospodarzowi wizyty Petera Brooka we W r o c ł a ­ n a k zanurzeni w życiu, zatem jeśli podróżujemy, t o dla­ wiu, dyrektorowi Jarosławowi F r e t o w i i d y r e k t o r o w i tego, że gdybyśmy pozostawali w j e d n y m miejscu, nie programowemu Grzegorzowi Ziółkowskiemu, że n a moglibyśmy się utrzymać, z drugiej j e d n a k strony - na­ prośbę, aby to spotkanie odbyło się w naszym teatrze, sza praca ograniczyłaby się wówczas gwałtownie do odpowiedzieli z entuzjazmem. Ta jest d o ­ k o n t a k t u z j e d n y m rodzajem ludzi, j e d n y m miastem, wodem, że mieliśmy rację. Spotkanie poprowadzi au­ językiem, jedną kulturą, j e d n y m systemem wartości, tor monografii Petera Brooka Grzegorz Ziółkowski, j e d n y m zestawem uprzedzeń. Po pierwsze jednak, t o a tłumaczyć będzie Jacek D o b r o w o l s k i . To wszystko, nie m y decydujemy, dokąd jedziemy; musimy zostać co należy do mnie. Życzę państwu wspaniałej rozmo­ zaproszeni. A kiedy t a k się stanie, jesteśmy wdzięczni, wy. Dziękuję. ale widzimy też, że m u s i m y dać coś w zamian. Otrzy­ frekwencja m u j e m y wciąż impulsy, które uzmysławiają n a m , iż je­ Grzegorz Ziółkowski: Przedstawianie Petera Brooka steśmy o d m i e n n i niż ludzie w miejscach, do których byłoby nietaktem. Również zabieranie czasu s w o i m i przyjeżdżamy. Za każdym razem jest to nowe wyzwa­ pytaniami byłoby nietaktem. Chciałbym oddać w pań­ nie. A zatem dokądkolwiek jedziemy, staramy się być stwa ręce Petera Brooka, rezerwując sobie p r a w o do tak bardzo pożyteczni, jak to t y l k o możliwe. Jednak zadania ostatniego pytania, które zakończy spotkanie, każdy p o w i n i e n sobie otwarcie zadawać to f u n d a m e n ­ ponieważ, jak państwo wiedzą, zespół gra dzisiaj wie­ talne i o k r u t n e pytanie - jaką to wszystko ma wartość? czorem spektakl i potrzebuje jeszcze czasu n a próbę. - w odniesieniu do wszystkich aspektów życia, nie ne­ A zatem zamieniam się w strażnika czasu. gując a n i nie niszcząc samego siebie, bo byłoby t o zbyt Peter B r o o k : Ja mogę zadać pierwsze pytanie: jak łatwe. Trzeba po prostu uwolnić się o d iluzji, w której udało wam się t u , we Wrocławiu, osiągnąć t o , co pró­ t k w i niestety w i e l u l u d z i t e a t r u , że jesteśmy nadzwy­ bują osiągnąć kobiety na całym świecie? Ponieważ w i ­ czajnymi i s t o t a m i , które mogą zmienić świat. Dlatego dzę, że to kobiety dominują na sali. Jestem j e d n a k go­ nie cierpię słowa: „artysta". N i e m a n i c bardziej pre­ towy odpowiedzieć na pytania zarówno o d kobiet, j a k tensjonalnego niż stwierdzenie: „Poeci i artyści - to od mężczyzn; obie płcie są mile widziane. Żadnej dys­ my zmienimy świat". kryminacji. 29 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U Wielką wartością, jaką niesie ze sobą grupa ludzi pracująca razem w teatrze, grupa, która P y t a n i e : C h c i a ł b y m zapytać o pana ścieżkę d u ­ wchodzi chową kształtowaną przez mistrzów d u c h o w y c h . w k o n t a k t z nieznaną publicznością, jest t o , że p o wie­ Czy mógłby p a n i c h p o d a ć w k o l e j n o ś c i c h r o n o l o ­ l u latach o d k r y w a się, iż jej praca pewnego wieczora gicznej ? w szczególny sposób poruszyła jedną czy dwie osoby. Peter Brook: Dlaczego w kolejności chronologicznej? Tak bywa naprawdę. Ktoś powiedział - widziałem t e n Pytanie: N i e chodzi m i ściśle o chronologię, ale spektakl wiele lat t e m u , gdy przechodziłem akurat o wewnętrzny rozwój duchowy. t r u d n y okres w życiu. I przedstawienie t o pokrzepiło Peter B r o o k : Kiedy ktoś mówi o duchowości, nie m n i e i przywróciło m i nadzieję. Jest t o najlepsza n a ­ rozumie znaczenia słowa, j a k i m się posługuje. Jeśli my­ groda, jakiej można sobie życzyć. śli, że wie, co t o znaczy, t o n i e m a t o n i c wspólnego Pytanie: Towarzyszył p a n zawsze t e a t r o w i ekspery­ z duchowością. Mówiąc o c h r o n o l o g i i , przenosi się d u ­ m e n t a l n e m u w Polsce. Czy sądzi pan, że nowe t e c h n o ­ chowość w codzienność, a więc t r a c i się d u c h o w y w y ­ logie, które t a k pociągają młodych ludzi, m a j ą sens miar. T y m , d o czego naprawdę odsyła duchowość, sta­ w teatrze? n o w i bardzo i n t y m n e , bardzo osobiste poszukiwanie. Peter B r o o k : Kiedy jako młody człowiek pełen To niekończące się poszukiwanie jest o d k r y w a n i e m te­ ekscytacji i energii zaczynałem pracę w teatrze, wszyst­ go, co oznacza duchowość. Jest t a k poważne i i n t y m ­ kie technologiczne możliwości tamtego czasu, czyli ne dlatego, że można się podzielić n i m tylko z jedną siedemdziesiąt lat t e m u , wydawały m i się bardzo k u ­ czy d w i e m a osobami w bardzo szczególnych okoliczno­ szące i chciałem wypróbować każdą z n i c h . S t o p n i o w o ściach. A l e mówienie o duchowości na o t w a r t y m spo­ j e d n a k odkrywałem, że niektóre były użyteczne, a i n ­ t k a n i u oznacza, że prostytuuje się temat, o którym nie ne n i e . N o , może przesadziłem - t o było n i e siedem­ p o w i n n o się rozmawiać w t e n sposób. N i e chodzi więc dziesiąt, ale p o n a d sześćdziesiąt lat t e m u . E l i m i n o w a ­ o t o , że nie c h c ę odpowiedzieć n a pańskie pytanie, ale łem je n i e dlatego, że poszukiwałem prostoty. Prostota w t y m kontekście nie mogę. przychodzi sama, kiedy rezygnuje się z tego, co n i e w y ­ Pytanie: C z y m dla pana jest kolor, który t a k bar­ daje się niezbędne. Myślę, że katastrofą byłoby, gdyby dzo nas uderza w pańskich przedstawieniach? Jaką ro­ jakaś młoda osoba próbowała podążyć moją drogą, lę odgrywa w pana życiu? ponieważ urodziłem się w pierwszej ćwiartce X X wie­ Peter B r o o k : To jedna z rzeczy, które dają m i naj­ k u , a więc wszystkie wpływy, jakie m n i e ukształtowały, więcej radości. Jest dla m n i e niczym metafora nas ja­ spowodowały, że chciałem zbuntować się przeciw te­ ko grupy międzynarodowej. N i g d y n i e byłem w stanie a t r o w i dziewiętnastowiecznemu; złamać i zniszczyć zrozumieć rasizmu. N i e tyle z teoretycznego, politycz­ wszelkie k o n w e n c j e , które istniały wokół m n i e , aby nie poprawnego p u n k t u widzenia dobrego obywatela, odnaleźć t o , co żywe w X X w i e k u . ale p o prostu z uwagi na różnice między nacjami, i c h Dzisiaj ktoś młody, pracujący w teatrze, m u s i p o ­ k o l o r e m skóry, ciałami, językami, religiami, sposobami sługiwać się technologią, i n t e r n e t e m , k o m p u t e r a m i , bycia - wykraczając poza antropologię. T o między i n ­ wideo i wszystkim, co się z t y m wiąże, ponieważ t o jest n y m i sprawia, że t e n o k r u t n y świat jest jednocześnie świat, w którym się teraz pracuje i należy przekonać t a k i wspaniały. się, co z tego można wykorzystać, a co jest bezużytecz­ Pytanie: A l e m n i e n i e d o końca o t e n kolor cho­ ne. Kamery w i d e o i telewizję wykorzystałem w dwóch dziło. Chodziło m i bardziej o kolor scenografii, kolor zrealizowanych przez nas sztukach o mózgu, ponieważ w przedstawieniach. uznaliśmy t o za konieczne; ale technologia sama w so­ Peter B r o o k : A l e t o jest właśnie kolor! P u n k t e m bie mało m n i e interesuje. Dzisiaj interesuje m n i e coś wyjścia jest przyjemność, która z niego wynika, i fakt, innego. I dlatego mówię, że młodemu człowiekowi n i ­ że wszystko jest wibracją. Nasi muzycy są bardzo świa­ gdy nie wychodzi na dobre podążanie cudzą ścieżką. d o m i relacji zachodzącej między wibracją muzyki a w i ­ Przeciwnie, należy pławić się z radością w dzisiejszej bracją poruszającego się aktora. W i d o c z n a jest tylko t e c h n o l o g i i i zobaczyć, co może mieć wartość, a co różnica w formie. A k t o r stojący n i e r u c h o m o jest jed­ niszczy jakość. T o jest różnica między techniką i tre­ n y m dźwiękiem, a aktor w r u c h u - i n n y m . Wszystko ścią. Stanisławski jest dla m n i e bardzo ważny, p o n i e ­ jest r y t m e m , a kolor stanowi oczywiście wibrację w ryt­ waż był j e d n y m z pierwszych, którzy poszukiwali j a k o ­ mie. O s t a t n i o zastanawiałem się n a d t y m , że ludzki ści; dlatego stale s t a n o w i dla m n i e inspirację. O s o b i ­ umysł nie jest w stanie wymyślić nowego k o l o r u . Żad­ ście jednak jego metody raczej mało m n i e interesują, na technologia nie może wynieść ludzkiego umysłu po­ ponieważ nie należą d o mojego czasu. A mój czas z k o ­ nad jego wysoko rozwiniętą zdolność postrzegania już lei n i e koresponduje z czasem kogoś innego. Można istniejących barw. Można je widzieć coraz lepiej, ale nie powiedzieć, że każda technologia, każda f o r m a , każda można i c h całkiem na n o w o wymyślić. Radzimy więc możliwość m u s i być testowana wciąż n a n o w o . N a j ­ sobie z t y m , co m a m y do dyspozycji. gorszą rzeczą, jaką można stwierdzić, jest t o , czym te­ Pytanie: atr p o w i n i e n być i czym nie w o l n o m u być. To d y k t a ­ O s t a t n i o wyszedł t o m pańskich pism przełożonych n a język polski, który nosi tytuł Ruchomy tura k u l t u r a l n a . punkt. Byłabym bardzo wdzięczna, gdyby zechciał pan 30 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U odnieść t e n metaforyczny tytuł do pańskiego doświad­ do dzieła kompozytora pozostaje pańska Tragedia czenia teatralnego. men. C h c i a ł a m zapytać, j a k i jest dzisiaj, po latach, pa­ Peter B r o o k : G d y b y m był poetą, malarzem, Car­ na stosunek do opery. foto­ grafem, wszystko, co pokazywałbym i n n y m ludziom, Peter B r o o k : O d p o w i e m w bardzo prosty sposób. pokazywałbym z jednego p u n k t u widzenia. Naprzeciw­ Jeśli ktoś powiedziałby dzisiaj: „W j a k i c h o k r o p n y c h ko mnie jest fotograf. Może nas ukazać tylko z jednego czasach żyjemy" - zgodziłaby się p a n i . Czy chciałaby p u n k t u widzenia, który właśnie zajmuje. P u n k t widze­ więc p a n i zostać prezydentem S t a n ó w nia kogoś siedzącego obok jest zupełnie inny. Jeśli coś nych? Jeśli ktoś pracuje tak, jak ja kiedyś w wielkiej pojawi się w p o l u widzenia fotografa, przesłoni obraz, operze, to w p e w n y m sensie przypomina to bycie pre­ zablokuje go i wpłynie na całkowitą jego zmianę. Zjednoczo­ zydentem S t a n ó w Zjednoczonych. C o k o l w i e k się robi, jest się przytłoczonym presją gigantycznej m a c h i n y Sfilmowałem k i l k a spektakli, które wystawiliśmy na scenie, dlatego mogłem dobrze się t e m u przyjrzeć. pełnej Praca w teatrze polega na zebraniu w i e l u różnych złości, tak że życie staje się k o m p r o m i s e m . Żyje się jak punktów widzenia. D o b r y autor, który oczywiście dys­ prezydent, który próbuje przetrwać jedynie do następ­ ponuje p u n k t e m zmieniać, n y c h wyborów. Taka okazała się moja praca w C o v e n t „wprawić w r u c h " — jednak zdarza się to niezwykle G a r d e n i w M e t r o p o l i t a n O p e r a - dość szybko zdałem rzadko. Jeśli więc mówi coś, o czym sądzi się, że jest sobie sprawę, że to ogromna strata energii, ponieważ, dobre, to próbuje zrozumieć również, dlaczego uważa kiedy zaczynałem pracę z grupą aktorów w małej prze­ się to za złe. Udało się t o osiągnąć tylko w i e l k i m auto­ strzeni, przestawałem być prezydentem kraju czy kor­ rom, na przykład Szekspirowi. Żaden z tysięcy profeso­ p o r a c j i wewnątrz o k r o p n e j m a c h i n y . rów na setkach uniwersytetów nie był j a k dotąd w sta­ w zwyczajną ludzką relację z i n n y m i żywymi ludźmi. nie ustalić, j a k i był p u n k t widzenia Szekspira, ponie­ Zdecydowałem się więc nie ruszać opery przez trzy­ waż jego p u n k t widzenia jest ruchomy, a w jego sztu­ dzieści lat; uważałem t o za stratę czasu. A l e p o t e m kach w każdej kolejnej c h w i l i t o , co było dobre, oka­ nadszedł etap, kiedy dysponowaliśmy własnym zuje się złe, a to, co złe - dobre, t o , co moralne - nie­ a t r e m i własną instytucją, i Opera Paryska wystąpiła moralne i t d . Z m i e n i a się to w t a k i sposób, że każda z propozycją, abym wystawił operę w naszym teatrze. osoba na w i d o w n i wyrabia sobie własny p u n k t widze­ Odpowiedziałem, że to bardzo interesujące, ponieważ nia, otwarty na chwilę. Dobry, szczery i uczciwy autor mogliśmy zmienić każdy najdrobniejszy jej element, ma inne podejście, kiedy pracuje w teatrze, a i n n e kie­ a jednocześnie poświęcić k i l k a miesięcy na próby. w i d z e n i a , próbuje go skostniałych struktur, namiętności, ambicji, Wchodziłem te­ dy pisze powieść. Również reżyser musi próbować Mieliśmy trzy obsady, które cały czas pracowały razem, otworzyć się na wszystkie p u n k t y widzenia. A k t o r , więc nie pojawiała się pomiędzy n i m i zawiść czy nie­ który przychodzi na próbę z gotową koncepcją r o l i , zdrowa rywalizacja. Wszystkie były równorzędne, nie jest złym aktorem, ponieważ każdy człowiek jest bar­ było podziału na pierwszą i drugą obsadę. K i e d y pre­ zentowaliśmy spektakl i wszyscy przyszli go zobaczyć, dziej złożony, niż się to może wydawać. byłem głęboko poruszony widząc, jak jedna C a r m e n Jednak przy kręceniu f i l m u jest dokładnie o d w r o t ­ na w i d o w n i oklaskuje drugą na scenie. Możliwe oka­ nie. Wszyscy wielcy reżyserzy f i l m o w i , począwszy o d zało się, by wszyscy, łącznie z orkiestrą, przez p o n a d Alfreda H i t c h c o c k a , pracują w oparciu o jeden p u n k t pół r o k u pracowali razem n a d t y m samym t e m a t e m , widzenia - swój własny. Po t y m rozpoznaje się i c h styl by poświęcali cały czas na próby i drążyli temat, p o d ­ i chodzi się na nowy f i l m „takiego a takiego" reżysera. czas gdy w zwykłej operze ludzie rozchodzą się po pię­ Na tym polega różnica między t y m , co jest dobre c i u przedstawieniach. Możliwy był więc między n i m i i mocne w przypadku jednego p u n k t u widzenia, a t y m organiczny rozwój. Mogliśmy wówczas kiedy jest o n zmienny. Dlatego właśnie w teatrze zda­ zrealizować własną ideę, która polegała na wyzbyciu się w tej pra­ rzenie teatralne jest stale do pewnego stopnia „w r u ­ cy wszystkiego, co nie pasowało do naszej koncepcji, chu". Relacja pomiędzy sceną a publicznością jest a co należało do „wielkiej opery". Mogliśmy umieścić wówczas bogatsza niż w zastanym, staroświeckim te- orkiestrę poza kanałem orkiestrowym, do attze o jednym punkcie widzenia. którego przywykła. I odkryliśmy coś fundamentalnego: grupa Pytanie: Co pana dzisiaj interesuje w teatrze? śpiewaków mogła znakomicie pracować, nie widząc Peter Brook: Jeśli coś jest żywe, jest interesujące. dyrygenta. W t e n sposób r y t m spektaklu tworzyli sami Jeśli nie jest żywe, nie jest interesujące. Jeśli jestem aktorzy. Postaci pracujące razem i ludzie prowadzący poruszony, interesuje m n i e t o . Jeśli nie jestem p o r u ­ opowieść pozostawali w bezpośrednim kontakcie z p u ­ szony, nie intetesuje. I to zmienia się cały czas, zarów­ blicznością. W no dla mnie, jak dla pani. t y m celu umieściliśmy orkiestrę po dwóch stronach, tak że zarówno ona, jak dyrygent po­ Pytanie: Chciałabym zapytać o pana doświadcze­ zostawali niewidoczni. Jasne jest teraz, jak radykalne nia operowe, ponieważ w i e m , że d a w n o t e m u praco­ było to posunięcie - treść podawana była przez żywych wał pan w Covent Garden, realizował opery w M e t r o ­ wykonawców, a orkiestra i dyrygent dawali jedynie politan Opera House. Oczywiście najbardziej k o n t r o ­ oparcie. W k o n w e n c j o n a l n e j operze hierarchia jest i n - wersyjnym przykładem, skrajnym podejściem reżysera 31 �Dlaczego Pan podróżuje • ZAPIS S P O T K A N I A Z PETEREM B R O O K I E M W T E A T R Z E P O L S K I M W E W R O C Ł A W I U na, c e n t r u m ekspresji stanowi dyrygent, następnie - Proszę n i e wymagać ode m n i e , abym stworzył teraz petne brzmienie orkiestry, a dopiero p o t e m - historia. wykładnię tego, czym się zajmowali i jakie t o miało Wyobraźmy sobie, co by było, gdybym dzisiaj próbował znaczenie - t o element czegoś bardzo szczególnego, co mówić z tej samej odległości, a przede m n ą znajdowa­ jest poszukiwaniem prawdy, a co stanowi prywatną łoby się osiemdziesięciu ludzi grających najgłośniej j a k sprawę każdego człowieka. potrafią, między n a m i zaś stałby dyrygent. Byłby t o Pytanie: Jest p a n uważany za klasyka, za wzór do S ą d Ostateczny. naśladowania. Proszę m i powiedzieć, gdy widzi p a n Pytanie: C h c i a ł e m się dowiedzieć, co dokładnie kogoś w orbicie swoich dokonań, czy p o t r a f i p a n się spowodowało, że t a k bardzo zainteresował się pan po­ z tego cieszyć, czy raczej myśli pan: „Dlaczego o n nie stacią T i e r n o Bokara i poświęcił m u swój o s t a t n i spek­ szuka swojej własnej drogi?". takl? Peter B r o o k : To pytanie trafia w samo sedno po­ Peter B r o o k : Myślę, że t o jedno z pytań, n a które przedniej kwestii. Dziś bardziej niż k i e d y k o l w i e k ota­ bardzo t r u d n o odpowiedzieć, ponieważ przy układaniu czają nas odpowiedzi. O f e r u j e się n a m tysiące sposo­ planów używa się r o z u m u . A przecież r o b i m y wiele a l ­ bów życia, tysiące postaw, tysiące rzeczy, w które moż­ t e r n a t y w n y c h planów, m a m y wiele a l t e r n a t y w n y c h na uwierzyć l u b które można odrzucić. Każdy p o l i t y k możliwości. Podejmowana decyzja s t a n o w i zaś p o ­ żyje, mówiąc kłamstwa w t a k atrakcyjny sposób, że c h o d n ą i n t u i c j i . Powiedziałbym więc, że każdej decyzji w końcu głosujemy n a niego, a nie n a kogoś innego. (dlaczego robić t o , a n i e coś innego) towarzyszy prze­ Sądzę, że na t y m polega praca polityków - są kłamca­ czucie szczególnego znaczenia tego właśnie m o m e n t u . m i , którzy próbują mówić prawdę. W i d a ć więc, że W długotrwałej pracy n a d w i e l o m a t e m a t a m i pojawia w rzeczywistości społecznej, politycznej czy religijnej się chwila, która - j a k owoc na drzewie - nagle okazu­ możemy znaleźć jedynie odpowiedzi k o m p r o m i s o w e . je się „dojrzała". Jak w i a d o m o , temat przemocy jest te­ Podążanie za kimś ślepo pokazuje, że sami jesteśmy m a t e m a k t u a l n y m . Temat n i e t o l e r a n c j i t o temat, k t ó ­ ślepi, zazwyczaj n i e zdając sobie z tego sprawy. W y d a ­ ry d o nas trafia. W Tiemo Bokar poruszyliśmy sprawę je się n a m , że myślimy jasno. Powtarzam zatem: jeśli tego, co naprawdę znaczy tolerancja, czego wymaga, ktoś chce ( t o jego w o l n y wybór), może próbować roz­ z j a k i m i trudnościami m u s i się zmierzyć. Wydaje m i wijać postawę poszukiwacza. Oznacza t o bycie otwar­ się, że w czasach, gdy religia wkracza z ogromną siłą n a t y m i p o z b a w i o n y m j a k i c h k o l w i e k podejrzeń. Dlatego t e r e n życia politycznego, społecznego i wojskowego, Gurdżijew mówił o drodze człowieka przebiegłego. p o n o w n i e ożywić trzeba kwestię, czym jest d l a nas Oznacza t o bycie n i e w i n n y m j a k głupek, a jednocze­ prawda dzisiaj. Można t o uczynić dzięki prawdziwej h i ­ śnie - bardzo przebiegłym i n i e dającym się łatwo w o ­ storii skromnego człowieka, który spędził swe życie n a dzić za nos. W t y m celu w danej c h w i l i może n a m po­ próbach o d k r y c i a , co znaczy być prawdziwym w t y m m ó c wiele rzeczy. Rola wszystkich sztuk polega na t y m , złożonym świecie. Zawsze sądziłem, że w teatrze te­ by n a chwilę zaspokoić nasze pragnienie bardziej ja­ m a t , j a k i m a się pojawić, m u s i być czymś nieznanym - snego widzenia - wiedząc jednocześnie, że nigdy nie tak j a k kolory scenografii - w p r z e c i w n y m razie k w e ­ można tego osiągnąć raz n a zawsze. Jesteśmy ślepi, stia religii, t o l e r a n c j i i n i e t o l e r a n c j i nie będzie się n i ­ chcemy przejrzeć. Przez chwilę widzimy trochę wyraź­ czym różnić o d tego, o czym czytamy w gazetach niej i wtedy o r i e n t u j e m y się, że ślepota wraca, i zaczy­ i oglądamy w telewizji przez cały czas. T y m , co m n i e namy n a n o w o . N i e poddajemy się, musimy robić t o , przyciągnęło, była prawdziwa historia, niewywołująca o czym mówi w spektaklu T i e r n o Bokar: szukać wie­ jednocześnie oczywistych skojarzeń. dzy w najdalszym zakątku świata. Pytanie: Jak w i a d o m o T i e r n o Bokar był mistrzem Grzegorz Ziółkowski: Pozwolę sobie zadać ostat­ sufizmu - czym jest dla pana sufizm w kontekście na­ nie pytanie. Jest o n o bardzo niebezpieczne. Zapytam uczania Gurdżijewa? o ciszę. Peter B r o o k : T o pytanie również otwiera t a k o b ­ Peter B r o o k : To wyjątkowe wydarzenie w m o i m szerny temat, że odpowiedź m u s i być bardzo prosta. życiu. Tak często słyszałem ludzi rozprawiających o c i ­ Gurdżijew był młodym człowiekiem, który opuścił szy, a teraz po raz pierwszy ktoś wypowiedział t o w i e l ­ swój d o m i zaczął podróżować po Wschodzie z grupą kie słowo i zamilknął. Mogę więc t y l k o pójść za jego przyjaciół, którzy wówczas, w X I X w i e k u , zajmowali wspaniałym przykładem. się różnymi dziedzinami: filozofią, muzyką, nauką - l u ­ dzi, których nie satysfakcjonowały istniejące o d p o w i e ­ Spisała dzi n a pytania, jakie sobie stawiali. N a z w a l i siebie Po­ szukiwaczami Prawdy. Zaszli bardzo daleko w swych poszukiwaniach i o d k r y l i , że w sercu tego, co popular­ nie rozumiane jest jako religia, istnieje prosty rdzeń całkowite poświęcenie poszukiwaniu prawdy. Bractwa sufich gromadzą się z tego samego p o w o d u . S ą poszu­ kiwaczami prawdy. 32 i przełożyła Justyna Rodzińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05c79c96e7bc2b035e9fb09403c75566.jpg 1c4b1c99f19576d6eeed5c7e988b8d27 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dno łodzi płaskodennej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bartkówka (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport wodny ; transport śródlądowy ; narzędzia rybackie ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia dno łodzi płaskodennej (widoczne łączenia desek). Uwaga:- Bartkówka jest obecnie dzielnicą Dynowa Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.36.I_F.4.4.5_01 Bartkówka łódź narzędzia okolice Rzeszowa transport śródlądowy transport wodny https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76f00df546c736c6a3377619953e7bf9.pdf 972f2053961bda58782c836ea19bd87b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3204 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3001 Title A name given to the resource Do Jacka / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1987 t.41 z.1-4, s.97-99 Creator An entity primarily responsible for making the resource Juszczak, Wiesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wiesław Juszczak D O JACKA z b o h a t e r ó w Miltona. Jacku Drogi! N i e „ h i s t o r y c z n y " M i l t o n , lecz jogo — po­ w i e d z m y dla uproszczenia — D u c h , b ł ą k a j ą c y się w W i e c z n o ś c i zawsze, nio o d stu l a t (zm. 1074). Ten M i l t o n schodzi ponownie na Z i e m i ę , przygotowanego. Nio c h c i a ł e m p i s a ć p r ę d k o i byk* j a k (bo i p r ę d k o aby o d k u p i ć t o , co się w j ę z y k u p o o m a t u n a z y w a „jego P o s z ó a t n ą W i e ś ć o T w o i m Jubileuszu z a s t a ł a m n i e , j a k i poprawnie niu u m i e m ) , a bardzo c h c i a ł e m b y ć w ś r ó d Twoich Emanaeją", czyli sześć k o b i e t z w i ą z a n y c h z n i m w ziemskim i J w k i c h , k t ó r z y się t u t a j zobrali. P o s t a n o w i ł e m w i ę c u ł o ż y ć Ci jego ż y c i u : t r z y ż o n y i t r z y c ó r k i (noszące i m i ę Ololon), k t ó r y c h m a ł y b u k i e t z rzeczy cudzej, c h o ć i mojoj po części dlatego, że w t a m t y m ż y c i u n i g d y nie r o z u m i a ł . A l e zarazem M i l t o n długo szła przozo m n i e i przez t o n a b r a ł a innej n i ż p i e r w o t n a n a p r a w i ć b ł ę d y , j a k i c h się d o p u ś c i ł w sztuce, przede w s z y s t k i m postaci. T a k chyba m o ż n a t e ż o k r e ś l i ć m o z o l n y proces p r z e k ł a d u . jako p u r y t a n i n . I B l a k e , w k t ó r e g o M i l t o n się wciela na Z i e m i , Od d z i e w i ę c i u l a t t r u d z ę się t ł u m a c z e n i e m jednego z trzech jest ma rzoc m o ż n a — „ i n s t r u m e n t e m " owej n a p r a w y . N a p r a w a wielkich (na oko j u ż w i e l k i c h r o z m i a r a m i ) , t a k z w a n y c h profe­ ta, albo w ewangelicznym sensie „ n a w r ó c o n i o " , m u s i się d o k o n a ć t y c z n y c h p o e m a t ó w B l a k u ' a . Ton „ m ó j " jest z nich n a j k r ó t s z y , przed S ą d e m Osfatouznvm, k t ó r v w ł a ś n i e się z b l i ż a . K t ó r y się liczy sto p a r ę d z i e s i ą t s t r o n , i nazywa się Milton. B y ł pisany w la- taktycznie rozpoczyna p o d koniec p o e m a t u , bo m o ż e się roz­ tech począć 1803—1808 i m a wszystkie cechy d o j r z a ł e g o a skrajnie j u ż dziwnego s t y l u logo poety -malarzu. K i l k a d r o b n y c h f r a g m e n t ó w Miltona p r z e ł o ż y ł Miłosz w Ziemi Ulro. Poza t y m ó w poemat nigdy nie b y ł o m a w i a n y ani c y t o w a n y w naszym j ę z y k u . w c h w i l i , gdy BLiike-Millfon spotyka Czy s ł u s z n i e r o b i ę , t ł u m a c z ą c to? N a p r a w d ę nie w i e m , a d a j ę Ta ostatnia scena rozgrywa sic w ogrodzie wiejskiego d o m u B l a k e m i e s z k a ł w latach 18011— 1803. I od tego f a k t u w y c h o d z ą c , można c«l«o z w s z y s t k i c h . M ó w i ą , że p o e t ó w p o w i n n i t ł u m a c z y ć pooci. K t o p e ł n ą aluzji zupełnie niezrozumiałych jest p o e t ą j e d n a k ? P r z e c i e ż nio t y l k o t o n , niekiedy s z c z e g ó ł o w e j , ż y c i o r y s u B l a k e ' a . co pisze wiersze, a s p o ś r ó d t y c h też nie k a ż d y . N i e m y ś l a ł e m —• w y z n a m — o t y m , czy jestem w j a k i m k o l w i e k sensie p o e t ą . Z p o c z ą t k u t r a k t o w a ł e m jak łamigłówkę, juk z a b a w ę . Potem również w F e l p h a m , nadmorskiej m i e j s c o w o ś c i w h r a b s t w i e Sussex, gdzie Ci to p r ó b y , ż e b y ś oeonil sam, j a k o jeden z pierwszych l u b pierwszy to p r z e d s i ę w z i ę t o Ololon, (w poszukiwaniu M i l t o n a ) s c h o d z ą c ą na Z i e m i ę . trochę w m ó w i o n o we m n i e , żo to m ó j o b o w i ą z e k , skoro ponad d w a d z i e ś ­ cia lat k r ą ż ę k o l o tego arts-sty i coś o n i m j u ż wiem (albo: c o ś „z niego c z u j ę " ) . Wreszcie, j a k o p o c z ą t e k k o ń c a , zjawił się b a t nad g ł o w ą , c z y l i u m o w a w y d a w n i c z a . N o i jestem w ł a ś n i e na ostatnich stronach ostatniej redakcji tego wszystkiego. S k ł a d a m Ci w i ę c do s t ó p same i n e d i t a . Vie s t a r a ł e m się b y ć p o e t ą , k t ó r y m m o ż o ( k t ó ż t o wie) nie Miltona czytać jako opowieść Bohaterami poematu boz autobiograficzną, znajomości, bardzo są uiiersonifikowane kosmiczne siły, ziemskie k o n t y n e n t y i narody, postaci biblijne, giganci nie spo­ t y k a n i poza w ł a s n ą „ r z e c z y w is t e ś c i a m i t y c z n ą " B l a k e ' a . D o t y o h ostatnich n a l e ż y Los (z k t ó r e g o imieniem m a m y k ł o p o t w p o l s k i m j ę z y k u : jest t o b o w i e m anagram s ł o w a Sol, i jogo sens m o ż n a b y raczej łączyć ze „ s ł o ń c o m " , a n i g d y z „ f a t u m " ) . Los jest „ g e ­ niuszom poezji, jost u c i e l e ś n i e n i e m natchnienia, i jest „ K o w a ­ lem W i e c z n o ś c i " , ale r ó w n i e ż „ p r z e z ś m i e r t e l n y c h jest n a z w a n y Czasem". T a k j a k jego m a ł ż o n k a — E n i t h a r m o n — „zwana P r z e s t r z e n i ą " , s t a n o w i zarazem uosobienio Duchowego Piękna, jestem. C h c i a ł b y m b y ć t y l k o najwierniejszy wobec p o e t y . A l e a na w i e r n o ś ć p r z e k ł a d u n i g d y nie jest w i e r n o ś c i ą z u p e ł n ą . 1 t a k n a j ­ Ś w i a t a " . Miejsce i rola tej p a r v w u t w o r z o ś w i a d c z ą j u ż same, żo pierw m u s i a ł e m w y m y ś l i ć w ł a s n y r y t m dla tego, co B ł a k e jest t o r ó w n i e ż rzoez o N a t u r z e , a przede w s z y s t k i m o Sztuce na­ zywa „ m o n o t o n n ą k a d e n c j ą " swego wiersza. T o b y ł o jedno z n a j ­ c i ę ż s z y c h z a d a ń , k t ó r e g o , ię nie d a ł o r o z w i ą z a ć g ł o w ą , a tylko „brzuchem". Kiedy jej K r o s n a c h powstajo ciełesno p i ę k n o tego „roślinnego (przez n a j w i ę k s z e ,,S"). I m o ż o d z i ę k i tomu t a k nas obchodzi mogę J a k widzisz, p r ó b o w a ł e m coś w y j a ś n i ć i z a g m a t w a ł e m wszyst­ t ł u m a c z y ć . Z m ę c z e n i e o b j a w i a się n a j p i e r w u t r a t ą togo poczucia. ko ponad m i a r ę . Ale i w t a k i m m ę t n y m rezultacie jest c o ś z p r u w d y A l e czy b ę d z i e on w y c z u w a l n y dla czytelnika? 0 czuję j a k b y c a ł y m s o b ą ten rytm, K i e d y przeczytasz te p r ó b k i , powiesz m i , k i m m o ż o b y ć ten poeta w t y m t ł u m a c z e n i u . Czy m o ż o p o r w a ć t a k , j a k t y l u j u ż porwał swoją własną m o w ą ? W i e r z ę , ż e T y m o ż e s z t o ocenie" lepiej od i n n y c h c h o ć b y dlatego, że m a m y t u do czynienia z, ge­ n i a l n y m wprawdzie, ale aufond „ n a i w n y m " twórcą. Blake niczym nie jest s p ę t a n y , jest j a k b y spoza t r a d y c j i (i m . i n . dlatego j e d n a z prac o n i m , z a t y t u ł o w a n a Blake and Tradition liczy p o n a d t y s i ą c s t r o n ) . N i e przystaje do „ p r o f e s j o n a l n e j " sztuki przoh m u XVIII i X I X w i e k u . I chce w sztueo swojej i s w o j ą sztuką jest? Nio u m i a ł b y m , nawet teraz, wyjaśnić tego k r ó t k o . B l a k e , k t ó r e g o o s k r o m n o ś ć nie s p o s ó b p o m ó w i ć , pisał w j e d n y m z l i s t ó w : , . I consider this WorUI Contains", Рост that t w i e r d z ą c r ó w n o c z e ś n i e , że m a p i w o tak it as the. Grandest go c h w a l i ć , p o n i e w a ż s p i s y w a ł go t y l k o pod d y k t a n d o A u t o r ó w , k t ó r z y „ s ą w W i e c z n o ś c i " . W i n n y m miejscu w s p o m i n a ł , że jest to poemat p o d e j m u j ą c y Iliady „ J e d e n D o s t o j n y Temat, p o d o b n y do Homera i Miltona Raju Utraconego". Juk s t w i e r d z i ł jeden subject is its own „like composition". 1 „ a u t o t e l i z m " Miltona z komentatorów Joyce's twórczości (Лунева, it is a book whose Z tym, że „autotematyzm" jest trudniejszy do o g a r n i ę c i a , niż Ulissesa, bo jest absolutnie ż y w i o ł o w y , a nie z a ł o ż o n y , nio m e t o d y c z n y . Po t y m p r z y d ł u g i m w p r o w a d z e n i u trzeba p r z e j ś ć do obiecanych „próbek". Pierw.™ pochodzi paru z „przedmowy" do poematu, napisanej p r o z ą w tonie patetycznej orh.zwy do m ł o d y c h a r t y s t ó w „ N o w e g o W i e k u " . Teraz przypomni.di.r.i sobie, że t o , co c h c ę zacytować-, jest joszczo j e d n y m fragmentem z Miltona j u ż u nas k i e d y ś t ł u m a c z o n y m , przez Z y g m u n t a K u b i a k a . Jest s t w o r z y ć wszystko, i wszystko od p o c z ą t k u . O c z y m Milton Miltonie. Blake'a, poemat ten, Związek z tym o s t a t n i m d z i e ł e m o t y l e jest w y r a ź n y , że M i l t o n jest j e d n y m to „ p i e ś ń " napisana r y m o w r t u y m r e g u l a r n y m wierszem, k t ó r a w o j c z y ź n i o B l a k e ' a z r o b i ł a (jak na tego hermetycznego p o e t ę ) k a r i e r ę z a w r o t n ą i n i e o c z e k i w a n ą : s t a ł a się — jeśli m n i e p a m i ę ć nie m y l i h y m n o m angielskich Z w i ą z k ó w Z a w o d o w y c b . Me­ l o d i i do tego dorobionej n a u c z y ł e m się z f i l m u Samotność dystansowca, długo¬ i p r ó b o w a ł e m t ł u m a c z y ć tak, ż e b y się to d a ł o ś p i e w a ć tak samo, j a k w o r y g i n a l e : Czy Owe stopy w d a w n y c h czasach Przez g ó r y A n g l i i szły zielone, 97 �т I ozy Baranek ś w i ę t y Boga Nie t k n ą nic, a b l a d o ś ć t y l k o je powleka i p r z y powiewi* Na jej pastwiskach by I widomy? k a ż d y m drżą. i B l a k e sam i l u s t r o w a ł i sam o d b i j a ł z miedzianych p ł y t swoj» ] Obliczo Boskie ozy j a ś n i a ł o Ponad w z g ó r z a m i p o c h m u r n y m i ? w a ż n i e j s z e u k o ń c z o n o u t w o r y , pisane r ę c z n i e pismem l u s t r z a n y m . ' Czy Jeruzalem C a ł y Milton budowano a do niej o d p o w i o d u i tekst, Blake, w k t ó r e g o ciało w n i k n ą ł M i l t o n , dostrzega za s o b ą Losa, i utożea- Dajcie m i z l o t o m b u k p ł o n ą c y ; Dajcie m i m y c h p o ż ą d a ń został wykonany t ą techniką. J e d n ą całostronicowe ' ilustrację załączam tutaj, T u , gdzie S z a t a ń s k i e ciemno M ł y n y ? m i a się z n i m , czyli zostaje opanowany natchnieniom t w ó r c z y m ; j Strzały; Dajcie m i W ł ó c z n i ę : m g ł y u s t ą p c i e ! Los w d ó ł z s t ą p i ł k u mnie- i Dajcie m i R y d w a n z ognia c a ł y ! T Los t u ż za m n ą s t a n ą ł , S ł o ń c e p r z e r a ź l i w i e r o z p ł o m i e n i o n e , ' J a nie u s t a n ę w D u c h a Walce, blisko • N i Miecz nie spocznie w m o j e j d ł o n i , Aż zbudujemy Za p l e c a m i m o i m i . O b r ó c i ł e m się w p r z e r a ż e n i u , i u j r z a ł e m Jeruzalem wtedy I P o ś r ó d zielonych A n g l i i B ł o n i . Los s t a ł w t y m o g n i u srogo p a ł a j ą c y m , i on t a k ż e się schylił (To „Szatańskie Młyny" to fabryki, którymi pokrywała się I s a n d a ł y moje z a w i ą z a ł w U d a n - A d a n ; a j a s t a ł e m d r ż ą c y j A n g l i a w czasach t z w . r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j . B l a k o b y ł j e j Niezmiernie, w ł ę k u , w p r z e r a ż e n i u , s t o j ą c w D o l i n i e ś w i a d k i o m i wrogiem.) L a m b o t h ; lecz on u c a ł o w a ł m n i e i z d r o w i a ż y c z y ł , I t a k j u ż b y ł e m ?. n i m C z ł o w i e k i e m J e d n y m , r o s n ą c y m w siłę D r u g i fragment jest t e ż „ p i e ś n i ą " , ale j u ż w ł ą c z o n ą we w ł a ś ­ swój*. c i w ą „ a k e j ę " poematu. D l a Blake'a a k t Stworzenia c z ł o w i e k a b y ł a k t o m okrueiortstwa, a k t o m zniewolenia ducha, uplatania Za p ó ź n o b y ł o b y c o f n ą ć tie teraz. Los w d u s z ę m o j ą w k r o c z y ł : ge I jogo p r z e r a ż e n i e m n i e o p a n o w a ł o do k o ń c a ! I podnioekim w „ r o ś l i n n ą " m a t e r i ę . W t y m m y ś l jogo z b i e ż n a b y ł a w zasad­ n i c z y c h swych p r z e s ł a n k a c h z chrześcijańskim się w f u r i i i mocy. | gnostyeyzmeiii (o c z y m wielo napisano). M o ż n a w k a ż d y m razie p o w i o d / i e ć , że u B l a k e ' a . prawie t a k j a k u g n o a t y k ó w : „ C z ł o w i e k n a l e ż y I do ś w i a t a przeznaczonego na z a g ł a d ę . Między Bogiem a c z ł o w i e k i e m wreszcie, na z a k o ń c z e n i e , ż e b y Cię j u ż d ł u ż e j nio nudzie- w y s t ę p u j ą hierarchie ' e o n ó w ' . J e d n y m z t y c h e o n ó w jest 'domi- M i ł o s z go t ł u m a c z y ł w c z e ś n i e j , ale przede w s z y s t k i m dlatego, że r-.-i jest t o p r z y k ł a d najwspanialszy m o ż e tego, co B l a k e j a k o р о о Ц B ó g Starego Testamentu, (por. Szymusiak-Starowieyski piśmiennictwa stwarza niewierny właściwemu B o g u " Słownik wczesnochrześcijcr/whięgo p o t r a f i ł . hasło • „ g n o s t y e v z m " ) . Staro t e s t a m e n t ó w у Jehowa żeby panować p i e ś ń " jest : t e n fragment, k t ó r y b y ł szczególni.' t r u d n y nie t y l k o dlatego, że lamentom a zbawia Chrystus Wspomniana d i u ^ a nad stworzonymi ludźmi śpiewanym przez t y c h k t ó r z y p r a c u j ą p r z y stworzeniu k t ó r z y za wszystkie t u J e ś l i , j a k w s p o m n i a ł e m , „ L o s przez ś m i e r t e l n y c h jost Czasem nazwany, a K n i i harmon nazwana P r z e s t r z e n i ą " , i jeśli — j a k mówi Blake: wyliczano ograniczenia ludzkie s ą odpowiedzialni Jost to zarazem r opis o g r a n i c z e ń zmy slowogo p o z n a ń ia i d o ś w i a d c z e n i a św iata Miłosierdziem J a k b y i^łzw inięoio znacznie Wieczności jest Czas; bez s z y b k o ś c i Czasu K t ó r y najszybszy jest zo wszystkich rzeczy, wszystko by było wiecznym udręczeniem Synowie Losa s ą p r a c o w n i k a m i „ f o r m " Czasu. Tego d o t y c z y ton S k ą d wiesz, czy nie jest k a ż d y P t a k , k t ó r y s w ą d r o g ę tnie powietrzną, o s t a t n i t u c y t a t , p o c h o d z ą c y z ostatnich s t r o n pierwszej księgi poematu: Ś w i a t o m rozkoszy n i e o b j ę t y m , co w i ę ź n i e w z m y s ł a c h t w o i d i pięciu ? A l e w Miltonie obraz jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ironicznie Ale i n n i Synowie Losa b u d u j ą I Chwile, Minuty, D n i e , Miesiące i L a t a i W i e k i , czasu Okresy, Godziny, przedziwne budowlo; brzmiący i okrutny: Bez sił, w bezmiarze z a b ł ą k a n e \ Z a m k n i ę t e ciasno w formie smutnej, P e ł z n ą c e w m a r n y m ciele p ł a z ó w , ach, po t y m ziemi ł o n i e ! Oko Człowiecze, o k r ą g ciasny, j a k ż e zawarte jest i ciemne, C h y b i nie p a t r z y w ś w i a t ł a moc, o b c u j ą c z P r ó ż n i ą t y l k o ; U c h o , muszelko drobna, k t ó r e j m a l e ń k i e zwoje nie w p u s z c z a j ą A k a ż d a Chwila ze z ł o t a p o s ł a n i e rna na spoczynek A miedzy k a ż d y m i dwiema Chwilami stoi Córka B y na Postaniu Ś p i ą c y c h k a r m i ć z m a t c z y n ą A k a ż d a M i n u t a ma l a z u r o w y N a m i o t o j e d w a b n y c h o p o n a c h : I każda Godzina ś w i e t l i s t ą z ł o t ą B r a m ę m a , z D z i e ń k a ż d y i k a ż d a Noe m a z b r ą z u Ś c i a n y i W r o t a tdyjamentu,. T y l k o d ź w i ę k n i k ł y w y d a ć z d o ł a , u k r z y k i jogo s ł a b o b r z m i ą . Ś w i e c ą c e się j a k o K a m i e n i e drogocenne, T e d y M o r a l n ą rodzi C n o t ę sroga Dziewica B a b i l o n . stosownymi znaki ozdobiono: Г Czy Oko to e o ś wie o gwiazdach 1 czy p a t r z ą c k a n a ł a m i s w y m i A k a ż d y Miesiąc srebrem Siłę s ł o n e c z n y c h w ł ó c z n i zna, co m i e r z ą w U d a n a d a n ? b r u k o w a n y m a Taras, k t ó r y się " p i ę t r z y wysoko, Czyli t e ż m o ż e U c h o to, w y z i e w e m lochu n a p e ł n i o n o , Oconić s ł o d k i e harfy brzmienie, g d y r ę k a boska w n i ą uderza * A k a ż d y Rok m a niedosiężne B l a n k i i wysokie Wieżo, J czy zawarte Nozdrza m o g ą r a d o ś ć o d c z u w a ć ? m o g ą ż c h w a l i ć A każdy Wiek F o s a g ł ę b o k a okala o Miastach ze -srebra i jesienny owoc, K i e d y f i g i i grona w i n n o w y b u c h a j ą w powietrze s z c z ę s n e : I owe W i e k ó w Siodra L a t D w i e ś c i e c z y n i . Coś, co R o ś l i n n e j nio jest M i a r y , a z obrzydzeniem I mdłe I czy d o z n a w a ć m o g ą czego te W a r g i g r u b e ; ach, niestety! z w i n i ę t o w sobie złota; J k a ż d e W i c k ó w Siedem P ł o m i e n i s t y m jest O k r ą ż o n e Ogniom. Czy J ę z y k t a k i w o d ą ż y w ą szczycić się możo'? czy rozpozna wszystko t o s w ą S t r a ż m a : k a ż d a Chwiia, .Minuta k a ż d a , . Godzina, D z i e ń , Miesiąc i R o k . odrzuci ? 98 kunszten^ rzeźbioną,- I przesyca, Boulah, troską. Ż a d n y c h m e l o d i i , p o j ą ć m o ż e R o z d ź w i ę k jedynie i H a r m o n i ę ; J ę z y k wilgoci k r o p l a wiłży, d r o b i n a j a d ł a go cichy ( I się k a ż d a r ó w n a uderzoniu ż y ł y b i j ą c e j ) , Wszystkie one są dziełem Czarodziejskiej ręki Żywiołów Czterech: л �S t r a ż A n i o ł o w i e O p a t r z n o ś o i p e ł n i ą w ozuwaniu n i e u s t a n n y m . Zdarzenia Czasu się r o z p o c z y n a j ą w Okresie t a k i m , K a ż d y Czas k r ó t s z y n i ź l i uderzenie ż y ł y b i j ą c e j W e w n ę t r z u C h w i l i , w c i ą g u Uderzenia Ż y ł y t ę t n i ą c e j . R ó w n a s i ę s w y m t r w a n i e m i c e n ą s w o j ą L a t Szościu T y s i ą c o m , To B o się w Czasie t a k i m Poeta D z i e ł o S p e ł n i a , a z a ś wszystkie I Wielkie w s z y s t k o . Czy bardzo Cię z n u d z i ł e m ? J e ś l i t a k , w y b a c z . p r z y j m i j poza t y m serdeczne ż y c z e n i a . Ś c i s k a m Cię J u b i l e u - szowo. Wiesław � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01a9f04b312d864e915756587ca75892.pdf 60233e50b8884323d11ca7e648c82498 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6631 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Subject The topic of the resource Mauss, Marcel (1872-1950) biologia współpracy altruizm zwierzęcy genetyka neuronauka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6199 Title A name given to the resource Do ut des / Laboratorium kultury Description An account of the resource Laboratorium kultury 5 (2016) Marcel Mauss, Red. Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Emilia Wieczorkowska s.71-95 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wężowicz-Żiółkowska, Dobrosława Pisarek, Adam ( red. nacz.) Publisher An entity responsible for making the resource available grupakulturalna.pl Uniwersytet Śląski w Katowicach Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Laboratorium Kultury 5 (2016) 2016 http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl tytuł artykułu: Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy autor / autorzy: Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska źródło: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), s. 71–95 wersja pdf: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ziolkowska.pdf afiliacja autora / autorów: Uniwersytet Śląski w Katowicach, Wydział Filologiczny, Instytut Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych, Zakład Teorii i Historii Kultury słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki abstrakt: (na początku artykułu) article title: Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation author / authors: Dobrosława Wężowicz- Ziółkowska source: „Laboratorium Kultury” 5 (2016), pp. 71–95 pdf version: http://www.laboratoriumkultury.us.edu.pl/pdf/LK-2016-4_ ziolkowska.pdf institutional affiliation: University of Silesia, Faculty of Philology, Institute of Cultural Studies, Department of Theory and History of Culture keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience summary: 70 (at the end of the article) �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Uniwersytet Śląski w Katowicach Wydział Filologiczny Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa a biologia współpracy Abstrakt Artykuł podejmuje próbę reinterpretacji teorii daru Marcela Maussa poprzez odwołanie do współczesnych rozstrzygnięć nauk przyrodniczych – biologii ewolucyjnej, neuronauki i psychologii ewolucyjnej. Przypomina główne założenia teorii wymiany, opartej wg Maussa na zasadzie do ut des, wskazuje na przyczyny jej aktualności oraz stawia tezę, że założenia Maussa odnośnie moralności, na której budują się relacje społeczne, mają podstawy ewolucyjne. Teza ta zostaje dowiedziona w oparciu o wiedzę współczesnej biologii. Słowa klucze: biologia współpracy, altruizm zwierzęcy, wymiana świadczeń, genetyka, neuronauki Dwa ważne powody myślenia o darze dzisiaj Kiedy w 1924 r. Marcel Mauss wydał swój Szkic o darze ewolucjonistyczne koncepcje społecznych zachowań zwierząt, budowane dzisiaj przez etologię i socjobiologię, były jeszcze w powijakach. Niewiele też czasu upłynęło od ponownego odkrycia genów, co dokonało się w 1900 r., nawiasem mówiąc, równocześnie w trzech niezależnych laboratoriach (przez H. de Vrisa, C. Corrensa i E. Tschermaka)1 prawie 40 lat po tym, jak ich istnienie ustalił opat 1 Za: W. Szybalski, Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych”, 2000, nr 3. 71 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Grzegorz Mendel (w 1866). Od 1856 r. natomiast znana była światu naukowemu teoria ewolucji Karola Darwina oraz stosowana w ewolucjonistycznym przyrodoznawstwie metodologia badań, która w znaczący sposób zaważyła na warsztacie badawczym antropologii, budującej się właśnie w 2. połowie XIX stulecia2. Jednak, jak zauważa znawca historii myśli społecznej Jerzy Szacki, w tym czasie (a mówimy o czasie powstawania Szkicu…) „Przeciętny socjolog nie tylko odrzucał założenia ewolucjonizmu, ile się w ogóle nad nimi nie zastanawiał, uważając, iż należą do staroświeckiej filozofii społecznej”3. Był to zatem okres pożegnania się antropologii społecznej i kulturowej z paradygmatem ewolucjonistycznym, chociaż, jak doskonale wiedzą to badacze teorii antropologicznych, np. teoria potrzeb Bronisława Malinowskiego, czy teoria Richarda Evansa-Pritcharda „wydaje się w całości wzięta z ewolucjonizmu”4. Te, skrótowo tylko przywołane fakty dotyczące relacji pomiędzy, najogólniej mówiąc, naukami przyrodniczymi a społecznymi mają tu o tyle istotne znaczenie, że mapując kontekst, w jakim powstawał Szkic o darze, pozwalają odnieść dociekania Marcela Maussa do tego, co stanowiło wówczas trzon wiedzy antropologicznej5, umożliwiając jednocześnie zrozumienie koncepcji daru poza nim, co jest właśnie celem tego artykułu. Odwołanie bowiem do syntezy teorii ewolucji dokonanej już po odkryciu struktury DNA (1953 r.), a dalej do mechanizmów doboru krewniaczego, strategii ewolucyjnie stabilnych i samolubnych (lata 60. XX wieku)6, które siłą rzeczy musiały być Maussowi obce, stawiają dzisiaj jego ustalenia dotyczące wymiany społecznej w nowym świetle. I chociaż we Fragmencie planu ogólnej socjologii opisowej (1901–1902), nieco wbrew założeniom durkheimizmu, Mauss uwzględnia psychologiczny i fizjologiczny wymiar l’homme total (człowieka całościowego), proponując wizję homo triplex7 przeciw homo duplex swego mistrza – Émile’a Durkheima, wiedza biologiczna, 2 Por. np.: A. Bernard, Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006 lub inne podręczniki antropologii. 3 J. Szacki, Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981, s. 346. 4 Tamże, s. 348. 5 Marcel Mauss wpisywany instytucjonalnie w szkołę socjologiczną Émile’a Durkheima, nie praktykował badań terenowych, tym niemniej przyczynił się znacząco do budowy paradygmatu francuskiej antropologii społecznej, traktującej etnografię jako naukę pomocniczą, wspierającą. Rozwijanie wątku jego przynależności do nauk społecznych i antropologii wydaje się tu zbędne, zaznaczmy jednak, iż program socjologii ogólnej, konstruowany w kręgu „L’Année Sociologique” obejmował etnologię, dzisiaj zaliczaną do nauk humanistycznych, a nie społecznych. Różnice między amerykańskim postrzeganiem antropologii (m. in. szkoła Franza Boasa) a jej europejską wizją nie będą tu rozwijane. 6 Por. wyjątkowo rzetelnie opracowane hasło Ewolucjonizm, w: https://pl.wikipedia.org/wiki/ Ewolucjonizm_(biologia) [dostęp: 22.07.2016]. 7 Na ten temat por.: G. Berthoud, Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. 72 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… jaką dysponował, wykluczała takie ujęcie zasady do ut des, o jakie możemy się pokusić aktualnie. Gwoli ścisłości, myślenie Maussa o biologii/fizjologii człowieka, co widać doskonale nie tylko we wspomnianym Fragmencie…, ale szczególnie w Sposobach posługiwania się ciałem (1936) czy Idei śmierci wpajanej przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (1926) wychodziło znacznie poza ówczesny standard nauk społecznych. Jak sam podkreślał: „za niektórymi twierdzeniami, na jakie sobie pozwoliliśmy, kryją się fakty – zwłaszcza zaś fakty pouczające o bezpośrednim powiązaniu w człowieku czynników fizycznych, psychicznych i moralnych, czyli społecznych”8. Nowatorstwo tych spostrzeżeń Maussa po wielekroć zostało już docenione i opisane9, a kontynuatorzy jego myśli o sposobach posługiwania się ciałem i ciała społecznym uzależnieniu (tacy jak np. Michel Foucault) są doskonale znani10, aczkolwiek zgłaszany już przez Lévi-Straussa projekt „inwentaryzacji i opisu wszystkich użytków, jakie ludzie w toku historii […] czynili i czynią ze swoich ciał”11 nadal nie został wdrożony. Nie oznacza to jednak, iż w myśleniu o wymianie jako całościowym fakcie społecznym Mauss jednoznacznie zwracał się ku owym „czynnikom fizycznym i psychicznym”, a tym bardziej ku ich biologicznym podstawom, których wagę najwyraźniej dostrzegał, ale (poza wspomnianymi, „założycielskimi” rozważaniami) pomijał. Rozwinięcie projektu wyjaśnienia moralności daru/odpłaty poprzez odniesienie do współczesnej wiedzy o tych (dzielonych z innymi zwierzętami) podstawach zachowań Homo sapiens s. wydaje się zatem dzisiaj ze wszech miar zasadne, a nawet, z racji interesujących ustaleń etologii i socjobiologii oraz psychologii ewolucjonistycznej, w jakimś stopniu naglące. To pierwszy ważny powód reinterpretacji koncepcji daru dzisiaj. Drugi ma nieco inne przyczyny, o charakterze polityczno-ekonomicznym, tyleż globalnym, co rozpoznawalnym i lokalnie. Wyjdę od tych ostatnich, czyli od autopsji. Uznając niebagatelny wkład Maussa w rozwój antropologii, nieodmiennie i od lat prezentuję jego teorie podczas wykładów uniwersyteckich. Przedstawiana studentom logika świadczeń agonistycznych, tak kapitalnie wyłożona przez Maussa, budzi stale (od lat 90. XX w.) takie samo zdumienie, a czasem 8 M. Mauss, Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), przeł. J. Szacki, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, KR, Warszawa 2001, s. 338. 9 Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia…, s. 7–39. 10 Por.: M. Foucault, Historia seksualności, tegoż, Nadzorować i karać oraz inne, gdzie kontynuacja myśli maussiańskiej jest ewidentna. Należą tu nie tylko Michel Foucault, ale także Georges Bataille, Pierre Bourdieu, Giorgio Agamben, Jean Baudrillard, a pośrednio i Jacques Lacan. 11 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 9. 73 �Laboratorium Kultury 5 (2016) i oburzenie. Jak to możliwe, pytają studenci, by roztrwonić cały majątek, rozdać go, łącznie z zasobami całego plemienia i pozostać z niczym, oprócz „twarzy”? Z perspektywy człowieka współczesnego, zakrawa to na jakieś szaleństwo, na dodatek połączone z poniżaniem gości i niegodnym ich wyśmiewaniem. Równe zdziwienie budzi teza dotycząca istnienia ducha daru i jego mocy prowokowania rewanżu, nie mówiąc o zobowiązaniu rodzącym się w procesie przyjmowania darów, szczególnie w relacji: rodzice-dzieci. Największy zaś opór, czasem prowokujący ogólną wesołość, a czasem nawet i gniew, wzbudza twierdzenie Maussa, że przedmiotem wymiany są również kobiety i dzieci. Prosta diagnoza, jaka się tu nasuwa, to, że współcześni tak daleko odeszli od fundamentów moralnych daru, prezentowanych przez tego badacza, iż nie są w stanie zaakceptować istoty do ut des, widząc w niej wyłącznie archaiczne, interesowne „chwyty” bądź jakąś „ezoterykę”12, przeciw którym, w całym swym liberalno-demokratycznym zideologizowaniu zdecydowanie protestują. Przekonaniu o własnej (ludzkiej?) bezinteresowności towarzyszy tu, najpewniej, nawyk funkcjonowania w trybach kapitalistycznej gospodarki pieniężnej, gdzie „więź przez rzeczy” nie może być przecież „więzią dusz”13. To, jak daleko odeszliśmy dzisiaj od moralności pierwszej, i dlaczego tak daleko, pozostawmy w tej chwili w zawieszeniu14, aczkolwiek pytanie to otwiera na jeden z najistotniejszych współcześnie problemów, podejmowanych przez badaczy tak znaczących, jak Bruno Latour, Arjun Appadurai czy Zygmunt Bauman. Ich myślenie o ubóstwie, wykluczeniu, gniewie, oporze społecznym grup marginalizowanych lub, jak w przypadku Latoura, poszukiwanie w rzeczach tego, co społeczne (teoria ANT) z pewnością wiele zyskałoby poprzez interpretację tych zjawisk w odniesieniu do moralności daru, ustanawiającego hierarchię, ustanawiającego pozycję wyżej/niżej, mediatora społecznych więzi. Przede wszystkim zaś fundującego jednostkowe poczucie mocy (wagi) w tych, którzy mogą dawać, a poczucie niemocy, niższości, upokorzenia w tych, którzy nigdy nie będą mogli się zrewanżować, odpłacić, wyrównać pozycję, wynieść się „ponad”. Także ponad grupę wiecznych beneficjentów społecznej dobroczynności, do której przynależność zgodnie z rozpoznaniem Maussa bywa po prostu obelżywa, jeśli beneficjent sytuuje się w wymianie jako niezdolny do odpłaty15. Demoralizacja wykluczonych, problem nieodmiennie spędzający sen z powiek Zwracam uwagę na analogiczną opinię Claude’a Lévi-Straussa! Por. C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 7. Por. M. Mauss, Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia…, s. 181. 14 Ten właśnie wątek doskonale omawia S. Dzimira w pracy Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du MAUSS, La Découverte, Paris 2007. 15 Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 287. 12 13 74 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… instytucjom opiekuńczym i dobroczynnym, a nawet całym państwom, objawiającym zdumiewającą krótkowzroczność i brak antropologicznej wiedzy o istocie daru, anomia społeczna – bolączka współczesności, to przecież nic innego jak efekt zarzucenia moralności pierwszej na rzecz bogacenia się bez „odpłaty”, odpowiedzialności za resztę współplemieńców i harmonię wymiany. Wykluczenia jednostek, grup, rodzin, przybyszów, uchodźców z systemu świadczeń całościowych, pozbawienia ich możliwości bycia moralnym, czyli – dającym. Chociaż wątek ten kusi swą niedostrzeżoną dotąd oczywistością interpretacji, możliwych do zbudowania na starej teorii Maussa i odnosi nas właśnie do tego, z czego rozumieniem mają problem nie tylko studenci, tutaj chciałabym się skupić na innym zagadnieniu. Na wymianie i moralności daru (w tym powszechności potlaczu w naturze), do jakiej Mauss nie miał możliwości się odnieść, nie dysponując wiedzą, która jest dzisiaj w zasięgu ręki (a raczej umysłu) każdego, kto zgłębia podstawy etologii ogólnej, jaka zamarzyła się Marcelowi Maussowi u początków XX w. Istnieje też nadzieja, że argumenty z obszaru cenionych dzisiaj neurosciences, kogniwistyki, psychologii ewolucyjnej i – najogólniej rzecz biorąc – biologii, którym lepiej niż socjologii powiódł się program uprawomocnienia swego miejsca w utylitarystycznym projekcie budowania szczęścia i zdrowia jednostek, okażą się bardziej przekonujące/przemawiające do wyobraźni, aniżeli jakieś hau czy mana. Zanim jednak przejdę do tych argumentów, dla przypomnienia, kilka słów o darze według Marcela Maussa. Zasady moralności społecznej opartej na wymianie Zacznijmy od definicji świadczeń całościowych z istotnym może dopowiedzeniem, że całościowość ta bywa rozumiana różnie, na co zwracał już uwagę Stephen Leacock16, a za nim Elżbieta Tarkowska17. Mauss pojmuje te świadczenia jako „wymianę uprzejmości, festynów, obrzędów, usług wojskowych, kobiet, dzieci, tańców, jarmarków”18, jakie świadczą sobie wzajemnie grupy społeczne. Umowa o wymianie, przynajmniej w społecznościach archaicznych19 nie 16 Albo jako badanie systemów społecznych jako całości, albo badanie konkretnego zjawiska społecznego w jego uwikłaniu kontekstowym. Por. S. Leacock, The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1. 17 Por. E. Tarkowska, Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974, s. 115 i n. 18 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 19 Należą do nich, zgodnie z wywodem Maussa, tyleż społeczności proste, bez historii, jak natywni mieszkańcy Polinezji, Melanezji, północnego zachodu Ameryki, co społeczności historyczne, posiadające prawa pisane (od Wedów po Rzymian). Zasadność porównywania ich ze sobą wyjaśnia Mauss pragnieniem dojścia do archeologicznych warstw transakcji międzyludzkich, realizowanych zarówno w gospodarkach nie 75 �Laboratorium Kultury 5 (2016) obejmuje więc „wyłącznie dóbr i bogactwa, ruchomości i nieruchomości, rzeczy pożytecznych gospodarczo”20, stanowiących dzisiaj właściwy przedmiot transakcji rynkowych, ale cały system zachowań, praktyk i instytucji, reprezentowany przez „osoby moralne” (klany, plemiona, rodziny), acz dotyczący wszystkich. Ma ona na swój sposób charakter totalny i obowiązkowy, choć dokonywana jest dobrowolnie. Uznawszy za wzorcową formę wymiany ten jej typ, który opiera się na rywalizacji (agonie), Mauss skupia się szczególnie na potlaczu21, mianem tym określając wszystkie, rozpoznawane przez siebie niezależnie od szerokości geograficznej, całościowe świadczenia o typie agonistycznym. Od typów pośrednich świadczenia te odróżnia obecność „składnika godności, prestiżu, mana, który daje bogactwo oraz [tego], który polega na absolutnym obowiązku zwracania (odwzajemniania) tych darów pod groźbą utraty tego mana – tego autorytetu, tego talizmanu i tego źródła bogactw, jakim jest sam autorytet”22. W rejestrowanych wśród wielu społeczeństw świadczeniach i przeciw-świadczeniach tego typu, najbardziej interesującym jest dla Maussa „mechanizm duchowy”, powód, który zobowiązuje do rewanżu, odwzajemnienia otrzymanego daru, który przecież (przynajmniej teoretycznie) nie musi być odwzajemniony. Wyjaśnienie siły sprawczej odwzajemnienia daru odnajduje Mauss u Maorysów, przekonanych, iż rzecz posiada swego ducha (hau), którym jest mus zwrotu, rewanżu, odpłaty. Więź przez rzeczy – pisze Mauss – jest więzią dusz, albowiem sama rzecz ma duszę, jest z duszy. Wynika z tego, że ofiarować coś komuś, to ofiarować coś z siebie […], trzeba zwrócić innemu to, co jest w rzeczywistości cząstką jego natury i substancji […] zachowanie tej rzeczy byłoby niebezpieczne i groziłoby śmiercią, nie tylko dlatego, że byłoby niedozwolone, ale również dlatego, że ta rzecz […] daje komuś panowanie magiczne i religijne nad wami23. Ma też władzę nad złodziejem lub przypadkowym znalazcą, dlatego przywłaszczanie rzeczy, które z natury chcą wrócić do „domu rodzimego” jest groźne, uzależnia od innych. Mus zwrotu (duch rzeczy) pobudza ciąg użytkowników, znających pieniądza oraz nim już dysponujących. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 167–169 (O metodzie). 20 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 170. 21 Nazwa pochodzi z języka chinook, znaczy „karmić”, „spożywać”. Weszła do mowy potocznej Indian Alaski i została przejęta przez antropologów amerykańskich, a później i innych na określenie wymiany świadczeń opartych na rywalizacji i antagonizmie. Por. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 171. 22 Tamże, s. 176. 23 Tamże, s. 181–182. 76 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… tworząc łańcuch wymiany, dopóki rzecz nie trafi z powrotem na swoje miejsce. Wymiana podarunków wytwarza obfitość bogactw, a zatrzymanie tego łańcucha, poprzez np. chciwe gromadzenie wyłącznie dla siebie, zakłóca kosmiczny porządek, albowiem prawdziwymi właścicielami dóbr tego świata są bogowie i duchy zmarłych24. „Wymiana z nimi jest najbardziej konieczna, a powstrzymywanie się od tej wymiany – najbardziej niebezpieczne”25. Od nich bowiem pochodzą zasoby, których ludzie są jedynie czasowymi dysponentami. „Akt ofiarnego zniszczenia ma właśnie za cel bycie darowizną, która zostanie nieuchronnie odwzajemniona”26. Jego zaniechanie zrywa więź między ludźmi i bogami, grozi ich gniewem, którego przejawem będzie zaniechanie zwrotu i odwet – odpłata „pięknym za nadobne”. Warto podkreślić, iż Mauss, odwołując się również do zasad wielkich systemów religijnych, wskazuje na ziemskich pośredników między ludźmi a bogami – jałmużników, biednych i dzieci, którym dar należy się bezwzględnie. [ Jałmużna jest – D.W.Z.] owocem moralnego pojęcia daru i bogactwa z jednej strony, z drugiej zaś – pojęcia ofiary. Szczodrobliwość jest obowiązkiem, ponieważ Nemezis mści biednych i bogów za nadmiar bogactwa u pewnych ludzi, którzy muszą się go pozbyć. Jest to stara moralność daru przekształcona w zasadę sprawiedliwości27. Obowiązek dawania i odwzajemniania jawi się więc jako źródło moralności pierwszej, ustanowionej niejako in illo tempore, na której budowane są różne jej odmiany, z poczuciem sprawiedliwości i kary włącznie, fundujące późniejsze niż religijne – ludzkie systemy prawne. „Nie jest, być może, dziełem czystego przypadku – konkluduje Mauss – że dwie uroczyste umowy – po łacinie do ut des, w sanskrycie: dadami se, dehi me – również zostały zachowane w tekstach religijnych”28. Zasada „daję, byś dał”, jak należy przełożyć owe formuły, w rozpoznaniu tego badacza, stanowi fundament, skałę, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Nie tylko buduje więzi, bez których społeczeństwa nie istnieją, ale wyznacza jasne podstawy moralności oraz system ocen dobrego i złego. Dobrym jest ten, który daje i odwzajemnia dar, złym ten, który tego nie czyni. Mimo znaczącej odległości w czasie budowania się tych pierwszych systemów moralnych od współczesności, trudno Tamże, s. 188. Tamże. 26 Tamże. 27 Tamże, s. 191. 28 Tamże, s. 190. 24 25 77 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zaprzeczyć, iż ta właśnie zasada oceny siebie i innych jest nadal spontanicznie, intuicyjnie respektowana w codziennych relacjach międzyludzkich, nie mówiąc o jej kulturowych manifestacjach29. Pozostaje ona w związku z powszechnym, a zwerbalizowanym jasno przez Maussa odczuciem, że dając i odwzajemniając, „świadczy się sobie i odwzajemnia »szacunek« – my mówimy »uprzejmości«”30. Mówimy również o grzeczności i jej braku w sytuacji, gdy ktoś nie odwzajemni powitania, uśmiechu, życzeń, zaproszenia. To grożący utratą „twarzy” przejaw braku szacunku; nie tylko dla obowiązujących norm społecznego funkcjonowania (etykiety), ale także dla tego, kto daje. Natomiast ten, kto przyjmuje, nie odwzajemniając, rozpoznawany jest jako pozbawiony honoru i niewdzięczny. Trzeba zwrócić przynajmniej tyle samo, a najlepiej więcej, niż się otrzymało. Niewątpliwie warto zastanowić się w tym kontekście nad głębszym sensem powiedzenia: „mieć dług wdzięczności”, skrywa bowiem ono właśnie prawdę o moralności niepisanych zobowiązań, od zarania regulujących stosunki międzyludzkie. Jeśli zaś uwzględnimy, pomijany dotąd, a wyraźnie podnoszony przez Maussa w morfologii daru, obowiązek przyjmowania, element, budujący triadyczny, de facto, mechanizm świadczeń całościowych, łatwiej będzie dostrzec, iż wymiana nie tylko decyduje o naszych osądach moralnych (w tym poczuciu sprawiedliwości), ale również o hierarchii społecznej, a nawet losach całych cywilizacji. Magister, minister i warunki zachowania pokoju System świadczeń oparty na wymianie, szczególnie o typie agonistycznym, w sprawdzony i skuteczny sposób ustala zależności między ludźmi. Jak przedstawiono wyżej, dający i odwzajemniający oceniani są pozytywnie, jednak relacje między nimi nie są symetryczne. I nie o równość przecież w wymianie chodzi. Mauss twierdzi, że Dawać – to przejawiać swą wyższość, to znaczy być bardziej, wyżej, być magister; przyjmować bez zwracania czy bez zwracania z nadwyżką – to znaczy podporządkować się, stawać się klientem i sługą, stawać się małym, opadać niżej (minister)31. 29 Np. w mitologiach i folklorze wszystkich ludów świata, gdzie nagrodę zyskuje ten, kto daje, odwzajemnia, trudzi się dla innych, dając coś z siebie, dzieląc się najmniejszym dobrem, zaś zasłużoną, w myśl pierwotnej sprawiedliwości, karę, ponosi samolubny, chciwy, zachowujący dla siebie to, co należy do innych. Wielość przykładów wyklucza tu przywołania, ale wystarczy może wskazać na ustalenia Włodzimierza Proppa dotyczące bajki magicznej, której bohater uzyskuje nagrodę poprzez likwidację inicjalnego „braku”, co osiąga, mówiąc językiem Maussa, wchodząc w relacje świadczeń i przeciw-świadczeń, w których zawsze „gra czysto”. Por. W. Propp, Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. 30 M. Mauss, Szkic o darze…, s. 254. 31 Tamże, s. 297. Zgodnie z zachowaną jeszcze w czasach pisania Szkicu… tradycją językową dialektu oskijskiego (italski), ministreis to strona przegrywająca proces. 78 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Przez sam fakt otrzymania, wejścia w posiadanie rzeczy, przyjmujący wstępuje również w stan niepewności, niby-winy, podrzędności, moralnej nierówności wobec dawcy. Prestiż dającego płynie z nabywanej tak wyższości moralnej, wynoszącej go na drabinie społecznych relacji bliżej bogów – pierwszych darczyńców, ale dla zachowania społecznej równowagi nie powinien on odmawiać przyjęcia zwrotu, który uwolni ministreis. Spieszne oddawanie (rewanż), odczuwane często jako psychologiczna presja, to właśnie efekt pragnienia wyrównania własnej pozycji, zachwianej przyjęciem daru. Przyjmowania jednakże odmawiać nie wolno. Odmowa świadczy, iż odmawiający „boi się, że będzie musiał zwracać, że boi się być »spłaszczonym«, dopóki nie zwróci”32. Nadmieniana w części pierwszej niemożność zwrotu, zwłaszcza z powodów ekonomicznych (bezrobotni, uchodźcy, pariasi) spłaszcza, poniża, czyli obniża naszą społeczną rangę, a jeśli proces jest długotrwały, de-moralizuje w najgłębszym, maussjańskim tego słowa znaczeniu. Pragnienie zwrotu (wyrównania pozycji) zmienia się wówczas w chęć odwetu, który także jest przecież formą odpłaty, ale rodzi przemoc i gwałt. To właśnie jeden z dostrzeżonych przez Maussa paradoksów społecznej psychologii. Masakra jest odpłatą za dar, którego nie możemy zwrócić, czy inaczej – za nadmiar u innych i niedomiar u drugich. Jest odpowiedzią na trudne do zniesienia „spłaszczenie”, niemożność podniesienia swej rangi, postrzeganą jako niesprawiedliwość społeczna. Ale objawia ona swą moc także w sytuacji odmowy przyjęcia, która budzi z kolei gniew w dających. A ten, podobnie jak gniew nie mogących dokonać zwrotu (przeciw-świadczenia), prostą drogą wiedzie ku agresji. Gra darów (wymiana całościowa) jest zatem pełną napięć grą społeczną, chybotliwą ścieżką wzajemnych zależności, gdzie jeden mylny krok może doprowadzić do druzgocącej wszystko na swej drodze lawiny eskalacji i odwetów. Nic zatem dziwnego, iż społeczeństwa archaiczne zrytualizowały wymianę, gwarantując sobie tym samym pokojowy przepływ świadczeń i przeciw-świadczeń, a więc trwanie w korzystnym przymierzu; pełnym zobowiązań, ale bez militarnej przemocy. „Najpierw trzeba było jednak umieć zdobyć się na złożenie broni […] przeciwstawić się sobie bez masakry i dawać bez poświęcania się”33. Nic zatem dziwnego, można by dodać, iż w społeczeństwach współczesnych (szczególnie zachodnich), rządzących się i rządzonych pieniądzem, gdzie sprzedaż została odłączona od obowiązku moralnego i wymiany, pragnienie zysku wyparło umiejętność złożenia broni. Zysk zastąpił prestiż (zajął jego miejsce), rangę buduje się poprzez 32 33 Tamże, s. 235. Tamże, s. 305. 79 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zysk, a nie zdolność dawania i przyjmowania bez urazy. Zasada moralności pierwszej: „Powstrzymać się od przyjmowania – to uchybić swej godności; tak samo uchybiłby jej ten, kto by powstrzymał się od zwracania”34, straciła na znaczeniu, nie straciła jednak swej sprawczości! Tę zaś jasno artykułuje Mauss, twierdząc iż „odmowa dawania, zaniechanie zaproszenia lub odmowa przyjęcia są równoważne wypowiedzeniu wojny; jest to odrzucenie związku i wspólnoty”35. Przyjmowanie, istotny element wymiany, niejednokrotnie bywa jednak bardzo trudne, nie tylko z powodu popadnięcia w stan podrzędności, niby-winy. Szczególnie dobrze trudność tę obrazują obyczaje związane z dzieleniem się żywnością, do natury której należy, jak twierdzi Mauss, „by była dzielona; niedawanie jej części innemu jest »zabijaniem jej istoty«, niszczeniem jej dla siebie i dla innych”36. Przekonanie to najlepiej wyraża wedyjska mądrość: „Ten, kto je bez wiedzy, zabija żywność, a zjedzona żywność go zabija”37. Żeby nie urazić bogów i gospodarzy i nie zabić żywności, należy zatem bez mrugnięcia okiem spożyć (przyjąć), co podano, choćby nawet budziło odrazę, albowiem – jak wiadomo – różne ludy różnie kwalifikują to, co jadalne38. Dar z żywności, podstawowy w budowaniu więzi, sięga najstarszych praw tworzenia wspólnoty. Nawet wywołujący mdłości, nawet podejrzewany o zaprawienie trucizną, należy przyjąć, jeśli etykieta ma być zachowana, a więź utrzymana. Ruth Benedict, opisująca dziesięć lat po Maussie zachowania nutrytywne podejrzliwych Dobuańczyków, przytacza bardzo wymowne w tym kontekście powiedzenie mieszkańców północno-zachodniej Melanezji, wygłaszane w miejsce naszego „dziękuję”: „Jeśli mnie teraz otrujesz, to jak ci się odwdzięczę za ten dar?”39. Tamże, s. 236. Tamże, s. 183. 36 Tamże, s. 274, gdzie przywołuje się też kodeks, w którym Anna – ubóstwiona żywność ostrzega, że kto nie daje jej bogom, cieniom, swym sługom i gościom, połyka truciznę. „Tego spożywam, jestem jego śmiercią”. 37 Tamże, s. 275. Mądrość ta szczególnie wyraźnie zaczyna ujawniać swą trafność we współczesnych społeczeństwach konsumpcyjnych, w których nadmierne spożycie, bez dzielenia się z innymi, stanowi rozpoznane podłoże tzw. chorób cywilizacyjnych, „truciznę”. Sądzę, że tę wedyjską prawdę należy rozumieć szerzej i odnosić do wszelkiej, nadmiernej i zachłannej konsumpcji, zakłócającej krążenie dóbr w świecie. Stan nierównowagi (np. zachwianie równowagi ekologicznej) spowodowany samolubną chciwością nowoczesnych cywilizacji przyczynia się do powstawania „zabijającej” nas zwrotnie „żywności” (produkcji). 38 Zasada ta, tj. spożywanie, czym częstują gospodarze, wznoszenie toastów, przyjęcie rewanżowe znane są i obowiązujące tyleż w protokołach dyplomatycznych wszystkich współczesnych państw, co w lokalnych „protokołach” gościnności. O lokalnych „obrzydliwościach” kuchni informacje m.in. na http://podroze.gazeta.pl/ podroze/56,114158,10427428,haggis-nadziewany-zoladek,,1.html, natomiast z realiów polskich można przytoczyć choćby kulawkę, szklany kielich bez podstawy, niemożliwy do odstawienia bez uprzedniego wypicia trunku. Popularny w Polsce w XVII i XVIII w., ale także w Anglii. Choć nie wzbudzał on może obrzydzenia, w abstynentach lub chorych musiał wzbudzać istny postrach. Odmowa użycia kulawki miała jednak tak poważne konsekwencje, że z reguły z niej korzystano. Por. H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. 39 R. Benedict, Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966, s. 248. 34 35 80 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… I komentuje następująco: „Znaczy to, że Dobuańczycy korzystają z każdej okazji, by zwrócić ofiarodawcy uwagę, że nie odniesie żadnej korzyści, jeśli posłuży się tą uniwersalną bronią [trucizną – przyp. DW.Z.] przeciwko komuś, kto ma wobec niego pewne zobowiązania”40. Biesiady bogów, biesiady weselne, żałobne, wojenne, urodzinowe, zaręczynowe… to jedno z najstarszych i najpowszechniejszych zachowań społecznych oraz kulturowych rytuałów nawiązywania, potwierdzania i podtrzymywania więzi. Odmowa uczestnictwa w nich lub zapomnienie o zaproszeniu na nie ważnych gości skutkuje zemstą, zerwaniem, wojną. Zasada do ut des w obu jej aspektach: „daję byś brał” ale i „daję byś zwracał” jest prostym mechanizmem, motorem relacji, ustalania hierachii, wagi i rangi, konstruowania wewnątrz- i zewnątrzgrupowego porządku, a więc tworzenia społecznego ładu. Mauss przyjmuje, iż powstał on, ponieważ przez długi czas […] ludzie spotykali się w interesującym stanie ducha – stanie złożonym z przesądnego lęku i przesądnej wrogości oraz równie przesądnej hojności. […] Właśnie w tych stanach ludzie zrezygnowali ze swej wyłączności i umieli zaangażować się w dawanie i odwzajemnianie. Działo się tak dlatego, że nie mieli wyboru. Dwie grupy ludzi, które się spotykają, mogą tylko albo rozejść się […], bić się – albo dobrze siebie traktować41. Uświadomienie sobie, że wskazane możliwości reakcji, w tym zaangażowanie w odwzajemnianie, nie dotyczą tylko ludzi, ale całej przyrody ożywionej, pozwala skierować namysł nad darem poza (antropocentryczny jednak) punkt widzenia mistrza socjologii – Marcela Maussa. Wiedzie ku prawom natury, obejmującym nie tylko świat człowieka, tak pilnie zgłębiany przez antropologów, ale i świat przyrody, do której gatunek ludzki przynależy, z którego się wywodzi i który go ukształtował. Nasz gatunek formowały miliony lat ewolucji, podczas których nabywaliśmy wyposażenia biologicznego i nawyków, charakterystycznych dla wielu innych zwierząt społecznych. Odróżniająca nas cecha gatunkowa sapiens pojawiła się stosunkowo późno (mniej więcej 100 000 lat temu)42. Należymy do gatunku ssaków z rodziny człowiekowatych, dwunożnych małp o przerośniętych mózgach, dzielących ze swym najbliższym kuzynem szympansem 98% wspólnego genomu oraz cały szereg analogicznych Tamże, s. 248. M. Mauss, Szkic o darze…, s. 304. 42 Por. L. Stone, P.F. Lurquin, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009, s. 25–67. 40 41 81 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zachowań, emocji i rozwiązań fizjologicznych (jak choćby hemoglobina), gwarantujących nam przetrwanie. Jak lakonicznie tę naszą przynależność i zależność od natury ujął świetny etolog Frans de Waal, „Małpa z dżungli wyjdzie, ale dżungla z małpy nigdy”43. Dlatego warto wrócić do dżungli, pytając o podstawy zachowań społecznych, moralności pierwszej i ów „interesujący stan ducha”, w którym umieliśmy się zaangażować w dawanie i odwzajemnianie. „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”. Biologiczne podstawy wzajemności. Pierwsze przybliżenie Mimo jasnych ustaleń Karola Darwina (od którego zaczęło się nasze myślenie o człowieku jako gatunku zwierzęcym, spowinowaconym z małpami), że: „Instynkty społeczne powodują, że dla zwierzęcia przyjemne jest przebywanie w społeczności znajomych osobników, wczuwanie się do pewnego stopnia w ich przeżycia i wyświadczanie im różnych przysług”44, wcześni ewolucjoniści skupiali raczej swoją uwagę na egoizmie i agresji w świecie przyrody i świecie ludzkim, a nie na skłonności do świadczenia przysług. Widzimy to zarówno w dziewiętnastowiecznej myśli społecznej (zwłaszcza tzw. darwinizmie społecznym Herberta Spencera), jak i przyrodoznawstwie. Przykładowo, zaangażowany obrońca ewolucjonizmu Thomas Henry Huxley jeszcze za życia swego mistrza, Darwina, w latach 90. XIX stulecia, głosił samolubność ludzkich zachowań moralnych, uznając je wyłącznie za fasadę „w kosmicznej walce o byt”45. Z kolei filozofowie tej epoki, na przykład Artur Schopenhauer, nie ukrywali przekonania, iż „człowiek jest zły z natury”46, a Fryderyk Nietzsche twierdził z kolei, że „Ekonomia dobroci jest marzeniem najśmielszych utopistów”47, bo najczęściej sprowadza się do egoizmu ludzi „słabych” z natury, którzy w postępowaniu altruistycznym widzą szansę na własne przetrwanie. Altruizm, rozpoznany jako „moralność niewolników”, był przez niego oceniany raczej w kategoriach degeneracji48. Benthamowski duch utylitaryzmu, kalkulacji zysków i strat w dążeniu do zaspokajania potrzeb, w tym zwłaszcza potrzeby 43 F. de Waal, Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015, s.7. 44 Za: F. de Waal, Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014, s. 40. 45 Tamże, s. 58. 46 A. Schopenhauer, Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 26. 47 F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 50. 48 Za: W. Tatarkiewicz, Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, PWN, Warszawa 1968, s. 166 i n. 82 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… przyjemności49, zdawał się wtedy unosić nie tylko nad pozytywizmem prawniczym, ale również naukowym. Z różnych więc, niemożliwych tu do szczegółowego omówienia, powodów, zwierzęca skłonność do kolaboracji i wchodzenia w relacje wymiany świadczeń nie była w owym czasie przedmiotem głębszej refleksji. Nie można też nie zauważyć, iż piętno założycielskiej wizji ewolucji jako walki „na kły i pazury”, towarzyszyło nauce i później, przekładając się na głębokie przekonanie, że dobro (altruizm, moralność), o ile w ogóle istnieją, są własnościami wyłącznie ludzkimi, bo wynikającymi z rozumu. Tego zaś przynajmniej od Kartezjusza po Kanta odmawiano innym zwierzętom50. Chociaż już w 1902 r., anarchista, książę Piotr Kropotkin dowodził, iż „Życie nie jest krwawą walką, w której wszystkie chwyty są dozwolone, ani też Hobbesowską »wojną wszystkich przeciw wszystkim«, ale charakteryzuje się w równym stopniu współdziałaniem jak współzawodnictwem”51, przez prawie stulecie interpretacje, czy to biologiczne, czy socjologiczne, praw darwinowskich, nieodmiennie skupiały się na bezwzględności walki o byt i prawach selekcji naturalnej, pojmowanej jako prawa silniejszego, na wiele sposobów uprawomocniając egoizm, zarówno osobniczy jak i klasowy. Pomijając w tym miejscu olbrzymi rozdział dziejów myśli różnych o zwierzętach, jaki dzieli dziś prace Darwina od współczesności, trzeba stwierdzić, że dociekania nad egoizmem i altruizmem swych naukowych falsyfikacji doczekały się dopiero w drugiej połowie XX w., kiedy to stały się przedmiotem obiektywnych badań, pozbawionych uprzedzeń ideologicznych i naukowych etologów. Rozwijały się w 2. połowie XX w. za sprawą Konrada Lorenza, Nikolaasa „Niko” Tinbergena, Wolfganga Wicklera i Irenäusa Eibl-Eibesfeldta. Ten ostatni był też współzałożycielem i pierwszym przewodniczącym Międzynarodowego Stowarzyszenia Etologii Człowieka (International Society for Human Ethology), które oficjalnie zinstytucjonalizowało humanetologię, budowaną pierwotnie w oparciu o metodologię zoologicznych badań behawioralnych. Zainteresowanie 49 Oczywiście, utylitaryzm nie pochodzi wyłącznie od Jeremy’ego Benthama; ma korzenie oświeceniowe (David Hume) i licznych przedstawicieli, może nawet lepiej znanych niż Bentham ( John Stuart Mill). Wskazanie na Bethama ma tu jednak swoje, ideologiczne i socjologicznonaukowe uzasadnienie, zważywszy na kontynuatorów myśli Marcela Maussa, takich jak Michel Foucault, który pewnych rozwiązań Benthama używa jako metafory panoptyzmu władzy, wywiedzionej i wywodzącej się, o paradoksie, z liberalizmu. Por. M. Foucault, Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993, s. 240 i n. 50 Historię myśli (szczególnie zaś filozoficznej) opracowującej relację: człowiek – zwierzę, dobrze prezentuje na naszym gruncie Jacek Lejman. Por.: J. Lejman, Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. 51 P. Kropotkin, Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946, za: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 14. 83 �Laboratorium Kultury 5 (2016) rolą zachowań zwierzęcych (w tym zachowań altruistycznych, szeroko obserwowanych i dokumentowanych przez etologów) przyniosło krytykę dawnych twierdzeń, jakoby działanie związane z ryzykiem, czy nakładem energii własnej, a przynoszące korzyść innym (jak definiowano altruizm), miało wyłącznie społeczno-kulturowe podłoże i było przeto specyficznie ludzkie, przy czym obstawał np. August Comte oraz filozofowie moralności52. Stwierdzono, iż altruizm jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie, a objawiają go zarówno naczelne, jak delfiny, szczury, wieloryby, owady (pszczoły, mrówki) i ptaki. Znaczące dla tych ustaleń okazały się zwłaszcza eksperymenty i badania biologów, takich jak William Donald Hamilton i Robert Trivers. Zgodnie z paradygmatem ewolucyjnym, przyjmującym istnienie mechanizmu selekcyjnego, którego skutkiem jest przeżywalność najlepiej dostosowanych, założyli oni, iż niepodważalnie rejestrowane zachowania altruistyczne wśród zwierząt muszą mieć jednak charakter przystosowawczy. W.D. Hamilton stwierdził na przykład, że dokumentowany u zwierząt społecznych altruizm zależy od stopnia pokrewieństwa między osobnikami i ustalił, że im wyższy współczynnik pokrewieństwa, tym wyższy stopień altruizmu. Gdy współczynnik wynosi 1 (czyli, kiedy krewny w stu procentach powiela mój genotyp), altruizm osiąga swoje szczyty; im mniejszy zatem stopień spokrewnienia, tym gorzej dla zachowań altruistycznych. Ustalił też, że u owadów społecznych, a więc gatunków o rozbudowanych systemach komunikacyjnych, współczynnik ten wynosi ¾ (siostry z jednego mrowiska mają nie połowę, ale siedemdziesiąt pięć procent tych samych genów). Jego teza o korelacji między stopniem wspólnoty genów i stopniem altruizmu została potwierdzona przez innych biologów. Wszystkie te i wiele innych obserwacji świata zwierząt legły u podstaw sformułowania prawa, że w populacji następuje wzrost częstości występowania zachowań altruistycznych, dopóki koszt ponoszony przez altruistę jest mniejszy niż zysk odnoszony przez jego krewnych. Uznano także, że altruistyczne zachowania jawnie obecne w świecie zwierząt, z poświęceniem życia włącznie, z racji bliskich związków genetycznych osobników altruistycznych i beneficjentów, są w gruncie rzeczy formą samolubnej strategii zachowania (jakiejś części) własnego genotypu. Ale wykazano też, że w przyrodzie występuje gotowość do poświeceń oraz ograniczenie zachowań rywalizacyjnych na rzecz pomocowych. Hamilton sugerował, iż stanowią one ogólne reguły biologicznej ewolucji społecznej. W historii nauki 52 Kwestie te interesująco omawia Patricia Churchland. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 265–307. 84 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… często przywoływane jest stwierdzenie badacza owadów społecznych, Johna Burdona Sandersona Haldane’a, który ponoć stwierdził: „Wskoczę do rzeki za dwóch braci i ośmiu kuzynów”53, co można by uzupełnić dopowiedzeniem „ale nie za obcych ludzi”. Tym niemniej, jak wiemy, skoki w celu ratowania obcych zdarzają się także, co nieco podważa, zdeterminowaną genetyzmem teorię altruizmu krewniaczego, bo tak została ona nazwana. Generalnie przyjmuje się, iż prace Haldane’a, Williamsa i Hamiltona wyznaczyły początek dominującego w biologii od lat 60. XX w. genetyzmu, który swój najwyrazistszy kształt uzyskał w koncepcji „samolubnego genu” Richarda Dawkinsa, zakładającej m.in, iż to „egoizm” chcących się powielać genów moderuje altruistyczne zachowania osobnika. Idea, że „osobniki nie działają dla dobra swoich grup, rodzin ani nawet dla siebie samych”54, ale dla dobra (przetrwania i replikacji) genów, jak zauważa Matt Ridley, „zadała upokarzający cios ludzkiej pysze. Nie dość, że człowiek jest tylko jeszcze jednym zwierzęciem, to jest on także […] narzędziem komitetu genów, mających na oku własną korzyść”55. Nade wszystko jednak podważyła ona przekonania o altruizmie jako efekcie wpływu ludzkiej dobrej (i wolnej) woli, wyróżniającej nas ponoć w zwierzęcym świecie. Dodatkowo ujawniła, że mają one podłoże samolubne, ponieważ pomoc krewnym i krewnych to działanie na rzecz wspólnego genotypu. Uprzejme „wet za wet”. Drugie przybliżenie Z kolei Robert Trivers zajął się kwestią wyjaśnienia zjawiska altruizmu poza rodowego, to znaczy świadczeń, sprzyjających przetrwaniu osobników nie posiadających wspólnych genów, ponieważ i takie zostały zaobserwowane. Tu wspomniany determinizm nie prezentował się już tak prosto, jak w przypadku inwestycji rodzicielskich, czy siostrzanych (u pszczół i mrówek). Trivers uznał, że działania na korzyść niespokrewnionego członka tego samego gatunku można tłumaczyć poprzez korzyści płynące z przeciw-świadczenia, odwzajemnionego/odpłaconego później. Jeden z ciekawszych przykładów świadczeń tego typu zarejestrowano pośród nietoperzy-wampirów. Zaobserwowaliśmy, relacjonują Gerald G. Carter i Gerald S. Wilkinson, często przywoływani w pracach etologów, że: Za: F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 48. Por. M. Ridley, O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000, s. 28 i n. oraz R. Dawkins, Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996 (wyd. oryginału 1976). 55 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 30. 53 54 85 �Laboratorium Kultury 5 (2016) głodujące nietoperze były zazwyczaj karmione przez trzech dawców, tak więc koszt dzielenia się pokarmem podzielony był pomiędzy partnerów. Jak można się było spodziewać, potencjalni dawcy czasami odrzucali żebrzących biorców, lecz co zaskakujące, niektóre z głodujących osobników także wydawały się odrzucać oferty pokarmu od niektórych dawców. Ta zaskakująca obserwacja może wskazywać, że nietoperze preferują dzielenie się pokarmem z pewnymi partnerami, odrzucając innych, co implikuje, że współpraca pomiędzy nietoperzami-wampirami powinna być postrzegana raczej jako biologiczny rynek, a nie powtarzalna relacja dwojga stałych partnerów interakcji56. Ujawnia to obecność działań odwzajemnianych, niepowiązanych z krewniaczą (stricte genetyczną zatem) troską o przetrwanie osobników, wyposażonych w jakąś część wspólnego genomu. Ale ujawnia jeszcze coś innego – bliskie ludzkim zachowania marketingowe, polegające na tworzeniu sojuszy i wyborze partnerów/klientów wymiany. W przywołanej pracy można znaleźć zresztą cały szereg opisów zachowań ssaków, odnoszących się do ich wewnątrzgatunkowej komunikacji czy terytorialności, łącznie z rozpoznawaniem „swoich” i „obcych”, tak typowym dla społeczeństw ludzkich. Wszystkie one składają się na koncepcję altruizmu odwzajemnionego, definiowanego jako „akty altruizmu ze strony jednostki, które na jej koszt faworyzują przeżywalność drugiej jednostki, podejmowane w oczekiwaniu, że zwiększona przeżywalność jej samej nastąpi w przyszłości dzięki podobnemu działaniu drugiej strony”57. Istnienie „odroczonego altruizmu odwzajemnionego, czyli inaczej mówiąc, opóźnionej gratyfikacji płynącej zwrotnie z aktów altruizmu od biorcy do donatora”58 stało się faktem. Jak zauważył Richard Dawkins, altruizm tego typu „może wyewoluować tylko u gatunków, w których osobniki potrafią się nawzajem rozpoznawać”59. Dodatkowym, co wcale nie znaczy, że mało ważnym, założeniem jest też hipoteza względnej stałości terytorium współdziałających osobników (tzw. lepkość populacji, czyli skłonność do pozostawania w pobliżu miejsca swego 56 „We found that on average fasted bats were fed by three donors, so the costs of food sharing were often divided among partners. As expected, potential donors sometimes rejected begging recipients, but unexpectedly, some fasted subjects also appeared to reject food offers from some potential donors. This surprising observation may indicate that bats favour some food-sharing partners over others, with implications for modelling vampire bat cooperation as a biological market rather than as an iterated dyadic interaction”. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. 57 L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura…, s. 375 (Słowniczek). 58 Badania nad zachowaniami tego typu prezentują m.in. G.G. Carter, G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. Na Wilkinsona powołuje się też Dawkins, Samolubny…, s. 316–319. 59 R. Dawkins, Samolubny…, s. 256. 86 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… urodzenia) i względnej długotrwałości życia populacji, w której strategie te się realizują. Według teorii gier, zastosowanej w badaniach ludzkich strategii uprzejmości i korzyści przez amerykańskiego politologa – Roberta Axelroda60, istotne jest także, czy z punktu widzenia uczestników gra ma charakter gry o sumie zerowej, czy niezerowej i iterowanej (powtarzalnej), a zatem przekonanie, że „obecna rozgrywka nie jest ostatnią”. Zgodnie z takim punktem widzenia, warunkami koniecznymi przy realizacji strategii uprzejmych są zatem: otoczenie przez własne kopie, czyli (w danym czasie i miejscu) dominacja strategii uprzejmych nad tzw. wrednymi, przewaga zysków genetycznych osobnika altruistycznego nad zyskami, jakie z jego działań odnoszą jego krewni (chyba, że współczynnik pokrewieństwa wynosi 1 lub ¾), zdolność rozpoznawania się osobników, świadczących sobie uprzejmości (w tym także zdolność rozpoznawania oszustów), prawdopodobieństwo opóźnionego odwzajemnienia, względna stałość kontaktów międzyosobniczych, względna stałość terytorium wzajemnych świadczeń. Wspomniany Axelrod, prześledziwszy także wśród ludzi stosowalność teorii altruizmu odwzajemnionego w odniesieniu do wojennej zasady „żyj i daj żyć innym”, do powyższych wniosków dodałby jeszcze jeden: przestrzeganie rytuału jako warunek przewidywalności poczynań drugiej strony. Swoje badania zaś skonkludował: Na solidny sukces „wet za wet” złożyła się kombinacja jego uprzejmości, wielkoduszności i przejrzystości. Jego uprzejmość zapobiega wpakowywaniu się w niepotrzebne kłopoty. Jego odwetowość zniechęca drugą stronę od upierania się przy próbach zdrady. Jego wielkoduszność pomaga odbudować współpracę. A jego przejrzystość czyni go zrozumiałym dla drugiego gracza, w ten sposób wywołując długotrwałą współpracę61. Zauważmy, że obie odkryte i opisane szczegółowo postaci działań, „które pociągają za sobą jakiś koszt (np. wymagając ryzyka lub poświęcenia energii), mimo że korzyści odnosi ktoś inny”62, w jawny sposób podpadają pod formułę do ut des, przedstawioną w Szkicu… jako skała, na której wznoszą się społeczeństwa ludzkie. Musiały zatem wyewoluować tą samą drogą, co każde zachowanie, które 60 Axelrod wykorzystał tu program opracowany przez Anatola Rapoporta, nazwany „wet za wet”. Zaczyna on od współpracy grających, a potem powtarza to, co drugi gracz zrobił ostatnim razem, ale przewiduje również zdradę. Żaden ze zgłoszonych później 62 programów nie pobił „wet za wet”, zgodnie z którym wygrywał najuprzejmiejszy gracz, ujawniając logikę współpracy o największym sukcesie ewolucyjnym. Zob. na ten temat: M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75 i n. 61 M. Ridley, O pochodzeniu cnoty…, s. 75. 62 F. de Waal, Bonobo i ateista…, s. 44. 87 �Laboratorium Kultury 5 (2016) zwiększa sukces reprodukcyjny w danej populacji, drogą doboru naturalnego. Jednak ich odniesienie do człowieka, jak w przywołanym zdaniu Haldane’a i jak uczyniła to, wywodząca się od Edwarda O. Wilsona, socjobiologia, która z pomocą koncepcji altruizmu krewniaczego Hamiltona i determinizmu genetycznego starała się wyjaśnić nie tylko ludzki nepotyzm, ale i zachowania rodzicielskie, korporacyjne, militarne, dyplomatyczne, wykazując naszą zależność od ewolucyjnego dziedzictwa63, wzbudziło głęboki sprzeciw przedstawicieli nauk społecznych i licznych rzesz humanistów. O ile zatem społeczno-naukowa zgoda na obecność altruizmu wśród zwierząt wreszcie zaistniała, o tyle wnioski na temat jego adaptacyjnego charakteru u człowieka zostały zawetowane. Tę fazę gwałtownego wybuchu antroponegacjonizmu64 lat 70. XX w. dobrze skwitował socjolog Pierre L. van den Berghe, zauważając: „Panowało powszechne przekonanie, że można zrozumieć zachowanie się człowieka bez brania pod uwagę faktu, że ludzie są zwierzętami”65. To przekonanie dzisiaj mocno osłabło, a wyższość ludzkiego altruizmu nad zwierzęcym argumentuje się współcześnie w taki oto sposób: „Zwierzęta żyjące w grupach również stosują się do pewnych norm społecznych […]. Ale te normy nie występują u poszczególnych osobników w formie oderwanych reprezentacji. Zwierzęta stosują się do norm grupy bez zdawania sobie sprawy z ich istnienia”66. Uchylając w tym miejscu odpowiedź na pytanie, czy tworzenie oderwanych reprezentacji jest warunkiem koniecznym postaw moralnych, przejdźmy do ustaleń bezpośrednio już wykazujących zależność między ewolucyjnie nabytą skłonnością do współpracy i wymiany świadczeń, a zasadami życia społecznego. Biologiczne podstawy wzajemności. Rozstrzygnięcia Newralgiczna, jak pokazano, kwestia biologicznych źródeł moralności człowieka uzyskała dzisiaj niemal jednoznaczne rozstrzygnięcie. Przyczyniły się do tego szczególnie biologia molekularna, neuronauki oraz psychologia ewolucyjna. Ta pierwsza w sposób raczej nie budzący wątpliwości ustaliła wspólnotę Por. m.in.: K. Szymborski, Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Antroponegacjonizm – termin stosowany przez Fransa de Waala i pojmowany jako „aprioryczne odrzucenie istnienia wspólnych cech ludzi i zwierząt”. F. de Waal, Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013, s. 91. 65 P.L. van den Berghe, Łączenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991, s. 322. 66 P. Gärdenfors, Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010, s. 199. 63 64 88 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… naszych i szympansich genów, uprawomocniając w ten sposób rozważania nad ewolucyjnym dziedzictwem człowieka i zasadność obserwacji małp człekokształtnych jako źródła wiedzy o „dżungli” w nas samych67. Druga, dzięki skutecznym metodom badawczym i technikom analizy reakcji mózgu na różne bodźce, buduje podstawy wnioskowania o społecznych zachowaniach ludzi, ta ostatnia zaś, czerpiąc z ich dokonań, ale również teorii społecznych, antropologicznych i psychologicznych, najwyraźniej zmierza do syntezy faktów społecznych, fizycznych i psychicznych, jaka roiła się Marcelowi Maussowi w koncepcji l’homme totale. Gwałtownie rozwija się neuronauka społeczna – neuronaukowcy interesują się społecznym światem człowieka, uznawszy, iż badanie aktywności mózgu nie wystarcza dla rozpoznania tajemnic ludzkiego umysłu. Konsolidacja całej dotychczasowej wiedzy biologicznej pozwala dzisiaj na reinterpretację społecznej teorii wymiany, opartej na świadczeniach i przeciw-świadczeniach, tak absorbującej Marcela Maussa. Do najważniejszych rozstrzygnięć należą tu: • Towarzyskość i uspołecznienie ludzi, a także skłonność do współpracy i opieki nad innymi w dużej mierze są efektami ewolucyjnych zmian specyficznych dla mózgów ssaków oraz presji selekcyjnej, której ssaki podlegają od ok. 350 milionów lat68. • U wszystkich zwierząt obwody neuronalne stanowią podstawę do samoopieki (self-caring) i dobrostanu (well-being)69. Samolubność stanowi zatem stan wyjściowy życia i warunek przetrwania organizmu. • Jedną z ewolucyjnie przetestowanych i skutecznych dróg samoopieki są zachowania kooperatywne, za które odpowiadają wykryte w mózgu mechanizmy neuronalne. „Przychodzimy na świat wyposażeni w obwody służące do interakcji społecznych”70. • Odpowiedzialne za doświadczanie cudzych emocji oraz rozumienie powodów działań innych są neurony lustrzane, obecne w mózgach ludzi, bonobo i szympansów zwyczajnych (oraz innych zwierząt społecznych, jak makaki)71. • Neurony lustrzane mają istotny udział w istnieniu teorii umysłu, dzięki Por. L. Stone, P. Lurquin, Geny, kultura… Tamże, s. 35. 69 P. Churchland, Moralność mózgu…, s. 34. 70 M. S. Gazzaniga, Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013, s. 124. 71 G. Rizzolatti i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, nr 3 (2); M. S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011, s. 184 i n. 67 68 89 �Laboratorium Kultury 5 (2016) której rozumiemy, iż inni mają umysły, intencje, pragnienia, stany psychiczne72, co pozwala na utożsamienie się z innymi istotami (np. w odczuwaniu bólu, wstydu, radości). • Człowiek ma wrodzony zmysł moralny (różny od tego, co rozumiemy przez cnotę). W toku ewolucji u ludzi ukształtowały się dwie zdolności niezbędne do prowadzenia przedłużonej wymiany społecznej opartej na regule wzajemności: umiejętność powstrzymywania się od działania przez pewien czas (czyli odraczania gratyfikacji) oraz zdolność karania oszustów w sytuacjach wymiany społecznej73. • Istnieje grzbietowo-boczny obszar kory przedczołowej hamujący zachowania egoistyczne (Antonio Damasio)74. Ma on istotny wpływ na poczucie tego, co sprawiedliwe, na odpłatę i odwzajemnianie przysług. • Podstawę wielu różnych wariantów uspołecznienia stanowi oksytocyna (peptyd – łańcuch aminokwasów), zawiadujący siecią adaptacji do opieki nad innymi75. • Neuronalną platformą moralności jest przywiązanie (chęć do bycia z innymi i ból odczuwany w obliczu rozłąki). • Odwzajemnianie opiera się na przywiązaniu i wrodzonej potrzebie wzajemności. Jest to emocja stanowiąca wyjściowe spoiwo społeczne. • Neurobiologia sądów moralnych opiera się na uniwersalnych i wrodzonych modułach moralnych76: module wrażliwości na cierpienie, wzajemności, hierarchii, więzi koalicyjnej i czystości. Ich wytworem są intuicyjne sądy moralne. Chociaż każdy z wyliczonych modułów ma swój udział w powstawaniu intuicyjnych sądów moralnych, modyfikując relacje społeczne, w tym miejscu warto przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi Gazzanigi, odnoszący nas 72 Na ten temat szeroko M. Tomasello, Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002 oraz m.in. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa… 73 M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137 74 A. Damasio, W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. 75 Rolę tego peptydu szczegółowo opisuje Patricia Churchland, zwolenniczka teorii wpływu opiatów na relacje społeczne. Por. P.S. Churchland, Moralność mózgu… 76 Badacze modułów moralnych, Leda Cosmides, John Tooby (prekursorzy) oraz Jonathan Haidt i Craig Joseph definiują moduły „jako niewielkie programy typu wejście-wyjście, umożliwiające szybkie, automatyczne reakcje na konkretne bodźce środowiskowe”. M.S. Gazzaniga, Istota człowieczeństwa…, s. 137. 90 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… bezpośrednio do rozważań Maussa na temat źródeł składania broni i podjęcia współdziałania. Angażujemy się w wymianę opartą na wzajemności z osobami, którym ufamy, oraz mamy zaufanie do tych, którzy odwzajemniają przysługi. […] Wśród emocji moralnych związanych z wzajemnością wymienić można współczucie, pogardę, gniew, poczucie winy, wstyd i wdzięczność. Współczucie może zapoczątkować ów proces, motywując jednostkę do zaangażowania się w wymianę […]. Gniew skłania nas do karania oszustów – stanowi reakcję na nieuczciwość i może nas popychać do działań odwetowych. Pogarda to spoglądanie z góry na ludzi, którzy za mało się starają albo nie dorastają do głoszonych przez siebie ideałów – to poczucie wyższości moralnej nad takimi osobami. Pogarda osłabia inne emocje, takie jak współczucie, zmniejszając szanse na wymianę. Wdzięczność rodzi się na skutek wymiany, ale odczuwamy ją także wobec tych, którzy demaskują oszustów. […] Cnoty, które wywodzą się z intuicyjnego przestrzegania zasady wzajemności, to poczucie sprawiedliwości, uczciwość, rzetelność i cierpliwość. Należy jednak podkreślić, że odwzajemnianie przysług nie opiera się na wrodzonym poczuciu sprawiedliwości, lecz na wrodzonej potrzebie wzajemności77. […] Przetrwały te jednostki i grupy, które skutecznie rozwiązywały takie problemy moralne78. Powyższe ustalenia można uzupełnić szeregiem dowodów nie pochodzących od neuronaukowców, ale np. od etologów, jak Frans de Waal, czy Jane Goodall79, dokumentujących potrzebę wzajemności bez ingerencji w obwody mózgowe ludzi i zwierząt. Wyniki różnych podejść badawczych intersująco przedstawia Matt Ridley w książce O pochodzeniu cnoty, formułując wszakże analogiczne do powyższych wnioski. Zajmujący jest zwłaszcza rozdział omawiający dzielenie się żywnością wśród szympansów i ludzi, a uwzględniający także obyczaje innych ssaków. Powołując się na de Waala – że: „szympansy »posiadają koncepcję handlu«. Dzielą się żywnością […] w celu przypochlebienia się, otrzymania odwzajemnionych korzyści w przyszłości i ogólnie rzecz biorąc, obrony swojej reputacji cnotliwego”80, Ridley zauważa, iż „najbardziej fundamentalnie bezinteresowną i społeczną czynnością jest dzielenie się żywnością; jest to samą Tamże, s. 140. Tamże, s. 148. 79 Np. J. Goodall, Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 80 M. Ridley, O pochodzeniu…, s. 117. 77 78 91 �Laboratorium Kultury 5 (2016) podstawą społeczeństwa”81. Jego konkluzja jest z ducha maussjańska – „dar jest bronią, gdyż stwarza zobowiązania”82. Teza o ewolucyjnych, biologicznych podstawach daru, rywalizacji i współpracy opartych na emocjach i wrodzonej potrzebie wzajemności została udowodniona przez nauki empiryczne. Stawia to stary Szkic… Maussa w nowym świetle – jego intuicje zostały potwierdzone, a zarzuty Lévi-Straussa, że porządek uczuć, aktów woli i marzeń „są zjawiskami zewnętrznymi względem pola badań”83 można dzisiaj oddalić. To idea nowoczesnej interdyscyplinarności. Nie oznacza to jednak, że całość życia społecznego opiera się tylko na ewolucyjnie wykształconej potrzebie wzajemności. Tu, oczywiście, trzeba zgodzić się z zastrzeżeniami Maurice’a Godeliera wobec koncepcji Maussa i jego stwierdzeniem, że „Społeczeństwo ludzkie wyprowadza swoją egzystencję z dwóch źródeł – jednym z nich jest wymiana i umowa, drugim – wszystko pozostałe, co nie podlega umowie i opiera się na przekazie”84. Na przekaz ten składa się wszystko, co odróżnia ludzki sposób życia od egzystencji innych zwierząt społecznych. Choć osobiście nie mam wątpliwości, iż było to dla Maussa oczywiste, warto podkreślić – kultura ma znaczenie. To ona decyduje o różnorodności ekspresji uniwersaliów, dzielonych przez nas ze zwierzęcymi przodkami. Dlatego istotnym jest odróżnienie moralności od cnoty. „Cnoty to zachowania, które są cenione przez dane społeczeństwo jako moralne i które można sobie przyswoić”85. Cnót uczymy się od swoich współplemieńców, nabywamy ich przez uczenie się i naśladownictwo wzorów, obowiązujących w konkretnym systemie. Nie są uniwersalne, ale partykularne. Niektóre kultury, co trafnie rozpoznała już Ruth Benedict, przykładają większą wagę do rywalizacji, inne do pokojowej współpracy. Bywają oparte na różnych modułach, łączonych w różnych kombinacjach. Nie wszędzie, jak w cywilizacji zachodniej, jednostkowa przyjemność, honor i pokonanie przeciwnika w agonie budują prestiż. Istnienie ewolucyjnych fundamentów moralności nie przekłada się zatem na homogeniczność kultur. Ale, jak trafnie diagnozuje to społeczna neuronauka, to nie zachowania różnią nas o siebie, tylko ich teorie i przyznawana im waga. A „Zrozumienie, że nasze teorie i wartość, jaką im przypisujemy, stanowią źródło wszystkich naszych konfliktów, Tamże, s. 106. Tamże, s. 145. Co znamienne, Ridley powołuje się na Maussa tylko raz, inni biologowie, psychologowie i neuronaukowcy, śledzący zasady wymiany społecznej zdają się nie wiedzieć w ogóle o jego istnieniu. 83 C. Lévi-Strauss, Wprowadzenie…, s. 34. 84 M. Godelier, Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010, s. 48. 85 M.S. Gazzaniga, Kto tu rządzi…, s. 149. 81 82 92 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… byłoby ważnym krokiem ku osiągnieciu zgody między ludźmi mającymi różne systemy przekonań”86. Istnieje nadzieja, że upowszechnienie wiedzy o zachowaniach jako tym, co ludzi łączy, a nie dzieli, a co całą swą badawczą aktywnością starł się wykazywać Marcel Mauss, pozwoli na jego głębsze zrozumienie przez współczesnych. Bibliografia Bernard A., Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, PIW, Warszawa 2006. Berthoud G., Homo maussianus: totalite ou dissociation?, „Revue du M.A.U.S.S.” 2010/2, nr 36, s. 503–520. Benedict R., Wzory kultury, przeł. J. Prokopiuk, PWN, Warszawa 1966. Carter G.G., G.S. Wilkinson, Food sharing in vampire bats: reciprocal help predicts donations more than relatedness or harassmen, „Proceedings of the Royal Society B” 280: 20122573. http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2012.2573. Churchland P.S., Moralność mózgu. Co neuronauka mówi o moralności, przeł. M. Hohol, N. Marek, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Damasio A., W poszukiwaniu Spinozy. Radość, smutek i czujący mózg, przeł. J. Szczepański, Rebis, Poznań 2005. Dawkins R., Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 1996. Dzimira S., Marcel Mauss: savant et politique, Collection: TAP/Bibliothèque du M.A.U.S.S., La Découverte, Paris 2007. Ewolucjonizm, hasło w: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ewolucjonizm_(biologia), [dostęp: 22.07.2016]. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, przeł. T. Komendant, Aletheia, Warszawa 1993. Gärdenfors P., Jak Homo stał się sapiens. O ewolucji myślenia, przeł. T. Pańkowski, Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2010. Gazzaniga M.S., Kto tu rządzi – ja czy mój mózg?, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2013. Gazzaniga M.S., Istota człowieczeństwa. Co sprawia, że jesteśmy wyjątkowi, przeł. A. Nowak, Smak Słowa, Sopot 2011. Goodall J., Przez dziurkę od klucza: 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe, przeł. J. Prószyński, Prószyński i S-ka, Warszawa 1995. 86 Tamże, s. 152. 93 �Laboratorium Kultury 5 (2016) Godelier M., Zagadka daru, przeł. M. Hoffner, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Haggis – nadziewany żołądek, http://podroze.gazeta.pl/podroze/ 56,114158,10427428,haggis-nadziewany -zoladek,,1.html Kropotkin P., Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju, przeł. J. Hempel, „Słowo”, Łódź 1946 Leacock S., The Ethnological Theory of Marcel Mauss, „American Anthropologist” 1954, t. 56, nr 1, s. 58–73. Lejman J., Ewolucja ludzkiej samowiedzy gatunkowej. Dzieje prób zdefiniowania relacji człowiek – zwierzę, UMCS, Lublin 2008. Lévi-Strauss C., Wprowadzenie do twórczości Marcela Maussa, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian i J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Idea śmierci wpajana przez zbiorowość i jej wpływ na ciało jednostki (Australia, Nowa Zelandia), w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Krol, K. Pomian i J. Szacki Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Mauss M., Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społeczeństwach archaicznych, w: tegoż, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Wydawnictwo KR, Warszawa 2001. Nietzsche F., Ludzkie, arcyludzkie, t.1, przeł. K. Drzewiecki, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2006. Propp W., Morfologia bajki, przeł. W. Wojtyga-Zagórska, Książka i Wiedza, Warszawa 1976. Ridley M., O pochodzeniu cnoty, przeł. M. Koraszewska, Rebis, Poznań 2000. Rizzolatti G. i in., Premotor cortex and the recognition of motor action, „Cognitive Brain Research” 1996, vol. 3 (2), 131–141. Rzewuski H., Pamiątki Soplicy, Ossolineum, Wrocław 2009. Schopenhauer A., Erystyka czyli sztuka prowadzenia sporów, przeł. B. i L. Konorscy, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984. Stone L., Lurquin P.F, Geny, kultura i ewolucja człowieka. Synteza, przeł. W. Branicki, W. Więckowski, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2009. Szacki J., Historia myśli socjologicznej. Część pierwsza, PWN, Warszawa 1981. Szybalski W., Rewolucja genetyczna na przełomie XX i XXI wieku, „Kosmos. Problemy Nauk Biologicznych” 2000, nr 3, s. 385–394. Szymborski K., Poprawka z natury. Biologia, kultura, seks, Prószyński i S-ka, Warszawa 1999. Tarkowska E., Ciągłość i zmiana socjologii francuskiej. Durkheim, Mauss, Lévi-Strauss, PWN, Warszawa 1974. Tatarkiewicz W., Historia filozofii. Filozofia XIX wieku i współczesna, wyd. 3, PWN, Warszawa 1968. 94 �Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska, Do ut des. Teoria daru Marcela Maussa… Tomasello M., Kulturowe źródła ludzkiego poznawania, przeł. J. Rączaszek, PIW, Warszawa 2002. van den Berghe P.L., Łaczenie paradygmatów: biologia i nauki społeczne, w: Człowiek, zwierzę społeczne, wyb. B. Szacka, J. Szacki, przeł. K. Najder, B. Szacka, J. Szacki, Czytelnik, Warszawa 1991. Waal de F., Małpa w każdym z nas. Dlaczego seks, przemoc i życzliwość są częścią natury człowieka?, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2015. Waal de F., Bonobo i ateista. W poszukiwaniu humanizmu wśród naczelnych, przeł. K. Kornas, Copernicus Center Press, Kraków 2014. Waal de F., Małpy i filozofowie. Skąd pochodzi moralność?, przeł. B. Brożek, M. Furman, Copernicus Center Press, Kraków 2013. Abstract Do ut des. Marcel Mauss’ theory of gift and the biology of cooperation The article aims to reinterpret Marcel Mauss’ theory of gift with the help of modern science – evolutionary biology, neuroscience and evolutionary psychology. It refers to the main concepts of the theory of gift, which, according to Mauss is based on the rule of do ut des. The article points out the reasons for its relevance and proposes a thesis that Mauss’ ideas of morality, upon which social relations are built, have a basis in evolution. This thesis is established on the basis of findings of contemporary biology. Keywords: biology of cooperation, animal altruism, exchange of gift, genetics, neuroscience Dobrosława Wężowicz-Ziółkowska Dr hab. prof. nadzwyczajny w Instytucie Nauk o Kulturze i Studiów Interdyscyplinarnych UŚ; kulturoznawca, folklorystka, teoretyk kultury. Od 1996 r. współredaktorka, a od 2004 redaktor naczelna „Tekstów z Ulicy”. Redaktor serii Studia o Kulturze Wydawnictwa Uniwersytetu Śląskiego, w badaniach skupiona na ontologii idei i metodologii badań nad ich szerzeniem się (mity, folklor, mody kulturalne, dyskursy naukowe) oraz na komunikacji kulturowej w kontekście teorii systemów i nowej biologii. Autorka pierwszej w kraju monografii dotyczącej memetycznej teorii kultury (Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Katowice 2008). 95 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/247d0983d5e25c7f60377bf5401ff71e.pdf 6d7c94f9a537d039c60b4abab5ce62a0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2134 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1982 Title A name given to the resource Documentation and Information in Ethnological Sciences in Poland / LUD 1995 t.79 Description An account of the resource LUD 1995 t.79, s.87-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁAWA vol. 79, 1995 KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Centre of Ethnographic Polish Ethnological Documentation and Information Society Łódź DOCUMENTATION Introductory AND INFORMATION IN SCIENCES IN POLAND ETHNOLOGICAL Remarks Scientific information is an integral part of all scholarly activities. In this paper - in agreement with mainstream nomenclature - by the concept of scholarly information we mean collecting resource data and scientific records, their documentary processing, searching and information as well as the reproduction and distribution of material records (cf. Skalski 1976, p. 81 - 86). This is why for the last several of years, the term "documentation" has often been removed from the name of many institutions founded to gather records and information, on the grounds that it is implied by a wider concept - "information". For example, the name of Ośrodek Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk [Center of Scientific Documentation and Information of Polish Academy of Sciences] (ODIN PAN) was changed into Centrum Informacji Naukowej PAN [Center of Scientific Information of PAN]. Ośrodek Dokumenta~ji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society] has retained its original name, which was also maintained in many centers abroad. The documentation-information activity, whose aim in the first place is to help the researchers or any other users of the data to most effectively spend their time, should be adjusted both to the current and future needs of this discipline. To this effect, this activity should be programmed and realized in connection with the intended scientific and practical goals of the institution that it is supposed to serve. At the same time the form and method of transferring information should be adopted to the varying and changing needs of particular users (Poradnik ... , 1977, pp. 9 - 10). One of the conditions of achieving the above goals is to improve the circulation of information within one discipline and to and from the related discipline, both on a local and international scale. This implies improvement of the systems of documentation and development of maximally effective search systems. �88 Ethnological Data Ethnology, like other anthropological sciences as well as his tory and sociology, deals with the activities of humans and the cultures they create. Sources providing information about humans are so diverse that it is difficult to fit them into rigid schemes. As M. Bloch said: "Everything man speaks and writes about, produces or touches may or should disclose something about him" (Bloch, 1962, p. 90). As far as the past activities of man, we trace them, i.e. following the signs visible to our senses that were left behind by phenomena not perceptible at present (Kula, 1968, p. 46). Those traces are written records or material artifacts. When they are located underneath the ground and are studied using excavation methods, they are called archaeological sources. By analogy to the way of isolation of archaeological sources, which constitutes a research method, in literature we can also find some references to "an ethnographic source". In these references it is always stressed that ethnographic sources derived from field studies - as such research is often referred to in ethnographic practice - are "collected" in the outfield, or - as the specialists in social sciences say - they are sources "created" by the researcher, or sources that are "invoked" (recordings of interviews, behavioral observations, or descriptions of the effects of human creative activities). As "invoked", they may be opposed to sources that are "found" that dominate in the work of a historian. To a certain degree, this opposition - which has recently been much emphasized in heuristic considerations - is apparent, for although the invoked sources may inform us more how researchers perceive or estimate certain phenomena and how they are going to respond to them, yet information is always reselected by a researcher inspired by his/her experience and affected by specific problems of the discipline he/she represents. Thus, the subject of scholarship is its product (Baudouin de Courtenay, 1923, p. 26) and a result of the dialogue between the researcher and the object of research. Although ethnographic materials supplied as a result of the field studies are undoubtedly characteristic of ethnology, yet ethnology, particularly that dealing with the development of some realms of culture - as other sciences concerned with the history of culture - employs all possible sources which disclose human activity. They actually become a source, or - as the contemporary anthropology likes to put it - a text of culture - when they are disclosed. In the language of scholarly documentation they are called "primary documents". Primary Documents and Their Archiving Primary materials, which are the source of ethnographic scientific analyses, and are collected by ethnographers and managed by academic ethnological �89 institutions, comprise records of observations, written records or recordings of interviews made by researchers, responses - given by respondents or questioners - to sets of questions in questionnaires, recordings of folklore texts, music, and songs, or products and human behavior fixed on photographs or film. In the whole group of scientific sources of particular importance are museum collections and library collections commonly used in scientific work. While for museum collections, mainly due to their measurable material value, a certain ways of storing their holdings has been developed, and the documentation that accompanied them is now systematically archivized, the fundamental base of sources of ethnological works - recordings of interviews and observations - became the object of work of documentalists only after World War n. Until then these materials, collected during guided interviews mainly with inhabitants of the country, or observation notes were mostly kept in a private notebook of a researcher and were inaccessible till the moment of publication. Indeed, already before the World War II it was believed to be necessary to found folk studies archives, analogous to folklore archives, which had been established in countries such as Estonia and Finland (Zawistowicz, 1933). However, it was only due to the havoc brought by the war and development of the methodology of ethnographic studies (cf. KopczyńskaJaworska, 1971, pp. 201 - 215) as well as the fact that the results of field studies organized by institutions ceased to be the property of researchers, that archives of research materials were set up in most ethnographic research institutions. Unfortunately, so far no uniform and obligatory principles of archivizing the collected research documentation has been specified. The only exception are museums where new arrivals are documented in a similar way (inventory files), yet purchase cards in each museum are different. Likewise, these is no standardized form of photographic and drawing documentation, done both in the field and on the spot, in the museum. Some of the information aquired in the filed is introduced onto the inventory file during the purchase process or some supplementary investigations, and some of it is used when preparing exhibitions. Only in few museums are the museum employees required to turn over detailed notes of descriptive materials to the archive. The situation is much better in the institutes of ethnology which - in most cases - keep the inquiries of investigation in their archives, yet the cataloging methods are diverse and, as a result, the number of archive items does not reflect the actual size of particular collections. Moreover, in these institutions there is no uniform search system. In general, most institutions develop their own cataloging systems, and as a result any user in order to make use of the collection spends a great deal of time finding and learning the rules applied in this particular scientific institution 1. l For the description of the manner of archivizing collections see: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyńska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, pp. 235 - 241. �90 Because of such a diversity, distribution, and multitude of scientific institutions, the importance of centers informing about all scientific studies and collecting and preparing derivative materials is expanding (Kopczyńska-Jaworska, Królikowska, 1971). To meet the needs of specific categories of recipients, different information services have been organized and corresponding forms and methods of work have been adopted. In spite of such a differentiation of the services involved in the process, it is possible to distinguish three main operations: collection, processing, and transfer/distribution of information contained in documents (cf. Dembowska, 1965, pp. 30 - 31). Foundation of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society Since for many years Polish ethnology had not had any central documentation institution, in May of 1968 at the initiative of Prof. K. Zawistowicz-Adamska at the plenary session of the Main Board of the Polish Ethnological Society in Toruń, a resolution was made to set up a Center of Ethnographic Documentation and Information as a division of the Polish Ethnological Society. The Center had its headquarters in Łódź at the Institute of Ethnography (now Ethnology) of the University of Łódź. Prof. Kazimiera Zawistowicz-Adamska was appointed head of the Center2. Her intention was to set up a documentation base concerning the scientific, promotion, and cultural-educational activity directly or indirectly related to the field of ethnography (including the subjects of field studies, central and local publications, periodicals); to preserve the evidence of local researchers and workers, local museum resources; to collect information about special collections: exhibitions, art workshops, small open air museums, museum stations, articles found in provincial ethnographic archives, representative centers of folk art, folk dance and song groups, and scientific institutions and researchers home and abroad. This base would become a source of information for all ethnographic circles and organizers of cultural and educational activities. The letter directed to the authorities of the Polish Academy of Sciences that subsidized the Society read as follows: "we believe that the Center of Ethnographic Documentation and Information initiated within the statutory activity of the Polish Ethnological Society, will be of help in setting up a central archive of the future Institute of Ethnography and Folk Studies". As we know, such an institute has never been founded, in spite of many year after year efforts. The Center started to operate in the fall of 1968, in the beginning subsidized by the Polish Academy of Sciences. This subsidy was supplied for two more 2 Since the mid - 1971 this function has been taken over by B. Kopczyńska-Jaworska. �91 years, and then from 1970 to 1979 its activities were included in the statutory activity of the Society, while later, in the years t 979 - 1989, some of the activities of the Center were financed by the Committee of Ethnological Sciences of PAN (Polish Academy of Sciences). When PAN ceased to provide funds for scientific societies, i.e. since 1982, the activities of the Center have been financed by the Society from funds derived from other sources and from research grants allocated twice a year by the Committee of Scientific Studies (KBN). At the moment of its foundation, the Center commissioned one person, while since 1970 it has had one full-time position, occupied either by one or two persons (each having a part-time job). Depending on the financial condition of the Center, several more people were employed on commisions (the position of the Manager was always unpaid). In the first period, the number of staff often changed 3, to stabilize only in the mid of the seventies when first Ms. G. Ewa Karpińska M.A., then Iwona Wiktor-Grzelakowska M.A. and Maria Niewiadomska M.A. were employed. The last of the three has been working at the institute ever since. In September 1986, after defending her doctoral thesis Ms. Karpińska went to work at the University, and in 1989 Ms. Grzelakowska left the Center as well. Her position was taken by Jolanta Kolińska, M.A. who has been working here until now. Of the employees of the Center, Ms. Elżbieta Królikowska, Iwona Grzelakowska, Maria Niewiadomska all went through an appropriate training in the area of documentation organized by INTE. The last of them also attended post-doctoral studies in documentation at the University of Warsaw. In November of 1977, at the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences, a special Section for Ethnological Documentation was established, where the employees of the Center became actively involved 4. Documentation of CEDI of the Polish Ethnological Society The documentation base of the Center contains mainly derivative materials (also called processed) that either refer to the primary materials or give brief factual information about them; then it also includes documentation cards that are similar information cards, sometimes called by documentalists factual index cards. Most of the documents housed in the Center are arranged in a system of files, which since 1989 are also available as a computer data bases. 3 Between 1968 - 1976, the Center employed as archivists the following persons: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jurga, while as ethnographers: Elżbieta Królikowska, M.A., Elżbieta Putyńska M.A., and Teresa Kulesza-Zakrzewska. The staff turnover was caused, among others, by the fact that for all those who worked in the Center this was their second job. 4 The Sccretary of the group was Teresa Zakrzewska, and since 1984 Maria Niewiadomska M.A. s The Center uses PC computers working in INTERNET. �92 Factual files of the Center contain personal and institutional documentation as well as documents concerning folklore activities. Each of the documentation has a different type of information cards: l. The personal documentation includes the following files: a. personal files of ethnographers and persons employed in the area of ethnography, including members of the Polish Ethnological Society, b. files of local workers - amateur ethnographers, c. file of folk artists 6; 2. The file informing about ethnological institutions comprises: a. the file of Polish ethnographic museums and regional museums possessing ethnographic collections, b. the file of Polish and foreign ethnographic institutions along with the information about people they employ; 3. Files informing about the ethnographic and folklore activity: a. file of ethnographic exhibitions 7, b. file of folklore festivals and events. The source materials for the aforementioned files have been obtained by briefing regular and specialist newspaper and from questionnaires filled in by competent institutions and persons. Some information comes from folders and event programs. In the case of the personal file, another source of materials for the personal file of ethnographers were the data from the "M.A. program m" provided by GUS [Chief Statistical Office]. In the course of collecting the data it appeared that it is far beyond the capacity of the few workers of the Center to process such a large number of files. Thus, it became necessary to concentrate on those areas which were most interesting for the recipients. To meet this criterion, in 1973 - at the suggestion of T. Zakrzewska, M.A. - the work on compiling the files on artists as well as on folklore festivals and events was discontinued, while in 1990 - due to the cost of distribution of questionnaires the recording of ethnographic exhibitions was also abandoned. Still, however, an attempt has been made to update the personal file of ethnographers and ethnographic institution in Poland and abroad 8. The basic activities of the Center involved collecting information about the M.A., doctoral, and postdoctoral theses in the field of ethnology conducted at 6 This file, completed in 1969-1979, contained information about folk artists obtained after the verification of folk artists conducted by the Ministry of Culture and Art in J 972. 7 The file on exhibitions was kept up to date till 1990 through questionnaires sent to various ethnographic institutions. On the basis of answers to the questionnaires, a list was made and then published in "Lud". 8 In the second half of the 70s, the Center, to the order of the Committee of Ethnological Sciences of PAN, prepared an analysis of the employment of graduates of ethnography. �93 the universities and in institutions that belonged to PAN, as well as preparing reviews of Polish ethnological papers. In the Center, the aforementioned papers and theses were analyzed. The outcome of these analyses was publication of Bibliografia etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 [Bibliography of M.A., Ph.D, and post-doctoral theses written in the years 1945 - 1975] (Kulesza, Zakrzewska, 1979), where the papers were presented in a chronological order, or with respect to centers, and according to territorial and factual criteria with no descriptive analysis given. From 1976 to 1987 in "Lud" a list of M.A. theses, relative to centers where they were written, was published, while the list of doctoral and post-doctoral theses was supplemented with a descriptive analysis of the content of each thesis 9. Another area of activity which required even more work was bibliographic documentation. Until 1985, bibliography was collected on index cards (documentation cards) containing a bibliographic description and the code of subject classification. Only some items selected for International Bibliography of the Social Sciences (ed. by UNESCO) and Internationale Volkskundliche Bibliographie (ed. by SIEF) were the subject of a descriptive analysis whose result was noted in the form of descriptors which were to help editors of these bibliographies in making subject indexes. On the basis of the index cards, bibliographies - which supplemented the personal files and the indexes of ethnogeographic names - were prepared for publication 10. Since 1989, bibliographic descriptions have been made using a computer packet of programs MIKRO/ISIS written to the order of UNESCO in 1985. This program is designed for operating textual data bases. Though in practice it is not very convenient, UNESCO supplies it to documentation stations free of charge. The bibliographic notes not only make the grounds for writing bibliographies in papers intended for publication, but also play the role of a bank of bibliographic data which can be used on the spot or in the form of prints made according to the accepted criteria. In 1994, the Center took the possibilities offered by computer data base formation, and at the suggestion of the Minister of Culture and Art, began the task of creating a base whose role would be to inform researches about the 9 This list refers to studies conducted in years 1976 - 1987, see "Lud" vol. 63, 1979, pp. 415 -420; vol. 64, 1980, pp. 388 - 392; vol. 65, 1981, pp. 401 - 406; vol. 66, 1982, pp. 401 - 411; vol. 68, 1984, pp. 404-414; vol. 72, 1988, pp. 310- 324. 10 In general, the following current bibliographies were published: Karpińska, 1980; Niewiadmska, 1982; 1983; 1989 and retrospective bibliographies: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �94 decreasing number of craftsmen and manufacturers cultivating traditional skills. Thus, this base provides information about each person, the place he/she lives, and the field of craftsmanship, conditions of manufacturing, and sale of the articles. This base - created in cooperation between museum employees and cultural activists - contains over 4000 names and can be currently updated. By using the modified ISIS program and owing to the fact that the university has access to INTERNET it is possible immediatly to send collected data to the individuals concerned either at the Ministry or in cultural institutions. A prerequisite for the above is a system of indices that permits fast access to the desired information. Information - Search Language In order to explore the possibilities alTered by the computer it was necessary to develop a specific language of information and search commands. Yet, this task implied numerous problems related to the specific character of the humanities in general, and in particular, to the advancement of ethnological methodology. There is no room here to review the history of ethnology and the series of changes that the subject of ethnology has undergone. Once attention was focused on the evolving products of culture, another time on sets of those artifacts, which formed culture areas. Some researchers were interested not in the artifacts themselves, but rather in the needs they fulfil1ed and the cultural reactions they inspired, leading to the foundation of institutions guaranteeing the continuation of culture. For other researchers the most important questions lay in the world of values and their configurations, hierarchy, developmental processes of cultural models, and their transfer, adaptation, integration, or rejection. And last, but not least, culture has been also studied from the viewpoint of language behavior, transfer of definite messages and reading their meanings, either internal (proper for the studied culture) or external, which is not always realized and universal. Thus, the general perspective of interest is once purely culturological, while at other times - historical or psycho-social in a wide sense of these terms. Each of these perspectives developed dilTerent methodological assumptions and introduced specialist terms and changes to the language of description of basical1y the same cultural reality. Time and again the same, or apparently synonymous terms indicate dilTerent concepts. It is also a common practice that in ethnological papers the terminology accepted in sociology, psychology, or linguistics is used. The applied terms, beside the implied scientific meaning, have also dilTerent "given" meanings. Facing the difficulties described above, the Center had to make some arbitrary decisions when in the 70s it initiated a program aiming at develop- �95 ment of a specialist thesaurus for the needs of ethnography and ethnology. As a result of heated discussions held by a group of specialist teachers, theoreticians and practitioners, a decision was made to elaborate by order of superior authority (er. Poletyło, Bielicka, 1972) a dictionary of key words indispensable in ethnology. The starting point for the project was an analysis of the ethnographic-folklore thesaurus prepared by editors of the German journal "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). To meet the widespread needs of Polish readers and of the Center, in the beginning the work was focused parallelyon compiling a dictionary of key words concerning the issues of the fundamentals of existence, types of economy, and technology (the so-called material culture) and the dictionary of words essential for problems associated with social organization, ritual behavior, ideology, knowledge and art (the so-called social and symbolic culture). Completed in 1993, both parts of the dictionary quite comprehensively cover all issues that are the subject of interest of ethnology 11. This dictionary, in a photocopied form, is distributed by Polish Ethnological Society. This dictionary is not standardized in character. Its main function is to help in cataloguing and searching for documents; thus its function is more pragmatic. It is an open set that can be completed if the need arises. In the Center it is used as a standardized information code in order to quickly and effectively find information, which guarantees a comprehensive application of the possessed documentation. On the basis of this dictionary it would be possible to construct a thesaurus of ethnological sciences for different domains - to cover all questions related to our discipline. Such an attempt would be of the highest value yet it would require a great deal of work and expertise which at present is beyond the capacity of the employees of the Center. Other Ethnological and Folklore Documentation Bases For the present paper to fully inform about the condition of ethnological and folklore documentation in Poland, it is necessary to present, at least in a few words, the bases created outside of the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society. One of the first, already before 1979, to set up a folklore data base was the Polish Department (today a Department of Textual Studies and Grammar of Contemporary Polish of the Polish Institute) of the Maria Curie-Skłodowska University in Lublin. The Department aimed at collecting texts of folk songs, 11 In lhe Department of Ethnology of the Łódź University, on the basis of this dictionary, a dictionary of key words for cataloguing a set of pictures concerning urban environments was prepared - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �96 developing a system of entries, and their generic classification. For those texts, collected on special files, numerous criss-crossing catalogues based on diverse criteria concerning the pragmatics and structure of text were prepared using electronic technology. In the descriptions made using the language of descriptors, all features of texts which in view of the genealogy of folklore might be considered distinctive, were taken into account, along with other different features that for many reasons are important for people interested in this type of folklore. The descriptions made, beside the search function, are also helpful in a semantic analysis of texts (Bartmiński, 1979). At present, particularly advanced are the studies on descriptor semantics of carols coming from the field studies conducted by the Department, as well as carols published by many publishing houses, including both folk and church and national carols. At present, the file of carols includes ca. 5000 index cards. Beside serial descriptors indicating the so-called matrix of the text, there are also pragmatic descriptors concerning the fields of generic qualification, relation of the text to the situation in which it was produced, the role of text in the process of folklore communication (where, among others, the intention implied in the content and the structure of the text is taken into account), etc. Structural-textual descriptors describe the subject of the text, the figures present, the sender and recipient of the text, etc. The catalogue they have developed should also serve as a practical test for the systematics of works based on a computer-supported facet-descriptor system. At the present stage of the work advancement of the catalogue, the computer program permits printing a few draft indices containing standardized incipits, lists of performers, indexes of cities where the folk carols were noted down, a list of sources where to find a given carol, topic motifs, and indexes of figures. It is supposed that the final stage of the work will be compilation of one thesaurus of descriptors (Bartmiński, Drozdowski, 1995). In 1983, the Department of the Ethnography of Slavs (today's Institute of Ethnology) of the Jagiellonian University set up a data base PROKES containing unpublished sources (field interviews, dissertations, photos, drawings, maps) concerning the folk culture of the Polish Carpathian, that are housed in many research institutions. As the first, articles from the collections of the Department were subjected to analysis, then most collections of the Cracow Laboratory of Folk Art Documentation of the Institute of Polish Art of PAN, and collections of the Ethnographic Museum in Cracow. Collections of other institutions will be added to the base whenever a possibility arises to employ appropriate staff members. Since 1983 to 1994, over ł 3 000 sources were processed. In the PROKES system, the starting point is an index card of the source which gives all search categories (localization, the date of origin, author of the source, topic) along with the description of the content of the source written in an non-standardized language. Among the search categories, the most impor- �97 tant is the subject catalogue, i.e. a list of topics related to the subject of interest of ethnography. This catalogue, numerically coded, is very helpful in classifying and searching for appropriate material. Though it has an open structure, it is general in character (all ethnographic questions are classified in 19 main sections and 172 specific subsections) (Duszeńko, Heller, 1988). Practice has shown [hat the degree of specification of the subject catalogue is time and again quite insufficient to obtain the required specific information, while the description of the source content - that is to aid the above - because of the ambiguity of the terms used does not adequately identify the phenomena of interest for the recipient. This is what triggered compilation of the hierarchic-subject tables of key-words. Already in print is the first volume of the dictionary containing such entries as ethos, rituals, demonology, magic, medicine. For the subsequent volumes the following entries have already been described: dwelling interior, ethnographic groups, rural and provincial professional groups, system of affinity, economic cooperation. As it is easy to guess, in this kind of base the second essential search criterium is the locality. In the first stage of this base formation, a list of 2800 towns was compiled, all considered to be localized on the territory of the Carpathians. In 1994, another stage of work began, involving historic characterization of these towns, which would later serve as the basis for making a list of distinctive features to be additionally introduced to the base. This information would concern the period when a particular town was founded, its subsequent administrative, state and church affiliation, and if possible - ethnoregional classification (inf. C. Robotycki). The difference between the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg, that has been created since 1986 in the Editorial Office of the Polish Ethnological Society and those previously discussed is that its index refers not only to the place concerned (volume, page) where the desired information appears, but also provides a printout of this particular fragment of the text. This is possible, because a complete set of texts (apart from songs and melodies processed in the described data base in Lublin) has been introduced to the data base as these texts are treated as "textual data base". Now, the Editorial Office localized in Poznań is in the course of introducing into the computer data base of the textual content of Kolberg's works. By the end of 1994, 34 volumes out of the 67 published ones were introduced using a specially designed language of texts description SCRIPT-WORK. The textual data base contains not only the texts of particular volumes, but also over 150 different definitions which, for example, code the beginning and end of the paragraph, page, reference, line, musical scores, or a sentence - so that the computer might precisely run such operations as sorting and contextual searching - as well as the whole physical structure of the text for any possible editorial purposes. 7 - Lud t. LXXIX �98 Both the data base of songs and folk culture of the Carpathian as well as the data base of Dzieła wszystkie [Complete Works] of Oskar Kolberg were initially written using computers (RIAD-32) working on the batch processing mode, which prevented the run of conversational program due to a lack of access to any network, and required a specific coding of information available in the form of print-outs. Upon gaining the access to the IBM 4381 computer and implementation of the INTERNET system at the Adam Mickiewicz University, the Editorial Office of Oskar Kolberg Complete Works had to adjust the data base to a new equipment and to international norms of textual base formation. So, in 1995 the Editorial Office started to recode and translate the existing data base into the SGML system (Structural Generalized Markup Language) which is consistent with the international standard. This work being completed, the base of Oskar Kolberg's Complete Works will be added to the INTERNET system. In the future, provided adequate equipment is available, the Editorial Office base will be fully multimediacapable and would record and process texts, musical scores, and graphics (Przewoźny, 1993). One of the first to apply personal computers for accumulating data base was the Institute of the History of Material Culture (today's Institute of Archaeology and Ethnology) of the Polish Academy of Sciences. In 1985 it started a base of iconographic data of a set of 6120 photographs documenting the life of a peasant family. This set consists of reproductions of photos sent by 562 persons for a competition announced by an agricultural journal. Besides the cataloguing information (the specification of the photo) the base comprises some data related to what is on the photo (e.g. a house, a family photo, a wedding picture); for the description Fox Base III Plus (Marczak, 1990) was used. This information permits finding the pictures that are of interest for as quickly as possible. All the aforementioned attempts at applying electronic techniques as auxiliary tools for searching the source materials make Polish ethnologists familiar with the possibilities, offered by modern technology. Due to economic reasons, however, a few more years will elapse before we are able to fully use the multimedia systems; only then will Polish ethnology face the problem of cultural hypertexts (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAPHY Bartmiński 1979 J. Założenia deskryptorowej semantyki tekstów folkloru [The Fundamentals of Descriptor Semantics of the Folklore Texts], "Literatura Ludowa" fasc. 4/6, pp. 3 - 8. �99 Barmiński J., Drozdowski A. in print Z prac nad katalogiem kolęd polskich. Work on the Catalogue of Polish Systematization of Carols]. Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz C. 1923 Materiał naukowy i przedmiot Kryteria opisu Carols. Criteria etnologii kolęd [On the for the Description and i systematyki [Scientific Material and the Subject of Ethnology J, "Lud" vol. 20. Bloch M. 1962 Pochwała historii, czyli o zawodzie historyka [A Eulogy to History, or on the Profession of a HistorianJ, PWN. Blaszczyk M., Karpińska E. G., Kopczyńska-Jaworska 1979 Duszeńko-Król 1988 Prohlemy B., Zakrzewska T. [The Problems of Documentation Information J, "Lud" vol. 63, pp. 234 - 258. dokumentacji and Ethnographic E., Heller K. PROKES - haza i informacji danych etnograficznej o źródłach archiwalnych dotyczących kultury ludowej [PROK ES - Data Base on Archival Sources on Folk Culture of the Polish CarpathianJ, "Etnografia Polska" vol. 32, fasc. 2, pp. 94 - 119. Karpat Polskich Hlebowicz A. etnografii polskiej za lata 1926 -1933 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1926 - 1933J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Łódź - Wrocław. Jasiewicz Z., Kłodnicki Z. 1993 Przed 100-/eciem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego [Before the 100th-anniversary of the Polish Ethnological Society J, "Lud" vol. 76, pp. 13 - 19. Karpińska G. E. 1980 Bih/iowafia etnografii polskiej za lata 1970-1975 [Bibliography of Polish Ethnography for the Years 1970-1975J, Ossolineum, Wrocław. Karpińska G. E., Niewiadomska N. 1986 Bihliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 -1980 [Bibliography of the Content of "Literatura Ludowa" for Years 1957 - 1980J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Bih/iowafia zawarto.l:ci "Ludu" za lata 1895 -1985 [Bibliography of the Content of 1988 "Lud" for the Ycars 1895 - 1985J, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław. Ku/tura .I:rodowisk miejskich. Problemy metodologiczne [The Culture of Urban 1993 Environments. Methodological ProblemsJ, Acta Universitatis Lodziensis. Folia Ethnologica No 7, Łódź, pp. 117-125. Kopczyńska-Jaworska B., Królikowska E. 1988 Uwagi o stanie źródeł pochodnych w etnografii [Remarks on the Condition of the Derivative Sources in Ethnography J, in: Stan i potrzehy informacji naukowej w naukach społecznych. Materiały z III sympozjum pracowników informacji naukowej P AN i CzecllOsłowackiej Akademii Nauk. Zakopane 12 -15./0.1970 [The Present Condition and Needs in the Field of Research Documentation and Information in Social Sciences. Procedings of the 3rd Symposium of Documentation and Information Staff of the Polish and Czechoslovak Academies of Sciences, Zakopane, October 12-15, 1970J, ODIN PAN, Warszawa, pp. 271-274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska M. 1993 1993 Bihliografia Der polnische elhnographische Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfiir ( I VB), Kula W. 1958 in: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Bremen, pp. 25 - 33. Rozważania o historii [Considerations about HistoryJ, Papiere Bibliographie PWN, Warszawa. �100 K ulcsza-Zakrzewska 1979 T. Bibliografia nanych and post-doctoral prac magisterskich, theses i habilitacyjnych doktorskich w latach 1945 -1975 [Bibliography polskich written in the years 1945 - 1975], wyko- of M.A., Ph.D, PW N, Warszawa. l-L. Lebravc 1995 Niewiadomska 1982, etnograficznych na uniwersytetach 1983 1984 Reflexion sur I'Hypertexte, recherche M. et de la technologie, "Culture et rcchcrche" No 51, pp. 5-6 (Mission Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961 - 1969 [Bibliography of Polish phy for the years 1961-1969], Part 1,2, Ossolineum, Wrocław. Bibliogrą{ia patobalcanica de la Paris). 2 [Bibliography Ethnographica Carpatobalcanica 2], Brno, pp. 82 - 9 J. Ethnogra- Ethnographica Car- B. Marczak 1990 Dawna fotografia Historii Kultury ludowej [Past Laboratory in Warsaw polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu Materialnej PAN w Warszawie jako źródlo Photos of the Polish Village in the Archival EtnografJi Instytutu do badania kullury Collections of the of Ethnography of the Institutc of the History of Material Culture PAN as Sources for Studying Folk Culture], "Etnografia Polska" vol. 34, fasc. 1- 2, pp. 201 - 206. M., Bielicka L. Poletyło 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tesaurusów dla sieci lNIE [Mcthodology and Organization of the Structure of Thesaurus System for the Inte Net], INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Przewoźny 1993 Poradnik pracownika Worker of Scientific, W. Podstawowe [Basic "Lud" Skalski naukowej. technicznej i ekonomiczne; [Aids to the and Economic Information], PWN, Warszawa. informac;i Technical załoienia komputerowej Assumptions of a Computer vol. 76, p. 59 - 66. bazy danych Data Dzieł wszystkich base of Oskar Kolberg's Oskara Kolberga Complcte Works], G. 1976 Zawistowicz 1933 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii gra phy], "Lud" vol. 60, p. 81 - 100. [Iconographic Documentation in Ethno- K. Polskie Archiwum 8, No 1, pp. Ludoznawcze [Polish Archives of Folk Studies], "Wiedza i Życie" 18 - 29. Translated by Marek Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/16ce3dcd50193708150dfc0001717381.jpg a649c1979e26a24034c907ad4db003a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dojenie owiec na hali / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource hodowla zwierząt ; pasterstwo ; mleczarstwo ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia dojenie owiec przez trzech mężczyzn Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_S.1.B.5_01 Bieszczady Brzegi Górne dawniej Berehy Górne hodowla zwierząt mleczarstwo okolice Ustrzyk Dolnych owce pasterstwo udój wypas zwierzęta gospodarskie https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c726dd91e19af64f87be0c57e5b5ee5f.pdf 863eb82da04904fef1e28bcb4c55774c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2107 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Subject The topic of the resource dokumentacja etnograficzna infomcja etnograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1956 Title A name given to the resource Dokumentacja i informacja w naukach etnologcznych w Polsce/ LUD 1995 t.78 Description An account of the resource LUD 1995 t.78, s.113-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kopczyńska-Jaworska, Bronisława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, BRONISŁA Ośrodek WA KOPCZYŃSKA-JAWORSKA Dokumentacji Etnograficznej t. 78, 1995 i Informacji PTL Łódź DOKUMENTACJA I INFORMACJA W NAUKACH ETNOLOGICZNYCH W POLSCE Kilka uwag wstępnych Informacja naukowa jest integralną częścią wszelkiej działalności naukowej, przy czym należy podkreślić, że zgodnie z dominującymi ustaleniami nomenklaturowymi pod pojęciem informacji naukowej rozumiem zarówno gromadzenie danych źródłowych, dokumentów naukowych, ich dokumentacyjne opracowywanie, jak również poszukiwanie i wyszukiwanie informacji oraz reprodukowanie i rozprowadzanie materiałów dokumentacyjnych (pOr.: Skalski, 1976, s. 81 - 86). Stąd też od paru lat z nazw instytucji służących dokumentacji i informacji w wielu przypadkach usunięto termin "dokumentacja" uznając, że mieści się on w szerszym pojęciu "informacji". Na przykład zmieniono nazwę Ośrodka Dokumentacji i Informacji Naukowej Polskiej Akademii Nauk (ODIN PAN) na Ośrodek Informacji Naukowej (OIN PAN). W przypadku Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego pozostaliśmy przy pierwotnej nazwie, utrzymywanej zresztą w wielu ośrodkach na Zachodzie. Działalność dokumentacyjno-informacyjna, zmierzająca w pierwszym rzędzie do lepszego wykorzystania czasu pracownika nauki lub innego użytkownika danych, powinna być przystosowana do bieżących i perspektywi~znych potrzeb dyscypliny. W tym celu należy ją programować i realizować w ścisłym powiązaniu z planowanymi zadaniami naukowymi i praktycznymi instytucji, której ma służyć. Jednocześnie powinna być dostosowana formą i metodą przekazywania informacji do zróżnicowanych i zdynamizowanych potrzeb określonych użytkowników (Poradnik ... , 1977, s. 9 - 10). Jednym z warunków realizacji powyższych celów jest usprawnienie obiegu informacji w granicach własnej dyscypliny oraz dyscyplin pokrewnych, zarówno w skali krajowej, jak i międzynarodowej. Wiąże się to z potrzebą usprawnienia systemów dokumentacji oraz wypracowania maksymalnie wydajnych systemów wyszukiwawczych. 8 - Lud t. LXXVIII �114 Dane etnologiczne Etnologia, podobnie jak inne nauki antropologiczne, wraz z historią i socjologią zajmuje się działalnością człowieka i tworzoną przez niego kulturą. Różnorodność źródeł udzielających wiadomości o człowieku jest nieograniczona i trudno je zamknąć w sztywne schematy. Jak powiedział M. Bloch "wszystko cokolwiek człowiek mówi lub pisze, wytwarza, czego się dotyka, może i powinno udzielać o nim wiadomości" (Bloch, 1962, s. 90). W odniesieniu do przeszłych działań człowieka poznajemy je po śladach, czyli znakach dostępnych dla naszych zmysłów, pozostawionych przez zjawiska dziś dla nas już nieuchwytne (Kula, 1958, s. 46). Śladami tymi są dokumenty pisane czy pozostałości materialne, które wtedy, gdy zalegają pod powierzchnią ziemi i badane są za pomocą metody wykopaliskowej zwane są źródłami archeologicznymi. Analogicznie do sposobu wyodrębnienia źródła archeologicznego, na zasadzie metody badań możemy niekiedy w literaturze znaleźć uwagi o odrębnym "źródle etnograficznym". W wypowiedziach tych zwraca się uwagę na to, że źródła etnograficzne pochodzące z badań terenowych są, jak to się niekiedy mówi w praktyce etnograficznej, "zbierane" w terenie czy, jak mówią specjaliści nauk społecznych, są to źródła "tworzone" przez badacza, czy też źródła przez niego "wywołane" (zapisy wywiadów, obserwacji zachowań czy opisy efektów twórczej działalności ludzi). Można je na podstawie ich "wywołania" przeciwstawić źródłom "zastanym", dominującym w pracy historyka. Odmienność ta, na co ostatnio kładzie się duży nacisk w rozważaniach heurystycznych, jest jednak do pewnego stopnia pozorna, gdyż jakkolwiek źródła wywołane mogą nas w większym stopniu informować bezpośrednio o tym jak badani postrzegają czy jak oceniają pewne zjawiska ijak zamierzają się wobec nich zachować, to jednak selekcji informacji dokonuje zawsze badacz, inspirowany swymi doświadczeniami oraz swoistymi problemami dyscypliny, którą reprezentuje. Przedmiot nauki jest więc wytworem jej działalności (Baudouin de Courtenay, 1923, s. 26) oraz rezultatem dialogu badanego z badanym. Jakkolwiek materiały etnograficzne, pochodzące z badań terenowych, są niewątpliwie charakterystyczne dla etnologii, to jednak etnologia, zwłaszcza zajmująca się rozwojem pewnych dziedzin kultury, 'podobnie jak inne nauki zajmujące się historią kultury, korzysta ze wszystkich możliwych źródeł informujących o działalności człowieka. Źródłem, czy jak to lubi określać współczesna antropologia - tekstem kultury stają się dopiero w momencie ich ujawnienia. W języku dokumentacji naukowej noszą nazwę - dokumentów pierwotnych. Dokumenty pierwotne (prymarne) i ich archiwizacja Na dokumenty pierwotne, będące źródłem naukowych analiz etnograficznych, gromadzonych przez etnografów i znajdujących się w gestii naukowych instytucji etnologicznych, składają się więc zapisy obserwacji, zapisy lub nagrania wywiadów sporządzonych przez badaczy, jak też wypełniane przez �115 ankietera czy respondenta odpowiedzi na zbiory pytań zawartych w ankietach, nagrania tekstów folklorystycznych, muzyki i pieśni, bądź utrwalone na fotografii lub filmie wytwory i zachowania ludzkie. Szczególne miejsce w zespole źródeł naukowych, wykorzystywanych w pracy badacza kultury, zajmują zbiory muzealne oraz powszechnie wykorzystywane w pracy naukowej zbiory biblioteczne. O ile kolekcje muzealne, między innymi ze względu na ich wymierną wartość materialną, doczekały się określonego sposobu przechowywania, a towarzysząca im dokumentacja sposobu archiwizowania, o tyle podstawowa baza źródłowa prac etnologicznych - zapisy wywiadów i obserwacji - stały się przedmiotem powszechnych działań dokumentalisty dopiero po II wojnie światowej. Do tego czasu materiały te, zbierane w czasie specjalnie kierowanych rozmów głównie z mieszkańcami wsi, czy zapisy obserwacji, pozostawały najczęściej w prywatnym notatniku badacza, niedostępne do czasu ich opublikowania. Co prawda, już przed wojną podnoszono potrzebę tworzenia archiwów ludoznawczych, podobnych do archiwów folklorystycznych, takich jakie miały Estonia czy Finlandia (Zawistowicz, 1933), to jednak dopiero zniszczenia wojenne oraz rozwój metodyki etnograficznych badań (por.: Kopczyńska-Jaworska, 1971, s. 205-215), jak również to, że wyniki badań terenowych organizowanych przez instytucje przestały być prywatną własnością badaczy spowodowały, iż w większości etnograficznych placówek badaczych powstały archiwa materiałów z badań. Niestety brak jest jednolitych, powszechnie obowiązujących zasad archiwizacji gromadzonej dokumentacji badawczej. Jedynie muzea obowiązuje podobna dokumentacja przedmiotów nabywanych do kolekcji (karta inwentarzowa), ale już karty nabycia każde muzeum ma odrębne. Podobnie nie ma znormalizowanej formy dokumentacji fotograficznej i rysunkowej, zarówno sporządzonej w terenie, jak i na miejscu, w muzeum. Część informacji zdobywanych w terenie, w czasie dokonywania zakupów czy w czasie uzupełniających badań, trafia na kartę inwentarzową przedmiotu muzealnego, część jest wykorzystywana przy urządzaniu wystaw. Tylko w nielicznych muzeach jest egzekwowany od pracowników obowiązek oddawania opracowanych notatek do archiwum materiałów opisowych. Lepsza jest sytuacja w katedrach etnologii, które posiadają na ogół archiwa wywiadów z badań, jednakże sposób ich inwentaryzowania jest różny, w wyniku czego liczba pozycji archiwalnych nie daje obrazu rzeczywistej wielkości poszczególnych zbiorów, jak również nie posiadają one jednolitego systemu wyszukiwawczego. Większość instytucji opracowuje własne systemy katalogowania, co powoduje, że użytkownik musi poświęcić nadmiernie dużo czasu przy korzystaniu ze zbioru na zapoznanie się i przyswojenie zasad, które w danej placówce naukowej są stosowane 1. l Omówienie sposobów archiwizacji zbiorów ska-Jaworska, Zakrzewska, 1979, s. 235 - 241. zob.: Blaszczyk, Karpińska, Kopczyń- �116 Ta różnorodność, oraz rozproszenie i wielość placówek naukowych powoduje, że wzrasta znaczenie instytucji informujących o badaniach naukowych oraz gromadzących i przygotowujących dokumenty pochodne (KopczyńskaJaworska, Królikowska, 1971). W zależności od potrzeb określonych kategorii odbiorców organizowane są różne służby informacji i dobiera się wlaściwe formy i metody pracy. Jednakże przy całym ich zróżnicowaniu można je sprowadzić do trzech typowych czynności: gromadzenia, opracowywania i przekazywania (rozpowszechniania) informacji utrwalonych w dokumentach (por.: Dembowska, 1965, s. 30-31). Powstanie Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Ponieważ etnologia polska przez długie lata nie posiadała żadnej centralnej placówki dokumentacyjnej, w maju 1968 roku z inicjatywy prof. K. Zawistowicz-Adamskiej, na plenarnym posiedzeniu Zarządu Głównego PTL w Toruniu, podjęto uchwałę o powołaniu Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etnograficznej jako agendy Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (ODIE PTL). Ośrodek zlokalizowano w Łodzi przy Katedrze Etnografii (dziś Etnologii) Uniwersytetu Łódzkiego. Kierownictwo tej placówki powierzono prof. dr Kazimierze Zawistowicz-Adamskiej 2. Intencją inicjatorki było stworzenie bazy dokumentacyjnej dotyczącej działalności naukowej, popularyzatorskiej i kulturalno-oświatowej, związanej bezpośrednio lub pośrednio z zakresem etnografii (a więc o tematyce badań terenowych, centralnych i regionalnych publikacjach i wydawnictwach ciągłych; ewidencja badaczy i działaczy terenowych, prowincjonalnych zasobów muzealnych; informacja o kolekcjach specjalnych: wystawach, izbach twórczych, małych skansenach, punktach muzealnych, zasobach prowincjonalnych archiwów etnograficznych, reprezentacyjnych ośrodkach sztuki ludowej, zespołach regionalnych pieśni i tańca, o instytucjach i pracownikach naukowych w kraju i za granicą). Na podstawie tej bazy miałoby stać się możliwe udzielanie informacji dla potrzeb całego etnograficznego środowiska naukowego, jak również organizatorów prac kulturalno-oświatowych. Jak pisano w piśmie kierowanym do władz Polskiej Akademii Nauk dotującej działalność Towarzystwa: "wolno mniemać, że ośrodek dokumentacji i informacji etnograficznej zamierzony w ramach działalności statutowej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego mógłby być przydatny przy organizowaniu centralnego archiwum przyszłego Instytutu Etnografii i Folklorystyki". Jak wiemy do powstania takiego Instytutu pomimo wieloletnich starań nie doszło! Ośrodek rozpoczął swą działalność w oparciu o dotację specjalną PAN już na jesieni 1968 roku. Dotację tę otrzymywał przez dwa lata, następnie, w latach 2 Od połowy 1971 roku funkcję tę przejęła doc. dr hab. B. Kopczyńska-Jaworska. �117 1970 - t 979, jego działania zostały włączone do normalnej działalności statutowej Towarzystwa, tylko zaś niektóre prace Ośrodka w latach t 979 - t 989 finansował Komitet Nauk Etnologicznych PAN. Od momentu zaprzestania dotowania towarzystw naukowych przez Polską Akademię Nauk, czyli od 1982 roku, prace Ośrodka finansowane są przez Towarzystwo z funduszy zdobywanych z różnych źródeł oraz z grantów na badania celowe, przyznanych dwukrotnie przez Komitet Badań Naukowych. Począwszy od momentu założenia, Ośrodek zaczął zatrudniać najpierw jedną osobę na pracach zleconych, a od 1970 roku dysponował już etatem, na którym pracowały jedna lub dwie osoby w wymiarze pół etatu oraz w zależności od możliwości finansowych zatrudniano także pewną liczbę osób na pracach zleconych (funkcja kierownika merytorycznego zawsze była pełniona społecznie). W pierwszym okresie działalności skład osobowy pracowników ulegał częstym zmianom 3, zespół ustabilizował się dopiero w połowie lat 70. kiedy w Ośrodku podjęła pracę najpierw mgr G. Ewa Karpińska, następnie mgr Iwona Wiktor-Grzelakowska oraz mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia pracuje w Ośrodku do chwili obecnej. We wrześniu 1986 roku, po zrobieniu doktoratu, przeszła do pracy na Uniwersytecie dr Ewa Karpińska, zaś w 1989 roku przestała pracqwać w Ośrodku mgr Iwona Grzelakowska; na jej miejsce została zatrudniona pracująca do dzisiaj mgr Jolanta Kolińska. Z pracowników Ośrodka przeszkolenie w zakresie dokumentacji na kursach INTE przeszły mgr Elżbieta Królikowska, mgr Iwona Grzelakowska i mgr Maria Niewiadomska. Ta ostatnia uczęszczała również, w latach 1982-1983, na podyplomowe studium dokumentacji na Uniwersytecie Warszawskim. W listopadzie 1977 roku został utworzony przy Komitecie Nauk Etnologicznych PAN Zespół do spraw Dokumentacji Etnologicznej, którego czynnymi członkami stali się pracownicy Ośrodka 4. Dokumentacja ODIE PTL Na bazę dokumentacyjną Ośrodka składają się przede wszystkim dokumenty pochodne (zwane też przetworzonymi), skierowujące tylko do dokumentów pierwotnych lub zawierające o nich rzeczową informację, opracowaną na podstawie dokumentów pierwotnych, jak również karty dokumentacyjne o charakterze karty informacyjnej, zwanej też niekiedy przez dokumentalistów kartą faktograficzną. Większość dokumentów znajdujących się w Ośrodku jest J W latach 1968 - 1976 w Ośrodk u pracowały jako archiwistki: Zofia Piotrowska, Krystyna Selmowiczowa, Barbara Jaruga, zaś spośród etnografów Ośrodek zatrudniał kolejno: mgr Elżbietę Królikowską, mgr Elżbietę Putyńską i Teresę Kulesza-Zakrzewską. Płynność kadr była spowodowana między innymi tym, ŻC Ośrodek był drugim miejscem pracy tych osób. 4 Sekretarzem zespołu została mgr Teresa Zakrzewska, a od roku 1984 mgr Maria Niewiadomska. �118 uporządkowana w formie różnego rodzaju kartotek oraz, począwszy od 1989 roku, częściowo w postaci baz danych komputerowych 5. Kartoteki faktograficzne Ośrodka zawierają dokumentację osobową, instytucjonalną oraz działalności folklorystycznej. Każda dokumentacja posiada odmiennego rodzaju karty informacyjne. 1. Na dokumentację osobową składają się następujące kartoteki: a. kartoteka osobowa etnografów i osób pracujących w dziedzinie etnografii, w tym członków PTL, b. kartoteka działaczy terenowych - miłośników etnografii, c. kartoteka twórców ludowych 6; 2. Na kartotekę informującą o instytucjach etnologicznych składają się: a. kartoteka polskich muzeów etnograficznych oraz muzeów regionalnych posiadających zbiory etnograficzne. b. kartoteka polskich i zagranicznych instytucji etnograficznych wraz z informacjami o pracujących w nich osobach; 3. Kartoteki informujące o działalności etnograficznej i folk lorystycznej, to: a. kartoteka wystaw etnograficznych 7, b. kartoteka festiwali i imprez folklorystycznych. Materiałem źródłowym wyżej wymienionych kartotek były i CZęSCIOWO nadal są informacje uzyskane drogą przeglądu prasy ogólnej i specjalistycznej oraz zebrane przy pomocy ankiet wysyłanych do kompetentnych instytucji lub osób. Ponadto źródłem informacji były nadsyłane do Ośrodka katalogi wystaw, foldery czy programy imprez. Dla kartoteki osobowej etnografów dodatkowym materiałem informacyjnym były dane z akcji "magister" przekazane przez G US. W toku prac okazało się, że prowadzenie stosunkowo dużej liczby kartotek przekracza możliwości nielicznych pracowników Ośrodka. Powstała więc konieczność skoncentrowania prac na tych dziedzinach, które budziły większe zainteresowanie odbiorców. W oparciu o to kryterium zrezygnowano w 1973 roku, na wniosek mgr T. Zakrzewskiej, z prowadzenia kartoteki twórców oraz kartoteki festiwali i imprez folklorystycznych, zaś w 1990 roku, wobec kosztów związanych z rozprowadzaniem ankiet, z rejestracji wystaw etnograficznych. Natomiast w dalszym ciągu starano się aktualizować kartotekę osobową etnografów oraz instytucji etnograficznych w kraju i za granicą 8. s Ośrodek korzysta z komputerów typu PC połączonych w sieć. Kartoteka ta uzupełniana w latach 1969 - 1979 zawierała informacje o twórcach ludowych zaczerpnięte z akcji weryfikacji twórców ludowych przeprowadzonej przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w 1972 roku. 7 Kartoteka wystaw była do 1990 roku uaktualniana drogą ankiet rozsyłanych do instytucji etnograficznych. Na jej postawie były sporządzane wykazy publikowane w "Ludzie". 8 W drugiej połowie lat siedemdziesiątych Ośrodek, na zlecenie Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, przygotował analizę zatrudnienia absolwentów etnografii. 6 �119 Podstawowe działania Ośrodka koncentrowały się wokół gromadzenia rzeczowej informacji o pracach magisterskich, doktorskich i habilitacyjnych z dziedziny etnologii, wykonanych na uniwersytetach polskich i w placówkach Polskiej Akademii Nauk oraz przygotowywania przeglądów polskiego piśmiennictwa etnologicznego. W Ośrodku sporządzano analizy dokumentacyjne wyżej wymienionych opracowań i rozpraw. W wyniku tej dokumentacji opublikowano Bibliografię etnograficznych prac magisterskich. doktorskich i habilitacyjnych wykonanych w latach 1945 -1975 (Kulesza-Zakrzewska, 1979), w której prace te zostały przedstawione chronologicznie, ośrodkami oraz w układzie terytorialnym i rzeczowym bez analizy opisowej. Od 1976 do 1987 roku publikowano w "Ludzie" wykazy prac magisterskich ośrodkami, w których zostały wykonane, zaś do wykazu prac doktorskich i habilitacyjnych dołączano analizę opisową omawiającą zawartość tych rozpraw9. Drugą dziedziną, wymagającą zresztą znacznie większego nakładu pracy, było prowadzenie dokumentacji bibliograficznej. Do 1985 roku bibliografię gromadzono na "fiszkach" (kartach dokumentacyjnych), na kartach znajdował się opis bibliograficzny oraz kod klasyfikacji przedmiotowej. Tylko część pozycji wybranych do International Bibliography of the Social Sciences UNESCO i Internationale Volkskundliche Bibliographie SIEF poddawano analizie omawiającej, której wynik notowano w formie deskryptorów, mających służyć redakcjom tych bibliografii do sporządzania indeksów przedmiotowych. Na podstawie kart dokumentacyjnych przygotowywano do druku bibliografie, które uzupełniały indeksy osobowe i nazwetnogeograficznych 10. Od 1989 roku opis bibliograficzny zaczęto sporządzać przy pomocy komputera, według gotowego pakietu programów o nazwie MIKROjISIS, który został opracowany na zlecenie UNESCO w 1985 roku. Jest on przeznaczony do obsługi tekstowych baz danych. Jakkolwiek nie najwygodniejszy w użyciu jest on udostępniony jednostkom dokumentacyjnym przez UNESCO bezpłatnie. Zapisy bibliograficzne służą zarówno za podstawę sporządzenia bibliografii do druku, jak też spełniają rolę banku danych bibliograficznych, z której można korzystać na miejscu oraz sporządzać wydruki według przyjętych kryteriów. Ośrodek, korzystając z możliwości tworzenia komputerowych baz danych, w 1994 roku, na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki, przystąpił do 9 Zestawienia te obejmują prace wykonane w latach 1976-1987, zob.: "Lud" t. 63, 1979, s. 415-420; t. 64.1980, s. 3g8-392; t. 65,1981, s. 401-406; t. 66,1982, s. 404-414; t. 72,1988, s.310-324. 10 Ogółem opublikowano następujące bibliografie bieżące: Karpińska, 1980; Niewiadomska, 1982: 1983; 1989 oraz bibliografie retrospektywne: Niewiadomska, 1984; Karpińska, Niewiadomska, 1986; 1988; Hlebowicz, 1993. �120 stworzenia bazy informującej o coraz mniej licznych rękodzielnikach i rzemieślnikach kultywujących tradycyjne umiejętności. W bazie tej znajdują się dane osobowe o każdej osobie, miejscu jej zamieszkania oraz dziedzinach uprawianej wytwórczości, warunkach produkcji i zbytu wyrobów itp. Baza, utworzona przy współpracy pracowników muzealnych i działaczy kultury, zawiera ponad 4000 nazwisk i może być na bieżąco aktualizowana. Dzięki wykorzystaniu zmodyfikowanego programu ISIS, oraz włączeniu do uniwersyteckiej sieci komputerowej typu INTERNET, można zebrane informacje niezwłocznie przekazywać zainteresowanym osobom w Ministerstwie i w placówkach kulturalnych. Niezbędnym warunkiem jest jednak posiadanie systemu indeksów pozwalających na szybkie dotarcie do poszukiwanych informacji. Język informacyjno-wyszukiwawczy W związku z chęcią wykorzystania możliwości jakie stwarza wykorzystanie komputera podstawowym problemem było przyjęcie określonego języka informacyjno-wyszukiwawczego. Z tym zagadnieniem łączą się liczne problemy merytoryczne związane ze specyfiką nauk humanistycznych w ogóle oraz ze stopniem rozwoju metodologii etnologicznej w szczególności. Nie miejsce tu do przypominania historii rozwoju etnologii ani zmian jakie zachodziły w przedmiocie jej zainteresowań. Raz w centrum uwagi znajdowały się ewoluujące wytwory kultury, innym razem ich zespoły układające się w kręgi czy areały. Jednych badaczy interesowały nie tyle same wytwory, co potrzeby jakie zaspokajały oraz reakcje kulturowe, które wyzwalały powodując powstanie instytucji, zapewniających trwanie kultury. Inni badacze na pierwszym miejscu stawiali świat wartości, ich konfigurację, hierarchię, procesy kształtowania wzorów kultury, ich przekaz, adaptację, integrację czy odrzucenie. Wreszcie spotykamy badania kultury prowadzone przez pryzmat zachowań językowych, przekazu określonych komunikatów i odczytywania ich znaczeń wewnętrznych (właściwych dla badanej kultury) lub zewnętrznych, nie zawsze uświadomionych, uniwersalnych. Ogólna perspektywa zainteresowań raz jest czysto kulturologiczna, innym razem uwzględnia szeroką perspektywę historyczną czy psychospołeczną. Każda z tych perspektyw wypracowała odrębne założenia metodologiczne, wprowadzała specjalistyczne terminy oraz zmiany w języku opisu, zasadniczo tej samej, rzeczywistości kulturowej. Częstokroć pod tymi samymi, czy pozornie bliskoznacznymi terminami kryją się odmienne pojęcia. Równie często w pracach etnologicznych korzysta się z terminologii przyjętej na gruncie socjologii, psychologii osobowości czy językoznawstwa. Stosowane terminy, oprócz nadanego znaczenia naukowego, mają niekiedy również odmienne znaczenie zastane. �121 Wobec przedstawionych trudności Ośrodek musiał podjąć pewne decyzje arbitralne przystępując już w latach 70. do prac zmierzających do opracowania specjalistycznego tezaurusa dla potrzeb etnografii i etnologii. W wyniku ożywionych dyskusji w gronie specjalistów dydaktyków, teoretyków i praktyków podjęto decyzję opracowania systemem "odgórnym" (por.: Pole tyło, Bielicka, 1972) potrzebnego w etnologii słownika słów kluczowych. Punktem wyjścia stała się analiza projektu tezaurusa etnograficzno-folklorystycznego przygotowanego przez niemiecką redakcję czasopisma "Demos" (Kopczyńska-Jaworska, Niewiadomska, 1993). Zgodnie z szerszymi potrzebami środowiska, i naszego Ośrodka, w początkowej fazie równolegle pracowano nad słownikiem słów kluczowych, obejmującym zagadnienia podstaw bytu, form gospodarki i technologii (tzw. kultury materialnej) oraz słownikiem słów kluczowych dla zagadnień związanych z organizacją społeczną, zachowaniami obrzędowymi, światopoglądem, wiedzą i twórczością (tzw. kultury społecznej i symbolicznej). Po zakończeniu prac w 1993 roku oba słowniki objęły w sposób mniej lub bardziej wyczerpujący całokształt zagadnień będących przedmiotem zainteresowań etnologii 11. Słownik ten w formie powielanej rozpowszechniono za pośrednictwem PTL. Przygotowany słownik nie ma charakteru normalizacyjnego. Głównym jego zadaniem jest pomoc przy indeksowaniu i wyszukiwaniu dokumentów; ma on charakter wybitnie pragmatyczny, stanowi zbiór otwarty, który można w miarę potrzeby uzupełniać. Posługujemy się nim w Ośrodku jako znormalizowanym językiem informacyjnym w celu szybkiego i efektywnego wyszukania informacji, co jest jednocześnie gwarancją wszechstronnego wykorzystania posiadanych materiałów dokumentacyjnych. Na bazie posiadanego słownika można by podjąć próbę budowy tezaurusa nauk etnologicznych - dziedzinowego -- dla całości zagadnień naszej dyscypliny. Przedsięwzięcie lo byłoby niezmiernie pożyteczne, ale wymagałoby ogromnej pracy i kompetencji przekraczającej możliwości pracowników Ośrodka. Inne etnologiczne i folklorystyczne bazy dokumentacyjne Omówienie niniejsze nie informowałoby w pełni a stanie dokumentacji etnologicznej i folklorystycznej w Polsce, gdyby nie przedstawić, choć w kilku słowach, baz tworzonych poza Ośrodkiem Dokumentacji i Informacji Etnograficznej PTL. Jako jeden z pierwszych, już przed 1979 rokiem, rozpoczął prace Zakład Języka Polskiego (dziś Zakład Tekstologii i Gramatyki Współczesnego Języka 11 Na bazie tego słownika w Katedrze Etnologii Uniwersytetu Łódzkiego przygolowano słownik słów kluczowych do indeksowania treści zbioru fotografii dotyczących środowisk miejskich - Karpińska, Niewiadomska, 1993. �122 Polskiego Instytutu Filologii Polskiej) Uniwersytetu im. Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie zakładając bazę danych folklorystycznych. Jej celem było zgromadzenie tekstów pieśni ludowych, opracowanie systematyki zapisów i gatunkowa ich klasyfikacja. Do tekstów tych, gromadzonych w specjalnych kartotekach, sporządzono, wykorzystując technikę elektroniczną, liczne krzyżujące się treściowo katalogi opierające się na rozmaitych kryteriach dotyczących pragmatyki i struktury tekstu. Opisy sporządzane językiem deskryptorów uwzględniają wszystkie cechy tekstów, które w świetle genealogii folkloru można uznać za dystynktywne, a także różne inne cechy ważne z różnych względów dla osób zainteresowanych tą formą folkloru. Sporządzone opisy, oprócz funkcji wyszukiwawczych, umożliwiają również analizę semantyczną tekstów (Bartmiński, 1979). W chwili obecnej szczególnie zaawansowane są prace nad semantyką deskryptorową kolęd pochodzących z własnych badań terenowych Zakładu oraz kolęd drukowanych w różnych wydawnictwach, obejmujących zarówno kolędy ludowe - jak też kościelne i ogólnonarodowe. Kartoteka kolęd liczy obecnie ok. 5000 kart. Obok deskryptorów porządkowych, przedstawiających tzw. metryczkę tekstu, grupa deskryptorów pragmatycznych obejmuje pola kwalifikacji gatunkowej, związku tekstu z sytuacją, w której był wykonywany, roli tekstu w procesie komunikacji folklorystycznej (tu bierze się między innymi pod uwagę intencję zawartą w treści i strukturze tekstu) itp. Deskryptory strukturalno-tekstowe opisują temat tekstu, postacie występujące, nadawcę i odbiorcę tekstu itp. Opracowywany katalog ma być praktycznym sprawdzianem funkcjonowania systematyki utworów opartej na systemie fasetowo-deskryptorowym wspomaganym przez komputer. Na obecnym etapie opracowania pozwala na wydruk kilku roboczych indeksów obejmujących znormalizowane incipity, wykazy wykonawców, indeksy miejscowości, w których zapisano kolędy ludowe, wykaz źródeł, w których znajduje się dana kolęda, motywy tematyczne oraz indeks postaci. Jako zamknięcie pracy przewiduje się opracowanie jednego tezaurusa deskryptorów (Bartmiński, Drozdowski, 1995). Katedra Etnografii Słowian (dziś Instytut Etnologii) Uniwersytetu Jagiellońskiego założyła w 1983 roku bazę danych PROKES o niepublikowanych źródłach (wywiadach terenowych, pracach dyplomowych, fotografiach, rysunkach, mapach) dotyczących kultury ludowej Karpat Polskich, znajdujących się w różnych placówkach badawczych. W pierwszym rzędzie zostały opracowane materiały znajdują.ce się w zbiorach Katedry, następnie większość zbiorów krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki Polskiej Akademii Nauk oraz zbiory Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Zbiory innych instytucji będą wprowadzane do bazy w miarę możliwości zatrudnienia odpowiednich pracowników. Od 1983 do 1994 roku opracowano ponad 13000 źródeł. W systemie PROKES punktem wyjścia jest karta informacyjna źródła, na której notuje się wszystkie kategorie wyszukiwawcze (lokalizację, datę �123 powstania, autora źródła, temat) oraz sporządza się w języku niesformalizowanym opis treści źródła. Wśród kategorii wyszukiwawczych główną rolę odgrywa katalog rzeczowy, czyli zestaw tematów związany z przedmiotem zainteresowań etnografii. Katalog ten, kodowany cyfrowo, pomaga przy klasyfikacji i wyszukiwaniu materiału. Jakkolwiek o strukturze otwartej, ma jednak charakter ogólny (całość problematyki etnograficznej sprowadza do 19 działów głównych i około 172 poddziałów szczegółowych) (Duszeńko, Heller, 1988). W praktyce użytkowania okazało się, że stopień uszczegółowienia katalogu rzeczowego jest w wielu przypadkach niewystarczający dla dotarcia do potrzebnych szczegółowych informacji, zaś mający w tym pomóc opis treści źródła, wobec wieloznaczności używanych terminów, nie identyfikuje ściśle zjawisk interesujących odbiorcę. Stąd podjęto prace nad opracowaniem tablic hierarchiczno-tematycznych słów kluczowych. Do druku oddano już pierwszy zeszyt słownika obejmujący hasła: etos, obrzędy, demonologia, magia omz medycyna. Do kolejnych publikacji opracowano już hasła: wnętrze mieszkalne, grupy etnograficzne, grupy zawodowe wiejskie i małomiasteczkowe, system pokrewieństwa, współpraca gospodarcza. Jak łatwo się domyślić, oprócz treści źródła, drugim bardzo istotnym kryterium wyszukiwania, w tego rodzaju bazie, jest miejscowość. Na początku tworzenia bazy sporządzono listę 2800 miejscowości, które uznano za leżące na terenie Karpat. W 1994 roku rozpoczęto prace nad historyczną charakterystyką tych miejscowości, która będzie służyć jako podstawa do sporządzenia indeksu istotnych cech, jakie zostaną dodatkowo wprowadzone do bazy. Będą to informacje dotyczące okresu powstania miejscowości, kolejnej przynależności administracyjnej, państwowej i kościelnej oraz, o ile będzie to możliwe, klasyfikacji etno regionalnej (inf. Cz. Robotyckiego). Baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, tworzona od 1986 roku w pracowni wydawniczej Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, tym różni się od poprzednio omawianych, że indeks odsyła nie tylko do miejsca (tomu i strony), w którym znajduje się poszukiwana informacja, lecz na wydruku pojawia się fragment tekstu, który ją zawiera. Do bazy danych wprowadzono bowiem pełny zestaw tekstów (bez pieśni i melodii opracowywanych w opisywanym banku danych w Lublinie) znajdujących się w dziełach Kolberga, traktując te zapisy jako "tekstowe bazy danych". Pracownia zlokalizowana w Poznaniu jest w trakcie komputeryzacji zawartości tekstowej dzieła Kolberga. Do końca 1994 roku wpisane zostały 34 tomy z 67 opublikowanych, według specjalnie zaprojektowanego języka opisu tekstów SCRIPT-DWOK. W tekstowej bazie danych znajdują się nie tylko teksty poszczególnych tomów, ale także ponad 150 różnych definicji, na przykład kodujących początek i koniec akapitu, początek i koniec strony, przypisu, wiersza, zapisu muzycznego, wreszcie zdania, tak aby komputer mógł wykonywać precyzyjnie funkcje sortowania i wyszukiwania kontekstowego, jak również całą fizyczną strukturę tekstu dla ewentualnych potrzeb edytorskich. �124 Zarówno baza pieśni, jak kultury ludowej Karpat oraz baza danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga prowadzone były począfkowo przy pomocy komputerów (RIAD-32) pracujących wsadowo, co uniemożliwiało pracę w systemie konwersacyjnym z powodu braku sieci i· terminali oraz wymagało swoistego kodowania informacji, które uzyskiwano wyłącznie przy pomocy wydruków. W pracowni DWOK, wraz z uprzystępnieniem komputera IBM 4381 oraz uruchomieniem na Uniwersytecie Poznańskim sieci INTERNET, konieczne okazało się dostosowanie bazy danych do sprzętu oraz międzynarodowych norm tworzenia baz tekstowych. Tak więc w 1995 roku pracownia przystąpiła do przekodowania i przełożenia istniejącej bazy danych na system SGML (Structural Generalized Markup Language), który jest zgodny z wymaganą normą międzynarodową. Po zakończeniu tej pracy baza DWOK będzie mogła być włączona do systemu INTERNET. W dalszych planach, dysponując odpowiednim sprzętem, planuje się utworzenie z bazy DWOK struktury w pełni multimedialnej, rejestrującej i opracowującej teksty, zapisy muzyczne oraz grafikę (Przewoźny, 1993). Jako jeden z pierwszych do sporządzenia banku danych zastosował komputery osobiste Instytut Historii Kultury Materialnej (dziś Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, zakładając w 1985 roku bazę danych ikonograficznych zbioru 6120 fotografii dokumentujących życie rodziny chłopskiej. Zbiór ten składa się z reprodukcji fotografii nadesłanych przez 562 osoby na konkurs ogłoszony przez jeden z dzienników rolniczych. Oprócz informacji typu inwentarzowego (metryczka fotografii), baza zawiera krótką informację mówiącą o tym, co przedstawione jest na zdjęciu (np. budynek, fotografia członków rodziny, fotografia ślubna itp.); do opisu zastosowano program Fox Base III Plus (Marczak, 1990). Informacje te pozwalają dotrzeć do interesujących zdjęć w maksymalnie krótkim czasie. Wszystkie opisane wyżej próby zastosowania technik elektronicznych jako narzędzi pomocniczych w poszukiwaniach źródłowych "oswajają" polskie środowisko etnologiczne z możliwością jakie daje współczesna technika. Ze względów ekonomicznych minie jednak zapewne jeszcze kilka lat zanim w pełni będzie można wykorzystać możliwości multimedialne; polska etnologia stanie wówczas wobec problemów hipertekstów kulturowych (Lebrave, 1995). BIBLIOGRAFIA Bartmiński 1979 J. Założenia deskrYPlOrowej systematyki tekstów folkloru, "Literatura Ludowa" z. 4/6, s. 3 - 8. Bartmiński 1995 J., Drozdowski Z prac A. nad katalogiem w druku). kolęd polskich. Kryteria opisu i systematyki kolęd (referat �125 de Courtenay-Ehrenkreutzowa Baudouin 1923 Bloch Materiał C. i przedmiut naukuwy etnologii, t. 20. "Lud" M. PochYl'ala historii, 1962 czyli o zawodzie historyka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Blaszczyk S., Karpińska 1979 Duszeńko-Król 1988 Hlebowicz 1993 Karpińska Kopczyńska-Jaworska i informacji B., Zakrzewska etnograficznej, "PROKES" - baza danJ'ch Karpat Polskich, "Etnografia o źródłach archiwalnych dotyczących Polska" t. 32, z. 2, s. 94 - 119. Bihliografia etnografii za lata 1926 - 1933, Polskie cze, Łódź- Wrocław. Z., Klodnicki Z. Przed IDO-leciem kultury ludowej polskiej Polskiego Towarzystwa Towarzystwo Ludoznawczego, "Lud" Ludoznaw- t. 76, s. 13 - 19. G E. Biblioyrafia 1980 KarpiI1ska etnografii polskiej za lata 1970 -1975, Ossolineum, Wrocław. G. E., Niewiadomska M. Bibliografia zawarto.ki "Literatury Ludowej" za lata 1957 - 1980, Polskie wo Ludoznawcze, Wrocław. Bibliografia zawarto,ki "Ludu" za lata 1895 -1985, Polskie Towarzystwo cze, Wrocław. Kultura .\:rodowisk miejskich. Prublemy metodologiczne, Acta Universitatis Folia Ethnologica nr 7, Łódź, s. 117 -125. 1986 1988 1993 Kopczyńska-Jaworska 1971 Uwagi (l B., Królikowska E. stanie źródeł pochodnych w etnografii, Warszawa, s. 271 - 274. Kopczyńska-Jaworska B., Niewiadomska 1993 Der polnisclze ethnographische M. Thezaurus, der 3 Tagung der SI EF Kommisionfur (1VB), Bremen, w: Stan i potrzeby TowarzystLudoznawLodziensis. informacji naukowej Materiały z 11 [ sympozjum pracowników informacji naukowej Akademii Nauk. Zakopane 12 - 15.10.1970, ODIN PAN, naukach społecznych. PAN i czechosłowackiej IV Kula T. t. 63, s. 234 - 258. "Lud" A. 1993 Jasiewicz E. G., Prohlemy dokumentacji E., Heller K. w: Systematiesiren die Internationale und Thesauri. Volkskundliche Papiere Bibliographie s. 25 - 33. B. 1958 Rozważania Kulesza-Zakrzewska T. 1979 Bihlioyrafia nych Niewiadomska prac magisterskich, polskich w latach Naukowe, doktorskich 1945 -1975, Warszawa. i habilitacyjnych Państwowe wykona- Wydawnictwo Warszawa. Ref/exion sur I'Hypertexte, recherche et de la technologie, "Culture et recherche" nr 51, s. 5-6 (Mission de la Paris). M. 1982 Bibliografia 1983 Cz. 2., j.w. 1984 Bihliografia Lidova 1990 einoyraficznych Wydawnictwo J.-L. 1995 Marczak Państwowe na uniwersytetach Naukowe. Lebrave o historii, etnografii polskiej Ethnographica Republika, Brno, za lata cz. I, Ossolineum, 1961-1969, Carpatobalcanica 2, Statni vedecka Wrocław. knihovna, Polska s. 82 - 91. B. Dawna .fotor/rajia polskiej Historii Kultury Materialnej wsi ludowej, "Etnografia Polska" IV zbiorach PAN w archiwalnych Warszawie t. 34, z. 1-2, Zakładu jako s. 201 - 206. źródło Etnograjii do badania Instytutu kultury �126 Pole tyło M., Bielicka L. 1972 Metodyka i organizacja budowy systemu tezaurusów dla sieci lNIE, INTE, Warszawa. Poradnik ... 1977 Poradnik pracownika informacji naukowej. technicznej ekonomicznej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. Przewoźny W. 1993 Podstawowe zalożenia komputerowej bazy danych Dziel wszystkich Oskara Kolberga, "Lud" t. 76, s. 59 - 66. Skalski G. 1976 Dokumentacja ikonograficzna w etnografii, "Lud" t. 60, s. 81 -100. Zawistowicz K. 1933 Polskie Archiwum Ludoznawcze, "Wiedza i Życie" R. 8, nr 1, s. 18-29. Bronisława Kopczyńska-Jaworska DOCUMENTATION AND INFORMATION IN ETHNOLOGICAL SCIENCES IN POLAND (Summary) In the opening part of the article the author focuses on the question of "ethnographic evidence", and particular of original (primary) documents and ways of their archivization. Then she presents the history, tasks, and achievements of the central institution of ethnological documentation in Poland, i.e. the Center of Ethnographic Documentation and Information of the Polish Ethnological Society in Łódź (ODIE PTL). She describes the documentary holdings of the Center and the ongoing efforts to complete bibliographic documentation, considers problems related to the construction of computer data bases and the choice of a specific search and information language, and finally, reports on the work done on a specialized thesaurus adjusted to the needs of ethnology (a dictionary of key terms). The description of ODIE PTL resources is supplemented with the information about computer data bases in the field of ethnological and folklore studies documentation which have been developed in other institutions such as: the Department of Textology and Grammar of Contemporary Polish of the Institute of Polish of Maria Curie-Skłodowska University in Lublin, the Institute of Ethnology of the Jagiellonian University in Cracow, the editorial board of the Collected Works of Oskar Kolberg in Poznań, and the Institute of Archaeology and Ethnology of the Polish Academy of Sciences. Transi. M. Wilczyński � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/beca2bbd404f51349eaafabb26a83f38.pdf 19bf3cf9af9c4d45ad8e927535ab7d89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976 Subject The topic of the resource etnografia- dokumentacja ikonograficzna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1389 Title A name given to the resource Dokumentacja ikonograficzna w etnografii / LUD 1976 t.60 Description An account of the resource LUD 1976 t.60, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Skalski, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S II. T U D l R A, O Z P R A W Y Lud, t. 60, 1976 GRZEGORZ SKALSKI DOKUMENTACJA IKONOGRAFICZNA W ETNOGRAFII I Badania kultury ludowej wymagają korzystania z wielu rodzajów źródeł, spośród których najważniejszą rolę odgrywają materiały zgromadzone podczas badań terenowych. Są to według Kopczyńskiej-Jaworskiej tzw. źródła tworzone przez badacza 1. Oczywiście, że te źródła informacji etnograficznej mogą służyć do rekonstrukcji kultury ludowej w bardzo ograniczonym przedziale czasowym - zasadniczo od 2 połowy XIX w. do czasów współczesnych. Do badań nad wcześniejszymi okresami rozwoju kultury ludowej źródła tego typu są nieprzydatne. Badacze odwołują się więc do źródeł zastanych, informujących drogą pośrednią o przeszłości. Przede wszystkim korzystają ze źródeł pisanych gromadzonych najczęściej w archiwach i w bibliotekach. Wykorzystują również źródła zbierane przez muzea. Stosunkowo najmniejszą uwagę przywiązują do źródeł typu przedstawieniowego, zwanych źródłami ikonograficznymi, wykorzystując je przeważnie do ilustrowania prac naukowych. Takie postępowanie spowodowało, że badania nad źródłami ikonograficznymi zostały oddalone na dalszy plan. Sytuację pogłębiał fakt, że część etnografów wątpiła w prawdziwość informacji przekazywanych przez te źródła 2. Jednak pomimo szeregu pozytywnych głosów, zwracających uwagę na niewykorzystany dotąd materiał źródłowy i, nielicznych co prawda, prac naukowych opartych na źródłach ikonograficznych, sprawa wykorzystania tych źródeł nie została do dziś w pełni rozwiązana. Przyczyną takiego stanu rzeczy może być między innymi fakt, że etnografowie nie są przygotowani do prowadzenia badań źródłowych. Program nauki obejmuje bowiem metodykę badań terenowych, a o postępowaniu wobec 1 B. Kopczyńska-Jaworska, Metodyka Warszawa 1971. 2 J. Sto Bystroń, Wstęp do ludoznawstwa 6- Lud. tom LX etnograficznych polskiego, Lwów badań terenowych, 1926, s. 71. �82 GRZEGORZ SKALSKI źródeł zastanych, zwłaszcza ikonograficznych, nic mówi się prawie w ogóle. Innym powodem jest brak na gruncie etnografii opracow2:'1 teoretyczno-metodologicznych wykładających zagadnienia interpreta(.~i obrazów źródeł ikonograficznych. O tym, że badania nad źródłami ikonograficznymi winny być prowadzone i że są potrzebne, świadczyć mogą prace Seweryna, w których autor, wykorzystując głównie materiał ikon:)graficzny, dochodzi do ciekawych rezultatów, np. do odtworzenia poiskiego ubioru chłopskiego w okresie od polowy XV do polowy XVII W.' Tenże autor, w innej pracy, poruszył problem wykorzystania źródeł iE'> nograficznych w pracy muzealnej, postulując większe niż dotychczas zastosowanie ich przy organizowaniu wystaw w muzeach etnograficznych 4. Seweryn wreszcie, przeprowadzając krytykę szeregu prac \\'ykorzystujących materiały ikonograficzne, dowodzi o braku istnie1':ia w polskiej etnografii określonej metody postępowania wobec tego rodzaju źródeł 5. Wydaje się więc słuszne, aby źródła ikonograficzne stanov,ihprzedmiot badawczy osobnej specjalizacji etnograficznej, wykorzystuj:;cej odpowiednio dostosowaną metodę ikonograficzną zapożyczoną z historii sztuki i historii. Głównym celem takich badań byłobyorzeczeni.· stopnia przydatności źródeł ikonograficznych dla poznania rzeczywistości etnografi.cznej, a po ich analizie, dostarczenie nauce materiałów faktograficznych. Takie zadania należałoby postawić przed i k o n o g r a;- i '1 e t n o g r a f i c z n ą. Jednakże ich realizacja jest uwarunkowana odpowiednio przygotowaną do badań bazą materiałowo-źródłową. I wJaśn',e temu zagadnieniu pragniemy poświęcić miejsce. II Na wstępie wypada wYJasmc podstawowe pojęcie ikonografii etnograficznej, bezpośrednio związane z jej przedmiotem badań, tj. źrórlb ikonograficzne. Od innych typów źródeł różni się ono przede wszystKim sposobem przekazywania informacji, tj. obrazem (w szerokim tego sIO\','? znaczeniu), w którym tkwią zasadnicze wartości źródła ikonograficznego: 1) obraz jest materialnym nośnikiem informacji: powoduje to łatwGEc w jego utrwalaniu, kopiowaniu i powj~laniu, stosując zwłaszcza wspOłczesne środki techniczne; T. Seweryn, Ubiór chłopski UJ Polsce (1450-1650), ,.Rccznik lVluzcum E:r.8graficznego \[ K~-ai,~)wie" lr66, t. 1, s. 6-74. 4 T. Seweryn, j;.;onog;·aficzna dokumentacja historuczna IJ; mnz('(lci: rer/fJU::ll]Jch. "Kwartalnik Muzealny" 194,), R. 2, z. 2, s, 91-07. ó T. Seweryn, MetOda ikonogTaji,c;:.na UJ ctno(jl'ofii jJolskiej, "L:Jdzkic Sludii' Etnograficzne" 1967, t. 9, s. 45. .j �f)()::III;:~':il:"C)a ikonograficzna w etnografii, 2) Cbr<F jnIormL:~e O rz':;'zy\;;istości, W mniejszym lub większym stopniu zniek~:ztalcc;nej prze,; E:uLra (nadawcę); 3) rzeczywistość utnvalana przez obraz należy w przeważającej mierze do tak zwanej kultury materialnej; w mniejszym stopniu obraz przekazuje infcrmacje dotyczące społecznej i duchowej strony kultury; 4-) obraz utrwalając rzeczywistość przekazuje równocześnie związki funkcjonalne zachodzące między elementami tej rzeczyvvistości; 5) obraz może przekazywać informacje w sferze ponadjęzykO\vej dzięki na ogół jednakowemu doświadczeniu praktycznemu, jakie posiadają nadawca i odbiorca obrazu; odbiór obrazu może być pełniejszy w wypadku znajomości przez odbiorcę źródeł pisanych i tradycji uzupełniających wiedzę zdobytą przez doświadczenie praktyc:we, Tak więc, za źródło ikonograficzne do określonego tematu należy uważać każde przedstawienie plastyczne, które będąc przedmiotem krytyki źródłowej i analizy iJ?:onograficznej dostarczy informacji na żądany temat Dla bliższego oznaczenia jego wartości informacyjnej na potrzeby etnografii stosować można termin: źródło ikonograficzne o tematyce etnograficznej, Wspomniane wyżej obrazy, czyli przedstawienia plastyczne, mogą być realizowane w różnych technikach plastycznych, \\Tedług których najczęściej przeprowadza się zasadniczą klasyfikację źródeł ikonograficznych 6, Są to więc: malarstwo, rzeźba, grafika, rysunek artystyczny i techniczny, tkanina artystyczna, fotografia i film, Zródła ikonograficzne nie muszą mieć wartości artystycznych, lecz z drugiej strony "v·; pojęciu źródła ikonograficznego, co w olbrzymiej części wiąże si~ z produkcją w jakimś stopniu artystyczną, mieścić się będzie zarówno produkt tak zwanej sztuki oficjalnej, jak i amatorskiej czy ludowej" 7, Charakteryzując miejsce źródeł ikonograficznych wśród innych źródeł etnograficznych trzeba stwierdzić, że w wypadku źródeł tworzonych przez bada('za źródła ikonograficznego (rysunek, fotografia, film) są w większości materiałem pomocniczym, dokumentującym dane zjawiska, Wśród źródeł zastanych źródła ikonograficzne o tematyce etnograficznej zajrnuj<] równorzędne miejsce z innymi źródłami, są ich uzupełnieniem. tak jak one uzupełniają źródła ikonograficzne, li PCI', B, .Jcwsiewicki, Próba zasygnaiizon;ania badaniach etnopraficznych, "Etnografia wir.ska, Żnjdlll pisane i ikonograficzne ti' 7tCj, ,;. [w:j Studia 142-1:18: L i konsumpcji, 'l, Próua 1, s, 49-64. ; B, Jcwsicwicki, S)<:<l, Meiodyka, z dziejów go.<:podarstwa Zródla Turnau. klasyfikacji, Próba .., s, 10:5, Polska'· do histo;-ii wicJ'iidego, ikonograficzne "Kwartalnik zasygnalizowania, roli źródła ikonografic::nego 1 %-±, " 8, " 25' -2:'3: Z. F'):;rolnictwa Polski średniowieczW2rszawa clo nou:ożytniej Historii Kultury .., s, 252, Por, 1960, historii t 3, z, l, produkcji Materialnej" B, Kop~zyńska-Jawor- 1966. �84 GRZEGORZ SKALSKI III Rozważania na temat dokumentacji należą do zespołu zagadnień związanych z teorią informacji naukowej, która badając formy i metody działalności naukowo-informacyjnej w różnych naukach podaje zasadnicze treści procesu naukowo-informacyjnego: 1) gromadzenie dokumentów naukowych, 2) analityczno-syntetyczne opracowanie informacji dokumentacyjnej, 3) przechowywanie i wyszukiwanie informacji, 4) reprodukowanie i rozpowszechnianie materiałów informacyjnych 8. Dla nauk społecznych, które od niedawna zainteresowane są tymi zagadnieniami na szerszą skalę, zostały określone podstawowe funkcje służby informatorskiej. Przedstawiają się one następująco: 1) zestawienie materiałów w sposób użyteczny dla odbiorców - co może oznaczać: a) gromadzenie i systematyzowanie dokumentów oryginalnych (ewentualnie wtórnych) oraz ich rozpowszechnianie w formie odpowiadającej potrzebom potencjalnych odbiorców lub też grupowanie rozproszonych często dokumentów w jeden użyteczny zbiór; b) opracowywanie bibliografii, 2) klasyfikowanie i indeksowanie, 3) przechowywanie dokumentów 9. Odnośnie do ikonografii etnograficznej powyższe zagadnienia nie były przedmiotem opracowań. Niemniej jednak wydaje się, że słusznym będzie przejęcie na jeJ potrzeby dotychczasowych doświadczeń teorii informacji naukowej w naukach tak społecznych, jak i ścisłych. Bo przecież cele i zakres działalności informacyjnej są wspólne dla wszystkich nauk. Podstawowym terminem z zakresu teorii informacji naukowej jest dokument, mający wiele definicji, które różnie go charakteryzują. Dla celów niniejszego opracowania wydaje się, że najbardziej operatywnym będzie stwierdzenie, iż dokument jest to utrwalona treść myślowa 10. Obejmuje ona wszelkie postacie podłoża, czyli materiału fizycznego, A. I. Michajłow, A. I. CzerD-y, R. S. Gilarewski, Podstawy informacji naukoWarszawa 1968, s. 13. 9 P. R. Lewis, The Present Range of Dokumentation. Services in the Socia! Sciences. "Aslib Proceedings" 1'966, nr 2, cyt. za: J. Szwalbc, Niektóre zagadnienia informacji w zakresie nauk społecznych. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1969, R. 14, nr 1, s. 10-15. 10 M. Dembowska, Próba klasyfikacji pojęciowej dokumentów w dokumentacji i informacji naukowej. "Aktualne Problemy Informacji i Dokumentacji" 1966, R. 11, nr 2, s. 2. 8 wej, �Dokumentacja ikonografiezna w 85 etnografii w którym została zapisana, oraz wszelkie formy zapisu, czyli sposobu wyrażania treści myślowej. Dokonując podziału dokumentów ze względu na sposób zapisu treści można wyróżnić następujące typy: 1) dokumenty graficzne, zawierające tekst wyrażony systemami znaków liter, cyfr, nut, itp. 2) dokumenty oglądowe, w których treść myślowa przedstawiona jest za pomocą obrazu, 3) dokumenty słuchowe, zawierające utrwalony tekst słowny lub muzyczny, odbierany za pomocą słuchu 11. Porównując określenie terminu "dokument oglądowy" z definicją "żródła ikonograficznego" można dojść do przekonania o jednoznaczności tych terminów. Dokumentacja, jako pochodny termin od słowa dokument, różnie jest interpretowana. Międzynarodowa Federacja Dokumentacji (FID) stosuje określenie "dokumentacja" na: gromadzenie, przechowywanie, klasyfikację, selekcję, rozpowszechnianie i wykorzystywanie wszelkich rodzajów informacji 12. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa dokumentację jako "zespół czynności polegający na gromadzeniu, opracowywaniu i rozpowszechnianiu dokumentów na potrzeby określonej gałęzi nauki", i której głównym zadaniem "jest selekcja i analiza treściowa dokumentów oraz ich kwalifikacja z punktu widzenia przydatności do określonego celu". Ostatnio obok terminu "dokumentacja" .używa się równie nie ostro zdefiniowanego terminu "informacja" lub "informacja naukowa". Potocznie mówi się o informacji w znaczeniu wiadomości. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN określa informację naukową jako "zespół czynności polegajćlcych na opracowywaniu i rozpowszechnianiu danych z zakresu określonej dziedziny nauki, mających na celu ustalenie aktualnego stanu wiedzy". Dyskusję budzi również określenie wzajemnego stosunku między terminami "dokumentacja" i "informacja" 13. W zasadzie używa się tych wyrażeń równolegle i w podobnym znaczeniu, choć termin "informacja" stopniowo zajmuje miejsce terminu "dokumentacja". Można również rozważać zakres pojęcia "dokumentacja" w powiązaniu z procesem informowania, na który składa się: gromadzenie informacji (jako wiadomości), przetwarzanie informacji i rozpowszechnianie informacji. Wtedy informacja jako działalność informacyjna obejmuje wszystkie etapy procesu informowania. Etap środkowy - opracowanie informacji na podstawie źródeł, gromadzonych w pierwszym etapie procesu, odpowiednio do ich przeznaczenia - stanowi działalność dokumentacyjną 14. P,-óba klasYfikacji ..., s. 3. 11 M. Dembowska, 12 W. Piróg, 1:1 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 10-18. 14 W. Piróg, Zagadnienie informacji , s. 15-16. Zagadnienie informacji i dokumentacji s. 9. naukowej, Warszawa 1972, �GRZEGORZ SKALSIG Z powyższego wynika, że dadzą się wyróżnić zasadnicze dwa znaczenia terminu "dokumentacja": dokumentacja! (szersza) i dokumentacja2 (\vęższa). Takie rozumienie dokumentacji odnieść można również do ikonografii. Wówczas dokumentacja t ikonograficzna obejmować będzie czynności związane z gromadzeniem, przechowywaniem, opracowywaniem, klasyfikacją, selekcją, rozpowszechnianiem źródeł ikonograficznych (dokumentów) na potrzeby nauki - etnogrufii. Natomiast dokumentacjat ikonograficzna lub lepiej: dokumentowanie źródeł ikonograficznych, dotyczy opracowania informacyjnego źródła (dokumentu). IV Aby odpowiednio przygotować bazę materiałowo-żródłową dla badań ikonografii etnograficznej należy rozwiązać zagadnienie dokumentacji ikonograficznej (zarówno tej pojętej wąsko, jak i szeroko) w aspekcie praktycznym, użytkowym. Przede wszystkim wymaga opracowania etap dokumentowania źródeł ikonograficznych 15. Dokumentowanie źródeł ikonograficznych, czyli opracowanie informacyjne polega na takim jego przedstawieniu, aby odpowiadało określonym potrzebom badawczym. W tym przypadku chodzi o wydobycie ze źródła wszelkich naj istotniej szych informacji przydatnych w późniejszych badaniach naukowych - etnograficznych. Potrzeby te warunkują formy opracowania źródła. I tak, zasadniczymi rodzajami dokumentowania są: opis informacyjny i dokumentacyjny, analiza dokumentacyjna, fotografia, wypis źródłowy oraz klasyfikacja. Jako pierwszy rodzaj dokumentowania, opis informacyjny źródła ikonograficznego ma na celu przede wszystkim poinformowanie o istnieniu źródła i jego charakterze. Podaje się w nim najważniejsze dane dotyczące tytulatury oraz formy zewnętrznej i treści dokumentu, co ma pozwolić na jego identyfikację i odszukanie wśród innych dokumentów. Uzupełnieniem są wiadomości co do pierwotności, publikowania i własności dokumentu. Zasadniczymi elementami opisu informacyjnego są: tytuł i autor dokumentu, materiał i technika wykonania dokumentu. data jego wykonania, dane o pierwotności lub wtórności dokumentu!6 13 Tę część artykułu opracowano na podstawie pracy A. L Michajłowa, A. L Cze,nego i R. S. Gilarewskiego, Podstawy informacji naukowej, Warszawa 1968, ss. 390. 16 Określenie pierwotności dokumentu sprowadza się do stwierdzenia, czy dany dokument nie jest dokumentem wtórnym, czyli reprodukcją. Dokument wtórny jest bowiem sporządzany z dckumentu pienvotnego i odzwierciedla jego treść. n często i formę, w sposób pełny i niezmieniony. Do dokumentów wlórnych zalicza się mikrofilm oraz foto- lub kserokopię dokumentu. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 8'1 o;:::z charakterystyka treści dokumentu 17. Opis informacyjny stosuje się p:·zy wypelnianiu ankiet dokumer.tacyjnych oraz kart informacyjnych dckumentów (por. s. 9:3). z których tworzy się kartotekę informacyjną o źródłach ikonograficznych. Ten rodzaj opisu stosować można w publikr.\·;anych przeglądach informacyjnych źróieł ikonograficznych o tem:::tty";;; etnograficZl'.ej. Następnym rodzajem dokumentowania źródeł ikonograficznych jest !);~';~ dokumentacyjny. Podaje się w nim rozszerzone dane o formie i treści dckumentu. Od opisu informacyjnego różni się przede wszystkim formą c~Grakterystyki treści zwanej opisem treści. W tym opisie charakteryzuje sir; treść dokumentu w formie zwięzłego tekstu, zawierającego niewielką L-zbę slów, pisanego językiem prostym i jasnym. Podaje się w nim naz'.'·y i określenia gwarowe. Opis treści powinien umożliwiać identyfikację dokumentu bez potrzeby odwoływania się do identyfikacji według innych elementów opisu dokumentacyjnego. Opis dokumentacyjny stosuje się pro:y wypełnianiu ankiet dokumentacyjnych, kart dokumentacyjnych ź,'ć>dła oraz in wentarza źródeł ikonograficznych, a także w przeglądach dokumentacyjnych źródel ikonograficznych (por. s. 93). Analiza dokumentacyjna, będąca opracowaniem o charakterze naukow~/m, jest przedstawieniem rezultatów przeprowadzonej krytyki źródłow€'j i metedy ikonograficznej treści dokumentu. Zasadniczym celem tej "natizy jest stwierdzenie, czy dany dokument może być wykorzystywany \v badaniach etnograficznych. W stosunku do poprzedniego rodzaju do-o kumentowania, opisu dokumentacyjnego, różni się większą precyzją opisu treści i jego objętością, jak i ~rprowadzeniem opisu wartcściującego. W analizie dokumentacyjnej trzeba wykazać wszystkie źródła pisane wykorzystane w badaniach . . Fotografia dokumentu jest elementem uzupełniającym opisy dokumentu. Potwierdza ona istnienie dokumentu, wiernie przekazując jego obraz. Fotografię stosuje się w celu zilustrowania opisu, bądź dla częśc~o\Vego jego zastąpienia; wykorzystuje się ją na kartach dokumentac~'.jnych. Dodatkowym źródłem informacji o treści dokumentu są zgodne z treśdokumentu fragmenty literatury, z których sporządza się wypisy. \\: przypadku dokumentów publikowanych wypisy powinny pochodzić z tych samych pozycji co dokumenty. Natomiast dla innych dokumentów \';:'bicra się fragmenty literatury, tak aby zgadzały się one pod względem 17 Charakterystyka treści zawiera określenia jedno- lub kilkuwyrazowe charakteryzujące treść dokumentu pod kątem zawartości informacji etnograficznej Graz danych o pochodzeniu terytorialnym przedstawionych tematów etnograficzn~'ch. Określenia te powinny być związane z ogólną klasyfikacją dokumentów ze \nględu na id1 treści etnograficzne. �88 GRZEGORZ SKALSKI tematyki, czasu i mIeJsca z treścią dokumentów. Wypisy źródłowe są materiałem uzupełniającym, dołączanym do kart dokumentacyjnych źródeł ikonograficznych. Ostatnim rodzajem opracowania informacyjnego źródła ikonograficz nego jest klasyfikacja informacji uzyskanych w wyniku przeprowadzonych badań nad źródłem. Wiąże się to bezpośrednio z problemem wyszukiwania ze zbioru dokumentów jednego (lub grupy) dokumentu zawierającego potrzebną informację. Zasadniczo istnieją trzy systemy informacyjno-wyszukiwawcze 18 (dalej: SIW) oparte na następujących typach języków informacyjno-wyszukiwawczych 19 (dalej: JIW): 1) języki typu klasyfikacji biblioteczno-bibliograficznej (np. klasyfikacja dziesiętna Deveya, UKD, klasyfikacje fasetowe), 2) języki typu "słownikowego", przy wykorzystaniu których zasadnicza treść znaczeniowa dokumentów jest wyrażona znormalizowanymi nagłówkami przedmiotowymi (hasłami), uszeregowanymi w porządku alfabetycznym, 3) języki typu deskryptorowego oparte na znakowaniu kojarzenio wym. Wspólnym celem tych systemów jest takie wyszukiwanie informacji, aby bez potrzeby czytania tekstów dokumentów wybierać ze zbioru informacji takie dokumenty, które odpowiadają na pytanie informacyjne. W tym celu każdy dokument zaopatruje się w charakterystykę wyszukiwawczą, którą tworzy zasadnicza treść znaczeniowa dokumentu wyrażona terminami JIW. Poprzez porównanie instrukcji wyszukiwawczej, która jest zapytaniem informacyjnym sformułowanym w terminach JIW, z charakterystykami wyszukiwawczymi dokumentów w całym zbiorze wyodrębni się taki zbiór dokumentów, który zawierać będzie informacje zawarte w instrukcji wyszukiwawczej. Mając na uwadze charakter informacji uzyskanych w toku analizy źródeł ikonograficznych oraz potrzeby odbiorców tych informacji wydaje się, że najlepszym JIW dla szybkiego i wieloaspektowego wyszukiwaJ 18 Przez system informacyjno-wyszukiwawczy w jego postaci abstrakcyjr.ej należy rozumieć całokształt sformalizowanego języka informacyjno-wyszukiwawczego, zasady przekładu z języka żywego na język sformalizowany (i odwrotnie) oraz kryteria znaczeniowe odpowiednika między charakterystyką wyszukiwawczą cokumentu a instrukcją wyszukiwawczą. Pojęciem abstrakcyjnego SIW nie obejmuje się środków technicznej jego realizacji - kartotek katalogowych, kart perforowanych różnych typów, maszyn analitycznych, specjalnych urządzeń itp. 19 Język informacyjno-wyszukiwawczy jest to sformalizowany system semantyczny przeznaczony do wyrażenia treści znaczeniowej dokumentów i pytań informacyjnych w celu wyszukiwania w masywie dokumentów (zbiorze) takich, które odpowiadają na postawione pytanie. �Dokumentacja ikonograficzna w etnografii 89 nia dokumentów jest język typu deskryptorowego 20. Zapewni on także łatwe przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji. Przyjęcie tego JIW wymagać będzie wypracowania tezaurusa dotyczącego formy i treści źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej 21. Omówione powyżej zagadnienia dotyczące dokumentowania źródeł ikonograficznych nie wyczerpują w całości tematu; przeciwnie, mogą stanowić zalążek dla dalszych szczegółowszych opracowań. v Chcąc mówlC o organizowaniu w jakiejkolwiek formie dokumentacji ikonograficznej (pojmowanej szeroko) trzeba najpierw zdać sobie sprawę z jej obecnej sytuacji. Gdy spojrzeć na nią od strony procesu naukowo-informacyjnego można stwierdzić, że tylko jego pierwsza część jest realizowana zadowalająco, tj. gromadzenie dokumentów naukowych, czyli źródeł ikonograficznych. Źródła o charakterze artystycznym znajdują się przede wszystkim w zbiorach większych muzeów zarówno artystycznych, jak i zbierających sztukę ludową oraz u osób prywatnych. Dotarcie do nich wymaga szczegółowej kwerendy wykraczającej często poza zakresy katalogów i kartotek sporządzanych w muzeach. Podobnymi kwerendami trzeba objąć archiwa i biblioteki, w których można znaleźć źródła przeważnie o charakterze powtarzalnym. Jeśli chodzi o fotografie, to gromadzone są one przeważnie w archiwach fotograficznych tych placówek naukowych, które prowadzą badania etnograficzne - są to przede wszystkim muzea, ośrodki uniwersyteckie oraz instytuty. Bogate zbiory fotografii i reprodukcji posiada Instytut Sztuki PAN w Warszawie, a zwłaszcza Pracownia Plastyki Ludowej IS PAN w Krakowie, ponadto pracownia dokumentacji Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Informacje o źródłach ikonograficznych można uzyskać również w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej w Warszawie. Wiele źródeł w postaci fotografii jest w posiadaniu osób prywatnych, najczęściej samych etnografów. Filmy natomiast gromadzą archiwa poszczególnych wytwórni oraz Cen20 W języku typu deskryptorowego wyraża się treść znaczeniową dokumentu pytania informacyjnego za pomocą odpowiedniego spisu lub zestawu tzw. słów kluczowych, będących wyrażeniami najbardziej charakterystycznymi dla treści dokumentu i zapytania. Celem wyeliminowania homonimii i synonimii słów kluczowych wybiera się z nich jeden termin i zaleca do indeksowania - termin ten zwie się deskryptor. Pełny zestaw deskryptorów z podanym znaczeniem oraz łącznie z deskryptorami o szerszym i węższym znaczeniu i synonimami stanowi tezaurus. 21 Dużą pomoc może okazać opracowywany przez redakcję "Demos" tezaurus dotyczący etnograficznej zawartości wY<1,awnictw. j �90 GRZEGORZ SKALSKJ tralne Archiwum Filmowe w Warszawie. Prócz tych wyzeJ wymienionych instytucji, źródła ikon~graficzne mogące zainteresować etnografa S,) l'O"ł:proszone po wielu placówkach, często nie zwicFanych z zagadnieniami etnograficznymi . .Tuż z tej bardzo pobieżnej charakterystyki widać, że interesujące nas źródła są w posiadaniu wielu właścicieli, często nie zwi'łZanych z etnografią - nie mających więc żadnych interesów w informowaniu o swoich zbiorach pod kątem potrzeb etnografa. Gdy dodamy do tego poważne braki w procesie informowania w obrębie samej etnografii, skuteczni:: utr-udniające badania naukowe, dojdziemy łatwo do przekonania o potrzebie podjęcia działań zmierzających do wzrostu efektywności wykcrzystywania źródeł ikonograficznych w badaniach etnograficznych. Nawiasem mówiąc, dotyczy to także pozostałych typów źródeł etrograficznych, specyfiką bowiem etnografii jest to, że przyjmuje za punkt wyjścia do rozważań naukowych kontakt ze źródłem. Rozpatry'v';anie powyżej określonego celu należy zacząć od przyjęcia założenia, że wzrost efektywności wykorzystywania źródeł ikonograficznych nie zależy od stopnia rozproszenia źródeł, lecz od stopnia posiadania informacji o źródłach oraz od nakładu czasu poświęconego na wyszukanie źródeł. Założenie to warunkuje formy rozwiązania problemu. Widać tu przynajmniej dwie drogi: pośrednią i bezpośrednią. Pierwsza polega na stworzeniu systemu informacji o źródłach ikonograficznych o tematyce etnograficznej. Zawierałby on dane a właścicielach źródeł, czyli o miejscach przechowywania źródeł, mógłby wi<.;:c udzielać odpowiedzi na pytanie, gdzie znajdują się źródła ikonograficzne na temat, np. budownictwa ludowego w Wielkopolsce. Druga droga, bezpośrednia, polega na utworzeniu ośrodków, których celem byłoby zbieranie dokumentacji o źródłach ikonograficznych. Wówczas badacz uzyskiwałby wszystkie potrzebne dane bez konieczności docierania do faktycznych właścicieli źródeł. Cechą wspólną obu dróg jest istnienie przekaźnika pomiędzy badaczem a zbiorami źródeł w postaci służby informacyjnej. Różny jest tylko jego zakres informowania. A najważniejsze, że oba warianty nie eliminują się, a przeciwnie, wariant pierwszy może być etapem wstępnym przy wdrażaniu drugiego. Przyjmując taką koncepcję wypada zastanowić się nad formą jej realizacji. Sądzimy, że służba informacyjna gromadząca informacje o źródłach i ich dokumentację winna być organizowana na zasadzie sieci ośrodków rozrzuconych po całym kraju mających ściśle określone rejony działalności i powinna rozwinąć się w oparciu o istniejące już instytucje. Mamy tu na myśli muzea etnograficzne o charakterze muzeów okręgowych. Przemawiają za tym również inne względy. Przede wszystkim muzea będą największymi odbiorcami informacji gromadzonych w ośrcdkach, co wy- �Dol;:umenlacja ikonograficzna w 91 etnografii ni1(a z ich charakteru i potrzeb. \V badaniach prowadzonych przez muzealników ważnym elementem poznawczym są źródła porównawcze, !:~óre mogą uzupełnić informacje uzyskane z analizy znajdujących się \\. zbiorach Gbiektów muzealnych. Takimi źródłami są niewątpliwie źródła ikonograficzne. Z kolei dokumentowanie źródeł ikonograficznych, bĘdąc zasadniczym etapem dokumentacji ikonograficznej, wymaga od ':sób nim się zajmujących pewnego przygotowania i umiejętności. Daje te) muzeum, w którym działalność dokumentacyjna stanowi jedną z jego !v)dstawowych funkcji. VI Własciwa organizacja bazy materiałowo-źródłowej na potrzeby ikonografii etnograficznej wymaga, jak to wyżej wykazano, powstania szeregu ośrodków zajmujących się dokumentacją ikonograficzną. Chcielibyśmy \vięc w tym miejscu przedstawić Ośrodek Dokumentacji Ikonograficznej Et:lOgrafii Wielkopolski organizowany przy Muzeum Etnograficznym, Oddziale Muzeum Narodowego, w Poznaniu pierwszy tego rodzaju ośrodek w Polsce 22. Zasadniczym celem Ośrodka jest prowadzenie działalności związanej z dokumentacją źródeł ikonograficznych o tematyce etnograficznej, jej gromadzenie, opracowywanie i rozpowszechnianie. W ramach tej działalności Ośrodek przeprowadza badania nad zebranym materiałem, dokonując jego krytyki i selekcji. Opracowywanie naukowe tych materiałów ma na celu dostarczenie wiarogodnych informacji dotyczących badanej przez etnografię rzeczywistości. Ośrodek ma stać się placówką udostępniającą źródła ikonograficzne w postaci dokumentów pochodnych dla badań naukowych, jak i dla celów popularyzatorskich. Dlatego ważnym zadaniem Ośrodka będzie publikowanie dokumentacji źródeł ikonograficznych w formie przeglądów informacyjnych, dokumentacyjnych i opracowań naukowych. Ośrodek nie zamierza gromadzić źródeł w postaci oryginałów, natomiast będzie prowadził działalność zmierzającą do przekazywania "odkr:v,tych" źródeł do tych instytucji, które specjalizują się w zbieraniu typologiczni e podobnych obiektów; np. obrazy czy rzeźby o charakterze artystycznym, posiadające wartość dla etnografii, kierowane będą do odpowiednich muzeów gromadzących takie obiekty. Wyjątek stanowić będą fotografie zebrane w czasie penetracji terenowych, a także inne źródb - w tym grafika - które wcielane będą do zbiorów Ośrodka. 22 Przewiduje 19;5/1976. się, że Ośrodek rozpocznie swą działalność na przełomie lat �92 GRZEGORZ SKALSKI Oprócz działalności związanej z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych Ośrodek ma za zadanie dokumentowanie kultury ludowej Wielkopolski w formie fotografii, tworzyć więc będzie nowe źródła ikonograficzne. W przyszłości Ośrodek powinien zastosować w tej działalności dokumentacyjnej rejestrację filmową. Ośrodek, ze względu na swój charakter regionalny, obejmować będzie swoimi badaniami te źródła ikonograficzne, które związane są tematycznie z terenem Wielkopolski pojmowanej historycznie. Jednakże poszukiwania prowadzić będzie na całym obszarze Polski, sięgając w razie potrzeby poza jej granice. W stosunku do źródeł ikonograficznych, co do których pochodzenie jest wątpliwe bądź trudne do ustalenia, będą one dokumentowane i poddawane szczegółowym badaniom. W wypadku źró:leł dotyczących innych regionów Polski, a występujących tylko w zbiorach różnych instytucji na terenie Wielkopolski (np. w archiwach, muzeach), Ośrodek będzie w miarę możliwości prowadził ich wykaz w formie kartoteki informacyjnej. Natomiast badania te nie będą obejmować pozycji wydawniczych. Chodzi bowiem o to, aby mieć pełne rozeznanie jakie materiały znajdują się na terenie Wielkopolski, a w razie powstania innych Ośrodków regionalnych przekazać im te dane. Ułatwi to znacznie poszukiwania, unikając zbędnego i czasochłonnego dublowania badar. przez inne Ośrodki. Z kolei Ośrodek Wielkopolski oczekiwać będzie podobnego działania ze strony pozostałych, tak że zasięg działalności może ograniczyć się do Wielkopolski. Zakres czasowy źródeł ikonograficznych podlegających dokumentacji jest w zasadzie nieograniczony, z tym, źe w pierwszych latach działalności główny nacisk położony będzie na źródła pochodzące sprzed 1920 roku. W stosunku do pozostałych źródeł prowadzić się będzie rejestrację w formie kartoteki informacyjnej, gromadząc również w miarę możliwości ich reprodukcje. Zakres tematyczny źródeł ikonograficznych interesujących Ośrodek dotyczy przede wszystkim tych dziedzin kultury ludowej, które reprezentowane są w zbiorach Muzeum. Głównie są to: plastyka ludowa ze zdobnictwem, ubiór i tkaniny, rzemiosło, rolnictwo i inne formy gospodarki, także wyposażenie wnętrz izb chłopskich. Zebranie materiałów ikonograficznych do tych tematów będzie zadaniem pierwszorzędnym Ośrodka. Niemniej jednak dla uzyskania możliwie pełnego obrazu kultury ludowej trzeba objąć badaniem pozostałe jej przejawy, jak obrzędowość, zagadnienia kultury społecznej, czy też budownictwo z osadnictwem. Celem zabezpieczenia sprawnej realizacji nakreślonych wyżej zadań oraz w związku z różnorodnością form działalności Ośrodka konieczne jest przeprowadzenie podziału organizacyjnego z wyznaczeniem szczegółowych zakresów i form działalności wyodrębnionych jednostek. Podst::i< �Dokumentacja ikonograficzna w etnog1'ajii 93 wowy podział działalności merytorycznej Ośrodka przedstawia się następująco: Pracownia Dokumentacji Naukowej, Pracownia Fotograficzna i Archiwum. Pracownia Dokumentacji Naukowej zabezpiecza podstawową działalność Ośrodka, tj. poszukiwania, inwentaryzację i opracowywanie źródeł ikonograficznych, a także prowadzi działalność informacyjną. Poszukiwania źródeł ikonograficznych muszą być organizowane systematycznie i dokładnie. Uchroni to przed powracaniem do tych samych materiałów. Badania powinny być prowadzone według z góry ustalonego programu, na który składają się pola badawcze uszeregowane w pewnej kolejności. Polami badawczymi mogą być zbiory źródeł instytucji, osób prywatnych, a także źródła zawarte w publikacji. Dla ułatwienia i ujednolicenia zapisów, w większości prowadzonych poza Ośrodkiem, istnieje potrzeba zastosowania ankiety dokumentacyjnej 23. Ankieta dokumentacyjna jest wykorzystywana przy inwentaryzacji źródła i wypełnianiu karty dokumentacyjnej. Po jej wykorzystaniu przechowuje się ją w Archiwum. Ankieta dokumentacyjna jest niezbędnym łącznikiem pomiędzy etapem poszukiwań a etapami inwentaryzacji i opracowywania źródeł ikonograficznych, a w razie zagubienia karty dokumentacyjnej stanowi cenne źródło dla jej rekonstrukcji. Na tym etapie badań dokonuje się również wypisów źródłowych dotyczących tematyki źródeł ikonograficznych zamieszczonych w publikacjach i przeznaczonych do inwentaryzowania oraz zleca się Pracowni Fotograficznej wykonanie reprodukcji źródła ikonograficznego. Inwentaryzacja. Źródło ikonograficzne, które odpowiada stawianym mu wymaganiom musi być zainwentaryzowane w specjalnie do tego celu przeznaczonej księdze. Polega to na wypełnieniu wszystkich elementów opisu zawartych w inwentarzu 24 i oznakowaniu kolejnym numerem. W ten sposób źródło otrzymuje swój stały symbol liczbowy (adres), mający zastosowanie w systemie wyszukiwania źródła z całego zbioru. Opracowywanie źródeł ikonograficznych. Jest to najbardziej czasochłonny etap pracy dokumentacyjnej. Wymaga on w pierwszym rzędzie wypełnienia karty dokumentacyjnej (ryc. 1 i 2) na podstawie ankiety dokumentacyjnej i zaopatrzenia jej w reprodukcję fotograficzną źródła oraz w wypisy źródłowe. Następnie dokonuje się krytyki źródłowej oraz prze23 Ankieta dokumentacyjna jest niejako pierwszą redakcją (brudnopisem) karty dokumentacyjnej zawierającą te same pytania. Najważniejsze z nich to: nazwa pola badawczego, tytuł dokumentu, opis treści, charakterystyka treści, dotyczy terenu, dokument pierwotny, dokumen.t wtórny. Ankieta ma format A4. N Inwentarz ma następujące rubryki: numer inwentarzowy, rodzaj dokumentu, treść dokumentu w tym: tytuł, opis dotyczy terenu; następnie d Cjkument pierwotny - materiał i technika wykonania, autor i data wykonania, właściciel, publikacja oraz dokument wtórny z podziałem jak dokument pierwotny. �94 GRZEGORZ Nazwa Ośrodka DOKUlIilENT Material Rodzaj dokumentu SKALSKI Tytuł nr inw. dok. PIERWOTNY technika Wymiary Autor i clata wykonania Aut-or i data !)lIIJlik:lcjn Opis: DOKUMENT Material WTORNY i technika \óVyn1iary \\,ykonanin \Vłasciciel Publikacja Opis: CHARAKTERYSTYKA Ryc. 1. Karta DOKUMENTU dokumentacyjna źródła ikonograficznego. Strona przednia �Dokumentacja ikonograficzna !J,l w etnograf;'; I--------~·,=~~,~--------------Rodzaj dolcU'Jllcntu Tytuł Nr in\v. dok. OPIS TRESeI: Obiekt Autor Oat.H wykonania Material TeehniJ<n __________ J \\-ykor.nniu Właściciel DOTYCZY TERENU i \VOjC\\"lldzt\\'o powiat GmIna i Miej SCO\~lOŚĆ Inn<' okreslenia Kartę Ryc. 2. Karta dokumentacyjna wypełni! źródła ikonograficznego. dnia Strona wewnętrzna �96 GRZEGORZ SKALSKI prowadza się analizę ikonograficzną treści źródła. Rezultaty tych badań zapisuje się na przeznaczonych do tego kartach dołączanych do kart dokumentacyjnych. Tak więc podstawowym dokumentem pochodnym w działalności Ośrodka jest karta dokumentacyjna. Dalszym etapem opracowywania źródeł ikonograficznych są opracowania syntetyczne. Działalność informacyjna obejmuje w swym zakresie prowadzenie wszelkiego rodzaju kartotek związanych z dokumentowaniem źródeł ikonograficznych, których celem jest udzielenie informacji na postawione przez użytkowników zapytanie. W części IV, omawiając klasyfikację stwierdziliśmy, że podstawowy SIW dotyczyć będzie treści i formy źródeł ikonograficznych i powinien być oparty na JIW typu deskryptorowego. W pierwszym okresie działalności Ośrodka, środkiem realizacji tego systemu będą karty Uniterm (ryc. 3). W przyszłości natomiast konieczne będzie przejście na zmechanizowane wyszukiwanie informacji, stosując maszyny analityczne pracujące na maszynowych kartach perforowanych. Oprócz tego będą założone kartoteki pomocnicze: kartoteka informacyjna źródeł ikonograficznych dotyczących Wielkopolski, a powstałych po 1920 r., kartoteka informacyjna obejmująca źródła ikonograficzne nie związane z terenem Wielkopolski oraz kartoteka zawierająca wykaz przebadanych pól badawczych. Do działalności informacyjnej należeć również będzie przygotowywanie i wydawanie przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych 25, a także prowadzenie współpracy z różnymi instytucjami, zwłaszcza etnograficznymi, w Wielkopolsce i w kraju oraz z podobnymi regionalnymi Ośrodkami Dokumentacji Ikonograficznej Etnografii. Pracownia Fotograficzna wykonuje reprodukcje źródeł ikonograficznych oraz fotografie dokumentacyjne zlecane przez Pracownię Dokumentacji Naukowej oraz dokonuje obróbki fotochemicznej tych materiałów. Z czasem Pracownia powinna otrzymać kserograf, który mógłby być wykorzystywany m. in. do wykonywania przeglądów informacyjnych i dokumentacyjnych oraz do kopiowania źródeł ikonograficznych. Archiwum. Ze względu na różnorodny materiał gromadzony w Archiwum, dzieli się ono na: Archiwum Fotograficzne, Archiwum Źródeł Ikonograficznych oraz Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych. Archiwum Fotograficzne przechowuje cały materiał fotograficzny będący wynikiem działalności Ośrodka. Prowadzi inwentarz negatywów, 25 Przegląd informacyjny jest to wydana w formie publikacji kartoteka informacyjna, zawierająca podstawowe dane o źródłach ikonograficznych. Celem przeglądu informacyjnego jest dostarczenie środowisku naukowemu wskazówek ułatwiających poszukiwanie źródeł ikonograficznych. Podobnie jest z przeglądami dokumentacyjnymi, mającymi bardziej rozwiniętą formę opisu źródeł z dołączonymi fotografiami dokumentów. �Dokumentacja o 2 3 ikonograficzna 4 5 w 97 etnografii 6 7 8 9 Ryc. 3. Karta Uniterm. W nagłówku karty wpisuje się hasło-deskryptor. W rubrykach pionowych, oznaczonych liczbami 0-9, zapisuje się szyfry adresowe (numery) dokumentów, do których charakterystyk wyszukiwawczych wchodzi deskryptor wymieniony w haśle. Ostatnia liczba szyfru adresowego (jednostka) musi zgadzać się z liczbą rubryki. Konieczne jest, aby w ramach poszczególnych rubryk liczby ułożone były rosnąco ku dołowi karty. Unitermy prowadzi się dla wszystkich deskryptorów JIW i szereguje się je w porządku alfabetycznym deskryptorów. Prowadzenie takiej kartoteki w oparciu o tezaurus daje duże możliwości w krzyżowaniu kilku aspektów zagadnienia w obrębie jednego zespołu kart. Proces wyszukiwania informacji z takiego zbioru kart polega na (1) wyszukaniu w tezaurusie deskryptorów odpowiadających pytaniu informacyjnemu, np. jakie istnieją przekazy graficzne męskiego stroju weselnego z okolic Szamotuł pochodzące z w. XIX.; (2) sformułowaniu instrukcji wyszukiwawczej złożonej z deskryptorów: "męski strój weselny", "Szamotuły-gmina", "XIX w.", "grafika"; (3) wyszukaniu w kartotece kart opatrzonych tymi deskryptorami; (4) porównanie zapisanych na nich liczb w kolumnach pionowych i (5) wynotowaniu wspólnych liczb występujących na wszystkich czterech kartach. Liczby te są szyframi adresowymi (numerami) dokumentów, zawierających w swoich charakterystykach wyszukiwawczych szukane deskryptory i mogących udzielić odpowiedzi na postawione pytanie przeźroczy i filmów, kartotekę pomocniczą oraz wglądówki. Archiwum Źródeł Ikonograficznych przechowuje gromadzone przez Ośrodek źródła ikonograficzne, prowadzi ich inwentarz. Archiwum Ankiet Dokumentacyjnych przechowuje wykorzystane już ankiety zgodnie z układem inwentarza. 7 -- Lud, tom LX �98 GRZEGORZ Tak przedstawioną (rys. 4): ŹRODLO --.--_. organizację Ośrodka można wyobrazić graficznie IKONOGRAFICZNE ~t ~.----- ANKIETA DOKUMENTACYJNA .. ----. SKALSKI t--·----' -\ _. ~. _ I,--'-' ___ ! KSIĘGA INWENTARYZACYJNA I -·---t------ 1-=__ 'l - - PHACOWNIA FOT~?~AF.r.C.Z1'lAI I __ • I nega-' tyw ! '.... : AI~_~.:"~Wu.."::.. 1 D,O_K_U_:_:_:_::_:_C_Y,_JN------;A I<----·--p-O-Z-yt~~v. I i KATALOG NAUKOWY Ryc. I t j-'KARTOTEKI I L~MOCNICZE I 4. Schemat organizacji Ośrodka Dokumentacji Wielkopolski w Poznaniu Ikonograficznej Etnografii Na zakończenie należy stwierdzić, że poruszone wyżej problemy z zakresu teorii dokumentacji naukowej winny być opracowane na gruncie etnografii w odniesieniu do całej bazy źródłowej oraz bibliografii. Działalność taka mogłaby doprowadzić do ujednolicenia dokumentacji etnograficznej w całej Polsce i utworzenia szeregu ośrodków naukowo-informacyjnych, dostarczających nauce wiarogodnych źródeł. G RZEGORZ SKALSKI ICONOGRAPHIC DOCUMENTATION IN ETHNOGRAPHY (Su m m ar y) Iconographic sources are cosidered to be of gre:lt importance in general, a:1d for ethnographic-historical studies in particular. Even though highly estimated. iconographic investigations have not been developed so far on a larger scale. With this disadvantage for ethnographists it seems to be reasonable that the iconographic sources relating to ethnographic matter be considered as an investigation subject for a separate branch of etnography which should be called "ethnographic iconography". The idea is to provide authentic and reliable data. \Vhen intending to carry out large-scale investigations of that type it is worthwile to solve the question of preparing the source-material base. This is the main topic discussed by the author of this paper. (Special attention is being attached to two problems. These are: (1) the development of documentation methods, and (2) the creation of a suitable information system. �Dol:1l1llcntacja ikonograficzna u; etnografii The proposed documentation method consists in collecting all data possible that might be useful for further ethnographical research. The main elements of the documentation of iconographic sources are as follows: informative and documentary description, documentary analysis, photography, source excerpt and classi:ication. The suggested information system is intended either for u transmision of data indicating where the iconogra.phic source-material is being kept or f Gr the collecting of data obtained during the documentation procedure on both the subject matter and the form of the iconographic source. The author proposes to establish Gl nation-wide network of iconographic documentation centres based on the district ethnographic museums. The lirst centre of that kind, named Iconographic Documentation Centre for Ethnography of Great Poland, will be established at the Ethnographic Museum, Department of the National Museum of Poznań. The main tasks of the proposed Centre are to perform activities concerned with ihe documentation of iconographic sources from the field of ethnography, consisting in data collecting, data processing and data transmission. The main divi~ions of the future Centre are as follows: Laboratory of Scientific Documentation (that cares for the fundamental activity of the Centre), Photographi;: Laboratery, and Record Office. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b4985661ebfddcb561c594906a7e4e65.pdf d6d3597e41057ff7cd1eb196e2129d41 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2918 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2722 Title A name given to the resource Dom artysty- relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.241-246 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D omy własne architektów stanowią oczywiście wśród siedzib artystów przypadek szczególny. O ile w odniesieniu do pisarzy czy rzeźbiarzy mamy często do czynienia z ich amatorskim wkładem projektowym albo nawet wykonawczym, to dom archi­ tekta był przecież po prostu jedną z jego zawodowych realizacji. Domy architektów wprawdzie bardzo często stawały się polem ich eksperymentów albo dziełami po­ pisowymi, niemniej jednak stanowią zawsze integralną część ich profesjonalnej działalności. Miejsca tej części wszakże mogły być w całej twórczości rozmaite. Muzeum Sir Johna Soane'a (1753-1837), znajdujące się w jego domu-pracowni przy placu Lincoln's Inn Fields nr 12-14, zaliczane jest dziś do głównych atrakcji Londy­ nu. Atrakcji interesujących nie tylko historyków sztuki i architektury, ale także zwykłych turystów traktujących je jako kuriozum na miarę gabinetu figur woskowych Madame Tussaud. Dom własny Soane'a bowiem z tru­ dem daje się oceniać w kategoriach architektury: twórca przekroczył tu wszelkie granice ekstrawagancji, które na­ wet w domach artystów romantycznych można spotkać. ANDRZEJ PIEŃKOS Dom artysty - relikwiarz twórczości: muzeum Johna Soane'a 1 Wbrew pierwszemu wrażeniu, jakie można odnieść po wizycie w muzeum (zwłaszcza wieczornej, gdy dzien­ na niezwykłość wnętrz staje się mroczną niesamowitością), Soane nie był szaleńcem żyjącym w przepełnionej osobliwościami graciarni, ale powszechnie uznanym ar­ chitektem. Przez prawie pół wieku wypełniał obowiązki budowniczego Banku Anglii w Londynie, którego sala operacyjna, podobnie jak kilka innych dzieł Soane'a, zaliczana jest do kanonu arcydzieł europejskiego neoklasycyzmu. Projektował rezydencje, budynki użytecz­ ności publicznej, grobowce. Nie przestając być poetą-wizjonerem architektury, Soane pozostawał praktycz­ nym Brytyjczykiem. Jego letnia, podlondyńska rezyden­ cja Pitshanger Manor za monumentalnym „rzymskim" portykiem kryje pięknie na antyk wystylizowane, ale z nowoczesną prostotą zaplanowane wnętrza. Od 1806 r. Soane był profesorem architektury w Royal Academy w Londynie, w której wygłaszał wykłady. Jest powszech­ nie uznawany za jednego z największych architektów XIX wieku w Europie. Należy te fakty mocno podkre­ ślić, bowiem jego londyński dom własny nie robi wraże­ nia dzieła z podręczników historii architektury. W ofi­ cjalnej historii architektury zresztą dom przy Lincoln Inn z wyraźnym trudem i tylko w pewnych swoich aspektach uzyskał należne mu miejsce. Wydaje się bo­ wiem, że należy on do niej w takim samym stopniu, jak do owej „nie-architektury", którą tworzą w XIX i XX wieku pojedyncze przykłady domów artystów. I jest przy tym w dorobku Soane'a istotnie wyjątkiem. Czynnikiem, który decyduje o niezwykłości wyglądu i atmosfery domu Soane'a, jest to, że stanowił on zara­ zem zamieszkany dom artysty, jego rodziny i służby, „ofi­ cjalną" siedzibę uznanego architekta, zapalonego ko­ lekcjonera i akademickiego pedagoga w jednej osobie, wreszcie przeznaczony był na muzeum tj. idealną wizję sztuki tegoż. Skomplikowany dom Soane'a nie został zaprojektowany w sposób, w jakim architekt europejski początku XIX wieku budował miejską siedzibę dla zwy­ kłej rodziny. Soane zaprojektował mieszkanie dla siebie i dla kolekcji, jako swojej „życiowej partnerki" - ta zaś z kolei miała służyć pouczeniu studentów architektury i stworzeniu jednolitego wzorca połączenia wszystkich sztuk, do którego to ideału Soane dążył. W publikacji z 1827 r. dom Soane'a został określony jako Academy of Architecture. Wcześniej już wprawdzie inny wybitny pro­ fesor akademii londyńskiej, malarz Joshua Reynolds, traktował swój dom jednocześnie jako miejsce naucza­ nia i galerię pokazową, ale w wypadku Soane'a funkcja ta została uwidoczniona w szczególny sposób. 2 Dom przy placu Lincoln's Inn w każdej swojej części nosi charakterystyczne piętno twórcy, wręcz wydaje się każdym rozwiązaniem architektonicznym i każdym de­ talem manifestować kult tworzenia oryginalnego. Kwintesencja romantyzmu? Przy tym, mimo że powsta­ wał przez kilkadziesiąt lat, że był powiększany, prze­ kształcany, wzbogacany, stanowi materializację zadzi­ wiająco jednolitej wizji. Jakby stworzony został w pory­ wie natchnienia albo budowany był pod wpływem nie­ uleczalnej obsesji. Prace nad nim Soane podjął po zakupieniu pierw­ szego segmentu w 1792 г.; ich główne natężenie przy­ pada na lata 1808-1812 (gdy m.in. powstała okazała fasada części środkowej zespołu); jeszcze w 1824 г., w wieku 71 lat, dokupiwszy ostatni segment, zmieniał koncepcję, dodając m.in. tzw. dziedziniec i piwniczną „celę Mnicha", fikcyjnego Padre Giovanniego (który był żartobliwym alter ego Johna Soane'a), z jego gro­ bem, w którym w rzeczywistości pochowano psa. Jesz­ cze w 1829 г., na pólpiętrze schodów Soane wygospo­ darował miejsce na zakątek Szekspira, gdzie zgroma­ dził obiekty związane z kultem poety w Anglii. 3 Fasada domu z konsolami pochodzącymi z rozbie­ ranego średniowiecznego pałacu Westminster oraz klasycznymi posągami, naśladującymi Kory z ateńskie­ go Erechtejonu, wyróżnia się w pierzei placu. Jako przykład typowej architektury Soane'a bywa niekiedy traktowana osobno, w separacji od „nie-architektury" wnętrz domu. A przecież ostentacja jej historycznego 241 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A programu ściśle się wiąże z całościową koncepcją domu-akademii-muzeum. Soane osobiście opublikował od 1830 r. trzy dro­ biazgowe opisy-analizy (w których zresztą pojawia się pierwiastek autoironii w stosunku do takich pomysłów jak powyższy) swojego domu: zadbał o przyszłe jego in­ terpretacje. Używał już w nich słowa museum. Ostat­ nia z nich, wydana w 1835 r. wraz z francuskim tłuma­ czeniem, zawierała także jako aneks testament archi­ tekta. Zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by par­ lament londyński zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozostanie takim, jakim twórca je pozostawi - bez zmian, i będzie dostępne dla studentów, uczonych i wszystkich, którzy by chcieli korzystać z jego kolek­ cji. Nie zapisywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz miejsce jako całość, wraz z jego atmosferą i tre­ ścią, architekturę - owszem - ale właśnie pojmowaną jako siedlisko myśli, twórczego życia, historii ludzkiej. 4 5 Sama w sobie kolekcja Soane'a, pomijając już fakt jej przestrzennej aranżacji, jest niezwyczajna. Liczy przeszło 3000 obiektów, 30 000 rysunków i 8000 książek. Oprócz arcydzieł Canaletta, Hogartha, Reynoldsa, Fiissliego, Piranesiego, Turnera, prac angielskich malarzy i rzeźbiarzy XVII-XIX wieku i rysunków wielkich architektów, są w niej wazy greckie, małe egipskie przedmioty, odlewy rzeźb, urny i medale rzymskie, zegary, figury szachowe, narzędzia tortur, kości zwierząt i ludzkie szkielety, korko­ we modele świątyń starożytnych, grobowców etruskich i neolitycznego kręgu Stonehenge, liczne szekspiriana. Soane starał się przy tym, aby trafiały do jego zbioru obiekty - czasem małej wartości artystycznej - nazna­ czone w ten czy w inny sposób historią, np. pochodzące z wyprzedaży zbiorów sławnych jego poprzedników. Ku­ pił więc np. obiekty należące do twórców wielkości kla­ sycznej architektury angielskiej: Christophera Wrena i lorda Burlingtona, część kolekcji architekta Roberta Adama, grafika Piranesiego - dwóch twórców, którzy dostarczali mu inspiracji, pamiątki po wielkim aktorze Davidzie Garricku (m.in. jego szekspiriana), biurko Horace'a Walpole'a, a także szpadę i dwa pistolety, które należały do Napoleona Bonaparte. Soane był jednym z pierwszych nowoczesnych Europejczyków, uważnie śle­ dzących rynek sztuki, bywalcem aukcji u Christie's, bacznym obserwatorem archeologicznych znalezisk i stałym klientem handlarzy antyków. Liczył się dlań oczywiście wygląd przedmiotów, ale też ich nasycenie treścią, znaczenia nadane im przez historię lub legendę. 6 Kolekcji nie traktował Soane jako zbioru przed­ miotów, lecz jako strukturę porządkowaną zasadami historycznych narracji. Narracje te tylko pozornie są chaotycznie porwane i fragmentaryczne . Opowiadają „muzeum obsesji" właściciela . Wielki romantyczny architekt jawi się jednocześnie jako spadkobierca nowożytnej „kultury osobliwości" i ja­ ko pionier nowoczesnego muzeum programowego. So­ ane nie różniłby się przecież znacznie od typowych dla 7 8 242 epoki zbieraczy osobliwości i dzieł sztuki, gdyby jego za­ kupy nie miały ponadto specyficznego celu do spełnienia: miały bowiem być swoistym budulcem domu myślanego jako muzeum. „Architektura jest Królową sztuk, jedno­ czącą je wszystkie..." - pisał Soane, zapraszając swoich studentów na dzień przed i dzień po wykładzie do prowa­ dzenia studiów przy Lincoln's Inn . Nie chodziło jednak 0 gloryfikację architektury jako takiej, lecz o uświetnie­ nie sztuki w ogóle (albo może: kreatywności). Tak chyba należy rozumieć sformułowanie Soane'a - poetry of archi­ tecture. Intensywność przetwarzania rozmaitych skoja­ rzeń, stopienie historii, natury i poezji w sugestywnej wi­ zji jednostki - takie pojmowanie tworzenia dzielił Soane ze swoim dobrym znajomym Williamem Turnerem. Z eksponatów kolekcji-muzeum Soane tworzył prze­ myślne kompozycje, reżyserując wędrówkę po swoim muzeum; gabloty, a nawet całe otwierane ściany z obra­ zami (w 1824 r. zaaranżował w ten sposób Picture Ro­ om), kotary zasłaniające różne niespodzianki, skompli­ kowane systemy oświetlenia (m.in. z wykorzystaniem barwnego szkła i współtworzących kolekcję starych wi­ traży), zaskakujące skojarzenia pobudzane widokami przez okienka i prześwity... Obiekty natury, historii, sztuki poddawał metamorfozom, wchłaniając je w ten sposób we własny świat, w romantyczną wizję idealnej rzeczywistości. Rozwiązania techniczne stosowane we­ wnątrz domu przez Soane'a, zaskakują przy tym pomy­ słowością, niektóre z nich (np. świetliki w dachu czy szklane płytki w podłogach) zdają się wręcz niemożliwe w mieszkaniu powstającym w epoce napoleońskiej! 9 Jednakże treść domu-muzeum Soane'a nie wyczer­ puje się w tym zadziwiającym wkomponowaniu zbiorów w architekturę mieszkalną. Jest to bowiem w jego po­ myśle szczególny dom: grobowiec i pomnik nieśmiertel­ ności zarazem. Albo inaczej mówiąc - relikwiarz twór­ czości, sztuki pojmowanej jako czynność sakralna, jej rozmaitych źródeł, pomocy i rezultatów. Projekty i wi­ doki realizacji Soane'a wiszą w całym domu, a sam dom jest jego dziełem najbardziej wypracowanym. Architek­ tura tego kuriozum, przy jej rzucającej się w oczy, a na­ wet innymi zmysłami odczuwanej osobliwości, jest wszakże głęboko przemyślana i konsekwentna. Z jednej strony wydaje się, że jest „w służbie tajemnicy", z dru­ giej zaś jest logiczna i czytelnie odsłania określoną ideę. 10 Nagromadzenie obiektów, kontrastowe efekty świetlne, stanowią niewątpliwie realizację koncepcji malowniczości, które zostały w angielskiej myśli este­ tycznej ostatecznie sformułowane około 1800 r. Rzecz jednak w tym, że w swojej twórczości architektonicznej Soane nie wydaje się hołdować takim koncepcjom: tyl­ ko jego dom własny byłby ich realizacją. Rozmaitość 1 malowniczość, jak się wydaje, są tylko pochodnymi ekspresji wyżej wspomnianej, określonej idei. Jakiej? Gdy pokonamy już wąski i wysoki korytarz, o ścianach zawieszonych do ostatniego miejsca gipsowymi odlewami, na przemian ciemny i oświetlony, otwiera się przed nami widok na przestrzenne i treściowe jądro domu. Kopia po11 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 243 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANEA 244 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A sągu ApoUa Belwederskiego, rzeźby uważanej w końcu XVIII wieku za ucieleśnienie ideału piękna antycznego, oświetlana słońcem przez barwne przeszklenia, dominuje pośród um i fragmentów architektonicznych nad kilkukondygnacyjną „kryptą" z egipskim sarkofagiem. Towa­ rzyszy jej wyrzeźbione przez Fredericka Chantreya popier­ sie Soane'a (1830), jakby przypadkowo ustawione nad „kryptą", w chaosie urn i posążków . Aby wyraziście za­ akcentować przewodnią ideę śmierci, czyniącą z jego do­ mu swoisty egipski grobowiec, Soane uczynił jego central­ nym miejscem nie salon lub pracownię, lecz właśnie tę przechodzącą przez wszystkie kondygnacje (od piwnicy po szklany świetlik) pionową przestrzeń. Owa niby-krypta, do której otwierają się pomieszczenia kilku kondygnacji, zapełniona jest urnami i odlewami nagrobków z różnych epok (głownie antyku i średniowiecza) oraz reliktami dawnej architektury. Pozornie nawiązuje ona do kilkukondygnacyjnych hallów w starych angielskich pałacach i jak one wypełniona jest „trofeami". Ich program jest jed­ nak swoisty: dominujący nad całością Apollo-opiekun muz (i muzeum) ma dla przeciwwagi w dole spoczywają­ cy wspaniały sarkofag faraona Setiego I , zakupiony przez architekta w 1825 r. i stanowiący chlubę jego zbioru. 12 13 Trzeba pamiętać, że inne wybitne dzieło architekto­ niczne Soane'a, Dulwich Gallery pod Londynem, pierwszy w Europie budynek zaprojektowany na galerię obrazów (1811), mieści prawdziwe mauzoleum wlaścicieli-kolekcjonerów: Petera Francisa Bourgeois, Noela Desenfansa i jego żony. Soane tak wymyślił ciąg komu­ nikacyjny w budynku, żeby nie można było przejść przez galerię bez oddania hołdu i chwili zadumy w cen­ tralnie położonym mauzoleum. Z drugiej zaś strony: do mauzoleum nie można wejść inaczej, niż przechodząc przez galerię obrazów. Centralnym elementem głównej fasady Dulwich Gallery jest bryła mauzoleum. Sakral­ ne pojmowanie domu jako świątyni sztuki, a jednocze­ śnie mieszkania i grobowca człowieka oraz pomnika je­ go nieśmiertelności osiągniętej dziełem tworzenia (w tym przypadku wyłącznie kolekcji) znalazło tu swój wyraz także na zewnątrz. Grobowiec właścicieli jest częścią muzeum, ale jednocześnie czymś więcej: jego zwornikiem i centrum. Ten pomysł Soane'a wymaga rozważnego namysłu antropologicznego. Wydaje się, że skojarzenie pierwsze: idea memento moń pośrodku mu­ zeum jako „cmentarzyska" reliktów sztuki jest zbyt efektowne i powierzchowne . Może chodziło o swoiste uświęcenie kolekcji; być może należy ten koncept in­ terpretować w sprzężeniu z wielowątkową koncepcją jego własnego, Soane'a, domu-pomnika-muzeum. Tam przecież, kilkanaście lat później, Soane dopowiedział „śmiertelny" wątek swojej architektury w konwencji capriccio, wręcz nawet żartobliwego, niedaleko sarkofa­ gu faraona uśmiercając na niby Padre Giovanniego. 14 W podziemiach domu Soane zaskakuje widza czar­ nym humorem Celi Mnicha, w której jednak oprócz czaszek i szkieletu znajdujemy także nastrojowo oświe­ tlone (co nie bez znaczenia) liczne obiekty kolekcji: 245 odlewy architektonicznych detali, posążki, medale. By­ ło to studio architekta, ironiczna (w charakterystyczny dla romantyzmu sposób) trawestacja „gotyckiej" mody końca X V I I I wieku, a także idei pustelni jako miejsca tworzenia. Capriccio to staje się przecież w autorskim opisie Soane'a z jego „przewodnika" czymś więcej niż tylko zabawną mistyfikacją i uzyskuje kluczowe dla ro­ zumienia całej koncepcji jego domu znaczenie: „Z pokoju padre Giovanniego uwagę przyciągają ruiny klasztoru. Zaciekawienie powstałe w umyśle wi­ dza w czasie zwiedzania mieszkania mnicha nie słabnie podczas błąkania się wśród ruin jego wspaniałego nie­ gdyś klasztoru. Bogate sklepienie i inne dekoracje te­ go szacownego miejsca nie zawiodą w powstawaniu najpotężniejszych doznań w umysłach czcicieli poboż­ ności naszych przodków, którzy wznieśli takie kon­ strukcje dla kultu Wszechmocnego Rządcy wydarzeń. Grób mnicha pomnaża ponurą scenerię tego świę­ tego miejsca, w którym każdy drobny szczegół przycią­ ga uwagę. Podziemie, ułożone z wierzchołków i spodów zbitych butelek i z kamyków znalezionych w żwirze wy­ kopanym przy budowie klasztoru, symetrycznie zapla­ nowane, dostarcza nadzwyczajnej lekcji prostoty i eko­ nomii oraz pokazuje niezmożoną wytrwałość pobożne­ go mnicha. Kamienna budowla u wezgłowia grobu mnicha zawiera resztki Fanny, wiernej towarzyszki, ra­ dości i pociechy w godzinach wytchnienia". 15 Oto pozornie oczywiste sensy gubią się w mroku, refleksach luster, zmieniają się w zależności od punktu spojrzenia, zostają ośmieszone lub rozszerzone. Soane gra z widzem-gościem swojego domu, czyniąc go, na­ wet po śmierci demiurga, cząstką materii swojego two­ rzenia. Daleko tu jeszcze do Edmonda de Goncourta narracji Domu artysty, ale pomysł Soane'a zdaje się się­ gać dalej i głębiej w tajemnice twórczości. Można w domu-muzeum klasycysty Soane'a widzieć typowy przejaw romantyzmu i byłoby w tym wiele racji. Należy jednak pamiętać, że podobnych realizacji domu jako swoistego pomnika mieszkańca-artysty czy jego au­ toportretu, będzie w XIX i XX wieku wiele. Wspomnieć też można np. muzea wielkich współczesnych Soane'a, rzeźbiarzy Canovy i Thorvaldsena, potem także Antoine'a Wiertza. Dom taki i jego wnętrze spełniać mają szereg funkcji innych niż tylko funkcjonowanie jako mieszkanie i pracownia, mają mieścić kolekcję (która z kolei współtworzy i warunkuje mieszkanie), mają kształtować mieszkańca, ale też i jego gości - także tych, którzy przyjdą po jego śmierci, mają wreszcie unaoczniać ideę, która jest sensem życia autora takiego domu. Ta gra w dom-muzeum odbywa się przecież u zarania „ery muzealnej", epoki sugestywnej wizualizacji. Dom So­ ane'a otwiera szereg tych skomplikowanych świątyń wy­ obraźni, w których tak oryginalnie wypowiadać się bę­ dzie romantyzm, a których szczególny urodzaj zapanuje na przełomie XIX wieku. Jest wszakże wśród nich przy­ kładem może najpełniej przemyślanym, najdoskonalej wcielającym ideał narracji domu artysty. 16 17 18 �Andrzej Pieńkos • DOM ARTYSTY - RELIKWIARZ TWÓRCZOŚCI: MUZEUM JOHNA SOANE'A Przypisy 1 Sformułowanie G. Metkena, John Soane's Haus und Museum, w: 1 Pisałem o nim w: Dom architekta Johna Soane'a, „Dom i Wnę­ tegoż, In Kunstlers Lande gehen. Berschreibungen und trze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze analizy tego obiektu Munchen 1988, s. 166 zawietają prace Susan Gail Feinberg: Sir John Soane's „Museum": An Analysis of the Architect House-Museum ' Tę stronę działalności architekta najpełniej ptezentuje wspania­ ła monografia D. Watkina, The Lectures of John Soane, Cam­ in Lin­ bridge 1996 coln's Inn Fields, diss., 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane's Museum Idea 1801-1810, „Jour­ 0 nal of the Society of Atchitectural Historians", 43, 1984, Octo­ Gandyego. Inspirowane przez samego Soane'a liczne malarskie wizje jego architektury pędzla jego ucznia stanowią ztesztą jesz­ wym opisem wnętrz prezentuje znakomicie wydawana regular­ cze jeden specjalny „dyskuts dzieła". W szczególności Bank of nie od 1955 r. A New Description of Sir John Soane's Museum, England i dom Soane'a uzyskały w tym malarstwie interpretacje London 2001 wyjątkowo bogate, zróżnicowane, jakby inne życie i poszetzoną (wyd. X, powiększone i ilustrowane). Piszący o domu Soane'a używali rozmaitych okteśleń, usiłując uchwy­ historię. Zob. B. Lukachet, John Soane and his draughtsman Jo­ cić jegt) specyfikę. Pot. np. tytuły kilku omówień obiektu: D. seph Michael Gandy, „Daidalos", 25, 1987, September, s. 51-64. „Magazine Beaux-Atts", 1 1985; R Bexte, Das Museum eines Einsamen Mannes, „Frankfur­ ter Allgemeine Magazin", 1986, Januar; R Thornton, An Archi­ Magazine Antiques", 1987, January. 12 W całym domu jest ztesztą wiele podobizn właściciela, m.in. 3 Soane kupił go pt) rezygnacji British Museum, po czym na trzy 14 Takie sugestie wykorzystuje J. Elsner w swojej interpretacji mu­ portret pędzla T h . Lawrence'a. dni otworzył swój dom, umożliwiając jego oglądanie chętnym. D. Hudson, Joshua Reynolds. A personal Study, London 1958, s. 73. Być może należy widzieć w pewnym stopniu taką koncepcję zeum Soane'a, op. cit., s. 154- Na temat motywu grobowca, domu „akademika" w statszej tradycji włoskiej, np. Ficina oraz Zuccariego poświęcenia domu Akademii. Zob. na ten temat H . mauzoleum w twórczości architekta zob. J. Summerson, Sir John P. Schwatz (ted.), Kunstlerhduser: Eine Architekturgeschichte des Soane and the Furniture of Death, „Architectutal Review", 1978, Privaten, Frankfurt am Main 1989 (katalog wystawy w Deut­ March; G . Waterfield (red.), Soane and Death, Dulwich 1996 (katalog wystawy). sche Architekturmuseum), s. 55 Wówczas powstał też pierwszy szkic koncepcji muzeum, rękopis 5 z komentarzem H . Dorey w: Visions of Ruin: Architectural fanta­ 6 wy w The John Soane's Museum). (pod red. R. Zimanda), Warszawa 1983, s. 87-104. O stawaniu Najpełniejszą intetpretację tej fasady ptzedstawił A. Jackson, się domu Soane'a muzeum ciekawie pisze J. Elsner, op. cit. The Facade of Sir John Soane's Museum: a Study in Contextualism, 6 Zob. m.in. O . Batschmann, Ausstellungskunstier. Kult und Karriere im Modernen Kunstsystem, Koln 1997, s.. W drugiej poło­ December, s. 417-429 wie X I X wieku „świątynno-grobowcowc" konotacje domu arty­ Problem tego typu zapisów artystów czeka na optacowanie. Pot. sty rozpowszechnią się w różnych formach. Warto wspomnieć np. przypadki A. Wiertza i G. Moteau z X I X w. czy G. B. Sha- np. o willi Vincenzo Veli w Ligornetto, gdzie rzeźbiarz nakazał wa z X X w. wystawić swoje zwłoki, zanim pracownia stanie się jego mu­ zeum. Interpretację kolekcji Soane'a w sposób najbatdziej chyba rzes „Ciąg dalszy" tej historii opisuję w. Dom poetycki, dom grotesko­ jects from Sir John Soane's Museum, London 1992 wy. Miejsce wyobrażone Narrację nieco podobną, pozornie ułożoną z malowniczą dezyn- s. 43-48 (inna wersja tekstu w: Miejsce rzeczywiste - miejsce wy­ wolturą, miał też nieco wcześniej dom kolekcjonera Thomasa obrażone. Studia nad kategorią miejsca w przestrzeni kultury. Ma­ Hope'a w Deepdeene niedaleko Londynu. Por. m.in. I. Trech- Victora Hugo, „Konteksty", 1999, nr 3, teriały z seminarium w Kazimierzu Dolnym w 1998 г., Lublin (red.), 1999, s. 59-75). Ale 100 lat później podobna siatka napięć zna­ von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich- czeniowych pojawi się w obiekcie pozornie z romantyczną tta- -Munchen 1985, s. 175. Komplikacje historystycznego myślenia dycją niezwiązanym, w domu własnym architekta J. Plecnika Soane'a odsłania J. Elsner, A Collector's Model of Desire: w Lublanie (zob. takie zestawienie w: H . R Schwarz, op. cit., s. sel, Das Soane Haus Kunstlerltauser in London, w: E . Hiittinger The House and Museum of Sir John Soane, w: tegoż i R. Catdinal, The Cultures of Collecting, London 1994, s. 162 i n. 246 [ 7 „Journal of the Society of Architectural Historians", 51, 1992, telny przedstawiają P. Thornton i H . Dorey, A Miscellany of Ob­ 7 Na temat domu i książki Goncourtów zob. studium E . Grab­ skiej, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze modernizmu sies and Designs for Garden Follies, London 1999 (katalog wysta­ 5 Cyt. za: В. Mądra-Shalcross, Dom romantycznego artysty, Kra­ ków 1992, s. 207 Soane'a Crude Hints towards an History of my House, wydany 4 Taką interpretację wnętrz domu przedstawia, za licznymi praca­ mi J. Summersona, I. Trechsel, op. cit., s. tectural Kaleidoscope: Sir John Soane's Museum in London, „The ' Tę jej rolę uwypuklają widoki (także nocne, fantazyjne) J. M. ber, s. 225-237. Muzeum z jego historią, zbiorami i szczegóło­ Watkin, Un labyrinthe 'pittoresąue', 2 Essays, 154). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3fdf833396ba3eb9827d474632114eb6.jpg 69d68848aab5dcdfebce95315417ca87 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1744a273857fd1859e3cdf12b8aeaaf4.jpg 223cec2bb0ede7cf08ff6a905c2d25ef https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/719cea65c53d51ca130ffcd4a5f9ff2f.jpg 3e309d2867dedd4aa0168285aa82d623 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom góralski / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budownictwo regionalne ; Podhale Description An account of the resource fotografie przedstawiają mężczyznę w stroju góralskim stojącego przed budowanym domem (1) i dwa ujęcia tego budynku z bliska i z oddali (2,3) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1967 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.10.3_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.10.5_01 PAE_FNK_25.38.XIV_F.1.10.6_01 Brzegi budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7748ff9281bc08f8553bde8c77467cee.jpg 447dba9ea70b2bd9d5863fded14a3a44 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom kryty strzechą / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny, kryty słomianą strzechą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.1.4_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Jegliniec okolice Sejn https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d708386f12a00c5a25d38d0b15224dfb.jpg 13b134f8cdb60910b96051d55e975abd https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3d037e0710ad3bf369c50b17eb739a1f.jpg 6901fc51ea2696d16edfeeb88b3c6397 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom podcieniowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalno-gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają podcieniowy budynek mieszkalno-gospodarczy i stodołę ( w oddali) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.1_01 PAE_FNK_32.37.XI_H.2.8.2_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dom podcieniowy Niebieszczany okolice Sanoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6f7ac95ebe092cba285b9ff8d2cc1896.pdf 816fa290705329946b5ea73424ff6d43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3017 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2821 Title A name given to the resource Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.3, s.43-48 Creator An entity primarily responsible for making the resource Pieńkos, Andrzej. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dom poetycki, dom groteskowy. Miejsce wyobrażone Victora Hugo* Andrzej Pieńkos Bożena Mądra-Shallcross pisze w tej samej książce, że odczytywanie „potwierdzonej obecności" pisarza-artysty w jego domu jest dla dzisiejszego zwiedzającego melancho­ lijnym błądzeniem wśród zatartych śladów. Istotnie, na ogół to zmitologizowane miejsce, jakim jest dom romantyka, my znamy już tylko ze strzępów relacji, opisów, czasem jeszcze z mniej czy bardziej udatnej późniejszej rekonstrukcji, będą­ cej często projekcją wyobrażeń rekonstruktorów. Na anglonormandzkiej wyspie Guernesey, gdzie kanał La Manche styka się z Atlantykiem, możemy wszakże zoba­ czyć i poczuć „potwierdzoną obecność" romantyka par excellence - Victora Hugo, potwierdzoną nie tylko przez powtarzany z pychą w całym jego domu inicjał VH, ale rów­ nież odciśniętą na każdym centymetrze ścian i sufitów jedy­ nego w swoim rodzaju relikwiarza romantycznej wyobra­ źni. Domu o szczególnie intensywnej „treści fizycznej mu­ rów", żeby użyć wyrażenia Edgara Allana Рое z opowiada­ nia Ligeia. Przypomnijmy, że spośród kilku istniejących obecnie mu­ zeów Victora Hugo tylko jego emigracyjny dom, właśnie na wyspie Guernesey zachował się w stanie niezmienionym. Sprawiedliwie, wspólnie administrowany dzisiaj przez Bry­ tyjczyków i Francuzów, jest jednym z rzadkich w świecie miejsc, gdzie romantyzm przechował się w tak czystej posta­ ci. I mimo że jest to romantyzm samego Victora Hugo, jedne­ go z najpopularniejszych pisarzy naszej kultury, miejsce to dziwnie opuszczonym zostało przez turystów i badaczy ... Dzieje się tak zapewne z dwóch powodów: po pierwsze, dom Victora Hugo wprawia w zakłopotanie historyka litera­ tury, historyka architektury, historyka sztuki; po drugie, wy­ spa ta, iście rajska enklawa śródziemnomorska na rubieżach północnej Europy, nie leży na uczęszczanych szlakach. Aby się tam dostać, wyruszamy z portu w Saint-Malo w Bretanii * Tekst ten jest nieco zmienioną i poszerzoną wersją referatu pt. Dom poetycki Victora Hugo. Pracownia, miejsce tworzenia, dzieło, i po półtoragodzinnej przeprawie przez na ogół nieprzyje­ wygłoszonego w Kazimierzu Dolnym w czerwcu 1998 г., na seminamnie rozfalowane morze docieramy do miniaturowego portu num zorganizowanym przez Katedrę Teorii Sztuki i Historii Doktryn Saint-Peter. Artystycznych K U L i Oddział Lubelski SHS pt. Miejsce rzeczywiste, * * * miejsce wyobrażone, Lublin 1999. Organizatorom saminarium prof Podróże są swoistym braniem w posiadanie miejsc i spo­ Elżbiecie Wolickiej, Małgorzacie Kitowskiej-Łysiak oraz Autorowi dziękujemy za zgodę na druk. sobem na zamieszkiwanie świata. Jak wiadomo, sposób ten Dom romantyczny ma wiele odmian. Romantyzm nie jest rzecz jasna nazwą stylu, a już na pewno nie można takiego stylu odnaleźć w architekturze. Dom romantyczny nie jest przecież zjawiskiem architektonicznym, a jego romantyczną cechą jest z pewnością brak stylu. Świadomie nadana odmienność, inność. Aby taki dom powstał, trzeba było uwol­ nić się od obowiązujących norm kształtowania domu. Zmia­ ny te zaszły w romantyzmie tak daleko, że dom przestawał znaczyć mieszkanie, schronienie, pracownię, itd. Stawał się miejscem wyobrażonym. Zwłaszcza dom artysty. Na romantyczne źródło koncepcji domu artysty wskazy­ wała Elżbieta Grabska, pisząc o jego realizacjach później­ szych od historycznie pojętego romantyzmu: „Warto (...) z wersji oplecionej gęsto późniejszymi interpretacjami, które dom artysty (...) zamieniły w stereotyp estetyzatorskiej tour d'ivoire, wydobyć jej kształt pierwotny. Goncourtowski dom artysty wyzwolić z dekadenckiego mitu, Morrisowskim zaś reformatorskim domom przywrócić cechy poetyckie, w ich programie społecznym odsłonić romantyczne założenia'". Ów kształt pierwotny wydobyć jest nadal trudno, większość wątków tego złożonego zjawiska bowiem nie wydaje się in­ teresować badaczy. „Jeśli dom staje się zapisem osobowości swego twórcy, właściciela lub mieszkańca, wówczas jest zjawiskiem mają­ cym romantyczną kondycję" - stwierdza wprost Bożena Mądra-Shallcross we wstępie do antologii dotyczącej domów ar­ tysty. Dodajmy - będzie to bowiem ważne dla dalszych roz­ ważań - że materią zapisu, odciśnięcia osobowości staje się nie tylko sam dom, lecz także otaczająca go przestrzeń, za­ właszczona przez wyobraźnię romantyka, np. dom z rozcią­ gającym się zeń widokiem. 3 2 43 �Jadalnia (parter), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris należy do podstawowych wyznaczników postawy romantycz­ nej, a Hugo uprawiał podróżowanie namiętnie i owocnie. Oglądał, opisywał, poetyzował, rysował zamki nad Renem, szwajcarskie miasta, Pireneje itd. Impresje i obserwacje z podróży trafiały w najróżniejszej postaci do jego tworczos'ci. W 1852 r. rozpoczęła się przymusowa podróż, która za­ wiodła poetę na wyspy anglonormandzkie - emigracja, spo­ wodowana jego sprzeciwem wobec zamachu stanu Napoleo­ na III. Początkowo Hugo zamieszkał na największej wyspie, Jersey. Jego tamtejszy dom, zwany Marine Terrace, słynął ja­ ko skupisko politycznych banitów i ośrodek niepokornej my­ śli, także jako miejsce seansów spirytystycznych. One to ra­ czej, a nie niewielkie odmiany kształtu doinu wprowadzane przez nowego właściciela, siedzibę tę rozsławiły. W roku 1855 brytyjski gubernator Jersey, zniecierpliwiony trwający­ mi nadal politycznymi ekscesami Hugo, nakazał mu opu­ szczenie wyspy. Sąsiednie, mniejsze Guernesey miało okazać się bardziej gościnne. Artysta spędził na nim kilkanaście lat, od 1855 r. do 1870, przyjeżdżając tam i później, po powrocie z zesłania do Francji. Tam powstały olbrzymie powieści Nędznicy, Pracownicy morza, Człowiek śmiechu, wielki poe­ mat Szatan, Legenda wieków i wiele innych zbiorów poezji. Codzienne życie na skałach nad oceanem stało się bezpośre­ dnią inspiracją jego niektórych utworów {Pracownicy morza i rysunki związane z pracą nad tą powieścią), ale także pobu­ dzało go do chęci zmierzenia się swoim dziełem literackim i plastycznym z potęgą żywiołów. Na Guernesey, odcięty od innych inspiracji (chociaż podróżował nadal), Hugo przetwarzał w swojej wyobraźni, wyczulonej na groteskowy aspekt rzeczywistości, wybujałe kształty drewnianych normandzkich falochronów i zrujnowa­ 4 44 nych latarni morskich. Zakupiwszy prosty biały dom, zwany Hauteville, wznoszący się ponad Saint-Peter-Port, natych­ miast przystąpił do dostosowywania go do potrzeb swojego coraz bardziej niezaspokojonego popędu twórczego. Nie l i ­ cząc się z kosztami (zbiór wierszy Contemplations przyniósł poecie dochód, który dawał mu w tym okresie absolutną swo­ bodę finansową), tworzył z rozmachem, nieomal w szaleń­ stwie. Trzeba wszakże pamiętać, że już paryskie mieszkania Hu­ go były nie tylko miejscem ale i przedmiotem jego tworzenia. Theophile Gautier, przy okazji wyprzedaży mienia wygnane­ go poety w 1852 г., opisywał wcześniejszy dom Hugo w Pa­ ryżu, przy rue de la Tour d'Auvergne: „Na półkach i w sza­ fach zgromadzono japońską porcelanę, fajanse z Rouen i Vincennes, czeskie i weneckie szkła, tysiąc osobliwości stłoczo­ nych jedna przy drugiej dzięki cierpliwej pomysłowości poe­ ty szperającego w starych dzielnicach miast, przez które prze­ jeżdżał. (...) Cały ten wyściełający etażerki świat chimer, po­ rcelanowych naczyń, rzeźb, przedmiotów z kości słoniowej odbija się w weneckich lustrach o miedzianych wytłaczanych ramach, a piękna dębowa ława - jak najdelikatniej ażurowa­ na i ukwiecona gotycka robota - służy za kanapę". Syn pisa­ rza, Charles Hugo, już w 1863 r. przenikliwie zauważył, że Hauteville House nie jest tylko siedzibą zbieracza i pisarza, lecz dziełem sztuki. Kwalifikacja według ówczesnych kryte­ riów niezwykle śmiała. W Hauteville House pisarz wykorzystał w pierwszej kolej­ ności nieliczne sprzęty i pamiątki wywiezione z Paryża, z do­ mu którego wyprzedaż tak malowniczo opisywał Theophile Gautier. Szybko jednak dom zaczął zarastać znoszonymi przez Hugo znaleziskami z wyspy, zakupami z Londynu 5 6 �Salon czerwony (pierwsze piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 7 i Brukseli, darami od przyjaciół. Wreszcie, dołączyła się pa­ sja tworzenia, meblarsko-tapicerskie majsterkowanie Hugo. Około 1859 r. Hauteville House uzyskał swój mniej więcej jednorodny charakter (chociaż Hugo uważał, że nigdy go nie skończył), który zachował bez większych zmian do dziś". „Opowiadano mi, że Pan zamieszkujesz dom wyniosły, poetycki, który podobny jest do Pańskiego ducha, i że czujesz się Pan szczęśliwy pośród kotłowania się wód i wiatru" - pi­ sał właśnie w 1859 r. do Victora Hugo na Guernesey Charles Baudelaire. Z pewnością autorowi Sztucznych rajów dono­ szono nie o zwyczajnym wyglądzie zewnętrznym Hauteville House, lecz o „poetyczności" wnętrza. Hauteville House był wprawdzie wygodnym domem ro­ dziny, zbytkownie urządzonym (wśród licznych pomieszczeń „normalnego" użytku jest tam nawet ciemnia fotograficzna), poza tym jednak został przekształcony w siedzibę wyobraźni, siedzibę poety-demiurga, marzącego o uchwyceniu w swojej twórczości istoty żywiołów, w sztuczny raj, wyizolowany od otoczenia, a jednocześnie w swoisty sposób silnie połączony z rajem naturalnym, jakim była dla Hugo wyspa Guernesey i otaczające ją wody oceaniczne. Nim wejdziemy do Hauteville House, narzucające się analogie każą przywołać z pamięci inne szczególnie niezwy­ kłe domy pisarzy romantycznych i po-romantycznych: szkocki zamek Abbotsford Waltera Scotta, wysmakowane mieszkanie Balzaca przy rue des Batailles w Paryżu i jego ostatni, bogaty dom przy me Fortunce, fantazyjną rezyden­ cję podparyską Alexandres Dumasa ojca nazwaną przezeń Monte-Cristo, salon japoński Emile'a Zoli w jego domu w Medan, orientalny również dom Pierre'a Loti w Rochefort, paryski dom-kolekcję braci de Goncourt , zagracony 8 9 10 kolekcją dom Kraszewskiego w Żytomierzu, dom Mario Praza, kuriozalny park rozrywek Gabriele d'Annunzio // Vittoriale, zameczek Gerhardta Hauptmanna tzw. Łąkowy ka­ mień w Karkonoszach. Niektóre z tych kreacji wpisują się w rozmaite, starożytności sięgające tradycje miejsca szcze­ gólnego poety czy filozofa." Nie wszystkie one rzecz jasna stanowią przypadki „domu literackiego", a więc siedziby świadomie kształtowanej wedle scenariusza wiążącego się z twórczością właściciela, twórczość tę stymulującej bądź przez nią ogarnianej. Ileż to przypadków szczególnych, ileż miejsc niezwyczaj­ nych - jeśli jeszcze wspomnimy o domach niezaistniałych, o pełnych napięcia refleksjach nad domem i mieszkaniem Zygmunta Krasińskiego, o wizjach projektowo-mieszkaniowych Edgara Allana Рое z jego eseju Filozofia umeblowa­ nia i utworów ściśle literackich, o refleksji Waltera Patera nad The House Beautiful , o marzeniach rozmiłowanego w pięknie symbolistycznego poety Alberta Samain i opi­ sach Huysmansa z powieści Na wspak\ Historia tych miejsc szczególnych zaczyna się zaś tak wcześnie, jak wcześnie można w najśmielszym datowaniu wyznaczyć początki romantyzmu europejskiego: „autorski­ mi" siedzibami brytyjskich pisarzy, pałacem Horacego Walpole'a w Strawberry Hill, potem szalonym zamkiem-opactwem Fonthill Abbey Williama Beckforda; albo nawet wcze­ śniej, u samego początku XVIII w., siedzibą poety Alexandra Pope'a w Twickenham, Pope'a, który zresztą przywołuje w jednym ze swoich utworów topos utożsamienia domu z je­ go właścicielem .' Powróćmy do Victora Hugo. W czasie pobytu na Guerne­ sey dopiero w pełni rozwinęła się i uwolniła od konwencji 12 13 14 5 45 �przedstawieniowych sztuki wczes'niejszej, także romanty­ zmu, twórczość plastyczna Hugo - jego rysunkowe wizje, wykonywane w eksperymentalny sposób rozmaitymi sub­ stancjami i z użyciem niekiedy automatycznych metod two­ rzenia.' Jego „domową" kreację należy widzieć wspólnie z twórczością rysunkową i malarską. Może były to dwie róż­ ne próby zaspokojenia tej samej tęsknoty do uwolnienia się z konwencji literackiej i wyrażenia się w czymś nieokreślo­ nym, nieuwikłanym w tradycje, próby przekroczenia możli­ wości medium artystycznego. Obejrzyjmy bliżej, w środku, oceaniczną folie Hugo. „Wnętrze to ostatecznie nie jest tak okropne, jak to się zwy­ kle o nim mówi. Otóż okazuje się, że ten sposób kompono­ wania jest nad wyraz charakterystyczny dla poetyckich po­ czynań Hugo w tym okresie. Poeta zabawia się przesuwa­ niem wielkich całości poetyckich w ramach planów ogól­ nych, a wewnątrz poszczególnych całości przestawia wciąż z miejsca na miejsce bloki, fragmenty i okruchy poetyckie". Jedną ze świadomych zasad, które obok horror vacui nadają Hauteville House charakter, jest kształtowanie wnę­ trza światłocieniem, niekiedy silnie kontrastowanym. Podob­ nie jak w swoich rysowanych wizjach, i tu Hugo śmiało i nie­ konwencjonalnie operuje ciemnością. Niekiedy, rzadko, uwalnia światło, montuje lustra, kafelki; nie pozostawia jed­ nak ani kawałka przestrzeni, ani kawałka ściany znaczeniowo pustego. Dysonanse, zły smak, piękne przedmioty bezlitośnie stłamszone ze starzyzną - Hugo nie daje ani na chwilę odpo­ cząć percepcji. Właściwie, wbrew pozorom, u Victora Hugo nie odnaj­ dziemy pasji typowo kolekcjonerskiej. Raczej jest to pasja majsterkowicza. Jeśli zbiera, np. resztki starych mebli, kafle, tapiserie lub skrzynie korsarzy, to w celu spożytkowania ich jako budulca własnego dzieła plastyczno-architektoniczno-literackiego. Jedną z ulubionych zasad Hugo było przestawia­ nie funkcji pierwotnej sprzętu lub elementu dekoracji, zaska­ kujące jego użycie, odrealnianie składników w ramach nowej całości, zmajstrowanej własnoręcznie lub z udziałem stola­ rza; nieustanna zabawa w przestawianie: coś zwisa do góry nogami, to co ma wisieć na ścianie, wisi na suficie, regał sta­ je się plafonem itp. Cenne tapiserie zostają pocięte na kawał­ ki i wprawiane w plafonowe struktury z drewna i ceramiki. Inną czytelną zasadą rządzącą programem Hauteville House jest narcystyczne cytowanie i komentowanie siebie, wszechobecność inicjałów poety, słowne i wizualne aluzje do jego wygnania, sławy, roli politycznej. 6 17 18 Mądra-Shallcross pisze, wprawdzie o domu paryskim pi­ sarza: „na skąpy język teoretyka literatury dałby się przetłu­ maczyć dom Hugo jako poemat dygresyjny z jedną kompo­ zycyjną dominantą - osobą samego poety". Hauteville Ho­ use ma bez wątpienia również ten egocentryczny program, zresztą jeszcze bardziej otwarcie wyrażony; czy ma jednak przy tym własny styl? „Cały ten domowy poemat" Hugo różni od typowego mieszczańskiego wnętrza epoki wysoki stopień udziwnienia, konceptualność, dominacja metafory literackiej nad funkcją praktyczną a często i estetyczną, metafory niekiedy dość nie­ zdarnie obleczonej w stolarską materię. Jako architekt i deko­ rator wnętrz Hugo niewątpliwie nie miał tego geniuszu, który pozwolił mu stworzyć jego eksperymentalne prace malowane w tuszu. A jednak, jak pisał Gautier, „wielu dekoratorów za­ zdrościło mu tej zdumiewającej zdolności tworzenia wież obronnych, starych ulic, zamków, zrujnowanych kościołów, tego niebywałego stylu, nieznanej architektury, pełnej miło­ 19 20 ło 21 ści i tajemnicy, której widok przygniata jak koszmar". Hu go, jak wspomina jeden ze stolarzy zatrudnianych przezeń na Guernesey, pracował bez planu, kierowany jakby ślepą fanta­ zją, ale nie sprawiało to wrażenia działań przypadkowych. Niczego nie wykonywano bez jego pomysłu lub przynajmniej starannej kontroli. Niektóre spośród źródeł inspiracji bądź konkretnie źródeł pochodzenia wykorzystanych w Hauteville House przedmiotów, odnajdziemy też często w twórczości literac­ kiej Hugo: malownicze średniowiecze i wiek X V I , ludowa groteska. Niektóre aspekty i szczegóły dekoracji domu na Guernesey nawiązują do wcześniejszych, paryskich siedzib pisarza, są architektonicznym wspomnieniem. W niektórych przejawach tego namiętnego kreowania swojego miejsca Hu­ go jest typowym reprezentantem historyzmu. Jego eklektycz­ ny orientalizm, dominujący w wystroju domu na Guernesey, porównać można z orientem Dumasa i innych, także np. De­ otymy. Dodajmy, że ten szczególny orientalizm nie prze­ szedł pisarzowi szybko. W latach 1863-1864 Hugo wykonał metodą pirograwiury i polichromii drewniany wystrój salonu chińskiego niedalekiego domu jego kochanki, Juliette Drouet, domu zwanego Hauteville Fairy. Szczególny rodzaj gro­ teski, czasem nawet ironii w traktowaniu niby-chińskich mo­ tywów, stanowi jednak oryginalną cechę orientalizmu Hugo. Postulowana przezeń na początku twórczości w sławnej przedmowie do dramatu Cromwell nowa kategoria piękna, właśnie groteskowego, polegającego na niespójnym łączeniu rozmaitości, wydaje się dobrze określać zasadniczy charakter romantycznych domów Hugo. 22 21 24 25 Przypadek Hauteville House nie jest tylko kuriozalną ilu­ stracją powiedzenia Kraszewskiego - „człowieka poznać można po jego ubraniach" - lecz jednym z najbardziej cha­ rakterystycznych wykwitów romantycznej skłonności do du­ chowego i plastycznego zarazem anektowania miejsca. Z bra­ ku lepszej, gatunkowej nazwy takiego procederu, nazwijmy go plastycznym - w sensie pierwotnym tego słowa - uprawia­ niem egzystencji. Dlatego może, co ciekawe, inwencja Hugo nie tknęła zewnętrznej architektury domu, chociaż byłoby go stać na pewne przynajmniej zmiany niezwykle skromnych elewacji. Tworzył sobie pałac duchowego króla Francji, ale przede wszystkim tworzył sobie magazyn duchowej energii. Tak częsta w domach artysty, od mantuańskiej siedziby Giulia Romano, przez pałac Rubensa, po rezydencje Dumasa i akademików, ostentacja programu ideowego, oznakowanie architektoniczne miejsca, w którym się tworzy, dla Hugo jak się wydaje nie miało znaczenia. 26 27 Dom jest „figurą" mieszkańca , żeby sparafrazować kon­ cepcję figuralizacji pejzażu, pojawiającej się w symbolizmie europejskim. Mieszkaniec-artysta bierze miejsce w całkowi­ te posiadanie i całkowicie je przekształca - nie chodzi jednak tylko o majsterkowanie we własnym domu. Aneksja może być znacznie szerzej zakrojona... „Zamieszkuję ten bezkresny sen oceanu" - pisał Hugo w jednym z listów w 1856 r. Zamieszkiwał go dzięki szklanej pracowni na szczycie Hauteville House, z której widział są­ siednie skaliste wyspy i wysepki (Serk i Herm, które „grają" w Pracownikach morza), widział codzienne kilkumetrowe przypływy morza i sztormy. Hugo przekształcił górne kondy­ gnacje domu, tworząc rodzaj niemal całkowicie przeszklone­ go obserwatorium na dachu, zwanego z angielska look-out. W owym look-outcie na poddaszu powstaje szczególne na­ pięcie - tu historystyczny bric-a-brac hugoliański ulega nie wyciszeniu nawet, lecz zaniechaniu. Robi się pusto, wchodzi­ �my do szklanego solarium, gdzie są tylko najprostsze sprzęty potrzebne do pisania i jest morze - za szybami z trzech stron i odbite w lustrach z czwartej. Podłoga jest też częściowo szklana, doświetlając pomieszczenie poniżej i dając wrażenie zawieszenia „poza architekturą". Dom otwiera się na nie­ skończoność. Przy tym jednak, pokoik ten jawi się wchodzą­ cemu przez ciasne schody i bibliotekę poecie, a także jego gościowi jako wydzielona niby-kurtyną scena albo kokiete­ ryjnie wydzielony buduar podglądacza. Look-out Hugo można interpretować jako oryginalny, tak­ że konstrukcyjnie bardzo śmiały wariant skromnej roman­ tycznej mansardy, wówczas już zyskującej własną mitologię. Położenie na górze domu, w trudno dostępnym wąskimi schodkami ustroniu, wzmacnia jeszcze znaczenie tego miej­ sca, jakby miejsca w wieży „z kości słoniowej", punktu widokowo-obserwacyjnego z widokiem na naturę, na żywioł. Punktu, do którego się dociera nie bez wysiłku. O zwiedzaniu albo też odwiedzaniu pracowni opowiada się od romantyzmu „jak o doświadczeniu inicjacyjnym - tym bardziej takie inicjacyjne przejście progu atelier było istotne, że w X I X stuleciu zwiedzanie pracowni stało się pewnym kulturalnym obowiązkiem i nieledwie celebrowanym obycza­ jem". O „kultowym" znaczeniu pracowni artysty w roman­ tyzmie wspomina w swoim przeglądzie podstawowych pro­ blemów badawczych tej epoki Jan Białostocki , ale pełniej­ sza analiza zagadnienia, mimo jego atrakcyjności, nie została jeszcze przeprowadzona. „Fabryką prometeuszowską" (jak mówił Odyniec) albo „jaskinią tworzenia" (Auden) zajmowa­ li się na ogół badacze literatury, przeważnie tylko w aspekcie dzieła literackiego danego twórcy. Jak sytuuje się Hauteville House, dom z mansardą poety, dom przez poetę stworzony, zamykający skondensowaną dawkę jego zmaterializowanej wyobraźni, na owej liście ro­ mantycznych domów-pracowni? Czy jest typowym przykła­ dem romantycznej pracowni artysty, tj. domu tracącego swo­ ją funkcjonalną realność i przeobrażanego w „dzieło", rywa­ lizujące niekiedy z tym „właściwym" dziełem danego arty­ sty? Status tego szczególnego „dzieła-pracowni" pozostaje często raczej wyobrażony, niż rzeczywisty... W romantyzmie powstaje archetyp pracowni jako miejsca, niekoniecznie rzeczywistego, w którym potencjalnie nastąpić może proces twórczy. Po romantyzmie aura pracowni działa na proces artystyczny i dzieło. Skala wyglądów owej aury by­ wa rzecz jasna bardzo różna, od feerycznego rekwizytorium wiedeńskiego Hansa Makarta po np. skromną, „mansardową" paryską pracownię Stanisława Wyspiańskiego. We wszystkich wcieleniach, tych ekstrawagancko malowniczych i tych po­ zornie zwyczajnych, jest pracownia miejscem z osobowością, wytwarza duchową energię o sile odpowiedniej, aby mogły zacząć następować artystyczne „wyładowania". Bardzo często też w sztuce XIX wieku pracownia okazuje się miejscem szczególnie dogodnym do spotkania się różnych porządków rzeczywistości. Nie musi być już miejscem dzieła; jest przede wszystkim miejscem (i przedmiotem) tworzenia. Postrzegamy ją nie jako rzemieślniczy warsztat, ale jako malownicze, w znacznie większym stopniu niż pracownie wcześniejszych stuleci, panopticum, lub też jako „ołtarz przeistoczenia". Opi­ sywana przez Balzaca w opowiadaniu Nieznane arcydzieło pracownia genialnego malarza Frenhofera, rzekomo pracow­ nia z XVII wieku, jest w istocie idealną pracownią romanty­ ka. W wizji takiej pracownia jest miejscem powstawania, ry­ tualnego niemal odsłonięcia, przechowywania, niekiedy zni­ szczenia arcydzieła; może być także miejscem śmierci artysty 28 29 3() 31 32 w obliczu jego dzieł. Jest miejscem nagromadzenia potencjal­ nej energii, mogącej doprowadzić do stworzenia nowego świata, paralelnego wobec już istniejącego. Pracownia jest w XIX wieku miejscem, do którego zno­ szone są, często w nadmiarze, rzeczy świata rzeczywistego, nawet - jak w przypadku Gericault, pracującego nad Tratwą Meduzy - jego ohydne odpadki. Znoszone są nie tylko po to, aby służyły jako modele. Pracownia kumuluje energię; kumu­ luje dzięki temu, że, także czy też przede wszystkim, w pra­ cowni spotkać się mogą ostateczności. W sensie dosłownym i głębszym: nieoczekiwanego spotkania przedmiotów i obja­ wienia się różnych sfer rzeczywistości. Skłębienie się tych sił jest niekiedy tak silne, że dzieło spala się wśród artystycznych „wyładowań" i nie dochodzi do jego realizacji (przypadek nie tylko bohatera powieści Zoli Dzieło - Claude, a Lantier). Szczególnym jednak typem romantycznej pracowni jest „zaprogramowany dom artysty", będący skomplikowaną fa­ bryką produkowania zaskoczeń, twórczych impulsów, miej­ scem natarczywej inspiracji. Przypomnijmy londyński dom architekta Johna Soane'a, który też stworzył przemyślne itinerarium, dom, przez który się nie przechodzi, lecz przeci­ ska według pewnego scenariusza. Dom, który się zwiedza, nadając mu tym każdorazowym odkrywaniem sens, chociaż jest to i dom rodzinny i pracownia architekta; dom, który się myśli. Soane pozastawiał w swoim domu tyle pułapek, także na badacza, że do dziś brakuje pełnej hermeneutycznej analizy jego dzieła sztuk wszystkich przy Lincoln's Inn w Londynie. Hauteville House jest domem równie jak tamten fascynują­ cym w zwiedzaniu, może nie tak przemyślanym i nie tak bo­ gatym w sensy i komplikacje architektoniczne oraz intelektu­ alne. Jest tworzeniem poezji z materii, którą poeta nie władał w pełni profesjonalnie i której nie potrafił scalić. Soane spo­ rządzi! kilka drobiazgowych opisów-analiz (w których zre­ sztą pojawia się pierwiastek autoironii) swojego domu: za­ dbał o przyszłe jego interpretacje. Hugo takich interpretacji niestety nie pozostawił. Soane zadbał też - jeszcze za życia, w 1833 r. - by Parlament zagwarantował specjalną uchwałą, że zapisane społeczeństwu The John Soane Museum pozosta­ nie takim, jakim artysta je pozostawi - bez zmian. Nie zapi­ sywał więc po prostu budynku i zbiorów, lecz całość miejsca, przestrzeń, wraz z jego atmosferą i treścią. Dom Hugo prze­ trwał również, raczej jednak szczęśliwym zrządzeniem losu. 33 Wyizolowany i połączony jednocześnie: z życiem, z histo­ rią, sztuką, naturą - Hauteville House wydaje się być dziełem samoistnym. A jednak architektoniczny pomysł samego Hu­ go, look-out, każe nam pamiętać o służebnej jedynie roli „do­ mowego poematu". Pracownia pisarza dosłownie niemal rzu­ cona w ocean, chociaż wieńcząca eklektyczny bałagan sztu­ ki, historii, polityki, codziennej egzystencji (całą tę „sałatę w głowie" - jak karykaturowano megalomańską wyobraźnię Hugo) pozostaje pracownią pisarza, podporządkowaną naka­ zowi stworzenia literackiego arcydzieła. Hawthorne napisał, że lepiej rozumie średniowieczne ro­ manse Waltera Scotta ujrzawszy jego siedzibę Abbotsford, a siedzibę tę rozumie lepiej, przeczytawszy uprzednio jego romanse. Trudno przesądzić, czy w odniesieniu do twórczo­ ści Hugo sprawdza się ta zasada. Sądzę jednak, że sugesty wność miejsca wykreowanego, jakim jest Hauteville House po części będąca zasługą natury, a także Napoleona III i gu­ bernatora Jersey - przynajmniej dorównuje niezwykłym miejscom stworzonym w prozie Hugo. „Dzieło Hugo jest jed­ nością, nie dzielmy jej". 34 35 47 �PRZYPISY ' E . Grabska, Dom artysty, w: Porównania. Studia o kulturze moder­ nizmu (red. R. Zimand), Warszawa 1983, s. 89 B. Mądra-Shallcross, Dom romantycznego artysty, Kraków 1992, s. 8 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 10 Najpełniejszy opis Marine Terrace znajduje się w: P. Dhainaut, Hauteville-Hou.se. La demeure ocean de Victor Hugo, Paris 1984, s. 13-15 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 90 Cyt. w: Dhainaut, op.cit., s i l Literatura na temat domów Hugo jest skąpa i ma wartość raczej tyl­ ko dokumentarną: R.Weiss, La Maison de V.Hugo a Guernesey, Paris 1928; J. Adhćmar, Victor Hugo a Hauteville House, Paris 1947; J.Delalande, Victor Hugo a Hauteville-Hou.se, Paris 1947; Maison de Victor Hugo. Catalogue (red. J.Sergent), Paris 1957; P. Dhainaut, op.cit. Zain­ teresowanie nimi budzi nadal we Francji zdziwienie, co wiąże się być może ze statusem „wieszcza", jaki przyznaje się Victorowi Hugo, a który to status utrudnia badanie „marginalnych" sfer twórczości artysty. 2 3 4 5 6 7 8 List z dnia 27 września 1859 Mądra-Shallcross, op.cit., cytat ze s. 101 Por. E.Grabska, op.cit.; tejże, Eklektycy wyrafinowani, w: Myśl o sztuce. Materiały z sesji SHS, Warszawa 1976. ' Przy okazji „Chaty" S. Żeromskiego w Nałęczowie pisze o tym M. Leśniakowska w: Jan Koszczyc-Witkiewicz (I88I-I958) i budowanie w jego czasach, Warszawa 1998, s.22 i n. Fragmenty cyt. w: Mądra-Shalcross, op.cit., s. 104-106 Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s. 100-102 Mądra-Shallcross, op.cit., s.102 Por. M. Mack, A Poet in His Landscape. Pope at Twickenham, w: From Sensibility to Romanticism, Oxford 1970, s. 13; C. Wainwright, The Romantic Interior. The British Collector at Home 1750-1850. New Ha­ ven-London 1989. O tych specyficznych siedzibach pisarzy angielskich XVIII i X I X w. pisałem w cyklu artykułów: Poetyckie siedziby. Twicke­ nham. Chiswick House, The Leasowes, „Dom i wnętrze", 1999, nr 5; Ci wspaniali pisarze w swoich gotyckich zamkach, „Dom i wnętrze", 1999, nr 6; Opactwo pałacem i marzenie o wieży, „Dom i wnętrze", 1999, nr 7 9 1 0 1 1 2 11 14 15 16 Jej analizę w zestawieniu z twórczością literacką Hugo przeprowa­ dzam w: Granice autokomentarza, w: Autokomentarz artysty. Materiały z sesji SHS w Niedzicy w 1987 r, Warszawa 1988, s. 17-27; W poszuki­ waniu idealnej biegi. Dore, Hugo i nowoczesna ilustracja. „Ikonotheka" nr 11, 1996, s. 137-167. Szczegółowo twórczość rysunkowa z tego okre­ su omówiona jest min. w: J. B. Barrere, Victor Hugo et le.s arts plastiques, w: Victor Hugo a Toeuvre, Paris 1970; P. Georgel, Le.s dessins de Vic­ tor Hugo pour „Le.s travailleurs de la mer", Paris 1985; Le Soleil d'.F.ncre, Paris 1985 (katalog wystawy). 17 J.B.Barrere, Hugo - człowiek i dzieło (tłum J. Parvi), Warszawa 1968, s. 209 Wśród tych napisów pojawiaj.) się takie jak: Ego Hugo; Exilium vita est; także cytaty z Szekspira, aluzje do konkretnych dzieł samego Hugo. 18 19 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 103 Tak nazywa Gautier paryski dom Hugo. Por. Mądra-Shallcross op.cit., s. 91. Dziesięć lat później podobnego określenia użył D.G.Ros setti w odniesieniu do Red House W.Morrisa: „bardziej poemat niż dom". Por. Grabska, Dom artysty, op.cit., s.93 Mądra-Shallcross, op.cit., s. 89 Cyt. za: Dhainaut, op.cit., s.77 Nadal brakuje całościowego omówienia inspiracji, z których Hugo pisarz i plastyk korzystał. Problem ten został cząstkowo opracowany w: J. Mallion, Hugo et l'art architectural, Paris 1962; C.W.Thompson, Vic­ tor Hugo and the Graphic Arts (1820-1833). Geneve-Paris 1970 2(1 2 1 2 2 2 3 2 4 Skrótową typologię orientalnych inspiracji mieszkalnych w X I X w. przeprowadzam w: Orient w europejskim domu. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 6; wypowiedź Deotymy o jej jadalni, urządzonej „niby jeden z pieściwych alkierzyków Alhambry" cytuje Mądra-Shalcross, op.cit., s. 117-118 Obecnie znajduje się, zrekonstruowany, w Maison Victor-Hugo w Paryżu. Chociaż Hugo przekształcał także ogród, w 1870 r. posadził w nim „dąb Stanów Zjednoczonych Europy". Takie symboliczne gesty wzmac­ niały jego piętno nadane temu miejscu. Por. Mądra-Shalcross, op.cit., s. 23 Por. o mansardzie Mądra-Shalcross, op.cit., s. 31-34 Mądra-Shalcross, op.cit., s. 121 J. Białostocki, Ikonografia romantyczna. Przegląd problemów ba­ dawczych, w: Romantyzm. Studia nad sztuką drugiej polowy wieku XVI­ II i wieku XIX. Materiały sesji SHS, Warszawa 1967 Problematyką tę rozwijam w artykułach: Okropny warsztat tworze­ nia. O aurze pracowni artysty po romantyzmie, w: Ogień niestrzeżony. Pracownie malarzy polskich XIX i początku XX wieku. Cześć U, Łódź 1995 (katalog wystawy w Muzeum Sztuki), s. 39-48; Pracownia jako miejsce, pracownia jako dzieło. „Art and Business", 1995, nr 11-12, s. 60-63. 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 31 3 2 Powtarzam tu z niewielkimi zmianami myśli z artykułów cyt. w przyp. 31. Zagadnienie dziejów i ewolucji pracowni artysty nie ma do­ tąd całościowego opracowania. Najpełniejszy materiał przynosi zbiór pod red. E . Hiittingera, Kunstlerhduser von der Renaissance bis zur Gegenwart, Zurich 1985; por. także Mądra-Shalcross, op.cit. 3 4 Por. A. Pieńkos, Dom architekta Johna Soane. „Dom i Wnętrze", 1997, nr 2, s. 54-59. Najpełniejsze opracowania domu Soane'a to: S. Ga­ il Feinberg, Sir John Soane 's „Mu.seum": An Analysis of the Architect House-Museum in Lincoln's Inn Fields, diss, 2 vol., Ann Arbor-London 1980; tejże, The Genesis of Sir John Soane 's Museum Idea 1801-1810. „Journal of the Society of Architectural Historians", 43, 1984, October, s.225-237 3 4 W tekstach cyt w przyp. 16 próbowałem analizować rolę plastycz­ nej twórczości Hugo w jego procesie wytoczonym „okresowi powieści". Dhainaut, op.cit., s. 12 15 Look-out (trzecie piętro), Hauteville House Victora Hugo. © Phototheque des Musees de la Ville de Paris 48 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/49a15a469fc522951bf7c7f21b5e23b7.jpg fe1007defd43668856db6304b76e8b32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom przwoźnika promowego/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wróblowa (woj.małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drewniany dom przewoźnika Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.36.IV_F.3.11.3_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Łemkowszczyzna okolice Jasła Wróblowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fec3cc4ce0a954df31ff141579da9f54.jpg 77e570f7c705e306c16bd0d09276506b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom z drewnianą galeryjką frontową / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek mieszkalny z drewnianą parterową galeryjką frontową, z dachem krytym słomą i deskami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.4.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny dach galeria frontowa konstrukcja ścian konstrukcja węgłowa okolice Leska pokrycie dachu ściana z drewna Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092dc55fdbaed90c17e8135b76115f5.pdf d7a4352855e6fcb56a769ff5b9b91ff9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5221 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Lubomierz - budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4846 Title A name given to the resource Dom z dzwonniczką w Lubomierzu / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.277-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Hermanowicz-Nowak, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t, 89, 2005 KRYSTYNA HERMAN OWICZ-NOWAK Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN w Krakowie DOM Z DZWONNICZKĄ W LUBOMIERZU W 48. tomie „Ludu” (1963, s. 445-449) J. Gajek opublikował opis dzwon­ niczki odnalezionej na Podhalu w Kościelisku (na tzw. Rysulówce) w czasie prowadzonych w 1962 roku badań terenowych. Na budynku inwentarskim — owczarni wybudowanej ok. 1880 roku — W. Rysuła wzniósł w 1913 roku niewielką wieżyczkę, w której zawiesił dzwon o średnicy około 40 cm. We­ dług informacji Rysuli, ojciec ufundował ją, aby uchronić okolicę od burz i gradów, a sam sprawował funkcję dzwonnika. Całość notatki uzupełniona zo­ stała zdjęciami i rysunkiem sytuacyjnym. Na zakończenie (1963, s. 449) autor napisał: „Ponieważ z polskiej literatury etnograficznej tego rodzaju dzwonniczki nie są znane, za celowe uznać należy opublikowanie tych obserwacji”. W przy­ pisie zwraca się z prośbą o nadsyłanie analogicznych wiadomości. O używaniu różnego rodzaju dzwonków służących do rozpędzania chmur burzowych informował w „Roczniku Muzeum Etnograficznego” w Krako­ wie Cz. Witkowski w artykule poświęconym sposobom zwalczania burz i gradów przez mieszkańców wsi w województwie krakowskim (1967, s. 133— -152). Podaje on, że dzwony loretańskie (o średnicy najczęściej 40-75 cm) umieszczane były w specjalnie do tego celu budowanych drewnianych dzwon­ nicach, na czterosłupowych, zadaszonych konstrukcjach, w kapliczkach przy­ drożnych, na wieżyczkach nadbudowanych na dachach zabudowań gospo­ darczych lub wprost na słupach, zazwyczaj zakończonych rosochami. „Do rzadziej spotykanych i raczej nietypowych — jego zdaniem — należą wie­ życzki wbudowane w więźbę dachową zabudowań gospodarskich, wzorowa­ ne zresztą na tego typu budowlach miejskich, szkołach, kaplicach itp... Z dzwo­ nieniem przeciw burzy w kaplicy cmentarnej można spotkać się we wsi Rzepiska koło Łapsz Wyżnich” (Spisz; 1967, s. 145). Wspomina również o używaniu dzwonków ręcznych do rozpędzania burz, które — tak jak wszyst­ kie pozostałe — musiały być poświęcone. W publikacji nie znajdujemy jednak konkretnego przykładu potwierdzają­ cego budowę wieżyczek na budynkach gospodarczych i domach, zaś mate­ riałów, na które powołuje się autor (zebranych w trakcie badań terenowych �278 Krystyna Hermanowicz-Nowak prowadzonych w latachl959-1960; sygn.1205), nie udało się w Archiwum Muzeum Etnograficznego w Krakowie odnaleźć. We wsi Lubomierz, położonej w gminie Mszana Dolna, pow. Limanowa, znajduje się dom mieszkalny z niewielką wieżyczką, której forma przypomi­ na dzwonniczkę z Rysulówki omawianą przez J. Gajka. Wieś położona jest wzdłuż potoku Mszanka, który rozdziela Gorce od Beskidu Wyspowego. Re­ gion ten zamieszkują tzw. Zagórzanie, ogniwo środkowe góralskich grup et­ nicznych, których wiele cech łączy z sąsiadującymi Kliszczakami. Siedliska ludzkie ciągną się tu na przestrzeni paru kilometrów, rozrzucone na zboczach łagodnych wzniesień i wzdłuż potoku, skupione w niewielkich grupach za­ budowań. Liczne osiedla wchodzące w skład wsi posiadają nazwy własne, pozwalające na bliższą lokalizację. W większości wywodzą się one od na­ zwisk pierwszych, osiadłych na tych gruntach zarębników. W wielu przypad­ kach stanowiąjedyne świadectwo zamieszkujących tu od dawna pokoleń, już nie istniejących, o których pamięć przetrwała tylko w nazewnictwie. Umoż­ liwiają one również identyfikację mieszkańców, którzy na pytanie — „Skądżeś?” odpowiadają: „Od Ogiele, Dudy, Guzarów, Złydachów itp.”, ale także dokładniej — „z moczydłisk, spod ulice, od górola itp.”. Na południowo-zachodnim stoku Jasienia, naprzeciwko drewnianego kościółka położonego w centrum wsi, rozciąga się osiedle zwane Surmy (fot. 1). W odległości około 500 m od najwyżej położonych zabudowań, już prawie pod ścianą lasu, jeden z gospodarzy — Franciszek Niedośpiał (fot. 2) wybu­ dował w roku 1954 na niewielkiej, 12-arowej działce drewniany dom, skła­ dający się z jednego pomieszczenia mieszkalnego, sieni na przestrzał i stajni przykrytych wspólnym dachem (fot. 3). Obok postawiono niewielkie pomiesz­ czenie gospodarcze. Oba budynki pokryte zostały gontem. Izbę mieszkalną złożono z drewna pochodzącego z powały rozebranego domu kurnego „od Kozyry” — „od dymu ciemnego”. Jak się powszechnie uważa zdrowego, gdyż długotrwałe wędzenie w dymie zabezpiecza belki przed wszelkiego rodzaju drewnojadami. Natomiast sień i stajnię dobudowano z nowego drewna. Za­ budowania wzniesione z grubych bali gospodarz „sam umszył” (wypełnił szczeliny pomiędzy belkami ścian) słomianym warkoczem, który ■— po ze­ wnętrznej stronie w części mieszkalnej — został wyklejony gliną i pomalo­ wany wapnem, z dodatkiem ultramaryny, na jasno-niebieski kolor. Skromna kuchnia o niewielkim, trzykwaterowym okienku w ścianie szczytowej (od strony południowej) wyposażona została w istniejący nadal piec kuchenny wybudowany z kamienia polnego. Elementem wyróżniającym ten dom i stanowiącym o jego specyfice jest wieżyczka wznosząca się ponad kalenicą dwuspadowego dachu. Kościelna forma tej konstrukcji związana była z zawieszeniem wewnątrz poświęcone­ go dzwonka o szczególnym przeznaczeniu. Na stropie domu, nad pomiesz­ czeniem kuchennym, dobudowana została specjalna, drewniana konstrukcja �Dom z dzwonniczką 279 (dziś już nie istniejąca), która podtrzymywała wieżyczką i umożliwiała za­ wieszenie dość ciężkiego (ok. 30-35 kg) dzwonu (fot. 4). Pozwalała ona na jego rozkołysanie i uderzanie serca o tzw. płaszcz. Całość została zwieńczo­ na czterospadowym daszkiem wspartym na czterech słupkach. Szczyt ozdo­ biono niewielkim, metalowym czajniczkiem odwróconym do góry dnem, w którym osadzony został, prosty w formie, krzyżyk metalowy kowalskiej roboty (fot. 6). Po zawieszeniu dzwonu na specjalnej konstrukcji sznurek do jego rozruchu spuszczony został do kuchni przez specjalnie wywiercony w suficie, zabezpieczony metalową rurką, otwór. „Tak se zrobił, że leżąc na łóżku mógł dzwonić, a nie musiał chodzić” — wspominają rozmówcy. Prąd do zabudowań doprowadzono dopiero w 1984 roku, pierwotnie zaś właściciele korzystali z lamp naftowych. W wodę zaopatrywano się z nie­ wielkiego źródełka bijącego przy drodze naprzeciwko domu. Historia dzwonnika z Lubomierza jest nietuzinkowa i dlatego przytoczę ją tu w skrócie, na tyle, na ile udało się ją odtworzyć. Franciszek Niedośpiał urodził się w Mszanie około 1900 roku i miał dwóch braci — Macieja i Józefa. Franciszek zamiłowany w tradycyjnym stroju gó­ ralskim nosił go zarówno w dni powszednie, jak i świąteczne. W niedzielę i z okazji świąt ubierał się w wyszywane sukienne, białe spodnie, białą ko­ szulę, czarną kamizelkę i kapelusz góralski (fot. 5), na co dzień zaś nosił znisz­ czone elementy stroju. Według uzyskanych informacji, strój ten uszyty został w Nowym Targu przez zaprzyjaźnionego krawca (a więc był prawdopodob­ nie strojem nowotarskim, nie zagórzańskim). Chętnie palił fajkę (co już w tym czasie było anachronizmem), do której tytoń przechowywał w specjal­ nym, staroświeckim mieszku. Tak zapamiętali go współmieszkańcy — nie­ wysoki mężczyzna — „miał 150 w kapeluszu” — ubrany „po góralsku”. Jego przywiązanie do tradycyjnego stroju postrzegano we wsi jako ewenement, coś, co wyróżniało go spośród innych i tym samym dało początek przezwisku „górol”. Określenie to — mimo że nikt z tej rodziny nie mieszka tam już od ponad 30 lat — do dziś funkcjonuje we wsi jako wyznacznik miejsca zamiesz­ kania. „Skądżeście — od górola •— i już wszyscy wiedzą, z jakiego przysiół­ ka jesteś, z którego gospodarstwa”, dając poczucie pewnej swojskości i więzi z tutejszą społecznością. Franciszek Niedośpiał ożenił się w Lubomierzu— uroczystości ślubne mia­ ły miejsce najprawdopodobniej w tutejszym kościele — z Józefą z domu Koło­ dziejczyk (ur. 1907), pochodzącą z osiedla Surmy. Z tego związku w 1935 roku przyszła na świat córka Rozalia. Jej starsza siostra Marta, urodzona w 1931 roku, była dzieckiem „przedślubnym”. Można sądzić, że zawarcie małżeństwa przez Józefę i Franciszka miało miejsce pomiędzy 1931 a 1935 rokiem. Z podziału majątku rodzinnego Józefa otrzymała niewielką działkę wy­ dzieloną z łąk, położoną na końcu osiedla. Na niej to wybudowano pierwszy, jednoizbowy dom. Trudne warunki materialne, zawalenie się domku, brak �280 Krystyna Hermanowicz-Nowak podstaw utrzymania oraz perspektyw na przyszłość sprawiły, że około 1948 roku cała rodzina przeprowadziła się na tereny połemkowskie (w ramach ak­ cji przesiedleńczych, jak twierdzą niektórzy rozmówcy) i zamieszkała w Smrekowcu koło Ujścia Gorlickiego. Obie córki powychodziły za mąż. „Ożeniona do domu” (tzn. mąż zamieszkał w domu żony wraz z teściami) nie mogła zna­ leźć wspólnego języka z rodzicami, co miało bezpośredni wpływ na podjęcie przez nich decyzji powrotu w strony rodzinne, do Lubomierza. Tu zamieszkali już sami, w nowym domu wybudowanym w 1954 roku na tej samej działce. Poświadcza to data wyryta na sosrębie w kuchni RP. 1954. 15. Maja. Zbyt małe gospodarstwo mimo powiększenia o dokupioną ziemię (około 60 arów), nadal nie dawało podstaw utrzymania. Według przekazanych informacji, Franciszek Niedośpiał już w drodze po­ wrotnej ze Sromowiec nosił się z zamysłem wybudowania na domu dzwon­ niczki i zajęcie się odganianiem burz, deszczów i gradu, które często nawie­ dzały górskie okolice, licząc przy tym na dodatkowy zarobek. Jak potwierdza jedna z rozmówczyń, w jego rodzinnej wsi była kapliczka z dzwonkiem lore­ tańskim i być może to nasunęło mu powyższy zamysł. Złom, z którego po przetopieniu miał powstać dzwonek loretański, zbierał już w gorlickiem, w drodze powrotnej oraz na miejscu w Lubomierzu. „Trzy dni wozem jechali z powrotem do wsi i po drodze zbierał złom”. Dzwonek loretański został odlany w 1966 r. (data znajduje się na odlewie płaszcza) i przez tutejszego księdza — ówczesnego proboszcza -— o. Antosza poświę­ cony. Przyniosła go na plecach, w specjalnym drewnianym rusztowaniu, „żeby jej nie uciskał w plecy”, „Niedośpiałka” (żona Franciszka), podobno aż z No­ wego Targu (jak podają inni sąsiedzi — z Dunajca). Wszyscy rozmówcy zgod­ nie potwierdzają, że „górol” był niewielkiego wzrostu i nikłej postury, tak więc zadanie to przekraczało prawdopodobnie jego możliwości. „Ona była duża baba, to pod góre pół metra zboża wyniosła na plecach, a on nawet tego nie podniósł”, wspominają. Dzwon odlany został z żółtej miedzi, na czaszy widnieje napis: Jan Kanty Niedośpiał Franciszek Lubomierz 1966 (fot. 2). Jak wspomina córka, po przej­ ściu silnej burzy z gradem, która poczyniła znaczne szkody na polach i łą­ kach, ksiądz zadawał sakramentalne pytanie dzwonnikowi — „Panie Niedośpioł, jakżeście to dzwonili?” — „Ajakżeście go poświęcili?” — odpowiadał „górol”. We wsiach zagórzańskich — jak notuje w swych zapiskach z okresu mię­ dzywojennego Sebastian Flizak — często słychać było dzwonek loretański, a wiara w jego moc była powszechna. Dzwonić należało zawczasu, bo inaczej chmury zbijały się nad wioską i grad niszczył wszystkie zbiory. Przeciw burzy powinno się dzwonić z pełnym rozmachem, uderzając sercem w obydwie kra­ wędzie płaszcza dzwonu. Wszyscy dzwonnicy byli zgodni co do tego, że na rozpędzenie chmur burzowych jest ciężko dzwonić, a najtrudniej, gdy zbliża �Dom z dzwonniczką 281 się chmura gradowa. Czynności tej nie wolno było przerwać nawet na chwilę. Gdy chmury zbijały się nad głową dzwonnika ogarniała go słabość i senność, ale nie śmiał przerwać — ktoś drugi musiał go wtedy wyręczyć i zastąpić w tej ciężkiej pracy (Kasinka). Za późno rozpoczęte dzwonienie nie odnosiło zwykle oczekiwanego skutku, grad spadał niszcząc wszystkie uprawy. Wierzono, że dzwonki loretańskie stanowiły znaczną przeszkodę w pracy płanetników (zajmujących się przeciąganiem deszczowych i gradowych chmur), więc odnosili się oni do nich z nienawiścią i przezywali je pieskami szczekającymi (Flizak, 1952, s. 39). Dzwony i wydobywany z nich głos były sposobem oddziaływania na rzeczywistość, ponieważ były głosem Boga. „Przy­ pisywane dzwonom znaczenie apotropeiczne doskonale ilustrują zalecane w czasie święcenia dzwonu modlitwy {Pontificale Romanum II), w których mówi się o tym, iż dźwięk dzwonu pobudzić ma pobożność wiernych, ale też doda­ jąc, że: „Gdziekolwiek rozlegać się będzie dźwięk tego dzwonu, niech do tego miejsca z dala się trzyma moc nieprzyjaciół, cienie duchów, gwałtowne wichu­ ry, uderzenia piorunów i grzmoty, klęska niepogody i wszelkie ataki burz” (Forstner, 1999, s. 398). Jak notuje Flizak, tam, gdzie słychać było święty głos dzwonu nigdy nie rosła roślina satlok mająca magiczne właściwości. Za swoją pracę dzwonnika w niedzielę po mszy Franciszek Niedośpiał zbierał pod kościołem od ludzi datki pieniężne. Rozmówcy wspominają, że z dzieciństwa zapamiętali grupę przekomarzających się i śmiejących męż­ czyzn otaczającą niewielkiego wzrostu postać dzwonnika, który zawsze „opo­ wiadał hecne rzeczy”, powodując ogólną wesołość. „Chłopy go lubili, poroz­ mawiał, pośmiał się, a coś widział, to i opowiadał”. Zimą odwiedzał także sąsiednie i dalej położone gospodarstwa — i jak utrzymują informatorzy — zapisywał w czarnym zeszycie zarówno tych, którzy mu nie chcieli płacić — zapisując ich „do kociej wiary”, jak i dających niewielkie datki -— co po­ twierdza córka. Jak wspominają,,jak szła burza, to wszyscy lecieli do siana, a Niedośpioł do domu i dzwonił. Ludzie zdążyli zebrać lub przynajmniej skopić siano, a jemu często deszcz zmoczył”. Bycie dzwonnikiem było służbą odpowie­ dzialną, spełnianą z dużym poczuciem obowiązku. Traktował on ten środek ochrony poważnie, wierząc głębąko w sens swego posłannictwa. Wytrwale pełnił swoje zadanie, dowodząc wszystkim, że dzięki jego dzwonieniu wieś ominęło wiele burz i klęsk. Otrzymywane datki były niestety nader skromne i w niewielkim stopniu wspomagały budżet rodzinny. Pasją, a chyba mało lub w ogóle nie znaną na wsi w tym czasie umiejętno­ ścią „górola” było sadownictwo. W swoim niewielkim przydomowym sadzie, położonym na wysokości ok. 700 m n.p.m., hodował śliwy węgierki i da­ maszki, drobne żółte śliwki (inna odmiana niż mirabelki), co najmniej trzy odmiany jabłonek oraz grusze. Na jednej z nich, pośledniego gatunku, za­ szczepił gałąź odmiany szlachetnej. Z czasów młodości wspominają miesz­ �282 Krystyna Hermanowicz-Nowak kańcy wsi, że często nabywano od niego sadzonki śliw, umiał bowiem szcze­ pić drzewka. W niejednym sadzie rosną jeszcze, dziczejące dziś, nabyte u niego drzewka owocowe. Bardzo dbał o swój sad, drzewka nawoził, oko­ pywał, w wigilię św. Marcina bielił, przycinał i usuwał obeschłe gałęzie. Dzieci z okolicznych gospodarstw chętnie zakradały się do sadu w czasie dojrzewa­ nia owoców „na śliwki”. Za sprzedane szczepione drzewka śliw „zawsze pare groszy mu wpadło, bo dużo ludzie u niego kupowali”. Jeszcze do dziś w jego dawnym, przydomowym sadzie rosną zasadzone przez niego drzewa owoco­ we oraz dwie piękne lipy. Dodatkowe źródło utrzymania stanowiła również podejmowana w sezonie praca najemna. W czasie dojrzewania zbóż — „zbo­ żowych”, gdy nadchodził czas żniw, udawał się gospodarz w kierunku No­ wego Targu z kosą na ramieniu i tam zarabiał, najmując się jako kosiarz. Jego żona — Józefa również ciężko pracowała, zajmując się handlem na­ białem, przywoziła też z okolic Gorlic materiały, sweterki, chustki i sprzeda­ wała we wsi, często realizując zamówienia sąsiadów. W czasach, gdy nie było izb porodowych ani drogi dojazdowej zajmowała się również akuszerstwem —•„ona przy babach była, przy porodach”. „Często po nią chodzili, nigdy nie odmówiła pomocy”, a według informatorów znała się na tym zawodzie, z powodzeniem odbierała nieraz skomplikowane porody. Za oddane usługi wynagradzano ją zawsze jakimś datkiem. Rzadko była to gotówka, najczę­ ściej otrzymywała jakieś produkty— jaja, trochę zboża itp. Jako smarowaczka — bo i to należało do jej umiejętności — potrafiła pomóc w wielu przy­ padkach. „Smarowała, ale to nie był jakiś specjalny masaż, tylko tak po piersiach, po plecach posmarowała, to pomagało na oberwanie, krzypoty itp ”. Do takiego masażu najlepiej było użyć specjalnych maści, jak powszechnie wiadomo, pochodzących z tłuszczu zwierzęcego. Do dziś zachowała się koło domu kamienna podmurówka, na której stała mała szopka drewniana, gdzie gospodarz oprawiał zwierzęta — podobno często psy — a wytopiony tłuszcz sprzedawał. „Ludzie mu psy dawali, to żeby coś z nimi zrobił, to on sadło wytapiał, a psinę jedli, zresztą nie tylko oni, to ją, mówili, tak wiatrem było czuć”. Pozyskany tą drogą smalec był szeroko znanym i cenionym środkiem leczniczym, np. na podźwignięcie — „oberwanie”, do smarowania piersi „przy krzypotach” itp. Skórami owijano chorych, co miało być pomocne np. na bóle artretyczne. Częste wyjazdy żony — według miejscowych relacji — oraz prześmiewki sąsiadów, wzbudziły zazdrość u Franciszka do tego stopnia, że — jak twier­ dzą rozmówcy — „na złość żonie pewnego dnia sam się wymiśkował” (wy­ kastrował) i tylko dzięki sąsiadom nie zmarł na skutek wykrwawienia. Z re­ lacji samego zainteresowanego wynikało, że był to wypadek, gdy schodząc z drabiny zawiesił się na wystającym haku i okaleczył. Do dziś z pewnym prześmiechem wspominane jest to zdarzenie, które — jako coś nietuzinko­ wego — zachowało się w pamięci, utrwalając ironiczno-lekceważący stosu­ �Dom z dzwonniczką 283 nek do dzwonnika-„górola”. „Nawet o tym w gazecie pisali” — chwalą się. To wydarzenie w sposób zasadniczy zaważyło na jego wizerunku i pamięci 0 nim zachowanej wśród współmieszkańców. Po śmierci Franciszka Niedośpiała w 1970 roku jego żona opuściła dom 1 przeniosła się do córki Rozalii zamieszkującej pod Nowym Sączem. Tam zmarła w 1981 roku i została pochowana. Dzwonek loretański — jako rzecz najcenniejszą i poświęconą wziął brat Józefy — Franciszek Kołodziejczyk. Po jego śmierci żona przekazała go pro­ boszczowi parafii w Lubomierzu —■księdzu Stanisławowi Pasiutowi w za­ mian za odprawienie w intencji zmarłych mszy gregoriańskich. „Takie miała życzenie Niedośpiołka, żeby dać na gregorianki”. Od 1973 roku dom pełni rolę domku letniskowego i — jak twierdzi pewna pani prokurator przebywająca tam przez parę dni — pozostaje nadal pod sta­ łą opieką ducha nietuzinkowego dzwonnika. Opowiada ona, że przechodząc pewnego dnia wieczorem koło szopki, zobaczyła siedzącą na pniu do rąbania drewna postać niewysokiego starszego mężczyzny, który z pewnej odległości obserwował wnętrze domu. Natknęła się na niego powtórnie, gdy z zaintere­ sowaniem zaglądał z sieni do kuchni. Przechodząc obok tej postaci, miała wewnętrzną pewność, iż jest to duch dawnego właściciela, który z życzliwo­ ścią spoglądał na swój stary dom. Na zakończenie dodam, że przeprowadzony w 2004 roku remont dachu tego domu pozwolił na zachowanie wieżyczki (fot. 7), w której obecni wła­ ściciele umieścili mały dzwonek. LITERATURA Bruckner A. 2000 Słownik etymologiczny języka polskiego, wyd. IX, Warszawa. Flizak S. 1952 M ateriały etnograficzne i historyczne z terenu Zagórzan, Archiwum Et­ nograficzne Nr 4, PTL, Poznań - Łódź. Rękopis materiałów terenowych zebranych w okresie międzywojennym w regionie Zagórzan, udostępnio­ ny przez Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Oddział Mszana Dolna. Forstner D. OS. 1990 Świat symboliki chrześcijańskiej, PAX, Warszawa. Gajek J. 1963 Dzwonniczka do odganiania burz gradowych, Lud t. 48, s. 445—449. Gloger Z. 1972 Encyklopedia staropolska ilustrowana, hasło „dzwony”, s. 112-114, t. II. Warszawa. �Krystyna Hermanowicz-Nowak 284 Kaleciak P. 1967 Irracjonalne i racjonalne aspekty meteorologii ludowej w powiecie lima­ nowskim, red. P. Kaleciak, w: Materiały etnograficzne z powiatu lima­ n ow skiego, z. 1, Archiwum Etnograficzne Nr 30, PTL Wrocław, s. 54-76. Karłowicz J. 1907 Słownik gw ar polskich, t. 5, Kraków. Kowalski P. 1998 Leksykon znaki świata. Omen, przesąd, znaczenie, hasło „dzwon”, s. 121— -1 2 3 , PWN Warszawa-Wrocław. Kowalewski M. 1960 Mały słownik teologiczny, Księgarnia św. Wojciecha, Poznań-Warszawa-Lublin. Rychlikowa I. , 1960 Klucz wielkoporębski Wodzickich w drugiej połowie XVIII wieku, Wro­ cław-Warszawa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo PAN. Witkowski Cz. 1967 Sposoby zwalczania burz i gradów przez chłopów w woj. krakowskim. Wie­ rzenia i praktyki z końca XIX i I połowy X X m, „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie”, t. II, s. 133-152. Zych M. 2004 „ Żywych zwołuję, zmarłych opłakuję, pioruny kruszę Obecność dzwo­ nów w przestrzeni symbolicznej — analiza antropologiczna, praca mgr, msp. ss. 141, Instytut Etnologii i Antropologii Kultury UJ. Dodatkowych informacji udzielili: ks. proboszcz o. Z. Mikołajczyk, Rozalia Maśnica — •córka Franciszka Niedośpiała, wdowa po Franciszku Kołodziejczyku —■Józefa oraz sąsiedzi z przysiółka Surmy. Krystyna Hermanowicz-Nowak A HOUSE WITH A CAMPANILE (Summary) The article describes a residential house with a campanile, a very rare design in rural housing, and the history o f an extraordinary bell-ringer living in Lubomierz, a village bordering on the Gorce and Beskid Wyspowy. This village is inhabited by highlanders who belong to the Zagórzanie group. In 1954 Franciszek Niedośpiał (called a highlander after the elements o f the traditio­ nal highlanders’ costume regularly worn by him) built a small wooden house at a certain distance from the last buildings o f the Surma estate. The house features a kitchen, an entrance hall open on both sides and a stable. On the shingled roof a small campanile was erected, with a small wrought iron cross, mounted in an upside-down metal kettle. The campanile became home to a consecrated Loretto bell (cast in 1966), with which the bell-ringer warded off the clouds and storms, thus protecting the neighbouring fields and crops against disaster. His power extended as far as the sound o f the bell was heard. This story o f the highlander, a landlord, bell-ringer, horticulturalist, who died in 1970, is still alive in the minds o f the older inhabitants o f the village. His house with the cam­ panile has been preserved until today. �Dom z dzwonniczką 285 Fot. 2 Franciszek Niedośpiał. Fot. ze zbiorów rodziny. Fot. 3 Dom F. Niedośpiała. Fot. K. Hermanowicz.Nowak. �2g5 Fot. 5 Franciszek Niedośpiał w tradycyjnym stroju góralskim. Fot. ze zbiorów rodziny. Krystyna Hermanowicz-Nowak �Dom z dzwonniczką 287 Fot. 7 Remont dachu — ponowne osadzanie krzyżyka. Fot. J. Nowak. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b20aad7485005d0ffc8156a0498c0b7a.jpg f48e511167d918bca630ddd57c44c0a5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dom z pustaków w stanie surowym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Załucze Stare / Załucze (woj. lubelskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Lubelszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment budynku mieszkalnego zbudowanego z pustaków. Uwaga:- fotografia jest częściowo prześwietlona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.27.IV_B.3.6.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek mieszkalny okolice Włodawy Załucze Załucze Stare https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/feea75f6b7b125e8b64c4306e907e037.pdf c0d711317ec6ab4dc2270990d8b75b7a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3891 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1952 Subject The topic of the resource budownictwo drewniane architektura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3645 Title A name given to the resource Dom z wnęką w polskiej architekturze ludowej / /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1952 t.6 z.4-5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1952 t.6 z.4-5; s.263-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DOM Z WNĘKĄ W POLSKIEJ ARCHITEKTURZE LUDOWEJ ZOFIA W architekturze ludowej prócz domów o ścianach ozdobionych podcieniami, względnie gankami, a więc elementami występującymi przed zasadniczy zrąb bu­ dynku, spotyka się również i takie, w których płasz­ czyzna ściany frontowej przerwana bywa w n ę k ą peł­ niącą rolę krytego, niekiedy dekoracyjnie rozwiązane­ go przedsionka. Domy z wnęką stanowią w polskim budownictwie ludowym formę odrębną i tym bardziej zasługującą na uwagę, że w dotychczasowej literaturze etnograficznej prawie zupełnie nie jest notowana, mi­ mo że jest ona rozprzestrzeniona na dosyć znacznych obszarach. Z budownictwem tego rodzaju spotykamy się na te­ renie Górnego Śląska, Małopolski, Podlasia, Północne­ go Mazowsza oraz Pomorza. Na ś l ą s k u domy z ozdob­ nymi wnękami występują w wiejskim budownictwie murowanym na obszarze powiatu pszczyńskiego (ryc. 1), skąd przedostały się również na sąsiednie po­ graniczne województwa krakowskiego (np. wieś Brzeszcze w pow. bialskim). N a pozostałych obszarach domy z wnękami budowane są z drzewa. W Małopolsce występują one najliczniej w okolicy Sanoka na terenie tzw. Dołów Sanockich, gdzie noto­ wano je w Dąbrówce Ruskiej (ryc. 2) i Polskiej, Mokrem, Prusieku, Olchowcach, Rakowej, Dobrej Szla­ checkiej, Rozpuciu, Kuźminie, Leszczawie Górnej. Często spotykamy się z nimi Hałuczkowie, Siemuszowej i Tyrawie Solnej . Na południu zasięg domów z wnęką przekracza wyjątkowo na terytorium Góral­ szczyzny, obejmując niektóre wsie dawnego pograni­ cza bojkowskięgo (Hoczew, Żernica Wyżnia)2. w 1 Na omawianym tu obszarze najpospolitszym typem jest zagroda jednobudynkowa, w której część miesz­ kalna znajduje się pod wspólnym dachem z częścią gospodarczą. J a k widać z załączonych planów (tabl. I , 1—6) wnęka pełni tu ważną rolę ułatwiającą komuni­ kację między mieszkaniem a pomieszczeniami gospo­ darskimi. W tylnej jej ścianie umieszczone są bowiem drzwi wiodące do stajni, w jednej ze ścian bocznych znajdują się drzwi do sieni, w drugiej zaś drzwi umo­ żliwiające wejście na boisko z pominięciem dużych wrót wjazdowych (tabl. I , 1—4). Od powyższego sche­ matu odbiega publikowany w pracy Fałkowskiego i Pasznyckiego plan domu z Hoczwi w pow. leskim (tabl. I , 5), gdzie wnęka pozbawiona jest drzwi w ścia­ nach bocznych, co na omawianym tu obszarze jest zjawiskiem w y j ą t k o w y m CIEŚLA-REINFUSSOWA Część gospodarcza z częścią mieszkalną jest w bu­ dynkach z wnęką jak najściślej pod względem kon­ strukcyjnym związana. Przyciesie są bądź wspólne dla całego budynku i biegną nieprzerwanie również wzdłuż brzegu wnęki (ryc. 3), bądź też urywają się na jej brzegu (ryc. 4). W wypadku, gdy wnęka jest od frontu zamknięta belką przyciesi, wykorzystuje się ją dla osadzenia pionowego słupa lub dwóch słupów umieszczanych dla podparcia biegnącej górą płatwi. Czasem między górny koniec pionowego słupa a płatew wchodzi zakończenie tragarza, sterczącego ze ściany stajni na szerokość wnęki (ryc. 3), Opisywane tu domy s ą budowane z drzewa wiąza­ nego na węgieł, starsze na „obłap", młodsze na „rybi ogon" (zwany w Sanockiem , saskim" lub w „kaniuk"). Krokwiowe dachy posiadają kształt czterospadowy. Kryte są słomą o poszyciu schodkowym z kalenicą wykładaną perzem. Nowsze dachy bywają dwuspado­ we, zaś kalenice poszywane mają specjalnymi snopeczkami ze słomy łamanej w połowie długości i w i ą ­ zanej mocno powrósłem. Snopeczek taki rozdziela się dołem na dwie części i nasadza pionowo na grzbiet dachu, ś c i a n y boczne dachów dwuspadowych szalowa­ ne są pionowo deskami, zaś u dolnej krawędzi trójką­ ta szczytowego umieszczony jest wąski gontowy da­ szek. Zarówno dachy czterospadowe jak i dwuspadowe posiadają wzdłuż frontowej ściany szeroki okap wznie­ siony na krótkich krokiewkach dodatkowych, przybi- Ryc. 1. Dom z wnęką. Miedźna, pow. R. Reiniuss 1939 r. Pszczyna. Fot. 263 �Ryc. 2. Dom z wnęką. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. Fot. R. Reinluss 1936 r. tych dołem do łaty podpartej na kołkach, osadzonych w zakończeniach krokwi (ryc. 5). Zręby omawianych tu chałup bywają z reguły bie­ lone, drzwi z a ś i wrota, wiodące na boisko, malowane są g l i n k ą na żółto. We wsiach położonych na północ od Sanoka na żółtym tle drzwi i wrót malowane s ą dekoracje w postaci zgeometryzowanych motywów ro­ ślinnych lub form abstrakcyjnych, p r z y p o m i n a j ą c y c h niektóre znaki własnościowe . Zbliżona forma domu z wnęką, w której zbiegają się drzwi wiodące do sieni i stajni (ale j u ż nie m a j ą c a połączenia z boiskiem) występować m i a ł a dawniej, według informacji Jana Bauma, cieśli z Nowosiółek (Neusdorf). w powiecie włodawskim, w okolicznych wsiach polsko-ruskich na obszarze wschodniego Pod­ lasia. W terenie jednakowoż domów takich nie udało się j u ż odnaleźć . Odmienną grupę tworzą domy, w k t ó r y c h wnęka, nie g r a j ą c żadnej roli w komunikacji między poszczegól3 4 Ryc. 3. Dom z wnęką. 264 Mokre, pow. Sanok. Fot. R. Reiniuss 1936 r. nymi pomieszczeniami gospodarskimi, stanowi otwarty z jednej strony przedsionek, u ż y w a n y latem jako miej­ sce wypoczynku lub do wykonywania drobnych prac domowych. Z budynkami takim; spotykamy się u L a sowiaków, m i e s z k a j ą c y c h w widłach W i s ł y i Sanu, czasem na Podlasiu zachodnim j sporadycznie na pół­ nocnym Mazowszu, w Krakowskiem (ryc. 6) Prze­ worskiem j na Pomorzu (ryc. 7) «. We wszystkich znanych mi przypadkach w n ę k a wy­ stępuje w ścianie dłuższej budynku u wylotu sieni dzie­ lącej dom symetrycznie na dwie części. W czasie badań prowadzonych przez uczestników obozu naukowego P I S na terenie wideł W i s ł y i Sanu domy z wnęką spotkano w powiecie niskim ( K a m i e ń (ryc. S), Ł o w i s k o , Domastawa), tarnobrzeskim (Zbydiriów, Cygany, Jadachy i na przedmieściach samego Tarnobrzega). W e d ł u g opowiadań ludzi miejscowych dom tak; miał t a k ż e znajdować się dawniej w Furma­ nach, gdzie został przewieziony z j a k i e j ś innej miej­ scowości. Informowano również, że domy takie wystę­ pują we wsiach położonych w okolicy Rudnika nad Sanem. W n ę k i w domach L a s o w i a k ó w są zazwyczaj bardzo płytkie (ok. 1 m), szerokość ich z a ś równa się szero­ kości sieni, z której na lewo i prawo prowadzą drzwi do dwóch izb (tabl. I, 7) lub izby i komory. Czasem tylna część sieni zostaje odcięta przepierzeniem, skut­ kiem czego tworzy się małe pomieszczenie używane jako kuchenka. Najstarszy z napotkanych tego rodzaju domów, zna­ leziony w Ł o w i s k u , zbudowany był ok. r. 1858 z drze­ wa węgłowanego na „ r y b i ogon", nakryty czterospado­ wym dachem krokwiowym, poszytym słomą w schodki. Domy z wnęką budowano na terenie powiatu niskie­ go do czasów I wojny światowej. N a j m ł o d s z y z nich zanotowany w Domastawie (tabl. I, 7) pochodzi z 1912 r. Posiada on z r ą b węgłowany na „rybi ogon". �krokwiowy dach dwuspadowy pokryty blachą. Z przo­ du nad w n ę k ą wznosi się wysunięty przed zrąb chaty t r ó j k ą t n y daszek. Dom ze Zbydniowa, według informacji mieszkańców, posiada ok. 70 lat. Zbudowany jest podobnie jak po­ przedni, z tym że ma dach dwuspadowy kryty słomą i ściany szczytowe szalowane deskami. Z w y j ą t k i e m starego domu, znajdującego się w Ł o ­ wisku, we wszystkich napotkanych chałupach przyciesie w ścianie frontowej biegnie nieprzerwanie, tworząc u brzegu w n ę k i rodzaj niskiego progu. W okresie międzywojennym domy z wnęką, o planie identycznym z lasowiaekimi, budowano również w powiecie prze­ worskim (Sietesz), z tą różnicą, że g ó r n a k r a w ę d ź i n a r o ż n i k i wnęki wypełniane b y ł y ozdobnym szalun­ kiem. wnątrz budynku w izbie mieszkalnej, poniżej tragarzy p o d t r z y m u j ą c y c h deski powały biegł dawniej po­ przeczny „siestrzan", k t ó r y w r. 1927 został wycięty i spalony. D z i ś o istnieniu jego świadczą jedynie resztki zawęgłowane w ścianach. Podobne domy z wnękami, ale pozbawione ozdób na belce górnej, zanotowali później uczestnicy Obozu Nau­ kowego P I S w Borzykowie, Woli Suchożebrskiej (pow. Sokołów), Osinach G ó r n y c h i Dolnych oraz Mokobo­ dach (pow. Siedlce). W tych ostatnich w n ę k a ozdobio­ na była p r y m i t y w n ą polichromią. Bardziej od poprzednich interesująca jest chałupa z wnęką znaleziona w Nasiłowie (pow. Sokołów). Po­ chodzi ona, według tradycji, z końca I poł. X I X wie­ ku. Zbudowana jest z drzewa węgłowanego na „rybi Podczas kilkudniowych badań penetracyjnych, pro­ wadzonych przez ekipę Z a k ł a d u Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego P I S w czerwcu br., domy z w n ę k ą znaleziono również na Podlasiu i w powiecie sierpckim na. północnym Mazowszu. Na terenie Podlasia domy tego rodzaju zostały od­ kryte w Sinołęce (pow. W ę g r ó w ) oraz Nasiłowie (pow. Sokołów), istnieje również dom tego typu w Jaczewie (pow. W ę g r ó w ) . Dom z Sinołęki pochodzi z r. 1873. Zbudowany jest z drzewa, węgłowanego na „ r y b i ogon", dach posiada czterospadowy, krokwiowy, kryty słomą. Rozkład wnętrz przedstawiony jest na tabl. I, 8. C z ę ś ć miesz­ kalna budynku (na prawo od w n ę k i i sieni) jest ze­ wnątrz szalowana deskami w kierunku pionowym. Na n a r o ż n i k a c h przybite s ą poziomo na przemian prosto­ kątne deski krótsze i dłuższe, co naśladować ma ozdo­ by napotykane w budynkach murowanych. C z ę ś ć sza­ lowana i sień malowane są wapnem jednolicie na ko­ lor biały. Płatew, stanowiąca g ó r n ą k r a w ę d ź wnęki, posiada od spodu esowate profilowanie (ryc. 9). We­ Ryc. 5. Konstrukcja okapu dachowego. Dąbrówka Polska, pow. Sanok. Rysowała Z, Reiniussowa �Prócz Nasiłowa (gdzie opisany wyżej dom zosta! rozebrany w kilka dni po dokonaniu inwentaryzacji) domy z wnęką zaopatrzoną po rogach w kolumny za­ notowano w Jaczewie pow. Węgrów (ryc. 11) i Cza­ plach (pow. Sokołów). Obydwa wymienione tu domy posiadały ściany szalowane deskami, zaś krawędzie wnęki udekorowane były ażurowanymi listwami. Ozdo. by te, według informacji mieszkańców, były znacznie późniejsze od samych budynków. Ryc. 6. Chałupa z wnęką. Trzcina, pow. Bochnia. Fot. R. Reinfuss 1940 r. Według informacji, zebranych przez uczestników te­ gorocznego Obozu P I S , zwłaszcza we wsiach leżących wzdłuż prawego brzegu Liwca, pierwotnie domów z w n ę k a m i było daleko więcej niż obecnie, z czasem jednak uległy one rozbiórce lub przebudowie. Najmłod­ szy ze znanych mi domów z wnęką występujących na terenie Zachodniego Podlasia zbudowany został w Osi­ nach Górnych około roku 1910. Na terenie Mazowsza Północnego dom z wnęką, ale bez kolumn, znaleziony został w miejscowości Jonne (pow. Sierpc). Rozplanowanie wnętrza (tabl. I, 10) jest w nim bardzo podobne do domu z Nasiłowa, ścia­ ny zewnętrzne szalowane pionowo deskami z pozio­ mym łukowato profilowanym „fryzem" u góry. Rogi wnęki wypełnione są wycinanymi zastrzałami, które zbiegając się w pośrodku nadają górnemu wykrojowi wnęki formę łuku o falistych krawędziach. Dach dwu­ spadowy, krokwiowy, kryty słomą ze szczytem szalo­ wanym deskami, ż wywiadów wynika, że w okolicy było dawniej więcej domów z wnękami. Jak widać z powyższego przeglądu posiadanego ma­ teriału, który przyszłe badania niewątpliwie jeszcze wydatnie pomnożą, domy z wnęką w drewnianym bu­ downictwie ludowym bynajmniej nie należą do rzad­ Ryc. 7. Chata z wnęką. Mieczysław, pow. Chojnice. Re­ kości, jakkolwiek nigdzie nie spotykamy ich w takiej produkcja z „Ziemi" r. II, 1911 zeszyt 22, s. 19. Fot. liczbie, by w p ł y w a ł y na regionalny wyraz ludowego bu­ Al. Majkowski downictwa w danej okolicy. Niemniej jednak stanowią one w nim element ważny, zasługujący na to, aby w przyszłych badaniach zwrócić nań baczniejszą uwagę. Zastanawiając się nad genezą domu z w n ę k ą docho­ dzimy do wniosku, że obydwie jego odmiany rozwijały się różnymi drogami i to w sposób od siebie najpraw­ dopodobniej niezależny. Ryc. 8. Dom z wnęką. Kamień, pow. Nisko. Fot. R. Reinluss 1950 r. ogon", zw. tu węglom „francuskim". Dom posiada rozplanowanie symetryczne (tabl. I, 9). Środkiem prze­ biega szeroka sień, przedzielona wewnątrz murowa­ nym przechodnim kominem, z frontu od sieni odcięta jest obszerna wnęka. W rogach wnęki, między przy­ cieś a płatew, wprawione są dwie kolumny (po jednej z każdej strony), zaopatrzone w bazy i kapitele o łuko­ watym przekroju (ryc. 10). Pojawienie się chałup z wnękami na terenie Dołów Sanockich, a więc w pobliżu uczęszczanej od wieków przełęczy Łupkowskiej, którą przebiegał jeden z waż­ niejszych szlaków handlowych łączących Polskę z Wę­ grami, sugeruje w pierwszej chwili możliwość oddziały­ wania wpływów promieniujących z Południa. Prawdo­ podobieństwo jest tym większe, że na terenie Niziny Węgierskiej, w rejonie jeziora Balaton, istotnie spo­ tyka się domy, co prawda bite z gliny lub murowane, zaopatrzone w biegnące przed ścianą dłuższą podcienia, wsparte na kolumnach, długie ganki względnie wnęki.? Porównując jednakowoż dom węgierski z domem z okolic Sanoka widzimy, że obok powierzchownego podobieństwa, jaki stanów; fakt występowania wnęki w ścianie dłuższej, istnieją też zasadnicze różnice po­ legające przede wszystkim na zupełnie innym rozpla­ nowaniu i wykorzystaniu wnętrz w domu węgierskim (tabl. 11,1). Wydaje mi się, że dla wyjaśnienia genezy typu sa­ nockiej chałupy z wnęką nie trzeba szukać klucza na �Ryc. 9. Dom z wnęką. Sinołęka, pow. R. Reiniuss 1952 r. Węgrów. Fot terenie węgierskim, gdyż elementy, które mogły złożyć się na jej powstanie, znajdują się znacznie bliżej, a mianowicie w Karpatach. Analizując plan chałupy sa­ nockiej dostrzegamy, że składa się ona jak gdyby z dwóch części: jednej mieszkalnej, o planie przedsta­ wionym na tabl. I I , 2, i części gospodarczej, złożonej ze stajni i szerszego od niej boiska (tabl. I I , 3). Rozplanowanie wnętrz, w których z częścią miesz­ kalną, składającą się z sieni, izby i komory odciętej od izby ścianą równoległą do lica, złączona jest stajnia i stodoła, występuje w Małopolsce, a zwłaszcza na Góralszczyźnie dosyć pospolicie (tabl. I I , 3). Nie obce jest ono również Dołom Sanockim. Odrębność chałupy z wnęką polega jedynie na tym, że budynek gospodar­ czy posiada tu stajnię węższą od stodoły. Tego zaś rodzaju budynki gospodarcze zdarzają się nie tylko na terenie polskiej Góralszczyzny.s Lachów Sądeckich i na Rusi Szlachtowskiej," ale również na dawnej Łemkowszczyźnie, przy czym problem komunikacji między podcieniem, znajdującym się przed stajnią, a boiskiem 10 Ryc. 10. Dom z wnęką. Nasitów, pow. R. Reiniuss 1952 r. Sokołów. Fot. rozwiązany bywa analogicznie jak w sanockich do­ mach z w n ę k a m i . ! W świetle powyższego wydaje się rzeczą zupełnie możliwą, że dom z wnęką na terenie Sanockiego po­ wstać mógł jako forma lokalna, niezależna od jakich­ kolwiek bezpośrednich zapożyczeń z zewnątrz. W przeciwieństwie do tego, odmianę drugą z wnęką odciętą od sieni trudno byłoby wywodzić z tradycyj­ nego budownictwa ludowego. Forma ta jest najpraw­ dopodobniej obca, zaczerpnięta z zewnątrz w I poł. X I X wieku. Na terenie wideł Wisły i Sanu tradycja ludowa wiąże genezę domu z wnęką z koloniami nie­ mieckimi, które na tym terenie zakładane były w la­ tach 1774—1790 przez Marię Teresę 1 Józefa I I . Poglądy te o tyle znajdują pewne uzasadnienie, że np. w Kamieniu (pow. Nisko), gdzie jak wiemy wy­ stępuje parę domów z wnękami, istotnie była dawniej kolonia niemiecka (Steinau). Niemniej jednak nie. mieckie pochodzenie domu z wnęką jest mocno wątpli­ we, gdyż o ile mi wiadomo, na terenie Niemiec w bu1 1 2 �VII •jwff III IX IX l_i // : /// H / - D // /// . I ; III : 1 Yuim IV VII 'rui IX // III '• ' ,iKJ w/ /A- // X 1 /// - W/ 1 —4^- n IV i li 1' r // i III' IV : 1 ///' V 1 1 IV VI T : l /// /// IX 'l' ' l ' • • ''VIII IV VII .1. iii II . 1. -i V ~% 'M VII : — / /// H / / B ^ ' ± , ///' iii •ir- l III J r I — wnęka, I I — sień, I I I — izba, I I I ' — kuchnia, I V komora, V — alkierz, V I V I I — stajnia, V I I I — chlew, I X — boisko, X — przybudowana szopa. wozownia, Tahl. I. Plany domów z wnęką: 1. Olchowice, pow Sanok. 2. Olchowice, pow. Sanok. 3. Dąbrówka Ruska, pow. Sanok. 4. Mokre, pow. Sanok. 5. Hoczew, pow. lesko. 6. Nowosiółki, pow. Włodawa. 7. Zbydniów. pow. Tarnobrzeg. 8. Sinołęka, pow. Węgrów. 9. Nasiłów, pow. Sokołów. 10. Jonne, pow. Sierpc. Rys. Zolia Reinfussowa m ^i i i / / / w i , _ l 1 / iv IV : •-- IV -• Ul II " -= Tabl. II. Plany domów: 1. Dom węgierski nioioego. 3. Budynki gospodarcze chałupy i?yc. 12. Dom z wnęka. Tarnobrzeg. * 1950 r. IX ••• III i: VII IX znad Balatonu. 2. Część mieszkalna sanockiego domu podciesanockiej. d_ Nowica, pow. Gorlice. Rys. Zofia Reinfussowa downictwie ludowym wnęka nie pojawia się. Nie spo­ tykamy jej również w planach zagród opracowanych i przyjętych dla kolonii józefińskich czy w istniejących do dziś poniemieckich wsiach kolonizacyjnych z końca X V I I I wieku, rozsianych w okolicy Starego Sącza, Bochni i in. Prawdopodobniejszym wydaje się tu wpływ budowni­ ctwa małomiasteczkowego, w którym w I połowie X I X wieku pod działaniem architektury klasycystycznej po- 268 ~.r VII Fot. R. Reiniuss jawią się wnęka bądź prosta, nieozdobna, jak w mie­ szczańskim domu z przedmieść Tarnobrzega (ryc. 12), Radzynia (woj. lubelskie), Bieżunia (pow. Sierpc), bądź ozdobiona po bokach klasycystycznymi pilastrami (Sierpc), względnie kolumnami, jak to miało miejsce w starych domach w Przedrzeczu na Kujawach, Go­ styninie na zachodnich kresach Mazowsza, czy w in­ nych małych i średnich miastach Polski centralnej, jak np. w Zgierzu. Do drewnianego budownictwa mało­ miasteczkowego przedostały się wnęki z kolumnami wprost z murowanej architektury klasycystycznej, w której, zwłaszcza w późniejszym okresie jej rozwoju, są elementem dość pospolitym, i to nie tylko w budo­ wlach monumentalnych, ale również w budynkach o mniejszym znaczeniu, jak wiejskie stacje pocztowe, rogatki miejskie itp. Jako przykład, posłużyć może stacja pocztowa w Paprotni (pow. Sochaczew) (ryc. 12), pochodząca z I ćwierci X I X w., oraz stojąca do dziś rogatka w Warszawie na Pradze przy ul. Grochow­ skiej i sporo innych. W pierwszej połowie X I X w. wnęki z kolumnami po bokach wprowadzane są nawet do budowy dworców kolejowych, jak to widzimy przy linii Kraków—Katowice, budowanej w latach 1844—47. Szereg wymienionych w y ż e j analogii zachodzących między wiejskimi domami z wnęką a drewnianą archi­ tekturą małomiasteczkową i budownictwem murowa­ nym z pierwszej połowy X I X w. wskazuje na źródło, �i, którego ta forma architektoniczna została przez cie­ śli wiejskich zaczerpnięta. Pozostaje jeszcze do zbada­ nia, czy elementy klasycystyczne przejęte zostały do budownictwa wiejskiego samorzutnie, spontanicznie przez zamożniejsze chłopstwo, względnie liczną na Pod­ lasiu i północnym Mazowszu szlachtę zaściankową, czy też przeszczepione zostały sztucznie w ramach pla. nowej akcji budowlanej prowadzonej niekiedy w cza­ sach pańszczyźnianych przez niektórych ziemian. Na Podlasiu zachodnim interesującym przykładem tego rodzaju akcji jest działalność generała Szydłowieckiego, który w Patrykozach pod Sokołowem „wzniósł oryginalny pałacyk w kształcie zaczynającej jego na­ zwisko litery S (dla patrzącego z góry), a także wy­ murował kilkadziesiąt domów. włościańskich w roz­ maitych stylach. Z dwóch wysuniętych- wyżej możliwości bardziej prawdopodobna wydaje się pierwsza. Za spontaniczną formą przejmowania wzorów klasycystycznych prze­ mawia fakt, że domy z wnęką, zwłaszcza zaopatrzoną w kolumny, spotyka się na Podlasiu wyłącznie u szlach­ ty zagrodowej, i to bogatszej, której nikt gotowych wzorów narzucić nie mógł, a naśladującej chętnie w miarę swych skromnych możliwości w budownictwie własnych domów architekturę dworów czy nawet pała­ ców. Nie jest wykluczone, że wzorem, którego echa widzimy w chałupach z wnęką zaopatrzoną w kolum­ ny, jest podobnie zbudowany fronton pałacu Kuczyń­ skich z Korczewa (pow. Sokołów) (ryc. 13). Ryc. 13. Część ironłowa pałacu z wnęką i kolumnami zbudowanego w Korczewie, pow. Sokołów w r. ¡731 przez Wiktoryna Kuczyńskiego. Fot. R. Reiniuss Przypisy 1 Z materiałów rękopiśmiennych Romana Reinfussa. - J. Falkowski i B. Pasznycki, „Na pograniczu łem kowsko-bojkowskim". L w ó w 1935, s. 56 i n. •"' R. Reinfuss, „Malowane zręby chałup wiejskich", Polska Sztuka Ludowa r. I I I 1949, nr. 7—8, s. 208. • Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. r ' Z materiałów rękopiśmiennych R. Reinfussa. St. Thugutt, „Z wrażeń kaszubskich", Ziemia r. I I 1911, nr 22, s. 19. K. Visky, „A Kakony Balatonvideki Kóepitkezes", Budapeszt 1926 r„ Bez autora, A. Balaton widek nepenek epiteszete, Budapeszt 1936 r. 6 7 x Wł. Matlakowski. „Budownictwo ludowe na Pod­ halu", tabl. V. fig. 1. 3, tabl. X X m . " R. Reiniuss. „Próba charakterystyki etnograficznej Rusi Szlachtowskiej", L u d X X X V I I tabl. I, 11. 111 R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", Lud X x x v i i i ryc. 16. " R. Reinfuss, „Budownictwo ludowe na zachodniej Łemkowszczyźnie", L u d X X X V I I I ryc. 1. H. Lepucki, „Działalność kolonizacyjna Marii Te­ resy i Józefa I I w Galicji 1772—1790", Lwów 1938. '3. Z. Gloger, „Dolinami rzek", Warszawa 1903, s. 182. 26? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bbea32be796f5bcae1bd5a11ff711391.jpg 26f8e1d0dd7d418c229d9c580cdd5f7d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Domy eremitów w pokamedulskim zespole klasztornym w Wigrach / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wigry (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource architektura sakralna ; eremici ; Podlasie Description An account of the resource fotografia przedstawia domy pustelników na terenie zespołu klasztornego, obok kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Wigrach Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.12.IX_B.4.2.4_01 architektura sakralna eremici eremita okolice Suwałk postaci życia religijnego pustelnik Wigry https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c9b1007eff767df4216b93345b54999.jpg 89060a5bfd70821a0c1429f0db060fde Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Donicowaty kosz wiklinowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Taras (woj. łódzkie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport ludzki ; narzędzia ; wikliniarstwo Description An account of the resource fotografia przedstawia wiklinowy kosz donicowaty z pałąkiem z kolistym dnem wypleciony metodą krzyżowo-żeberkową Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.28.XV_F.5.6.2_01 kosz donicowaty kosz ręczny kosz roboczy narzędzia okolice Końskich Taras transport lądowy transport ludzki wikliniarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c092178f5d7fc2476e31a1c3f0aa4629.pdf e107360a40918be9801c57d3c928aba3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2048 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource folklorystyka Wielkopolska - folklor ludowy Knoop, Otto (1853-1915) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1901 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny Otto Knoopa / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.157-180 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 WOJCIECH ŁYSIAK Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UAM Poznań DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY OTTO KNOOPA l Wiedza o zainteresowaniach kulturą ludową Wielkopolski, w świetle dotychczasowych publikacji, wydaje się być niepełna, a w kilku wypadkach uproszczona. Autorzy wielu opracowań zgodnie przyznają, że ożywiony ruch ludoznawczy rozwinął się tu po upadku powstania listopadowego, kiedy odwetowe represje władz pruskich za masowy udział Wielkopolan w tym powstaniu jeszcze bardziej wzmogły walkę o zachowanie wartości kultury narodowej. Stąd też zwrot do folkloru miał tu bodaj bardziej wyrazisty wydźwięk polityczny niż w innych regionach podzielonej Rzeczypospolitej. Działalność Wydziału Literackiego Kasyna Gostyńskiego i Towarzystwa Starożytności w Szamotułach były tego najlepszym przykładem, a interesujące zbiory folklorystyczne Franciszka Wawrowskiego czy Jana Józefa Lipińskiego były jednym z poważniejszych wkładów w polską folklorystykę romantyczną. W przeszłości kilkakrotnie podejmowano próby całościowego ogarnięcia dziejów badań nad folklorem Wielkopolski. Próby te jednak zakresem naukowej penetracji grzęzły gdzieś u schyłku epoki przedkolbergowskiej, by przełom XIX i XX wieku wielkopolskiej folklorystyce kazać reprezentować Jadwidze Szeptyckiej i Zofii Szembekównie. Nie znaczy to oczywiście, by autorom opracowań nie znane były niektóre postacie w pierwszym rzędzie kreujące badania folklorystyczne i ich osiągnięcia, o czym niekiedy wspominają. Aczkolwiek wydaje się, iż nie zdawano sobie sprawy z tego jak rozległy był zakres prowadzonych badań i jaki był ich wydawniczy rezultat. Znamiennym wydaje się też fakt zupełnego pominięcia badań nad folklorem Wielkopolski w pracy pt. Dzieje folklorystyki polskiej 1864-1918, w której wstępie Helena Kapełuś stawia tezę, iż po upadku powstania styczniowego "znaczenie zaboru pruskiego dla rozwoju folklorystyki maleje, zwłaszcza jeśli idzie o Poznańskie; wydaje ono jeszcze przełomowe, choć niedoceniane Studia o literaturze ludowej R. Berwińskiego i milknie, włączone (1867) do Związku Północno-Niemiec- I W niniejszym artykule zajmę się jedynie pracami Knoopa dotyczącymi Wielkopolski. Zupełnie innym rozdziałem jego osiągnięć jest, powstający równolegle, dorobek związany z Pomorzem Zachodnim, który, w moim przekonaniu, wymaga osobnego omówienia. �158 kiego i zaabsorbowane zabiegami o narodowe przetrwanie"2. Ponieważ absolutnie nie podzielam tej opinii, a wręcz przeciwnie, uważam, iż na schyłek XIX i początek XX wieku przypadają najpiękniejsze rozdziały dziejów wielkopolskiej folklorystyki, pragnę w opracowaniu niniejszym wskazać nie tylko na ową lukę ale przede wszystkim wypełnić ją rzeczywistym, w moim przekonaniu, stanem zainteresowań ludoznawczych tego okresu. Nie sposób oczywiście w jednym, krótkim artykule omówić całego nurtującego mnie zagadnienia. Dlatego też przedstawię tu sylwetkę i scharakteryzuję dorobek pierwszej bodaj postaci wielkopolskiej folklorystyki, Otto Knoopa, postaci, która jak dotąd nie doczekała się żadnego szerszego opracowania 3. Otto Knoop urodził się 20 kwietnia 1853 roku w miejscowości Karzin 4 koło Słupska w rodzinie zniemczałych Słowińców, a tego dnia w ogrodzie ojciec zasadził drzewo życia. Niewiele wiemy o jego dzieciństwie oraz warunkach w jakich się wychowywał. Wiadomo jednak, iż wielki wpływ na kształtowanie się jego ludoznawczych zainteresowań wywarła matka, Słowinka z Cecenowa, która już w dzieciństwie wskazała na przebogate obszary słowińskiego folkloru, opowiadając mu lokalne podania, bajki, śpiewając słowińskie pieśni. Niestety Knoop nie dokonał zapisu tych przekazów. Początkowo uczęszczał do Gimnazjum w Stargardzie Szczecińskim, a od 1873 roku studiował na Uniwersytecie w Greifswaldzie i Lipsku teologię i filozofię. Do 1879 pracował jako nauczyciel domowy, by w lutym tego roku poddać się egzaminowi "pro fakultate docent i" na Uniwersytecie w Greifswaldzie. W roku szkolnym 1879-1880, jako stażysta, pracował w Gimnazjum w Lesznie. Wykładał tu jeszcze w następnym roku jako tzw. nauczyciel pomocniczy, a na Wielkanoc 1881 roku, pełniąc tę samą funkcję, został przeniesiony do Gimnazjum w Bydgoszczy. Wiosną 1882 roku został zatrudniony jako pełnoetatowy nauczyciel w Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu, a od 1888 przeniesiony został do Gimnazjum w Gnieźnie. Stąd w 1889 roku, już jako Oberlehrer, przeniesiony został do Gimnazjum w Rogożnie, gdzie pracował przez kolejnych trzydzieści lat do roku 1919. 17 grudnia 1900 roku nadano mu stopień profesora. 2 Dzieje Warszawa 3 folklorystyki polskiej Dwukrotnie jedynie kaszubscy XVlll i XIX w omówieniu pl. Pomorze cit., s. 410-411. pod red. H. Kapcluś i 1. Krzyżanowskiego. wspomina o nim Andrzej Bukowski. Raz w artykule pt. Folklory.vci wieku, "Literatura Ludowa", 1959, R. III, nr 1-2, s. 8. Drugi raz Gdańskie (Od Ceynowy do "Gryfa"), w: Dziejef(llklorySl.yki polskiej .... op. Zdumiewające ledwie encyklopedycznej Otto 1864-1918, 1982, s. 6. jest przy tym, że w obu tych publikacjach wzmianki. Nigdzie natomiast nie został folklorysta omówiony ów doczeka l się wielkopolski dorobek Knoopa. 4 s. 88, T. Wróblewski, błędnie Nieprawdą ł 853-1915. podaje, Rozwój zainteresowali iż miejscem jest też, jak czytamy ludoznawczych urodzenia Knoopa w tym omówieniu, IV Wielkop()l.~ce. "Lud" było Korzybie by ów wielkopolski 1967, t. 51, cz. I, w powiecie folklorysta słupskim. żył w lalach �159 Początek zainteresowań Knoopa folklorem Wielkopolski datować należy prawdopodobnie na lata 1883-84, kiedy to przebywając w okolicach Sierakowa, Leszna, Barcina i Pakości, zanotował kilka podań 5 i obyczajów 6 drukując je w czasopiśmie Towarzystwa Historycznego w Poznaniu. Jednakże poszukiwania zabytków literatury ludowej uległy zaktywizowaniu, jak się wydaje, na skutek apelu, jaki w tym czasopiśmie umieścił Knoop za pośrednictwem redakcji. Czytamy w nim między innymi: " ... Towarzystwo Historyczne (... ) kieruje do swoich członków prośbę, aby zapisali znane im podania i opowiadania ludowe, tam gdzie jest to możliwe. Opublikujemy je w tym czasopiśmie z podaniem nazwiska. Następnie wydamy je w większym zbiorze razem z już zebranym materiałem. Odpowiednie przesyłki prosimy kierować do nauczyciela gimnazjalnego, pana Otto Knoopa w Poznaniu, ul. Wiedeńska 6, który oświadczył gotowość ich zestawienia dla naszego czasopisma" 7. Apel ten prawdopodobnie spotkał się z życzliwym przyjęciem, ponieważ już w następnym roczniku "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen" pojawiły się nowe zapisy, a wśród respondentów znaleźli się: nauczyciel Stiller z Wartosławia koło Wronek i dr Maks Beheim-Schwarzbach z Wielenia. Mimo to redakcja pisma raz jeszcze w imieniu Knoopa zwraca się z "prośbą o wszechstronne wsparcie zbioru, który później w specjalnym tomie ma się ukazać"8, a zaznaczyć należy, iż w tym czasie, kiedy ukazał się kolejny apel, był już Knoop autorem poważnego opracowania folkloru środkowego Pomorza 9. Tak też się stało, bowiem już w 1893 roku wychodzi jego olbrzymia praca pl. Sagen und Erzdhlungen aus der Provinz Posen 10. Z całą pewnością jest to naj poważniejsza książka w dorobku Otto Knoopa, stąd też należy poświęcić jej kilka słów uwagi. Zbiór ten, pisał autor we wstępie, "powstał i rósł razem z Historische GesellschaCt fUr die Provinz Posen" 11, a to dzięki licznej już grupie współpracowników rozsianych po całej Wielkopolsce 12. Ponadto "szereg podań w mniejszej liczbie opowiedzieli mi moi uczniowie, którym przy okazji lektury na lekcjach języka niemieckiego zwróciłem uwagę na wartość s O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fur die Provinz Posen", 1885, r. I, nr l, s. 134-137. 6 Tenże, Der Umzug des Haren in Bialokosz, tamże, 1886, r. n, nr 4, s. 414-415. 7 Tamże, 1885, r. I, nr 1, s. 134. 8 Tamże, 1886, r. II, nr I, s. 25. 9 Tenże, Volkssagen, Erzahlungen, Aberglauben, Gebrauche und Marchen aus dem astlichen Hil1lerpommern, Poznań 1885. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen aus der Provinz Posen, Poznań 1893. II Tamże, s. XVII. 12 Do najważniejszych należeli P. Sommer z Poznania, R. Hockenbeck z Wągrowca, nauczyciel Jarzębowski z Rogoźna, rabin Block z Poznania, nauczyciel Werner z Paradyża, L. Kurtzmann z Szymanowa pod Rawiczem, kierownik szkoły w Pak ości Duszyński, nauczyciel Śroka z Biskupic i nauczyciel Swiniarski z Rogoźna. �160 i znaczenie podań" - pisał Knoop 13. O pracy nad tym niezwykłym dziełem wspominał poza tym: "pochodząc z innego regionu, nie znając polskiego języka i obyczajów, gdy przed mniej więcej ośmiu laty rozpocząłem w poznańskiem zbieranie, z natury kierowałem swoją uwagę na niemieckie podania i często słyszałem, że to co przez Niemców i o Niemcach jest opowiadane, zostało zapożyczone od Polaków, a więc jest polską własnością" 14. Wzorem dla Knoopa był w tym czasie Oskar Kolberg, o którym wypowiadał się nader ciepło oraz czasopismo ludoznawcze "Wisła" redagowane przez Jana Karłowicza. Zdawał sobie sprawę z ogromu folklorystycznych zapisów rozsianych już po różnych czasopismach, pamiętnikach i kronikach kościelnych. W części sięgnął również po te źródła. Szczególnie pomocnym okazał się Ludwik Kurtzmann, który wiele z tych rozproszonych tekstów przełożył na język niemiecki, między innymi podania zapisane przez Edwarda Raczyńskiego, a opublikowane w jego W~pomnieniach Wielkopolski. Otto Knoop, jak przyznawał we wstępie do omawianej pracy, początkowo zainteresowany był folklorem mieszkających w Wielkopolsce Niemców, aczkolwiek sam zderzywszy się z kulturą Polaków, w czym niewątpliwie pomogli mu uczniowie rogozińskiego Gimnazjum, odstąpił od tego zamiaru. Okazało się bowiem, po wydaniu drukiem Sagen und Erzahlungen ... , iż ledwie piąta część dzieła odwołuje się do kultury tutejszych Niemców, co w pewnym sensie odzwierciedlało stosunki narodowościowe ówczesnej Wielkopolski. Praca ta jest nie tylko obrazem współczesnej autorowi literatury ludowej. Wiele miejsca w niej poświęcił wierzeniom, zwyczajom i obrzędom. Przedstawił Rok Wielkopolski, co było jedną z ciekawszych propozycji tego dzieła. Naukową wartość pracy podnosił obszerny aparat, w którym Knoop informuje o źródłach pozyskania tekstów. Także tutaj kieruje apel do społeczeństwa Wielkopolski o zbieranie tego, co dotyczy szeroko rozumianego folkloru i przekazywanie zapisów pod jego adresem 15. To niezwykłe dzieło wkrótce zostało dostrzeżone poza granicami zaboru pruskiego. Zainteresowała się nim lubelska folklorystka Zofia Antonina Kowerska, która częściowo przetłumaczone i znacznie skrócone fragmenty tej pracy opublikowała w "Wiśle" 16. Pozytywne przyjęcie omawianej książki w Wielkopolsce zachęciło Knoopa do dalszej działalności na tym polu. Miał przy tym wyjątkowe zdolności organizacyjne. Umiał zjednać sobie szerokie grono współpracowników, z których naj aktywniejszym okazał się Jerzy Wojciech Szulczewski. W jego O. Knoop, Sagen und Erziih/ungen ... , op. cit., s. XVIII. Tamże, s. XIV. 15 Tamże, s. XIX. 16 Tenże, Podania i opowiadania z me/kiego Księstwa Poznańskiego Z. A. Kowerskiej, "Wisła", 1894, t. 8; 1894, t. 9. 13 14 w przekładzie �161 rękopiśmiennych ItJlspomnieniuch o Prof O. Knoopie o początkach znajomości opowiada: "z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie. Wtedy jeden z profesorów zachorował, a jego przedmioty naukowe objęło w zastępstwie dwóch profesorów miejscowego gimnazjum. Jednym z nich był właśnie prof. Otto Knoop. U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińskiego" ("Rogasener Familienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali" 17. Otto Knoop na przełomie XIX i XX wieku podjął się zorganizowania stałych punktów badań folklorystycznych. Niewiele wiadomo o jego metodach pracy. Wiemy natomiast, iż był niezwykle pracowitym człowiekiem. Jadwiga Perucka, córka Wojciecha Szułczewskiego, wspominała mi przed laty, że kiedy przyjeżdżał do Brudzynia, wsi pod Janowcem Wlkp., w której uczył Szulczewski, kazał przyprowadzać sobie najstarszych chłopów z pobliskiego majątku Puzdrowiec i godzinami wypytywał ich o stare zwyczaje, obrzędy, a przede wszystkim podania, bajki i legendy. Chłopi zadowoleni byli podobno z tych rozmów, bowiem stół, przy którym siadywali był zawsze bogato zastawiony jadłem i napitkiem. Wspominała też Jadwiga Perucka, że latem Knoop potrafił na całe dnie znikać z domu Szułczewskich rozmawiając w okolicy z wszystkimi ludźmi, którzy cokolwiek mogli mu opowiedzieć. Był człowiekiem wielkiej kultury i skromności, a dysponował ponadto olbrzymią biblioteką dotyczącą folkloru całej środkowej Europy. Opinia ta wydaje się być uzasadniona, bowiem coraz częściej w publikowanych zbiorach tematycznych dokonuje Knoop analitycznych porównań z materiałem folklorystycznym innych narodów. Żadna ówczesna biblioteka regionalna nie mogła dysponować takim specjalistycznym księgozbiorem, z którego mógłby korzystać wielkopolski folkloryst~. Był też Knoop członkiem kilku towarzystw historycznych i ludoznawczych w tej części Europy, co z pewnością pomagało mu w gromadzeniu księgozbioru. Cechą sprzyjającą w badaniach było jego niezwykłe wyczucie folklorystycznej materii. Potrafił bowiem dostrzec te wartości, jakich na ogół nie dostrzegali ówcześni wielkopolscy folkloryści. Zwracał uwagę na plotki, pogłoski, przejawy humoru powstającego tylko wskutek reakcji na jakieś wydarzenie. Interesował się i zapisywal podania i opowieści wspomnieniowe dotyczące kampanii napoleońskiej, wydarzeń 1848 i 1863 roku. Pisał o nich między innymi: "to, że istnieją nie jest niczym nadzwyczajnym, gdyż lud nie przestaje wszak tworzyć i są, o ile wolno mi tak powiedzieć, wierszami ducha ludowego 17 II - 1. W. Szulczewski, Wspomnienia o Prof. O. Knoopie, s. I (rękopis w posiadaniu Lud t. LXXV autora). �162 w prozatorskiej formie. Takie właśnie podania pozwalają nam wierzyć w możliwości twórcze ludowej poezji. Mniej lub bardziej ważne zdarzenia, które można wprawdzie w prosty sposób wyjaśnić, a których wyjaśnienie dla zwykłego człowieka nie zawsze jest jednak możliwe, zostaje przetworzone przez ludową fantazję, a w nawiązaniu do starszych wyobrażeń zmieniane są w podanie, o ile w porę nie stwierdzona została historyczna prawda" 18. Dlatego też zwracał Knoop uwagę, gdy to było możliwe, na historyczno-społeczne podłoże niektórych przekazów, na swoistą sytuację folklorotwórczą, by dla przykładu wspomnieć o zanotowanej przezeń okoliczności ilustrującej mechanizm rodzenia się nowego podania, a zarazem wrażliwości Knoopa na takie fakty kulturowe. Oto "przed kilku laty w Trzemesznie, po drugiej stronie jeziora Klasztornego, w znajdującym się tam browarze (Ameryka), którego pomieszczenia były dawniej używane na zabawy towarzyskie, w noc sylwestrową odbywał się bal maskowy. »Lohengrin«, któremu w sali było zbyt gorąco udał się w pełnej zbroi na zamarznięte jezioro. Ukazanie się rycerza, »który wyszedł z jeziora« w jasną księżycową noc zostało zauważone przez nocnego stróża i jego opowiadanie dało potem powód do wielu przepowiedni. Ów rycerz miał nawet obwieścić powstanie Polski. W końcu jednak przyznanie się samego rycerza ukróciło tego ducha" 19. Zauważał przy tym, że we współczesnych mu czasach, kiedy dawało się obserwować "zanikanie folkloru" takim nowym podaniom i opowiadaniom "powinno być okazywane największe zainteresowanie"zo. Od 1897 roku wydawał Knoop w Rogoźnie czterostronicowe pisemko pl. "Rogasener Familienblatt" ukazujące się do 1914 roku. Pisemko poświęcone było przede wszystkim kulturze duchowej mieszkańców Wielkopolski, a otwarte dla wszystkich, którzy cokolwiek mieli w tym zakresie do powiedzenia. Drukowali w nim obok Wojciecha Szulczewskiego i samego redaktora, jego uczniowie, między innymi Marian Matuszewski z Czerlejna koło Kostrzyna i Stanisław Stańko z Góry koło Sierakowa. W dziejach wielkopolskich zainteresowań ludoznawczych pismo to jest czymś zupełnie wyjątkowym. Nie wychodził bowiem w regionie żaden periodyk wyłącznie poświęcony zagadnieniom tej kultury, stał się więc jej najobszerniejszym i najpoważniejszym dokumentem. Dlatego też należy się nad nim dłużej zatrzymać, by pokrótce omówić materiał jaki zawiera. Podstawową część "Rogasener Familienblatt" zajmują zbiory podań wie- O. Knoop, Sagen und Erzahlungen ... , op. cit., s. XVI-XVII. Tamże, s. XVII. 20 Tenże, Deutsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 18 19 - fUr die Heimat. �163 rzeniowych, historycznych i toponomastycznych z okolic Rogoźna 21, powiatu obornickiego 22 i całej Wielkopolski 23, a także analityczne omówienia niektórych tematów literatury ludowej wyodrębnionych przez Knoopa 24 i zbiory tematyczne poświęcone św. Wojciechowi, Przemysławowi II, czy też roślinom w podaniach 25. Obok tego znajdziemy tam bogate zbiory humoru ludowego związanego z postacią Fryderyka Wilhelma 26, mieszkańców różnych wielko21 Tenże, Sayen aus Royasen Ulul der Umyeyend, "Rogasener Familienblatt", 1897, L I, nr 1, s. 4: tamże, 1897, L I, nr 2, s. 7; tenże, Volkssayen aus Rogasen und der Umyeyend, tamże, 1897, LI, nr 3, s. 11-12; tamże, 1897, L I, nr 6, s. 23-24; tamże, 1897, L I, nr 9, s. 35; tamże, 1902, L VI, nr 2, s. 8; tamże, 1902, L VI, nr 5, s. 19-20; tenże, Volkssayen aus der Umgeyend von Royasen, tamże, 1905, L IX, nr 4, s. 13-16; tenże, Zwei Sayen aus Parkowo, tamże, 1911, L X, nr 15, s. 58-59; tenże, Sayen aus Boruszyn, tamże 1911, L X, nr 19, s. 74-76; tenże, Rogasener Sagen, tamże, 1912, L XI, nr 1, s. 3-4; tenże, Sayen und Erziihlunyen aus der Umgegend von Rogasen, tamże 1912, L XI, nr 16, s. 60-64; tamże, 1912, L XI, nr 17, s. 68; tenże, Warum im Rogasener See jedes Jahr einer ertin muss, tamże, 1913, L XII, nr I, s. 2-3; tenże, Sagen aus der Umgegend von Rogasen, tamże, 1913, L XII, nr 7, s. 25-28; tamże, 1913, L XII, nr 8, s. 29-32; tamże, 1913, L XII, nr 9, s. 33-34; tamże, 1913, L XII, nrll,s.44. 22 Tenże, Volkssayen aus dem Kreises Obornik, tamże, 1898, L II, nr 1, s. 3-4; tamże 1898, L II, nr 6, s. 23-24; tamże, 1898, L II, nr 9, s. 34-35; tamże 1898, L II, nr 13, s. 49-52; tamże, 1898, L II, nr 16, s. 63-64; tamże, 1898, L II, nr 18, s. 7 I-72; tamże 1898, L II, nr 20, s. 78-79. 23 Tenże, Die Schiitze zu Venetia, tamże, 1899, L III, nr 2, s. 7-8; tenże, Die Burg zu Gollantsch, tamże, 1899, r. III nr 3, s. 11-12; tenże, Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, L III, nr 4, s. 16; tenże, Das MUlleryollbi/d bei Gnesen, tamże, 1899, L III, nr 5, s. 17-19; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, s. 19-20; tenże, VrJlkssayen und Erziihlunyen aus der Provinz Posen, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31-32; tamże, 1899, r. III, nr 9, s. 35-36; tamże, 1899, r. III, nr 12, s. 45-48; tamże, 1899, r. III, nr 13, s. 50-52; tamże, 1899, L III, nr 15, s. 59-60; tamże, 1899, L III, nr 16, s. 62-64; tamże, 1899, L III, nr 19, s. 74-76; tamże, 1899, L III, nr 21, s. 83-84; tamże, 1900, r. IV, nr l, s. 3-4; tenże, Sagen der Provinz Posen, tamże, 1900, L IV, nr 2, s. 8; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1900, r. IV, nr 9, s. 33-34; tamże, 1900, L IV, nr 10, s. 37-39; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 15; tenże, Posener Volkssagen, tamże, 1902, L VI, nr 4, s. 13-16; tamże, 1902, L VI, nr 7, s. 27-28; tenże, VrJlkssayen aus der Provinz Posen, tamże, 1902, L VI, nr 8, s. 32; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 2-3; tamże, 1903, L VII, nr 6, s. 21; tamże, 1903, L VII, nr 9, s. 34-36; tamże, 1903, r. VII, nr 10, s. 10; tamże, 1903, L VII, nr II, s. 42-43; tenże, Posener Sagen, tamże 1911, r. X, nr 4, s. 15-16; tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 47-48; tamże, 1911, L X, nr 16, s. 61-64; tamże, 1911, r. X, nr 17, s. 67-68; tamże, 1911, L X, nr 18, s. 71-72; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 79-80; tamże, 1911, L X, nr 22, s. 86-88; tenże, Erziihlungen aus der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XI, nr 12, s. 47-48; tamże, 1912, L XI, nr 13, s. 50-52; tamże, 1912, L XI, nr 14, s. 53-56; tamże, 1912, r. XI, nr 15, s. 57-60; tamże, 1914, L XIII, nr 3, s. 9-12; tamże, 1914, r. XIII, nr 4, s. 13-16; tamże, 1914, r. XIII, nr 5, s. 17-20. 24 Tenże, Brunnensayen I, tamże, 1898, r. II, nr 2, s. 5-6; tenże, Brunnensayen II, tamże, s. 9-11; tenże, Brunnensayen III, tamże, s. 13-15. 25 Tenże, Der llei/iye Adalbert in der Saye, tamże, 1899, L III, nr 1, s. 2-4; tenże, K6nig Przemys{aus in der Sage, tamże, 1902, r. X, nr 19, s. 76; tenże, Pflanzensagen, tamże, 1911 r. X, nr 19, s. 76; tamże, 1911, r. X, nr 20, s. 80; tamże, 1911, L X, nr 21, s. 84; tamże, 1911, L X, nr 23, s. 91-92; tamże, 1911, L X, nr 24, s. 96. 26 Tenże, Der alie Fritz und die Gemiisenhiindlerin, tamże, 1897, L I, nr 2, s. 8; Zwei Erziihlunyen vom alten Frilz, tamże, 1897, L I, nr II, s. 43-44; tamże, 1898, L II, nr 14, s. 55-56; tenże, Etwas lJ(Jm allen Fritz, tamże, 1912, r. XI, nr 2, s. 8; tamże, 1912, L XI, nr 4, s. 15-16. �164 polskich miejscowości 27, a także zbiory zagadek 28 i wyliczanek dziecięcych spod Rogoźna 29, chłopskich reguł pogodowych 30, przysłów i okolicznościowych powiedzonek 31. Interesujący jest także zbiór bajek polskiego źródła publikowanych jedynie w tym piśmie32. "Rogasener Familienblatt" to także pismo, w którym zamieścił Knoop opisy zwyczajów i obrzędów, przekonań wierzeniowych i medycznych. Znajdziemy tu zatem opis wielkanocnego oprowadzania niedźwiedzia 33, zwyczajowego wynajmu służby w drugim dniu świąt Wielkiej Nocy w Poznaniu 34, zwyczaju chodzenia po tzw. "cichą wodę" w tym właśnie czasie35, a także opis 27 Allerhand Scherz iiber Posener Orle, tamże, 1898, r. II, nr I S, s. 59-60; Der lelzle Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Die Choynower Knechte im Buchweizen, tamże, 1905, r. IX, nr S, s. 17-18; Der Philisoph von Schrim, tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 37-38; Kischkowo, tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Die Bedentung des Eides, tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 39-40; Schwank aus Chojnower, tamże, 1912, r. XI, nr 17, s. 68. 28 Riitsel und Scherzfragen, tamże 1897, r. I, nr 2, s. 8; tamże, 1898, r. II, nr 9, s. 36; tamże, 1898, r. II, nr 10, s. 10; tamże, 1898, r. II, nr 14, s. 56; tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 60; tamże, 1898, r. Tł, nr 19, s. 76; tamże, 1898, r. II, nr 21, s. 84; tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 88; tamże, 1899, r. III, nr 2. s. 8; tamże, 1899, r. III, nr 19, s. 76; tamże, 1899, r. III, nr 21, s. 84; Riitsel und Scherzaufqaben aus Rogasen, tamże 1902, r. VI, nr 3, s. 12; tamże, 1902, r. VI, nr 4, s. 16; Scherzfragen, tamże, 1903, r. VII, nr 11, s. 44. 29 Abziihlreime aus Rogasen, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 12; tamże, 1900, r. IV, nr 14, s. 16; tamże, 1900, r. IV, nr S, s. 20; tamże, 1900, r. IV, nr 18, s. 32; tamże, 1901, r. V, nr l, s. 4; tamże, 1901, r. V, nr 3, s. 12; tamże, 1901, r. V, nr 4, s. 16; tamże, 1901, r. V, nr S, s. 20; tamże, 1901, r. V, nr 8, s. 32; Abziihlreimefiir Kinder, tamże, 1911, r. X, nr S, s. 19-20; tamże, 1911, r. X, nr 8, s. 32; tamże, 1911, r. X, nr 9, s. 36; tamże, 1911, r. X, nr 10, s. 40; tamże, 1911, r. X, nr 12, s. 48; tamże, 1911, r. X, nr 13, s. 52; tamże, 1911, r. X, nr 1S, s. 60; tamże 1911, r. X, nr 17, s. 68; Ahziihlreime, tamże, 1912, r. XI, nr l, s. 4; tamże 1912, r. Xl, nr 2, s. 8; tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 40. 30 O. Knoop, Scherzhafte Wetterregeln, tamże, 1897, r. I, nr S, s. 20; tenże, Bauernregeln, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 27-28. 31 Tenże, Sprochworter und Redensarlen aus Rogasen, tamże, 1901, r. V, nr 9, s. 36; tamże, 1901, r. V, nr 10, s. 39-40; tamże, 1901, r. V, nr 11, s. 43-44; tamże, 1905, r. IX, nr 3, s. Il 32 Del' Jager und die Riiuber, tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 26-27; Die venviinschle Prinzessin, tamże, 1899, r. III, nr l S, s. 57-58; Die erloste Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 9, s. 33-35; Der Maler und die Prinzessin, tamże, 1902, r. VI, nr 10, s. 37-39; Die singende FIOle, tamże, 1904, r. VIII, nr 2, s. 5-8; Der Fischkonig, tamże, 1911, r. X, nr I, s. 1-4 i nr 2, s. 5-8; Die Schuster und der Teufel; tamże, 191.1, r. X, nr 3, s. 12; Tanzende Nixen, tamże, 1911, r. X, nr S, S, 18-19; Von dummen 11-bitek, der die Angsl suchte, tamże, 1911, r. X, nr 7, s. 25-28; Das weisse Miiuschen, tamże, 1912, r. XI, nr 10, s. 37-40 i nr 11, s. 41-43; Die Diemantenfee. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 5-8; tamże, 1913, r. XII, nr 4, s. 13-16; Der verzanberle Schwan. Ein Posener Miirchen, tamże, 1913, r. XII, nr S, s. 17-19 i nr 6, s. 21-23; Der Weisse Schwan im schwarzen Nelz, tamże, 1913, r. XII, nr 12, s. 45-48 i nr 13, s. 48-50. 33 O. Knoop, Der Umzug des Baren, tamże, 1897, r. I, nr I, s. 3-4. 34 Tenże, Der Gestendevermitungsmarkl, tamże, 1899, r. III, nr 22, s. 86-87; tamże, 1903, r. VII, nr I, s. 1-2. 35 Tenże, Das stille Wasser, tamże, 1898, r. II, nr 6, s. 22-23. �165 zwyczajów mięsopustnych 36 i wiele informacji o dyngusie 37. Są tam też opisy zwyczajów i przekonań towarzyszących świętom Bożego Narodzenia 38, a także zwyczajów i wierzeń związanych z Nowym Rokiem 39. Obok tego spotykamy opisy zwyczajów dożynkowych 40, tzw. "bicie kapelusza" - zwyczaj spotykany w okolicach Gniezna 41, a także zwyczaje związane z dniem św. Urbana 42, św. Agnieszki43 i św. Walentego44. W ramach cyklu zatytułowanego Aberglauben, Sit te und Brauch in der Ostmarken omówił Knoop wielkopolskie przekonania dotyczące dni tygodnia 45, znaków zapowiadających przybycie gości46, informacji o szczęściu i nieszczęściu47, bądź mającej nastąpić kłótni w rodzinie48. Obok tego znajdują się tu zapisy wyrażające ludowe przekonania dotyczące wody jako środka leczniczego49 oraz szereg innych wierzeń ludu wielkopolskiego 50. Kilkuletnia przerwa w wydawaniu "Rogasener Familienblatt" (od 1906 do 1911 roku) spowodowana była prawdopodobnie szeregiem innych prac, 36 Tenże, Fastnacht, tamże, 1902, r. VI, nr 3, s. 9-11; tenże, Fastnachtssagen, tamże, 1911, r. X, nr 6, s. 23-24. Etwas von Dyngus, tamże, 1913, r. XII, nr 3, s. 9-11; tenże, Das Besprengen mit s. 11-12. 38 Tenże, Weihnachten, tamże, 1897, r. I, nr 16, s. 61-63; Vom Wiehnachtsbaum, tamże, 1898, r. II, nr 22, s. 85-86; Weihnachtsgebriiuche aus Parkowo, tamże, 1900, r. IV, nr 3, s. 11; O. Knoop, Weihnachtsgebriiuche, tamże, 1911, r. X, nr 24, s. 94-95; tenże, Allerhand Wiehnachtsglaube, tamże, s. 95-96; Eine Wiehnachtssage, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 1. 39 Neujahrsglauben und Neujahrsbriiuche, tamże 1899, r. III, nr 2, s. 88; O. Knoop, Ein Neujahrsglaube, tamże, 1901, r. V, nr 1, s. 3; Neujahrsbrauch, tamże, 1911, r. X, nr 1, s. 4; tamże, 1911, r. X, nr 2, s. 8; Ein Neujahrsbrauch, tamże 1913, r. XI, nr 1, s. 1-2. 40 O. Knoop, Der Ertenwolf, tamże, 1898, r. II, nr 15, s. 58-59; tenże, Ertengebrauche, tamże, 1899, r. III, nr 8, s. 31. 41 Tenże, Das Hutschlagen, tamże, 1899, r. III, nr 7, s. 28. 42 Tenże, Urbanstag, tamże, 1897, r. I, nr 5, s. 17-18. 43 Der 21 Januar, tamże 1912, r. XI, nr 2, s. 5. 44 Der Valentinstag, tamże, 1912, r. XI, nr 3, s. 11-12. 45 O. Knoop, Die J,l'bchentage im Volksglauben, tamże, 1898, r. II, nr 1, s. 2-3; tamże, 1912, r. 37 Tenże, Wasser, tamże, XI, nr 3, s. 12; tamże, tamże, 1912, r. XI, nr 4, s. 16; tamże, 1912, r. XI, nr 8, s. 32; tamże, 46 Tenże, Giiste kommen, tamże, 1912, nr 5, s. 19; tamże, 1912, r. XI, nr 7, s. 28; 1912, r. XI, nr 9, s. 36. 1898, r. II, nr 2, s. 8. Tenże, Gliik und Angliick, tamże 1898, r. n, nr 5, s. 20; tamże, 1898, r. II, nr 7, s. 28; tamże, 1898, r. II, nr 5, s. 32; tamże, 1898, r. n, nr 11, s. 44; tamże, 1898, r. II, nr 12, s. 48; tamże, 1904, r. 47 VIII, nr 4, s. 16. Zank und Streit im Hause, tamże, 1899, r. III, nr 10, s. 40. Das Wasser ais Heilmittel, tamże, 1913, r. XII, nr 1, s. 4; tamże, 1913, r. XII, nr 2, s. 8; tamże, 1913, nr 5, s. 19-20; F/iessendes Wasser, tamże, 1913, r. XII, nr 10, s. 40; tamże, 1913, r. XII, nr 11, s. 43-44; Der Wasser im Volksglauben, tamże 1913, r. XII, nr 13, s. 52; O. Knoop, Allerhand Wasserglaube in der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 1, s. 4. 50 Tenże, Allerhand Volksglaube aus der Provinz Posen, tamże, 1914, r. XIII, nr 2, s. 8; nr 3, s. 48 Tenże, 49 12; nr 5, s. 20. �166 których podjął się Otto Knoop. W tym czasie na trwałe zawiązała SIę współpraca z Wojciechem Szulczewskim, który wspominał: "odtąd aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim"51. Materiał ludoznawczy zebrany przez Knoopa i jego respondentów był już tak olbrzymi, iż obaj postanowili wydać wielotomowe dzieło pt. Przyczynki do wielkopolskiego ludoznawstwa (Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen). Początkowo obaj miłośnicy folkloru zwrócili się do wielkiej spółki wydawniczej Brockhaus w Lipsku, która zgodziła się na opublikowanie dzieła, jednak nie zamierzała wypłacić autorom honorarium. Dlatego też Przyczynki ... postanowili wydać własnym nakładem. Pierwszy tom pt. Volkstiimliches GUS der Tierwelt52 wydany został sumptem Knoopa, który podkreślał we wstępie do tego dzieła: "ażeby zgromadzony materiał nie zginął, zdecydowałem się, by wydrukowano go na mój koszt"53. Książka obejmująca 555 zapisów jest w dziejach wielkopolskiej folklorystyki jedyną propozycją tego rodzaju, w której podjęto kwestie wyobrażenia przez społeczność wiejską świata zwierząt. Ubolewał jednak Knoop, iż nie cały znany mu i dostępny materiał ludoznawczy mógł być w niej zawarty: "niestety, było przy tym konieczne, by około 200 pozycji, wśród nich bardzo interesujących przekazów, które nadeszły podczas długotrwałego składu drukarskiego, odłożyć i zrezygnować ze wszystkich literackich porównań" 54. Zdawał sobie przy tym sprawę z tego, że "może niejeden z przekazanych komunikatów jest nieistotny, a inne zawierają rzeczy od dawna znane, to jednak dla ludoznawstwa Wielkopolski, które jako wiedza w Wielkopolsce znane jest tylko z nazwy, nie mówiąc już o jej znaczeniu, wydawało mi się, że jest istotne, by włączyć tu rzeczy najdrobniejsze, by ich istnienie także w Wielkopolsce zostało stwierdzone" 55. Kolejnym tomem Przyczynków ... była praca Jerzego Wojciecha Szulczewskiego pl. Allerhand fahrendes Volk in K ujawien 56. Jednak ze względów finansowych nie ukazał się już trzeci tom tej serii pt. Gewasser, Wassergeister und Wasserspuk. Współpraca z Jerzym Wojciechem Szulczewskim manifestowała się na J. W. Szulczewski, W.~pomnienia... , op. cit., s. I. Beitra~Je zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Erstes Bandchen: Volks/umliches UlIS der Tierll'ei/, Herausgegeben von O. Knoop, Rogoźno 1905. 53 Tamże, s. I-II. 54 Tamże, s. II. 55 Tamże, s. II. 56 BeitragI' zur Volkskunde der Provinz Posen, Herausgegeben von Professor O. Knoop in Rogasen und A. Szulczewski in Brudzyn. Zweilcs Bandchen: Allerhandfahrendes Volk in Kuiawien von A. Szulczewski, Leszno 1906. SI 52 �167 każdym kroku działalności ludoznawczej Otto Knoopa. Bardzo często zdarzało się, iż w owym okresie Szulczewski nie mógł sygnować własnym nazwiskiem swoich zapisów, stąd też oddawał je Knoopowi, a ten publikował przekazany materiał w różnych pismach ludoznawczych. Jednym z naj poważniejszych artykułów Knoopa napisanych na podstawie materiału zebranego przez swego współpracownika z Brudzynia był tekst pL Die Himmel und Naturscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes57, w którym znajdziemy omówienie wiedzy ludu kujawskiego z okolic Strzelna, Mogilna i Inowrocławia na temat słońca, księżyca i gwiazd, wiatru, deszczu i gradu, chmur, grzmotu i błyskawicy, wszelkich znaków świetlnych na niebie, wizji końca świata, odczytywanej z nieboskłonu i innych przesłanek. Także na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde" opublikował Knoop artykuł o starym kujawskim zwyczaju kładzenia darni na głowie i zawartej w tym symboliki 58. Interesujący jest też tekst dotyczący wielkopolskich wyobrażeń demonicznych, drukowany w czterech częściach 59, który powstał, ponieważ "postacie polskiej demonologii nie doczekały się jeszcze dostatecznego omówienia, no i nie mogły, gdyż materiał podań nie został jeszcze w dostatecznej mierze zestawiony"60. Znajdziemy w nim cenne informacje na temat takich wyobrażeń jak: diabeł myjący, bies, płonnik, kusy, boruta, rokita, smok, smolnica, południca, biała dama, olbrzym z Góry koło Sierakowa i skrzat. Na łamach wspomnianego pisma opublikował Knoop także kilka bajek, np. o księżniczce ze szpilką w głowie zanotowaną w Kuźnicy Czarnkowskiej61 oraz kilka innych zapisanych przez Szulczewskiego w Puzdrowcu koło Brudzynia 62. Wszystkie one opatrzone zostały bogatym materiałem porównawczym. W latach 1902-1905 na łamach "Zeitschrift des Naturwissenschaftlichen Vereins" publikował Knoop szereg artykułów na temat świata roślin w kulturze ludowej mieszkańców Wielkopolski63. Obejmują one zapisy dotyczące przekonań medycznych, magii, zwyczajów wyrosłych na gruncie wiedzy a roślinach, a także szereg podań związanych z roślinami. Podaje w nim autor wiele zwrotów polskojęzycznych np. "kto sieje groch w marcu, ten będzie groch gotował w garncu, a kto w maju, ten w jaju", "gdy grzmi na goły las, to będzie 57 O. Knoop, Die Himmels und naturerscheinungen in der AnschauUlIg des kujawischen Volkes, "Hessisehe Bliitter fur Volkskunde", 1904, r. TIT, s. 112-130. 58 Tenże, Rasen auf dem Kopf gelegt, tamże, 1904, r. TIT, s. 160-161. 59 Tenże, Polnische Dlinlonen, tamże, 1905, r. IV, s. 24, 33; tenże, Polnisel,e Diimonen Il, tamże, 1906, r. V, s. 83-91; tenże, Polnische Diimonen IIl, tamże, 1908, r. VII, s. 29-32; tenże, Polnische Diimonen IV, tamże, 1918, r. XVII, s. 26-37. bO Tenże, Polllische Diimonen, op. cit., s. 24. b 1 Tenże, Die Prillzessin mit der Nadel im KopI, tamże, 1907, r. VI, s. 73-78. 62 Tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, Tamże, 1907, r. VI, s. 78-97. 63 Tenże, Volksu'im/iches aus der Pflanzenwelt, "Zeitsehrift des Naturwissensehaftliehen Vereins", 1902, r. IX, s. 11-18; tamże, 1904, r. XI, s. 52-59; tamże 1904, t. XI, s. 72-87; tamże, 1905, r. XII, s. 13-17. �168 ciężki czas", "suchy kwiecień, mokry maj, będzie żyto gdyby gaj", lub piosenki polskie z Rogoźna np.: Piszczałeczko uliń mi sic;: Bo jak mi sic;:nie ulinisz To cię rzucę za płot Tam cię kury i kokoty Podziubią zaś na łot. Kontynuacją wcześniejszych zainteresowań światem zwierząt w ludowej tradycji były dwa teksty także opublikowane w tym piśmie pl. Volkstumliches uber Schwalbe und Stroch64 i Allerhand Volkstumliches uher Haustiere65, gdzie także przytoczył szereg zapisów polskojęzycznych, np. przekonanie z Połajewa, że gdy chłopi młócą w stodole, wówczas jaskółki siadają na poprzecznej belce nad bojowicą i mówią: Jak my odlatywały Jak my odlatywały Były stodoły pełne, peIne, A teraz nie ma nic, nie ma nic, lub zawołanie dzieci widzących bociana, zanotowane na: w Grudnej koło Rogoź- Bocian, bocian, długi nos, Porwie żabe, porwie kłos, Porwie kryta, porwie mysz, Niech go kaci porwią tyż. Natomiast rozmowy: w beczeniu owiec mieszkańcy Połajewa doszukali SIę takiej oto Kiedy będzie lato? A też wnet będzie? A kto go doczeka? A to jo, a to jo. Zebrany i usystematyzowany przez Knoopa materiał folklorystyczny z Wielkopolski został w części opublikowany na łamach "Historische MonatsbHi.tter fur die Provinz Posen". W cyklu zatytułowanym "Przyczynki do ludoznawstwa w Wielkopolsce" przedstawił omówienia dotyczące duchów leśnych 66, podań o kościołach 67, tematu śpiącego wojska 68 oraz ludowego Tenże, Vo/kslum/iches uber Schwa/be lind Storch, tamże, 1910. r. XVII, s. 59-62. Tenże, Allerhand Vo/kstumliches uber Haustiere, tamżc, 1912, r. XIX, s. 94-99. 66 Tenże, Beilriige zur Vo/kskunde der Provinz Posen, l. Wa/dgeister, "Historische Monatsbliitter fUr die Provinz Poscn", 1904, r. V, nr 3, s. 38-42. 67 Tamże, li. Kirchliche Sagen, 1904, r. V, nr 8/9, s. 124-127. 68 Tamże, lIT. Das sch/ajende Heel', 1905, r. VI, nr 10, s. 155-157. 64 65 �169 wyobrażenia okoliczności powstawania niektórych miejscowości i ich nazw69. Tutaj także znalazł miejsce artykuł poświęcony ludowemu wyobrażeniu cholery i związanym z tym faktem wzniesienia kaplicy św. Barbary w Janowcu Wlkp.70. W tym samym czasie na łamach berlińskiego pisma ludoznawczego "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował Knoop zbiór podań kujawskich opatrzonych bogatą analizą, a zapisanych przez Jerzego W. Szulczewskiego 71. Jednocześnie w czasopiśmie Śląskiego Towarzystwa Ludoznawczego ogłosił artykuł dotyczący ludowej wiedzy o wolnomularstwie 72 oraz niezwykle interesujący tekst pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, w którym opisał przekonania mieszkańców Wielkopolski związane z miłością, narzeczeństwem, weselem i stanem małżeńskim oraz macierzyństwem 73. I tutaj nie zapomniał Knoop o typowych polskojęzycznych zwrotach, które podał we właściwej formie, by nie zacierać ich zasadniczego przesłania, np. "kto wychodzi za wdowca, ten beczy jak owca", lub: Szykujcie buty, szykujcie kamzele, Spieszcie się chlopcy, jutro wesele. Znajdziemy tam także polskojęzyczny zapis pieśni weselnej z okolic Wągrowca śpiewanej przez pannę młodą podczas oczepin. Kolejnym tematem Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen są ludowe przekonania i wyobrażenia związane z chorobami, śmiercią, pogrzebem i życiem po śmierci 74. Mimo tak wielkiej wydawniczej operatywności Knoopa, materiał faktograficzny rósł w szybszym tempie niż możliwość jego publikacji. W trakcie poszukiwań nowych pism skłonnych zamieszczać opracowania ludoznawcze z Wielkopolski, "profesorowi przypomniał się niejaki O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim Gimnazjum. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas właśnie w jego nakładzie, zaczęła wychodzić "Poznańska Gazeta Nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung") przyobiecał ją zaopatrzyć w nowy dodatek prze- 69 Tamże, IV. Ortsgriindungen 70 Die St. Barharakapelle 1905, r. VI, nr 10, s. 157-161. tamże, 1902, r. III, nr 3, s. 30-31. 71 O. Knoop, Sagen aus Kujawien, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1905, r. XV, s. 102-105; tamże, 1906, r. XVI, s. 96-100. 72 Tenże, Die Freimaurer im Vo/ksg/auhen, "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde", 1905, t. 7, z. 13, s. 58-59. 73 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 13, s. 43-57. 74 Tenże, Aherg/auhe und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1905, t. 7, z. 14, s. 70-77 i tamże, 1906, t. 8, z. 15, s. 74-87. und Ortsnamen, zu Janowitz, �170 znaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek przekształcić będzie można na niezależne czasopismo ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło"75. Tą drogą Otto Knoop i Wojciech Szulczewski zainicjowali wydawanie miesięcznika "Aus dem Posener Lande". Dodatek, o którym mowa wychodzący od 1906 roku, w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już od 1 stycznia 1908 roku zmienił nazwę na "Posener Heimatkunde" odstępując tytuł zupełnie nowemu czasopismu. "Aus dem Posener Lande" było pismem otwartym, w którym materiały ludoznawcze z Wielkopolski drukowali Alberth Koerth ze Skwierzyny, Oskar Bruhl z Trzciela, Walther Hampel ze wsi Bukowce koło Sierakowa, Hugo Sommer z Poznania, Ludwig Nehring, Franz Rheinsberg i Jan Sonnemann z Szubina, Albert Herse i Richard Abracham z Bydgoszczy, Józef Paech z Pszczewa, Ludwig Martwig z Pleszewa, Konrad Brok z Dziembłowa, Waldemar Zude ze wsi Biadki koło Krotoszyna. Jednak przede wszystkim spotykamy się w tym piśmie ze zbiorami Otto Knoopa i Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Tematyka artykułów zamieszczonych w "Aus dem Posener Lande" jest równie szeroka jak w "Rogasener Familienblatt". Znajdziemy tu bowiem niezwykle bogate zbiory bajek polskiego źródła. Początkowo pubiikował je Knoop samodzielnie, by wkrótce nadać im ramy cyklu pt. Volksmarchen aus der Provinz Posen. Wszystkie przekazy opatrzył bogatym komentarzem, poddając je głębokiej analizie porównawczej 76. Obok nich wydał tu obszerne zbiory podań dotyczących niektórych wielkopolskich cmentarzy 77, kościołów 78, zamków i pałaców 79, podań związany'ch z Poznaniem 80 czy też szereg innych nieuporządkowanych tematycznie zbiorów zanotowanych w okolicach Rogoźna, Gniezna, Sulmierzyc, Trzemeszna, Śmigla, Gostynia, Ujścia, Obornik, Nowego Tomyśla, Ostroroga, Kościana, Kępna, Połajewa, Swarzędza i Międzychodu 8t. W. Szulczewski, Wspomnienia ... , op. cit, s. 1-2. O. Knoop, Die Kaule des Madej, "Aus dem Posener Lande", 1907, r. II, nr 6, s. 60-61; tenże, Die drei Spinnerinnen, tamże, 1908, r. III, nr 1, s. 13-15; tenże, Der Schlangekonig, tamże, 1908, r. III, nr 2, s. 76-77; tenże, Der Teufel und der Schneider, tamże, 1908, r. III, nr 4, s. 187-188; tenże, Die verzauberte Gans, tamże, 1908, r. III, nr 8, s. 348-250; tenże, Zu dem M archen von der verzauberten Gans, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 395-396; tenże, Der Wahrsager, ein posener Marchen, tamże, 1911, r. VI, nr 6, s. 277-279; tenże, Der Rauber und die drei Madchen, tamże, 1914, r. IX, nr 2, s. 87-88. 77 Tenże, Posener Kirchhofssagen, tamże, 1908, r. m, nr 4, s. 162-165. 78 Tenże, Posener Kirchensagen, tamże, 1908, r. III, nr 12, s. 573-575. 79 Tenże, Posener Schlosssagen, tamże, 1910, r. V, nr 8, s. 387-392. 80 Tenże, Vier Sagen aus dem Stadt Posen, tamże, 1909, r. IV, nr 11, s. 502-503. 81 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, tamże, 1915, r. X, nr 5, s. 231-239; tamże, 1916, r. XI, nr 3, s. 112-115; tamże, 1916, r. XI, nr 6, s. 217-220. 75 76 �171 W dorobku folklorystycznym Otto Knoopa bardzo rzadko pojawiają się artykuły podejmujące gruntowną analizę wybranych tematów kultury duchowej ludu wielkopolskiego. Do takich, niezwykle cennych omówień, bogato ilustrowanych materiałem źródłowym, należy artykuł pl. Posener Wassersagen82, drukowany w kilku odcinkach, a który prawdopodobnie jest rozwinięciem książki mającej się ukazać w ramach wspomnianych wyżej Przyczynków .... Poznańskie podania wodne nie są zbiorem podań, lecz rzetelnym opracowaniem ich podłoża mitologicznego, wierzeniowego i obrzędowego. Rozpoczyna w nim autor omówieniem przekonań wierzeniowych związanych z studniami artezyjskimi tryskającymi nad Notecią i nieszczęściami z tym związanymi. Dalej analizuje cykl wielkopolskich przekazów będących ludową interpretacją tworzenia się naturalnych cech krajobrazu, przedstawiając tu własne spostrzeżenia na temat pogrążonych obiektów. Szczególnie zajmujące są fragmenty związane z cudowną mocą niektórych wielkopolskich źródeł i kultu świętych na tym gruncie wyrosłych oraz magicznych zabiegów stosowanych przez społeczność wiejską, by chronić pola przed powodziami. W niektórych zwyczajach z tym związanych doszukuje się Knoop echa starosłowiańskiego obrzędu składania ofiar z ludzi, co jego zdaniem, czytelne było jeszcze w folklorze końca XIX wieku. Innym artykułem podejmującym głęboką analizę treści zastanych jest tekst pl. Zur Geschichte einer Posener Sage83, w którym poddał gruntownej krytyce zapis W. Lasoty dotyczący Góry Zamkowej pod Stęszewem i uwięzionego w niej dziecka, uznając całość za folklorystyczne fałszerstwo. Nie omija też Knoop trudnych tematów demonologicznych. W artykule pl. Du hast ein Jimmeckin84 odpowiada Alberthowi Koerthowi na niedostateczne wyjaśnienie terminu Jimmeckin. Jednak demonologia w opracowaniu Knoopa rzadko pojawia się na łamach "Aus dem Posener Lande". Do najciekawszych należy omówienie dotyczące bogini Herty znanej z okolic Sierakowa i Skwierzyny oraz odniesienia jej do paralelnego wyobrażenia z Rugii 85. Natomiast wyobrażeniom półdemonicznym poświęcił kolejny tekst pl. Die Freimaurer im Volksglauben 86, będący rozwinięciem spostrzeżeń zamieszczonych we wspomnianych wyżej "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde". Otto Knoop, o czym już wspominałem, żywo reagował na wszelkie przejawy folkloru dziecięcego. Obserwację miał ułatwioną z racji swojej profesji. W omawianym piśmie poświęcił tym zagadnieniom wiele miejsca, 82 Tenże, Posener Wasser.~agen, tamże, 1912, r. VII, nr 2, s. 54-62; tamże, nr 3, s. 1 ł 1-120; tamże, nr 4, s. 158-162; lamże, nr 5, s. 216-222; tamże, nr 6, s. 256-262. 83 Tenże, Zur Geschichte einer Posener SagI'. lamże 1908, r. III, nr 5, s. 242-245. 84 Tenże, Du hast ein Jimmicken, tamże, 1908, r. III, nr 11, s. 8. 85 Tamże, Die Giitlin Herta in der Provinz Posen, tamże, 1910, r. V, nr lO, s. 497-498. 86 Tenże, Die Freimaurer im Volksylauben, lamże, 1907, r. II, nr 6, s. 63. �172 drukując zbiór wyliczanek87, np.: zwracając także uwagę na teksty dzieci polskich Ana, bana, or, wor, A ci, bi ci, opkom, bopkom, Przykry czopkom, Kleka, menta, śpik. oraz piosenki dziecięce wyłącznie polskiego źródła 88. Obok tego znajdziemy tu liczne wielkopolskie żarty i anegdoty89 oraz przyczynki do ludowej toponomastyki 90, czy też przekonań, związanych np. z wiarą w "środek ziemi" znaną z Święciechowy koło Leszna 91 oraz pieśni funkcjonujące w środowisku wiejskim okolic Rogoźna, aczkolwiek nie ludowej proweniencji92. Osobne omówienie poświęcił Knoop zwyczajom związanym z wprowadzaniem się do nowego mieszkania oraz znaczeniu śmieci w gospodarstwie domowym 93. Kolejną kontynuacją z "Mitteilungen der Schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde" był artykuł pl. Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen ogłoszony w dwóch częściach 94. Podobnie jak w poprzednim, uwagę Knoopa zajmują zwyczaje i przekonania dotyczące stanu narzeczeńskiego i małżeńskiego. Przedstawił tu odpowiedzi na nurtujące lud pytanie kiedy człowiek może się ożenić, a kiedy nie. Przytacza przykłady prób jakim poddawano narzeczone, w czasach mu współczesnych, na terenie całej Wielkopolski. Interesujące są też opisy zwyczajów związanych z powtórnym ożenkiem. Obecność prac Otto Knoopa na łamach "Aus dem Posener Lande", ledwie tu zarysowaną, zakończyć chciałbym wskazaniem na obszerny artykuł poświęcony wielkopolskim zwyczajom świętojańskim i wierzeniom z tym dniem związanym95. Od roku 1905 wydawca "Samotschiner Zeitung", Herman Knauthe, podjął się redakcji dodatku do tego pisma pt. "Aus der Heimat - fUr die Heimat". We wstępie do pierwszego numeru podkreślał, że dodatek wychodzi naprzeciw krajoznawczym i ludoznawczym zainteresowaniom mieszkańców okolic SzaTenże, Abrahlreime aus der Provinz Posen, tamże, 1906, r. I, nr 2, s. 16. Tenże, Posener Kinderlieder, tamże, 1910, r. V, nr 9, s. 444-450. 89 Tenże, Warum es in Bomst keine Juden gibt, tamże, 1907, r. II, nr 3, s. 32; tenże, Die erste Einfiihrung von Steinkohlen, Petroleum und Zigarren in die Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 465-466; tenże, Der letzte Biirgmeister von Lopienno, tamże, 1910, r. V, nr II, s. 556. 90 Tenże, Der Name der Stadte Ritschenwalde und Rogasen, tamże, 1906, r. I, nr 6, s. 47-48. 91 Tenże, Der Mittelpunkt der Erde, tamże, 1908, r. III, nr 3, s. 207-208. 92 Tenże, Deutsche Volkslieder in der Provinz Posen, tamże, 1908, r. III, nr 10, s. 327-328. 93 Tenże, Aus dem Posener Volkskunde, tamże, 1916, r. XI, nr I, s. 35-36. 94 Tamże, Aberglaube und Brauch aus der Provinz Posen, tamże, 1909, r. IV, s. 181-183; tamże, s. 204-206. 95 Tenże, Der Johannistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen, tamże, 1914, r. IX, nr 6, s. 241-253. 87 88 �173 mocina, a adresowany jest przede wszystkim do ludności niemieckiej. Wkrótce zwrócił się także do Otto Knoopa z prośbą o zamieszczenie na łamach pisma niemieckich treści folkloru nadnoteckiego. Knoop przyjął propozycję, aczkolwiek opatrując zbiory podań tytułem Deutsche Sagen aus der Provinz Posen 96 przemycał w nich teksty polskiego źródła, o czym dowodzą komentarze do tych samych przekazów zamieszczonych w innych publikacjach. Tłumaczył przy tym Knoop, że "takim podaniom i opowiadaniom w naszych czasach, kiedy folklor coraz bardziej zanika, winno być okazane największe zainteresowanie. Skoro są one produktem ciągle twórczej duszy ludu, to przecież chowa się w nich spory obszar starego życia, starych, prastarych wierzeń ludowych. Dostarczają nam materiału, z którego możemy odtworzyć dawne wierzenia i dawny kult naszych przodków"97. W szamocińskim piśmie opublikował Knoop także szereg podań nie związanych z tematem Deutsche Sagen ... , a pochodzących z terenów nadnoteckich bagien 98 i bajek z tego rejonu 99. Zainteresowania ludoznawcze Otto Knoopa wyrażały się także obserwacją przejawów wiedzy ludu na temat różnych zjawisk przyrodniczych. Dawał temu wyraz w nielicznych opracowaniach, choćby we wspomnianym wyżej artykule zamieszczonym w "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Chciałbym jeszcze zwrócić uwagę na dwa omówienia opublikowane w berlińskim "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" dotyczące tęczy 100 i rosy 101 w wyobrażeniach mieszkańców Wielkopolski. W pierwszym z nich mówi Knoop o tym, czym w rozumieniu ludu jest tęcza, jak powstaje oraz o szeregu wierzeń z tym zjawiskiem związanych, a dotyczących narodzin dziecka, pracy w polu lub prognozowania pogody na dzień następny. Spotykamy tu też podania związane z tęczą bądź takie, w których jest ona siłą sprawczą następujących po sobie wydarzeń, np. okoliczności budowy kościoła w Mącznikach koło Środy, który według przekonań tutejszej społeczności zbudowany został na miejscu wskazanym właśnie przez tęczę. Równie interesujący jest artykuł poświęcony rosie. 96 Tenże, Deulsche Sagen aus der Provinz Posen, "Aus der Heimat - fUr die Heimat. Zwanglose Beilage wr »Samotschiner Zeitung«", 1906, r. II, nr 8, s. 30; tamże, 1906, r. II, nr 9, s. 34-35; tamże, 1906, r. II, nr 10, s. 38. 97 Tamże, 1906, r. II, nr 8, s. 30. 98 Tenże, Das verwiinschle Schloss hei Weissenhohe, tamże, 1906, r. II, nr 5, s. 18; tenże, Der Franzosenkirchhof hei Mar!J!min, lamże, 1907, r. III, nr 2, s. 7; tenże, Der verjluchle Gaslhof bei Reisenhurg, lamże, 1907, r. III, nr 3, s. 112; tenże, Der See bei Kalmar, tamże 1907, r. III, nr 7, s. 28; tenże, Oil' Gespenslerhand, tamże, 1907, r. III, nr II, s. 42-43. 99 Tenże, Das Miirchen vom Koch, tamże, 1905, r. I, nr 2, s. 6-8; tamże, nr 3, s. 10-12; tenże, Marchen vom Hand und Wolfe, tamże, 1907, r. III, nr 7, s. 26-28; tenże, Der Rauber, tamże, 1907, r. III, nr 8, s. 30-31; tenże, Der Hirschfluhlen, tamże, s. 31-32. 100 Tenże, Der Regenhogen im Glauben wuJ in der Safle der Provinz Posen, "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde", 1911, r. XXI, s. 390-392. 101 Tenże, Der Tau im Glauben und in der SagI' der Provinz Posen, tamże, 1912, r. XXII, s. 89-95. �174 Znajdziemy tu bowiem ludową interpretację powstawania rosy oraz bogaty zbiór wierzeń i przekonań dotyczących czynności gospodarskich, np. pory wypędzania trzody na pastwisko: Rosa przed świętym Janem Pokryje świnie Janem. czy też przekonań węch dziczyźnie: z okolic Sierakowa, według których rosa poranna odbiera Jeśli rosa, Ćknie mu z nosa, Nic nie czuje, Choć próbuje. Obok tego przytacza Knoop bogaty zbiór przekonań medycznych mieszkańców Wielkopolski, związanych z tym zjawiskiem i udziałem rosy w praktykach czarowlllc. Na łamach "Zeitschrift des Vereins fUr Volkskunde" opublikował też Knoop kilka bajek z okolic Janowca Wlkp. i Szamotuł l 02 oraz podanie z okolic Chodzieży dotyczące zapobiegania obfitym opadom deszczu podczas żniw 103. W końcu chciałbym tu zwrócić uwagę na kilka interesujących pozycji książkowych Otto Knoopa poświęconych wielkopolskiemu folklorowi. W czasach gdy był nauczycielem Gimnazjum w Rogoźnie, zwyczajem było, iż większość tego rodzaju placówek oświatowych corocznie wydawała tzw. Program ... , w którym umieszczano wiadomości dotyczące nauki, organizacji nauczania, dane o uczniach i ich postępach. Taki Program każdy z profesorów mógł uzupełnić swoim dodatkiem naukowym, umieszczając w nim jakąś rozprawę. Możliwości oferowane przez owe Programy ... skrzętnie wykorzystywał Knoop drukując w nich kilka zbiorów tematycznych wielkopolskiej literatury ludowej. Pierwszym z nich jest Posener Geld-und Schiitzsagen 104. Praca obejmuje 84 zapisy podań o skarbach i pieniądzach, opatrzonych komentarzem porównawczym. Wyjaśniał tu także autor tło wierzeniowe i mitologiczne przekazów. Na tle tych podań pojawiają się liczne polskie wyobrażenia demoniczne, a także interesujące przekonania dotyczące pieniążka przynoszącego szczęście, zapisane przez Wojciecha Szukzewskiego. Znajdziemy tu także zbiór podań będą- 102 Tenże, Die kluge Konigstochter. Polnische Miirchen, tamże, 1914, r. XXIV, s. 191-192; tenże, Polnische Miirchen aus der Provinz Posen, tamże, 1916, r. XXVI, s. 204-208. 103 Tenże, Der Schluss auf den lieben Gott, tamże, 1913, r. XXIII, s. 188-189. 104 Tenże, Posener Ge/d und Schatzsagen. Ein Beitrag zur Heimat und Vo/kskunde der Prot'inz Posen vom ... Hlissenschaftliche Bei/age ZUlli Program des Kg/. Gymnasiullls zu Rogasen, Leszno 1908. �175 cych ludową interpretacją przeszłości. Posener Geld und Schatzsagen to jedyna praca tego typu w dziejach wielkopolskiej folklorystyki, która spotkała się poza tym z bardzo ciepłym przyjęciem opinii społecznej oraz licznego grona recenzentów) as. W rok później ukazała się kolejna książka w dodatku do Programu Gimnazjum w Rogoźnie pl. Posener Marchen 106. Trzynaście wielkopolskich bajek polskiego i niemieckiego źródła, zapisanych przez autora, jego uczniów i Wojciecha Szulczewskiego w okolicach Czarnkowa, Janowca, Pobiedzisk, Środy i Kórnika to zbiór na najwyższym naukowym poziomie. Teksty bajek są tu raczej pretekstem i punktem wyjścia do omówienia w całości tego gatunku folkloru oraz wszelkich elementów towarzyszących bajkom. Jawi się tu Knoop jako dojrzały i wybitny badacz folkloru, a pracę uznać wypada za jedno z jego naj poważniejszych dzieł w bogatym dorobku. Jeszcze tego samego, 1909, roku w leszczyńskim wydawnictwie Oskara Eulitza wychodzi kolejna książka wielkopolskiego folklorysty pl. Ostmarkische Sagen, Marchen und Erzahlungen 107. "Niniejszy zbiór - pisał Knoop we wstępie - ma być w pierwszym rzędzie książką do czytania, a także książką dla młodzieży, która pięknymi opowiadaniami ludu, zależnie od ich treści, ma być pouczana, upominana, zachęcana, ostrzegana, radowana, a równocześnie wiążąca z swoją ojczyzną. Zmierzając do tego celu, wybrałem ze swoich zbiorów do niniejszego tomu najładniejsze i najlepsze utwory, które podałem w możliwie przystępnym języku. Dlatego też zrezygnowałem z całego naukowego uzupełnienia, z przytoczenia paraleli i wskazania na inne podania i bajki" 108. Książka zawiera dziewięćdziesiąt tekstów bajek, podań, anegdot i innych przekazów prozy ludowej Wielkopolski, których nie opatrzył Knoop informacją źródłową. Jednak, gdy wkrótce po wydaniu książki ukazała się jej obszerna recenzja, Marthin Kremmer z Berlina, znawca i entuzjasta tutejszego folkloru opatrzył ją tytułem Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Marchen 109. W recenzji tej pisał między innymi: "dla miłośników Wielkopolski ta mała książeczka jest szczególnie pożyteczna. Mnie przynajmniej nie opuszczają te historyjki od czasu, gdy zaczęłem się w nie zagłębiać" 110. Kolejną, trzecią książką wydaną jako dodatek do Programu Gimnazjum 105 pOL "Aus dem Posener Lande", 1908, L III, s. 512; C. Borchling (omówienie pracy Knoopa), "Hislorischc Monatsblatter fUr die Provinz Posen", 1913, L XIV, s. 158-160. 106 O. Knoop, Posener Miirclien. Ein Beitrag zur Heimat und Volkskunde der Provinz Posen, wn ... Wissensclia{lliclie Beilage zum Program des Kgl. Gymnasiums zu Rogasen, Leszno 1909. 107 Tenże, OSlmiirkische Sagen, Miirchen und Erziihlungen, Leszno 1909. 10H Tamże, s. III-IV. 109 M. Krammer, Eine neue Sammlung von polnischen Sagen und Miirchen, "Aus dem Posener Lande", 1909, L IV, s. 376-378; lamże, s. 394-395. 110 Tamże, s. 377. �176 Rogoźnie była praca pt. Posener Diimonensagen I I 1. Książka ta będąca omówieniem słowiańskich wyobrażeń demonicznych znanych w Wielkopolsce jest rozwinięciem artykułów poświęconych temu zagadnieniu, zamieszczonych na łamach "Hessische Blatter fUr Volkskunde". Knoop w interesujący sposób omawia w niej poszczególne wyobrażenia demoniczne ilustrując całość licznymi podaniami wierzeniowymi, a niekiedy memoratami. Znajdziemy w niej szczegółowe informacje o duchach ziemnych, wodnych i błotnych ze szczególnym podkreśleniem "świecznika" i innych błędnych ogni. Dalej przedstawia autor opracowania duchy polne i leśne, zwracając uwagę na takie wyobrażenia jak przypołudnica, przywieczornica i inne duchy zbożowe, smolnicę, zmorę i demoniczne wyobrażenia zwierząt. Najwięcej jednak miejsca poświęcił skrzatowi, borucie, Leśnikowi i Leśnej dziewicy oraz innym, nieokreślonym strachom i rozmaitym zoomorficznym wyobrażeniom diabła pojawiającym się w lasach. W roku 1913 wydał Knoop ostatnią książkę poświęconą literaturze ludowej Wielkopolski pt. Sagen der Provinz Posen 112, która ukazała się w ramach serii folklorystycznej obrazującej folklor poszczególnych ziem wchodzących w skład ówczesnych Niemiec. Fakt, iż właśnie jemu zaproponowano przygotowanie tomu z Poznańskiego dowodzi, iż był wówczas Knoop znanym i uznanym badaczem. Pracę poprzedził obszernym wstępem, w którym nakreślił swój udział w rozwoju wielkopolskiej folklorystyki oraz scharakteryzował zawartość tomu. Jak zwykle przy takich okazjach podkreślał, że niekiedy nie sposób wyraźnie określić proweniencji przekazów wobec przemieszania się wartości folklorystycznych w dwunarodowym społeczeństwie. Podania i inne ludowe opowiadania zostały tu przypisane 23 grupom tematycznym, zaczerpniętym z prac pomorskiego folklorysty i współpracownika Alfreda Haasa. Ostatnia w wielkopolskim dorobku folklorystycznym książka Otto Knoopa zawiera 273 przekazy opatrzone wyczerpującym komentarzem źródłowym, a niekiedy informacją o okolicznościach zapisu. Teksty podane zostały w formie zbliżonej do usłyszanej i zapisanej, co zostało wytknięte w jednej z recenzji, której autor twierdził, że z tego powodu "prawie żadne z podań w tej książce nie nadaje się do czytania" 113. W roku 1919 Otto Knoop opuścił Wielkopolskę. Od tej pory mieszkał w Stargardzie Szczecińskim bez reszty oddając się pracom nad folklorem Pomorza Zachodniego, a warto zaznaczyć, że wydał tam jeszcze kilka książek temu poświęconych. Dodać należy, że cały zachodniopomorski zgromadzony w 111 Rogoźno 112 113 O. Knoop, Posener Diimonensagen. Ein Beitrag zur Sagengeschichte der Provinz Posen, 1912. Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913. T. Krausbauer, (ree.) "Historisehe Monatsbliilter fijr die Provinz Posen", 1913, r. XIV, nr 10, s. 161. �177 i opublikowany przezeń materia! jest znacznie obszerniejszy niż scharakteryzowany tu dorobek z Wielkopolski. Otto Knoop zmarł 8 listopada 1931 roku pozostawiając po sobie dorobek plasujący go wśród najpoważniejszych znawców kultury ludowej Wielkopolski. Poza pracami opublikowanymi niewiele można o nim powiedzieć. Z jednej strony, początkowo, tkwił jeszcze w romantycznych stereotypach widzenia i rozumienia kultury ludu, z drugiej zaś sprawnie posługiwał się aparatem naukowym i zdobyczami współczesnej mu niemieckiej folklorystyki. Nie znał języka polskiego, a czynił wszystko, by zachować jego właściwe formy w publikowanych przekazach. Był z pewnością najpracowitszym badaczem kultury ludowej jaki kiedykolwiek pojawił się w Wielkopolsce. "Zebrał i opublikował więcej materiału baśniowego i bajkowego z Wielkopolski niż Kolberg, niż ktokolwiek przed nim" - pisał Tadeusz Wróblewski 114, choć była to tylko część prawdy. Otto Knoop sięgał przecież po wszystkie dostępne mu przejawy folkloru, po zwyczaje i obrzędy, po wierzenia i medycynę ludową. Przedziwna cisza trwa w ludoznawstwie polskim wobec samej postaci i jej dorobku, cisza, której nie sposób zrozumieć, skoro wkład Knoopa w rozwój wielkopolskiej folklorystyki był tak istotny, by rzec fundamentalny. W czasach mu współczesnych jego prace cieszyły się wielką popularnością. Brak możliwości publikowania treści folkloru w języku polskim, a wiadomo, iż próby takie podejmował Jerzy Wojciech Szulczewski, sprawił, że zainteresowanie kulturą ludową w regionie było mizerne. Zainteresowanie to "w pewnej mierze dopiero rozbudzić zdołały wydawnictwa Knoopa, spotykane przede wszystkim w bibliotekach szkolnych. Pomimo, że były one pisane po niemiecku, Polacy chętnie je czytali, tym bardziej, że w nich zawarte powieści zebrane były przez Polaków" 115. a znaczeniu dorobku Otto Knoopa, Wojciech Szulczewski pisał między innymi: "Swe prace prof. Knoop umieszc:cał także w licznych czasopismach ludoznawczych zagranicznych. W ten sposób także zagranica dowiedziała się o przebogatym i ciekawym folklorze Wielkopolski, na co nam Knoop przy każdej nadarzającej się sposobności nie omieszkał zwracać uwagę. Miało to i znaczenie polityczne. Zagranica dowiedziała się, że pomimo Komisji Kolonizacyjnej i różnych praw eksterminacyjnych rządu pruskiego Wielkopolskę nadal zamieszkiwali Polacy" 116. Dorobek Otto Knoopa, jak i szeregu innych piszących po niemiecku folklorystów pracujących w Wielkopolsce, nie może nam być obojętny. Utrwalony, co prawda, w obcym języku, przesiąknięty jest wartościami kultury Polaków; na każdym kroku wyzierają zeń rodzime pierwiastki. Łatwo to dostrzec w nazewnictwie, fonetyce, nazwach wyobrażeń demonicznych, bohate- 114 115 116 Ie - T. Wróblewski, Rozwój zainteresowań ... , op. cit., s. 88. J. W. Szulczewski, W~pomlliellia ... , op. cit., s. 4-5. Tamże, s. 5. Lud I. LXXV �178 rów bajek i rymowankach do nich wprowadzanych, w dziecięcych wyliczankach, wierszowidłach naśladujących głosy i rozmowy zwierząt oraz we właściwych Polakom nazwach obrzędów i zwyczajów. Dorobek ten w wielu wypadkach jest jedynym uzupełnieniem i tak szczupłych archiwów wielkopolskiej folklorystyki. I jedna jeszcze refleksja. Oto ten największy i najważniejszy, w moim przekonaniu, materiał folklorystyczny, winien w końcu trafić do szerokiego grona badaczy, bowiem jeśli ktokolwiek chce zajmować się kulturą ludową Wielkopolski, a przy tym być wiarygodny, faktografii zebranej przez Knoopa pominąć nie może. Pomijanie tego zbioru uważam za zabieg anachroniczny i szkodliwy. Jest to niewątpliwie źródło podstawowe, bez którego każde nowopowstałe dzieło okaże się dalece kalekie. Wojciech Łysiak THE ACHIEVEMENT OF OTTO KNOOP IN FOLKLORE STUDIES (Summary) Otto Knoop (1853-1931), a high school teacher in Leszno, Bydgoszcz, Gniezno, Poznań, and Rogoźno and an amateur student of folklore, is still waiting for a monograph of his work. The article covers his achievements in folklore studies concerning only the Wielkopolska region, which undoubtedly is too narrow a representation of his research output, as he left a very comprehensive collection of folklore materials on the Western Pomerania which would require a separate coverage. Silence on Otto Knoop and his achievement that was maintained in Polish folk studies for many years now seems sheer anachronism and is even scientifically harmful, especially that his contribution to the development of Wielkopolska folklore studies was profound, if not fundamental. He published almost 500 books, articles, and contributions on the folk culture of the people of Wielkopolska region, and this material as a whole defies any comparison. Such of his books as Sagen und Erziihlungen aus der Provinz Posen (1893), Volkstiim/iches aus der Tierwelt (1905), Posener Geld und Schiitzsagen (1908), Posener Diimonensagen (1912) and Sagen der Provinz Posen (1913) should enter Polish folklore studies forever, as they are primarily focused on the culture of Poles. Of equal importance are some of his articles such as: Die Himmels und Naturerscheinungen in der Anschauung des kujawischen Volkes (1904), Polnische Diimonen published in "Hessische Bliitter fur Volkskunde" (1905, 1906, 1908, and 1918), Posener Wassersagen (1912), Der Regenbogen im Glauben und in der Sage der Provinz Posen (1911), Der Tau in Glauben und in der Sagen der Provinz Posen (1912), Der Johanistag in Glauben und Brauch der Provinz Posen (1914). The achievement of Otto Knoop as well as of many other folklore researchers writing in German should not remain unnoticed. Though written in a foreign language, it is imbued with values of Polish culture. It almost brims with Polish national elements, which can be easily recognized in the onomastics, phonetics, names of demonic images and of the fairy-tales heroes as well as in rhyming poems included in the tales and numerous children's nursery rhymes, poems imitating voices and conversations between animals, in the names of rituals and customs peculiar to Poles. In many cases this production is the only supplement to very meager archives of the folk studies of the Wielkopolska region. My presentation of the achievement of Olto Knoop in folklore studies closes with a rellection �179 that the most comprehensive and most important collection of folklore materials, that in my opinion was lert by Knoop, should eventually be taken into consideration by a wider circle of researchers, for whoever wants to study the folk culture of Wielkopolska and produce its reliable accounts cannot ncglect the facts collected by Knoop. Personally, I consider negligence of this collection as anaehronic and harmful. This is undoubtedly a fundamental source of knowledge about the Wielkopolska culture and any new study that would fail to take it into account should appear a miss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/369215ba1ec31f3efe9a23eb5a8238d1.pdf 94a2b23684062a73dae428796e7beba1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1133 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource folklorystyka Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1043 Title A name given to the resource Dorobek folklorystyczny regionalisty Jerzego Wojciecha Szulczewskiego ( 1879-1969) / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.168-176 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 54, 1970 JOZEF BURSZTA DOROBEK FOLKLORYSTYCZNY REGIONALISTY JERZEGO WOJCIECHA SZULCZEWSKmGO (1879-1969) Każdy, kt'O zajmuje się historią jakiejś dziedziny nauki w obrębie danego regionu, wie, jak wiele zawdzięcza się regionalnym badaczom, którzy - najczęściej poza swoją pracą zawodową - poświęcali się amatorsko, w atmosferze swoistego hobby, jakiemuś wycinkowi wiedzy a swym regionie. Tak było zwłaszcza w zakresie regionalnej historii, etnografii i folklorystyki.. Wiemy, jak wiele regionalnych czasopism zawdzięcza swoje powstanie i istnienie takim właśnie regionalistom, którzy zapełniali te pisma swoimi opracowaniami i materiałami. Oni też gromadzili wartościowe przedmioty sztuki i kultury ludowej, zabytki piśmiennictwa, dokumenty, archiwalne materiały źródłowe itd. Powstawały tak zalążki regionalnych muzeów czy archiwów. Było tak zarówno w okresie przed I wojną, w czasach międzywojennych, jak i jest jeszcze w naszych czasach. Długa może być lista takich działaczy w każdym z regionów. Dnia 16 marca 1969 r. pochowano na lokalnym cmentarzu w Puszczykówku pod Poznaniem zasłużonego regionalistę kujawsko-wielkopolskiego, Jerzego Wojciecha Szulczewskiego. Dożył 90-ciu prawie lat bez kilkunastu zaledwie dni. Do ostatnich lat życia oddawał się z upodobaniem dwom swoim zainteresowaniom: badaniom przyrodniczym, jako głównym, oraz ubocznie - folklorystycznym. Kiedy odwiedziłem go ostatni raz w rok przed śmiercią w jego mieszkaniu, zastałem go przy rysowaniu badanych przez siebie owadów. Przy każdym też ze spotkań wyciągał z półek teczki z niepublikowanymi drobnymi opracowaniami etnograficzno-folklorystycznymi. Lubił też przy okazji pobytu w Poznaniu zaglądać do Katedry Etnografii, by sobie na jakiś temat porozmawiać. J est zawsze interesujące, jakie to impulsy i oddziaływania skłaniają człowieka danego zawodu do jego zamiłowań regionalistycznych. �Dorobek ,fol/donlst,yc::nu WojcJcclw S":I.llc,:,:cl-vskl,cgo .J. W. Szulczewski urodził się dnia 22 IV 1879 r. w Cieńcisku pod Strzelnem na Kujawach w rodzinie chłopskiej z ojca Marcina, uczestnika powstania styczniowego a potem uciekiniera na Kujawy. Jak mówi ręko- JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (w roku 1963) piśmienny życiorys opracowany w 1937 r. przez regionalistów z Inowrocławia, J. W. Szulczewski urodził siG jako "wątły chłopczyna w stanie nieżywym, dopiero ciężka praca szczotką i innymi narzędziami »baby« przywróciły dziecko do życia". Miał jednak kłopoty z imionami. Ochrzczony pośpiesznie tuż po urodzeniu się, jako Jerzy Wojciech, nie został zapisany od razu do księgi chrztów. Stało się to później, ale zapisano go z niemiecka jako Adalbert Georg. Nosił więc cztery imiona. Używał jednak imion pojskich, a gdy tylko imcjaly J. W, musiał - - .F1k sam �tiO JOZp;y I3VflSZTA żartobliwie wspomina tłumaczyć: sif;, że nie ozna<.:zały one ".1 CIśnie Wielmożnego". Matka jego, Julianna ze Skowronów ze wsi Stodoły, znała mnóstwo lokalnych podań, legend i pieśni ludowych. Miało to zapewne swój wpływ na młodego Szułczewskiego. W szkole pruskiej uczył się Szulczewski bardzo dobrze, stąd też przeznaczono go na nauczyciela. Preparandę przeszedł w Rogożnie, następnie ukończył seminarium nauczycielskie w Kcyni. Te lata nauki miały -jak się okazuje - zasadnicze znaczenie. W swoim krótkim rękopiśmiennym "Wspomnieniu o prof. O. Knoopie", napisanym w J 963 r. na prośbę autora niniejszego cpracowania, pisze Szulczewski nastGPujqco: "Z profesorem Knoopem pierwszy raz zetknąłem się w roku 1894, kiedy byłem uczniem preparandy w Rogoźnie (...) U nas uczniaków cieszył się on wielkim poważaniem, bo był autorem w roku poprzednim wydanego większego dzieła (Sagen und Erziihlungen aus der PTowinz Posen) oraz redaktorem dodatku do "Tygodnika Rogozińsl<iego" ("Rogasener Fami1ienblatt"), w którym nawet jego uczniowie różne powieści ogłaszali. Ja wówczas folklorem się nie interesowałem. To się zmieniło, gdy wstąpiłem do seminarium nauczycielskiego w Kcyni. Jeden z profesorów, wykładający literaturę, wypośrodkował u mnie znajomość licznych podań, bajek, legend i polecił mi spisanie tychże. W ten sposób nabrałem wprawy w zbieraniu materiałów folklorystycznych, co było mi bardzo przydatne, gdy już jako młody nauczyciel bliżej zapoznałem się z prof. Knoopem i zostałem jego współpracownikiem. Odtąd, aż do wojny światowej, aż do przejścia profesora na emeryturę, brałem czynny udział we wszystkich jego wydawnictwach, zasilając je folklorem, głównie kujawskim. Już w pierwszym roku mojego współpracownictwa zebrałem dużo podań, powieści, bajek i legend". Ten okres, do I wojny światowej, zasługuj e szczególnie na u wagę. W latach szkolnych następuje u Szulczewskiego charakterystyczne wykrystalizowanie się zamiłowania w dwóch odmiennych kierunkach: wspomnianym, folklorystycznym, oraz przyrodniczym, również pod wpływem profesora seminarium, znanego w Wielkopolsce przyrodnik,}, E. Pfuhla. Oba te zainteresowania będą się odtąd wzajemnie przeplatały z przewagą raz jednego, to znów drugiego ukierunkowania. Objąwszy w 1899 r. stanowisko nauczyciela i kierownika szkoły w Brudzyniu, pow. żniński, do roku 1906 publikuje Szulczewski pod swym nazwiskiem, a przy ścisłej współpracy z O. Knoopem, wyłącznie prace folklorystyczne w postaci małych artykułów zamieszczanych głównie w "Rogasener Familienblatt" 1. Od 1907 r. rozpoczyna się równoległa tamtej seria opra1 Są to: Der letzte Biirgermeister von I~opienno; Der starke Stelter; Die Sindtlut. Ein Schwank aus Kujavien ("Rogasener Familienblatt r. V i VI, 1901, 1902); �DorO/)fiJ" r()Lkt,nrYsŁ!Jc~:ny WoJ(:tccha 171. SZ1Ltczewski.ego cowań przyrodniczych z entomologii i botaniki 2. Z kolei w latach 1911-1914 przeważają znów opracowania folklorystyczne. Był to właśnie okres bardzo żywej współpracy z O. Knoopem w zakresie zbierania, opracowywania i wydawania materiałów folklorystycznych. O tej współpracy tak wyraża się Szulczewski w owym "Wspomnieniu": "By ten materiał opublikować, uradziliśmy wydać go we formie książki, lecz wydawcy dla niej wtedy nie łatwo było znaleźć. Wprawdzie wielki instytut wydawniczy Brockhaus w Lipsku zgodził się na wydanie jej, lecz o płaceniu honorarium nic wiedzieć nie chciał. Wtedy zaczęliśmy we własnym nakładzie wydawać Przyczynki do ludoznawstwa prowincji poznańskiej (Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen). Wyszły dwa zeszyty, pierwszy opracowany przez profesora Knoopa (Volkstiimliches aus der Tierwelt), a drugi przeze mnie (Allerhand fahrencLes Volk in Kujavien). W toku tych starań wydawniczych profesorowi przypomniał się niejakiś O. Eulitz, młody nabywca wydawniczej drukarni Fr. Ebbecke w Lesznie, którego poznał, gdy jako początkujący profesor uczył w leszczyńskim gimnazjl.,m. Ów Eulitz w sprawie wydawnictwa zapytany, zaofiarował nam swą pomoc, a nawet owe dwa zeszyty z naszego nakładu przyjął we własny nakład. A ponieważ wówczas w jego nakładzie zaczęła wychodzić "Poznańska gazeta nauczycielska" ("Posener Lehrerzeitung"), przyobiecał zaopatrzyć ją w nowy dodatek, przeznaczony dla krajoznawstwa, w którym i materiał folklorystyczny umieszczać będzie można. Był on przekonany, że właśnie nauczyciele najlepiej się nadają do badań folkloru, więc że za pomocą właśnie ich ów dodatek Geweihte Pflanzen in Kujavien; Posener ("Zeitschrift des naturwissenschaftlichen ZNV, t. VII i IX, 1902) i dalsze drobne (r. VII, 1903): Ans der gu.ten alten Zeit. Kujavisches Miirchen; Die mutige Pflanzensagen und Pflanzenaberglaube Vereins der Provinz Posen" skrót: zbiory w tymż2 czasopiśmie rogozińskim Schwank; Gastwirtstochter. Bartek's Eine Fahrt Erziihlung zur Holle. Ein aus Kujavien, oraz: GesWrte Grabesru.he. Miirchen. Następnie dwa artykuły; Cereglo. Kujavisches Miirchen ("Hessische Blatter fUr Volkskunde", III, z. 2/3, Leipzig 1904); Polnische Miirchen aus der Provinz Posen ("Mitteilungen der schlesischen Gesellschaft fur Volkskunde", z. 14, Breslau 1905). I wreszcie książeczka, druga z rozpoczętej przez O. Knoopa i A. Szulczewskiego serii, Beitriige zur Volkskunde der Provinz Posen, pt. Allerhand fahrendes Volk in Kujavien, Leszno 1906. Do zanotowania są dwa jeszcze opracowania z pogranicza przyrody i folkloru: Volkskundliches aus der Gesteinkunde, oraz Volkskundliches aus der Geologie (oba w ZNV XV, 1908 i XVI, 1909). 2 Zob.: przyrody 1-2, 5. urodzin prof. J. W. Szulczewskiego, zasłużonego badacza przez Sza. "Przyroda Polski Zachodniej" rok III, 1959, zesz. Na SD-tą rocznicę Wielkopolski, 194-202. �przekształcić będzie można na niezależne cZClsopisl1lO ludoznawcze, o które nam tak bardzo chodziło. I jak on przewidywał, tak się też stało. Ów dodatek ("Aus dem Posener Lande") już w krótkim czasie zyskał taki rozgłos, że już w drugim roku (od stycznia 1908 r. począwszy) zmienił się na "Posener Heimatkunde" odstępując swą nazwę nowo powstałemu czasopismu. By dla nowo powstałego czasopisma pozyskać dużo abonentów, przedsiębiorczy O. Eulitz uprzystępnił łamy jego wszystkim niemieckim towarzystwom Wielkopolski. W ten sposób owe czasopismo zatraciło swój charakter czasopisma ludoznawczego, z którego powodu nasze (tj. profesora i moje) zainteresowanie dla niego zmalało. W następstwie tego przeze mnie i innych współpracowników (głównie z grona polskich gimnazjastów, uczniów profesora) zgromadzony materiał zaczął wychodzić w różnej szacie 3. W roku 1909 wyszła książka Ostrnii1'kische Sag,en, Miirchen und Erziihlungen (w nakładzie u Eulitza w Lesznie), a dwa lata później jej następczyni Sagen der P1"ovinz Posen (w nakładzie u Eichblatta w Berlin-Friedenau). Zaczęły także wychodzić naukowe dodatki do programów rogozińskiego gimnazjum w roku 1908 (Posener Geld- und Schatzsagen), w roku 1909 (Posener Miirchen) oraz w roku 1912 (Posene1" Dernonensagen). Było wtedy w zwyczaju, że każde gimnazjum rokrocznie wydawało tzw. program, umieszczając w nim wiadomości dotyczące nauki i organizacji zakładu. Taki program każdy z profesorów mógł uzupełnić dodatkiem naukowym, umieszczając w nim rozprawę naukową· Dużo materiału folklorystycznego Wielkopolski zostało opu blikowanego także w różnych czasopismach, tak wielkopolskich ("Rogasener Familienblatt", I-XIII 4, "Historische lVIonatshefte der Provinz Posen", "Aus dem Posener Lande" i "ZeitschriH der naturw. Abteilung"). jak i zagranicznych ("Hessische Blattet" hit" Volkskunde", "Mitteilungen der 3 Wśród wielu opracowań etnograficzno-folklorysty cwych pisanych głównie przez nauczycieli Niemców,znajdujemy w "Aus dem Posener Lande" do 1914 1'. 6 pr.ac Szulczewskiego, a mianowicie: Der Heiland llnd die Pflanzenwelt (Ill, 1908. s. 570-573); Wie Teitel Twardigrosch einen Wolf erLente (V. 1910, s. 199-200): Posener Pflanzenmiirchen (VI, 1911, s.' 563-565); Eine vergessene VoLkswafje oraz Schnupftabaksbereitung in friiherer Zeit (VII, 1912, s. 104 i 287) i wreszcie: Der We!tuntergangsgLaube in der Provinz Posen (IX, 1914, s. 515-519). 4 W tymże czasopiśmie w latach 1911-1914 opubliJwwał Szulczewski nastc:pujące materiały: Schwank und Streich aus der PTOvinz Posen; Etwas vorn Fasten lLl1d der Vorfastenzeit; KLetzko'er im Himmel. Schwank aus der Provinz Posen (X, 1911); Die Welna Provinz und ihTe Sagen; Posen (XIII, 1914). Aus del' SpinnsWbe (Xl. 1912): ETzahl.ungen ous del' �[)oro/)c{'i. jolkloryst.1lc::nu Wojciecha Szulczewsktego schlesischen Gessellschaft fUr Volkskunde", Zeitschrift des Vereins fur Volkskunde in Berlin etc.). Doczekawszy się lat emerytalnych, profesor przeszedł na emeryturę, a opuściwszy Rogoźno przeniósł się na Pomorze. Kiedy się z nim żegnałem, właśnie rozpoczęła się wojna światowa, która przerwała naszą zażyłość. Dalsze wydarzenia (np. powstanie Polski i inne) sprawiły, iż o profesorze odtąd żadne wiadomości do mnie nie dotarły". Tyle z nazbyt zresztą lakonicznych wyznań samego Szulczewskiego. Szperanie po wydawnictwach O. Knoopa dotyczących Poznańskiego rzuca nieco światła na zasięg i charakter współpracy Szulczewskiego z tym wytrwałym zbieraczem i wydawcą folkloru wielkopolskiego. Jak wiadomo, Knoop, jako długoletni profesor w gimnazjum rogozińskim, przez lata całe wciągał swoich uczniów i absolwentów do współpracy przy dokumentowaniu wszystkich gatunków lokalnego folkloru. Sporą listę takich współpracowników ujawnia w swym pierwszym obszernym zbiorze Sagen und Enii/l,lungen aus der Provinz Posen (1893). Szulc zewskiego oczywiście jeszcze wśród nich być nie mogło. Współpraca między nimi zawiązała się - jak wiemy - później. W pierwszym jednak zeszycie zapoczątkowanej przez nich obu serii Beitriige, mianowicie w Volkstiimliches aus der TieTwelt (1905), zawierającej zbiór 555 zapisków dotyczących ludowych wierzeń o zwierzętach, Knoop przyznaje otwarcie, że książeczka ta powstała przy współpracy zbierackiej jego uczniów, ,.szczególnie zaś pana Szulczewskiego". Pisze też o Szulczewskim ogólnie, że zgromadził on na Kujawach w ciągu kilku lat bogaty zbiór opo\vieści ludowych, które właśnie jemu przekazał, istnieją jednak trudności w ich wydaniu drukiem. Wygląda na to, że umieszczenie wspomnianych artykuł{Jw Szulczewskiego w kilku czasopismach niemieckich należy zawdzięczać staraniom Knoopa. Dalsza pozycja O. Knoopa, PoseneT Geld- und Schatzsagen (1908), wydana w ramach dodatku do programu gimnazjum w Rogoźnie, zawiera 84 opowiadań. W przedmowie Knoop stwierdza, " ...dass zahlreiche der hier ver6ffentlichen Sagen von Herm Lehrer A. Szulczewski in Brudzyń mitgeteilt worden sind", nie są one jednak szczegółowo w treści wykazane. Obszerny zbiór opowieści ludowych wydanych przez Knoopa w 1913 r. (Sagen de7' P7'ovinz Posen) zawiera sporo informacji o źródłach ich pochodzenia. Knoop z uznaniem wyraża się tu o współpracy z nim Szulczewskiego. Zamieszczone w końcu tomu wskazówki źródłowe pozwalają wnioskować, że spośród zebranych tu 273 opowiadań ponad połowa pochodzi z polskich źródeł (drukowanych lub terenowych), od samego Szulczewskiego zaś pochodzi aż 50 pozycji, po części zresztą już uprzednio publikowanych. �174 JOZEF BURSZTA O sumarycznym wkładzie Szulczewskiego w materiał folklorystyczny publikowany przez Knoopa informuje ołówkowa notatka samego Szulczewskiego znaleziona na jednej z kart pozostałych po nim rękopisów. Czytamy tam: "Według pobieżnych obliczeń, we wydawnictwach Knoopa znajduje się ponad 500 przeze mnie wyłącznie zebranych na Kujawach podań, powieści, baśni, legend etc., nie licząc setki drobnych notatek dotyczących wierzeń, zwyczajów, lecznictwa ludowego etc. Np. w dziełku Volkstiimliches aus der Tierwelt jest ich 146". Według ustnej informacji Szu1czewskiego, Knoop nie znał języka polskiego. Zbierany materiał polski zatem ktoś tłumaczył na język niemiecki. Początkową ideą jego było przyswojenie zamieszkałym tu Niemcom miejscowej literatury ustnej, a zwłaszcza tej, którą wnieśli z sobą osadnicy niemieccy. Później ujawnia się coraz więcej u Knoppa tendencja kładzenia nacisku na treści pochodzące ze źródeł niemieckich. Był jednak w swojej postawie dość obiektywny. Stąd też dzięki jego działalności i efektywnej z nim współpracy Szu1czewskiego, powstały dla Wielkopolski stosunkowo bogate zbiory opowiadań tym bardziej cennych, że w większości dotąd unikalnych. W większości też istnieją one nadal w języku niemieckim. Nie dokonano ani ich powrotnego przekładu na język polski, ani też nie powstały nowsze zbiory w oparciu o badania terenowe. Sprawy folklorystyki tego regionu są nadal mocno zaniedbane. Jest ciekawe, że Szulczewski dłuższy czas po I wojnie nie podejmuje zagadnień folklorystycznych. Aż do 1932 r. publikuje kilkadziesiąt prac wyłącznie z zakresu entomologii i botaniki. Wiąże się to w znacznej mierze z jego pracą zawodową. W 1919 r. zostaje nauczycielem w seminarium nauczycielskim im. M. Konopnickiej w Poznaniu, a zarazem członkiem Poznańskiego Komitetu Ochrony Przyrody, kieruje też Działem Przyrodniczym i Prehistorycznym Muzeum Wielkopolskiego. W 1924 r. zostaje wybrany na członka Komisji Fizjograficznej, a w trzy lata potem także Komisji Geograficznej PAU w Krakowie. W latach 1927-1930 prowadzi wykłady w Wyższej Szkole Ogrodniczej w Poznaniu. Dopiero gdy przeszedł na emeryturę, odezwała się jego "druga miłość" - etnografia i folklorystyka. Są to z jednej strony opracowania wierzeń związanych ze zwierzętami i roślinami S, z drugiej zaś dawne kujawskie materiały folklorystyczne, publikowane w lokalnych czaso- 5 Wpływ Komitet 1932; niektórych Ochrony Rośliny w wierzeń Przyrody ludowych na ochronę na Wielkopolskę mianownictwie, "Lud" t. 31, 1932. Ta ostatnia i gruntowna; O handlu ziołami przesądach rozprawa leczniczymi zwierząt. i Pomorze (skrót: i lecznictwie jest ze wszystkich na targach Wydawn. Okręgowy Wyd.), Poznań, III, ludu wielkopolskiego. najbardziej obszerna w Poznaniu. Wyd. V. 1935. �Dorobek fol./<;lorystyczny Wojc'iecha 175 Sztl!czewsktego pismach li. Ostatnie prace, już po II wojnie, dotyczą ściśle Wielkopolski 7 • .T. W. Szu]czewski interesował się zjawiskami etnograficzno-folklorystycznymi do ostatka. Te zainteresowania powodowały utrzymywanie przez niego kontaktów z Katedrą Etnografii DAM w Poznaniu. Pozostawił też pewną liczbę rękopisów. Pochodzą one z całego okresu działalności uutora. ,Jedne w postaci zeszytowej, drugie w rodzaju albumików czy w formie wręcz pisanych książek, inne wreszcie na dużych arkuszach dawnego formatu - zawierają materiał różnorodny i w różnym stanie przygotowania. Spotykamy tu więc np. dość duży zbiorek w formacie ]{siążkowym zatytułowany: "Folklor Sammlung II. Brudzyn 1900", zawierający zapisy po polsku jak i po niemiecku (te ostatnie weszły właśnie do wydawnictw Knoopa). Mamy spory tomik pieśni kujawskich z nutami (ok. 30 stron) zbieranych w latach 1902-1910, dalej tomik (stron 49) z opisem wesela kujawskiego wraz z melodiami pieśn~, opracowany w r. 1938;l\ilka kart z przysłowiami (ok. 500) i "powiedzonkami zebranymi w Wielkopo]sce" zawierającymi 446 zapisów. Rękopiśmienne karty za wierają zapisy bajek (z własnoręcznymi rysunkami, zwłaszcza zwierząt), przemów i śpiewów weselnych, zestaw dziecięcych wierszyków przedrwiwających imiona, ułożony w porządku alfabetycznym wg imion, itp. Z podpracowanych i przygotowanych niejako publikacji drobnych prac od 1 do 7 stron można wymienić np. ,,0 poznańskich powiedzonkach brukowych"; "Siły nieczyste (urok, mora, upiór)"; "Ślady inwoltowania w zabobonach Wielkopolski" (chyba najbardziej z tych interesująca); "Choroby, zgon, pogrzeb"; "Narodziny"; ,,0 bursztynie kujawskim"; ,,0 demonach" (najbardziej obszerna); ,,0 obsyłankach"; "Kamienie w lecznictwie ludowym Wielkopolski" itd. Gdyby tak zebrać i wydać całość dorobku etnograficzno-folklorystycznego Szulczewskiego, uzyskalibyśmy co najmniej dwutomowe obszerne wydawnictwo materiałów i opracowań, jako cenny plon rozmiłowanego w kulturze ludowej Kujaw i Wielkopolski regionalisty. r, a dawnych Bożejawic; czyli Diabeł Dwie przygoda według kujawskich kopy w lazęgach powiedzonek niebie; Powiastki }Jodań. kujawsk-ich. i włóczykijach; kujawskich; kujawskie; - Wszystkie Kazanie Kujawiaki z tamtej chłopskie; Kujawskie przyśpiewki publikowane strony Sen Kujawiaka, taneczne; w inowrocławskim "Piaście" 1936 i 1939. 7 I3użemęki i ich wpływ na folklor Wielkopolski. "Przegląd Wielkopolski" Lasy Wielkopolski a 'folklor. "Pn:eglqrl Leśniczy". Poznań, kwieciel'! 1947. 1947; �liI; JOZEF JOZEF' BURSZTA BURSZ TA THE FOLKLORISTIC SCHOLARSHIP OF THE REGIONALIST .JERZY WOJCIECH SZULCZEWSKI (1879--1969) SummaI-y J_ W. Szulczewski - during the years spent as a schoolteacher in Brudzyń, district of Żnin - was until 1914 co-worker of O. Knoop, who was then .a professor at a grammar-school in Rogoźno; together they collected and published many tales and legends connected with the regions of Kujawy and Wielkopolska. These were published in local as well as national German periodicals, and also in seperate editions. A considerable part of the materials published by O. Knoop in his numerous books does in fact originate from Szulczewski himself. Szulczewski was also held in high regard as a natural historian, and has many works to his credit in this field. However, folklore was his constant interest, and in the periods succeeding the first and se::ond World Wars he publi-;hed a great deal of minor treatises. He also left a certain amount of manuscript texts. Generally speaking, J. W. Szulcze'Ns.ki provides us with a good example of the work of a regional folklorist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fdd6bc1fa1d1f7da8e899837c2cd15be.pdf d5b958748502f779aa20778a65d170e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:702 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:646 Title A name given to the resource Dorobek meksykańskiej archeologii i etnografii w świetle opracowań bibliograficznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1970 t.14 z.2, s.115-134 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K O M U N I K A T Y „ E t n o g r a f i a Polska", t. X I V z. 2 ALEKSANDER POSERN-ZIELlNSKI DOROBEK MEKSYKAŃSKIEJ ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w świetle opracowań bibliograficznych Postęp badań naukowych w dyscyplinach historycznych jest niero­ zerwalnie związany ze wzrostem wiedzy o faktach z naszej przeszłości dziejowej. Ten zaś zależny jest od aktualnej bazy źródłowej, jaką po­ szczególne dyscypliny w określonym momencie swego rozwoju dyspo­ nują. Dalszy jednak rozwój badań wywołuje z kolei stałe narastanie nowych źródeł — otwierając dostęp do takich informacji, jakie uprzed­ nio dostrzeżone i spożytkowane być nie mogły. Postulat jak najszerszego udostępnienia tych źródeł w celu ich peł­ nego wykorzystania w toku prac badawczych, a dalej weryfikacja do­ tychczasowych twierdzeń i sądów oraz wykrywanie nowych związków między t y m i źródłami a faktami są bezpośrednimi przyczynami jako­ ściowego i ilościowego wzrostu literatury fachowej. Żywiołowy rozwój badań archeologicznych i etnograficznych, nowo­ czesne, efektywne metody eksploracyjne zwiększają niemal w postępie geometrycznym literaturę przedmiotu. Każdy dzień przynosi nowe po­ zycje — a możliwości pełnego wykorzystania odpowiedniej literatury przy szerszym temacie i terenie są niewielkie . Podstawowym zatem problemem warsztatowym jest sposób i metody właściwego wyboru odpowiedniej — reprezentatywnej i możliwej do opanowania porcji literatury. Jest to oczywiście związane z subiektywną postawą badacza, sposobem jego pracy, ale nie bez znaczenia pozostaje tu odpowiedni poziom dostępnej i możliwie wszechstronnej informacji naukowej. 1 1 P o g ł ę b i a j ą c y s i ę stale r o z z i e w m i ę d z y i l o ś c i ą u d o s t ę p n i a n y c h ź r ó d e ł i l i t e r a ­ t u r ą p r z e d m i o t u a m o ż l i w o ś c i ą w y c z e r p a n i a lub w y z y s k a n i a n a j w a ż n i e j s z y c h t y l ­ ko p o z y c j i i z a s o b ó w a r c h i w a l n y c h jest s z c z e g ó l n i e w i d o c z n y w w a r s z t a c i e n a u k o ­ w y m h i s t o r y k a d z i e j ó w n a j n o w s z y c h . Zob. T . J ę d r u s z c z a k , Zastosowanie ma­ szyn matematycznych w badaniach historycznych, „ S t u d i a Metodologiczne. Z e s z y t y P o ś w i ę c o n e I n t e g r a c j i N a u k i " , n r 3; 1967, s. 67-77. �116 A L E K S A N D E R POSERN-ZrELIŃSKI Rola bibliografii w tym systemie, rozumianym w podwójnym sen­ sie — jako spis dokumentów i publikacji oraz jako metodyka sporzą­ dzania tego rodzaju rejestrów — nie wymaga szerszych komentarzy . Dla historyka nauki stanowi ona bazę historiograficzną i źródłoznawczą, dla każdego badacza posiada przede wszystkim charakter informacyjny, stanowiąc podstawowy punkt wyjścia dla dalszych studiów. Nowo­ cześnie wyposażony warsztat naukowy nie może obyć się dziś bez spi­ sów bibliograficznych najróżnorodniejszych typów i rodzajów. Wyrazem tej właśnie potrzeby są różnego rodzaju próby organizo­ wania prac bibliograficznych w skali międzynarodowej. Wprawdzie niepowodzeniem zakończyła się inicjatywa stworzenia jakiejś wszech­ ogarniającej bibliografii uniwersalnej , ale wzrost produkcji wydawni­ czej sprawił konieczność powołania międzynarodowej instytucji, której zadaniem byłaby koordynacja, organizacja i typizacja prac bibliogra­ ficznych. W tym właśnie celu powołano przy UNESCO specjalny Mię­ dzynarodowy Komitet do Spraw Bibliografii, Dokumentacji i Termi­ nologii (Comité Consultatif International de Bibliographie, de Documen­ tation et de Terminologie). Współpracuje on z wieloma krajami — w t y m także i z Meksykiem, którego inicjatywom bibliograficznym i dorobkowi w tej dziedzinie poświęcone są niniejsze rozważania. Pracom bibliograficznym w zakresie szeroko pojętej etnografii po­ wszechnej patronuje — powołany również pod auspicjami UNESCO — Międzynarodowy Komitet do Spraw Dokumentacji Nauk Społecznych (International Committee for Social Sciences Documentation), współ­ pracujący wydatnie z Międzynarodową Unią Nauk Antropologicznych i Etnologicznych (International Union of Anthropological and Ethnolo­ gical Sciences). Dorobkiem tego Komitetu jest powołanie nowej serii wydawniczej publikującej międzynarodowe roczniki bibliograficzne. Jeden z tych bieżących spisów bibliograficznych obejmuje publikacje z dziedziny społecznej i kulturowej antropologii, w anglosaskim rozu­ mieniu tych t e r m i n ó w . Z ramienia naukowego środowiska Meksyku 2 3 4 2 Zob. A . Ł y s a k o w s k i , Określenie bibliografii, „ B i u l e t y n I B " , t. 3: 1950 ; S. V r t e l - W i e r c z y n s k i , Teoria bibliografii w zarysie, W r o c ł a w 1951; Biblio­ grafia, Poradnik metodyki bibliograficznej, W a r s z a w a 1960. 3 T a n i e u d a n a p r ó b a p r z e p r o w a d z o n a b y ł a n a pocz. X X w. z i n i c j a t y w y I n ­ stitut I n t e r n a t i o n a l de B i b l i o g r a p h i e . D o w i o d ł a ona n i e m o ż l i w o ś c i s t w o r z e n i a b i ­ bliografii u n i w e r s a l n e j , k t ó r a z a s t ą p i ć m i a ł a z e s p o ł y bibliografii bibliografii, biblio­ grafii n a r o d o w y c h i s p e c j a l n y c h . 4 J e s t to s e r i a D o c u m e n t a t i o n in the S o c i a l S c i e n c e s . W j e j r a m a c h u k a z u j ą s i ę p e r i o d y c z n i e co r o k : International bibliography of sociology; International bi­ bliography of political science; International bibliography of economics oraz o m a w i a ­ n a t u : International bibliography of social and culture anthropology. Oprócz tych �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ 117 ARCHEOLOGII I ETNOGRAFII w pracach nad tymi bibliografiami uczestniczył dr Eusebio. Dávalos Hurtado, były dyrektor głównego centrum badań antropologicznych — Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (Instituto Nacional de Antropología e Historia). Specyfika amerykanistyki w Polsce, określona ograniczonymi moż­ liwościami badań terenowych i brakiem głębszych tradycji w tej dyscy­ plinie, determinuje w zasadzie kierunek prac naukowo-badawczych. Sytuacja ta sprzyja studiom nad dostępnymi w szerszym zakresie źród­ łami pisanymi. Wykorzystanie opisów dziejopisarskich: roczników, kro­ nik, materiałów pamiętnikarskich, relacji, wspomnień, zapisów archi­ walnych i wreszcie szeroko pojętej literatury przedmiotu, umożliwia nie tylko weryfikację dotychczasowych twierdzeń, ale i wykrycie no­ wych powiązań i oddziaływań z przeszłości i teraźniejszości kontynentu amerykańskiego . W tego rodzaju pracach nie wystarczą jednakże ogólne i bieżące spisy bibliograficzne — tak typowe dla wieku X X . Ogrom produkcji wydawniczej i intensyfikacja badań nie sprzyjają powstawaniu reje­ strów retrospektywnych, ewidencjonujących publikacje w ściśle okreś­ lonym, zamkniętym odcinku czasu. Takich właśnie bibliografii sięgają­ cych aż do okresu konkwisty potrzebuje współczesna amerykanistyka. Ilościowy wzrost amerykanistycznych bibliografii, dający się zauważyć od 1945 r., nie niweluje bynajmniej trudności w znalezieniu odpowied­ niej literatury. Ogólna orientacja w aktualnym dorobku określonej dzie­ dziny badań utrudniona jest przez ograniczone możliwości dostępu do księgozbiorów. To już jednak jest problem raczej natury technicznej, choć dla rozwoju polskiej amerykanistyki posiadający duże znaczenie . Wśród amerykanistycznych bibliografii tylko bieżące rejestrują w sposób może najbardziej całościowy prace dotyczące całego konty­ nentu, od Alaski i Grenlandii aż do Ziemi Ognistej. Przeważnie publi­ kowane są one w poszczególnych amerykanistycznych czasopismach, takich jak np. „American Anthropologist", „American Antiquity", ,,Cuadernos Americanos", „America Indígena" oraz w największej mie5 6 bibliografii w bieżących podobnych Abstracts 5 Zob. wydawanych seriach i The tzw. w „abstrakty": Psychological Paryżu jak przez np. UNESCO International ukazują się także Political Science amerykanistyki, „Etno­ Abstracts. M . F r a n k o w s k a, Zadania i potrzeby polskiej g r a f i a P o l s k a " , t. 10:19166, s. 238-239. 6 i Jednym I I I (1969 kazu ten z r.) pozycji PAN polskiej amerykanistyki Amerykanistycznym amerykanistycznych realizuje IHKM zadań Seminarium m. w in. Pracownia znajdujących Etnograficzna sformułowanych w Poznaniu się w polskich Zakładu na II (1965 jest s p o r z ą d z e n i e zbiorach. Etnografii Postulat Powszechnej P o z n a n i u , gdzie p o w s t a j e c e n t r a l n y k a t a l o g a m e r y k a n i s t y c z n y . F r a n k o w s k a , op. cit, s. 246, 248. r.) wy­ Zob. �118 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI 7 rze w „Journal de la Societé des A m é r i c a n i s t e s " . Inne bibliografie posiadają z reguły ograniczony zasięg i zakres, obejmując w najlepszym przypadku wielkie terytoria kulturowe — jak np. całą Amerykę Pół­ nocną na północ od Rio Grande lub Amerykę Łacińską, czy tylko Ame­ rykę Środkową i krąg Wysp Antylskich. Wśród wielu inicjatyw zmierzających do stworzenia centralnego ośrodka studiów bibliograficznych w zakresie amerykanistyki, i to nie tylko antropologiczno-etnograficznej, wymienić należy działający pod auspicjami UNESCO Latyno-Amerykański Ośrodek Badań Nauk Spo­ łecznych (Latin American Center for Research in the Social Sciences) oraz działający w stolicy Meksyku — Panamerykański Instytut Geo­ grafii i Historii (Instituto Panamericano de Geografía e Historia) . Ten ostatni zasłużył się szczególnie wydawaniem specjalnego biuletynu b i ­ bliograficznego, poświęconego amerykańskiej antropologii: ,,Boletín B i ­ bliográfico de Antropología Americana". Na jego łamach publikowane są już od 1937 r. na j różnorodniej sze spisy bibliograficzne od bibliografii osobowych i tematycznych do regionalnych . Natomiast w 1953 r. w i n ­ nej serii wydawniczej tegoż Instytutu ukazała się bibliografia Juana Comasa obejmująca najważniejsze, wybrane prace dotyczące tubylczych kultur amerykańskich . Obszar Meksyku — obok Wyżu Andyjskiego i Stanów Zjednoczo­ nych Ameryki Północnej, jest niemal klasycznym terenem zaintereso­ wań amerykanistyki światowej. Przyczyny tej nienajsłuszniejszej pola­ ryzacji badań tkwią — wydaje się — w samej historii Meksyku, w jego wspaniałych prekolumbijskich dziejach i latach podboju oraz osadnictwa 8 9 10 7 N a j p e ł n i e j s z e z e s t a w y bibliograficzne z a m i e s z c z a co r o k „ J o u r n a l de l a S o ­ c i e t é des A m é r i c a n i s t e s " w y d a w a n y w P a r y ż u od r o k u 1896. D z i a ł z a t y t u ł o w a n y „ B i b l i o g r a p h i e A m é r i c a n i s t e " o p r a c o w y w a ł w l a t a c h 1919-11932 z n a n y u c z o n y P. R i vet, a n a s t ę p n i e do 1941 r . P. B a r r e t . Po w o j n i e ta c e n n a i n i c j a t y w a z o s t a ł a r e a k t y ­ w o w a n a , a d z i a ł bibliograficzny pod n i e z m i e n i o n y m t y t u ł e m p r o w a d z i M . D o r é i S. L u s s a g n e t . 8 P i e r w s z y k o n g r e s I n s t y t u t u P a n a m e r y k a n s k i e g o o d b y ł s i ę w 1932 r. w R i o Janeiro. Zob. R . S. B o g g s, Bibliografía del folklore mexicano, „Boletin Bibliográfico de A n t r o p o l o g í a Americana", (BBAA), I I I apéndice, México 1939, ss. 122.; W. J i m é n e z M o r e n o , Materiales para una bibliografía etnográfica de la Amé­ rica Latina, „ B B A A " , t. 1:1937, s. 47-77, 167-197; t. 2:1938, s. 289-421; M . M a l d o nado K o e i r d e 11, Bibliografía mexicana de prehistoria, „ B B A A " , t. 9:1947, s. 66-71; t. 10:1948, s. 98-102, t. 11:1948, s. 148-153; A . M a r i n o Flores, Biblio­ grafia antropológica del Estado de Guerrero, „ B B A A " , t. 115-116:1954, t. 23,3—289; R . H . V a l l e , Bibliografía antropológica americana 1938-1940, „ B B A A " , i. 4:1940, s. 165-215, t e n ż e , Bibliografía Maya, „ B B A A " , a p é n d i c e , do t. 1-5J1937-1941, s. 404 de 9 1 0 J . C o m a s , Bibliografía selectiva de los culturas indígenas blicacioines d e l Instituto P a n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", de América, „Put. 166:1953, s. 282. �119 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I hiszpańskiego. Ta obfitość relacji, źródeł archiwalnych i stanowisk archeologicznych w pełni odpowiada jednak roli miejscowych kultur prekortezjańskich w rozwoju Nowego Świata. Stąd też wiele zagadnień rozpracowywanych na obszarze Doliny Meksyku i Jukatanu posiada kluczowe znaczenie dla całej amerykanistyki. Zwrócenie zatem uwagi tylko na bibliografie tego obszaru nie będzie posiadało charakteru w y ­ łącznie zawężającego, lecz pozwoli na lepszą orientację w morzu lite­ ratury „meksykanistycznej". Podstawową pracą w t y m zakresie jest wydana w 1923 r. Bibliografia bibliografii meksykańskich — Leon Nicolasa, profesora z Muzeum Na­ rodowego w Meksyku (Museo Nacional de Arąueologia, Historia y Etno­ grafia) i ówczesnego kierownika Departamentu Antropologii Anato­ micznej tegoż muzeum (Departamento de Antropologia Anatómica). Zawierała ona nie tylko bibliografie z kategorii regionalno-podmiotowych, t j . opublikowanych na terenie Meksyku, ale rejestrowała również katalogi zagraniczne dotyczące problematyki meksykańskiej . Z takich ogólnych bibliografii tego właśnie rodzaju wymienić należy opublikowaną w 1942 r. w Nowym Yorku selektywną bibliografię W i l ­ sona Charlesa, obejmującą ważniejsze książki poświęcone Ameryce Środkowej . Dla etnografa duże też znaczenie będą posiadały biblio­ grafie historyczne, gdyż szczególnie w meksykańskim piśmiennictwie historiograficznym X V I i X V I I w. wyraźnie zauważyć się daje etnogra­ ficzny kierunek zainteresowań ludzi nauki tych czasów. Przewodnikiem po tego rodzaju literaturze będzie przede wszystkim wydana w 1956 r. Bibliografia historii Meksyku — Roberto Ramosa i Meksykański słownik biograficzny — M . A. Perala, obejmujący dzieje Meksyku do 1944 r. Charakter bibliografii kompletnych posiadają rejestry publikacji do­ tyczące poszczególnych regionów Meksyku lub jego stanów. Większość z nich — to wynik działalności naukowo-dokumentacyjnej lokalnych ośrodków meksykańskich — muzeów, instytutów oraz organów władz administracyjnych . Wyjątkiem jest retrospektywna bibliografia Pół­ wyspu Kalifornijskiego za lata 1535-1956, ułożona przez C. Ellen Barrett i wydana w 1957 r. w Los Angeles . 11 12 13 14 1S 1 1 1 2 New N . L e ó n , Bibliografía bibliográfica mexicana, M e x i c o 1923, ss. M . C h . W i l s o n , Books about Middle America. A selected Y o r k , 1942. 1 3 R . R a m o s , Bibliografía de la historia •r a 1, Diccionario biográfico mexicano, Mexico de México, 1944. M e x i c o 1956; 66. bibliography, M. A. 1 4 Pe- Zoo. np. H . P é r e z M a r t í n e z , J . de D . P é r e z Galaz, Bibliografía del Estado de Campeche, C a m p e c h e 1943, s. 381; J . S a n t a m a r í a Francisco, Bibliografía general de Tabasco, t. 3, V i l l a H e r m o s a 1946. 1 5 E. B a r r e t , Baja California 1535-1956. Bibliography, Los Angeles 1957. �120 A L E K S A N D E R POSERN-ZFELIŃSKI Wszystkie wymienione tu kategorie bibliografii, choć ważne, nie mogły zaspokoić potrzeb i ułatwić pracy amerykanistom — etnografom i archeologom. Wprawdzie, wspomniany już biuletyn Instytutu Panamerykańskiego dostarczył wielu cennych informacji, nie zastąpił on jednak pełnej bibliografii. L u k i tej nie wypełniła także wydana w 1954 r. przez Narodowy Instytut do Spraw Tubylczych (Instituto Nacional Indigeni­ sta) bibliografia M . G. Parra i W. Jiménez Moreno, obejmująca swym terytorialnym zasięgiem nie tylko Meksyk, ale i całą Amerykę Środ­ kową . ' Tymczasem Meksyk stawał się od lat czterdziestych i pięćdziesiątych głównym ośrodkiem badań amerykanistycznych na całą Amerykę Ła­ cińską. Uczeni meksykańscy zajmować zaczęli miejsca cudzoziemskich badaczy, a meksykańska archeologia i etnografia po okresie emancypacji wkroczyła z powodzeniem na arenę światową z niemałym dorobkiem faktograficznym, teoretycznym i metodologicznym. Za tymi jakościo­ w y m i zmianami krył się ogromny wzrost tytułów czasopism fachowych, towarzystw naukowych, instytucji i innych organizacji badawczych prowadzących z reguły własną, i to dość szeroką działalność wydaw­ niczą. Jeśli np. w latach 1900-1905 główny ośrodek badań kultur indiańskich, Muzeum Narodowe, wydawał przeciętnie od 5 do 10 tytułów (pomijam tu artykuły), to w latach sześćdziesiątych Narodowy Instytut Antropo­ logii i Historii (INAH) opublikował po 50 i więcej woluminów. A nie jest to przecież jedyna instytucja zajmująca się tą problematyką. Po­ dobnie wygląda sytuacja rozpatrywana pod kątem ilości literatury fa­ chowej w stosunku do określonego terytorium. I tak w 1960 r. publika­ cji o treści archeologicznej i etnograficznej dla kulturowego regionu Doliny Meksyku naliczono już około 1600, nie uwzględniając drobnych not, listów do redakcji i recenzji. Kilkakrotnie więcej literatury poświę­ conej jest strefie kultury Majów — Gwatemali i Jukatanowi. Dopiero rok 1962 przyniósł etnologii meksykańskiej dwie wielkie re­ trospektywne bibliografie, które nie tylko stały się' nieodzownym na­ rzędziem warsztatu każdego amerykanisty, ale umożliwiły dokonanie oceny rozwoju i stanu badań w Meksyku i o Meksyku. Pierwsza z nich — pełna bibliografia prac Narodowego Instytutu Antropologii i Historii (INAH) i jego instytucjonalnych poprzedników ukazuje imponujący dorobek naukowców meksykańskich od r. 1827 do 1962 . Pierwsza skromna jeszcze próba podsumowania blisko 150-let16 17 1 6 xico M. G . P a r r a , y Centro 17 grafía América. El Instituto nacional, W. Nacional INAH, J i m é n e z Moreno, 1850-1950, M é x i c o 1954, ss. de Antropología M é x i c o 1962, ss. 342. Bibliografía indigenista de Mé­ 343. e Historia. Su contribución a la biblio­ �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 121 1 8 niej działalności I N A H podjęta została jeszcze w 1954 r . Wydana w 8 lat później bibliografia dedykowana została 35 Międzynarodowemu K o n ­ gresowi Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku. Zawiera ona około 900 dokładnie adnotowanych opisów poszczególnych tomów naukowych periodyków, publikacji książkowych oraz wydawnictw seryj­ nych, zestawionych w przejrzystym układzie chronologicznym. Uzupeł­ niona dobrymi indeksami — onomastycznym i rzeczowym, bibliografia ta spełnia doskonale swe informacyjne zadanie. Jest to bez wątpienia za­ sługa prof. Antonio Pompa y Pompa — dyrektora archiwum i biblioteki Instytutu (INAH). Zawarte w tym rejestrze noty ilustrują, jak szeroko pojmuje się w Meksyku termin „antropologia" — wybity obok „historii" w oficjal­ nej nazwie Instytutu (INAH). Antropologię meksykańską należy rozpa­ trywać na podobnie szerokiej płaszczyźnie jak czyni się to w krajach anglosaskich, choć w wielu drugorzędnych raczej aspektach zaznaczają się tu wyraźne różnice. Wystarczy wymienić tu tylko jej silnie akcen­ towane związki z naukami historycznymi. W skład antropologii — jako wszechstronnej nauki o człowieku i je­ go wytworach — wchodzą cztery klasyczne, jak to podkreśla się w Mek­ syku, dyscypliny: antropologia fizyczna (antropologia física), archeolo­ gia, językoznawstwo (lingüistica) i etnografia. Ta ostatnia dyscyplina j a w i się w najróżniejszych postaciach i za­ kresach, akcentowanych zwykle w odpowiednich określeniach przymiot­ nikowych. Nie posiadały i nie posiadają one jednak znaczenia obowiązu­ jącego i wprowadzane oraz używane są często tylko przez pojedynczych badaczy. Wyłącznie tytułem zilustrowania tego zjawiska wymienić tu można kilka przykładowo wybranych terminów tego typu. Mamy więc najbardziej zbliżoną do archeologii poprzez swą bazę źródłową — etno­ grafię starożytną (etnografía antiqua) lub prekolumbijską (etnografia precolombina). Problematyka tradycyjnych społeczności znajduje się w zakresie tzw. etnografii tubylczej (etnografía aborígena). Współczes­ nością natomiast wraz z jej strukturalnymi przemianami zajmuje się przede wszystkim tzw. etnologia nowoczesna (etnologia moderna) oraz antropologia społeczna (antropología social). Obok tych ogólniejszych nie­ jako subdyscyplin antropologicznych wykształciły swoje specyficzne me­ tody badawcze i język naukowy dziedziny wąsko-specjalistyczne, naj­ częściej z pogranicza kilku nauk. Przykładem służyć nam może etnogeografia — rozumiana jako „geografia człowieka tubylczego", geografia I n ­ dian (geografía de los aborigénes). Nadmienić tu jednak wypada, iż okre1 8 El científica Instituto Nacional y de cultura, de Antropología M é x i c o 1954, ss. 92. e Historia. Su contribución editorial �122 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI ślenia w rodzaju „tubylec", „tubylczy" (aborigen) nié są już obecnie w użyciu. Posiadają one bowiem w odczuciu „Latynosów" wybitnie pejo­ ratywne zabarwienie. Godzą one w pewnym stopniu w patriotyczne uczucia narodu meksykańskiego, są sprzeczne z zasadami obiektywizmu naukowego. Wypierane i zwalczane, zostały stopniowo zastąpione zbliżo­ nym pod względem semantycznym terminem „indigena" spotykanym obecnie często w nazwach szeregu instytucji, serii wydawniczych i t y t u ­ łach publikacji. Wszystkie te cztery podstawowe dyscypliny antropologiczne repre­ zentowane są w działalności Instytutu (INAH) bardzo nierównomiernie. Zdecydowanie na plan pierwszy, sądząc z publikacji, wybija się archeo­ logia. Tematyce etnograficznej i historycznej, w t y m dziejom przedkolumbijskim, kolonialnym i nowożytnym, poświęcono znacznie mniej miejsca. W skromnym zakresie reprezentowane są w dorobku Instytutu prace z antropologii społecznej. Jest to przecież dyscyplina na gruncie meksykańskim stosunkowo młoda, gdyż pierwsze publikacje o t y m cha­ rakterze zaczęły ukazywać się dopiero w latach 20-tych, a większość po roku 1940, kiedy to na szerszą skalę zajęto się zagadnieniem akulturacji. Ta zmiana w przedmiocie badań zwróciła zainteresowania meksykańskiej etnografii także na pomijaną dotychczas problematykę europejską w jej ludoznawczym sensie. Bez takich bowiem studiów nie może być mowy, jak powiedział czołowy znawca kultury Nahua — M . León-Portilla, 0 właściwym zrozumieniu specyfiki narodu meksykańskiego . Bibliografia prac I N A H sięga retrospektywnie aż do 1827 r., choć sam Instytut powstał dopiero w 1939 r. Jak się jednak okazuje, instytucjo­ nalne tradycje I N A H sięgają jeszcze dalej — dosłownie w „prehistorię" meksykańskiej antropologii. W X V I I I w. bowiem wicekról Nowej Hisz­ p a n i i — Antonio María de Bucareli y Ursúa (1771-1779), słynny ze swych „oświeconych" rządów, zainicjował zbieranie „starożytności meksykań­ skich". W ten sposób doszło wkrótce do powstania tzw. Schroniska Sta­ rożytności Meksykańskich (Conservatorio de Antigüedades Mexicanas) 1 Gabinetu Historii Naturalnej (Gabinete de Historia Natural). W 1822 r. powstaje Muzeum Narodowe, którego ówczesna skromna siedziba i zbio­ ry w niczym nie dorównywały dzisiejszemu Narodowemu Muzeum A r ­ cheologii, Historii i Etnogafii. Stało się ono wraz z tzw. Wydziałem Antropologii (Dirección de Antropologia) utworzonym w 1917 r. przy Ministerstwie Rolnictwa i jeszcze kilku innymi organizacjami zalążkiem 19 i» W y r a z e m z a i n t e r e s o w a ń e t n o g r a f i ą E u r o p y s ą p r o g r a m y n a u k o w o - b a d a w c z e M u s e o de las C u l t u r a s , E l Colegio de M é x i c o , Instituto de I n v e s t i g a c i o n e s H i s t ó ­ r i c a s p r z y U n i v e r s i d a d N a c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o ( U N A M ) i E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a , zob. M . L e ó n - P o r t i l l a , European ethnology at the universities of Mexico, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e a " , t. 1:1967 n r 4, s. 323. �123 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I przyszłego Instytutu (INAH) — głównego ośrodka badawczego i koor­ dynatora studiów antropologicznych, podległego obecnie Ministerstwu Oświaty (Secretaría de Educación Publica). Najstarsza publikacja uwzględniona w bibliografii Instytutu to po­ chodząca z 1827 r. i licząca zaledwie kilka stron broszura, będąca opi­ sem kolekcji „starożytności meksykańskich" znajdujących się w zbio­ rach Muzeum Narodowego . Długie lata, bo aż do początków naszego stulecia, dominowała zdecydowanie literatura tego właśnie rodzaju: przewodniki muzealne i katalogi. W 1877 r. ukazuje się pierwszy perio­ dyk — „Kronika Muzeum Narodowego" („Anales del Museo Nacional de México") — poświęcony głównie rozprawom archeologicznym, choć nie brak i artykułów z dziedzin przyrodniczych: paleontologii, zoologii i mineralogii. Czasopismo to ukazuje się aż do 1945 r., kiedy zostaje przekształcone w „Kronikę Instytutu" („Anales del I N A H " ) . Na przełomie X I X i X X w. obok archeologów dużą aktywność prze­ jawiają także lingwiści. Ukazuje się w tym czasie wiele prac języko­ znawczych poświęconych językom poszczególnych indiańskich grup oraz liczne opracowania słowników hiszpańsko-tubylczych. Publikacje etnograficzne należą w tym okresie jeszcze do rzadkości. Jedna z pierwszych monografii historyczno-etnograficznych wydana zo­ staje w latach 1904-1906. Jest to praca pióra jednego z najwybitniej­ szych etnologów meksykańskich — Nicolasa León, poświęcona Taraskom . Prawdziwy rozwój badań nad kulturą potomków przedkolumbijskich cywilizacji następuje dopiero po burzliwym okresie rewolucji meksy­ kańskiej z lat 1910-1917. Demokratyzacja stosunków sprzyjała rozwo­ jowi i postępowi nauki, a udział Indian w walce zbrojnej zwrócił na nich uwagę i uświadomił władzom rolę i znaczenie „kwestii tubylczej" oraz potrzebę opracowania programu włączania Indian do meksykań­ skiej wspólnoty narodowej . 20 2 1 22 2 3 2 0 I . l i s i d r o, e G . I s i d r o , Colección de las antigüedades en el Museo Nacional, M é x i c o 1827, ss. 4, i l . 12. mexinas que existen 2 1 „ A i n a l e s d e l Museo N a c i o n a l de M é x i c o " . U k a z y w a ł s i ę o d 1(377 r. w 5 s e ­ r i a c h , z k t ó r y c h k a ż d a p o s i a d a ł a o d d z i e l n ą n u m e r a c j ę . W s u m i e u k a z a ł o s i ę 28 w o ­ luminów. 2 2 C z ę ś ć p i e r w s z a monografii j a k o N . L e ó n , L o s Tarascos, ukazała się w Mek­ s y k u w 1904 r., ss. 117. C z ę ś ć d r u g a , z a w i e r a j ą c a m a t e r i a ł y etnograficzne p o s t k o r t e z j a ń s k i e ( L a etnografia post-cortesiana y actual) o p u b l i k o w a n a z o s t a ł a dopiero w 1906 r. w 3 t o m i e drugiej s e r i i ( S e g u n d a é p o c a ) „ A n a l e s d e l Museo' N a c i o n a l de México". 2 3 Zoto. I . F , C h o r o s e a j e w a, Problema akkulturacji w mieksikanskoj etno­ grafii, [w:] Sowriemiennaja amierikanskaja etnográfica. Tieorieticzeskije naprawlenija i tiendiencji, M o s k w a 1963, s. 227-230. �124 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI W 1920 r. ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ethnos", ma­ jącego na celu popularyzację w społeczeństwie szeroko pojętej wiedzy antropologicznej i wyników studiów nad Meksykiem i Ameryką Środ­ kową . W dziewięć lat później powstaje inny periodyk o wiele m ó ­ wiącej nazwie — „Quetzalcoatl" — organ Towarzystwa Antropologii i Etnografii (Sociedad de Antropología y Etnografía de M é x i c o ) . Były to jednak czasopisma efemeryczne, znikające zazwyczaj po roku bądź kilku latach, a tylko oficjalne organy Muzeum Narodowego — „Kro­ nika" i „Biuletyn" („Boletin del Museo Nacional de M é x i c o " ) utrzy­ mują się nieprzerwanie. Cennym dorobkiem ówczesnej historiografii meksykańskiej są liczne publikacje prekolumbijskich manuskryptów hieroglificznych oraz sze­ regu relacji i kronik z okresu odkrycia Meksyku (Descubrimiento), podboju (Conquista) i chrystianizacji tego kraju (Evangelización). Nie­ jednokrotnie udostępniono w ten sposób szerokiemu ogółowi źródła do­ tychczas nigdzie nie publikowane. Rok 1939 — rok X X V I I Międzynarodowego Kongresu Amerykanistów, który obradował wówczas w Meksyku, nie był pod względem ilości publikacji nadzwyczaj płodny. Nadmienić tu jednak wypada, iż właśnie wtedy ukazał się „Atlas Archeologiczny Republiki Meksyku" — jedno z pierwszych osiągnięć założonego w tymże roku Instytutu (INAH) Następne dwa lata to okres organizowania Narodowej Szkoły Antro­ pologii i Historii (Escuela Nacional de Antropología e Historia), pierw­ szej tego rodzaju w świecie wyższej uczelni. Od 1941 r. rozpoczyna się kształcenie studentów w czterech podstawowych dyscyplinach antropo­ logicznych , z wyraźnym jednak naciskiem na dobre przygotowanie 2 i 2S 26 28 2 4 „ E t h n o s . R e v i s t a M e n s u a l de E s t u d i o s A n t r o p o l ó g i c o s sobre M é x i c o y C e n ­ t r o - A m é r i c a " . C z a s o p i s m o to w y d a w a n e b y ł o n i e r e g u l a r n i e od k w i e t n i a 1920 r. C a ­ ł o ś ć z a w a r t a -została w t r z e c h k r ó t k i c h s e r i a c h . P i e r w s z a — w r o k u 1920, d r u g a pod z m i e n i o n y m j u ż t r o c h ę t y t u ł e m „ E t h n o s , R e v i s t a D e d i c a d a a l E s t u d i o y M e ­ j o r í a de l a P o b l a c i ó n I n d í g e n a de M é x i c o " w r o k u 1923, a t r z e c i a w 1925 r. 2 5 „ O j u e t z a l e ó a t l . Ó r g a n o de l a S o c i e d a d de A n t r o p o l o g í a xico". P i e r w s z y n u m e r u k a z a ł s i ę w m a j u 1929 r. y Etnografía de Mé­ 2 6 „ B o l e t i n del Museo N a c i o n a l de M é x i c o " w y d a w a n y b y ł w s z e ś c i u s e r i a c h w l a t a c h 1903-1934. P o p r z e r w i e t r w a j ą c e j do 1960 r. u k a z u j e s i ę j a k o „ B o l e t i n IHAN". 2 7 A t l a s A r q u e o l ó g i c o d e l a R e p ú b l i c a M e x i c a n a . C h o ć p r z y g o t o w a n y do d r u k u p r z e z I n s t y t u t ( I N A H ) w y d a n y z o s t a ł w serii „ P u b l i c a c i ó n n u m . 41 del Instituto P a ­ n a m e r i c a n o de G e o g r a f í a e Historia", M é x i c o 1939, ss. 293 + m a p y . 2 8 W l a t a c h 1937-1941 w y k ł a d a s i ę p r z e d m i o t y antropologiczne n a N a r o d o w e j S z k o l e N a u k B i o l o g i c z n y c h ( L a E s c u e l a N a c i o n a l de C i e n c i a s B i o l ó g i c a s ) , w I n s t y ­ tucie P o l i t e c h n i c z n y m (Instituto P o l i t é c n i c o N a c i o n a l ) , n a k t ó r y m u t w o r z o n o D e - �125 DOHOBEK MEKSYKAŃSKIEJ A H C H E O L O G I I I E T N O G H A F I I ich w zakresie nowoczesnych metod badawczych i ukierunkowaniem w stronę etnografii stosowanej (antropología aplicada). Oprócz urzędo­ wego rocznika tejże uczelni („Anuario de la ENAH") od 1952 r. ukazuje się naukowy kwartalnik stowarzyszenia studentów tej szkoły — ,,Tlat o a n i " . Jego nazwa nawiązuje do przedkolumbijskich tradycji; była ona bowiem w owych czasach jednym z tytułów honorowych władcy Azteków, a w szerszym znaczeniu oznaczała także tzw. „mówców" — pewną kategorię urzędniczą w azteckim aparacie administracyjnym. Początek lat 60-tych w dorobku wydawniczym Instytutu (INAH) to zalew literaturą popularnonaukową: katalogami i przewodnikami po naj różnorodniej szych stałych i czasowych ekspozycjach oraz krótkimi monografiami poszczególnych słynnych architektonicznych kompleksów przedkolumbijskich. Wśród większych prac wymienić należy studium na temat neolitycznej rewolucji w Mezoameryce — José Lorenzo oraz reedycję słynnej w latach trzydziestych pracy Manuela Moreno o poli­ tycznej i społecznej organizacji Azteków . Katalog publikacji I N A H zamyka w zasadzie unikalna i pionierska praca Ignacio Bernala wydana w 1962 r. pt. Bibliografia archeologii i etnografii Mezoameryki i Północnego Meksyku, której poświęcimy tu szczególnie dużo u w a g i . Jej autor — dziś pierwsza osoba w meksykańskiej antropologii i dy­ rektor I N A H — jest wybitnym specjalistą w dziedzinie archeologii i po­ siada niemały dorobek n a u k o w y . Wychowanek Narodowej Szkoły Antropologii i Historii oraz Autonomicznego Uniwersytetu Narodowego w Meksyku (Universidad Nacional Autónoma de Mexico), a od 1946 i 1949 r. wykładowca na tychże uczelniach, piastował także szereg za­ szczytnych i reprezentacyjnych funkcji. Był m. in. radcą kulturalnym ambasady Meksyku we Francji, stałym reprezentantem swego kraju w UNESCO i wieloletnim prezydentem Meksykańskiego Towarzystwa Antropologicznego (Sociedad Mexicana de Antropología). Jest człon29 30 31 32 p a r t a m e n t A n t r o p o l o g i i (Departamento de A n t r o p o l o g í a ) . Antropologia, A n u a r i o 1941, M e x i c o 1941, ss. 24. 2 6 „ T l a t o a n i . B o l e t í n d e l a S o c i e d a d de A l u m n o s A n t r o p o l o g í a e H i s t o r i a " , t. 1:1952 n r 1 ( s t y c z e ń ) . 3 0 J. L o r e n z o , La revolución ss. 56 + 4 miapy; M . M o r e n o , La M e x i c o 11962, ss. 151, w y d . I z r. 1931. 3 1 de neolítica organización de Zob. la Departamento Escuela en Mesoamérica, política y social Nacional de Mexico 1961, de los Aztecas, I . B e r n a i , Bibliografía de Arqueología y Etnografía. Mesoamérica México. 1514-1960, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 7:1962, M e x i c o , ss. 634 + 3 2 de y Norte 2 mapy. W ś r ó d w i e l u jego p r a c do n a j c e n n i e j s z y c h i n a j b a r d z i e j z n a n y c h m o ż n a z a ­ l i c z y ć w y d a n ą w s p ó l n i e z A . C a s o , Urnas de Oaxaca, „ M e m o r i a s del I N A H " , t. 2:1952; I . B e r n a i , Tenochtitlán en una isla, M e x i c o 1959; t e n ż e , Mesoamé­ rica. Periodo indígena, M e x i c o 1053; t e n ż e , Introducción a la arqueología, Mexi­ co 1952. �126 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIÑSKI kiem rady Towarzystwa Amerykańskiej Archeologii (Society for Ame­ rican Archaeology) i Meksykańskiej Akademii Historii (Academia Me­ xicana de la Historia), a także wielu jeszcze innych meksykańskich oraz zagranicznych organizacji. Uczestnicząc we wrześniu 1951 r. w obradach I Meksykańskiego Kongresu Naukowego (Congreso Científico Mexicano) dokonał Bernal oceny meksykańskiej archeologii w X X w . Widać już wtedy zauważyć się dał szczególny brak pełnej bibliografii dla dziejów kultury preko­ lumbijskiej, gdyż wkrótce potem — w 1952 r., inicjuje on zbieranie not bibliograficznych. Tak wielkie zamierzenie, jakim jest retrospektywna bibliografia k i l ­ ku dyscyplin, i to dotycząca dużego dość obszaru, zwykły w naszych czasach realizować specjalnie do tego celu powołane i odpowiednio przygotowane zespoły. Tu jednak autorem jest jeden tylko człowiek i gdyby nie jego kompetencje oraz ogromny, wieloletni wkład pracy — mniemać by można, iż publikacja ta z góry skazana jest na niepowo­ dzenie. Bernal rozpoczyna od intensywnych poszukiwań bibliotecznych w kraju i za granicą. Przegląda księgozbiory jednej z największych na świecie bibliotek uniwersyteckich •— Uniwersytetu Harwardzkiego w Cambridge (USA, Mass.), Uniwersytetu w Teksasie i Muzeum Czło­ wieka w Paryżu. W pełni wykorzystuje bogate zbiory naukowych insty­ tucji stolicy Meksyku. Ambicją Bernala było stworzenie bibliografii prymarnej — opartej na autopsji. Każda więc zatem książka została przeglądnięta celem spo­ rządzenia zwięzłej o niej informacji, zawierającej wyłącznie niezbędny opis rejestracyjny: tytuł, autora, liczbę stron i ilustracji, miejsce i rok wydania, umożliwiający łatwą identyfikację każdej pozycji. Tylko w tych wypadkach, kiedy nie można było dotrzeć do pewnych publi­ kacji, posłużono się bibliografiami dotychczasowymi. Jest to więc w su­ mie bibliografia całkowicie nowa, a jej zasięg i zakres przekracza znacz­ nie wszystkie dotychczasowe tego rodzaju antropologiczne przedsięwzię­ cia. Tą drogą po 10 latach żmudnej pracy zgromadził autor około 23 tys. n o t . Nie wszystkie one wprawdzie zostały w bibliografii umieszczone. W opublikowanej pracy znajdujemy tylko około 14 tys. ponumerowa­ nych kolejno pozycji, lecz ewidencja ta nie obejmuje umieszczonych pod poszczególnymi tytułami not, recenzji i polemik. Ich ilość dochodzi często w każdym z przypadków do 7-8, a nawet sporadycznie i do 15. 33 34 3 3 greso 3 4 I . B e r n a l , La arqueología mexicana del siglo Científico Mexicano, M é x i c o 11953, s. 235-262. T e n z e , Introducción, [w:] Bibliografía..., XX, s. X I V . [w:] Memoria del Con­ �127 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I Tak więc w sumie liczba pozycji uwzględnionych przez Bernala zbliża się zapewne do 20 tys., a to już stawia tę bibliografię w rzędzie naj­ obszerniejszych i najpełniejszych archeologicznych i etnogeograficznych spisów bibliograficznych. Zasięg terytorialny bibliografii Bernala uwypuklony w podtytule (Mesoamerica y Norte de México) obejmuje nie tylko aktualne granice Stanów Zjednoczonych Meksyku, ale także szereg terytoriów położonych, na południe od granic tego państwa. Nie jest to zatem bibliografia określonego kraju, lecz dotyczy raczej pewnego regionu wyznaczonego przez cechy geograficzno-kulturowe. Pojęcie „Mezoameryki" jest równie umowne, jak i „Ameryki Łaciń­ skiej" czy „Iberoameryki". Wprowadzone ono zostało do etnografii do­ piero w 1943 r. przez znanego amerykanistę — Paula Kirchhoffa . Termin ten zrobił wkrótce błyskawiczną karierę zadomawiając się na dobre w aparaturze pojęciowej amerykanistyki. Amerykanie używają go w postaci „areału kulturowego Mezoameryki" (Meso-America culture area) , w Meksyku natomiast częściej mówi się o „kompleksie mezoamerykańskim" (un complejo mesoamericano). Różnice te jednak, w y ­ daje się, nie posiadają większego znaczenia. Wszędzie bowiem przyjmuje się, iż w granicach tego regionu znajdują się terytoria Meksyku mniej więcej na południe od 21 równoleżnika, obejmujące swym zasięgiem prekolumbijskie ośrodki kulturowe —: Doliny Meksyku, Jukatan, a także Gwatemalę, Honduras Brytyjski i Salwador, czyli całą tzw. strefę Ma­ jów (Zona Maya) i ich południowych sąsiadów (vecinos del sur). Jest to więc zatem obszar położony w północnej części geograficznej Ameryki Środkowej i w południowych partiach Meksyku. Sam Bernal rozszerza go jednak jeszcze dalej na południe o dwie nowe strefy. Pierwsza położona już w Hondurasie obejmuje terytorium od ujścia rzeki Rio Ulua do Atlantyku, aż do jeziora Yojoa (Yohoa) na południu i dalej sięga równoleżnikowym pasem na wschód aż po Islas de la Bahía. Do drugiej natomiast zalicza pacyficzne wybrzeża Hondu­ rasu, Nikaragui i częściowo nawet Kostaryki, aż po półwysep Nicoya, niezbyt już odległy od granic Panamy. Tam bowiem zamieszkuje jeszcze 3S 36 3 5 T . M i l e w s k i , Przedmowa do wydania polskiego, [w :] G . C . Vaillant, Aztekowie z Meksyku, W a r s z a w a 1965. N a stronie 6 p o d a j e b ł ę d n ą i n f o r m a c j ę , j a ­ k o b y t e r m i n t e n w p r o w a d z o n y z o s t a ł dopiero w 1952 r. W r z e c z y w i s t o ś c i r o z p r a - ' w a P . K i r c h h o f f a pt. Mesoamerica, u k a z a ł a s i ę w 1943 r. w p i e r w s z y m t o m i e „ A c t a A m e r i c a n a . R e v i s t a de l a S o c i e d a d I n t e r a m e r i c a n a de A n t r o p o l o g í a y G e o g r a f í a " s. 9 2 ^ 0 7 + m a p a . Zob. t a k ż e r e c e n z j ę tej p r a c y : G . S t r e s s e r - P e a n, „ L ' A n n é e Sociologique", P a r i s t. 1:1949, s. 336-337. 3 8 p a 2. Zob. H. E. D r i v e r , Indians of North America, Chicago 1961 s. 18 + ma­ �128 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI kilka grup indiańskich mówiących językami grupy „nahuatl" — tej samej, do jakiej należeli Aztekowie . Północny zasięg bibliografii Bernala obejmuje terytoria umownie nazwane Meksykiem północnym. Są to prowincje położone między Mezoameryką a arbitralnie użytą do celów antropologicznych granicą pań­ stwową ze Stanami Zjednoczonymi. Tak więc choćby tzw. Południowy Wschód USA — historycznie i kulturowo ściśle związany ze swym po­ łudniowym sąsiadem — nie jest tu już reprezentowany. W części ogólnej bibliografii czytelnik znajdzie większość prac dotyczących generalnie całej Ameryki Północnej czy Południowej, Łacińskiej lub Środkowej. Podobnego typu informacje bibliograficzne, wykraczające poza zakreś­ lony przez autora obszar, zestawione są w rodziale poświęconym związ­ kom i kulturowym kontaktom poszczególnych części A m e r y k i ze sobą oraz ze światem zewnętrznym — Europą, Azją, Oceanią i Afryką. Retrospekcja Bernala sięgająca aż do 1514 r. musi w połączeniu z dziejami Meksyku wzbudzić zainteresowanie. Powszechnie przyjmuje się przecież, iż rok 1519, w którym to Kortez dopłynął do ujścia rzeki Tabasco w zatoce Campeche — jest tą główną i podstawową cezurą od­ dzielającą okres konkwisty od czasów starożytnych. Tymczasem choć rok 1514 to już ogólnie dla całej Ameryki czasy pokolumbijskie — dla Meksyku jest to jeszcze epoka prekortezjańska. Bernal jednak przesu­ wając granice Mezoameryki znacznie dalej na południe musiał dokonać i w zakresie chronologii pewnych istotnych zmian. Lata 1513-1514 to burzliwy okres kolonizacji Panamy, okres wyprawy Balboy do wybrzeży Pacyfiku i ekspedycji Pedrariasa Davili do Darien. W tym samym mniej więcej czasie na terenie Florydy działała i odkry­ wała nowe terytoria wyprawa Ponce de Leon. Tereny objęte wpływami tych konkwistadorów znajdowały się więc na „przedpolu" Mezoameryki i Północnego Meksyku, a zachowane z tych czasów przekazy zawierają już pierwsze informacje o ziemiach Azteków i Majów, pokazują także, w jaki sposób doszło do szczególnego zainteresowania t y m i obszarami. Zresztą i Kortez stał dopiero na czele trzeciej wyprawy ku wybrzeżom Meksyku i Jukatanu — po nieudanych ekspedycjach Hernadeza de Córdoba w marcu 1517 r. i Juana de Grijalvy w kwietniu następnego roku. Pod względem treściowym bibliografia Bernala zawiera tylko lite­ r a t u r ę archeologiczną i etnograficzną, a więc reprezentowane są tu dwa działy — z czterech tworzących zrąb meksykańskiej antropologii. Ale i zakres literatury etnograficznej został przez autora świadomie ogra37 3 7 cluye świata, Zob. m a p a u B e r n a l a , Bibliografía...: Mapa indicando las arcas que in­ la bibliografía, s. 304; o r a z T . M i l e w s k i , Atlas lingwistyczny języków „ P r a c e Etnologiczne", <t. 1:1948, L u b l i n — K r a k ó w , m a p a 14, poz. 1. �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I 129 niczony. Zrezygnował on z prezentacji dorobku etnologii współczesnej (etnologia moderna) i antropologii społecznej. Zamieścił natomiast tylko te prace, które bezpośrednio wiążą się w warunkach meksykańskich z problematyką archeologiczną, a więc całą literaturę tzw. etnografii prekolumbijskiej i szeroko rozumianej etnografii w jej tradycyjnej kla­ sycznej postaci (La etnologia en su sentido clasico) . Oczywiście uwzględniono także w sposób fragmentaryczny szereg publikacji z dzie­ dzin pokrewnych — jeśli posiadały one dla archeologa czy etnografa istotne znaczenie. W ten sposób zamieszczono także część literatury historycznej, szczególnie do dziejów X V I i X V I I w. , a także wybrane pozycje z geologii, paleontologii, geografii, botaniki, zoologii i ekologii. Bibliografia Bernala niesłychanie skrupulatnie kataloguje zarówno prace ściśle naukowe, jak i popularnonaukowe, rezygnując jedynie z publicystyki prasowej. Natomiast imponujący rejestr wykorzystanych fachowych i wyspecjalizowanych wydawnictw seryjnych i czasopism jest już sam w sobie doskonałym przewodnikiem bibliograficznym dla każdego amerykanisty, bez względu na ściśle osobiste zainteresowania badawcze. Interesującym i oryginalnym posunięciem było włączenie do biblio­ grafii wyodrębnionego od pozostałych części działu literackiego. Umie­ szczono tam informacje o poematach, powieściach, dramatach, nowelach oraz beletryzowanych legendach i mitach łączących się treściowo i te­ matycznie z problematyką naukową. Literatura ta, jej ilość, jest impo­ nująca, daje nam wyobrażenie o związkach, jakie istnieją między ar­ cheologią i etnografią Meksyku a literacką twórczością. Ukazuje nam, ile inspiracji znajduje pisarz w tego rodzaju materiale . Jest świadec38 39 40 3 8 B e i r n a l , Bibliografia..., s. X I I . P r z y c z y n y r e z y g n a c j i a u t o r a z u w z g l ę d n i e ­ n i a r ó w n i e ż l i t e r a t u r y antropologicznej (fizycznej) i j ę z y k o z n a w c z e j , a z a t e m s t w o ­ r z e n i a p e ł n e j bibliografii antropologicznej, w j e j m e k s y k a ń s k i m sensie, s ą d w o j a ­ kiego rodzaju. Po p i e r w s z e z w i ę k s z y ł o b y to n a d m i e r n i e o b j ę t o ś ć , p r z e d ł u ż y ł o z n a c z ­ nie tok p r a c y i z m n i e j s z y ł o b y r ó w n i e ż p r z e j r z y s t o ś ć u k ł a d u . Z d r u g i e j strony, p r z y r e z y g n a c j i z t y c h d w ó c h d z i a ł ó w , k i e r o w a ł s i ę B e r n a l t a k ż e t y m , i ż dy­ s c y p l i n y te p o s i a d a j ą j u ż o d n o ś n i e M e z o a m e r y k i i M e k s y k u l i c z n e i dobre spisy bibliograficzne. 3 9 Nie u w z g l ę d n i o n o t a k ż e n i e p u b l i k o w a n y c h m a n u s k r y p t ó w , akt, d o k u m e n t ó w i i n n y c h p o d o b n y c h ź r ó d e ł , do k t ó r y c h z n a j d u j ą s i ę dobre k a t a l o g i i bibliografie z a w a r t o ś c i p o s z c z e g ó l n y c h a r c h i w ó w i bibliotek. R ó w n i e ż i w Polsce d o r o b i l i ś m y się takiej w ł a ś n i e literatury „ a m e r y k a n i stycznej". Zob. np. B . S u j k o w s k i , Nie bogowie, Ł ó d ź 1958; W. K . O s t e r 1 o f f, Zanim przyszli Hiszpanie, W a r s z a w a 1968, t e n ż e , Zmierzch azteckich bo­ gów, W a r s z a w a 1966. P o d o b n a l i t e r a t u r a d l a P e r u i C h i l e — zob. t e n ż e , Synowie kuguara i lisicy, W a r s z a w a 1968; t e n ż e , Ród Pizarrów, W a r s z a w a 1966; Z . K os i d o w s k i , Królestwo złotych łez, W a r s z a w a 1961. 4 0 9 — Etnografia Polska, t. X I V , z. 2 �A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 130 twem ogromnego zainteresowania Meksykanów przeszłością swej oj­ czyzny. Największe zainteresowanie, jak można się było spodziewać, wzbu­ dzał dotychczas okres konkwisty — i stąd ogromna popularność takich postaci — najczęściej pojawiających się na kartach tych utworów, jak ostatniego obrońcy Azteków — Cuauhtémoca, zdetronizowanego przez naród Montezumy, „zdrajczyni" Malintzin czy tajemniczego białego me­ sjasza Quetzalcoatla. Ten kierunek w literaturze meksykańskiej jest typowy zresztą dla całej Ameryki Łacińskiej i wiąże się bezpośrednio z nurtem określanym jako tzw. „literatura indigenista". Pojęcia tego nie należy jednak mylić z literaturą tubylczą — „literatura indígena", czyli z autentycznie i n ­ diańską twórczością . J ą d r e m literatury „indigenista" jest wizja India­ nina i jego świata widziana oczyma człowieka spoza tego kręgu. Stąd też wachlarz tych obrazów literackich jest nadzwyczaj zróżnicowany, gdyż odbiły się w nich echa wielu politycznych i filozoficznych prądów ery nowożytnej. Raz zatem natrafiamy tylko na wizję — „szlachetnego dzikiego" zaczerpniętą jakby prosto z koncepcji J. J. Rousseau, by w i n ­ nym miejscu napotkać treści głęboko patriotyczne — będące wyrazem potrzeby sięgania w bohaterską i tragiczną przeszłość Meksyku czy Peru. Bez wątpienia najbardziej kontrowersyjna będzie ocena układu ma­ teriału w omawianej tu bibliografii. Całość, jak zawsze, podzielona zo­ stała na dwie zasadnicze części — ogólną i systematyczną. Ta pierwsza, zawierająca prace traktujące generalnie o Meksyku, historii nauki, me­ todologii, organizacji badań itp., nie wzbudza większych zastrzeżeń, oprócz może tego, iż nadmierne rozproszenie poszczególnych działów tej części po całej publikacji nie przysparza jej zwartości. W stosunku do pozostałego materiału zastosowano kryteria podziału terytorialnego. Granice wydzielonych jednak przez Bernala 21 area­ łów nie odpowiadają całościowo ani przyjętemu dotąd podziałowi językowemu i etnograficznemu, ani też geograficznemu czy wreszcie 41 4 2 4 1 4 2 Zob. S. C 1 i s s o 1 d, Latin America. A cultural outline, L o n d o n 1965, s. 20-51. Zamieszczone w tekście mapy „ p r z e k ł a d a j ą " o b o w i ą z u j ą c y w Stanach Z j e d ­ noczonych M e k s y k u podział administracyjny na areały wyznaczone przez Bernala. I c h g r a n i c e z a s t a ł y w zasadzie t a k o p r a c o w a n e , i ż d z i e l ą c s t a n y i d y s t r y k t y n i e n a r u s z a j ą g r a n i c tzw. m u n i c y p i ó w . A oto l i s t a w y o d r ę b n i o n y c h n a obszarze p ó ł ­ nocnego M e k s y k u i M e z o a m e r y k i a r e a ł ó w , a w ł a ś c i w i e „ s u p e r - a r e a ł ó w " (super- á r e a s ) : 1. H u a s t e c a , 2. T o t o n a c a - T e p e h u a ; 3. O k n e c a ; 4. O a x a s c a ; 5. G u e r r e r o ; 6. M o r e l o s ; 7. P u e b l a T l a x c a l a ; 8. D o l i n a M e k s y k u ; 9. H i d a l g o - T e o t l a l p a n ; 10. M a t l a t z i n c a - M a z a h u a ; 11. M i c h o a c á n — S u r de G u a n a j u a t o ; 12. J a l i s c o - C o l i m a ; 13. S i n a l o a - C a h i t a , 14. S o n o r a - C h i h u a h u a ; 15. C a l i í o r n i a ; 16. C o a h u i l a - T a m a u l i p a s ; 17-19. S t r e f a M a j a : p ó ł n o c , c e n t r u m i p o ł u d n i e ; 20 S a l w a d o r i p a c y f i c z n e w y b r z e ż a N i ­ k a r a g u i oraz p ó ł w y s e p N i c o y a w K o s t a r y c e ; 21. U l ú a - Y o h o a ( p ó ł . - z a c h . H o n d u r a s ) . �131 D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I administracyjnemu. Raz jest to jakiś obszar językowy, jak np. tereny Nikaragui i Kostaryki, lub archeologiczny — np. tzw. „areał Olmeka". W innym przypadku będziemy mieli do czynienia z rejonem geograficzno-kulturowym — „Dolina Meksyku", lub administracyjnym — stan Morel os. W ramach tych areałów wszystkie publikacje i archeologiczne, i etnograficzne usystematyzowane są razem wg alfabetycznego układu. Jedynie literatura dotycząca strefy Majów i Azteków podzielona została ze względu na ogrom publikacji jeszcze dodatkowo wg systemu rze­ czowego. Całkowita niemal rezygnacja z układu chronologicznego ma bez wątpienia swoje głębokie uzasadnienie. Wielka bowiem ilość prac nie mogłaby zostać zaklasyfikowana do określonej epoki i kultury, gdyż zawarte w nich materiały posiadają charakter przekrojowy. Nie zmniej­ sza to jednak faktu, iż ta ahistoryczność w połączeniu z dość skompli­ kowanym' systemem podziałów na areały, przemieszaniem pozycji ar­ cheologicznych z etnograficznymi oraz całkowitym brakiem indeksu rzeczowego i geograficznego — utrudnia znacznie korzystanie z tej cennej dla każdego amerykanisty bibliografii. Ostatnie dziesięciolecia — to lata gruntownych zmian strukturalnych w układzie światowej amerykan istyki. Procesy emancypacji krajów „Trzeciego Świata" wpłynęły i na to, że główne ośrodki amerykanistycznych studiów przesuwać się zaczęły, i zresztą słusznie, z Europy i Sta­ nów Zjednoczonych — do stolic Ameryki Łacińskiej. Proces ten nie został jeszcze zakończony — trwa on nadal, lecz Meksyk bez wątpienia jest już dziś przysłowiową „Mekką" amerykanistów. Świadczy o t y m także m. in. ilość meksykańskich publikacji, które zmajoryzowały cał­ kowicie skromny dorobek europejski. Przeglądając jednak bibliografię Bernala każdy z łatwością zauważy, jak dalece nierównomiernie rozłożone były dotychczas zainteresowania, a co za t y m następuje i wysiłki badawcze. Jedne regiony kraju, rozsła­ wione na cały świat wspaniałymi pomnikami przedkolumbijskiej k u l ­ tury, posiadają ogromną i stale zwiększającą się ilość opracowań. Inne obszary, niewątpliwie pod względem archeologicznym mniej efektowne, nie przyciągają tak dużej uwagi. A poznanie przecież słabo zbadanej północy Meksyku i wielu prowincji nadmorskich również posiada dla nauki meksykańskiej niebagatelne znaczenie. W polskim dorobku amerykanistycznym nie ma wielu publikacji o Meksyku, te zaś nieliczne, które posiadają dużą wartość naukową, jak 43 4 3 Jedynym wyjątkiem jest wyodrębniony z całości rozdział poświęcony kulturom p r e c e r a m i c z n y m ( p r e - c e r ś m i c o ) . W zasadzie zebrane s ą w nim o pracach dotyczących genezy i p o c z ą t k ó w rolnictwa w Mezoameryce. tzw. informacje �132 A L E K S A N D E R POSERN-ZIELIŃSKI 44 prace prof. T. Milewskiego , nie znalazły się w meksykańskich biblio­ grafiach. Trudno się zresztą temu dziwić, gdyż bariera językowa jest w t y m przypadku czynnikiem unicestwiającym wszelką szansę spopula­ ryzowania własnych osiągnięć na arenie międzynarodowej. K i l k a nazwisk rosyjskich — Szariewskaja, Olderogge, a przede wszystkim nowatorskie studia J. Knorozowa nad pismem Majów, zna­ lazło się w bibliografii Bernala głównie dzięki temu, iż publikowane one były na łamach wielu zagranicznych czasopism, w t y m także i me­ ksykańskich . Nie jest ich również dużo, ale należy pamiętać o tym, iż bibliografia ta obejmuje publikacje tylko do roku 1960. Tymczasem amerykanistyka w Związku Radzieckim, podobnie jak i u nas, rozwija się dopiero silniej w ostatnim dziesięcioleciu . Bierzmy więc przykład od naszych wschodnich sąsiadów i jeśli chce­ my wyprowadzić polską amerykanistykę na szersze wody, publikujmy co wartościowsze prace w językach kongresowych. Na efekty nie trzeba będzie z pewnością zbyt długo czekać. 45 46 Aleksander Posenn-Zieliński ACHIEVEMENTS OF MEXICAN ARCHEOLOGY AND A BIBLIOGRAPHICAL SURVEY ETHNOGRAPHY S u m m a r y B i b l i o g r a p h i e s a r e an i n d i s p e n s a b l e tool for a n y scientific enterprise, being a guide into the g r o w i n g a m o u n t of p u b l i c a t i o n s . T h e types a n d a d v a n c e m e n t of b i b l i o g r a p h i c a l w o r k s i n d i c a t e degrees of m a t u r i t y of t h e i r disciplines, a n d contents 4 4 A z t e k - A n o n i m , Zdobycie Meksyku, W r o c ł a w — K r a k ó w 1959,' w s t ę p , t ł u ­ maczenie z nahualt, opracowanie i komentarze T. Milewski. T. M i l e w s k i , Panteistyczna religia Azteków, „Roczniki Filozoficzne T o w a r z y s t w a Naukowego K U L " , t. 5:19517 z. 3, s. 15-37; t e n ż e , Ziemia i niebo w poezji Azteków, „Lud", t. 50:1966, s. 297-320, t e n ż e , La comparaison des systèmes anthroponymique aztèques et indoeuropéens, , , O n o m á s t i c a " , t. 5:1<959 z. 1, s. 119-17& 4 5 Zob. np. Y . V . K n o r o z o w , New Date on the Study of written Maya Language, ,,Proceedings of the I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n i s t s " , t. 32:1956; t e n ż e , The Problem of the Study of the Maya Hierogliphic Writing, „American A n t i q u i t y " , t. 23:1958 n r 3; t e n ż e , La lengua de los textos jeroglíficos mayos, „ Congreso I n t e r n a c i o n a l de A m e r i c a n i s t a s " , t. 23:1952 n r 2. W M e k s y k u u k a z a ł o s i ę t a k ż e oddzielne o m ó w i e n i e metody p r a c y K n o r o z o w a , zob. J . B u r m a n; d, El asom­ broso metodo para leer la escritura Maya, „ R e v i s t a de l a U n i v e r s i d a d de Y u c a t a n " , t. 16:1961. 4 6 Zob. M . S. A 1 p e r o w i c z, Sowietskaja istoriografija stran Latinskoj riki, M o s k w a 1968, s. 17-78; A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Amerykanistyka w ostatnim dziesięcioleciu, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 11:1967, s. 447-460. Amieradziecka �D O R O B E K MEKSYKAŃSKIEJ A R C H E O L O G I I I E T N O G R A F I I a n a l y s i s of bibliographies c a n be a s o u r c e of i n t e r e s t i n g d a t a about history, lopment a n d directions of efforts i n a n y field of r e s e a r c h . 133 deve­ A m o n g the A m e r i c a n i s t i c bibliographies, the M e x i c a n ones a n d those c o n c e r n ­ ing M e x i c o -are most f u l l y e l a b o r a t e d by n o w . T h i s reflects the r o l e of M i d d l e - A m e ­ r i c a n p r e c o r t e s i a n 'cultures i n t h e d e v e l o p m e n t of the N e w W o r l d , a n d o n the other hand w i t n e s s e s the v i g o u r of the M e x i c a n center of s c h o l a r s h i p . I n nineteen-forties a n d fifties, M e x i c o h a s become the m a i n c e n t e r of A m e r i ­ can studies i n L a t i n A m e r i c a , w h i l e M e x i c a n a r c h e o l o g y a n d ethnography h a v e joined the i n t e r n a t i o n a l r e s e a r c h c o m m u n i t y w i t h a generous c o n t r i b u t i o n of facts, theories a n d methods. A huge a m o u n t of p u b l i c a t i o n s f o l l o w e d i n due course. In 1962, two great retrospective b i b l i o g r a p h i e s w e r e p u b l i s h e d to m e m o r i z e the 35th I n t e r n a t i o n a l C o n g r e s s of A m e r i c a n Studies. O n e of t h e m s u m s u p the almost 150 y e a r s of activities of the N a t i o n a l I n s t i t u t e for A n t r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) . T h e other one c o v e r s the w h o l e of w o r l d a r c h e o l o g i c a l a n d e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e on M i d d l e A m e r i c a a n d N o r t h ­ e r n M e x i c o f r o m 1©1,4 to 1860 T h e two b i b l i o g r a p h i e s disclose the m a i n lines of c o n c e r n of M e x i c a n a n d i n t e r n a t i o n a l A m e r i c a n s c h o l a r s h i p . T h e y also i l l u s t r a t e t h e M e x i c a n a p p r o a c h to .,anthropology" c o n c e i v e d as a study of m a n a n d h i s culture, a n d d e v i d e d into four basic d i s c i p l i n e s : p h y s i c a l anthropology, archeology, l i n g u i s t i c s a n d ^tonography. T h e native M e x i c a n ethnographic and archeological literature has originated f r o m guides a n d b r i e f descriptions of collections, p u b l i s h e d m o s t l y d u r i n g the 19th century. H o w e v e r , the r e a l development of r e s e a r c h started only after the r e v o ­ lution of 1910^1917, w h i c h brought about a r e a l i z a t i o n of t h e significance of t h e „ i n d i g e n u o u s problem", a n d a need of a p r o g r a m of i n t e g r a t i n g the I n d i a n p o p u ­ lation into t h e M e x i c a n n a t i o n a l c o m m u n i t y . T h u s a shift m u s t h a v e been m a d e f r o m p r e - C o l u m b i a n to c o n t e m p o r a r y e t h n o g r a p h y , a n d to studies o n processes of a c c u l t u r a t i o n . T h e leading centers of s c h o l a r s h i p h a v e b e e n e s t a b l i s h e d : t h e N a t i o ­ n a l I n s t i t u t e of A n t h r o p o l o g y a n d H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l d e A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) the P a n a m e r i c a n I n s t i t u t e of G e o g r a p h y ¡and H i s t o r y ( E l I n s t i t u t o P a n a m e r i c a n o d e G e o g r a f í a e H i s t o r i a ) , t h e N a t i o n a l I n s t i t u t e for I n d i g e n u o u s R e s e a r c h ( E l I n s t i t u t o N a c i o n a l I n d i g e n i s t a ) , the N a t i o n a l S c h o o l of A n t h r o p o l o g y and H i s t o r y ( E s c u e l a N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a ) ; t h e i r n u m e r o u s j o u r n a l s a n d series h a v e q u i c k l y w o n w o r l d r e n o w n . A r a t h e r big n u m b e r of M e x i c a n p u b l i c a t i o n s m e n t i o n e d i n both b i b l i o g r a p h i e s reflects a shift of m a i n centers of A m e r i c a n studies f r o m E u r o p e a n d t h e U S A to L a t i n A m e r i c a n metropolises. I t c a n be seen, h o w e v e r , that r e s e a r c h efforts a r e not u n i f o r m l y distributed. S o m e r e g i o n s of the c o u n t r y , l i k e Y u c a t a n o r A n a h u a c , h a v e great n u m b e r of studies devoted to t h e m , w h i l e other regions, l i k e N o r t h e r n M e x i c o , w h i c h a r e p e r h a p s less p r o m i s i n g of conspicuous a r c h e o l o g i c a l o r ethnog r a p h i c a l feats, focus less attention. I n c a n be hoped, h o w e v e r , that b a l a n c e w i l l be restored i n forseable future. 1 E l Instituto N a c i o n a l de A n t r o p o l o g i a e H i s t o r i a . S u c o n t r i b u c i ó n a l a b i b l i o grafia n a c i o n a l , I N A H , M é x i c o 1962', 342 p p ; I . B e r n a l , B i b l i o g r a f í a de A r q u e o l o g í a y E t n o g r a f i a . M e s o a m e r i c a y N o r t e de M é x i c o . 1514-11960, M e m o r i a s d e l I N A H , vol 7, 1962, 634 pp, 2 m a p s . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3c0cd5fff150af57321108bfe7452b.pdf 74d22eb3326e302473f36d714fce6a17 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3771 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Subject The topic of the resource pożywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3540 Title A name given to the resource Doroczne pieczywo obrzędowe północno-wschodniej Polski/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1961 t.15 z.1, s. 3-23 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki DOROCZNE PIECZYWO O B R Z Ę D O W E P Ó Ł N O C N O - W S C H O D N I E J POLSKI W obrzędowości świąt kościelnych związek l i t u r g i i i zwyczajów wywodzących się z p i e r w o t n y c h wierzeń ludowych jest najczęściej bardzo ścisły. Zwyczaje ludowe, pozbawione na przestrzeni wieków swych oryginalnych treści, w uroczystościach kościelnych pełnią rolę jednej z licznych f o r m — swoiście w p r a w ­ dzie pojętego — k u l t u świętych, czy też, rzadziej — samej istoty Boga. Zdarza się jednak, że związek między t y m i d w i e m a różnymi pod względem pocho­ dzenia w a r s t w a m i obrzędowymi jest p r a w i e l u b z u ­ pełnie luźny. O t a k i m właśnie związku imożna mówić w wypadku pieczenia tradycyjnych, ludowych ciast obrzędowych n a święta kościelne, szczególnie zaś ciast o formie figuralnej łub symfooliczno-wyobrażeniowej, które jeszcze do niedawna służyły zabiegom magicznym, n i e mieszczącym się w kręgu spraw bliskich kościołowi. Na terenie północno-wschodniej Polski ślady tego rodzaju pieczywa zachowały się w obrzędowości świąt: Nowego Roku, Trzech Króli i Zwiastowania N.M.P. W niektórych częściach południowo-wschod­ niego Podlasia na dzień 25 marca (Zwiastowanie N.M.P., prawosł. Błachowieszczynie) pieczono t z w . „busłowe łapy" (nazwa białoruska) łub „bocianie łapy". Na W a r m i i , Mazurach oraz n a terenie k u r p i o w ­ skiej Puszczy Zielonej n a N o w y R o k l u b (rzadziej) na Trzech Króli wypiekano t z w . „nowolatka" l u b „nowe l a t k a " (por. mapkę). Obrzędowe pieczywo noworoczne i na Trzech Króli oraz w y p i e k i n a Zwiastowanie N.M.P. — sta­ nowią główny przedmiot niniejszego opracowania. Obejmuje ono również pokrewne f o r m y tradycyjnych ciast, które występowały l u b jeszcze występują n a omawianym terenie. 0 pieczywie obrzędowym z terenów północnowschodniej Polski (Augustowskie, Podlasie, Warmia, Mazury oraz Kurpiowszczyzna) znajdują się w l i t e ­ raturze przedmiotu nieliczne ogólne w z m i a n k i . O d ­ noszą się one najczęściej d o obrzędowych chlebów weselnych. Jeżeli chodzi o omawiane rodzaje pieczy- I I . 1. Pieczywo „nowe latko", wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1957 r. M. Baldyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostro­ łęka. wa, t o piśmienne informacje istnieją wyłącznie n a temat noworocznych wypieków z Mazur i Kurpiów. Natrafia się n a n i e głównie w pracach Kolberga, Hoflera, Toeppena, Schnippela, Chętnika i Stelma­ chowskiej . W t e j sytuacji podstawą materiałową opracowania stały się w y n i k i badań terenowych . l 2 PIECZYWO N A N O W Y R O K I TRZECH KRÓLI, TEMATYKA I SYMBOLIKA POSZCZEGÓLNYCH F I G U R O R A Z I C H F U N K C J A OBRZĘDOWA Tematyka wypieków w poszczególnych rejonach badanego obszaru była mniej l u b bardziej złożona, nie zawsze jednoznaczna. Ulegała ona p e w n y m zmia­ nom w miarę zaniku samego* zwyczaju pieczenia ciast. To wszystko bardzo u t r u d n i a podanie wyczer­ pujących i n f o r m a c j i o zakresie tematycznym i zna­ czeniowym f o r m tego pieczywa. Można powiedzieć bez żadnych zastrzeżeń, że w każdym w y p a d k u p o ­ szczególne w y p i e k i przedstawiały l u b symbolizowały to, co istniało realnie w życiu Wsi i miało kiedyś j a k najbardziej określone, najczęściej materialne zna­ czenie. Por. O. Kolberg, Lud, Mazowsze, I V , 1880, szawa 1913, s. 136; tenże, Pożywienie Kurpiów, War­ s. 242; M . Höfler, Neujahrsgebäcke, Zeitschrift für szawa 1936, s. 56; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy österreichische Volkskunde, I X , 1903, s. 185—205; na Pomorzu, Toruń 1933, s. 74, 208. M. Toeppen, Aberglauben aus Masuren, Gdańsk Badania terenowe objęły ogółem 70 w s i n a 1867, s. 68—71; E. Schnippe!, Ausgewählte Kapitel terenie Kurpiowszczyzny, Mazur, W a r m i i i Podlasia. zur Volkskunde von Ost- u. Westpreussen, Beiträge Prowadziłem j e w latach 1955—1957, w ramach stałej zu einer vergleichenden Volkskunde, Gdańsk 1921, pracy w Zakładzie Etnografii I H K M P A N w War­ s. 28—83; A . Chętnik, Puszcza Kurpiowska, W a r szawie. 1 2 �„Nowe l a t k a " — tak kurpiowskie, mazurskie, j a k i warmińskie — przedstawiały zwierzęta hodowane w gospodarstwie. Najczęściej były to wyobrażenia krów, wołów, byków i cieląt ( i l . 1, 2, 5), koni, źrebiąt (il. 3, 4, 6, 7, 9, 13), rzadziej baranów, owiec i jag­ niąt ( i l . 10, 11, 12). Dosyć często występowały f i g u r y ptaków ( i l . 14, 17, 19, 22), j a k o ogólne wyobrażenie drobiu, gęsi, kaczek i k u r . Zupełnie wyjątkowo i t y l ­ ko na terenie Mazur zdarzało się przedstawienie świni (il. 15. 16). Wreszcie na Kurpiowszczyźnie popularna była figura przedstawiająca psa — stróża trzody, pomocnika pasterza (il. 11). 3 Zarówno n a terenie kurpiowskiej Puszczy Zielo­ nej, j a k i poza jej obrębem wypiekano przedstawie­ nia najbardziej znanych, bliskich zwierząt leśnych, Na podstawie wiadomości uzyskanych od infor­ matorów oraz własnej obserwacji udaje się ustalić następujące proporcje ilości poszczególnych figur wypiekanych n a święta przez jedną rodzinę: figur wyobrażających bydło — od 5 do 10, konie — od 3 do 6, drób — o d 1 do 5. 3 4 które nie wyginęły i nie należały do szkodników. Były to jelenie ( i l . 25, 26), sarny i kozły ( i l . 27, 30), zające ( i l . 28) i wiewiórki ( i l . 2 9 ) . N a Mazurach sporadycznie zdarzało się wyobrażenie węża oraz r y b y ( i l . 8). Wszystkie rodzaje f i g u r nazywano „nowymi l a t ­ k a m i " . Na K u r p i a c h używano niekiedy nazwy „stwo­ rzenia" l u b „stworzonka". Miały one również nazwy własne. Były więc „byśki", „cielocki", „kunie", „kun i k i " , „barony", „owce", „jegnioki", „kokosze", „guns k i " , „lelenie", „jelunki", „jeglacki", „kozy" i „zajunce". W k i l k u miejscach n a Kurpiowszczyźnie nazwy najbardziej popularnych t a m „byśków" i „kóz" uży­ wano jako określenia ogólne d l a wszystkich w y ­ pieków . 4 5 Na występowanie figury wyobrażającej wie­ wiórkę natrafiłem t y l k o w 4 wsiach: w Przystani i Wachu, pow. Ostrołęka, oraz w Idzbarku, pow. Ostróda, i Rudka, pow. Szczytno. Dotyczy w s i Tatary, Golanka, Kadzidło, St. Myszyniec, Charciabałda, Biełusny Lasek i Zdunek, pow. Ostrołęka. 4 5 �Pieczywo „nowe latko": II. 2. Wyobra­ żenie krowy, ciasto żytnie razowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Deptu­ ła, ur. 1922 r., w. Dęby, paw. Ostro­ łęka. II. 3. Wyobrażenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. Wł. Kolimas, ur. ok. 1890 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 4. Wyobra­ żenie konia, ciasto żytnie pytlowe, wys. 9 cm. Wyk. w 1953 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka, 11. 5. Wyobrażenie cielaka, ciasto pszen­ ne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 6. Wyobrażenie źrebięcia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark. II. 7. Wyobrażenie konia, cia­ sto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig, ur. 1874 r., w. Probark, pow. Mrągowo. Nazwa „nowe l a t k o " bezpośrednio dotyczyła j e d ­ nak tylko jednego określonego t y p u pieczywa. Był to albo krążek, n a którym znajdowały się przedsta­ wienia drobiu, gęsi, kaczek, k u r ( i i . 19) , albo też kilka, a czasami nawet kilkanaście wyobrażeń roz­ maitych zwierząt (np. krów, k o n i , baranów, jeleni, zajęcy, k u r , gąsek i psów), niekiedy razem z postacią pasterza, umieszczonych n a okręgu i w środku t a ­ kiego samego j a k poprzednio krążka (11, 20—23) . Wydaje się, że występujący w obydwu odmianach tej figury krążek nie stanowił jedynie elementu kon­ strukcyjnego — w celu połączenia obok siebie roz­ maitych figurek, lecz również miał znaczenie jako dawny symbol kręgu magicznego. Według wierzeń ludowych, krąg magiczny zabezpiecza przed wszelkim złem to, co zostanie wprowadzone w jego obręb . W obrębie krążka „nowego l a t k a " znajdowały się prawdopodobnie symbole życia i płodności — p t a k i Występowanie tej odmiany „nowego l a t k a " za­ notowałem w e wsiach: Charciabałda, Wach, Szwędrowy Most, Tatary, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, pow. Kolno oraz n a Mazurach w Probarku, pow. Mrągowo. Por. Wł. Kolago, Konkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", 1949, nr 5, s. 158 (ryc. 3). Odmiana powszechnie znana na K u r p i a c h . Na Mazurach stwierdzono j e j występowanie w e wsiach: Pogubię. Wiartel, Szczechy Wielkie, pow. Pisz, Piasutno, Budka, pow. Szczytno, i w Probarku, pow. Mrągowo. Znana również we wsi Kaimbonro, pow. Olsztyn, na W a r m i i . Por. K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, ,Kraków 1934. Por. S. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Polsce", t. I I I , s. 292—294; K. Moszyński, op. cit. s. 543, 547—548, 556—557, 561, 570—574. 6 7 8 7 8 9 8 9 �lub na pewno bardziej konkretne i aktualne symbole płodności drobiu, zwierząt domowych, względnie n a ­ wet leśnych. Tematy poszczególnych f o r m „nowego l a t k a " łą­ czą to pieczywo z hodowlą, w p e w n y m stopniu rów- nież z łowiectwem, względnie t y l k o zainteresowaniem niektórymi zwierzętami leśnymi, oraz na Mazurach — z rybołówstwem. Nie spotyka się natomiast tematów związanych z i n n y m i , równie ważnymi dziedzinami gospodarki, j a k rolnictwo czy pszczelarstwo . W y - W obecnym stanie badań n a d noworocznym pieczywem obrzędowym trudno jest wytłumaczyć przyczyny, d l a których poszczególne jego f o r m y t a k ściśle, a niekiedy wyłącznie wiążą się ze sprawami hodowli. Być może miało n a to wpływ przypadające na okres zimy wzmożenie zainteresowania t y m i spra- 10 • S I0 �Pieczywo „nowe latko": U. 8. Wyobrażenie węża — dł. 4 cm i ryby — dł. 7 cm. ciasto pszenne. Wyk. w 1956 r. A. Czastrzau, ur. 1872 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 9. Wyobrażenie jeźdźca na koniu, ciasto żytnie razowe, wys. 11 cm. Wyk. w 1956 r. przez zięcia M. Deptuły z Dę­ bów, pow. Ostrołęka. II. 10. Wyobrażenie barana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. ok. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. II. 11. Ciasto pszenno-żytnie pytlowe: 1 — wyobrażenie psa, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. W. Jermacz, ur. ok. 1925 r., w. Kozioł, pow. Kolno. 2 —' wyobrażenie barana. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 12. Wyobrażenie ba­ rana, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 6 cm. Wyk. w 1956 r. R. Forbiś. ur. 1886 r., w. Oborczyska. pow. Przasnysz. II. 13. Wyobrażenie jeźdźca na koniu: 1 (z prawej) — pieczywo „kozy prostyńskie". ciasto pszenne. Wyk. w 1958 r., Fr. Brzezińska, ur. 1894 r., Ostrów Ma­ zowiecka. 2 (z lewej) — pieczywo „nowe latko", ciasto żytnie razowe, wys. 10 cm. Wyk. M. Deptuła, w. Dęby. pow. Ostro­ łęka. stępujące sporadycznie n a terenie Mazur wyobrażenie jabłoni, tzw. „jabłonka" ( i l . 18), stanowi jedyny przy­ kład powiązania pieczywa nie z życiem zwierząt, lecz z wegetacją, i t o raczej t y l k o drzew owocowych . Odrębną grupę stanowią tematy łączące się z ży­ ciem rodzinnym. Należą do nich występujące poza granicami kurpiowskiej Puszczy Zielonej wypiekiwyobrażenia: postaci mężczyzny — nazwa gwarowa „kawaler", kobiety — n.g. „panna", dziecka w be­ ciku — n.g. „dzieciok", „lalka", pierścionków ślub­ nych —• n.g. „pierścionek", wszystkie symbolizujące ożenek, następnie wyobrażenia monet, j a k o symbole powodzenia w życiu, wreszcie przedstawienia trupiej głowy, krzyża, drabiny — oznaczające śmierć (il. 31) . W wierzeniach ludowych zarówno Nowy Rok j a k i dzień Trzech K r ó l i uznane były za święta w i e l ­ kiej wagi. Rozpoczynały one n o w y okres wysiłków człowieka w walce z trudnościami bytu. W tych dniach wzmagały się pragnienia uczynienia jutra lżejszym, bardziej pomyślnym. Na obrzędowość świąt otwierających r o k składała się w i e l k a liczba zabie­ gów magicznych, których głównym celem było od­ działywanie na konkretne dziedziny życia, aby uczynić wami w związku z przerwą w pracach rolnych. Obrzędowość Nowego Roku i Trzech Króli, jako świąt zimowych, siłą rzeczy dotyczyła spraw hodo­ wlanych, które w t y m czasie były szczególnie aktualne. Na pieczywo o nazwie „jabłonka", wyobrażają­ ce desygnat tej nazwy, n i e udało m i się natrafić w czasie badań terenowych. Jednak o jego występo­ waniu wspominają: M . Hofler, op. cit., s. 190; B. Stel­ machowska, op. cit., s. 71. Informatorzy: F. Pacia, w . Piasutno, pow. Szczytno, E. Senff, w . Jankowice, pow. Ostróda, M. Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz i i n . n 11 12 13 12 Niegdyś również w samym Kościele święto Trzech Króli miało bez porównania większe znacze­ nie aniżeli dzisiaj. Por. Encyklopedia Kościelna, pg Teologicznej Encyklopedii Wetzera i Weltego, War­ szawa 1907, t. X X X I X , s. 239—241. 13 �ie bardziej pomyślnym, ono będzie. względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj roli pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na W a r m i i i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . II. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra- w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem lufo świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom tym towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. ls W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ 16 na liczba wypieków i idh form nie była bez znacze­ nia, jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W w y p a d k u właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż fodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, i l e n a t y m kołósku, t o taki bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko j a k b y kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały n a d ­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a n a n i m ptoski. Na t s y n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] n a szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozafoazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe latko", należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kieree" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały lufo wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. Krupa, w . Wiartel, L. Faleński, w . Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . Kamfoorno, pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. Wolićki, w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h t a k dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) —• określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczećhy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. c i t , s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 17 18 19 20 14 15 16 8 21 22 23 24 17 18 19 20 21 22 23 24 �je bardziej ono będzie. pomyślnym, względnie wróżenie, jakie Odtworzenie dzisiaj r o l i pieczywa w obrzędowości noworocznej jest bardzo trudne. Zebrane informacje z terenu pozwalają co najwyżej mówić o funkcji ciasta w okresie, w którym zwyczaj pieczenia gO' sta­ nowił jeszcze zjawisko żywe. W takiej postaci na Warmii i Mazurach zwyczaj t e n występował w d r u ­ giej połowie X I X w., na terenie kurpiowskiej Puszczy Zielonej jeszcze w końcu X I X w . 11. 14. Pieczywo „nowe latko": 1 (z lewej) — wyobra­ żenie kaczki, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1956 r. xxx, ur. ok. 1925 r., w. Probark, pow. Mrą­ gowo. 2 (z prawej) — wyobrażenie kury, ciasto pszen­ ne. Wyk. w 1955 r. F. Pacia, ur. 1872 r., w. Piastuno, pow. Szczytno. 1 4 Lepienie i pieczenie ciast odbywało się uroczyście w wieczór w i g i l i j n y przed N o w y m Rokiem l u b świę­ tem Trzech Króli. Czynnościom t y m towarzyszył nastrój powagi. Do ławy l u b stołu z przygotowanym ciastem zasiadała nieraz cała rodzina. Główna rola w lepieniu przypadała mężczyznom . Wszystko to świadczy niewątpliwie o przywiązywaniu dużego zna­ czenia do tych praktyk. l5 W omawianym okresie lepiono w y p i e k i z dość znacznej ilości ciasta . Można przypuszczać, że ogól­ na liczba wypieków i i c h f o r m nie była bez znacze­ nia jeżeli chodzi o magiczną skuteczność tych p r a k ­ tyk. W wypadku właściwego „nowego l a t k a " , nie ulega żadnej wątpliwości, iż rodzaj i ilość umieszczo­ nych na krążku wyobrażeń miały decydować w n a d ­ chodzącym roku o rozmiarach przychówku koni, bydła, drobiu. „[...] co ukscyli to postazili na t y m kołósku, ile na t y m kołósku, to t a k i bandzie psychówek w n o w y m r o k u . " „[...] ciasto t a k wydłobili, gniazdko jakby kukułków, w środku ustazili kokosz i dookoła kuń, krowa, cielok, łowca, jegnioki, świnia, prosięta, j a k i psychówek chcieli mieć." 16 17 18 Część spośród wypieków, względnie tylko właściwe „nowe latko", starannie przechowywano n a cały nad­ chodzący rok. Na Mazurach chowano je n a piecu l u b w szafce . Na K u r p i a c h „nowe l a t k a " wieszano w izbie u pułapu. „Na obazanek kacecka, k u r k a psylepsiona i na śnurku uziesona nad stołem." „Robili kołecko, a na n i m ptoski. Na tsy n i t k i wiesali u p u ­ łapu i palicem l u b chlubką [gałązką] rusył, zeby się krązało." „[...] na szczecinki sie nakładało, to sie bujały j e k grochy, to i byśki i n o w e l a t k i . " 21 22 23 24 Po upieczeniu figur dzieci otrzymywały je do za­ bawy i zjedzenia. „W w i g i l i j o Nowego Roku to dzieci baziły sie n i m i , j e k sie pozabazili to pogryźli, dziecko sie długo nie nabazi." „Dzieci wiązali kunie n a n i t k i , bawili się, a potem pożarli [...]" . Nie jest w y k l u ­ czone, że obdarowywaniu dzieci t y m i w y p i e k a m i przyświecały również jakieś magiczne cele. „Wszyst­ kiego stworzeństwa nagnietli i każde z dzieci musiało to spróbować, połamali i każdemu w gembe, żeby każdy musiał zjeść." Być może chodziło t u o zabez­ pieczenie pieczywa przed zbezczeszczeniem. Najbliższe otoczenie miejsca, w którym wieszano „nowe l a t k o " , należało w izbie do uprzywilejowanych. Tutaj nie rozkładano się z żadną pracą. Był to ozdo­ biony w y c i n a n k a m i kąt w izbie między o k n a m i , w którym stał stół z pasyjką wśród bukietów pa­ pierowych kwiatów. Nad stołem zwisał z pułapu ozdobny „kierec" — nanizane n a rozpięte n i t k i słom­ k i i grochy. W jego sąsiedztwie zatykano za belki u powały l u b wieszano n a ścianach palmę w i e l k a ­ nocną, „marcinkę" — rózgę poświęconą, którą pa­ sterz przypędzał ostatni raz w r o k u bydło z pastwiska, Informatorzy: A. K r u p a , w . Wiartel, L. Faleński, w. Pogubię Średnie, pow. Pisz, W. Grądzki, w. Rudka, K. Olas, w. Piasutno, pow. Szczytno, M. Laszig, w . Probark, pow. Mrągowo, P. Rudzieński i K. Tofel (ur. 1863), w . K a m b o m o , pow. Olsztyn, M. Strzemienna, w. Wykrot, St. Pokornicki, w . Przeczniak, Gwiazda, w . Wolkowe, I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka, A. W o l i c k i , w . Łączki, pow. Kolno. Na podstawie wiadomości zebranych na K u r piowszczyźnie. Sądząc z faktu, że lepienie figurek „nowego l a t k a " znają starcy z terenów Mazur, można przypuszczać, że zwyczaj ten był powszechny na całym terenie występowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Trudno dokładnie ustalić, j a k i e ilości mąki zużywano na w y p i e k i . Samych zaś wypieków spo­ rządzano zazwyczaj kilkadziesiąt (ok. 20—30 sztuk). Było i c h tak dużo, że zapełniały powierzchnię stołu, a zebrane razem wypełniały „trafne sito" (duże sito) — określenie T. K u t y ze w s i Parciaki, pow. Przasnysz. M . Strzemienna (ur. 1867), w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. M . Laszig (ur. 1873), w. Probark, pow. Mrągowo. F. Redyk (ur. 1885), w . Szczechy Wielkie, pow. Pisz, i A. Kłos (ur. 1876), w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. A. Czastrzau (ur. 1870), w . Idzbark, pow. Ostróda. Na podstawie wiadomości ze w s i Rudka, pow. Szczytno, i Rostki, pow. Pisz. Por. B. Stelmachow­ ska, op. cit., s. 71. I . Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka. A. Kłos, w . Przystań, pow. Maków Mazowiecki. M . Strzemienna, w . W y k r o t , pow. Ostrołęka. 19 20 14 15 16 8 17 18 19 20 21 22 23 24 �11. 15. Pieczywo noworoczne z okolic Niedzicy, wyobrażenie świni (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 35). II. 16. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie świni, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Laszig. ur. 1874 r„ w. Probark, pow. Mrągowo. oraz „zianusek" przeciw p i o r u n o m . Umieszczanie obrzędowego pieczywa wśród tych poświęcanych przedmiotów — świadczy o dużym jego znaczeniu. Sam fakt istnienia w domu „nowego l a t k a " miał dodatnio wpływać na rezultaty w hodowli zwierząt na przestrzeni całego roku. Niezależnie jednak od te­ go przekonania często uciekano się bezpośrednio do pomocy pieczywa. Rozmoczone w wodzie podawano krowom, które miały się cielić, k o t n y m owcom, czy też kurom w okresie niesienia j a j . „Jek się k r o w a cieliła, albo kokos niosła, to rozmocyli i d a l i zeby iatowała." „Robzili k r o w y , j e l o n k i , jeglacki i dawa­ li krowom, coby miały dobre cielocki." „Moja m a t ­ ka piekła z ciasta k r o w y , kokoski, dali kokoszom, wmoczyli do picia k r o w o m . Krzyżaki r o b i l i z ciasta i owcom dali pożreć [,..]" . dziej pierwotną warstwę funkcji zwyczaju pieczenia „nowych latek", jaką udaje się odtworzyć na pod­ stawie istniejących danych . Funkcja ta jest u c h w y t n a na całym obszarze w y ­ stępowania obrzędowego pieczywa noworocznego. Na północo-zachód o d terenów kurpiowskiej Puszczy Zielonej ulega ona poszerzeniu o ważną rolę wróżb noworocznych, na podstawie wypieków o tematyce związanej z życiem rodzinnym. „Robzili z ciasta s i g i e l k i , psieniądze, śimerć, psierścienie- i pod garnki kładli, to dziewcoki i chłopoki wróżyli sobzie. Potem pojedli j e i pokój." „Na Nowy Rok nowelatka piekli, to koza, to baranek leżał, to i lalek narobzili. To w w i l i je robzili, a j e k był ten dzień, to nakładli na stół, u k r y l i płachtą. Dziewcyny i chłopoki wyprosili i potym zgadywali to był t a k i śniech i zart [...]"**. Magiczne praktyki, zabezpieczające zwierzęta przed niepłodnością, stanowią hodowane tę najbar- Na W a r m i i i Mazurach już w osiemdziesiątych l a ­ tach X I X w., a na terenie kurpiowskiej Puszczy Zie- Na podstawie obserwacji przeprowadzonej w e wsiach: Wach, Charciabałda, Wolkowe, Cięck, Szafrariki, Dylewo, Tatary, Kadzidło, pow. Ostrołęka, Serafin, Łyse, Turośl, Zalas, Łączki, pow. Kolno. M . Laszig (ur. 1873), w . Probark, pow. Pisz. L. Piechotka (ur. 1870), w . Machory, pow. Mrą­ gowo, zam. w. Rozogi, pow. Szczytno. E. Senff (ur. 1881), w . Jankowice, pow. Ostróda. Na terenie Kurpiowszczyzny nie udało m i się n a ­ trafić na tak wyraźne określenia magicznego prze­ znaczenia wypieków „nowych latek". Oto niektóre z zanotowanych n a K u r p i a c h wypowiedzi, dotyczące tej kwestii: „Moczono ten w y p i e k i dawano bydłu, żeby Pan Jezus dał i m [bydłu] zdrozie [zdrowie]". (M. Deptuła, w . Dęby, pow. Ostrołęka). „Jek tsy lata wyzisi [będzie wisiało u pułapu w izbie] to lekar- stwo. A l e do cego nie ziem". (Gwiazda, ur. 1870, w. Wolkowe, pow. Ostrołęka). Fakt, że wśród wypieków „nowych latek" spo­ tyka się wyobrażenia pewnych zwierząt dzikich (np. węża, jelenia, zająca), które w wierzeniach ludowych występują j a k o istoty o mocach nadprzyrodzonych względnie symbole spraw na tory bardziej ogólnej, nie związanych z hodowlą — pozwala domyślać się, że niegdyś pieczywo to pełniło inną funkcję; nie jest wykluczone, że wiązało się z pewnego rodzaju k u l ­ tem tych zwierząt. Sigielki — figielki, w t y m w y p a d k u figurki o „zabawnym" wyglądzie, śmieszne, niepoważne. W. Grądzki, w . Rudka, pow. Szczytno. M . Sobierajska, w . B a r t n i k i , pow. Przasnysz. 25 26 27 2S 25 26 27 28 29 r 30 31 29 30 31 32 .9 �lonej w początkach X X w . nie przypisywano pieczy­ w u właściwości magicznych. Jeśli zdarzało się, że wypiekano „nowe l a t k a " , to wyłącznie d l a tradycji, najwyżej z myślą o dzieciach, d l a których zabawa figurkami i i c h jedzenie stanowiło wielką, świątecz­ ną atrakcję . W tej postaci zwyczaj przetrwał spo­ radycznie na W a r m i i i Mazurach do końca X I X w., a na Kurpiowszczyźnie nawet do I I w o j n y świa­ towej . 33 34 Po wojnie w k i l k u wsiach kurpiowskich zaczęto wypiekać „nowe l a t k a " na konkursy i wystawy sztuki ludowej. Dzisiaj d l a potrzeb C P L i A wyrobem tych wypieków zajmuje się rodzina Konopków z T a t a r . 35 nia. W niektórych miejscach, głównie zaś we wschod­ nich rejonach Kurpiowszczyzny, kiedy zanikło już pieczenie „ nowych latek", nazwę i c h przejęły „fa­ fernuchy" . „Na N o w y Rok to ciastecka do pocęstow a n i a robio, ale nie t a m jakieś konie gnioto. Brełka ciasta jest rozkulana n a t a k i wołecek i wtencas ten wołecek był cienty nozyckami [nożycami do strzy­ żenia owiec] i wychodziły krzyżowe, kwadracikowe, w rodzie kostki c u k r u nowólatka, albo fafernuchy — niały one d w a imiona. To było na przyjęcie." 3S 39 „ K O Z Y PROSTYŃSKIE" — ODPUSTOWE PIECZYWO Z TERENÓW P O D L A S I A , A N A L O G I E Z „NOWYMI L A T K A M I " W ZAKRESIE T E M A T Y K I FORM Warto wspomnieć, że na o m a w i a n y m terenie nie­ zależnie od „nowych l a t e k " pieczono na Nowy Rok tzw. „fafernuchy" — niewielkie, o kształcie romboidal­ n y m w y p i e k i z ciasta doprawionego niekiedy miodem, t a r t y m pasternakiem l u b marchwią oraz pieprzem (il. 33). „Fafernuchy", chociaż w mniejszym stopniu niż „nowe l a t k a " , służyły początkowo również pew­ n y m magicznym c e l o m . Proces zaniku magicznych funkcji tych dwóch rodzajów pieczywa przebiegał równolegle. W w i e l u jednak wsiach pieczenie „fafernuchów" utrzymało się dłużej, aniżeli „nowych l a t e k " . „Fafernuchy". dzięki wyszukanemu smako­ w i oraz prostemu sposobowi w y r o b u , przetrwały jako jedna z tradycyjnych atrakcji świątecznego pożywie- Wydaje się, że tradycyjnie związane z Podlasiem, sprzedawane na odpustach i j a r m a r k a c h tzw. „kozy prostyńskie" stanowią na t y m terenie pieczywo analogiczne do „nowych latek". Tematyka tego pie­ czywa pod wpływem czynników w y b i t n i e komercjal­ nych uległa wyraźnej standaryzacji. Nie dostrzega się wśród „kóz prostyńskich" takiej n p . rozmaitości tematów, j a k a występuje w „nowych l a t k a c h " . Po­ dobnie jednak j a k noworoczne ciasto obrzędowe z Mazur czy Kurpiowszczyzny, w y p i e k i podlaskie to przedstawienia zwierząt, koni, baranów, psów, kóz, jeleni (il. 34—39). Wskazuje n a to cały szereg wypowiedzi i n f o r ­ matorów zarówno z terenów Kurpiowszczyzny j a k i Mazur. W j e d n y m t y l k o w y p a d k u spotkałem się z wyraźnie p o g a r d l i w y m (jeśli t a k można powiedzieć) stosunkiem do atrakcyjności tego zwyczaju. „Nose grudki [dziadkowie] to se madrowali [gnietli] nowelatka. A m y to na N o w y . Rok ciasta napsiekli fein, wódki sie napsili, kiełbasy nawazyli, bo t y m i wypsiek a m i t o b y sie nie najad." (F. Kozicki, ur. 1885, w. Kipary, pow. Szczytno). Dotyczy w s i : Charciabałda, Zdunek, Biełusny Lasek, Brzozowy Kąt, Wach, Piasutno, Siarczą Łąka, Szafarnia, Tatary, pow. Ostrołęka. Por. Wł. Kolago, op. c i t , s. 156—159; K. Piet­ kiewicz, Sztuka ludowa na Mazowszu, 1958, s. 58. Uważano np„ że groch dobrze obrodzi jeśli się napiecze „fafernuchów" (wg M . Golanek, u r . 1890, w. Borkowo, pow. Kolno). Na Nowy Rok w kościele rzucano z chóru „fafernuchami", żeby się szczęściło (wg F. Komosy, ur. 1870, Baranowo, pow. Maków Mazowiecki). Na podstawie wiadomości zebranych w e wsiach: J u r k i , Dobrylas, Gawrychy, Zbójna, Dębniki, pow. Łomża, Cieciory, Turośl, Kozioł, pow. Kolno. Jw. T. Nasiadka (ur. 1876), w . Dębniki, pow. Łomża. Nazwa „kozy prostyńskie" pojawiła się w cią­ gu ostatnich kilkunastu l a t w literaturze przedmiotu. Sami twórcy oraz kupujący te w y p i e k i używają nazwy „kozy". Nazwą „koza", „kozy" — oznacza się często w gwarze rozmaite przedmioty, niekoniecznie przypominające l u b mające jakiś związek z właści­ w y m desygnatem tej nazwy. Używane są te nazwy najczęściej w sensie pejoratywnym. Poza t y m nazwa „koza", „kozy" — to w miejscowej gwarze sarna, sarny. 36 37 33 34 35 36 10 40 37 38 39 40 �11. 17. Pieczywo „nowe latko", wyobrażenie kury w gnieździe wysiadującej kurczęta, ciasto pszenne, wys. 3 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 1875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 18. Pieczywo noworocz­ ne „jabłonka", z okolic Nidzicy (wg: M. Hofler, op. cit, tabl. VI, 1). II. 19. „Nowe latko", na kręgu wy­ obrażenia drobiu, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, średn. 8 cm. Wyk. w 1955 r. W. Olender, ur. 1898 r., w. Charciabałda, pow. Ostrołęka. II. 20. „Nowe lat­ ko", figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu, ciasto żytnie, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 21. „Nowe lat­ ko", na kręgu wyobrażenia (od lewej ku prawej): krowy, zająca, pasterza, konia i barana, w środku kura z jajem na grzbiecie, ciasto pszenno-żytnie py­ tlowe, średn. 9,5 cm. Wyk. w 1957 r. M. Bałdyga, ur. 1885 r., w. Wach, pow. Ostrołęka. „Kozy prostyńskie" od kilkudziesięciu lat w y r a ­ biane są wyłącznie w Ostrowi M a z o w i e c k i e j . Dla wielu rodzin, rekrutujących się z najbiedniejszej warstwy mieszkańców miasta, wyrób „kóz" jest jed­ nym z sezonowych zajęć z a r o b k o w y c h . Jeszcze na początku X X w . „kozy" piekła na sprzedaż ludność zamieszkująca wsie n a d Bugiem (por. mapkę). Pie­ czywo to pochodzeniem s w y m ściśle związane jest więc ze środowiskiem w i e j s k i m i najprawdopodobniej w t y m środowisku spełniało w jakimś czasie rolę ciasta obrzędowego, służącego magicznym p r a k t y k o m hodowlanym. W czasie badań terenowych nie udało się jednak natrafić na występowanie tradycji używa­ nia omawianego pieczywa do tych celów. 41 42 Centrum sprzedaży „kóz" stała się Prostynia, wieś parafialna, położona nie opodal Ostrowi Mazowiec­ kiej, słynąca n a okolicę z niezwykle l u d n y c h od­ pustów w d n i u św. Trójcy . 43 41 Powstanie i rozwój produkcji pieczywa „kozy prostyńskie" przypada w t y m mieście na pierwsze lata po I wojnie światowej. Na podstawie wiadomości od informatorów zam. w Ostrowi Mazowieckiej: Fr. Brzezińskiej, ur. 1894, E. Zalewskiej, ur. 1893, Z. Skrzecz, ur. 1898, M . Lipskiej, ur. 1899, St. I w a ­ nowskiej, ur. 1896 i informatorów z Prostyni: St. Książka, ur. 1877, F. Sobótko, ur. 1898, M . Wysogrodzkiej, ur. 1882. W Ostrowi Mazowieckiej wyrobem „kóz" zaj­ mują się prawie wszystkie rodziny zamieszkałe w n a j ­ biedniejszej dzielnicy miasta, w pobliżu ulic Małkińskiej i Kacpurslkiej. Ostrów Mazowiecka jest miastem 0 dużych tradycjach handlarsko-janmarcznych. Od­ bywało się t u 6 jarmarków rocznie. Por. Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1886, s. 696. Prostyń należy do miejscowości słynących c u ­ dami. Pierwsze cudowne uzdrowienia datują się w miejscowym kościele już o d 1511 r. Por. B. T u r ­ ski, Pamiątka z Prostyni, Siedlce 1932, s. 16—42; Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego, 1888, s. 63. W samej Prostyni nie pieczono „kóz". Ludność w tej wsi zajmowała się i zajmuje r o l n i c t w e m oraz hodowlą. „W Prostyni to same gospodarze, to i m sie nie opłaci robić." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Wielu mieszkańców Prostyni nawet nie orientuje się j a k wyrabiane są „kozy". „Mozę oni jakieś masynki majo 1 nimi robio te kozy ..." (Cz. Rostek, ur. 1918, Pro­ stynia). 2 o 42 43 21 �Pieczywo „nowe latko". II. 22. Na kręgu wyobrażenia: krowy, konia, źrebaka i krowy, w środku kura na gnieździe z kurczętami, ciasto żytnie pytlowe, średn. 13 cm. Wyk. w 1956 r. M. Deptuła, ur. 1887 r., w. Dę­ by, pow. Ostrołęka. II. 23. Figura pasterza otoczona wyobrażeniami drobiu (kogutów, kur, gęsi), ciasto żytnie pytlowe, wys. 7 cm. Wyk. w 1958 r. M. Ko­ nopka, w. Tatary, pow. Ostrołęka. II. 24. Wyobraże­ nie jelenia (wg: K. Moszyński, „Kultura ludowa Sło­ wian", cz. 2, z. 2, Kraków 1939, s. 837). Ił. 25. Wy­ obrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 7,5 cm. Wyk. w 1955 r. F. Scibek, ur. 1876 r., w. Zdu­ nek, pow. Ostrołęka. U. 26. Wyobrażenie jelenia, ciasto pszenno-żytnie pytlowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1958 r. M. Konopka, w. Tatary. �Sprzedaż „kóz" w t r a d y c j i odpustów n a św. Trój­ cę w Prostyni zajmuje ważne miejsce. Wokół zwy­ czaju zrodziła się nawet legenda. Jest ona żywa do dzisiaj wśród zjeżdżających n a odpusty handlarzy i samych mieszkańców w s i . „Pod Ostrołęką, Łomżą to się sprzeda pięćdziesiąt, sto, a w Prostyni t o od­ pust z samych kozów, bo t o dlatego, że św. Trójca na k o z i e do Prostyni p r z y j e c h a l i . " „[...] że to Matka Boska-Swięta Trójca na kozie się objawiła i to jest pamiątka obchodzona co r o k u . " „Ktoś przyjechał n a kozie, p r a w d a to Trójca psez B u g psyjechała i o d tego te kozy pozbadli." „Powiadają, ze kiedyś jakiś jeleń płynął Bugiem i wyratował Świętą Trójcę, która wpadła do wody." „To kiedyś Święta Trójca psejezdzała n a oślicy t a k i e j , woda była olbrzymia w Prostyni i o n i śli i woda się rozstępowała i j a k psechodzili to nazat nachodziła, to był cud, to ludzie sie wzięli n a tę pamiątkę robić kozy w podobiźnie tej oślicy." 44 45 4 6 47 48 4 9 50 Nie ulega wątpliwości, że pierwotnie legenda do­ tyczyła wyłącznie powstania w Prostyni kościoła . Z czasem uzupełniono ją osobnym wątkiem o pie­ czywie. Do połączenia faktów nie mających ze sobą bezpośredniego związku doszło prawdopodobnie d l a ­ tego, że zachodziła zbieżność między m o t y w e m o je­ leniu występującym w historii uratowania znajdują­ cej się w miejscowym kościele, słynącej cudami figury — a przedstawieniami tego zwierzęcia wśród form sprzedawanych wypieków n a odbywającym się co roku odpuście w Prostyni. 11 „Koza", w t y m w y p a d k u sarna — jedna z tych, które wyratowały rzeźbę św. Trójcy porwaną przez prąd Bugu; por. dalsze wypowiedzi. A n n a Dębek, u r . 1901, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, ur. 1896, Ostrów Mazowiecka. Z. Skrzecz, ur. 1898, Ostrów Mazowiecka. ChłodoWski, u r . 1879, Prostyń, pow. Ostrów Maz. W ludowej interpretacji p r a w d Kościoła można spotkać się z określeniem trudnej do zrozumienia istoty Trójcy Świętej j a k o Świętej Rodziny. W re­ zultacie często Świętą Rodzinę, względnie Chrystusa, Matkę Boską i Boga Ojca, nazywa się Trójcą Świętą. Na Kurpiowszczyźnie (we wsiach Łyse, L i p n i k i , Zalas, pow. Ostrołęka.) występujące t a m kapliczki z rzeźbami przedstawiającymi wniebowstąpienie Matki Boskiej nazywane są Świętymi Trójcami. F. Brzeziński, u r . 1894, Ostrów Mazowiecka. Legendy podobne do przedstawionych wyżej spotyka się dosyć często na terenie Polski. Tłumaczą one zawsze powstanie w d a n y m miejscu kościoła. Trudno wyjaśnić, dlaczego na Mazurach i K u r ­ piowszczyźnie utrzymywała się t a k długo magia hodowlana, jako obrzędowa funkcja omawianego pie­ czywa, a jednocześnie n a terenie Podlasia nastąpił tak wcześnie jej zanik. Mogło na t o wpłynąć szereg czynników, np. szczególnie duże znaczenie hodowli bydła na K u r p i a c h i Mazurach, utrzymywanie się na Kurpiowszczyźnie —• społecznie i gospodarczo izolowanej — bardzo w i e l u tradycyjnych wierzeń, zwyczajów itp„ a znów n a Podlasiu słabe przywiąza­ nie osadników dawnej szlachty zaściankowej d o wszelkich t r a d y c j i k u l t u r y ludowej. Na podstawie wiadomości uzyskanych od Daniłko Mazaruka (ur. ok. 1880), w . Plutycze, Pawła Szewczuka (ur. 1879), w . Husaki, Tatiany Dąbrow­ skiej (ur. 1892), w . Chraboły, pow. Bielsk Podlaski. 44 Do powstania takiej właśnie w e r s j i legendy mogło dojść jednak przede wszystkim dlatego, że sprzedaż „kóz" na odpustach w Prostyni miała już swoją od­ ległą tradycję. Proces zaniku magicznych funkcji zwyczaju pieczenia figur, zwanych „kozami", musiał zatem nastąpić n a Podlasiu znacznie wcześniej niż zarzucenie pieczenia „nowych l a t e k " jako ciasta obrzędowego na Kurpiowszczyźnie czy M a z u r a c h . 52 P I E C Z Y W O N A Z W I A S T O W A N I E N.M.P. — „BUSŁOWE Ł A P Y " , T E M A T Y K A I F U N K C J A OBRZĘDOWA W Y P I E K Ó W Występowanie zwyczaju pieczenia „busłowych łap" udało się zanotować w k i l k u wsiach powiatu Bielsk Podlaski (por. mapkę). We wsiach tych wypiekano „busłowe łapy" do końca X I X w., niekiedy, t y l k o sporadycznie, jeszcze do I w o j n y światowej . Pamięć o t y m zwyczaju jest już dzisiaj nikła i zebranie w y ­ czerpujących danych napotyka znaczne trudności. Pogarsza sytuację brak j a k i c h k o l w i e k wzmianek o „'busłowych łapach" w literaturze przedmiotu. 53 Podstawową i zarazem właściwą formą pieczywa było wyobrażenie pięciopalczastej łapy bociana, o rozstawionych pazurach ( i l . 42). Zdarzały się poza II. 27. Pieczywo „nowe latko", wyobraże­ nie sarny, ciasto żytnie razowe, wys. 8 cm. Wyk. w 1953 r. Wl. Kolimas, w. Wach, pow. Ostrołęka. 45 46 47 48 49 50 51 52 i 53 13 �II. 28. Pieczywo dyga, w. Wach, „nowe latko", wyobrażenie zająca, ciasto pow. Ostrołęka. pszenno-żytnie pytlowe, wys. 5,5 cm. Wyk. M . Bał- t y m formy wyobrażające narzędzia rolnicze, stosun­ kowo najczęściej brony (11. 43—44) i znacznie rzadziej sierpy oraz pługi l u b sochy . Jak wyglądały te ostatnie w y p i e k i , nie udało się ustalić. Ciasto przygotowywano w wilię Zwiastowania N.M.P. Lepieniem i pieczeniem zajmowały się wyłącz­ nie kobiety. W y p i e k i dawano do zjedzenia dzieciom. Było jednak w zwyczaju, że przedtem właściwe „busłowe łapy" pokazywano bocianowi, który zdążył przylecieć na Zwiastowanie. Dzieci wynosiły pieczy­ wo na podwórze i tutaj oczekiwały pojawienia się bociana. Kiedy n a d obejściem ukazał się ptak, wzno­ siły one w jego k i e r u n k u w y p i e k i , wołając „busoł, busoł, busoł..." Zdarzało się, że dorośli nieoficjalnie asystowali przy czynności powitania przez dzieci bo­ ciana. „Jak u j r z y bociana i pokacza się po ziemi, to nie będzie siereśnia [kręgosłup] przy sierpie bo- leć." „Jak siedzi, a bocian leci, to trzeba wstać i podlecieć, to n i e będzie ciężki." Zwiastowanie w ludowych wierzeniach n a Podlasiu (szczególnie wśród ludności prawosławnej pochodze­ nia białoruskiego) uznawane było n i e t y l e jako uroczystość święcenia, zgodnie z tradycją ewangelicz­ ną, nawiedzenia M a r i i Panny przez Ducha Świętego, ile jako dzień przylotu bocianów — zapowiedź na­ dejścia w i o s n y . Było to ważne święto doroczne, rozpoczynające okres wegetacji roślin, a pośrednio prac w polu — trwających o d wiosny aż do jesieni. Zwyczaj pieczenia „busłowych łap" stanowił jakby akt powitania przylotu bocianów, a t y m samym na­ dejścia wiosny. „[...] wyglądają bociana i bociana łapy pieką, i brony i sierpy, że to czas w p o l e . " ,.[...] to na przylot bociana, mata busłowe łape [matka mówi do dzieci], bo dzisiaj przyleci busoł." „Na Występowanie wypieków wyobrażających sochy lub pługi udało się spotkać w e wsiach Plutycze, A n d r y j a n k i i Bujnowo, pow. Bielsk Podlaski, sier­ py —• w e wsiach A n d r y j a n k i i Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Na podstawie wiadomości ze w s i Plutycze, K n o r y d y i A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Daniłko Mazaruk (ur. ok. 1880), w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. Iwanowicz (ur. ok. 1900), w. Plebanowo, pow. Sokółka. Por. S. Matusiak, Święty przeklęty (Bocian), „Lud" X I V , s. 170—178; W. Drozdowska, Obrzędy i zwyczaje związane z gospodarką w Jasieniu, „Pra­ ce i Materiały Muzeum A r c h . i Etnogr. w Łodzi", Seria Etnograficzna, n r 1, s. 107. 54 55 54 55 56 57 14 56 57 5S 59 60 58 I n f . x x x (ur. ok. 1900), w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. 59 Daniłko Mazaruk pow. Bielsk Podlaski, 60 (ur. ok. 1880), w . Plutycze, �Zwiastowanie piekli bronę, i sierp, i bociana łapę, bo to bocian przyniósł wszystkiego." Bocian w wierze­ niach ludowych uchodził za opiekuna gospodarstwa. Przypisywano m u nadprzyrodzone moce. Chronił on zabudowania przed piorunami, ostrzegał przed poża­ rem, zapowiadał nieurodzaj r o k u i t p . Bardzo mo­ żliwe, że pieczenie „busłowych łap" stanowiło w j a ­ kiejś mierze a k t symbolicznej ofiary dziękczynnej czy pókłonnej, mającej n a celu zjednanie sobie tego p t a k a . Wypiekanie ciast wyobrażających brony mogło być skonkretyzowaniem tej ofiary, wskazaniem, że n a przylot bociana zostało przygotowane gniazdo . „Brony p i e k l i m dlatego, że zakładają [te narzędzia] na gniazdo." Powszechny jest zwyczaj zakładania bocianom gniazd n a dachu któregoś z budynków l u b na drzewie, w pobliżu obejścia. Używa się przy t y m starych kół o d wozów, a także b r o n . 61 6 2 63 64 65 Występują łap" — obok w zwyczaju pieczenia wspomnianych treści — „busłowych inne, które Paweł Szewczuk (ur. 1879), w . Husaki, pow. Bielsk Podlaski. Por.: „U kogo bocian zrobi gniazdo to się poszczęści. Połóż bronę to c i się poszczęści. J a k zruca bociana [jak stary bocian zrzuca z gniazda młode], to głodny rok, j a k jajko, to urodzaj." (G. Busko, w. Putkowice Nadolne, pow. Siemiatycze). „Latoś bocian śniegu psyniósł n a ogonie." [tzn. sprawił, że mimo wiosny śnieg nie stopniał]. (M. Czarnomys, u r . 1870, w . Plebanowo, pow. Sokółka). „Nie można go zaczepiać, j a k on się zagnieździ, t o już i piorun n i e uderzy... Jak pisklęta wyrzuca, to ktoś naklonuł [rzucił urok]... Jak w y r z u c i j a j k o alfoo bociana (mło­ dego), to na głód, a j a k się przebiera [opuszcza gniazdo], t o pożar." (St. Iwanowicz, u r . ok. 1900, w. Plebanowo, pow. Sokółka). Tego rodzaju poglądy na bociana spotyka się n a terenie całej bodaj Polski. Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. sprowadzają się do spraw związanych wyłącznie z rolnictwem. Wskazywałoby n a t o istnienie obok właściwych „busłowych łap" — wypieków przedsta­ wiających narzędzia. Przy obecnym stanie zachowania omawianego zwy­ czaju trudno ustalić, j a k i e było znaczenie tych w y ­ pieków. Można się jedynie domyślać, iż symbolizo­ wały one ważniejsze prace rolne (orkę, bronowanie, żęcie zbóż). Magiczne powiązanie tych symboli z po­ siadającą nadprzyrodzone moce postacią bociana mogło mieć na celu zabezpieczenie, już z nadejściem wiosny, pól przed suszą (utrudniającą orkę i brono­ wanie), względnie przed n a d m i e r n y m i opadami i gra­ dobiciem (uniemożliwiającymi przeprowadzenie żniw, niszczących p l o n y ) . 66 W zwyczaju pieczenia „busłowych łap" dostrzega się reminiscencje k u l t u nadprzyrodzonych mocy bo­ ciana oraz magię, która m a skierować tę moc na za­ bezpieczenie pomyślności w gospodarce rolnej. Wydaje 61 62 Por. S. Matusiak, op. cit., s. 171—174. Por. przyp. 62. I n f . x x x ur. ok. 1900, w . A n d r y j a n k i , pow. Bielsk Podlaski. Bardzo możliwe jednak, że w y p i e k i wyobra­ żające sierp, bronę, pług — były symbolami narzędzi posiadających własne (niezależnie o d bociana) właści­ wości apotropeiczne. Wszystkie te narzędzia są że­ lazne, przy t y m ostre, a więc mają cechy w i e l u apotropeionów. Zresztą istnieją konkretne w y p a d k i wykorzystywania tych narzędzi do celów magicznego zabezpieczania człowieka przed wszelkim złem. We wsi Plebanowo, pow. Sokółka, w końcu X I X w . zda­ rzało się, że w czasie wesela młodożeńców sadzano na bronie (podobnie j a k pannę młodą powszechnie sadzało się w dzieży chlebowej) i obwożono po obej­ ściu zagrody. To znów, „aby c h m u r y odwrócić, prze­ wraca się bronę" (zębami w k i e r u n k u chmur). Por. B. Gustowicz, O ludzie podduklańskim, „Lud", V I , 1900, s. 65. Podobnie zabezpieczano przed burzą stogi siana, kładąc n a nich brony do góry zębami. Por. mat. fotograficzne M . Misińskiej, PAE, 1954, w . Pnie­ wo, pow. K u t n o . Gwódź bronny uznany był za szcze­ gólnie skuteczne narzędzie przeciwko upiorom. „Jak ugadzo [zgadną], który będzie wypiór i po śmierci wbijo m u w piersi góźdź bronny i pochowajo twarzo do spodu, to nie będzie chodzić." (Krasnostawskie) — St. Poniatowski, Etnografia Polski, „Wiedza o Pol­ sce", t. I I I , s. 267; por. też.: K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 2, s. 309—310. 63 64 Pieczywo „nowe latko": II. 29. Wyobrażenie wiewiór­ ki, ciasto pszenne, dł. 7,5 cm. Wyk. w 1956 r. A. Francek, ur. 2875 r., w. Idzbark, pow. Ostróda. II. 30. Wyobrażenie sarny, ciasto pszenne, wys. 6,5 cm. Wyk. w 1956 r. Fr. Lenkiewicz, ur. 1871 r., w. Szwendrowy Most, pow. Ostrołęka. 2 •Kai' •Pr MII IH l i ' C f i l tri tilM W. •l^^MBlMb 65 69 15 �się, iż są to dwie w a r s t w y wierzeniowe tego zwy­ czaju, przy czym druga przedstawia wartości wtórne, w swej genezie późniejsze . W czasach, które obejmuje pamięć najstarszych ludzi, zwyczaj pieczenia „busłowych łap" nie pełnił już tych funkcji. Wydaje się, iż jego rola ograniczała się głównie do uświetnienia długo oczekiwanej, u r o ­ czystej c h w i l i nadejścia wiosny. Z dawnych treści zwyczaju pozostało przywiązanie do tradycyjnych f o r m wypieków oraz zdarzające się sporadycznie w y ­ padki, że dzieci wychodziły przed d o m i oczekiwały na ukazanie się bociana. W dwóch wsiach, które kultywowały zwyczaj pie­ czenia „busłowych łap", jeszcze na początku X X w . przygotowywano na Zwiastowanie N.M.P. w y p i e k i wyobrażające ptaki ( i l . 41). Nazywano j e „skowron­ k a m i " . Lepiono i pieczono „skowronki" łącznie z „busłowymi łapami". Nie zachowała się jednak znajomość ani symbolicznego znaczenia wyobrażeń, a n i też pa­ mięć o i c h r o l i obrzędowej w t y m z w y c z a j u . W okolicach Sokółki przetrwał do dzisiaj zwyczaj pieczenia na Zwiastowanie placków zwanych „sucha­ r a m i " l u b „bondami" . „Suchary", t a k j a k „busłowe łapy" czy „skowronki", piecze się z ciasta nie przy­ prawionego, ale obdziela się n i m i całą rodzinę. Bardzo możliwe, że jest to jakaś pozostałość po d a w n y m zwyczaju pieczywa obrzędowego. Zwrócenie większej uwagi na treści magiczne zawarte w zwyczajach pieczenia ciast obrzędowych — stwarza podstawę do przeprowadzenia analizy formy plastycznej poszczególnych wypieków i pozwala ostatecznie podjąć próbę interpretacji jej ogólnych właściwości. Formę t y c h rzeźb w cieście należy bo­ w i e m rozpatrywać w kategoriach i m właściwych funkcji — przede wszystkim jako przedmiotów w i e rzeniowo-magicznych, następnie jako pożywienia, a na ostatnim miejscu — j a k o wytworów, które mają zaspokajać pewne potrzeby rozrywkowe czy nawet estetyczne. m 6S 69 SPOSÓB W Y R O B U POSZCZEGÓLNYCH PIECZYWA FORM „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono z razo­ wej l u b p y t l o w e j mąki żytniej. Zdarzało się spora­ dycznie, iż zamożniejsi gospodarze używali pytlowej mąki pszennej z dodatkiem żytniej. Natomiast „kozy" pieczono i piecze się wyłącznie z mąki pszennej. Mąkę rozczyniano wodą w niecce. Ciasto czasami solono, niekiedy również kwaszono, względnie dodaWskazywałby n a to fakt, że nazwa tego pie­ czywa — „busłowe łapy" (bocianie łapy) — odnosi się bezpośrednio do najbardziej popularnej f o r m y samych wyobrażeń pięoiopalczastych kończyn bociana. W ludowych wierzeniach skowronek uchodzi za opiekuna pól. Najprawdopodobniej więc zwyczaj pieczenia wyobrażeń tego ptaka na Zwiastowanie N. M . P. był j e d n y m z t a k w i e l u magicznych zabie­ gów o charakterze wegetacyjnym, dokonywanych w okresie wiosennym. N a podstawie badań terenowych we wsiach: Zadworzany, Wierzćhlesie, Ozierany Wlkp., Pleba­ nowo, pow. Sokółka. 67 08 69 �35 II. 31. Pieczywo noworoczne, sym­ bole wróżebne (wg: M. Hófler, op. cit, tabl. VIII, 34). II. 32. Pieczywo „nowe latko", symboliczne wyobra­ żenie panny, ciasto pszenne, wys. 7 cm. Wyk. w 1955 r. F. Redyk, ur. ok. 1880 r., w. Szczechy Wielkie, pow. Pisz. II. 33. Pieczywo „fafernuchy". Wyk. w 1956 r. Marianna Ko­ walczyk, ur. 1876 r., w. Gaczyska, pow. Przasnysz. Pieczywo „kozy prostyńskie": II. 34. Wyobrażenie koni, wys. 4 cm. Wyk. Eleonora Micha­ lak, ur. 1875 r., w. Bużyska, pow. Łosice. II. 35. Wyobrażenia saren, ciasto pszenne, wys. 6 cm. Wyk. w 1959 r. Z. Sienkiewicz, ur. 1915 r., Ostrów Mazowiecka. 11. 36. Wyobra­ żenie jeźdźca na koniu, ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. �Pieczywo „kozy prostyńskie". II. 37. Wyobrażenie je­ lenia, ciasto pszenne, wys. 4,5 cm. Wyk. w 1959 r. M. Dąbek, Ostrów Mazowiecka. II. 38. Wyobrażenie psa (cecha odróżniająca — zakręcony ogon), ciasto pszen­ ne, wys. 5 cm. Wyk. w 1958 r. F. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. II. 39. Wyobrażenia jeleni, ciasto pszen­ ne, wys. 6—6,5 cm: 1 (z lewej) — wyk. w 1958 r. M. Brzezińska, 2 (z prawej) — wyk. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. II. 40. Przygotowanie ciasta do lepienia figur „kóz": A. wałek ciasta; B. wałek po­ cięty na cząstki; C. jedna z cząstek wałka, nacięcia ułatwiające formowanie poszczególnych partii figury: a. głowy — „pyscka" lub „dziobka", b. rogów — „rósków", c. nóg przednich — „nosków", d. nóg tyl­ nych — „tylnich nosek", e. ogona — „ogunka". wano do niego trochę drożdży. Nie doprawiano go lub t y l k o trochę przyprawiano, aby w czasie piecze­ nia zapobiec zniekształceniu odpowiednio uformowa­ nych figur. Ciasto wygniatano zawsze długo i staran­ nie, starano się, żeby było j a k najbardziej spoiste i twarde. „[...] na śtybno zagnieść w kopańce, to każdy utworzy [...]" . „Cysta woda i zdziebłecko drożdży to sie zagniecie, to as ręce bolą." „To cięsko gnieść, robienie to n i c n i e skodzi, ale gniecenie to męka." Twarde ciasto nadawało się do modelowania najlepiej, ale nawet najtwardziej zagniecione stano­ wiło tworzywo wiotkie. Ciasto żytnie, a szczególnie razowe, w porównaniu do pytlowego pszennego po­ siada strukturę bardziej gruboziarnistą i kleistą. Stanowi tworzywo łatwe do formowania zwartych brył. Ciasto zaś pszenne, pytlowe, jest konsystencji ciągliwej. Można z niego tworzyć formy delikatne, precyzyjne w rysunku. Faktura ciasta pszennego jest gładka, żytniego (szczególnie zaś razowego) — chropo­ wata. 70 71 72 Wszystkie omawiane rodzaje pieczywa modelowa­ no ręcznie, korzystając niekiedy z pomocy noża, gdy trzeba było rozdzielić bryłę ciasta lub zaznaczyć szczegóły (grzywy u koni, rogi u jeleni, ogony, pazury w bocianich łapach). W wypadku „nowych l a t e k " i „busłowych łap" lepienie każdej z f o r m było zupełnie osobną czyn­ nością, do pewnego stopnia odrębnym aktem rzeź­ bienia. W y r w a n y z bryły kawałek ciasta formowano w rękach w odpowiednią figurę. Niekiedy przypadko­ wy kształt kawałka ciasta narzucał wybór określone­ go tematu w y p i e k u . Na Kurpiowszczyźnie zdarzało się, że formowanie figur zwierząt takich, j a k konie, krowy, owce, jelenie, poprzedzało wytwarzanie w dło­ niach wałka o rozszerzonych nieco końcach, co n M . Strzemienna, w. Wykrot, pow. Ostrołęka. Z. Skrzecz, Ostrów Mazowiecka. Fr. Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. Na podstawie przeprowadzonej obserwacji pod­ czas lepienia „nowych l a t e k " przez M . Konopkę z Tatar, Wł. Klimas z Wachu, W. Olendra z Charciej Bałdy, pow. Ostrołęka, i K. Wolnickiej z Łączek, pow. Kolno. 70 71 72 73 18 �II. 41. „Skowronek", ciasto pszenne, dl. 8,5 cm. Wyk. w 1958 r. M . Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. II. 42. „Busłowe łapy": 1 — ciasto żytnie, szer. 8 cm. Wyk. w 1957 r. Danilko Mazaruk, ur. 1878 r., w. Plutycze, pow. Bielsk Pod­ laski; 2 — ciasto pszenne, dl. 20 cm. Wyk. w 1957 r. M . Szewczuk, ur. ok. 1885 r., w. Husaki. ułatwiało rozdzielenie masy ciasta przy lepieniu wyobrażeń nóg i szyi. Inaczej lepiono „kozy". We wsiach nad Bugiem toczono z ciasta cienki, długi wałek (o średnicy ok. 2—3 cm i długości 40—60 cm) i skubiąc z niego po kawałku modelowano samą figurkę. „Wałeczek się ukuła, po kawałku się szczypie i robi kozę." Dzisiaj lepienie „kóz" w Ostrowi Mazowieckiej jest jeszcze bardziej usprawnione. Gotowy wałek ciasta tnie się w specjalny sposób nożem, na kawałki d l . ok. 4—5 cm. Niektórzy końce tych kawałków jeszcze nacinają, zaznaczając w ten sposób cząstki, z których zostaną wymodelowane nogi, ogon, szyja, rogi (il. 40). „Wałecek sie zrobi i sie poznie na kawałki, potem sie rożki pseznie, dziubek u c h y l i . " „Inni t o nazynają, ale to so większe, tamte to na ukos zno i nacinajo kuńce, tamci to z dziesięć tysięcy tych kozów robią." 74 7 5 76 Wspólną cechą sposobów lepienia „nowych latek", „busłowych łap" i „kóz" było rozpoczynanie formo­ wania każdej f i g u r y o d ukształtowania jej bryły. De­ tale zaś opracowywano n a końcu. Formując figurę zwierzęcia, w jednej ręce trzymano przygotowany kawałek ciasta, drugą zaś wygniatano zarys nóg i szyi (głowy). W dalszym ciągu opuszkami palców (obydwóch rąk) modelowano korpus i nadawano osta­ teczny kształt nogom i szyi. Już n a końcu formowano lub tylko zaznaczano (najczęściej szpicem noża) takie szczegóły, j a k rogi, uszy, pysk, grzywę u koni czy wymiona u krów oraz ogony. Wreszcie wygładzano powierzchnię ciasta. „Znie się n a cąstki, w y r o b i się nogi, drugi to o d głowy (szyi) zacyna, ugniata się j a k należy i potem się jesce k u l g a . " W figurkach zwierząt „nowych l a t e k " niekiedy zaznaczano jeszcze oczy i pysk ziarnkami p i e p r z u 7 7 „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" po ulepieniu wkładano do pieca chlebowego, czasem jednocześnie 74 Podl. Eleonora Michalak, w . Burzyska, pow. Bielsk M . Brzezińska, Ostrów Mazowiecka. M . Lipska, Ostrów Mazowiecka. Dotyczy w s i : Tatary, Wach, Charciabałda, pow. Ostrołęka, Łączki, Serafin, Dęby, pow. Kolno, i Przy­ stań, pow. Maków Mazowiecki. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. z chlebem, albo ustawiano na rozgrzanej blasze kuchennej. „Kozy" pieczono t y l k o w piecu chlebo­ w y m , uprzednio jednak warzono j e w wodzie: do garnka z wrzątkiem wrzucano f i g u r k i garścią, a kie­ d y wypłynęły na wierzch, w y j m o w a n o je łyżką. W Ostrowi Mazowieckiej „kozom" po obgotowaniu poprawia się jeszcze zniekształconą we wrzątku formę. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" rozstawiano luźno w w o l n y c h miejscach w piecu, między bochenkami chleba, a na blasze — pomiędzy garnkami. Pod „bu­ słowe łapy" podkładano wysuszone liście kapusty. Natomiast „kozy" ustawiano rzędami, gęsto jedne obok drugich, w e wsiach nad Bugiem na drewnianej łopacie, w Ostrowi Mazowieckiej na płytkich brytfan­ nach. F i g u r k i n a łopacie l u b blachach wkładano do pustego pieca, umyślnie rozpalonego na tę okazję. „Nowe l a t k a " i „busłowe łapy" pieczono bardzo niedbale, nieuważnie. Często f i g u r k i pękały w piecu, albo też zdjęte z kuchennej blachy pozostawały su­ rowe w środku. Pieczenia „kóz" dokonywano z w i e l ­ ką uwagą, wykorzystując pełną znajomość procesów zachodzących w piecu. „Tseba mocno napalić, żeby je o d razu duch wzioł, to nie popękają." „Do pieca nie może powietse dochodzić, blacho sie z a t k o . " „W ziemie jest lepiej piec, bo nie rosną i t a k nie pękają." 78 79 80 „Nowych l a t e k " i „busłowych łap" po upieczeniu nie poddawano już żadnym zabiegom. Natomiast „kozy" po upieczeniu malowano. Zwyczaj ten powstał w Ostrowi Mazowieckiej przed I I wojną światową . We wsiach n a d Bugiem „kóz" nigdy nie m a l o w a n o . Powstanie, a nawet znaczny rozkwit tego zwy­ czaju przypadł n a okres, kiedy wiele tradycyjnych dziedzin sztuki ludowej już zamierało. Dokonał się w ścisłym powiązaniu z jedną z najbardziej archaicz­ nych dziedzin tej twórczości. Z tych wszystkich po81 82 79 80 75 81 76 77 78 St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. J . Mierzejewska, Ostrów Mazowiecka. Potwierdzają to wszyscy informatorzy. Fakt ten jest jeszcze j e d n y m dowodem, że dzisiejsze odpustowo-jarmarczne „kozy prostyńskie" to dawne pieczywo obrzędowe, związane z magicz­ nymi praktykami wiejskimi. 82 2.9 �Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenia bron: II. 43 — ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Daniłko Mazaruk, w. Plutycze, pow. Bielsk Podlaski. U. 44 — ciasto pszenne, dł. 16 cm. Wyk. w 1958 r. M. Szewczuk, w. Husaki, pow. Bielsk Podlaski. wodów zjawisko, j a k i m jest malowanie pieczywa prostyńskiego, zasługuje na szczególną uwagę. Zrozu­ mienie okoliczności i przyczyn, które zadecydowały o jego powstaniu, wymaga jednak osobnego opraco­ wania, znacznie wykraczającego poza ramy niniejsze­ go szkicu. Przystępując do określenia właściwości formy pla­ stycznej w zestawie przedstawionych wypieków, nie można zapominać o różnicach w sposobie i c h lepie­ nia i pieczenia . Należy również mieć na uwadze 83 Poszczególne figury „kóz", niezależnie od tego kto był i c h twórcą, pełne są ruchu, wyrazu. Naj­ częściej jest to w y n i k i e m procesu powstawania zu­ pełnie przypadkowych efektów w czasie pieczenia uprzednio obgotowanego ciasta pszennego. „On śmesny [chodzi o figurkę baranka], to w piecu tak się zrobi." (Z. Skrzecz, Ostrów Maz.). Jeśli się weźmie pod uwagę pośpiech, z j a k i m lepione są „kozy" (zdarza się, że jeden twórca lepi n a odpust do 2 000 „kóz"), wówczas trudno dopuścić możliwość bardziej dokładnego — według jakichś własnych za­ mierzeń — formowania bryły ciasta. Zresztą na pod­ stawie licznych obserwacji pracy twórców tych w y ­ pieków można stwierdzić, że jeśli na początku (bez­ pośrednio po ulepieniu) są one sztywne, nieznacznie różniące się między sobą, t o po upieczeniu stają się żywsze i pełne wyrazu. 83 �fakt, że poszczególne figury nie zawsze powstawały w tym samym czasie, miejscu, okolicznościach i wreszcie, że ich przeznaczenie było niejednokrotnie odmienne. M i m o tych niebłahych różnic, stosunek zachodzący między rzeczywistością rzeźbiarską po­ szczególnych wypieków a rzeczywistością realnie istniejącą jest, jeśli nie identyczny, to przynajmniej bardzo podobny. Co prawda próba określenia tematu dowolnie w y ­ branej figury, bez uciekania się do informacji twórcy, nie zawsze wypada pomyślnie. Nie znaczy to jednak, że są to rzeźby abstrakcyjne, względnie reprezentu­ jące bardzo symboliczne l u b subiektywne widzenie rzeczywistości. Wszystkie one wyobrażają konkretne obiekty, jeśli nie postacie zwierząt, to przedmioty, narzędzia i t p . Właściwości tych realnie istniejących obiektów inspirowały określone rozwiązania f o r m a l ­ ne, nawet wówczas kiedy w y p i e k i zatraciły z t y m i obiektami swój bezpośredni, magiczny związek. Jeśli zatem występują niekiedy znaczne nawet trudności w ustaleniu co wyobrażają f i g u r y wypieków, jest to już wyłącznie sprawa różnic między współczesnym •— naszym „widzeniem" rzeczywistości, a t y m , które w zmaterializowanej postaci przetrwało w formie plastycznej omawianych ciast. Powtarzająca się w przeważającej większości figur niedoskonałość w przedstawianiu jednoznacznych brył, kształtów itp., operowanie, niezależnie o d charakteru obiektu, t y m i samymi u m o w n y m i formami — stano­ wi główny przejaw takiego tradycyjnego sposobu widzenia rzeczywistości. Zarówno w w y p a d k u „no- II. 45. Pieczywo „busłowe łapy", wyobrażenie brony, ciasto żytnie, średn. 8 cm. Wyk. Danilko Mazaruk, w. Plutycze. pow. Bielsk Pod­ laski. wych latek" j a k i „kóz" — większość figur zwierząt, niezależnie od rodzaju, ma pękate korpusy, krótkie, ^rube nogi. szyje wznoszące się pionowo, głowy w kształcie małych stożków, takie same krótkie ogony. Umowność tę obserwujemy również w formie wy­ pieków ..busłowych łap". Placki pokryte licznymi stożkami czy k r a t k i z przeplecionych wałeczków nie kojarzą się n a m z obrazem bron laskowych, beleczkowatych, tych narzędzi do bronowania, które używa­ no na Podlasiu. Niewątpliwie właściwości wiotkiego, trudnego do modelowania tworzywa, j a k i m jest ciasto, narzucały w pewnej mierze te wszystkie rozwiązania formalne. Bardzo trudno jest np. formować z ciasta figury zwierząt, które by miały wysmukłe nogi, szyje w y ­ ciągnięte ukośnie do przodu, a nie wzniesione pio­ nowo ponad korpus, a na szyjach odpowiedniej w i e l - MAPKA. Doroczne pieczywo obrzędowe na terenie północno-wschodniej Polski, na podstawie badań terenowych z okresu 1955—2957 i pracy B. Stelmachowskiej „Rok Obrzędowy na Pomorzu", Toruń 1933 r. nek; 29. 16, VIII. Wykrot; 29, 16, IX, Brodowe Łąki; Objaśnienie symboli: 29, 16, X, Charciabałda; 29, 16, XI, Wach; 29, 16, występowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok XVI, Siarczą Łąka; 29, 17, VII, Oborczyska; 29. 17, lub Trzech Króli „nowego latka", VIII, Dylewo; 29, 17, XII, Wyszel; 29, 19, IX, Przerawystępowanie tradycji pieczenia na Nowy Rok € dowo; 29, 20, VI, Plusy; 30, 15, VII, Wiartel; 30, 15, lub Trzech Króli „fafernuchów", XI, Zimna; 30, 15, XIII, Dudy Puszczańskie; 30, 15, ośrodki wyrobu „kóz prostyńskich", • XV, Leman; 30, 15, XVI, Łączki; 30, 16, IV, Turośl; Prostynia, 30, 16, V, Dęby; 30, 16, VI, Łyse; 30, 16, XI, Pupki; V występowanie tradycji pieczenia na Zwiastowa­ 30, 16, XIV, Popiołki; 30, 17, I, Tatary; 30, 17, III, nie N.M.P. (25.111.) „busłowych łap", Laski; 30, 17, XIII, Przystań; 30, 20, VI, Brańszczyk; jif występowanie tradycji pieczenia na Zwiasto31, 14, V, Szczechy Wielkie; 31, 15, XIII, Kozioł; 31, wanie N.M.P. placków zwanych „sucharami" 16, IV, Zaskrodzie; 31, 16, VII, Borkowo; 31, 17, lub „bandami", I, Dębniki; 31, 17, I, Parzychy; 31, 17, II, Jurki; 31. r\ brak występowania tradycji wymienionych ro18, V, Choromany; 31, 19, VI—VII, Ostrów Mazo­ wiecka; 31, 20, VIII, Prostyń; 33, 15, VII, Ciemnoszydzajów pieczywa. je; 33, 16, X, Mocarze; 33, 17, XV, Zambrzyce Stare; Miejscowości (pierwsze liczby oznaczają slup, dru­ 33, 21, III, Burzyska; 33, 21, XI, Skrzeszew; 34, 13, IV, gie — pas, liczby rzymskie — pole): 21, 13, I, LignoNowinka; 34, 13, XVI, Białobrzegi; 35, 18, XV, Plu­ wy; 21, 14, V, Pieniążkowo; 22, 15, VII, Zawadzka tycze; 35, 19, III, Husaki; 35, 19, XV, Knorydy; 35, Wola; 23, 15, V, Szwarcenowo; 23, 15, XII, Radom20, V, Andryjanki; 36, 15, XV, Zadworzany; 37, 16, no; 24, 15, II, Rozental; 24, 15, XV, Zwiniarz; 24, 16, XV, Plebanowo; 37, 17, IV, Ozierany; 32, 21, VI, Ka­ VII, Kiełpiny; 25, 14, X, Idzbark; 25, 16, II, Jankorolewo; 34, 19, XVI, Kiersnowo; 35, 19, IX, Bujnowo; wice; 25, 17, V, Iłowo; 26, 18, IX, Zurominek; 26, 19, 36, 18, IX, Ryboły; 36, 19, I, Knorozy. X, Dziektarzewo; 27, 14, V, Kamborno; 27, 18, XII, Golany; 27, 19, XIV, Obryte; 28, 13, X, w pobliżu Uwaga: Dane dotyczące pierwszych ośmiu pozycji Biskupca; 28, 15, VII, Rudka; 28, 16, IV, Kipary; 28, oraz jedenastej pochodzą z pracy B. Stelmachow­ 17, I, Krzynowłoga Wlk.; 28, 17, VIII, Parciaki; 28, skiej. W niniejszym artykule nie są szerzej omawiane. 17, XI, Jednorożec; 28, 18, II, Bartniki; 29, 13, XI, Mapka sporządzona na wycinku mapy podkładowej Probark; 29, 15, I, Piasutno; 29, 15, XV, Dąbrowy; 29, projektowanej przez prof. J. Gajka do „Polskiego 16, IV, Wolkowe; 29, 16, V, Czarnia; 29, 16, VII, Zdu­ Atlasu Etnograficznego". L 21 �kości głowy i t p . W każdym z tych wypadków groziło bowiem, że figura ulegnie zdeformowaniu (nogi się wykrzywią, szyja przechyli na bok), zanim jej kształt zostanie u t r w a l o n y w czasie pieczenia. Pod t y m względem ciasto z razowej mąki żytniej znacznie lepiej aniżeli ciasto pszenne nadaje się do modelowania. Między innym? dlatego też najbardziej ja-skrawe przykłady tego, że forma w y n i k a z ogól­ nych właściwości tworzywa, obserwujemy w f i g u r ­ kach „kóz", które modelowano z bardziej jeszcze wiotkiego niż żytnie — ciasta pszennego. 8 4 W masie rozpatrywanych wypieków znajdują się egzemplarze, których forma plastyczna jest jednak nieco inna. Figurki zwierząt M . Konopki z Tatar na Kurpiowszczyźnie (il. 11, 26) mają smukłe, cien­ kie nogi, szyje k o n i są wyciągnięte pałąkowato do przodu, głowy — t o już nie m a l u t k i e stożki, przy­ pominające dziobki ptaków. Przedstawienia koni oraz krów ( i l . 2), wykonane przez W. Deptułę z Dę­ bów, mają duże, tępo zakończone głowy, szerokie szyje, odpowiednio długie ogony . Również w formie wypieków „kóz" Z. Sienkiewicz z Ostrowi Mazowiec­ kiej (il. 35, 39) dostrzega się odejście w p e w n y m stopniu od tradycyjnej konwencji przedstawiania zwierząt. Np. f i g u r k i jeleni, wykonane przez tę twór­ czynię, zadziwiają wysmukłością bryły i precyzyj­ n y m modelowaniem detali, mimo że w figurkach j e j trwają jeszcze pewne konwencjonalne rozwiązania formalne. Do jakiego stopnia można mówić, że są to osiągnięcia odbiegające od powszechnie występujących zasad modelowania, a — co najważniejsze — w pełni zamierzone, niech świadczy wypowiedź Z. Sienkie­ wicz: „koza musi być smagła, musi być prosta, t o ważniejsze niż malowanie, a tak robio, że n a brzuchu chodzi..." . Można przytoczyć więcej tego rodzaju wypowiedzi. I c h autorami zawsze są ci, którzy lepią figurki „do cegoś podobne", „proste", „zgrabniusie". „Moje so zgrabniuśkie, majo ruski i łepki i syjke j e k sie należy." „Robio takie, postawi t a k t o ogon, a tak t o głowa, takie p o t w o r k i . " „Potem zacelim konkurować, to zacelim j e formować, zeby do cegoś były podobne." 85 86 87 8 8 w jakimś stopniu głównym etapom zmian funkcji wypieków. Najprawdopodobniej d l a w i e l u ludzi, którzy w y ­ rabiali „nowe l a t k a " względnie „kozy", umowność w przedstawianiu figur zwierząt nie występowała w sprzeczności z i c h własnym wyobrażeniem o ży­ wych zwierzętach. Nie jest wykluczone, że właśnie takie pękate, o grubych, krótkich nogach przedstawie­ nia zwierząt stanowiły f o r m y zamierzone. Przypomi­ nały one dobrze odżywione, tłuste k r o w y czy konie, a takie przecież miały być zwierzęta w w y n i k u ma­ gicznych zabiegów z pieczeniem ciasta. Poza t y m tego rodzaju f o r m y najlepiej służyły do zabawy dzieciom i wreszcie — były odpowiednie do jedzenia. Przy t a k i m stanowisku nie było rzeczą najistotniejszą, aby głowy, ogony i inne detale miały odpowiednie pro­ porcje względnie kształt. Rozwój w k i e r u n k u bardziej rozbudowanego spo­ sobu plastycznego wyrażania podejmowanych przez twórców tradycyjnych tematów należy wiązać przede wszystkim, j a k się wydaje, z f a k t e m całkowitego za­ n i k u pierwotnych, magicznych treści i f u n k c j i pie­ czywa. W związku z t y m pewna rezerwa w stosunku nie t y l k o już do treści magicznych t y c h wypieków, ale również do całokształtu przez tradycję przekaza­ nych zasad lepienia, pieczenia i użytkowania f i g u r — pozwoliła twórcom znaleźć nowe rozwiązania f o r m a l ­ ne. Popularność nieznanych dawniej wzorów ikono­ graficznych (spotykanych w pismach ilustrowanych, plakatach itp.) niewątpliwie sprzyjała zerwaniu z tradycyjną konwencją plastyczną. Nasuwa się na koniec pytanie, w j a k i m ewentual­ nie związku pozostawało omawiane pieczywo ze spo­ t y k a n y m i w innych rejonach k r a j u f o r m a m i wypie­ ków obrzędowych. W literaturze przedmiotu istnieją na ten temat t y l k o skąpe dane i przyczynkowy i c h charakter pozwala zaledwie częściowo odpowiedzieć na to istotne pytanie. Poza t y m odpowiedź może do­ tyczyć wyłącznie pieczywa noworocznego, albowiem o „busłowych łapach", względnie pokrewnych i m for­ mach, brak jest w literaturze j a k i c h k o l w i e k danych. Istnieją zatem konkretne w y p a d k i radzenia sobie z t r u d n y m tworzywem, uzyskiwania efektów f o r m a l ­ nych nie wynikających bezpośrednio z charakteru jego struktury. Można w związku z t y m mówić o w y ­ stępowaniu dwóch różniących się w jakiejś mierze sposobów przedstawiania f i g u r zwierząt. Wydaje się, że odpowiadają one mniej l u b bardziej rozwiniętemu widzeniu realnej rzeczywistości. Odpowiadają one Według B. Stelmachowskiej, w obrzędowości n o ­ worocznej na K u j a w a c h występował zwyczaj wróże­ nia z figur wypieków wyobrażających zwierzęta oraz ludzi. Tak j a k na Mazurach i K u r p i a c h , pieczywo to nosiło nazwę „nowe l a t k o " . K u j a w s k i e „nowe lat­ k a " stanowiły niewątpliwie odpowiednik omawianych już, tak popularnych na Mazurach symboli wróżebnych. W niektórych partiach Małopolski występuje jesz­ cze do dzisiaj zwyczaj obdarowywania n a Nowy Rok Por.: „Krowa po prawdzie ma duzą jadackę, ale się jej taką małą ukscypie, bo t o ciasto. Jek grubo [odpowiedniej wielkości] zrobzić, to pąka, tseba r o bzić delikatnie." (Marianna Konopka, ur. 1879, w . Ta­ tary, pow. Ostrołęka). W. Deptuła jest młodym mężczyzną. K i l k a k r o t ­ nie opuszczał wieś (służba w wojsku, praca n a Zie­ miach Odzyskanych). Lepienie „nowych latek", według zasad dających zupełnie nowe rozwiązania formalne, jest d l a niego rzeczą równie spontaniczną, naturalną, j a k d l a jego matki-staruszki pozostawanie w świecie tradycyjnych konwencji plastycznych. Bardzo w i e l u twórców w ocenie wyglądu „kóz" wyżej stawia i c h stronę rzeźbiarską niż malarską (czy raczej zdobniczą). A. Dębek, Ostrów Mazowiecka. St. Iwanowska, Ostrów Mazowiecka. Z. Sienkiewicz, Ostrów Mazowiecka. Por. B. Stelmachowska, op. cit., s. 208. 89 81 85 22 9 0 88 87 88 89 90 �kolędników specjalnymi bułeczkami, tzw. „szczodrakami" . Istnieją dane, które wskazują, że „szczodrak i " były niekiedy wyobrażeniami zwierząt . Być m o ­ że więc, iż pieczywo to — podobnie j a k kurpiowskie czy mazurskie „nowe l a t k a " — wiązało się z magicz­ nymi praktykami dotyczącymi hodowli. Podane przykłady wystarczają, aby przypuszczać, że „nowe l a t k a " z terenów północno-wschodniej Pol­ ski oraz podlaskie „kozy" stanowią jeden z w i e l u reliktów pieczywa związanego z magią hodowlaną, które występowało niegdyś n a rozległych połaciach Polski. Bliskie, a nawet bardzo bliskie analogie do omawianego pieczywa daje się również odnaleźć w rozmaitych formach wypieków spotykanych w obrzędowości (jeśli nie Nowego Roku, t o świąt o podobnym w ludowych wierzeniach znaczeniu ), występujących na terenie Łużyc , Czechosłowacji , Jugosławii , Bułgarii , a nawet w bardziej jeszcze odległej G r u z j i . Jeśli chodzi o obszary Niemiec " , względnie A u s t r i i °, to w ogromnej ilości występu­ jących t a m rozmaitych rodzajów pieczywa obrzędo­ wego — nie znajdujemy bardziej widocznych podo­ bieństw do interesujących nas form i tematów. Wydaje się jednak, że m i m o mniej l u b bardziej wyraźnego podobieństwa noworocznego pieczywa z Mazur, W a r m i i i Kurpiów do szeregu f o r m wypie­ ków obrzędowych występujących w kulturze ludowej Europy, stanowi ono w dużej mierze zjawisko orygi­ nalne, a nawet do pewnego stopnia jedyne w swoim rodzaju. Nigdzie bowiem poza Mazurami, Warmią, a szczególnie K u r p i a m i nie udało się stwierdzić, aby w formach jednego rodzaju pieczywa obrzędo­ wego przetrwał t a k bogaty zestaw tematów, t a k ściśle powiązanych ze światem chłopskiej gospodarki, a przy t y m oparty na niezwykle realistycznej, m i m o swej prostoty, formule plastycznego obrazowania rzeczy­ wistości, i Por. „Prace i Materiały Etnograficzne", t. X , z. 1, Wrocław—Kraków 1952—53, s. 153—155; B. G u stowicz, op. cit., s. 72. Por. M . Kietlicz, Szczodraki w Krotoszynie, „Lud", t. I I I , 1897, s. 160. Często te same treści zawierały ludowe obrzę­ dy, przypadające n a Wielkanoc l u b Boże Narodze­ nie, święta rozpoczynające nowy okres w roku prac gospodarstwa wiejskiego, czy nawet obrzędy w dniu św. Mikołaja, św. M a r c i n a i św. Walentego — tych wszystkich świętych, którzy uchodzą za opiekunów zwierząt. Por. A. Fischer, Etnografia Słowiańska, Łuży­ czanie, Lwów—Warszawa 1932, s. 93: „[...] na Nowy Rok piecze się nowe letka z mąki pszenicznej i róż­ norodne drobne pieczyWka w kształcie zwierząt do­ mowych d l a bydła, a inne znów d l a dzieci i mło­ dzieży." Por. Fr. Lego, Svatebni peciva z jiznich Cech, „Cesky L i d " , V I I , 1898, s. 129—132; tenże, Jindrichohradecke pecivo Mikuldsske, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 128—130; Jos. Petrak, Lidove pecivo v Podkrkonosi, „Cesky L i d " , X , 1901, s. 288—291; A. M . Rycbmanova — Kolacova Slavnost na Slovacku, „Cesky L i d " , XII, Lidovd jidla na Podripsku, „Cesky L i d " , X I V , 1905, s. 145. Według prof. M . Gavazziego n a terenie Chor­ wacji występował zwyczaj wypiekania n a dzień św. Walentego wyobrażeń w y m i o n krów i klaczy, które dawano t y m zwierzętom do pożarcia w celu polepsze­ nia hodowli. R. Angiełowa, Bułgarskie pieczywo obrzędowe (rękopis w tece redakcyjnej „Polskiej Sztuki Ludo­ w e j " , s. 2—3); W. Stoilkow, Iz narodnaga kułtura na s. Businci, Trnsko, § 18, Prazdniczni Obiczaj, Izwiestija n a Narodnija, Etnografski Muzej. Sofija, X I I , 1936, s. 143—144. Por. A. S. Chachanowa, Prazdnowanie Nowogo Goda u Gruzin, „Etnograficzeskoje obozrenie", I I I , Moskwa 1889, s. 33, 38—39. M . Höfler, op. cit., s. 185—205; tenże, St. Nikolausgebäcken, „Zeitschrift für Volkskunde", 1902, s. 80, 198; tenże, Gebiłdbrote bei der Geburts-Wo­ chenbettund Tauffeier, „Zeitschrift für österreichi­ sche Volkskunde", X V , 1909, s. 81—111; O. A. Erich, Gesichtspunkte für ein Bildgeschichte der figüralichen Gebäckes, „Oberdeutsche Zeitschrift für Volkskunde, V I , s. 153; K. Speiss, Grundlininen einer Formenund Gestaltenkunde der Gebildbrote, „Jahrbuch für historische Volkskunde", I I I / I V , B e r l i n 1934, s. 391; E. Hoffman Krayer, A. Bächtold-Stäubli, Handwör­ terbuch des Deutschen Aberglaubens, Berlin—Leipzig, t. I I I , 1931, s. 321, 373, t. V, 1932/3, s. 645. E. Burgstaller, Brauchturamsgebäcke und Weinachtsspeisen, L i n z 1957, s. 66—67; tenże, Festtagsbegäcke, österreichischer Volkskunde Atlas, Komentar, L i n z 1959, s. 16—17. Por. materiał w pracach cyt. w przypisach 95, 98—100. 91 92 93 94 96 95 97 91 92 93 91 95 96 Fot: 9 8 9 10 1 0 1 97 98 99 100 101 J. Olędzki, J. Swiderski — U. 23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9e60387bbcf6b0baf63f7bd87de8148.pdf b4922d003cd9611d00fe2169af3691ce Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5582 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5191 Title A name given to the resource Doświadczenie ocalenia, próba analizy/ Barbarzyńca 2005 nr 10 Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.38-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Nahirny, Rafał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Rafał Nahirny DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . PRÓBA A N A L I Z Y Trupy ludzkie leżą jak nawóz na polu, jak snopy za żniwiarzem, których nikt nie zbiera (Jr 9, 21 ) 1 bo wielkie było dla mnie Twoje miłosierdzie i życie moje wyrwałeś z głębin Szeolu. (Ps 86 (85), 13) 2 1.1 Primo Levi, włoski Ż y d , więziony w O ś w i ę c i m i u , w swojej ostatniej książce The Drowned and The Saved, swo­ istej „fenomenologii świadectwa" , opisuje zaskakujące do­ świadczenie towarzyszące często ludziom ocalonym z Ho­ locaustu - paradoksalne poczucie winy i wstydu z powodu swojego ocalenia: 3 Powiedział mi, iż to, że ocalałem, nie może być dziełem przypadku, wynikiem nagromadzenia szczęśliwych okolicz­ ności (jak wtedy i dziś ciągle uważam), ale raczej Opatrz­ ności. Zostałem naznaczony, byłem wybrańcem: ja, nie­ wierzący, i nawet mniej niż wierzący po czasie spędzonym w Auschwitz, byłem osobą dotkniętą przez Łaskę, ocalo­ nym [...] Taka opinia wydawała mi się potworna. 6 [...] wielu (łącznie ze mną) doświadczyło wstydu, poczu­ cia winy, podczas pobytu w obozie i później, jest to fakt potwierdzony przez liczne świadectwa. Może się to wy­ dawać absurdalne, niemniej taka jest prawda. Spróbuję to zjawisko zinterpretować i skomentować interpretacje innych. 4 Punktem wyjścia analizy Leviego jest utożsamienie, w cy­ towanym wyżej fragmencie, wstydu z poczuciem winy. Ma to swoje poważne konsekwencje dla dalszych rozważań. Tak zdefiniowany wstyd każe poszukiwać przyczyn tego doświad­ czenia w zachowaniach niemoralnych czy niesprawiedliwych. Interpretacja doświadczenia wstydu przeniesiona została w ten sposób na płaszczyznę etyczną, co niesie za sobą określone wybory pojęciowe. Postępowanie Leviego pole­ gać więc będzie teraz na niemalże neurotycznym poszuki­ waniu wśród własnych wspomnień takich wydarzeń, które mogłyby świadczyć o t y m , iż „zasłużenie" odczuwa wstyd z powodu swojego ocalenia. Tak będzie właśnie w przypad­ ku opisywanego epizodu ze znalezieniem odrobiny wody w starej rurze i decyzji o podzieleniu się nią tylko z najbliż­ szym przyjacielem. Levi podejmuje zatem rozpaczliwą pró­ bę zrozumienia i przepracowania tego doświadczenia, cze­ go ceną jest wytoczenie samemu sobie „procesu". Z jednej strony Levi zmusza się więc do uprawiania w stosunku do ocalonych hermeneutyki podejrzeń, ale z drugiej, w o b e c braku jednoznacznych dowodów, konkluduje: Czy wstydzisz się, ponieważ żyjesz w miejsce kogoś in­ nego? Szczególnie bardziej wspaniałomyślnego, wrażli­ wego, pożytecznego, mądrzejszego, bardziej zasługują­ cego na życie od ciebie? [...] Nie, nie znajdujesz oczywi­ stych transgresji, nie przywłaszczałeś sobie niczyjego miejsca, nie biłeś nikogo [...]. Levi rozmyślnie odrzuca i pomija w swoim wyjaśnieniu ka­ tegorię łaski. Spróbujmy jednak pójść dalej, niejako wbrew Leviemu, wskazaną przez jego przyjaciela ścieżką. Spójrzmy na opisywane doświadczenie z innej perspektywy. Odsuńmy na później rozważania dotyczące przyczyn i skupmy się na zre­ konstruowaniu istoty tego doświadczenia. Żeby zrozumieć nie­ pokojący związek między ocaleniem a wstydem, powinniśmy odróżnić przede wszystkim poczucie winy od doświadczenia wstydu. Wstyd może, ale przecież wcale nie musi, pokrywać się z poczuciem winy. Jego przedmiotem mogą być zjawiska lub wydarzenia, za które w żaden sposób nie możemy być odpowiedzialni (np. wstydowi z powodu swojego wyglądu czy zachowania rodziny nie musi towarzyszyć poczucie winy). Dlatego też zaproponujemy naszą interpretację. Podsta­ wę dla niej stanowić będzie kategoria łaski . To ona pozwoli nam wyjść poza „osądzający" język etyki. Dlatego punktem wyjścia naszych rozważań uczynimy teologiczną dyskusję nad istotą łaski, dzięki czemu będziemy mogli uchwycić jej najistotniejsze momenty. 7 2.1 Pojęcie łaski do dyskusji filozoficzno-teologicznej wprowadzone zostało w zasadzie przez pierwszych chrze­ ścijan. Niemniej pojawia się ono również w Starym Testamen­ cie, gdzie kategorii tej, określającej specjalną relację mię­ dzy Bogiem a człowiekiem, odpowiada słowo hesed: Ze względu na takie znaczenie hesed jest idealnym poję­ ciem dla wyrażenia relacji Boga do człowieka i staje się też dlatego centralnym pojęciem Przymierza przygotowu­ jąc określenie tego, co dzisiaj nazywamy istotą Boga. Bóg właśnie jest i pozostaje na zawsze: nadobfitością łaska­ wości dla człowieka. 8 5 W tekście zarysowuje się możliwość odmiennej interpre­ tacji tego doświadczenia, szybko jednak zarzucona przez autora. W jednym z fragmentów Levi opisuje spotkanie ze swoim religijnym przyjacielem, w trakcie którego poruszony zostaje problem ocalenia: Określenie Boga Starego Testamentu jako łaskawego (he­ sed) pojawia się wielokrotnie w Biblii: Jahwe, Jahwe, Bóg miłosierny i litościwy, cierpliwy, bo­ gaty w łaskę i wierność, zachowujący swą łaskę w tysią­ czne pokolenia [...] (Wj 34, 6). Numer 10/2005 �Lecz ty jesteś Bogiem przebaczenia, jesteś łaskawy i miłosierny [...] (Ne 9, 17). Ale Ty, Panie, jesteś Bogiem miłosiernym i łaskawym, nieskorym do gniewu, bardzo łagodnym i wiernym (Ps, 86, 15). Kategoria łaski pojawia się w Starym Testamencie często w kontekście miłosierdzia Bożego: „[...] Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, komu Mi się podoba" (Wj 33,19). Ponadto znamiennym jest fakt, iż miłosierdzie i jego szczególny przypadek - łaska są przede wszystkim aktami dobrowolnymi, do których Bóg nie jest w żaden sposób zo­ bowiązany. Dlatego też wielokrotnie czytamy w Biblii, iż Bóg okazuje swoje miłosierdzie bez względu na winę czy grzech Izraela. 2.2 Nauka Jezusa przypada na okres w historii religii ży­ dowskiej, kiedy zaczyna wyraźnie dominować legalistyczna postawa wobec Boga. Relacja człowieka z Bogiem staje się relacją prawną, a zbawienie można osiągnąć jedynie prze­ strzegając Prawa. Jezus wyraźne podkreśla, iż dominująca wśród Żydów doktryna wiary, opierająca się na Prawie, ma swoje niebez­ pieczne następstwa. Dlatego w Nowym Testamencie czyta­ my: „Strzeżcie się, żebyście uczynków pobożnych nie wy­ konywali przed ludźmi, po to, aby was widzieli" [...] ( M t 6 , 1 ) . Konflikt Chrystusa z faryzeuszami to konflikt z ludźmi pew­ nymi siebie, pysznymi, tymi, którzy uważają, iż osiągnęli doskonałość. Na miłosierdzie Jezusa mogą liczyć wszyscy grzesznicy, ale nie oni. W p r z y p a d k u usprawiedliwienia z Prawa zachodzi niebezpieczeństwo, iż będzie to poboż­ ność na pokaz. Jezus mówi, więc: „Gdy się modlicie, nie bądźcie jak obłudnicy. Oni lubią w synagogach i na rogach ulic wystawać i modlić się, żeby się ludziom pokazać" (Mt 6, 5). Religijność staje się wtedy przede wszystkim szukaniem uznania w oczach innych. Stąd też ambiwalentny stosunek Jezusa do Prawa . U podstaw konfliktu zarysowanego w przypowieści o synu marnotrawnym leżą dwie odmienne postawy opierające się na sprawiedliwości i łasce. Z jednej strony pełen miłości oj­ ciec, a z drugiej porządny syn (przestrzegający wszystkich norm i praw), który nie może zrozumieć, dlaczego ojciec ota­ cza marnotrawnego syna taką dobrocią. Jest to różnica mię­ dzy myśleniem „prawniczym", w którym dominuje zasada sprawiedliwości, a podejściem pełnym miłości, wybaczenia i łaski. W tej przypowieści ujawnia się postawa Boga wobec człowieka: zadziwiająca, niezbadana, ale za to pełna miło­ ści, której Jezus daje wyraz w swojej nauce: „Nie przysze­ dłem powołać sprawiedliwych, ale grzeszników" (Mk 2,17). Zawiłą istotę prawa zrozumiał najlepiej nawrócony fary­ zeusz Paweł. Na długo przed Franzem Kafką i Jacquesem Lacanem dostrzegł kryjące się za nim paradoksy: Jak długo bowiem wiedliśmy życie cielesne, grzeszne namiętności [pobudzane] przez Prawo działały w naszych członkach [...]. Ale jedynie przez Prawo zdobyłem znajo­ mość grzechu. Nie wiedziałbym bowiem, co to jest pożą­ danie, gdyby Prawo nie mówiło: Nie pożądaj! Z przykaza­ nia tego czerpiąc podnietę, grzech wzbudził we mnie wszelakie pożądanie (Rz 7, 5 i 7-8). 9 Na nauce Pawła zaważyło być może jego osobiste do­ świadczenie: nawrócenie w drodze do Damaszku. Paweł musiał zadawać sobie wielokrotnie pytanie: Co jest we mnie takiego, co spowodowało, że zostałem wybrany? Przecież niczym sobie na to nie zasłużyłem, a wręcz przeciwnie. Pierw­ szy krok należy więc zawsze do Boga: „Nie wyście Mnie wybrali, ale Ja was wybrałem" (J 15, 16). Powody tego wy­ boru są dla ludzi nie do przeniknięcia. Przemiana najgorliw­ szego z prześladowców, największego nieprzyjaciela chrze­ ścijan w najgorliwszego wyznawcę Chrystusa to właśnie przy­ kład takiego niezasłużonego, nieoczekiwanego wyboru. Pa­ weł tak o tym pisze w liście do Galatów: 10 Kategoria łaski pojawia się w dyskusjach filozoficznych w zasadzie dopiero za sprawą świętego Pawła. Jezus nie posługuje się tym pojęciem, tak jak nie posługuje się innymi kategoriami teologiczno-filozoficznymi. Wydawać się może dziwne, że tak istotna dla chrześcijaństwa kategoria nieobec­ na jest w jego nauce. Jednak jak zauważa Dariusz Oko: „Dzie­ ło Chrystusa jest wydarzeniem a nie traktatem". Przesłanie związane z łaską zawiera się w przypowieściach Jezusa. 11 PISMO ANTROPOLOGICZNE Słyszeliście przecież o moim postępowaniu ongiś, gdy jeszcze wyznawałem judaizm, jak z niezwykłą gorliwością zwalczałem Kościół Boży i usiłowałem go zniszczyć, jak w żarliwości o judaizm przewyższałem wielu swoich ró­ wieśników z mego narodu, jak byłem szczególnie wiel­ kim zapaleńcem w zachowywaniu tradycji moich przod­ ków. Gdy jednak spodobało się Temu, który wybrał mnie �Rafał Nahirny jeszcze w łonie matki mojej i powołał łaską swoją (Gal 1, 13-15). Różnica między zbawieniem, którego podstawę stanowi łaska, a doktryną usprawiedliwienia z Prawa polega na tym, iż człowiek nie może g o sobie wysłużyć. Zdaniem Pawła konsekwentne podążanie drogą wskazaną przez faryzeuszy prowadzić może jedynie d o zajmowania przez człowieka pozycji roszczeniowej w stosunku d o Boga. Zgodnie z we­ wnętrzną logiką usprawiedliwienia z prawa, człowiek może pozostać albo wiecznie winny (ponieważ w stosunku d o pra­ wa zawsze jest się winnym), albo pysznym. Postawa umiar­ kowana jest wykluczona, stąd też nauka Chrystusa w inter­ pretacji Pawła jest przede wszystkim teologią łaski i uwolnie­ nia o d Prawa . Człowiek potrzebuje do zbawienia łaski Bo­ żej; Bóg nie jest mu nic winien. Inaczej mówiąc, Paweł za­ rzuca koncepcji usprawiedliwienia z Prawa samozbawienie. Nie ma w nim udziału Boga, który zostaje niejako zobowią­ zany d o zbawienia człowieka, kiedy ten spełni określone warunki. Dlatego Paweł pisze: „Zerwaliście więzy z Chrystu­ sem; wszyscy, którzy szukacie usprawiedliwienia w Prawie, wypadliście z łaski" (Gal 5, 4). A w liście d o Rzymian: „[...] z uczynków Prawa żaaten człowiek nie może dostąpić uspra­ wiedliwienia w Jego oczach. Przez Prawo bowiem jest tylko większa znajomość grzechu" (Rz 3, 19). 12 grzechem pierworodnym. Musi tak być, bowiem łaska oka­ zana zostaje ze swej istoty temu, kto na nią nie zasługuje. Bóg może swobodnie decydować o tym, kogo przeznaczy do zbawienia, ponieważ świadczy to o jego autonomii, która poddana zostaje w wątpliwość w teologii usprawiedliwienia z Prawa, gdzie człowiek m a możliwość wpływania na wolę Boga. Jednak cena za odejście o d postawy faryzeuszy jest bardzo wysoka. 2.4 Na koniec powróćmy jeszcze do jednego wątku wy­ nikającego z rozważań nad istotą łaski. Teologia głoszona przez Pawła uwikłała się w jeszcze inną trudność interpreta­ cyjną. Arystoteles, w Eryce nikomachejskiej, pisze: „Skoro człowiek sprawiedliwy wykraczający przeciw prawu był nie­ sprawiedliwy, a ten, co się trzyma prawa, był sprawiedliwy, to jasne, że wszystko, co w zgodzie z prawem, jest w pew­ nym sensie sprawiedliwe". 14 Doktryna łaski sformułowana w opozycji d o koncepcji usprawiedliwienia z Prawa, podkreślająca arbitralność wy­ roków Boskich, usytuowała się dość niespodziewanie w opo­ zycji do sprawiedliwości : jeżeli Bóg jest sprawiedliwy (atak przecież określa się g o wielokrotnie w Biblii), to wyklucza to w pewnym sensie jego miłosierdzie, a c o za tym idzie, też i łaskę. Tak właśnie rozpoczyna się kolejna dyskusja teolo­ giczna, w której centrum znajduje się problem określenia isto­ ty łaski. 15 Jednym z tych, którzy próbowali się z nim zmierzyć, był Tomasz z Akwinu. Autor Traktatu o Bogu powtarza w znacz­ nej mierze rozwiązanie Anzelma: Dlatego też sprawiedliwością czasami nazywa się w Bogu stosowność Jego dobroci, a czasami zapłatę za zasługi. O obydwu wspomina Anzelm: „kiedy karzesz złych, jest to sprawiedliwe, ponieważ odpowiada ich zasługom, a kiedy złych oszczędzasz, jest to sprawiedliwe, ponieważ przy­ stoi Twojej dobroci" . 16 2.3 Pawłowa teologię łaski rozwija inny konwertyta - Au­ reliusz Augustyn. Koncepcja łaski Augustyna formuje się w opozycji d o herezji Pelagiusza, u której podstaw, zdaniem autora Wyznań, leży niezrozumienie istoty łaski . Pelagiusz próbuje zinterpretować ją w duchu Prawa. Bóg zostaje w jego koncepcji na powrót zobowiązany do udzielenia łaski t y m , którzy ze względu na swoją wolną wolę wybrali drogę do­ brych uczynków. Jest to w jakiejś mierze chrześcijańska wersja usprawiedliwienia z Prawa, z tą różnicą, iż punkt cięż­ kości przeniesiony zostaje na wolną wolę. Dlatego odpowiedź Augustyna koncentruje się, podobnie jak u Pawła, na wyka­ zaniu, iż o d Boga nie można niczego wymagać i uwydatnia przede wszystkim arbitralność jego wyroków (linia argumen­ tacji autora Wyznań jest bardzo podobna d o tej, którą obrał Paweł w polemice z faryzeuszami). 13 Problem łaski pojawia się też u Augustyna w trochę o d ­ miennym kontekście. Wiele kontrowersji wzbudza do dziś stanowisko autora Wyznań dotyczące problemu predestynacji dzieci. Niektóre dzieci umierają przecież bez chrztu, w wyniku czego, zdaniem Augustyna, zostaną potępione, te natomiast, które dostąpią tego sakramentu, będą zbawione. Czy nie jest to właśnie akt niesprawiedliwości ze strony Boga? Augustyn argumentuje, iż wszyscy ludzie zostali obciążeni Tomasz nie poprzestaje jedynie przy t y m wyjaśnieniu i, aby rozwiać wszelkie ewentualne wątpliwości, uzupełnia je własną koncepcją. W artykule trzecim Traktatu o Bogu, doty­ czącym kwestii sprawiedliwości i miłosierdzia Bożego, To­ masz analizuje szczegółowo problem pogodzenia w istocie Boga dwu sprzecznych na pierwszy rzut oka własności: mi­ łosierdzia, które powoduje, iż Bóg niektórych ludzi obdarza łaską, a innych nie, i sprawiedliwości: „Miłosierdzie jest zła­ godzeniem sprawiedliwości. Bóg jednak nie może pominąć tego, co przynależy jego sprawiedliwości". Rozwiązanie tego problemu przez Tomasza polega na analitycznym roz­ dzieleniu d w u porządków tak, aby się na siebie nie nakłada­ ły: „[...] Bóg postępuje miłosiernie nie czyniąc niczego wbrew swej sprawiedliwości, lecz działając ponad sprawiedliwo­ ś c i ą " . Tomasz, komentując ustalenia Augustyna, jedno­ znacznie stwierdza, iż łaska znajduje się poza sprawiedliwo­ ścią i nie powinna być rozpatrywana kategoriami jej doty­ czącymi. 17 18 3.1 Nie m a potrzeby rekonstruowania historii dalszych sporów dotyczących istoty łaski, chociaż nie są one bynaj­ mniej mniej interesujące . Przeanalizowany materiał pozwolił nam dostatecznie podkreślić najistotniejsze dla naszych ce­ lów wątki tej dyskusji. Powracać one będą w kolejnych jej etapach w nieco zmienionej wersji. Kiedy mówi się o łasce, w przypadku ocalonych pojawia się pewna trudność. Większość z nich była narodowości żydowskiej, a kategoria łaski jest ściśle związana z tradycją chrześcijańską. Mało tego, najbardziej wyczerpującego opi­ su tego doświadczenia dostarczają nam wspomnienia czło­ wieka, który utracił wiarę w swojego Boga. Levi odrzuca więc interpretację swojego przyjaciela, ponieważ łaska jest dla niego nierozerwalnie spleciona z religijnym obrazem świata. Numer 10/2005 19 �DOŚWIADCZENIE O C A L E N I A . P R Ó B A A N A L I Z Y Kiedy jednak spojrzymy na całe to zagadnienie z perspekty­ wy fenomenologicznej i weźmiemy w nawias nasze sądy, przekonania religijne, i skoncentrujemy się na samym do­ świadczeniu, to będziemy mogli dostrzec w nim wyraźnie elementy charakterystyczne dla doświadczenia łaski. 3.2 Składa się na nie zawsze jakaś tajemnica, której czło­ wiek nie może przeniknąć. Tajemnica ta wyraża się w teolo­ gii przede wszystkim w podkreślanej, jak widzieliśmy, arbi­ tralności łaski Bożej. Podmiotowość w poszukiwaniu odpo­ wiedzi na nią kieruje spojrzenie na siebie samą: co jest we mnie takiego, co powoduje, iż zasłużyłem na ocalenie? „Dla­ czego ja?" mógłby powtórzyć za Levim Paweł. Trzeba dodać, iż to odniesienie podmiotowości do sie­ bie samej ma charakter negatywny. Augustyn i inni teologo­ wie kładą przecież duży nacisk na fakt, iż łaska okazywana jest człowiekowi jako istocie ze swej natury grzesznej (jest to zabieg konieczny, ponieważ inaczej byłaby aktem sprawie­ dliwości), czego strukturalnym odpowiednikiem w doświad­ czeniu ocalenia jest często artykułowane przekonanie, iż było wielu, którzy bardziej ode mnie na nie zasłużyli: „[...] najlep­ si zginęli" . U podstaw takich deklaracji leży najczęściej samopoznanie koncentrujące się na negatywach: nie byłem taki ofiarny/ odważny/ solidarny jak Chaim/ Szabo/ Robert/ Baruch czy wielu innych. Widać teraz wyraźnie ambiwa­ lentny stosunek między łaską a sprawiedliwością. Tak więc, jak w przypadku nieochrzczonych dzieci, które Augustyn skazuje na wieczne potępienie, wspomina się często o nie­ zasłużonej karze (oczywiście w sensie etycznym, nie religij­ nym, przynajmniej nie z perspektywy Augustyna), tak w przy­ padku ocalonych podkreśla się równie często „niezasłużenie" na to ocalenie właśnie: „Najgorsi przeżyli [ . . . ] " . W tym przypadku nie powinno się raczej mówić o niesprawiedliwo­ ści, ponieważ „absurdalność" („Może to się wydawać absur­ dem, ale to fakt" ) tego doświadczenia polega właśnie na tym, iż ci, których staje się ono udziałem, nie powinni mieć ku temu żadnych podstaw. Być może bardziej adekwatne byłoby określenie: „poza sprawiedliwością". Podobnie czy­ ni przecież Tomasz, sytuując łaskę i sprawiedliwość na od­ miennych poziomach. 20 21 22 23 Pozostało nam omówienie problematycznego związku między doświadczeniem ocalenia a w s t y d e m . Zacytujmy w tym celu jeden z aforyzmów Fryderyka Nietzsche: Szczęście, któremu to Levi we własnym mniemaniu za­ wdzięcza ocalenie, i łaska Boska doświadczane są przez podmiotowość w zbliżony sposób. Szczęście jest przypad­ kiem, czymś, czego nie da się przewidzieć, zrozumieć. Po­ dobnie rzecz ma się z łaską: jest ona arbitralna, nie znamy powodów, dla których Bóg sobie kogoś upodobał, kosztem innych. Podobne doświadczenie opisuje właśnie Levi. De­ cyzja Boga jest nieprzewidywalna, kieruje się On sobie tylko znanymi regułami. Nie wiadomo, kto i dlaczego otrzyma ła­ skę, tak jak nie wiadomo, kto i dlaczego przeżył obóz zagła­ d y . Możemy więc powiedzieć, iż różnica między Levim a jego przyjacielem zachodzi na poziomie rozumienia: struk­ tura doświadczenia wewnętrznego jest taka sama, odmien­ ne są natomiast interpretacje. 25 1 Wszystkie cytaty z Biblii pochodzą z wydania: Pismo Święte Stare­ go i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, opraco­ wał zespół biblistów polskich z inicjatywy Benedyktynów Tynieckich, Poznań 1980. 2 Swoje doświadczenia z pobytu w obozie zagłady opisał w wydanej w Polsce książce Czy to jest człowiek, przeł. H. Wiśniowska, Kraków 1978. 3 G. Agamben, Remnants of Auschwitz, przeł. D. Heller-Roazen, New York 1999, s. 120. 4 P. Levi, The Drowned and The Saved, przeł. R. Rosenthal, New York 1989, S. 73. 5 Tamże, s. 8 1 . 6 Tamże, s. 82. Prowadząc rozważania o łasce, warto również wprowadzić kate­ gorię daru. Łaska bywa przecież często określana właśnie jako „nieza­ służony dar". Niestety, musimy ograniczyć się jedynie do zasygnalizo­ wania tego interesującego problemu, inaczej znacznie przekroczyliby­ śmy ramy niniejszej pracy. 7 8 D. Oko, Łaska i wolność, Kraków 1997, s. 34. Na przełomie I w. p.n.e. i I w. n.e. powstają liczne sekty i wspólnoty, takie jak w Qumran, które koncentrują się przede wszystkim na rygory­ stycznym przestrzeganiu Prawa. 9 10 Świadczą też o nim takie wydarzenia, jak opisywane w Nowym Testamencie uzdrawianie w szabat (Mk 3,1-6) czy dotykanie kobiety „cho­ rej na upływ krwi" (Mk 5, 25-43). Zob. też: Praktyczny słownik biblijny, pod red. A. Garbner-Haider, przeł. T. Mieszkowski, R Pachciarek, War­ szawa 1994. 11 12 Czemu odczuwamy wstyd, kiedy nas spotyka dobrodziej­ stwo albo wyróżnienie, na które, jak się mówi, 'nie zasłu­ żyliśmy'? Zdaje się nam przy tym, żeśmy się wcisnęli w dziedzinę, do której nie należymy, z której powinniśmy być wyłączeni [...]. Dzięki błędowi innych dostaliśmy się przecież do niego: i teraz opanowuje nas w części bojaźń, w części cześć, w części zdziwienie, nie wiemy, czy­ śmy powinni uciekać, czy korzystać z błogosławionej chwi­ li i dobrodziejstw łaski. W każdym wstydzie zawiera się misterium, które wydaje się przez nas sprofanowane, lub któremu grozi niebezpieczeństwo profanacji; wszelka ła­ ska zawstydza. 24 Teraz już rozumiemy, dlaczego u źródeł opisywanego przez Leviego wstydu leży inne doświadczenie - doświad­ czenie ocalenia. 4.1 Aby uniknąć wszelkich nieporozumień, należy pod­ kreślić, iż nie twierdzimy bynajmniej, iż religijny przyjaciel Leviego miał rację, przypisując ocalenie łasce Boskiej. Cho­ dziło raczej o pokazanie, iż utożsamiając zbyt łatwo wstyd z poczuciem winy, w p a d a m y w interpretacyjną pułapkę, z której będzie nam później trudno się wydostać (niekoń­ czące się dociekania o winie i niewinności). Tymczasem ka­ tegoria łaski może właśnie lepiej oddać istotę tego doświad­ czenia, pozwolić je zrozumieć. D. Oko, dz. cyt., s. 40. H. Arendt, Wola, przeł. R. Piłat, Warszawa 2002. 13 M. Eliade, Historia wierzeń i idei religijnych, t. III, przeł. A. Kuryś, Warszawa 1995. 14 Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1982, s. 162. przeł. D. Gromska, Warszawa 15 Oczywiście Paweł I Arystoteles rozumieją pod pojęciem prawa coś odmiennego, niemniej w obu przypadkach zakłada się Istnienie określonych norm regulujących postępowanie człowieka. 16 Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu, przeł. G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Kraków 1999, s. 322. 17 Tamże, s. 324. 18 Tamże, s. 325. Bierze w nich udział m.in. Pascal, kiedy polemizuje w Prowincjonałkach z jezuickimi koncepcjami rozróżnienia łaski na łaskę wystarcza­ jącą i skuteczną. Kategoria łaski pojawia się też w kontekście sporów dotyczących ontologicznego dowodu na istnienie Boga, którego zwo­ lennikiem był m.in. Kartezjusz. 19 20 R Levi, dz. cyt., s. 82. 21 Tamże, s. 83. 2 2 Tamże, s. 82. 23 Tamże, s. 73. F. Nietzsche, Wędrowiec i jego cień, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2003, s. 164. 24 25 O łasce jako sposobie interpretacji przygodnych wydarzeń pisze również W. Stróżewski w swoim szkicu O przygodności człowieka. Zob. W. Stróżewski, O wielkości, Kraków 2002. PISMO ANTROPOLOGICZNE 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c6f22ad2b039b5263494a430ff9ab55.pdf 0af851b0f10d62f9f0b0fabeb985856e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5691 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource podróże - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5291 Title A name given to the resource Dotrzeć na koniec świata/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19, s.35-51 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kilian, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bożena Kilian Filolog angielski, doktorantka afiliowana przy Instytcie Kultur i Literatur Anglojęzycznych Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Zainteresowana studiami postkolonialnymi, literaturą podróżniczą, wielokulturowościąoraz podróżopisarstwem kobiet. Dotrzeć na koniec świata. O wyborach celów podróży W edług Krzysztofa Przecławskiego podróż jest metaforążycia i choć sam jej przebieg nie jest pozbawiony znaczenia, dla tury­ sty najważniejszy jest ostateczny cel . Zagadnienie celu podróży jest niezwykle złożone. Z powodu zmieniającej się sytuacji geopolitycznej oraz trendów i przekonań ludzi o roli podróży w życiu człowieka na przestrzeni wieków cele podróży i motywacje ich wyborów się zmieniały. Co może stać się celem podróży? Czy może nim być wszystko? Co wpływa na jego wybór? Powyższe pytania stanowiły przedmiot rozważań filozofów, teoretyków i prak­ tyków. Dla Leszka Kołakowskiego „podróż w sobie jest celem" . Według niego nie można więc podróżą nazwać przemieszczania sie w przestrzeni prowadzącego do załatwienia jakiejś sprawy Tvm samym ludzie interesu, którzy udają się do innego 1 2 miejsca w sprawach biznesowych, nie są podróżni­ kami. Kołakowski waha się, czy za podróż uznać turystykę uprawianą przez mieszkańców krajów zim­ nych, wyjeżdżających do krajów ciepłych w celach rekreacyjnych. Jego zdaniem prawdziwa podróż nigdy nie jest ucieczką od zmartwień, bo one towa­ rzyszą człowiekowi bez względu na miejsce, w któ­ rym się znajduje. Co więcej, podróż nie prowadzi do zdobycia wiedzy, tylko do zaspokajania ludzkiej ciekawości. Celem podróży od zawsze było to, co nowe, obce, bądź niezwykłe i choć ludzie często z sentymentu wracają do miejsc które dobrze znają główną motywacją podjęcia podróży pozostaje wła­ śnie praenienie odkrycia czegoś" n o W Dążenie do zaspokojenia tei ciekawości zaprowadziło ludzi w najdalsze zakątki Ziemi krańce świata Wielkie odkrycia „eoeraficzne 1 2 XV i XVI wieku były K. Przeclawski, Życie - to podróż. Wprowadzenie do kulminacia europejskich podróży i zaowocowały filozofii turystyki, Wydawnictwo Akademickie „Żak", stworzeniem niemalże kompletnej mapy świata Warszawa 2005, s. 123. a liczne wyprawy i ekspedycje podejmowane PÓź' L. Kołakowski, Mini-Wykłady Moxi-Sprawach, niej dostarczyły wystarczająco dużo informacji by Znak, Kraków 2004, s. 44. Ibid, s. 44-45. 3 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA �36 B o ż e n a Kilian wszystkie ewentualne braki uzupełnić. W niniej­ szym artykule została podjęta próba przedstawienia czynników motywujących do wyboru konkretnych celów podróży gdy nie ma już miejsc nieznanych końców świata, które można by odkryć. Pomimo że w powszechnym mniemaniu uznaje się, że wszystko zostało już odkryte, ludzie ciągle podróżują. Dzieje się tak dlatego, że - jak pisze Kołakowski - nawet jeśli dane miejsce jest ogól­ nie znane, staje się przedmiotem wyboru turysty, który chce odkryć je dla siebie . Zgodnie z tą teorią celem podróży może stać się wszystko, co nie zostało poznane osobiście, a to daje nieograni¬ czone możliwości. Okazuje się jednak, że są miasta i zabytki, które wśród turystów cieszą się większym uznaniem niż inne, z czego można wywniosko­ wać, że nie tylko osobista chęć zobaczenia tego lub innego miejsca decyduje o wyborze danego celu podróży. Dean MacCannell stwierdza że turyście nie sprawia kłopotu zidentyfikowanie 'widoków, które powinien zobaczyć", a wartość prawdziwych atrakcji turystycznych" jest określona w świadomo¬ ści zbiorowej*. Z tego wynika że im więcej osób odwiedza dane miejsce tvm bardziej staie s e ono popularne wśród turystów. Analiza rozwoju Grand Tour w Furonie trafnie ilustruie to ziawisko Tuż 4 od X V I I wieku liczb, n o d r ó ż n i l w h zaczvnała ie S W S rem rvrznie zwiekJ.Ć a 1 \e i ż do n o ł o w v X I X a k podroż n H r mia W ł charakter h / k r r elitarny Ir ^Tk wieku iP oczątkowo na podrożę pozwolić sobie mogli jedynie ci, Którzy posiadali czas i pieniądze, lodrozowala więc głow­ nie europejska arystokracja zaciekawiona przyrodą, historią, kulturą i obyczajowością innych krajów oraz narodowości, lerwsi turyści byli rowniez zainteresowani osiągnięciami naukowyrm i tech­ nicznymi innych narodów, a w szczególności rozwo¬ jem myśli filozoficznej. Celem podroży stawały się więc miasta uniwersyteckie: Bolonia, Ferrara, Paryż z Sorboną, Orlean czy Wittenberga . Zintensyfi­ kowanie zjawiska i spopularyzowanie Grand Tour wśród zamożnej młodzieży europejskiej doprowa­ dziło do ustalenia pewnych zasad dotyczących jej przebiegu i trasy. W Peregrynacjach. Wojażach. Tury­ styce Antoni Mączak opisuje Grand Tour w nastę­ pujący sposób: „Jest ona »wielka« z racji długości trasy i czasu trwania, a ma być także pamiętnym, szczególnym wydarzeniem, podróżą życia" . Do tradycyjnie odwiedzanych krajów należały Włochy, Rzesza Niemiecka, Holandia, Flandria, Szwajcaria, Hiszpania Szwecja i Rosja W wieku XVIII rosnąca liczbaAnglików, którzy już w XVII wieku stanowili większość 'uczestników' Grand Tour, pokonywała kanał La Manche i udawała się do Paryża, Orleanu lub kilku innych miast francuskich by ostatecznie - p o przekroczeniu^Up przez jedna ze szwajcarskich przełęczy - dotrzeć do Włoch' Ten krai pomimo zmieniaiace™ sie charakteru Wielkie'Podróżv nozostawał l ł ó w n v m celem t„rv tów 7vwione nrzez w s z J L h klawcv tvcznvch nodróżników L e n i e n i e bv zwiedzi W W l w w L ż , Ch.rle. Th mn n ' k r r n i ' W i l UA 7A lhompson, który opisuje siebie jako „będącego żąd­ nym zobaczenia znanego ze swej historii kraju, który kiedyś dal światu prawo, a obecnie jest najwspanial­ szą szkolą muzyki i malarstwa, posiada imponujące dzieła rzeźby i architektury obfituje w gabinety osobliwosci oraz zbiory wszelkiego rodzaju antyków . 6 7 8 S S 6 Warszawa 1984, s. 123. 7 8 5 Ibid., s. 44. D . MacCannell, Turysta. Nowa teoria klasy podróżni­ czej, tłum. E. Klekot, A. Wieczorkiewicz, Wydawnic­ two Literackie MUZA, Warszawa 2002, s. 65-66. Ibid, s. 126. M.E. Kowalczyk, Podróże po Europie w XVIII wieku, [w:] J. Szymański (red.), Trzy relacje z podróży po Ślą­ sku w XVIII i XIX wieku, Dom Współpracy Polsko¬ -Niemieckiej, Fundacja „Zamek Chudów", Gliwice 2006, s. 191. 9 10 4 A. Mączak, Peregrynacje. Wojaże. Turystyka, Czytelnik, A. Mączak, op.cit, s. 159. Being impatiently desirous of viewing a country so famous inhistory, which once gave laws to the world; which is at present the greatest school of musie and paintine, contains the noblest productions of statuary and architecture, and abounds in cabinets of rarities, and collections of all kinds of antiąuities". The Grand BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �37 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Barbara Ann Naddeo przedstawia krótką historię włoskiej trasy: pową wycieczką z Leicester do Loughborough zor­ ganizowaną przez Thomasa Cooka w 1841 roku rozpoczęła się era turystyki masowej. Powolna, ale Wieczne Miasto Rzym zawsze pozostawało niepod­ konsekwentna transformacja polityki pracy w dzie­ ważalnym punktem kulminacyjnym Wielkiej Podróży więtnastowiecznej Wielkiej Brytanii, która była przykładem godnym naśladowania dla innych krajów i prawdopodobnie gościło największą liczbę turystów. europejskich, oraz szybki rozwój kolei przyczyniły Z kolei Wenecja i Neapol rywalizowały o drugie miejsce na liście najpopularniejszych włoskich celów. Wene­ się do popularyzacji turystyki. Przełom wieku XIX i XX jest uważany za złoty wiek turystyki między­ cja była na drugim miejscu, (...) dopóki nie została narodowej, głównie dzięki rozwojowi infrastruktury zdeklasowana przez Neapol, gdy odkrycia Herkulanum turystycznej, dalszemu rozwojowi kolei oraz powsta­ i Pompei przyciągnęły uwagę społeczności międzynaro­ niu takich organizacji jak Youth Hostel Association dowej i skierowały zainteresowania północnoeuropejskich podróżników z cudów współczesnych Włoch na ich (założonej w Anglii w 1929), które doprowadziły do obniżenia kosztów podróży i tym samym umożliwiły starożytną przeszłość . podróżowanie mniej zamożnym oraz młodzieży W oświeceniu cele podróży były jasno okre­ Co wiecei wprowadzenie w XX wieku międzynaro ślone. W sytuacji politycznej ówczesnej Europy dowch regulacji paszportowych i celnych przyspie oraz ogółu trendów i przekonań wykształciła szyło rozwoi turvstvki która wkrótce stała sienaioreż się powszechna opinia dotycząca tego, co sta­ nieisza częścią J L d a r k i światowej Przecławski nowi wartościowy kształt i cel podróży, czyniąca analizując nrzyczyny szybkiego rozwoju turysryki' Włochy - gdzie można było uczyć się poprzez nawiązuje do L c e s ó w urbanizacyjnych i towarzy' 11 12 obcowanie z kulturą i dziełami sztuki, zarówno antycznej, jak i współczesnej - obowiązkowym punktem w itinerarium oświeceniowego turysty. Pierwsza połowa wieku XIX to czas wielkiego przełomu w historii turystyki. Wraz z pierwszą gruTour, www.metmuseum.org/toah/hd/grtr/hd html19.08.2009. Wszystkie tłumaczenia z języka angiel­ skiego na język polski zamieszczone w artykule zostały wykonane przez autora. 11„The eternal city of Rome remained the unequivocal climax of the Grand Tour and at any given time probably hosted the largest number of tourists. In turn, Venice and Naples vied for second place of importance in the hierarchy of destinations, a ranking which Venice long held until it was unseated by Napks mid-century, when the excavations at Herculaneum and Pompei! caught the attention of the international community and shifted the focus of northern European travellers from the wonders of contemDorarv Italv to those of C o Z Z l ! n s i „ toZJaZZŁk^ 1 (19) PD13 m E t ^ BARBARZYŃCA szace.o m znaczne™ zanieczyszczenia środowiska n l r a l n e . o Zwrara również L na nolenszenie 'In h 'r n k ' * • n f bn n" A k ogoinycn warunKow życia, upowszecnneme eauKacji, wyaiuzenie czasu wolnego i spopularyzowanie fenomenu spędzania wakacji poza domem". Pytaniem, które zadają sobie obecnie ludzie, nie jest „czy jechać?", tylko „dokąd jechać?". W dzisiejszych czasach wybór celu podróży nie jest praktycznie niczym ograniczony, rzadko jednak wynika jedynie z indywidualnej decyzji. Przede wszystkim to „dyskurs zawsze determinuje podróż" . W obrębie danego dyskursu kształtują 14 12 13 14 K. Przecławski, Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Albis, Kraków 1996, s. 11. Ibid, s. 20. „Travel is always mediated through discourse". S. Arshi, C. Kirstein, R. Naqvi, E Panków, Why Travel? Tropics, En-tropicsandApo-tropaics, [w:] G. Robertson, M. Mash, L. Tickner, J Bird B. Curtis, T Putnam (red.), Traveller's Tales. Narratives of Home and Dtspkcement, Routlege, London and New York 1994, s. 225. �38 B o ż e n a Kilian się przekonania na temat innych ludzi, kultur i miejsc. Obecnie takie opinie rzadko formuło­ wane są na podstawie osobistych doświadczeń. Są to kulturowe schematy zaprogramowane w jed­ nostce przez historyczne zaszłości, relacje oraz komentarze proponowane przez mass media, tour operatorów i innych turystów, bądź budowane w oparciu o stereotypy, które są głęboko zako­ rzenione w każdym społeczeństwie. Jak zauważa J. Igor Prieto Arranz, dzieląc i kategoryzując rze­ czywistość, stereotypy ułatwiają radzenie sobie z nią. Wpływają one zn3-CZ^co również ns. wybór celów turystycznych. Arranz stwierdza, że „nie wszystkie miejsca S cL W równym stopniu interesuiace i atrakcyjne dla potencjalnego turysty i ( ) to zainteresowanie i atrakcyjność różnią śie nie tylko w czasie ale są również uwarunkowane kul turowo. Historyczny (i zwykle również narodowo uwarunkowany) dyskurs niezmiennie dostarcza (mocno zniekształcony) obraz Innego w formie obecnie rozpowszechnionych stereotypów"^. są towarem, który podlega prawom rynku i który musi przyciągnąć potencjalnych klientów - tury­ stów i by spełnić ich oczekiwania, niejednokrot­ nie przetwarza się lub wręcz całkowicie tworzy krajobraz. „W turystyce wcześniejszy krajobraz jest albo mocno zmieniony (...), albo całkowicie unicestwiony'" . Rozbudowuje się infrastrukturę turystyczną, a miejsca, które zostały uznane za atrakcje, dostosowuje się do potrzeb turystów. Przez Barryego Curtisa i Claire Pajaczkowską miejsca te opisywane są w następujący sposób: „W idealnej turystycznej przestrzeni istnieje sur­ realistyczna możliwość która jest prawie jak sen - plaża, centrum historyczne czy dzielnica wonych świateł jest osiągalna w przeciągu kilku minut". Optymalna zatem byłaby sytuacja w której turysta ma łatwy dostęp do wszystkiego' co go interesuje niemniej Jednak stworzenie takiej przestrzennie może odbvć sie bez trans formacii i zakłócenia równowagi nierwotneeo krajobrazu Tnnvm nrocesem onisanvm nrzez T h e a n o S TerkenlieJo iest tworzenie kraiohrazn Co więcej, promowanie określonych opinii może mieć na celu manipulowanie rzeczywisto­ ścią, prowadzące do osiągnięcia korzyści finan­ sowych. Jak zauważa Anne-Marie d'Hauteserre, „miejsca docelowe turystyki, jako że wykorzystują lokalne dobra, mogą być konstruowane (jako końcowy produkt/doświadczenie), by zachęcić do konkretnych praktyk i reakcji" . Cele podróży arrakcvine.o dla tnrvst'ów od nodstaw Takie kra 17 18 i br „Not all destinations are eąually interesting and attractive to the potential tourist and, (...), such interest and attractiveness not only vary with time but are also culturally-determined. Historical (and normally nation-based) discourse invariably provides (largely distorted) images of the Other in the form of currently-held stereotypes". T.I. Prieto-Arranz, Does Travel h r kr r / i i k fik in \ mr i _ pprazy cnaraKteryzuje jaKo „nKcyjne, sKomercja- nzowane, etemeryczne, jednorazowe, zainscenizowane, » eautentyczne« lowstająone bowiem w rezultacie postępującej komercjalizacji i banalini d'Hauteserre, A Response to 'Tratin? the Commodity Chatn of Global Tounsm by Dennis Judd „Tourism 16 15 J Geographies"4 2006,s.340. 17 „With tourism, »the pre-existing landscape is either greatly modified (...) or totally obliterated«". T.S. Terkenli, Landscapes of Tourism: Towards a Global Cultural Economy ofSpace?, „Tourism Geographies" 3 2002, s. 229. 18 „In the ideał tourist space there is a surreal contin- Really Broadenthe Mind> Tounsm Stereotypes and thegency which is almost dreamlike - the beach, or the DisLive Construcńon of National Identtyfor Bntatn historie centrę, or the red-light district are always andSpatn re- vented) [w] K Knauer T Rachwał »minutes away«". B. Curtis, C. Pajaczkowską, 'Gettim (rcA) OntheMove MoLliy and Idenńty Wydawnic­ There: Travel,Tme, and NarraJe, [w:] G. Robertson twem B I M 19 M . Mash, L Tickner, J. Bird, B Curtis, T. Putnam (red.), Taveller's TalsNarratives of Home and Dts„Tourism destinations, as they exploit local assets, can ln Y D 16 be constructed (as a finished cornmodity/experience) to encourage particular practices and responses". A. placement Routlege London and New York 1994 s BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �39 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a zacji kultury , stricte dla zaspokojenia oczekiwań turystów. W rezultacie w różnych miejscach na świecie znajdują się takie same hotele, restauracje czy ośrodki rozrywki. 19 Niewątpliwie o popularności poszczególnych turystycznych celów decydują zabytki, które się w danym miejscu znajdują. W pierwszej kolej­ ności należy poszukać odpowiedzi na pytanie, co może być uznane za zabytek? W artykule zatytułowanym Commentary: Gazing, Performing and Reading: A Landscape Approach to Understanding Meaning in Tourism Theory przytoczona została definicja zabytków opra.cowa.na. przez Johna Urryego, który twierdzi, że są to „lokaliza­ cje przestrzenne wyróżnione z życia codziennego dzięki ich przyrodniczej, historycznej czy kul­ turowej niezwykłości" MacCannell natomiast definiuje atrakcję turystyczna, jale o empiryczny związek między turystą, widokiem\oznacznikiem który jest informacją o widoku. (...) Oznaczniki mogą mieć bardzo zróżnicowane formy prze wodniki tabliczki informacyjne pokazy slajdów odczvtv pamiątkowe pudełka z zapałkami i t p " ' Tvm sanwm arrakcia rurvsrvczna powsraie kiedv 20 2 1 noiawia Je iakiś marker czvli kiedv o rvm miei sc, sie mówi lub nisze W n r z e c i w L m razie nie f i r n i e ono w ś w i a d o m o ś c i tnrvstów i nozo r i poza n • • b , zainteresowania, "nr r n" Crczęsto / staje zasięgiem icn podobne miejsca są postrzegane w rożny sposób, choć obiektywnie patrząc, są one porównywalne, jedno z nich jest uznawane za atrakcyjne, inne natomiast zostaje przeoczone, jest to spowo¬ dowane obecnością markera tego pierwszego 7 19 2 0 7 m „Fictitious, commercialized, ephemeral, disposable, staged, »inauthentic«". T.S. Terkenli, op.cit, s. 234. „spatial locations distinguished from everyday life by their natural, historical or cultural eKtraordinariness'' D.C. Knudsen, A. K. Soper, M . Metro-Roland, Com­ miejsca i jego braku w przypadku drugiego. Szczególną rolę w tym procesie odgrywają prze­ wodniki. Informacje w nich zawarte znacząco wpływają na wybory turystycznych destynacji. Jak zauważa Piotr Kowalski, dobór oraz sposób opisu prezentowanych w przewodnikach miejsc zawsze jest uzależniony od pewnej konwencji oraz systemu wartości ich autorów lub wydawców, czyniąc poszczególne miejsca bardziej godnymi uwagi od innych. 22 Innym, niezwykle wpływowym źródłem infor­ macji na temat potencjalnych celów podróży są media. Zarówno telewizja, prasa, jak i Internet nieustannie prezentują w formie filmów, repor­ taży, artykułów, bądź reklam materiały związane z podróżami, dostarczając nie tylko wiadomości o naturze geograficznej, krajoznawczej i kulturo­ wej, ale również kształtując w turystach określone pragnienia i postawy. Ciągły napływ informacji dotyczących najpopularniejszych celów dopro­ wadził do pojawienia się w świadomości podró­ żujących pojęcia must-be-seen, czyli miejsc, które koniecznie musza^ znaleźć się w planie podróży. Jak zauważa MacCannell „jeżeli jedzie się do Europy, »koniecznie trzeba zobaczyć« Paryż jeśli jedzie się do Paryża »koniecznie trzeba zobaćzyć« Notre Dame wieżę Eiffla Luwr- jeżeli sie idzie do Luwru koniecznie trzeba zobaczyć« Wenus z Milo i rzecz jasna Mone Lize" MacCannell określił to zjawisko jako współczesny rytuał zwie dzania 1crórv n o l e l na zobaczeniu A n i e l s k i e s ł o w o oznaczające zwiedzanie to <iaht<eeŁ V<rht - 23 to zabvrek r nn ' J,L W - narrzenie Sama nazwa rei H n ' h i i'r IV i " W nr czynności impiiKuje sposób jej realizacji w pro­ cesie zwiedzania dominującym zmysłem jest wzrok, amrysci niezmiennie utrzymują dystans, obserwując wszystko z pewnej oddali. Curtis mentary: Gazmg, Performing and Reading: A Land­P. Kowalski, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń scape Approach to UnderstandingMeaningin Tounsm podróżowanie w kulturze współczesnej, Ada 2, Wro­ 22 t TheoryfTouńsm 21 Geographies" 3 2007, s. 228. D. MacCannell, op. cit.,s. 64. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA cław 2001, s. 65. 23 Ibid, s. 42. �40 B o ż e n a Kilian i Pajaczkowską przeprowadzają dogłębną analizę tego zjawiska: Wszak, jak zauważa Anna Wieczorkiewicz, tury­ sta musi być jednocześnie przyjazny i czujny - otwarty na kontakty, ale ciągle finansowo i emocjonalnie niezależny od spotykanych osób. Zastąpienie „zasadniczego udziału" w rzeczywi­ stości uprzywilejowanym dystansem obserwatora „Podróżnik-obserwator jest uczestnikiem-pozolub widza jest dla turysty kluczowe. Utrzymanie rantem", który poprzez okazjonalne „bratanie się przede wszystkim wzrokowego kontaktu z rzeczy­ z tubylcami", wzbogaca swoją biografię o barwną wistością gwarantuje konieczny dystans. Widzenie anegdotę, godną opowiedzenia w towarzystwie. wymaga odległości (...) i zapewnia wygodny kom­ Taka „oddalona przyjaźń" nie zobowiązuje jednak promis dla przeciwstawnych potrzeb zachowania do podjęcia żadnego moralnego zobowiązania . intymności fizycznego porozumienia i narcystycz­ nego bezpieczeństwa samotności. Jak zauważyli­ Postawa obserwatora, jaką przyjmują podró­ śmy wcześniej, jako turyści jesteśmy pozbawieni żujący, jest niewątpliwie konsekwencją braku wydajnego dialogu ze środowiskiem ludzkim, czasu, charakterystycznego dla współczesnego kulturowym czy naturalnym. (...) Zwiedzanie jest turysty, który zazwyczaj nie spędza w podróży głównym zajęciem turystyki patrzenie pozostawia miesięcy, czy lat jak na przykład uczestnicy Wiel­ rzeczywistość na zewnątrz i na swoim miejscu kiej Podróży, ale zaledwie kilka dni. Pragnąc uwalniając widza od zmiany która jest konse zobaczyć jak najwięcej w jak najkrótszym cza­ kwencją spotkania^. sie, turysta „zalicza" poszczególne atrakcje. Co więcej, jak zauważa Edgar Morin, nierzadko od Turyści nie wkraczają w rzeczywistość odwie­ rzeczywistości oddziela go szyba autokaru, gdy dzanych miejsc. Nie znając języka, nie nawiązują z perspektywy wygodnego fotela ogląda świat relacji z miejscowymi, nie poznają też ich kultury. niczym film w telewizji . Porównanie to zdaje Wśród turystów bezpośrednie spotkanie nie jest sie nieprzypadkowe gdyż jak twierdzi Kowalski powszechne, a niewymagające stanowisko obser­ telewizja nie tylko ugruntowuje wiedzę dotyczaca miejsc które turysta powinien zobaczyć watora jest wygodne, bo pozwala uniknąć wysiłku (i sfotografować), ale również kształtuje bardzo koniecznego do zmiany podejścia i zachowania. specyficzne postawy wobec świata Reklamy bazuiac na dość powszechnym wyobrażeniu że „Tne substitution of the »moral stakes« of reality for podróż do społeczeństw pierwotnych prowadzi the prMleged distance of the onlooker or spectator is do swoistego odrodzenia i prezentując rajskie 25 26 27 2 4 crucial for the tourist. The necessary distance is guaranteed by maintainine a primarily visual relationship to reality. Vision reauires distance (...) and provides a comfortable compromise for the conflicting needs of the intimacy of physical rapport and the narcissistic safety of solitude. As we have noted before, as tourists we are deprived of effective dialogue with the human cultural or natural environment remainine kraiobrazv w z m a c n i a ł a w odbiorcv nrzekon nie że nawet w czasie krótkich wczasów ma on szansę na całkowitą rewitalizację i odnowę nie tylko 28 25 A. Wieczorkiewicz, Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków 2008, s. 207. 26 dominan sensory^ f W w M c h ^ ^ i t Ib^tu es 21 P. Kowalski, op. cit, s. 65. Ibid, s. 62. Ibid, s. 58. Por. D . Czaja, Reklamowy smak raju. Mię­ dzy archetypem a historią, [w:] D . Czaja (red.), Mito­ log popularne. Szkice z antropologii współczesności, m tToalce WinTthe soectatoi e7^v from utiversitas, Kraków 1994. fSowZ ^ cl s 207 ' 28 BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a ciała, ale także i duszy. Odwołanie do turystycz­ nego wyobrażenia dzikości jako nie tylko nieopa­ nowania i agresywności, ale przede wszystkim wolności, braku zobowiązań i rutyny wzbudza w turyście pragnienie obcowania z naturą nieska­ żoną cywilizacją i jej chorobami, a tym samym wyzwolenia się od przytłaczających obowiązków codzienności . Rajskie krajobrazy prezentowane w reklamach zdają się obiecywać inne lepsze 29 41 wakacyjne życie, kusząc turystów perspektywą ucieczki od codziennych zmartwień . 30 Inną formą wizualnego przekazu, wpływającą na ugruntowanie w turyście postawy obserwatora, są filmy ukazujące piękno natury. Często buduje się je z obrazów będących wynikiem manipulacji „zwolnieniami i przyspieszeniami, zbliżeniami zakłócającymi proporcje między »naturalnymi« 1 1 A. Wieczorkiewicz, op. cit„ s. 217. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Konkretne przykłady reklam opierających się na tej konwencji prezentuje A. Wieczorkiewicz, op at, s. 227. �42 B o ż e n a Kilian wymiarami fotografowanych obiektów (zbliżenia monstrualnie powiększające owady, robaki, części ich ciała itd., jak w niezwykłym, uhonorowanym wieloma nagrodami filmie Macrocosmos)" . Muzyka w takich filmach „wprowadza do obrazu rytm i sugeruje jego obecność w fotografowa­ nym świecie" . Wszystkie te zabiegi prowadzą do zwiększenia nieprzystawalności obrazowa­ nego świata do rzeczywistości, która okazuje się być względem swojego przedstawienia uboższa . W konsekwencji turysta jest narażony na rozcza­ rowanie, ponieważ odtworzenie takiej filmowej konwencji postrzegania świata jest niemożliwe w momencie bezpośredniego doświadczenia rze¬ czywistości. Lepiej wiec zachować do niej odpo¬ wiedni dystans 31 32 33 Niektórzy „turyści uważają zwiedzanie za odpo­ czynek i rozrywkę, (...) nawet jeśli wycieczka wymaga od nich większego wysiłku i lepszej orga­ nizacji niż wiele czynności wykonywanych zawo­ dowo" . Zwiedzanie może mieć jednak zupełnie inne znaczenie - czasem jest to sposób na stawienie czoła horrorom przeszłości. Niejednokrotnie turyści odwiedzają miejsca dawnych działań wojennych, katastrof, zamachów czy ataków terrorystycznych, czego przykładem jest obszar pozostałości pO ZćłWcllonych wieżach World Trade Center, będący jed­ nym z najczęściej odwiedzanych miejsc w Nowym lorku . Na ogół turyści podejmują takie wyprawy na własną rękę, choć obecnie możliwe jest również skorzystanie zakresie z usług instytucji, które 34 żywiołowymi. Przykładem takiej organizacji jest Disaster Tourism - firma oferująca swoim klientom podróż do miejsc, gdzie mogą stać się wolonta­ riuszami niosącymi pomoc na przykład ofiarom tsunami. Inną propozycją wyjazdu, reklamowaną przez tę organizację, to między innymi noc w hotelu w Czarnobylu połączona ze zwiedzaniem terenu dawnej elektrowni. Disaster Tourism podejmuje się również organizacji wyjazdów indywidualnie zaplanowanych przez klienta do niemalże każdego zakątka ziemi . Co motywuje ludzi, by znaleźć się w miejscach, które z pewnością nie należą do głów­ nych atrakcji turystycznych Być może jest to rodzaj hołdu złożony ofiarom tragicznych wydarzeń lub pragnienie przeżycia ekscytującej i niebezpiecznej przygody. Zgodnie z inna hipoteza jest to próba uproszczenia rzeczywistości poprzez ulokowanie zdarzeńwprzestrzeni bv móc sobie z nimi poradzić i w przypadku faktów tragicznych pozbawienie ich niszczącej mocv W ren sposób' turysta może 36 5 powiązania wydarzeń histo ppróbować zrozumieć p ą yu rvcznvch z miejscem 3 Potrzebę bycia ponowoczesnym można wiec utożsamić z pragnieniem bycia turystą: w obu przypadkach chodzi o to, by umocnić kulturę nowoczesną i jej świadomość, unieszkodliwiając wszystko, co mogbby ją zniszczyć od środka. Post­ modernizm i turystyka to jedyne pozytywne ele­ menty naszych zbiorowych przemilczeń w obliczu okropieństw nowoczesności', gćizu musztardowego i karabinów maszynowych, Hiroszimy i Nagasaki, Dachau, Buchenwaldu, Drezna. Turystyka jest al­ ternatywną strategią, która ma na celu przedłużyć trwanie nowoczesności, chroniąc ją przed skłonno­ ścią do samozniszczenia^. funkcjonują jak zwykłe biura podróży, jednak nie oferują swoim klientom wczasów w słonecznych kurortach tylko wyprawy w rejony dotknięte dzia¬ łaniami wojennymL zamieszkami, bądź klęskami 32 33 34 35 P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. P. Kowalski, op. at., s. 63. D. MacCannell, op. at., s. 85. O specyfice tego miejsca w przestrzeni turystycznej pisze szczegółowo A Wieczorkiewicz, op. at., s.241-244 oraz propagandy w stylu fantasy" ?. 35 31 odzie do nich doszło Indzkim żvciem - beź ndziałn skomercjalizowane," 36 37 38 Disaster Tourism, www.disastertourism.co.uk, 16.07.2013. D. MacCannell, op. at., s. 295. Ibid, s. XIX. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �43 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Choć miejsca historycznych, często tragicz­ nych wydarzeń nie mogą być uznane za atrakcję turystyczną, pozostają niezmiennie popularnym celem podróży. mieniu Jeana Paula Sartre'a nicość nie jest niczym, ponieważ gdyby tak było, nie można by o takiej nicości nawet pomyśleć. Paradoksalnie ta nicość pustka, jest czymś wypełniona , tak więc i miej­ sca, które mogłyby się wydawać puste, stają się konkretnymi celami. Dla niektórych są one nawet dużo bardziej interesujące, niż atrakcje tury­ styczne opisywane w przewodnikach, co może być wynikiem przesycenia nadmiarem wszystkiego, obfitością rzeczy, czy wszechobecnością postawy konsumpcyjnej i hedonizmu. Tendencje, które można określić mianem antyturystycznych , pojawiły się wraz z rozpowszechnieniem turystki skalę. Wielu pragnęło odróżnić się od tłumów oblegających światowej sławy zabytki jednak całkowicie niemożliwym jest zanalizowa¬ nie poglądów wszystkich Z konieczności ogra niczam sie wiec do przedstawienia jedynie kilku światopoglądów które w znaczący posób wpłv nełv na dobór celów nodróżv różniąc sie iedno cześnie od nosraw renrezenrowanvch nrzez orół podróżujących 42 To, wydawałoby się, niekonwencjonalne podejście do wyboru celu podróży, charakte­ ryzujące znaczną część turystów, dowodzi, że pewien brak, pustka czy nicość też mogą przycią­ gać uwagę podróżujących. E. M . Forster pokazał na konkretnym przykładzie, jak z owego braku można wydobyć znaczący cel, gdy w książce zatytułowanej „odarł przewodnik z jego usta­ lonego użycia, dostarczając antybaedekerowski przewodnik, który przewodnikiem nie jest, przy¬ najmniej w konwencjonalnym rozumieniu" . Zazwyczaj przewodniki opisują miejsca ze unikalności piękna lub specyfiki. Forster nie opisał popularnego miejsca pełnego atrakcji ale skupił sie na mało obiecującym ( ) nie całkiem turystycznym centrum" Aleksandrii, która nie stanowiła' bynajmniej obowiązkowego punktu na planie podróży przeciętnego turysty Test to bowiem mieisce chwały minionej J ż i e żadJednym z pierwszych, który zaproponował nvch zabytków nie ma. Ze wszystkich głównych zmienioną formę doświadczania podróży, był atrakcii nie nozosrał nawet ślad latarnia nałace Lord George Byron. Kiedy przybył do Europy nrolemekkie biblioreka świarvnie - Forster nie kontynentalnej w 1816 roku, na każdym kroku nstenliwe nódkreśla całlowira nnsrke obecnej napotykał obywateli Wielkiej Brytanii, którzy m- 7 A n i h ł »4l w J masowo ruszyli na kontynent zaraz po zakoń­ miejsca dawnej cnwaiy . w swoim antyprze- czeniu wojen napoleońskich. James Buzard wodniku Forster opisuje budowle ktorycn juz nie ma urysta może podziwiać jedynie obecną N. Wulfing, Anxiety in Existential Philosophy and the ąuestion oftheParadox, „Existential Analysis" 1 2008, nicosc. Jak nicosc może byc atrakcyjna? W rozus. 76. „wrestfs] the guidebook genre away from its establiChociaż samo pojęcie antyturystyki pojawiło się rela­ shed use by providing a sort of anti-Baedeker — a gu­ tywnie niedawno zyskało już pewną popularność na ide that is not a guide, at least as conventionally understood". J.M. Buzard, Forsters Trespasses: Tourism rynku turystycznym oraz wśród teoretyków (można między innymi skorzystać z usług firmy oferującej and Cultural Politics „Twentieth Century Literaturę" antyturystyczne wycieczki po Londynie - wszelkie in­ 2 1988, s. 176. formacje dostepnena stronie internetowej www.anti,An unpromising (...) not quite a tourist center." Ibid, s. tourismtourscom) Krytyczną analizę antyturystycz­ 176. nych zachowań p zedsTawia międzylrnymi Graham Huggan w rozdziale zatytułowanym Transformańon „Of nearly all its chief attractions not even tracę remaofŁnsńc Gaze zamieszczonym The PoLcolomal ins: Lighthouse, Ptolemaic Palaces, Library, Temples - Forster relentlessly emphasizes the utter emptiness totiTMarSnT^elS^ Roudedge London Sd NewYoSoi ° ^ g e , London of the present site of past glories". Ibid., s. 176 43 39 40 m n r n 4 2 39 43 40 l 41 K 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA u �44 B o ż e n a Kilian przytacza fragment artykułu opublikowanego w „Westminster Review" w 1862, który trafnie obrazuje nastroje panujące wśród wyspiarzy w tym okresie: Gdy nadszedł pokój po tylu latach wojny kiedy nasze wyspowe wiezienie się otworzyło, i droga morska stanęła otworem, w każdym angielskim sercu narodziło się pragnienie (...), by pośpie­ szyć na kontynent, by zbliżyć się do naszych przodków w ich prawie zapomnianym zwyczaju spędzania znaczącej części życia w powozach i wydawania większości pieniędzy na szlakach pocztowych kontynentu. (...) Kontynent był dla nas zamknięty przez ponad dwadzieścia jeden łat; wyrosło nowe pokolenie i całe wpłynęło jedszerokimi strumieniem przez Pas de Calais do Francji . 44 Gdy tylko Europa kontynentalna ponownie stała się dostępna dla brytyjskich turystów, przy­ bywali tam oni w wielkich ilościach. Ilustracją natężenia tego zjawiska jest statystyka przyta­ czana przez Arranza. W 1785 liczba Brytyjczy­ ków na kontynencie została oszacowana na 40 tysięcy, podczas gdy w 1830 wynosiła już około 150 tysięcy . W tym czasie Brytyjczycy w kra­ jach kontynentalnej Europy byli wszechobecni można ich było spotkać w każdym miejscu, które 45 44 „When peace came, after many long years of war, when our island prison opened to us, and our watery exit from it was declared practicable, it was the paramount wish of every Englishheart (...) to hasten to the continent, and to intimate our forefathers in their almost forgotten custom, of spending the greater part of their lives and fortun* in their carria|es on the post-roads of the continent. (...) [T]he continent had not been open for the space of more than one-and-twentv years- a new generation had sprung u d andthewholLfthis( ) Lured in on UL sŁm ^ros7thrPasde Calais t t o S S " T W d ^ S uchodziło za atrakcję turystyczną. Buzard tak charakteryzuje angielski kontyngent w Rzymie: Wszystkie klasy płci, i stany (...) zgromadzone razem; najpierwsi z naszej arystokracji razem z ostatnimi z naszych obywateli (...), spotykający się i przepychający w każdym zakątku: rozma­ wiając, pisząc, wędrując, pokazując i ekscytując się: polując na lwy polując na mężów, zabijając czas, wydając pieniądze, wydając sądy produkując książki (...). Anglicy pokrótce, każdego rodzaju i typu - wysocy i niscy - mądrzy i głupi - bogaci i biedni - czarni, brązowi i biali . 46 Lord Byron, który - jak określa to Buzard - „nie był w nastroju na spotykanie hord Brytyjczyków", którzy odbierali mu radość ze zwiedzania , wątpił w autentyzm doświadczenia przeciętnego turysty i pragnął odciąć się od tłumów. Naddeo, porównu­ jąc reportaże z podróży tego okresu, zwraca uwagę na ich intertekstualność. Autorzy często korzystali z materiałów zgromadzonych przez innych, CO w jeszcze większym stopniu przyczyniało się do zaistnienia „wspólności doświadczenia" . Podróż­ nicy wybierali te same trasy, zatrzymywali się w tych samych miejscach, mijali te sa.me krajobrazy i zwra** cali u.wa.2e na. te same atrakcje W XVIII wieku nieodłącznym atrybutem turysty stał się przewódnik który wyznaczał trasę podróży określał co należy zobaczyć a nawet podawał ile czasu należy spędzić w danym miejscu Nie było przestrzeni dla 47 48 46 t 47 48 45 J.I. Prieto-Arranz, op. cip s. 19. „Ali classes, ages, sexes, and conditions (...) assembled together; the first of our nobility with the last of our citizens (...) crossing and jostling each other in every corner; talking, writing, wondering, displaying, and rhapsodizing: - lion-hunting, husband-nunting time-killing, money-spending, view-taking, book' -making ( ) English, in short of every kind and description - high a1rd W - wise and foohsh - rich and Door - black brown and fair" I Buzard The Uses op.c t.,s.3l. ' J. Buzard, The Uses..., op. cit, s. 32. „Certain commonality of experience". B.A. Naddeo, op. cit, s. 184. BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �45 D o t r z e ć na koniec świata pomysłowości. Buzard cytuje Leslie Stephena, który w 1869 napisał: „przeciętny turysta nie ma wła­ snego zdania, podziwia to, co nieomylny Murray kazał podziwiać, nigdy nie zbacza nawet o grubość włosa z utartych szlaków swych poprzedników" . Turyści w doborze celów swych podróży nie wyka­ zywali się kreatywnością, polegając całkowicie na wskazówkach zawartych w przewodnikach i rela­ cjach z podróży. Lord Byron był świadom tego, że osiągnięcie celu podróży, jakim jest intelektualne i duchowe doskonalenie oraz głębia indywidualnego doświadczenia, nie jest możliwe, jeśli wokół każdego zabytku tłoczą się turyści z przewodnikami w ręku. Byron chcąc odciąć się od tłumu swych rodaków zdawał sobie jednocześnie SpfcłWC z niemożności fizycznego zdystansowania. Zaproponował więc odróżnienie sie od mas za pomocą wykształcenia wyrafinowanej świadomości wartości' zwiedzania oraz głębokiego przeżycia osobistego Byron wpro wadził nowe rozumienie turystyki, w myśl którego przemierzając zna.ne trasy pokonywane już przez 49 50 49 oświeceniowych podróżników, można zdystansować się od tłumów turystów, co prowadziło do bardziej wartościowego doświadczenia. Nie mogąc osiągnąć fizycznego dystansu, Byron zapoczątkował sposób odcięcia się od mas turystów poprzez uświadomie­ nie sobie wartości celów, tras oraz samej podróży. Jego propozycja była antyturystyką w sferze myśli. W artykule zatytułowanym Forsters Trespasses: Tourism and Cultural Politics Buzard przedstawia antyturystyczne poglądy przywołanego już wcze­ śniej E. M . Forstera, który promował staranne i przemyślane dobieranie celów podróży. Nie umniejszał znaczenia sławnych zabytków, ale dostrzegał wartość miejsc mało znanych i zapo­ mnianych. „Podróżny może udać się do Floren­ cji, Rzymu i Aten, ale prawdziwie godne uwagi miejsca to te, które są nieskażone popularnością, jak na przykład Cnidus, który leży na końcu pół­ wyspu w południowej Azji ( ) bez miast bez dróg i najwyraźniej zapomniany przez historie" Co wiecei Forster przestrzegał przed stereotypo­ wym widzeniem poszczególnych miejsc Dora Struktura przewodników w XIX wieku była ukształ­ towana przez dwa główne wydawnictwa prowadzone dzał bardziej wnikliwa eksploracje zakładająca przez Johna Murraya i Karla Baedekera. „Handbook zeiście z głównych traktów W Where Angels for Travellers on the Continent napisany przez Mur- Fear to Tread napisał: Pamiętaj ( ) jedynie L a w 1863 roku był rezultatem jego niezadowolenia z przewodników, z którymi miał do czynienia podczas schodząc z rfównvchdró poznasz kra Zobacz własnych podróży. UwaŻał że są niesystematyczne i za małe miasteczka ( ) I nrosze nie dawai wiarv mało LzegółowJ' W swo ch przewodnikach Murray temn naskndnemn rnrv'srvcznemn nrzekonanin regularnie poprawiał i n f o r m a l co czyniło je bardzo wŁtościowmi dla podróżujących Ten silny zwią- że W ł o c h v ro rvlko muzeum a n r v k ó w i szrnki' z^rSz7wdawcą a T r S Ł e ^ S pT2- P k h i rr Jrr, W ł h ' n n" , 1 d / . , , wtocnow ponieważ mazie są wspanialsi od ziemi . Forster doceniał takt, 51 P J 51 ^ ^ t ^ ^ ^ ^ ^ ^ e ^ ^ Ż . innS R o d n i k ó w takich ia^lZiread Michel n To London a ^ N e w Y S ^ O O O , 50 f268 2 © . ° R U t l e d g e ' „The ordinary tourist has no judgment, admires what the infallible Murray orders him to admire ... never diverges ones hair breadth from the beaten track of his predecessors." J.M. Buzard, Forsters Trespasses..., op. cit, s. 156. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 52 „The traveller may go through the motions in Florence, Rome, and Athens, but truły noteworthy places are those that are »safe from popularity«, such as Cni­ dus, which lies at the end of a »peninsula in Southern Asia minor, townless, roadless« and evidently forgottenbyhistory"./tó.,s.l68. „Remember (...) that it is only by going off the beaten track that you get to know the country. See the litde towns (...). And dont, let me beg you, go with that awful tourist idea that Italys only a museum of antiauities and art. Love and understand Italians, for the people are more marvellous than the land". Ibid., s. 172. �46 B o ż e n a Kilian że aby napotkać coś naprawdę interesującego, trzeba uwolnić się od stereotypowego patrzenia na inne kraje i narodowości. Otwarcie umysłu i dążenie do bezpośredniego spotkania z ludźmi może prowadzić do niezwykłych doświadczeń. Forster miał jeszcze jedną radę dla turystów: „Najlepszym sposobem na zwiedzanie (...) jest bezcelowe wędrowanie" . 53 Edith Wharton to pisarka, którą również wyróżniało niestandardowe rozumienie podróży. Wharton przeprowadziła się ze Stanów Zjed­ noczonych do Europy w 1910 roku. Jej liczne podróże na początku XX wieku zaowocowały tekstami, w których traktuje temat podróży w niespotykany sposób. Wharton była świa­ doma faktu, że popularność turystyki rośnie i że wiele atrakcyjnych miejsc traci swój urok, w momencie, gdy stają się „gwiazdą w Beadekerze." Za swoje cele wybierała zatem miejsca mało popularne i skupiała się na szczegółach. Mary Suzanne Schreiber opisuje przedsięwzięcia Wharton w następujący sposób: próbując uniknąć banalności, koncentrowała się na miejscach raczej mab znanych: małym kościele w Chauvigny na przykład, jak również romań­ skiej mekce w Poitiers. Bądź interesuje się zna­ czącym szczegółem albo tłem, które inni pisarze pomijają: płaskorzeźbą wAmiens,psem biskupa raczej niż biskupem, ławką w prezbiterium w Po­ itiers, ujmującym pyszczkiem nietoperza, a nie przewidywalnymi twarzami mnichów*. 53 W czasie przeprowadzki Wharton do Paryża w Londynie Douglas Goldring wydawał cza­ sopismo zatytułowane „The Tramp: An Open Air Magazine". Jak dowiadujemy się z artykułu Helen Southworth, dwanaście numerów maga­ zynu ukazało się między marcem 1910 a marcem 1911 roku. Czasopismo odzwierciedlało trendy przełomu epok, łącząc wiktoriańską fascyna­ cję antyturystyką z nowinkami współczesności. W magazynie tym ukazał się między innymi „antybaedekerowski, ale praktyczny" przewod­ nik. Jeden z autorów publikujących w „The Tramp" wprowadził podział pomiędzy turystą który »pragnie zobaczyć miejsca i obiekty zain­ teresowań* i włóczęgą lub podróżnikiem, który »pragnie poczuć ie doświadczyć ich«. Włóczęga ( ..) >chcebyć blisko faktów zasadniczych rze czy naprawdę ważnvch«" Doświadczenie jest tu przeciwstawione patrzeniu. The Tramp" pełny bvł kłosów przeciwnvch zaliczaniu" zabvrków Holbrook lackson w kwietniowym wvdaniu czasonisma onnblikował arrvknł zarvrnłowanv O nodróżv donikąd N a d a i l artvknłowi taki 55 L r r 1 autor / r nme - zacnęcai r h ł ddo powstrzymania n n" s"ę tytui, od podroży, lecz pokazał, ze „ n i c , paradoksal­ nie, może stac się: „czymś miejscem znaczą­ cym, ^zieje się tak, jeśli podróżny ma odwagę podejść do danego miejsca i zabytku w szczegolny sposób. Jackson nie zachęca do leniwej kontemplacji bądź bezcelowego włóczenia się; udanie się do­ nikąd paradoksalnie nie jest nieudaniem się doof monks". M.S. Schreiber, Edith Wharton and TravelWritingas Self-Discovery, „American Literaturę" 2 „The best way of seeing (...) is to wander aimlessly about". Ibid., s. 176. 54 „She attempts to avoid banality by concentrating on relatively obscure places: a little church in Chauvigny, for example, as well as the romanesaue mecca of Poitiers. Or she fastens on the significWt detail or the background that other travel writers ignore: in a relief at Amiens, the bishops dog rather than the bishop; in a bank of choirstalls at Poitiers the winsome faceof lonely bat rather than the predictable faces m 1987, s. 261. 55 „Between the tourist who »desires to see places and objects of interest« and the tramp or traveller who »desires to feel them, to experience them«. The tramp (...) »wishes to lie close to the essential facts, to the really significant things«". H . Southworth, Douglas Goldrings The Tramp An Open Air Magazine (1910¬ 1911) and Modernist Geographies Literaturę and History" 1 2009, s. 39-40. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �47 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a kądś. Wpodróży Donikąd mówi [Jackson], »Coś, podróży - „antyturysta unika miejsc uważanych za atrakcyjne" . Zgodnie z tym założeniem Kal­ powtarzam, właściwie Wszystko, przychodzi do der na cele swych podróży wybiera miejsca, które ciebie«. Według Jacksona prawdziwy wędrowiec/ przez przeciętnego turystę nigdy nie zostałyby podróżnik ma wyobraźnię, ma »odwagę«, jest uznane za interesujące. W drodze do Kazania »żywy« i »gotowy do wykorzystania szansy«. Kalder i jego towarzysze byli witani ze zdziwie­ Uprzywilejowując kultywowanie innego sposo­ niem, ponieważ nikt wcześniej nie przyjechał bu patrzenia, wywyższanie teraźniejszości nad przeszłość, Jackson zapewnia, że >przynudzanie tam w celach turystycznych. Kobieta w średnim wieku, którą spotkali w przedziale pociągu, nie o uznanych celach przytępia zmysł widzenia«, mogła uwierzyć w to, co usłyszała. „Gulnarze kiedy opisuje tłumy turystów na niewłaściwym tropie nie doświadczających >prawdziwego życia« nie mieściło się w głowie, że ktoś mógłby wybrać się do Kazania, stolicy Tatarstanu, po prostu na miejsc, z powodu powabu tego, co popularnie wakacie Nikt nie wybierał sie tam z własnej uznawane jest za »zabytki« . nieprzymuszonej woli Dla konduktorki było to Wędrowiec nie realizuje planu podróży zawie­ równie oczywiste. Nigdy wcześniej nie widziała rającego listę zabytków światowej sławy, ustaloną zagranicznych paszportów, a kiedy zadeklarowa przez obecnie panujące trendy, ale świadomie liśmy że jesteśmy turystami wybuchneła śmie wybiera swoje cele. Podsumowaniem filozofii chem. Nikt nie jeździł do Kazania na wycieczkę. podróży zawartej w czasopiśmie są słowa South­ Tam nie ma nic do zwiedzania" Podobnie Kałworth: „»The Tramp« kładzie nacisk prawie jedno­ mucia to mieisce o którvm rac7ei n\c nr7ec7vta głośnie na to, co antyturystyczne, rzadko odwie­ sie w przewodnikach a Kalder był nia zafascyno wany właśnie dlare.o że nie isrnieie w wyobraźni dzane, to, czego nie ma w przewodnikach" . I n d z i Z a r h o d n Test'to m ieisre n ie m ieisre " 58 56 59 57 Podobnymi przesłankami w swych podróżach kieruje się Daniel Kalder, szkocki dziennikarz, który w książce Zagubiony Kosmonauta opisuje swoje podróże po republikach Rosji: Tatarstanie, Kałmucji, Marii Eł, i Udmurcji. Tekst Kaldera rozpoczyna się od manifestu antyturysty, który zawiera m.in. postulat dotyczący wyborów celu 56 „Jackson does not advocate idle contemplation or purposeless wandering: to go to nowhere is not paradoL a l l y to not go anywhere. »In going to Nowhere«, he [Jackson] sals »Somewhere, let me repeat, indeed Everywhere comes to you«. Jackson'* ideał tramp/ trayeUer has imagination! he has »courage«, is »aliye <, and »ready to tale [his] chance« Priyileging the cul' tiyation of different ways of seeing emphasizing the present oyer the past Jackson asserts thaLharping on approyed destinations blunts the faculty of y i L n « as kr' ij eda na' K k z\y jią 1 1- «o „Kaimucja \ i bpyia ł w Którym mazie podszyta niepokojem. iNiKt o tym Kraju nie wie­ dział. Można by go_wymazać z mapy i mało Kto by zauważył. Właściwie Kalmucja raz juz została wymazana i nie zauważył tego nikt . Krajobraz tego miejsca, wyrażony na mapie białą plamą, jest pusty Uzasadniając swoj wybór, Kalder mówi: „Chciałem zobaczyć, jak wygląda »nigdzie« . r 57 Ibid., s. 37-38. 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA K m Jeden z kolejnych postulatów manifestu antyturystycznego mówi, że „antyturystę interesują tylko ukryte historie, pyszne, choć zapomniane 58 D . Kalder, Zagubiony kosmonauta. Zapiski antytury­ sty, tłum. M . Iinaczak, P. Siemion, Czarne, Wołowiec 2008, s. 13. Ibid., s. Ibid., s. Ibid, s. 62Ibid., s. 59 60 whatare popuTarlyknown Zi »sights«" Ibid, m 61 22. 73. 119. 73. �48 B o ż e n a Kilian rzeczy, artystyczne ohydztwa" . Kalder nie dał się odwieść od podróży do Tatarstanu. Argumentami mającymi przekonać go do rezygnacji z planów było stwierdzenie, że nie ma tam nic godnego zobaczenia i że miejsce to jest niebezpieczne. Dla Kaldera te teorie okazały się zachęcające. Nie bez powodu podtytuł jego książki brzmi Podróże do republik zapomnianych przez turystykę. Kalder przyznaje: 63 Europa: szklane wieżowce, IKEA, NeiłKinnock, Belgia. Porywające?Niekoniecznie... Może stąd moja fascynacja niewidocznymi narodami i plemionami Europy: Mongołami, Tatarami, Ady gejczykami, Udmurtami, Maryj­ czykami, Kipczakami, Inguszami i Baszkirami, których istnienie jako bytu kulturowego jest przez „Europę" całkowicie ignorowane. A dla mnie stanowią właśnie antidotum na kulturę cappuccino, która pokryła pianką zachodnią część naszego kontynentu . 64 Fakt, że tak wiele krajów pozostaje poza obsza­ rem zainteresowania turystki masowej, czyni je szczególnie atrakcyjnymi dla antyturystów. Obietnica odnalezienia „niczego", które przecież zawsze okazuje się „czymś", przyciąga uwagę Kaldera. Miejsca, które na pierwszy rzut oka są całkowicie nieinteresujące, zaskakują prawdzi­ wymi osobliwościami, a Kaldera interesuje to, co najdziwniejsze, przykładem czego jest kolek­ cja zakonserwowanych dzieci mutantów Piotra Wielkiego. Tę wystawę, na którą Kalder trafił przypadkiem, jednym z największych cudów Rosji . 65 W Polsce książkę Daniela Kaldera wydało wydawnictwo Czarne, prowadzone przez pol­ skiego prozaika i publicystę Andrzeja Stasiuka. Jedna z książek jego autorstwa - Jadąc do Babadag nawiązuje do postulatów dotyczących antyturystki zawartych w Zagubionym Kosmonaucie. Stasiuk, podobnie jak Kalder, nie wybiera za cel swoich podróży znanych miejsc, szeroko opisy­ wanych w przewodnikach i pięknie ilustrowa­ nych albumach. Podróżuje po takich krajach Europy jak Rumunia, Mołdawia, Węgry, Słowe­ nia i Albania, których postrzeganie zmieniło się co prawda na przestrzeni ostatnich lat. Są one jednak w porównaniu z bogatymi państwami Zachodu nadal powszechnie iizri3.w3.rie zs. mało zn3.ne kraje drugiej kategorii. Gdy Stasiuk na cel swojej podróży wybrał Mołdawię na temat tego kraju wiedział bardzo niewiele. Informa­ cje które posiadał dotyczące iei głównej dzie dżiny gospodarki jaka miał być handel ludzkimi organami opierały sie na niezbyt' wiarygodnych pogłoskach Stasiuk dopiero P O powrocie czvta na temat odwiedzanvch wcześnie) mieisc nróbuiac dowiedzieć sie czym właśc wie były ale iak sam nrzvznaie ńrakrvcznie zawsze nonosi kieskę 64 65 Ibid., s. 14. Ibid., s. 158. Ibid., s. 48. r k"n- jaKies Książki, wypytuję ludzi, zgarniam na Kupkę okruchy informacji i sprawdzam gdzie naprawdę byłem. Cuzik z tego wychodzi, bo wszystko staje się jeszcze bardziej obce i przypomina sen śniony wewnątrz snu . Opowiadając o swej podróży do Mołdawii, w innym miejscu Stasiuk twierdzi, że nikt nie jeź­ dzi tam dla przyjemności . Siedząc w autobusie do Cahul, miasta na południu kraju, rozmawia z miejscowymi, ale żaden z nich nie potrafi zro­ zumieć powodów, dla których się tam wybiera. Mówią: „przecież u nas nic nie ma" . Podob­ nie Misza, kierowca, który zgodził się zawieźć 67 68 66 63 i I nbfe iezdzić do k r a i ó w o k r ó r w h wie • 1 P t m r m • \A i się ta* niewiele, lotem wracam i wynajduję • A. Stasiuk, Jadąc do Babadag, Czarne, Wołowiec 2008, s. 214. 67 68 Ibid, s. 138. Ibid, s. 140. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �49 D o t r z e ć na koniec ś w i a t a Stasiuka na wieś, nie rozumie motywacji osoby pragnącej oglądać biedne wioski, Albotę de Sus i Sofievcę, i nawet nie wysiada z samochodu . Tymczasem Stasiuk jest najbardziej zadowolony, kiedy dociera do miejsc zupełnie zwyczajnych. Co więcej, jest przekonany, że to nie światowej sławy atrakcje powinny przyciągać uwagę podróż­ nych, a wręcz przeciwnie, rzeczy zwykle uważane za całkowicie przyziemne, a przez to pomijane. Stasiuk nie zwraca. uwa.gi na. miejsca., które sa^ popularne wśród turystów. W czasie swoich podróży wielokrotnie mijał Baranów uzna.wa.ny" za perłę renesansu" nigdy jednak nie pomyślał o zwiedzeniu go Zapisu ac określenie perła renesansu w cudzysłowie podkreśla że nie jest to opinia obiektywna ale przekonanie zakorze nione w powszechnej'turystycznej' świadomości przez treści przewodników i można sie z nim nie L d z i ć Kowalski zauważa że stosowanie takich peryfraz jak kraj kwitnącej wiśni" kraina 69 70 - rysiaca Jezior" " wieczne miasto" Weńecia pół n o / " erc czyniących srvl n r z e w o d n i k ó w silnie e k s n r e s y w ń y m to iedna Jcech zwiększa i a rvrb irb : JTn "71 n perswa.zyjnosc . Stasiuk, podobnie jak Kalder, jest zafascy­ nowany zjawiskiem rozpadu. Zawsze zabiera ze sobą starą mapę Słowacji, która nosi ślady wie­ lokrotnego użycia. Choć jest ona prawie całko­ wicie zniszczona, dla Stasiuka pozostaje prawie relikwią. Ta mapa jest rozdarta w kilku miejscach, a nazwy miejscowości są ledwo widoczne, powoli przestają istnieć . Miejsca odwiedzane przez Sta­ siuka podlegają rozkładowi i przywodzą na myśl ich dawno miniony splendor. W takich miej­ scach poczucie braku przyszłości jest dojmujące. Stasiuk mówi: „Jak wrócę tam, gdzie już kiedyś 72 69 70 71 72 Ibid., s. 146. Ibid, s. 11. P. Kowalski, op. cit., s. 68. Ibid, s. 14. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA byłem, mogę niczego nie zastać" . Choć Stasiuk widział już wiele miejsc, które są tak „niewyraźne i mętne", że trudno je zapamiętać, nie rezy­ gnuje z kolejnych podróży - chce widzieć pustkę i nicość. Często znajduje się w miejscach, w któ­ rych przeciętny turysta zadałby sobie pytanie: „Co ja tu właściwie robię?". Obiektywnie taka podróż nie przynosi nic nowego. Może jednak stać się niezwykłym doświadczeniem „własnego, pozornie banalnego bytu" . 73 74 Gdy nie ma już na mapie świata białych plam, może się wydawać, że nie pozostało już nic do odkrycia. A jednak ludzie nadal wybierają się w bliskie i dalekie podróże. Wiedzeni ciekawością pragną odkryć to, co jest obce i nieznane, choćby to odkrycie miało wymiar jedynie osobisty. Na przestrzeni wieków inne cele zyskiwały na popu­ larności i inne motywy prowadziły podróżników do konkretnych wyborów. Były to wybory uzależ­ nione od sytuacji politycznej poszczególnych kra­ jów, uwarunkowane tradycją czy obecnie panującą modą, a także ukształtowane przez stereotypy lub działania marketingowe. Każdy okres w dziejach ludzkości wyznaczał p ewne trendy nie tylko w for¬ mie podróży ale przede wszystkim w doborze jej celu: średniowiecze oglądało wędrujących rycerzy, kupców trubadurów lecz nade wszystko piel' grzvmów zmierzających do lerozolimy Rzymu Loreto czy Santiago de Comoostella Renesans to czas wielkich odkryć Peopraficznych ale również początki podróży do uzdrowisk Oświecenie to począiKi pourozy uo uzurowisK. o ś w i e c e n i e okres nonnlarvzacii C r a n d T o u r — n o d r ó ż y edn karyinei R o m a n t y z m n r z y n i ó s ł fasrynarie dzika nr/ d i" Dezposrednim b n ' J „ I z\ nią W kontaktem, L nr kr rn tym r m przyrodą 7 samym pierwsze wycieczki za miasto i w góry, jak również zainteresowanie historią, szczegól­ nie tajemniczymi ruinami, odwiedzanymi najle­ piej pod osłoną nocy. Wiek A l A byt świadkiem europejskiej ekspansji kolonialnej oraz przyniósł 73 74 Ibid., s. 226. Ibid., s. 75. �50 B o ż e n a Kilian początki turystyki masowej, będące rezultatem między innymi rozwoju kolei, organizacji Świato­ wych Wystaw oraz w drugiej jego połowie ugrun­ towania się kapitalizmu, popularyzacji podróży do uzdrowisk i letnich kurortów nadmorskich i zimo­ wych górskich . 75 Powszechne przekonanie dotyczące tego, co warto, można, a nawet trzeba zobaczyć, nieobce jest również turystom współczesnym. W wieku XXI, gdy turystyka stanowi jedną z najbardziej znaczących i dochodowych gałęzi gospodarki światowej, wybór celów podróży jest nieograni­ czony - możliwa jest nawet turystyka kosmiczna. Analiza motywów skłaniających turystów do podejmowania takich, a nie innych wyborów prowadzi do stwierdzenia, że każdy wybór uwa­ runkowany jest wieloma czynnikami. Zależy nie tylko od osobowości i preferencji poszczególnego turysty oraz jego sytuacji finansowej ale także wielu elementów zewnętrznych, takich jak pro¬ cesy konstruowania atrakcji turystycznych, powszechnej świadomości co do ich wartości, a także szerzenia sie wśród turystów określonych trendów Niejednokrotnie wybór celu podróży zależv od podatności turvstv na w p ł v w dzia łań marketingowych o r o r n u i L c h poszczególne miejsca iako atrakcyjne turystyczne cele Cheć nochwalenia sie kolebom i nracv wakaciami i i a k i m ś konkretnym mieiscn wvdaie sie hvć dość p 75 z hn S r n ż t kt'r h b r nie zawsze są aż tak oczywiste. W momencie rozpowszechnienia turystyki na masową skalę podróżujący zapragnęli zdystansować się od tłu­ mów oblegających najbardziej znane zabytki. Tendencje antyturystyczne, które się pojawiały, przybierały różne formy - wykształcenia bardziej wyrafinowanej świadomości, dotyczącej wartości poszczególnych atrakcji, starannego wybierania celów czy wreszcie zejścia z głównych turystycz­ nych szlaków, mające na celu zobaczenie tego, co niepopularne, niedoceniane, zwyczajne czy wręcz brzydkie. Dotarcie na końce świata, gdzie, według turystów i miejscowych, nie ma abso­ lutnie nic ciekawego, stało się celem niejednego podróżującego. Antyturystów przyciąga pustka szara rzeczywistość zwykłe blokowiska czy ulice -raczej ludzie niż miejsca. Takie podejście może oznaczać że podróż wcale nie musi odbywać sie do miejsc bardzo odległych i warto docenić to co znaiduie sie na nrzvkład w sąsiednich mieisco' wościach lub nawet w innej niż zamieszkiwana nrzez tnrvste części miasta 7 newnościa otwiera nowe możliwości noszerza i rak inż bardzo sze r , , f | ' P r n • J , n r n i ln _ roki Katalog miejsc stanowiących potencjalne cele podroży ^hoc w powszechnym mniemaniu wszystko zostało jakiegoś juz zbadane i opisane, ciągłe można dokonać wielkiego osobistego odkrycia. Każda podroż staje się do tego dosko­ nałą okazją dlatego ludzie naturą których - jak pisał 1 rzecławski - jest pielgrzymowanie, zawsze będą podróżować. Szczegółową historię podróży przedstawia W. Lóschburg w swojej książce: A History ofTravel, Die Edition Leipzig,Leipzigl979. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �D o t r z e ć na koniec ś w i a t a The 51 Ends of the World: On Destination Choices In the article the author attempts to analyze the factors influencing choices of travel destinations. At the time of the Great Discoveries of 15* and 16* centuries people reached the farthest edges of the world. Although there are no longer white spots on the map of the world, people have never stopped travelling. Motivated by curiosity, tradition or fashion they went to other countries to complete their education, as during 18 century Great Travel, to escape the restrictions of the morał code of conduct, as the British of the Victorian era, or to relax, as the contemporary tourists mainly do. The change of motivations of the undertaken travels has influenced the choices of destinations, and so, for the Enlightenment traveller the major destination was Italy, seen as a handbook of history, art and culture; Romantic travellers visited mainly Switzerland, where dangerous and mysterious mountainscape could be encountered, whereas contemporary tourists head for acclaimed attractions. Those who wish to differentiate themselves from the mainstream of travellers choose destinations seemingly unattractive. Anti-tourists, as they can be called, wish to reach places from where - as it seems - there is "no way back". These are forgotten ends of the world where in common understanding there is nothing to see. But very often it turns out that even that nothing' is filled with something meaningful and, eventually, it becomes a destination bearing a real significance. th 1 (19) P019 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/018cd7ec7ffcf6e408167404104f4b90.pdf fe3b4079f2038d2f5714d89ee05b820d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6048 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kobieta ciężarna- zakazy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5639 Title A name given to the resource Dotykanie i/ lub patrzenie na zwłoki oraz na padłe zwierzęta przez kobietę ciężarną/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.9: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe cz.II: Zwyczaje, obrzędy i wierzenia związane z matką i dzieckiem pod red.nauk.Zygmunta Kłodnickiego i Agnieszki Pieńczak, s.41 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.9: Birth-realted customs, rituals and beliefs part II Customs, rites and beliefs associated with mother and child Creator An entity primarily responsible for making the resource Podżorski, Kamil Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Uniwersytet Wrocławski Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Objaśnienia znaków: Kobieta ciężarna nie mogła dotykać i /lub patrzeć: 1 - na zwłoki, 2 - na padłe zwierzęta, 3 - oba zakazy współwystępowały, 4 - inne odpowiedzi (zob. komentarz), 5 - brak tradycji, 6 - brak odpo­ wiedzi. Uwagi: 1. Mapę opracowano na podstawie badań terenowych prowadzonych w latach 70. XX wieku przez Pracownię Polskiego Atlasu Etnograficznego. 2. Mapa dotyczy stanu zjawiska w latach 70. XX wieku. 3. Punkty z pionową kreską oznaczają informacje od ludności napływowej (przesiedleńcy z Kresów Wschodnich i osadnicy z różnych stron Polski). 4. Na mapie obok głównych rzek zaznaczono również większe miasta - małymi pustymi kółkami. Mapę opracowano na podstawie odpowiedzi na pytania zawarte w kwestionariuszu PAE nr 7, Zwyczaje, obrzędy i wierzenia urodzinowe, oprać. Józef Gajek: I. Zakazy i nakazy izolacyjne obowiązujące matkę w okresie ciąży 1. Zakazy i nakazy obowiązujące ciężarną. Treść zakazów i nakazów. Zakazy: l) dotykania zwłok, ł) dotykania nieżywych zwierząt. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6078f7564e17df252af45c1fcaaba3fa.jpg 449266111ee2b2d2b75ffcb25be473e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drąg do wieszania kotła / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Starorobociańska [Rówień za Wodą] (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource pożywienie ; nabiał ; serowarstwo ; naczynia ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drąg do wieszania kotła. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.39.I_O.3.13.5_01 Dolina Starobociańska kocioł nabiał naczynia oscypek oszczypek Podhale pożywienie produkt regionalny Rówień za Wodą serowarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e32cc260e438385d1af02794af318d1.jpg d75d5f1149615475a63434d30ea2941f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana brama wjazdowa do zagrody / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia bramę wjazdową do zagrody Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.12.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie Dzianisz elementy zagrody ogrodzenie okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/91f783a4b7d4a865f73a46afe7d415da.jpg 8ff367b5aa33e2f8c193c242f24d37f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana brama ze śparogami / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Gostkowo (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą bramę zagrody zwieńczoną śparogami; w głębi widać budynek mieszkalny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.19.X_B.4.4.2_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie elementy zagrody Gostkowo ogrodzenie okolice Pułtuska https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acb53afddbf3f904766c6939d17c3f57.jpg 1f67bbc492fff87f842beca06c046944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana cerkiew p.w. Opieki Matki Bożej w Komańczy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Komańcza (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; prawosławie ; architektura sakralna ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia dzwonnicę przed cerkwią (Cerkiew Opieki Matki Bożej w Komańczy) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.38.X_H.2.10.6_01 architektura sakralna cerkiew dzwonnica Komańcza Łemkowszczyzna okolice Sanoka prawosławie religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/01bb9dbcc950acd43d9edd4e3612db76.jpg a7e1a99f60f02d06d0cce33d6828dc4f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana cerkiew św. Dymitra / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Bodaki (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; drewniana architektura sakralna ; cerkiew ; Łemkowszczyzna Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą cerkiew greckokatolicką św. Dymitra w Bodakach, w dalszym planie widoczna kaplica Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.37.VII_O.5.13.1_01 Bodaki cerkiew drewniana architektura sakralna Łemkowszczyzna okolice Gorlic religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fb0a3cd67ad448d09e28500f2397ca39.jpg 6f50cf314a34d93b8634a64b989545b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana dzwonnica / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; budownictwo wiejskie ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą dzwonnicę wolnostojącą w Dzianiszu Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.16.4_01 budownictwo wiejskie Dzianisz okolice Nowego Targu religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb744c2e6eba9c5b4777694802d66012.jpg 53d1cc664b8f3e2c98408087217b1cec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana dzwonnica wiejska / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; architektura drewniana ; magia apotropaiczna ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą wieżę z dzwonem służącą do odpędzania gradów i nawałnic Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.9.2_01 architektura drewniana Lipnica Wielka magia apotropaiczna okolice Nowego Targu religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5ce6ec9308164cb2ce40e12fb7ac336.jpg ed40e610aecdcc5c0cc2f7307617f2db Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana forma do sera / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource serowarstwo ; sprzęty drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografia przedstawia złożoną drewnianą formę do sera (z zoomorficznym wzorem koguta widocznym po otwarciu) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_P.1.C.6_01 Brzegi Górne dawniej Berehy Górne forma do oscypków naczynia drewniane okolice Ustrzyk Dolnych oscypek oszczypek pożywienie produkt regionalny ser serowarstwo wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f3eebf1025a2d58e242c6ca687842faf.jpg 26aabb8558604c838252ea47d91bd814 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d489561ada348448be7a9ee30c0b5fc0.jpg e3a08b1b2572664ebcf480f1ee3315f5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana forma do sera z zoomorficznym wzorem / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Brzegi Górne / Berehy Górne (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource serowarstwo ; rzemiosło ; naczynia drewniane ; Bieszczady Description An account of the resource fotografie przedstawiają rozłożoną (1) i złożoną (2) drewnianą formę do sera z zoomorficznym wzorem (kogut) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.39.X_R.1.F.6_01 PAE_FNK_34.39.X_R.1.F.5_01 Bieszczady Brzegi Górne dawniej Berehy Górne forma do oscypków naczynia drewniane okolice Ustrzyk Dolnych oszczypek pożywienie produkt regionalny rzemiosło serowarstwo wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9cf740ca921fbbe11c8e7549c7764976.jpg 999f50c61d4202b6817af8894e5161a3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana kapliczka / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dolina Chochołowska (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia kapliczkę domkową przystosowaną do odprawiania nabożeństw. Uwaga:- lokalizacja na mapie jest przybliżona Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.XIII_O.4.3.6_01 Dolina Chochołowska kapliczka kapliczka domkowa mała architektura sakralna religijność ludowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23b507dbb2f581bdfbd77dd6120818fc.jpg 4ac1c4757015e5d93db5acf4c071d132 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana kapliczka skrzynkowa / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Wołkowyja (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource religijność ludowa ; mała architektura sakralna ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia kapliczkę skrzynkową, opartą na drewnianych balach, kapliczkę wieńczy metalowy krzyż Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_33.38.XI_H.1.6.5_01 kapliczka kapliczka skrzynkowa mała architektura sakralna okolice Leska religijność ludowa Wołkowyja https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/002d955705643b785212f5c89e38346e.jpg 353020de8990983da102a53f84bd3549 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana kuchnia letnia/ Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy (letnia kuchnia) używany w lecie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.3.15.1_01 - budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Dzianisz letnia kuchnia okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/aff13cf82d1397b5ad8fc8313c597217.jpg 4fa2683fc8fed6d89c9491380c45025c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana kuźnia / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Niebieszczany (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kuźnię Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_32.37.XI_H.2.7.6_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy kuźnia Niebieszczany okolice Sanoka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/528f9d5b15bf890084044b54d1fcdea9.jpg 86067cbfd57b65576f87554bd6446805 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b3b93f8d23f8e9d17416d908eff1c131.jpg 5494db5d77a3dab11219d81d4d02bd72 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b64155eb0ecf6ce5c0d66668083492eb.jpg 0040fb45d3a813faaeea86964e1b4a01 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana niecka do pływania / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Jegliniec (woj. podlaskie) Subject The topic of the resource kultura materialna ; naczynia drewniane ; transport i komunikacja ; transport wodny ; Podlasie Description An account of the resource fotografie przedstawiają trzy ujęcia drewnianej niecki z dwoma drążkami do pływania w jeziorze Jegliniec Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.1.6_01 PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.2.2_01 PAE_FNK_35.11.XIV_B.4.2.1_01 Jegliniec kultura materialna naczynia drewniane niecka niecka do pływania okolice Sejn Podlasie transport wodny wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4ce9d321236564f35c26991096c9ebaa.jpg 22460f9ce1dbe025a54b6fa34da43c00 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana obora ze słomianym dachem ?? / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; dekarstwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia dach budynku gospodarczego (drewnianą oborę ) krytą słomą Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.1_01 budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Kręgi Stare obora okolice Wyszkowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/90e75c732773ff8dbf0b4c300ae8bf98.jpg 6a943d48034d25277478c751eb84a122 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana przeprawa przez rzekę Pilicę / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Pacew (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; przeprawa przez rzekę ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia drewnianą kładkę przez rzekę Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_28.25.XIII_F.5.16.2_01 kładka okolice Białobrzegów Pacew Pilica przeprawa przez rzekę rzeka https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7919aaf069e1d6b40fa302c8445a618.jpg 92ddd0f1c71026f579fa80f72c88f4b2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana pułapka na gryzonie / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Lipnica Wielka (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource łowiectwo ; narzędzia łowieckie ; Małopolska Description An account of the resource fotografia przedstawia pułapkę na gryzonie Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_23.37.XIV_G.3.10.1_01 Lipnica Wielka łowiectwo narzędzia łowieckie okolice Nowego Targu samołówka samołówki https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dd7386688e1e8e3bf9a831c7eb261cf9.jpg 00ff0fc698f1f5c1e247be7de1a8085f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana rynna / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Dzianisz (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy budynku ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia sposób zamocowania drewnianej rynny Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_24.38.X_O.4.11.1_01 budownictwo wiejskie Dzianisz elementy budynku okolice Nowego Targu rynna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85302409dfeb95567cf228ab8fb01172.jpg d729396e5cdf755d99f72e4c1a14f807 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Drewniana stodoła z dachem ze słomy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Krojanty (woj. pomorskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek gospodarczy ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia budynek gospodarczy ( drewnianą stodołę) z dachem krtytym słomą i fragment podwórka z ptactwem domowym ( kury ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_17.14.II_K.5.8.4_01 budownictwo drewniane budownictwo wiejskie budynek gospodarczy Krojanty okolice Chojnic stodoła